Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 19 чэрвеня 0 436 5156042 4958691 2026-06-19T16:39:53Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5156042 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на чэрвень}} </noinclude> '''19 чэрвеня''' — сто сямідзесяты (сто семдзесят першы ў высакосны год) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Выява:Daniel Schultz d. J. 005.jpg|thumb|left|120px|Міхал Карыбут Вішнявецкі]] * [[936]]: У [[Лан (горад)|Лане]] архібіскуп [[Рэймс|Рэймса]] Артольд каранаваў [[Людовік IV (кароль Францыі)|Людовіка IV]] на [[Заходне-Франкскае каралеўства|заходне-франкскі]] прастол * [[1574]]: Кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Генрых III Валуа]] тайна пакінуў [[Кракаў]] * [[1669]]: [[Міхал Вішнявецкі]] абраны каралём польскім * [[1799]]: Армія [[Аляксандр Сувораў|А. Суворава]] падчас [[Італьянскі паход Суворава|Італьянскага паходу]] перамагла французскае войска ў бітве на рацэ Нур * [[1807]]: Падчас [[Руска-турэцкая вайна (1806—1812)|руска-турэцкай вайны]] ў [[Эгейскае мора|Эгейскім моры]] адбылася [[Афонская бітва]]: руская эскадра атакавала і разбіла турэцкую * [[1809]]: Баргоскі сейм зацвердзіў утварэнне [[Вялікае княства Фінляндскае|Фінскай дзяржавы]] і ўваходжанне яе ў склад Расіі на правах аўтаноміі * [[1828]]: Рускія войскі ўзялі турэцкую крэпасць Браілаў на [[Дунай|Дунаі]] * [[1865]]: Генерал [[Гордан Грэйнджэр]] у [[Тэхас]]е абвясціў аб вызваленні апошніх рабыняў на тэрыторыі Канфедэрацыі. * [[1941]]: Апошняя перадваенная масавая дэпартацыя, скіраваная супраць «варожых элементаў» і іх сямей у заходніх абласцях Беларусі, Украіны, Малдавіі. За 19—20 чэрвеня з [[Беларусь|Беларусі]] высланыя ў [[Сібір]] і [[Казахстан]] 22 тыс. чалавек * [[1941]]: У [[Берлін]]е на нарадзе прадстаўнікоў [[Беларускі камітэт самапомачы|Беларускага камітэту самапомачы]] і [[Беларускае прадстаўніцтва|Беларускага прадстаўніцтва]] ўтвораны [[Беларускі нацыянальны цэнтр (1941)|Беларускі нацыянальны цэнтр]] * [[1943]]: [[Івянецкае паўстанне]], пры ўдзеле партызанскага атрада з Цэнтра [[АК]] Стоўбцы разбіты нямецкі гарнізон і здабыта мястэчка [[Івянец]]. * [[1988]]: У [[Мінск]]у адбыўся мітынг памяці ахвяр [[сталінскія рэпрэсіі|сталінскіх рэпрэсій]] * [[1991]]: Міністэрствам юстыцыі [[БССР]] зарэгістраваны Статут [[БНФ Адраджэньне|БНФ]] * [[2008]]: Афіцыйна скончана дэмаркацыя дзяржаўнай мяжы паміж [[Беларусь|Рэспублікай Беларусь]] і [[Літва|Літоўскай Рэспублікай]] == Нарадзіліся == * [[1566]]: [[Якаў I (кароль Англіі)|Якаў I, кароль Англіі]] * [[1623]]: [[Блез Паскаль]], французскі матэматык, фізік і філосаф * [[1699]]: [[Лявонцій Піліпавіч Магніцкі|Лявонцій Магніцкі]], рускі матэматык, аўтар першага рускага школьнага падручніка * [[1764]]: [[Джон Бараў, 1-ы баранет]], англійскі падарожнік, палітык * [[1786]]: [[Фёдар Мікалаевіч Глінка|Фёдар Глінка]], рускі паэт * [[1886]]: [[Рудольф Крэмлічка]], чэшскі мастак * [[1891]]: [[Джон Хартфілд]], нямецкі мастак, фатограф * [[1912]]: [[Пятро Бітэль]], беларускі паэт, перакладчык, краязнавец, настаўнік (пам. 18.10.1991) * [[1924]]: [[Васіль Быкаў]], беларускі пісьменнік (пам. 22.6.2003) * [[1941]]: [[Вацлаў Клаус]], прэзідэнт Чэхіі * 1941: [[Іван Ласкоў]], беларускі пісьменнік, перакладчык, крытык, гісторык (пам. 29.7.1994) * [[1945]]: [[Радаван Караджыч]], палітычны дзеяч баснійскіх сербаў * [[1951]]: [[Айман аз-Завахіры]], адзін з лідараў [[Аль-Каіда|Аль-Каіды]], пісьменнік * [[1957]]: [[Субкамандантэ Маркас]], лідар руху [[сапатысты|сапатыстаў]] * [[1964]]: [[Сяргей "Шлёма" Лабандзіеўскі]], беларускі радыёвядучы, гукарэжысёр * [[1972]]: [[Жан Дзюжардэн]], французскі акцёр * [[1972]]: [[Леанід Валянцінавіч Шалькевіч|Леанід Шалькевіч]], беларускі навуковец, урач-неўролаг * [[1976]]: [[Уладзімір Каткоўскі]], беларускі блогер, вэб-рэдактар, заснавальнік беларускай Вікіпедыі (пам. 25.5.2007) * 1976: [[Ірына Хадарэнка]], беларуская паэтэса, празаік, перакладчыца, журналіст, навуковец * [[1983]]: [[Марк Сэлбі]], англійскі прафесійны гулец у [[снукер]] == Памерлі == [[Файл:Pacioli.jpg|thumb|120px|Лука Пачолі]] * [[1517]]: [[Лука Пачолі]], італьянскі манах, матэматык * [[1542]]: [[Леа Іудэ]], швейцарскі рэфарматар царквы * [[1747]]: [[Алесандра Марчэла]], венецыянскі кампазітар * [[1820]]: [[Джозеф Банкс]], англійскі натураліст * [[1937]]: [[Джэймс Мэцью Бары]], шатландскі драматург * [[1946]]: [[Генры Калверт Сайманс]], амерыканскі эканаміст * [[1956]]: [[Уладзімір Афанасевіч Обручаў|Уладзімір Обручаў]], рускі геолаг, пісьменнік-фантаст (нар. 28.9(10.10).[[1863]]) * [[1993]]: [[Уільям Голдынг]], англійскі пісьменнік * [[1995]]: [[Юзаф Аркуш]], польскі рэжысёр * [[2009]]: [[Сапармурат Авезбердыеў]], туркменскі паэт * [[2019]]: [[Іраіда Восіпаўна Царук|Іраіда Царук]], беларускі гісторык (нар. [[28 студзеня|28.1]].[[1928]]) * [[2022]]: [[Генадзь Эдуардавіч Бурбуліс]], расійскі дзяржаўны дзеяч == Святкуюць == * {{Сцягафікацыя|Венгрыя}}: Дзень незалежнасці * {{Сцягафікацыя|Кувейт}}: Дзень незалежнасці * {{Сцягафікацыя|Алжыр}}: Дзень рэвалюцыі * {{Сцягафікацыя|ЗША}}: Дзень нацыянальнай незалежнасці * {{Сцягафікацыя|Трынідад і Табага}}: Дзень працы <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|619]] </noinclude> [[Катэгорыя:19 чэрвеня| ]] 2y6zv9x9w6uq4nxbbp24q5dvrk6dr0k 5156043 5156042 2026-06-19T16:40:45Z JerzyKundrat 174 /* Святкуюць */ 5156043 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на чэрвень}} </noinclude> '''19 чэрвеня''' — сто сямідзесяты (сто семдзесят першы ў высакосны год) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Выява:Daniel Schultz d. J. 005.jpg|thumb|left|120px|Міхал Карыбут Вішнявецкі]] * [[936]]: У [[Лан (горад)|Лане]] архібіскуп [[Рэймс|Рэймса]] Артольд каранаваў [[Людовік IV (кароль Францыі)|Людовіка IV]] на [[Заходне-Франкскае каралеўства|заходне-франкскі]] прастол * [[1574]]: Кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Генрых III Валуа]] тайна пакінуў [[Кракаў]] * [[1669]]: [[Міхал Вішнявецкі]] абраны каралём польскім * [[1799]]: Армія [[Аляксандр Сувораў|А. Суворава]] падчас [[Італьянскі паход Суворава|Італьянскага паходу]] перамагла французскае войска ў бітве на рацэ Нур * [[1807]]: Падчас [[Руска-турэцкая вайна (1806—1812)|руска-турэцкай вайны]] ў [[Эгейскае мора|Эгейскім моры]] адбылася [[Афонская бітва]]: руская эскадра атакавала і разбіла турэцкую * [[1809]]: Баргоскі сейм зацвердзіў утварэнне [[Вялікае княства Фінляндскае|Фінскай дзяржавы]] і ўваходжанне яе ў склад Расіі на правах аўтаноміі * [[1828]]: Рускія войскі ўзялі турэцкую крэпасць Браілаў на [[Дунай|Дунаі]] * [[1865]]: Генерал [[Гордан Грэйнджэр]] у [[Тэхас]]е абвясціў аб вызваленні апошніх рабыняў на тэрыторыі Канфедэрацыі. * [[1941]]: Апошняя перадваенная масавая дэпартацыя, скіраваная супраць «варожых элементаў» і іх сямей у заходніх абласцях Беларусі, Украіны, Малдавіі. За 19—20 чэрвеня з [[Беларусь|Беларусі]] высланыя ў [[Сібір]] і [[Казахстан]] 22 тыс. чалавек * [[1941]]: У [[Берлін]]е на нарадзе прадстаўнікоў [[Беларускі камітэт самапомачы|Беларускага камітэту самапомачы]] і [[Беларускае прадстаўніцтва|Беларускага прадстаўніцтва]] ўтвораны [[Беларускі нацыянальны цэнтр (1941)|Беларускі нацыянальны цэнтр]] * [[1943]]: [[Івянецкае паўстанне]], пры ўдзеле партызанскага атрада з Цэнтра [[АК]] Стоўбцы разбіты нямецкі гарнізон і здабыта мястэчка [[Івянец]]. * [[1988]]: У [[Мінск]]у адбыўся мітынг памяці ахвяр [[сталінскія рэпрэсіі|сталінскіх рэпрэсій]] * [[1991]]: Міністэрствам юстыцыі [[БССР]] зарэгістраваны Статут [[БНФ Адраджэньне|БНФ]] * [[2008]]: Афіцыйна скончана дэмаркацыя дзяржаўнай мяжы паміж [[Беларусь|Рэспублікай Беларусь]] і [[Літва|Літоўскай Рэспублікай]] == Нарадзіліся == * [[1566]]: [[Якаў I (кароль Англіі)|Якаў I, кароль Англіі]] * [[1623]]: [[Блез Паскаль]], французскі матэматык, фізік і філосаф * [[1699]]: [[Лявонцій Піліпавіч Магніцкі|Лявонцій Магніцкі]], рускі матэматык, аўтар першага рускага школьнага падручніка * [[1764]]: [[Джон Бараў, 1-ы баранет]], англійскі падарожнік, палітык * [[1786]]: [[Фёдар Мікалаевіч Глінка|Фёдар Глінка]], рускі паэт * [[1886]]: [[Рудольф Крэмлічка]], чэшскі мастак * [[1891]]: [[Джон Хартфілд]], нямецкі мастак, фатограф * [[1912]]: [[Пятро Бітэль]], беларускі паэт, перакладчык, краязнавец, настаўнік (пам. 18.10.1991) * [[1924]]: [[Васіль Быкаў]], беларускі пісьменнік (пам. 22.6.2003) * [[1941]]: [[Вацлаў Клаус]], прэзідэнт Чэхіі * 1941: [[Іван Ласкоў]], беларускі пісьменнік, перакладчык, крытык, гісторык (пам. 29.7.1994) * [[1945]]: [[Радаван Караджыч]], палітычны дзеяч баснійскіх сербаў * [[1951]]: [[Айман аз-Завахіры]], адзін з лідараў [[Аль-Каіда|Аль-Каіды]], пісьменнік * [[1957]]: [[Субкамандантэ Маркас]], лідар руху [[сапатысты|сапатыстаў]] * [[1964]]: [[Сяргей "Шлёма" Лабандзіеўскі]], беларускі радыёвядучы, гукарэжысёр * [[1972]]: [[Жан Дзюжардэн]], французскі акцёр * [[1972]]: [[Леанід Валянцінавіч Шалькевіч|Леанід Шалькевіч]], беларускі навуковец, урач-неўролаг * [[1976]]: [[Уладзімір Каткоўскі]], беларускі блогер, вэб-рэдактар, заснавальнік беларускай Вікіпедыі (пам. 25.5.2007) * 1976: [[Ірына Хадарэнка]], беларуская паэтэса, празаік, перакладчыца, журналіст, навуковец * [[1983]]: [[Марк Сэлбі]], англійскі прафесійны гулец у [[снукер]] == Памерлі == [[Файл:Pacioli.jpg|thumb|120px|Лука Пачолі]] * [[1517]]: [[Лука Пачолі]], італьянскі манах, матэматык * [[1542]]: [[Леа Іудэ]], швейцарскі рэфарматар царквы * [[1747]]: [[Алесандра Марчэла]], венецыянскі кампазітар * [[1820]]: [[Джозеф Банкс]], англійскі натураліст * [[1937]]: [[Джэймс Мэцью Бары]], шатландскі драматург * [[1946]]: [[Генры Калверт Сайманс]], амерыканскі эканаміст * [[1956]]: [[Уладзімір Афанасевіч Обручаў|Уладзімір Обручаў]], рускі геолаг, пісьменнік-фантаст (нар. 28.9(10.10).[[1863]]) * [[1993]]: [[Уільям Голдынг]], англійскі пісьменнік * [[1995]]: [[Юзаф Аркуш]], польскі рэжысёр * [[2009]]: [[Сапармурат Авезбердыеў]], туркменскі паэт * [[2019]]: [[Іраіда Восіпаўна Царук|Іраіда Царук]], беларускі гісторык (нар. [[28 студзеня|28.1]].[[1928]]) * [[2022]]: [[Генадзь Эдуардавіч Бурбуліс]], расійскі дзяржаўны дзеяч == Святкуюць == * {{Сцягафікацыя|Венгрыя}}: Дзень незалежнасці * {{Сцягафікацыя|Кувейт}}: Дзень незалежнасці * {{Сцягафікацыя|Алжыр}}: Дзень рэвалюцыі * {{Сцягафікацыя|ЗША}}: Дзень вызвалення рабоў * {{Сцягафікацыя|Трынідад і Табага}}: Дзень працы <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|619]] </noinclude> [[Катэгорыя:19 чэрвеня| ]] 8afig1dfb2hxrvy352zi452fidrlfea 5156044 5156043 2026-06-19T16:41:43Z JerzyKundrat 174 /* Святкуюць */ 5156044 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на чэрвень}} </noinclude> '''19 чэрвеня''' — сто сямідзесяты (сто семдзесят першы ў высакосны год) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Выява:Daniel Schultz d. J. 005.jpg|thumb|left|120px|Міхал Карыбут Вішнявецкі]] * [[936]]: У [[Лан (горад)|Лане]] архібіскуп [[Рэймс|Рэймса]] Артольд каранаваў [[Людовік IV (кароль Францыі)|Людовіка IV]] на [[Заходне-Франкскае каралеўства|заходне-франкскі]] прастол * [[1574]]: Кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Генрых III Валуа]] тайна пакінуў [[Кракаў]] * [[1669]]: [[Міхал Вішнявецкі]] абраны каралём польскім * [[1799]]: Армія [[Аляксандр Сувораў|А. Суворава]] падчас [[Італьянскі паход Суворава|Італьянскага паходу]] перамагла французскае войска ў бітве на рацэ Нур * [[1807]]: Падчас [[Руска-турэцкая вайна (1806—1812)|руска-турэцкай вайны]] ў [[Эгейскае мора|Эгейскім моры]] адбылася [[Афонская бітва]]: руская эскадра атакавала і разбіла турэцкую * [[1809]]: Баргоскі сейм зацвердзіў утварэнне [[Вялікае княства Фінляндскае|Фінскай дзяржавы]] і ўваходжанне яе ў склад Расіі на правах аўтаноміі * [[1828]]: Рускія войскі ўзялі турэцкую крэпасць Браілаў на [[Дунай|Дунаі]] * [[1865]]: Генерал [[Гордан Грэйнджэр]] у [[Тэхас]]е абвясціў аб вызваленні апошніх рабыняў на тэрыторыі Канфедэрацыі. * [[1941]]: Апошняя перадваенная масавая дэпартацыя, скіраваная супраць «варожых элементаў» і іх сямей у заходніх абласцях Беларусі, Украіны, Малдавіі. За 19—20 чэрвеня з [[Беларусь|Беларусі]] высланыя ў [[Сібір]] і [[Казахстан]] 22 тыс. чалавек * [[1941]]: У [[Берлін]]е на нарадзе прадстаўнікоў [[Беларускі камітэт самапомачы|Беларускага камітэту самапомачы]] і [[Беларускае прадстаўніцтва|Беларускага прадстаўніцтва]] ўтвораны [[Беларускі нацыянальны цэнтр (1941)|Беларускі нацыянальны цэнтр]] * [[1943]]: [[Івянецкае паўстанне]], пры ўдзеле партызанскага атрада з Цэнтра [[АК]] Стоўбцы разбіты нямецкі гарнізон і здабыта мястэчка [[Івянец]]. * [[1988]]: У [[Мінск]]у адбыўся мітынг памяці ахвяр [[сталінскія рэпрэсіі|сталінскіх рэпрэсій]] * [[1991]]: Міністэрствам юстыцыі [[БССР]] зарэгістраваны Статут [[БНФ Адраджэньне|БНФ]] * [[2008]]: Афіцыйна скончана дэмаркацыя дзяржаўнай мяжы паміж [[Беларусь|Рэспублікай Беларусь]] і [[Літва|Літоўскай Рэспублікай]] == Нарадзіліся == * [[1566]]: [[Якаў I (кароль Англіі)|Якаў I, кароль Англіі]] * [[1623]]: [[Блез Паскаль]], французскі матэматык, фізік і філосаф * [[1699]]: [[Лявонцій Піліпавіч Магніцкі|Лявонцій Магніцкі]], рускі матэматык, аўтар першага рускага школьнага падручніка * [[1764]]: [[Джон Бараў, 1-ы баранет]], англійскі падарожнік, палітык * [[1786]]: [[Фёдар Мікалаевіч Глінка|Фёдар Глінка]], рускі паэт * [[1886]]: [[Рудольф Крэмлічка]], чэшскі мастак * [[1891]]: [[Джон Хартфілд]], нямецкі мастак, фатограф * [[1912]]: [[Пятро Бітэль]], беларускі паэт, перакладчык, краязнавец, настаўнік (пам. 18.10.1991) * [[1924]]: [[Васіль Быкаў]], беларускі пісьменнік (пам. 22.6.2003) * [[1941]]: [[Вацлаў Клаус]], прэзідэнт Чэхіі * 1941: [[Іван Ласкоў]], беларускі пісьменнік, перакладчык, крытык, гісторык (пам. 29.7.1994) * [[1945]]: [[Радаван Караджыч]], палітычны дзеяч баснійскіх сербаў * [[1951]]: [[Айман аз-Завахіры]], адзін з лідараў [[Аль-Каіда|Аль-Каіды]], пісьменнік * [[1957]]: [[Субкамандантэ Маркас]], лідар руху [[сапатысты|сапатыстаў]] * [[1964]]: [[Сяргей "Шлёма" Лабандзіеўскі]], беларускі радыёвядучы, гукарэжысёр * [[1972]]: [[Жан Дзюжардэн]], французскі акцёр * [[1972]]: [[Леанід Валянцінавіч Шалькевіч|Леанід Шалькевіч]], беларускі навуковец, урач-неўролаг * [[1976]]: [[Уладзімір Каткоўскі]], беларускі блогер, вэб-рэдактар, заснавальнік беларускай Вікіпедыі (пам. 25.5.2007) * 1976: [[Ірына Хадарэнка]], беларуская паэтэса, празаік, перакладчыца, журналіст, навуковец * [[1983]]: [[Марк Сэлбі]], англійскі прафесійны гулец у [[снукер]] == Памерлі == [[Файл:Pacioli.jpg|thumb|120px|Лука Пачолі]] * [[1517]]: [[Лука Пачолі]], італьянскі манах, матэматык * [[1542]]: [[Леа Іудэ]], швейцарскі рэфарматар царквы * [[1747]]: [[Алесандра Марчэла]], венецыянскі кампазітар * [[1820]]: [[Джозеф Банкс]], англійскі натураліст * [[1937]]: [[Джэймс Мэцью Бары]], шатландскі драматург * [[1946]]: [[Генры Калверт Сайманс]], амерыканскі эканаміст * [[1956]]: [[Уладзімір Афанасевіч Обручаў|Уладзімір Обручаў]], рускі геолаг, пісьменнік-фантаст (нар. 28.9(10.10).[[1863]]) * [[1993]]: [[Уільям Голдынг]], англійскі пісьменнік * [[1995]]: [[Юзаф Аркуш]], польскі рэжысёр * [[2009]]: [[Сапармурат Авезбердыеў]], туркменскі паэт * [[2019]]: [[Іраіда Восіпаўна Царук|Іраіда Царук]], беларускі гісторык (нар. [[28 студзеня|28.1]].[[1928]]) * [[2022]]: [[Генадзь Эдуардавіч Бурбуліс]], расійскі дзяржаўны дзеяч == Святкуюць == * {{Сцягафікацыя|Кувейт}}: Дзень незалежнасці * {{Сцягафікацыя|Алжыр}}: Дзень рэвалюцыі * {{Сцягафікацыя|ЗША}}: Дзень вызвалення рабоў * {{Сцягафікацыя|Трынідад і Табага}}: Дзень працы <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|619]] </noinclude> [[Катэгорыя:19 чэрвеня| ]] 2igynfxcqn1c4tujovodf2fw0dw1u3k 5156045 5156044 2026-06-19T16:43:50Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5156045 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на чэрвень}} </noinclude> '''19 чэрвеня''' — сто сямідзесяты (сто семдзесят першы ў высакосны год) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Выява:Daniel Schultz d. J. 005.jpg|thumb|left|120px|Міхал Карыбут Вішнявецкі]] * [[936]]: У [[Лан (горад)|Лане]] архібіскуп [[Рэймс|Рэймса]] Артольд каранаваў [[Людовік IV (кароль Францыі)|Людовіка IV]] на [[Заходне-Франкскае каралеўства|заходне-франкскі]] прастол. * [[1574]]: Кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Генрых III Валуа]] тайна пакінуў [[Кракаў]]. * [[1669]]: [[Міхал Вішнявецкі]] абраны каралём польскім. * [[1799]]: Армія [[Аляксандр Сувораў|А. Суворава]] падчас [[Італьянскі паход Суворава|Італьянскага паходу]] перамагла французскае войска ў бітве на рацэ Нур. * [[1807]]: Падчас [[Руска-турэцкая вайна (1806—1812)|руска-турэцкай вайны]] ў [[Эгейскае мора|Эгейскім моры]] адбылася [[Афонская бітва]]: руская эскадра атакавала і разбіла турэцкую. * [[1809]]: Баргоскі сейм зацвердзіў утварэнне [[Вялікае княства Фінляндскае|Фінскай дзяржавы]] і ўваходжанне яе ў склад Расіі на правах аўтаноміі. * [[1828]]: Рускія войскі ўзялі турэцкую крэпасць Браілаў на [[Дунай|Дунаі]]. * [[1865]]: Генерал [[Гордан Грэйнджэр]] у [[Тэхас]]е абвясціў аб вызваленні апошніх рабыняў на тэрыторыі Канфедэрацыі. * [[1941]]: Апошняя перадваенная масавая дэпартацыя, скіраваная супраць «варожых элементаў» і іх сямей у заходніх абласцях Беларусі, Украіны, Малдавіі. За 19—20 чэрвеня з [[Беларусь|Беларусі]] высланыя ў [[Сібір]] і [[Казахстан]] 22 тыс. чалавек. * [[1941]]: У [[Берлін]]е на нарадзе прадстаўнікоў [[Беларускі камітэт самапомачы|Беларускага камітэту самапомачы]] і [[Беларускае прадстаўніцтва|Беларускага прадстаўніцтва]] ўтвораны [[Беларускі нацыянальны цэнтр (1941)|Беларускі нацыянальны цэнтр]] * [[1943]]: [[Івянецкае паўстанне]], пры ўдзеле партызанскага атрада з Цэнтра [[АК]] Стоўбцы разбіты нямецкі гарнізон і здабыта мястэчка [[Івянец]]. * [[1961]]: [[Кувейт]] атрымаў незалежнасць ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. * [[1988]]: У [[Мінск]]у адбыўся мітынг памяці ахвяр [[сталінскія рэпрэсіі|сталінскіх рэпрэсій]]. * [[1991]]: Міністэрствам юстыцыі [[БССР]] зарэгістраваны Статут [[БНФ Адраджэньне|БНФ]]. * [[2008]]: Афіцыйна скончана дэмаркацыя дзяржаўнай мяжы паміж [[Беларусь|Рэспублікай Беларусь]] і [[Літва|Літоўскай Рэспублікай]]. == Нарадзіліся == * [[1566]]: [[Якаў I (кароль Англіі)|Якаў I, кароль Англіі]] * [[1623]]: [[Блез Паскаль]], французскі матэматык, фізік і філосаф * [[1699]]: [[Лявонцій Піліпавіч Магніцкі|Лявонцій Магніцкі]], рускі матэматык, аўтар першага рускага школьнага падручніка * [[1764]]: [[Джон Бараў, 1-ы баранет]], англійскі падарожнік, палітык * [[1786]]: [[Фёдар Мікалаевіч Глінка|Фёдар Глінка]], рускі паэт * [[1886]]: [[Рудольф Крэмлічка]], чэшскі мастак * [[1891]]: [[Джон Хартфілд]], нямецкі мастак, фатограф * [[1912]]: [[Пятро Бітэль]], беларускі паэт, перакладчык, краязнавец, настаўнік (пам. 18.10.1991) * [[1924]]: [[Васіль Быкаў]], беларускі пісьменнік (пам. 22.6.2003) * [[1941]]: [[Вацлаў Клаус]], прэзідэнт Чэхіі * 1941: [[Іван Ласкоў]], беларускі пісьменнік, перакладчык, крытык, гісторык (пам. 29.7.1994) * [[1945]]: [[Радаван Караджыч]], палітычны дзеяч баснійскіх сербаў * [[1951]]: [[Айман аз-Завахіры]], адзін з лідараў [[Аль-Каіда|Аль-Каіды]], пісьменнік * [[1957]]: [[Субкамандантэ Маркас]], лідар руху [[сапатысты|сапатыстаў]] * [[1964]]: [[Сяргей "Шлёма" Лабандзіеўскі]], беларускі радыёвядучы, гукарэжысёр * [[1972]]: [[Жан Дзюжардэн]], французскі акцёр * [[1972]]: [[Леанід Валянцінавіч Шалькевіч|Леанід Шалькевіч]], беларускі навуковец, урач-неўролаг * [[1976]]: [[Уладзімір Каткоўскі]], беларускі блогер, вэб-рэдактар, заснавальнік беларускай Вікіпедыі (пам. 25.5.2007) * 1976: [[Ірына Хадарэнка]], беларуская паэтэса, празаік, перакладчыца, журналіст, навуковец * [[1983]]: [[Марк Сэлбі]], англійскі прафесійны гулец у [[снукер]] == Памерлі == [[Файл:Pacioli.jpg|thumb|120px|Лука Пачолі]] * [[1517]]: [[Лука Пачолі]], італьянскі манах, матэматык * [[1542]]: [[Леа Іудэ]], швейцарскі рэфарматар царквы * [[1747]]: [[Алесандра Марчэла]], венецыянскі кампазітар * [[1820]]: [[Джозеф Банкс]], англійскі натураліст * [[1937]]: [[Джэймс Мэцью Бары]], шатландскі драматург * [[1946]]: [[Генры Калверт Сайманс]], амерыканскі эканаміст * [[1956]]: [[Уладзімір Афанасевіч Обручаў|Уладзімір Обручаў]], рускі геолаг, пісьменнік-фантаст (нар. 28.9(10.10).[[1863]]) * [[1993]]: [[Уільям Голдынг]], англійскі пісьменнік * [[1995]]: [[Юзаф Аркуш]], польскі рэжысёр * [[2009]]: [[Сапармурат Авезбердыеў]], туркменскі паэт * [[2019]]: [[Іраіда Восіпаўна Царук|Іраіда Царук]], беларускі гісторык (нар. [[28 студзеня|28.1]].[[1928]]) * [[2022]]: [[Генадзь Эдуардавіч Бурбуліс]], расійскі дзяржаўны дзеяч == Святкуюць == * {{Сцягафікацыя|Кувейт}}: Дзень незалежнасці * {{Сцягафікацыя|Алжыр}}: Дзень рэвалюцыі * {{Сцягафікацыя|ЗША}}: Дзень вызвалення рабоў * {{Сцягафікацыя|Трынідад і Табага}}: Дзень працы <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|619]] </noinclude> [[Катэгорыя:19 чэрвеня| ]] g4x78kpjtqfwns6mkdcd1yql84xdc8d 20 чэрвеня 0 477 5156334 5130175 2026-06-20T10:12:38Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5156334 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на чэрвень}}</noinclude> '''20 чэрвеня''' — сто семдзесят першы (сто семдзесят другі ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Файл:Музей Купалы Вязынка.jpg|thumb|right|150px|Філіял Дзяржаўнага літаратурнага музея Янкі Купалы, Вязынка]] * [[1606]]: У [[Магілёў|Магілёве]] пачалося [[Магілёўскія паўстанні 1606-1610|паўстанне мяшчан]] (1606—[[1610]]). * [[1622]]: Падчас [[Трыццацігадовая вайна|Трыццацігадовай вайны]] адбылася [[бітва пры Хехстэ]]. * [[1637]]: Кароль [[Уладзіслаў Ваза]] надаў [[Ружаны|Ружанам]] [[магдэбургскае права]] і [[герб Ружанаў|герб]]. * [[1837]]: Узышла на трон брытанская каралева [[Вікторыя (каралева брытанская)|Вікторыя]]. * [[1948]]: У [[Вязынка (Маладзечанскі раён)|Вязынцы]] адкрыты філіял [[Дзяржаўны літаратурны музей Янкі Купалы|Дзяржаўнага літаратурнага музея Янкі Купалы]]. * [[1955]]: Назіралася найдаўжэйшае ў [[Сонечныя зацьменні XX стагоддзя|XX стагоддзі]] поўнае [[Сонечнае зацьменне 20 чэрвеня 1955 года|сонечнае зацьменне]]. * [[1960]]: [[Федэрацыя]] Малі распалася на дзве незалежныя дзяржавы: [[Малі]] і [[Сенегал]]. * [[1999]]: [[Югаславія|Югаслаўскія]] войскі пакідаюць [[Аўтаномны край Косава і Метохія|Косава і Метохію]]. * [[2003]]: [[Джымі Вэйлс]] абвясціў аб заснаванні [[Фонд Вікімедыя|Фонду Вікімедыя]]. * [[2011]]: Здарылася [[Авіякатастрофа пад Петразаводскам 20 чэрвеня 2011|авіякатастрофа пад Петразаводскам]] у Расіі. == Нарадзіліся == [[Файл:NicoleKidmanNov09.jpg|thumb|left|100px|[[Ніколь Кідман]]]] * [[1566]]: [[Жыгімонт Ваза]], кароль польскі і вялікі князь літоўскі, кароль шведскі (пам. 30.4.1632) * [[1740]]: [[Юзаф Сангушка]], дзяржаўны і вайсковы дзеяч [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага]] (пам. 12.5.1781) * [[1761]]: [[Якаб Хюбнер]], нямецкі энтамолаг * [[1819]]: [[Жак Афенбах]], французскі [[кампазітар]] (пам. 5.10.1880) * [[1887]]: [[Курт Швітэрс]], нямецкі [[мастак]] і [[пісьменнік]] (пам. 8.1.1948) * [[1905]]: [[Віктар Барысавіч Сачава|Віктар Сачава]], савецкі географ (пам. 29.12.1978) * [[1908]]: [[Марта Контула]], фінская актрыса * [[1917]]: [[Ігар Смялоўскі]], польскі акцёр * [[1928]]: [[Гаўрыла Вашчанка]], беларускі мастак (пам. 14.2.2014) * [[1928]]: [[Марцін Ландау]], амерыканскі акцёр * [[1933]]: [[Дэні Аела]], амерыканскі акцёр * [[1939]]: [[Валерый Раеўскі]], беларускі тэатральны [[рэжысёр]] (пам.19.11.2011) * [[1941]]: [[Стывен Фрырз]], брытанскі кінарэжысёр * [[1946]]: [[Шанана Гужмау]], першы прэзідэнт [[Усходні Тымор|Усходняга Тымора]] * [[1963]]: [[Сяргей Валер’евіч Кавалёў|Сяргей Кавалёў]], беларускі [[драматург]] і літаратуразнавец * [[1967]]: [[Ніколь Кідман]], [[Аўстралія|аўстралійская]] і [[ЗША|амерыканская]] кінаактрыса == Памерлі == [[Файл:Louis le Pieux.png|thumb|120px|[[Людовік I Набожны]]]] * [[840]]: [[Людовік I Набожны]], кароль Аквітаніі (781—814), кароль франкаў і імператар Захаду (814—840) з дынастыі [[Каралінгі|Каралінгаў]] (нар. 778) * [[1597]]: [[Вілем Барэнц]], галандскі мараплавец і даследчык (нар. 1550) * [[1837]]: [[Вільгельм IV (кароль брытанскі)|Вільгельм IV, кароль брытанскі]] (нар. 21.8.1765) * [[1938]]: [[Андрус Дабулявічус]], літоўскі [[паэт]], публіцыст (нар. 19.7.?1896) * [[1963]]: [[Пётр Сыч]], беларускі пісьменнік, журналіст «[[Радыё Свабода]]» (нар. 18.1.1912) * [[1966]]: [[Жорж Леметр]], бельгійскі святар, астрафізік * [[2005]]: [[Джэк Кілбі]], амерыканскі [[інжынер]], вынаходнік [[інтэгральная схема|інтэгральнай схемы]], [[калькулятар]]а, тэрмапрынтэра, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія|Нобелеўскай прэміі]] па [[фізіка|фізіцы]] 2000 года (нар. 8.11.1923) == Святкуюць == * {{Сцяг Зямлі}} Сусветны дзень абароны сланоў у заапарках * {{Сцяг ААН}} [[ААН]]: Сусветны дзень бежанцаў * {{Сцяг Аргенціны}} [[Аргенціна]]: Дзень сцяга * {{Сцяг Сенегала}} [[Сенегал]]: Дзень незалежнасці * {{Сцяг Узбекістана}} [[Узбекістан]]: Дзень суверэнітэту * {{Сцяг Японіі}} [[Японія]]: Дзень мора <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|620]] </noinclude> [[Катэгорыя:20 чэрвеня| ]] r7moehfgdvj6gyq9t1yv56blh4zcyor 24 сакавіка 0 566 5156128 5116654 2026-06-19T21:37:36Z JerzyKundrat 174 5156128 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на сакавік}}</noinclude> {{Дзень|24|03}} == Падзеі == * [[1706]]: [[Расійская імперыя|Расійскія]] ўрадавыя войскі на чале з [[Барыс Пятровіч Шарамецеў|Б. Шарамецевым]] узялі [[Астрахань]], падавіўшы Астраханскі бунт * [[1794]]: Пачатак [[Паўстанне 1794|паўстання]] пад кіраўніцтвам [[Тадэвуш Касцюшка|Т. Касцюшкі]] * [[1801]]: [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]] узышоў на расійскі прастол * [[1809]]: Рускія войскі на чале з [[Міхаіл Багданавіч Барклай дэ Толі|М. Барклаям-дэ-Толі]] занялі горад [[Умеа]] падчас [[Руска-шведская вайна (1808-1809)|руска-шведскай вайны 1808—1809 гадоў]] * [[1882]]: [[Роберт Кох]] абвясціў пра адкрыццё [[Mycobacterium tuberculosis|бактэрыі-ўзбуджальніка]] [[туберкулёз]]у * [[1919]]: У [[Гомель|Гомелі]] пачалося [[Стракапытаўскае паўстанне|антысавецкае паўстанне]], узначаленае [[Уладзімір Васільевіч Стракапытаў|У. Стракапытавым]] * [[1976]]: Вайсковы пераварот у [[Аргенціна|Аргенціне]]. Пачатак [[Брудная вайна|«Бруднай вайны»]] * [[1999]]: Пачатак бомбавых удараў [[НАТА]] па [[Югаславія|Югаславіі]] * [[2005]]: Кампанія [[БеСТ]] атрымала ліцэнзію на аказанне паслуг сувязі стандарту [[GSM]] == Нарадзіліся == * [[1103]]: [[Юэ Фэй]], [[кітай]]скі палкаводзец (пам. 27.1.1142) * [[1494]]: [[Георг Агрыкала]], нямецкі [[вучоны]], заснавальнік [[мінералогія|мінералогіі]] * [[1579]]: [[Цірса дэ Маліна]], іспанскі драматург * [[1681]]: [[Георг Філіп Тэлеман]], нямецкі кампазітар, капельмайстар * [[1693]]: [[Джон Гарысан]], англійскі вынаходнік * [[1756]]: [[Франчэска Лебрэн]], нямецкая спявачка * [[1785]]: [[Ян Голы]], славацкі паэт * [[1837]]: [[Хорас Парнел Татл]], амерыканскі астраном * [[1874]]: [[Гары Гудзіні]], амерыканскі ілюзіяніст, гіпнатызёр * [[1884]]: [[Петэр Іозеф Вільгельм Дэбай]], [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] (1936) * [[1889]]: [[Аляксандр Восіпавіч Сташэўскі|Алесь Сташэўскі]], беларускі савецкі палітык (пам. 11.12.1938) * [[1891]]: [[Сяргей Вавілаў]], савецкі [[фізік]] * [[1896]]: [[Вера Маслоўская]], беларускі грамадска-палітычны і культурны дзеяч, паэтэса (пам. 23.1.1981) * [[1908]]: [[Аляксей Канстанцінавіч Глебаў]], [[скульптар]], [[народны мастак Беларусі]] (пам. 1968) * [[1927]]: [[Марцін Вальзер]], нямецкі [[пісьменнік]] * [[1928]]: [[Байран Джэніс]], амерыканскі піяніст * [[1930]]: [[Стыў Мак-Куін]], амерыканскі акцёр * [[1946]]: [[Мікалай Міхайлавіч Кірычэнка|Мікалай Кірычэнка]], [[народны артыст Беларусі]] * [[1948]]: [[Ежы Кукучка]], польскі альпініст * [[1957]]: [[Сільвія Мунт]], каталонская актрыса == Памерлі == * [[1455]]: [[Мікалай V]], Папа Рымскі * [[1684]]: [[Пітэр дэ Хох]], галандскі мастак * [[1776]]: [[Джон Гарысан]], англійскі вынаходнік * [[1849]]: [[Іаган Вольфганг Дзёберайнер]], нямецкі [[хімік]] * [[1882]]: [[Генры Уодсуарт Лангфела]], амерыканскі [[паэт]] і перакладчык (нар. 27.2.1807) * [[1894]]: [[Верні Ловет Камеран]], англійскі падарожнік * [[1905]]: [[Жуль Верн]], французскі пісьменнік-фантаст (нар. 8.2.1828) * [[1915]]: [[Караль Станіслаў Альшэўскі|Караль Альшэўскі]], польскі [[фізік]] і [[хімік]] (нар. 29.1.1846) * [[1962]]: [[Агюст Пікар]], выдатны швейцарскі даследчык * [[1976]]: [[Бернард Лоў Мантгомеры]], брытанскі военачальнік (нар. 17.11.1887) * [[1980]]: [[Пятрусь Броўка]], беларускі [[паэт]] (нар. 25.6.1905) * [[1985]]: [[Рауль Юбак]], французскі жывапісец * [[2001]]: [[Антон Стафанавіч Бархаткоў|Антон Бархаткоў]], беларускі мастак-жывапісец (нар. 17.1.1917) * [[2018]]: [[Ліз Асіа]], швейцарская спявачка == Святкуюць == * Сусветны дзень барацьбы з туберкулёзам <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|324]] </noinclude> [[Катэгорыя:24 сакавіка| ]] 3vzo5ww2h37ltsmp6gp90mnvf65kwr7 Аршанскі раён 0 1363 5156206 5126212 2026-06-20T05:25:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156206 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Беларуская назва = Аршанскі раён | Арыгінальная назва = | Герб = | Сцяг = | Краіна = [[Беларусь]] | Статут = раён | Гімн = | Уваходзіць у = [[Віцебская вобласць]] | Уключае = | Сталіца = [[Орша]] | Буйныгорад = Барань | Буйныягарады = |Датаўтварэння = [[17 ліпеня]] [[1924]] |Скасаванне = | Раздзел = | Назва раздзела = | Глава2 = | Назва главы2 = | ВУП = | Год ВУП = | Месца па ВУП = | ВУП на душу насельніцтва = | Месца па ВУП на душу насельніцтва = | Мова = | Мовы = <small>'''Родная мова:'''</small> [[Беларуская мова|беларуская]] 69,05 %, [[руская мова|руская]] 29,47 %<br /><small>'''Размаўляюць дома:'''</small> беларуская 37,18 %, руская 59,45 %<ref name="belstat2009" /> | Насельніцтва = 31&nbsp;009 чал.<ref name="belstat2009">{{Cite web |url=http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |title=Вынікі перапісу 2009 года |access-date=23 мая 2012 |archive-date=21 жніўня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100821023258/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |url-status=dead }}</ref> | Год перапісу = 2009 | Месца па насельніцтве = 6 | Шчыльнасць = 18,72 | Месца па шчыльнасці = 6 | Нацыянальны склад = [[беларусы]] — 92,01 %, <br /> [[рускія]] — 5,99 %, <br /> іншыя — 2,0 %<ref name="belstat2009" /> | Канфесійны склад = | Плошча = 1&nbsp;667,73<ref>[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304203801/http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc |date=4 сакавіка 2016 }} (па стане на 1 студзеня 2011 г.)</ref> | Месца па плошчы = 14 | Максімальная вышыня = 237,5 | Сярэдняя вышыня = 180—220 | Мінімальная вышыня = 146 | Шырата = | Даўгата = | Карта = Belarus, Viciebskaja voblasć, Aršanski rajon.png | Часавыпояс = [[UTC+2]] | Абрэвіятура = | ISO = | FIPS = | Код аўтамабільных нумароў = 2 | Сайт = | Заўвагі = | Тэлефонны код = +375 216 | Інтэрнэт-дамен = BY | Паштовыя індэксы = 211030 }} '''Арша́нскі раён''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на паўднёвым усходзе [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] ў вярхоўях [[Дняпро|Дняпра]]. Мяжуе на поўначы з [[Сенненскі раён|Сенненскім]] і [[Лёзненскі раён|Лёзненскім]], на захадзе — з [[Талачынскі раён|Талачынскім]], на ўсходзе — з [[Дубровенскі раён|Дубровенскім раёнам]] Віцебскай вобласці, на паўднёвым усходзе — з [[Горацкі раён|Горацкім]], на поўдні — са [[Шклоўскі раён|Шклоўскім раёнамі]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Орша]]. == Гісторыя == Раён утвораны 17 ліпеня 1924 года ў складзе [[Аршанская акруга|Аршанскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — горад [[Орша]]. 20 жніўня 1924 года падзелены на 14 сельсаветаў: [[Баранскі сельсавет (Аршанскі раён)|Баранскі]], [[Браздзечынскі сельсавет|Браздзечынскі]], [[Веравайшанскі сельсавет|Веравайшанскі]], [[Высокаўскі сельсавет (Аршанскі раён)|Высокаўскі]], [[Крапівенскі сельсавет|Крапівенскі]], [[Кудаеўскі сельсавет|Кудаеўскі (Салаўянскі)]], [[Машкоўскі сельсавет|Машкоўскі]], [[Межаўскі сельсавет|Межаўскі]], [[Панізоўскі сельсавет (Аршанскі раён)|Панізоўскі (Бабініцкі)]], [[Пішчалаўскі сельсавет|Пішчалаўскі]], [[Пугляйскі сельсавет|Пугляйскі (Пугляеўскі)]], [[Рудкаўшчынскі сельсавет|Рудкаўшчынскі]], [[Шапкаўскі сельсавет|Шапкаўскі (Шапкінскі, Юрцаўскі)]], [[Яромкавіцкі сельсавет|Яромкавіцкі (Ермаковіцкі)]]. 25 ліпеня 1929 года ў раёне ўтвораны рабочы пасёлак [[Арэхі-Выдрыца]] ў сувязі з будаўніцтвам першай ДРЭС. Пасля скасавання акруговага падзелу 26 ліпеня 1930 года раён у прамым падпарадкаванні БССР. 8 ліпеня 1931 года да раёна далучаны [[Астапенскі сельсавет|Астапенскі]], [[Багушэўскі сельсавет|Багушэўскі]], [[Какоўчынскі сельсавет|Какоўчынскі]], [[Клюкаўскі сельсавет|Клюкаўскі]], [[Ледневіцкі сельсавет|Ледневіцкі]], [[Стайкаўскі сельсавет (Аршанскі раён)|Стайкаўскі]] сельсаветы скасаванага [[Багушэўскі раён|Багушэўскага раёна]]; [[Дубраўскі сельсавет (Аршанскі раён)|Дубраўскі]], [[Зубаўскі сельсавет|Зубаўскі]], [[Якаўлевіцкі сельсавет]]ы скасаванага [[Копыскі раён|Копыскага раёна]]; [[Гальцаўскі сельсавет|Гальцаўскі (Велікагальцаўскі)]], [[Малотынскі сельсавет|Малотынскі (Малатнянскі)]], [[Роска-Сялецкі сельсавет|Роска-Сялецкі (Сялецкі)]], [[Тумініцкі сельсавет|Тумініцкі (Лісуноўскі)]], [[Шыбецкі сельсавет]]ы і мястэчка [[Смальяны]] скасаванага [[Коханаўскі раён|Коханаўскага раёна]]; 25 ліпеня 1931 года — мястэчка [[Копысь]] былога Копыскага раёна; 15 кастрычніка 1931 года — [[Будскі сельсавет (Аршанскі раён)|Будскі сельсавет]] [[Дубровенскі раён|Дубровенскага раёна]]. 26 ліпеня 1932 года ўтвораны Аршанскі чыгуначны рабочы пасёлак, 5 лістапада 1934 года — рабочы пасёлак у [[Асінторф]]е. 12 лютага 1935 года Астапенскі, Багушэўскі, Клюкаўскі, Ледневіцкі, Стайкаўскі сельсаветы перададзены зноў утворанаму Багушэўскаму раёну, 12 сакавіка 1935 года яму ж перададзены Какоўчынскі сельсавет. 5 красавіка 1935 года Рудкаўшчынскі сельсавет перададзены [[Горацкі раён|Горацкаму раёну]]. 15 ліпеня 1935 года ўтвораны рабочыя пасёлкі [[Барань]], Арэхі-Выдрыца і [[Якаўлевічы (пасёлак)|Якаўлевічы]]. З 20 лютага 1938 года раён у складзе [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. 27 верасня 1938 года мястэчка Смальяны аднесена да катэгорыі вёсак і зноў утвораны [[Смальянскі сельсавет]], а мястэчка Копысь — да катэгорыі гарадскіх пасёлкаў. 22 жніўня 1940 года Аршанскі чыгуначны рабочы пасёлак як самастойны скасаваны і ўключаны ў рысу горада Орша. 11 ліпеня 1946 года рабочы пасёлак Арэхі-Выдрыца перайменаваны ў гарадскі пасёлак [[Арэхаўск]]. 9 верасня 1946 года Гальцаўскі, Роскасялецкі, [[Смалянскі сельсавет (Аршанскі раён)|Смалянскі]], Тумініцкі, Шыбецкі сельсаветы перададзены адноўленаму Коханаўскаму раёну, Будскі, Высокаўскі, Межаўскі, Шапкаўскі сельсаветы, гарадскі пасёлак Арэхаўск і рабочы пасёлак Асінторф — новаўтворанаму [[Арэхаўскі раён (БССР)|Арэхаўскаму раёну]]. 10 сакавіка 1954 года скасаваны рабочы пасёлак Якаўлевічы. 16 ліпеня 1954 года Яромкавіцкі сельсавет перайменаваны ў [[Ліпкаўскі сельсавет|Ліпкаўскі]]. 17 снежня 1956 года да раёна далучаны Будскі, Высокаўскі, Межаўскі, Шапкаўскі сельсаветы, гарадскі пасёлак Арэхаўск і рабочы пасёлак Асінторф скасаванага Арэхаўскага раёна, [[Сальніцкі сельсавет|Сальніцкі]], Смалянскі і Тумініцкі сельсаветы скасаванага Коханаўскага раёна, 8 красавіка 1957 года — [[Халмоўскі сельсавет (Аршанскі раён)|Халмоўскі сельсавет]] Дубровенскага раёна, 20 студзеня 1960 года — Клюкаўскі і Стайкаўскі сельсаветы скасаванага Багушэўскага раёна. 16 верасня 1960 года скасаваны Баранскі, Будскі, Халмоўскі і Шапкаўскі сельсаветы, 29 снежня 1961 года — Машкоўскі і Пугляйскі сельсаветы. 25 снежня 1962 года да раёна далучаны горад [[Дуброўна]], [[Азярэцкі сельсавет (Аршанскі раён)|Азярэцкі]], [[Асташкавіцкі сельсавет (Аршанскі раён)|Асташкавіцкі]], [[Валяўкоўскі сельсавет|Валяўкоўскі]], [[Дабрынскі сельсавет (Аршанскі раён)|Дабрынскі]], [[Зарубскі сельсавет|Зарубскі]], [[Засценкаўскі сельсавет|Засценкаўскі]], [[Кляноўскі сельсавет|Кляноўскі]], [[Малабахаўскі сельсавет|Малабахаўскі]], [[Маласавінскі сельсавет|Маласавінскі]], [[Пірагоўскі сельсавет]]ы скасаванага [[Дубровенскі раён|Дубровенскага раёна]], у склад [[Талачынскі раён|Талачынскага раёна]] перададзены Малотынскі, Сальніцкі, Смалянскі і Тумініцкі сельсаветы. 22 студзеня 1963 года ўтвораны [[Першамайскі сельсавет (Аршанскі раён)|Першамайскі сельсавет]]. 6 студзеня 1965 года горад Дуброўна, рабочы пасёлак Асінторф, Азярэцкі, Асташкавіцкі, Валяўкоўскі, Дабрынскі, Зарубскі, Засценкаўскі, Кляноўскі, Малабахаўскі, Маласавінскі, Пірагоўскі сельсаветы перададзены ў склад адноўленага Дубровенскага раёна. 27 студзеня 1965 года гарадскі пасёлак Арэхаўск пераведзены з абласнога ў раённае падпарадкаванне. 12 лютага 1965 года да раёна далучаны Малотынскі, Сальніцкі і Смалянскі сельсаветы Талачынскага раёна, рабочы пасёлак Барань перададзены ў адміністрацыйнае падпарадкаванне Аршанскага гарсавета. 11 верасня 1965 года Сальніцкі сельсавет перайменаваны ў [[Задроўеўскі сельсавет|Задроўеўскі]]. 17 мая 1972 года рабочы пасёлак Барань рэарганізаваны ў горад раённага падпарадкавання. На 1 студзеня 1974 года ў складзе раёна 18 сельсаветаў, 301 населены пункт<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|53}}</ref>. 2 лютага 1982 года Браздзечынскі сельсавет перайменаваны ў [[Барздоўскі сельсавет|Барздоўскі]], Веравайшанскі — у [[Забалацкі сельсавет (Аршанскі раён)|Забалацкі]], Ліпкаўскі — у [[Вусценскі сельсавет|Вусценскі]], Малотынскі — у [[Запольскі сельсавет (Аршанскі раён)|Запольскі]]. 15 сакавіка 1984 года Кудаеўскі сельсавет перайменаваны ў [[Андрэеўшчынскі сельсавет|Андрэеўшчынскі]]. 26 мая 1996 года ўтвораны [[Балбасаўскі сельсавет]]. 12 лютага 1998 года землі Баранскага гарсавета перададзены ў падпарадкаванне Аршанскага гарсавета. 18 красавіка 2000 года Смалянскі сельсавет перайменаваны ў [[Смальянскі сельсавет|Смальянскі]]. 15 чэрвеня 2000 года пасёлак Балбасава аднесены да катэгорыі пасёлкаў гарадскога тыпу і Балбасаўскі сельсавет рэарганізаваны ў пассавет. 22 студзеня 2001 года гарадскі пасёлак Балбасава перададзены ў адміністрацыйнае падпарадкаванне Аршанскага гарсавета. 8 красавіка 2004 года Арэхаўскі пассавет рэарганізаваны ў [[Арэхаўскі сельсавет (Аршанскі раён)|Арэхаўскі сельсавет]], Дубраўскі сельсавет перайменаваны ў [[Зубрэвіцкі сельсавет|Зубрэвіцкі]], скасаваны Запольскі, Першамайскі і Стайкаўскі сельсаветы<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1|date=5 кастрычніка 2021}}</ref>. 18 снежня 2009 года Панізоўскі сельсавет перайменаваны ў [[Бабініцкі сельсавет (Аршанскі раён)|Бабініцкі]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2010-37/2010-37(003-017).pdf Решение Витебского областного Совета депутатов от 18 декабря 2009 г. № 203 О переименовании Понизовского сельсовета Оршанского района]</ref>. 14 студзеня 2013 года Аршанскі раён і горад Орша аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку. 10 кастрычніка 2013 года скасаваны Клюкаўскі і Якаўлевіцкі сельсаветы<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0060692&p1=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 10 октября 2013 г. № 292 Об изменении административно-территориального устройства некоторых районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210717094751/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0060692&p1=1|date=17 ліпеня 2021}}</ref>. == Геаграфія == Аршанскі раён знаходзіцца на паўднёвым усходзе Віцебскай вобласці. У тэктанічных адносінах раён прымеркаваны да [[Аршанская ўпадзіна|Аршанскай упадзіны]]. Зверху залягаюць пароды антрапагенавага ўзросту магутнасцю 20—160 м. На тэрыторыі раёна праходзіць мяжа марэнных адкладаў апошняга, паазерскага зледзянення. Пад антрапагенавымі адкладамі залягаюць дэвонскія магутнасцю 310—490 м, верхнепратэразойскія (460—950 м). Агульная магутнасць [[Платформавы чахол|платформавага чахла]] 870—1450 м. Пад ім на глыбіні 1100—1500 м ніжэй узроўня мора пароды крышталічнага фундамента. Раён размешчаны ў межах [[Аршанскае ўзвышша|Аршанскага ўзвышша]] і [[Аршанска-Магілёўская раўніна|Аршанска-Магілёўскай раўніны]], паўночную частку займае [[Лучоская нізіна]]. Пераважаюць вышыні ў 180—220 метраў. Найвышэйшая кропка (237,5 м) знаходзіцца на паўднёвы захад ад вёскі [[Стайкі (Аршанскі раён)|Стайкі]]. Большую частку раёна займае Аршанскае ўзвышша. Паверхня яго плоскахвалістая, вельмі маляўнічая: прыгожыя пагоркі, невялікія ўзвышшы параслі разнастайным лесам і мяжуюць з палямі. Пад ворывам амаль палова тэрыторыі ўзвышша. На Аршанскім узвышшы знаходзіцца і самая высокая кропка раёна. Аршанскае ўзвышша з’яўляецца водападзелам басейнаў Чорнага і Балтыйскага мораў. На поўначы ўзвышша паступова пераходзіць у Лучоскую нізіну, а на поўдні — у Аршанска-Магілёўскую раўніну. Паверхня Лучоскай нізіны плоская, рэльеф амаль аднастайны. Сустракаюцца тут вузкія ланцугі ўзгоркаў, якія называюцца озамі. Часам можна ўбачыць і дзюны — пясчаныя ўзгоркі, часцей за ўсё замацаваныя каранямі раслін. Дзюны размяшчаюцца ля берагоў рэк і азёр. Аршанска-Магілёўская раўніна мае роўную, месцамі хвалістую паверхню. Сустракаюцца невялікія паніжэнні, глыбокія рачныя даліны. Тут, каля Копысі, знаходзіцца і самая нізкая кропка раёна — 146 метраў над узроўнем мора. Лясоў няшмат, раўніна разарана амаль напалову. Асноўныя рэкі: [[Дняпро]], [[Аршыца]], [[Адроў]], [[Крапівенка (прыток Дняпра)|Крапівенка]], [[Лешча (рака)|Лешча]], [[Выдрыца (прыток Аршыцы)|Выдрыца]], [[Скунья]]. Гушчыня рачной сеткі (без уліку штучных [[Канал (гідраграфія)|каналаў]]) складае 0,49 км/км².<br />Буйнейшыя азёры: [[Арэхаўскае (возера, Аршанскі раён)|Вялікае Арэхаўскае]], [[Дзевінскае]], [[Перавалочна]], [[Кузьміно (возера)|Кузьміно]], [[Карэсіна]]. На тэрыторыі раёна пераважаюць [[Хвоя|хваёвыя]] і [[Елка|яловыя]] лясы, трапляюцца [[асіна]]выя, [[бяроза]]выя і [[Вольха|альховыя]] (пад лесам каля 23 %). Плошча [[Балота|балот]] складае 42 тыс. га. [[Глеба|Глебы]] дзярнова-падзолістыя (у тым ліку, забалочаныя), дзярновыя, тарфяна-балотныя і поймавыя. Паводле механічнага складу асноўную частку глебаў складаюць суглінкі (84,9 %). Карысныя выкапні: [[торф]], [[даламіт]], будаўнічы [[пясок]], легкаплаўкія [[Гліна|гліны]], пясчана-[[жвір]]авы матэрыял. == Гаспадарка == У 1865—1914 у маёнтку [[Барысценева]] Высоцкай воласці працаваў [[Барысценеўскі косцеабпальны і клеяварны купецкі завод]]. Прадпрыемствы раёна: * [[Аршанскі авіярамонтны завод]], РУП * Аршанскі вопытны лясгас, ДЛГУ * Аршанскі завод ЖБВ-1, ПРУП * Аршанскі камбінат будаўнічых матэрыялаў, ААТ * Аршанскі кансервавы завод, УПП * [[Арэхаўскі льнозавод]], ААТ * [[БелДРЭС]], г. п. Арэхаўск * Камбінат кааператыўнай прамысловасці, УПП * «Лантан», ААТ * «Тэхніка сувязі», ААТ * «Экамол», ААТ == Славутасці == {{main|Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Аршанскага раёна}} == Адукацыя == {{main|Адукацыя ў Аршанскім раёне}} Адукацыйная сетка Аршанскага раёна па стане на 1 лютага 2017 года прадстаўлена 107 установамі адукацыі. З іх 40 — установы агульнай сярэдняй адукацыі, ў тым ліку 3 гімназіі, 53 установы дашкольнай адукацыі, сацыяльна-педагагічныя ўстановы: сацыяльна-педагагічны цэнтр, які ўключае дзіцячы сацыяльны прытулак, дзіцячы дом, установы спецыяльнай адукацыі: цэнтр карэкцыйнага развіцця і адукацыі, дапаможная школа, 4 установы дадатковай адукацыі дзяцей і моладзі. 78 устаноў функцыянуюць у горадзе, 29 — у раёне. == Вядомыя асобы == * [[Аляксей Сцяпанавіч Кароль|Аляксей Кароль]] ([[1945]], пас. [[Копысь]] —  [[2015]]) — беларускі гісторык, палітолаг, галоўны рэдактар газеты «[[Новы Час]]» * [[Мікалай Ігнатавіч Крукоўскі]] (1923—2013) — беларускі філосаф, культуролаг і эстэтык * [[Сямён Сільвестравіч Пустэльнікаў|С. С. Пустэльнікаў]] (1921—1945) — [[Герой Савецкага Саюза]] * [[Сяргей Фёдаравіч Рубанаў]] (1914—1987) — заслужаны настаўнік БССР, [[Герой Сацыялістычнай Працы]] * [[Рыгор Пятровіч Чуйко]] (нар. 1959) — беларускі палітык == Гл. таксама == * [[Аршанскае паўстанне]] * [[Оршанский вестник]] * [[Аршанскае права]] * [[Аршанская газета]] * [[Телеком-экспресс]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Памяць. Орша і Аршанскі раён: гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раёнаў Беларусі: у 2 кн. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн., 2000. * {{Крыніцы/БелЭн|1}} * {{кніга|загаловак=Беларусь: Энцыклапедычны даведнік|адказны=Рэдкал.: Б. І. Сачанка і інш|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1995|старонкі=|старонак=800|isbn =985-11-0026-9|тыраж=5000}} * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=32, 38, 39|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Orsha district}} * [http://orsha.vitebsk-region.gov.by/by/ Аршанскі раённы выканаўчы камітэт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200406140902/http://orsha.vitebsk-region.gov.by/by/ |date=6 красавіка 2020 }} * [http://pridvinie.vlib.by/index.php/arshanski-rajon Рэсурс Віцебскай абласной бібліятэкі "Прыдзвінскі край: гісторыя і сучаснасць"] {{Аршанскі раён}} {{Адміністрацыйны падзел Віцебскай вобласці}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Аршанскі раён у гістарычных адміністрацыйных адзінках |базавы_стыль = background-color: {{Колер|Беларусь}}; |спіс1 = {{Аршанская акруга|child|загаловак=Аршанскі раён у [[Аршанская акруга|Аршанскай акрузе]] (1924—1930)}} |спіс2 = {{Віцебская вобласць БССР|child|загаловак=Аршанскі раён у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці БССР]] (з 1938)}} }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Аршанскі раён| ]] [[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1924 годзе]] i8whz202laigaybpd3tj6t2768ww4nn Арэнал 0 1366 5156209 4598748 2026-06-20T05:55:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156209 wikitext text/x-wiki {{Вулкан |Назва =Арэнал |Нацыянальная назва = |Выява = Arenal-Volcano.jpg |Подпіс = |lat_dir = |lon_dir = |CoordScale = |Размяшчэнне ={{Сцягафікацыя|Коста-Рыка}} |Горная сістэма = |Хрыбет ці масіў = |Форма вулкана =[[стратавулкан]] |Апошняе вывяржэнне = [[лістапад]] [[2006]] |Вышыня =1670 |Крыніца вышыні = |Першае ўзыходжанне =1937 |Пазіцыйная карта = Коста-Рыка |Пазіцыйная карта 1 = |Краіна = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Арэнал''' — [[вулкан]] у [[Коста Рыка|Коста Рыцы]], з’яўляецца адным з самых актыўных вулканаў [[Планета Зямля|планеты]]. [[Лава вулканічная|Лава]] вулкана рэгулярна сцякае па склонах у даліну, і Арэнал час ад часу выкідвае ў неба распаленыя каменныя глыбы [[дыяметр]]ам да 7,5 метраў на вышыню 300 метраў. [[29 ліпеня]] [[1968]] года адбылося апошняе вялікае вывяржэнне Арэнала, якое разбурыла гарады [[Пуэбла Нуэба]] і [[Табакон]]. Рэшты знішчэння, выкліканага вулканам, бачны і да сённяшняга дня. Пры гэтым вывяржэнні загінула 87 чалавек. Да першага пакарэння ў [[1937]] годзе ніхто нават і не здагадваўся пра вулканічнае паходжанне гары вышынёй у 1633 метра, апроч таго, тады вулкан быў амаль цалкам пакрыты расліннасцю. Лічыцца, што Арэнал праяўляў сваю актыўнасць і раней, але не выказваў актыўнай вулканічнай дзейнасці на працягу апошніх 400 год. Кожны год вышыня вулкана павялічваецца на некалькі метраў у выніку выхаду лавы на паверх кратэра. Назіраць за лавай вулкана найлепш ноччу з назіральных плашчадак і дыстанцыі каля двух кіламетраў. Туры з гідам можна заказаць у [[Ля Фартуна|Ля Фартуне]]. == Спасылкі == {{Commons|Category:Arenal Volcano}} * [http://www.costarica21.com/Arenal-Volcano.html Arenal Volcano, Costa Rica] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210222043214/http://www.costarica21.com/Arenal-Volcano.html |date=22 лютага 2021 }} {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вулканы Коста-Рыкі]] [[Катэгорыя:Стратавулканы]] [[Катэгорыя:Актыўныя вулканы]] r769epjsm18d1pd9cduh3uf7v9kw7mm Астравецкі раён 0 1371 5156299 5118037 2026-06-20T08:22:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156299 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Астравецкі раён |Арыгінальная назва = |Герб = BIA Ostrowiec COA.svg |Сцяг = Flag of Astraviec.svg |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = раён |Гімн = |Уваходзіць у = [[Гродзенская вобласць]] |Уключае = |Сталіца = [[Астравец]] |Буйныгорад = |Буйныягарады = |Датаўтварэння = [[15 студзеня]] [[1940]],</br>[[6 студзеня]] [[1965]] |Скасаванне = [[25 снежня]] [[1962]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = <small>'''Родная мова:'''</small> [[Беларуская мова|беларуская]] 69,2 %, [[руская мова|руская]] 27,7 %<ref name="астравецкая прауда"/><br/><small>'''Размаўляюць дома:'''</small> беларуская 74,13 %, руская 18,21 %<ref name="belstat2009"/> |Насельніцтва = 27 683 чал.<ref name="астравецкая прауда">Ольга Хотянович. [http://www.ostrovets.by/news/novosti/news26244.html Сколько нас, островчан, показала перепись] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211010110244/http://www.ostrovets.by/news/novosti/news26244.html |date=10 кастрычніка 2021 }} // Астравецкая праўда, 10 октября 2020</ref> |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = 13 |Шчыльнасць = 15,47 |Месца па шчыльнасці = 16 |Нацыянальны склад = [[беларусы]] — 86,87 %, <br /> [[палякі]] — 5,73 %, <br /> [[рускія]] — 3,47 %, <br /> [[літоўцы]] — 2,65 %, <br /> іншыя — 1,28 %<ref name="belstat2009">{{Cite web |url=http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |title=Вынікі перапісу 2009 года |access-date=23 мая 2012 |archive-date=21 жніўня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100821023258/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |url-status=dead }}</ref> |Канфесійны склад = |Плошча = 1&nbsp;568,77<ref>[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304203801/http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc |date=4 сакавіка 2016 }} (па стане на 1 студзеня 2011 г.)</ref> |Месца па плошчы = 5 |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = Harodnia province, Astraviec district.svg |Часавыпояс = [[UTC+2]] |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = http://ostrovets.grodno-region.by/ |Заўвагі = }} '''Астравецкі раён''' — [[Раён (адм. адзінка)|адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка]] ў складзе [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Раён утвораны 15 студзеня 1940 года ў складзе Вілейскай, з 1944 года — Маладзечанскай, а з 1960 года — Гродзенскай вобласці. == Геаграфія == Раён з’яўляецца самым паўночным з рэгіёнаў Гродзенскай вобласці, па плошчы — чацвёрты на Гродзеншчыне. Агульная плошча Астравеччыны — 1569 км². Раён на захадзе і поўначы мяжуе з [[Літва|Літоўскай Рэспублікай]] (памежныя пераходы «Катлоўка», «Лоша»), чыгуначная станцыя [[Гудагай (станцыя)|Гудагай]]. На паўночным усходзе мяжуе з [[Пастаўскі раён|Пастаўскім]] раёнам [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], на ўсходзе — з [[Мядзельскі раён|Мядзельскім]] раёнам [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на поўдні — са [[Смаргонскі раён|Смаргонскім]] і [[Ашмянскі раён|Ашмянскім]] раёнамі Гродзенскай вобласці. Самы высокі пункт раёна мае абсалютную адзнаку 301 м, знаходзіцца за 6 км на захад ад в. [[Трокенікі 1|Трокенікі]], непадалёк ад мяжы з Літвой і належыць да [[Буйвідзкае ўзвышша|Буйвідзкага ўзвышша]]. Асноўныя рэкі — [[Вілія]], [[Лоша (прыток Ашмянкі)|Лоша]], [[Ашмянка]]. == Гісторыя == Астравецкі раён утвораны 15 студзеня 1940 года ў складзе [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Астравец]]. 12 кастрычніка 1940 года раён падзелены на 15 сельсаветаў: [[Астравецкі сельсавет|Астравецкі]], [[Балканскі сельсавет|Балканскі]], [[Быстрыцкі сельсавет (Астравецкі раён)|Быстрыцкі]], [[Валейкішкаўскі сельсавет|Валейкішкаўскі]], [[Варнянскі сельсавет|Варнянскі]], [[Варонскі сельсавет|Варонскі]], [[Гервяцкі сельсавет|Гервяцкі]], [[Гудагайскі сельсавет|Гудагайскі]], [[Дзягенеўскі сельсавет|Дзягенеўскі]], [[Дравяніцкі сельсавет|Дравяніцкі]], [[Міхалішкаўскі сельсавет|Міхалішкаўскі]], [[Рымдзюнскі сельсавет|Рымдзюнскі]], [[Швяйлянскі сельсавет|Швяйлянскі]], [[Шульніцкі сельсавет|Шульніцкі]], [[Якентанскі сельсавет|Якентанскі]]. Пасля акупацыі ў часы [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] на тэрыторыі раёна нацысты і іх памагатыя пачалі [[Халакост у Астравецкім раёне|знішчэнне яўрэяў]]. Акцыі паўтараліся шмат разоў у многіх месцах. З 20 верасня 1944 года раён у складзе [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Балканскі, Валейкішкаўскі і Якентанскі сельсаветы, Дзягенеўскі сельсавет перайменаваны ў [[Слабодкаўскі сельсавет (Астравецкі раён)|Слабодкаўскі]], Швяйлянскі сельсавет — у [[Чэхскі сельсавет|Чэхскі]], Шульніцкі сельсавет — у [[Гозскі сельсавет|Гозскі]]. 25 красавіка 1958 года Астравец атрымаў статус гарадскога пасёлка, Астравецкі сельсавет скасаваны. 27 сакавіка 1959 года скасаваны Варонскі і Гозскі сельсаветы. 31 жніўня 1959 года да раёна далучаны [[Некрашунскі сельсавет|Некрашунскі]] і [[Спондаўскі сельсавет]]ы скасаванага [[Свірскі раён|Свірскага раёна]]. 2 снежня 1959 года Некрашунскі сельсавет перайменаваны ў [[Падольскі сельсавет|Падольскі]]. З 20 студзеня 1960 года раён у складзе [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. 25 снежня 1962 года раён скасаваны, гарадскі пасёлак Астравец, Быстрыцкі, Варнянскі, Гудагайскі, Дравяніцкі, Падольскі, Слабодкаўскі сельсаветы перададзены [[Ашмянскі раён|Ашмянскаму раёну]], Гервяцкі, Міхалішкаўскі, Рындзюнскі, Спондаўскі сельсаветы — [[Смаргонскі раён|Смаргонскаму раёну]], Чэхскі сельсавет скасаваны. 6 студзеня 1965 года Астравецкі раён утвораны зноў, уключаў гарадскі пасёлак Астравец, Быстрыцкі, Варнянскі, Гудагайскі, Дравяніцкі, Падольскі, Слабодкаўскі сельсаветы Ашмянскага раёна, Гервяцкі, Міхалішкаўскі, Спондаўскі сельсаветы Смаргонскага раёна. 26 чэрвеня 1965 года ўтвораны [[Ізабелінскі сельсавет (Астравецкі раён)|Ізабелінскі]], [[Кемелішкаўскі сельсавет|Кемелішкаўскі]], [[Чэхскі сельсавет]]ы, скасаваны Слабодкаўскі сельсавет. 17 студзеня 1969 года Быстрыцкі сельсавет перайменаваны ў [[Трокеніцкі сельсавет|Трокеніцкі]], 11 лютага 1972 года Дравяніцкі — у [[Астравецкі сельсавет|Астравецкі]]. 27 студзеня 1975 года скасаваны Чэхскі сельсавет. 17 лістапада 1986 года скасаваны Ізабелінскі сельсавет. 20 кастрычніка 1995 года гарадскі пасёлак Астравец і Астравецкі раён аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку. 27 сакавіка 2012 года гарадскі пасёлак Астравец атрымаў статус горада. 26 лютага 2013 года скасаваны Астравецкі, Падольскі, Спондаўскі, Трокеніцкі сельсаветы, Кемелішкаўскі сельсавет перайменаваны ў [[Рытанскі сельсавет|Рытанскі]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913r0057134 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 26 февраля 2013 г. № 224 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Островецкого района Гродненской области]</ref>. == Насельніцтва == У 398 населеных пунктах пражывае 27,3 тыс. чалавек, у тым ліку ў горадзе Астравец — 8,6 тыс., у сельскай мясцовасці — 18,7 тыс. Шчыльнасць насельніцтва — 17,4 чал./1 км². Насельніцтва раёна: [[беларусы]] — 86,87 %, [[палякі]] — 5,73 %, [[рускія]] — 3,47 %, [[літоўцы]] — 2,65 % і інш. == Палітыка == === Органы ўлады === [[Файл:Островецкий райсполкома.jpg|thumb|150px|Будынак Астравецкага раённага выканаўчага камітэта.]] Выканаўчую ўладу ў раёне ажыццяўляе Астравецкі раённы выканаўчы камітэт. У яго кіраўніцтва ўваходзіць старшыня, першы намеснік старшыні раённага выканаўчага камітэта — начальнік упраўлення па сельскай гаспадарцы і харчаванні, намеснік старшыні па сацыяльных пытаннях, намеснік старшыні па будаўніцтве, намеснік старшыні па эканоміцы і кіраўнік спраў. У склад райвыканкама ўваходзяць: аддзел ЗАГСа; камісія па справах непаўналетніх; аддзел па працы са зваротамі грамадзян і юрыдычных асоб; юрыдычны сектар; аддзел архітэктуры і будаўніцтва; сектар спорту і турызму; фінансавы аддзел; аддзел па адукацыі; аддзел арганізацыйна-кадравай работы; аддзел ідэалагічнай работы, культуры і па справах моладзі; упраўленне землеўпарадкавання; аддзел жыллёва-камунальнай гаспадаркі; аддзел эканомікі; упраўленне па працы, занятасці і сацыяльнай абароне. Прадстаўнічым органам дзяржаўнай улады з’яўляецца раённы Савет дэпутатаў. Для папярэдняга разгляду і падрыхтоўкі пытанняў, якія адносяцца да вядзення Савета, а таксама арганізацыі кантролю за правядзеннем у жыццё рашэнняў і вышэйстаячых дзяржаўных органаў на сесіі з ліку дэпутатаў абіраюцца пастаянныя камісіі. Пастаянна дзеючым органам, які забяспечвае арганізацыю работы Савета і ажыццяўляе іншыя паўнамоцтвы, прадастаўленыя рэгламентам, з’яўляецца Прэзідыум. У яго склад уваходзяць старшыня, намеснік старшыні і старшыні пастаянных камісій. Могуць уваходзіць таксама дэпутаты, выбраныя ў склад прэзідыума сесіяй Савета. === Адміністрацыйны падзел === Раён падзяляецца на 5 сельсаветаў: Варнянскі, Гервяцкі, Гудагайскі, Міхалішкаўскі, Рытанскі. === Арганізацыі === Сярод грамадскіх арганізацый у раёне дзейнічаюць<ref>{{Cite web |url=http://ostrovets.grodno-region.by/ru/obschorg-ru/ |title=Общественные объединения |access-date=17 верасня 2021 |archive-date=17 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917114143/http://ostrovets.grodno-region.by/ru/obschorg-ru/ |url-status=dead }}</ref>: * Астравецкая раённая арганізацыя Рэспубліканскага грамадскага аб’яднання «Белая Русь»; * Астравецкая раённая арганізацыя грамадскага аб’яднання «Беларускі саюз жанчын»; * Астравецкая раённая арганізацыя дзяржаўна-грамадскага аб’яднання «Беларускае рэспубліканскае таварыства ратавання на водах»; * Астравецкая раённая арганізацыя Беларускага грамадскага аб’яднання ветэранаў; * Астравецкая раённая арганізацыя Беларускага таварыства Чырвонага Крыжа. === Сілавыя структуры === Раённае аддзяленне міліцыі створана 26 лютага 1940 года па загаду [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|народнага камісара ўнутраных спраў СССР]]<ref name="РОВД">[http://ostrovets.grodno-region.by/ru/history-ru/ История отдела] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210913204256/http://ostrovets.grodno-region.by/ru/history-ru/ |date=13 верасня 2021 }}</ref>. 29 жніўня загадам [[НКУС БССР]] № 412 л/с сфармавана гарадская пажарная служба, якая пазней пераўтварылася ў РАНС<ref name="РОЧС"/>. Пасля [[Распад СССР|распаду]] [[СССР|Савецкага Саюза]] РАУС і РАНС перайшлі ў падпарадкаванне [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС]] і [[Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь|МНС]] Рэспублікі Беларусь. Станам на 2021 год на Астравеччыне функцыянуюць 2 пажарныя аварыйна-выратавальныя часці ў горадзе, пажарны аварыйна-выратавальны атрад па абароне Беларускай АЭС, 4 пажарных аварыйна-выратавальных паста ў вёсках Ізабеліна і Вялікая Страча, аграгарадках Варняны і Кемелішкі. У распараджэнні РАНС больш за 30 адзінак рознай пажарнай аварыйна-выратавальнай тэхнікі, на базе аддзела створаны штатная служба хімічнай і радыяцыйнай абароны, пазаштатныя групы выратавання на водах і на вышынях, а таксама штаб ліквідацыі надзвычайных сітуацый, які ажыццяўляе кантроль за падтрыманнем боегатоўнасці падраздзяленняў і кіраўніцтва ліквідацыяй надзвычайных сітуацыі ў Астравецкім, Ашмянскім і Смаргонскім раёнах<ref name="РОЧС">[https://mchs.gov.by/glavnoe/344704/ Островецкий районный отдел по чрезвычайным ситуациям] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210913204253/https://mchs.gov.by/glavnoe/344704/ |date=13 верасня 2021 }}</ref>. З мэтай правядзення ранняй прафарыентацыйнай работы ў 2013 годзе і 2017 гадах на базе Гудагайскай сярэдняй школе створаны юрыдычныя класы<ref name="РОВД"/>. У 2014 годзе створана пагранзастава «Астравецкая». Першы час памежнікі грунтаваліся ў будынку былой школы ў вёсцы Караняты, а ў 2018 годзе пераехалі ў новы будынак, размешчаны ля вёскі Буйкі. Застава абсталявана сучаснымі тэхнічнымі сродкамі, найноўшымі сродкамі ўзбраення і ваеннай тэхнікі. Ёсць гадавальнік службовых сабак, дзе кінолагі займаюцца іх падрыхтоўкай да нясення службы і ахове мяжы. У наяўнасці спартыўны гарадок для заняткаў фізічнай падрыхтоўкай, валейбольная пляцоўка, гарадок для падрыхтоўкі да нясення службы па ахове дзяржаўнай мяжы, агнявы гарадок, гарадок памежнай службы<ref>{{Cite web |url=http://www.ostrovets.by/news/novosti/news15499.html |title=Как служат и живут на пограничной заставе «Островецкая» |access-date=13 верасня 2021 |archive-date=13 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913204253/http://www.ostrovets.by/news/novosti/news15499.html |url-status=dead }}</ref>. У сакавіку 2017 года на тэрыторыі раёна была сфарміравана [[вайсковая часць 7434]] [[Унутраныя войскі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|унутраных войск МУС РБ]]. Задачай падраздзялення стала ахова атамнай станцыі<ref>{{Cite web |url=http://www.ostrovets.by/news/sobytiya-goda/news12395.html |title=Войсковая часть 7434 открылась в Островецком районе |access-date=17 верасня 2021 |archive-date=17 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917111252/http://www.ostrovets.by/news/sobytiya-goda/news12395.html |url-status=dead }}</ref>. У 2018 годзе для паветранага прыкрыцця АЭС сюды перадыслакаваны [[1146-ы гвардзейскі зенітна-ракетны полк]]. Полк абсталяваны зенітнымі ракетнымі комплексамі малой далёкасці 9К332МК «[[Тор (зенітны ракетны комплекс)|Тор-М2К]]». Полк першым у Беларусі ўзброены зенітным ракетным комплексам СПА «Тор-М2»<ref>[https://www.tvr.by/news/obshchestvo/v_baranovichakh_vosstanovili_1146_y_gvardeyskiy_zenitno_raketnyy_polk/ Белтелерадиокомпания, «В Барановичах восстановили 1146-й гвардейский зенитно-ракетный полк».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180209002857/https://www.tvr.by/news/obshchestvo/v_baranovichakh_vosstanovili_1146_y_gvardeyskiy_zenitno_raketnyy_polk/ |date=9 лютага 2018 }}</ref>. У Астраўцы дзейнічае міжраённы аддзел [[КДБ РБ]]<ref>[https://ostrovets.jsprav.ru/gorodskie-administratsii/komitet-gosudarstvennoi-bezopasnosti-respubliki-belarus-upravlenie-po-grodnenskoi-oblasti-ostrovetskii-mezhraionnyi-otdel/ КОМИТЕТ ГОСУДАРСТВЕННОЙ БЕЗОПАСНОСТИ РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ УПРАВЛЕНИЕ ПО ГРОДНЕНСКОЙ ОБЛАСТИ ОСТРОВЕЦКИЙ МЕЖРАЙОННЫЙ ОТДЕЛ]</ref>. == Гаспадарка і эканоміка == Дзякуючы будаўніцтву [[БелАЭС|Беларускай АЭС]] эканоміка раёна ажывілася. Сярэднямесячная намінальная налічаная заработная плата (да выліку падаходнага падатку і некаторых адлічэнняў) на 2017 год у раёне склала 771,3 руб. (каля 385 долараў). Раён заняў 3-е месца ў Гродзенскай вобласці па ўзроўні зарплаты пасля Гродна і Гродзенскага раёна (сярэдняя зарплата па вобласці — 703,2 руб.) і 16-е месца ў краіне з 129 раёнаў і гарадоў абласнога падпарадкавання<ref>Регионы Республики Беларусь. — Т. 1. — {{Мн.}}: Национальный статистический комитет Республики Беларусь, 2018. — С. 191—194.</ref>. === Сельская гаспадарка === У раёне дзейнічаюць 5 сельскагаспадарчых арганізацый («Гудагай», «Варняны», «Гервяты», «Міхалішкі» «Астравецкі саўгас „Падольскі“»), а таксама 5 фермерскіх гаспадарак<ref>[http://ostrovets.grodno-region.by/ru/selsk_xoz-ru/ Сельское хозяйство] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210913201330/http://ostrovets.grodno-region.by/ru/selsk_xoz-ru/ |date=13 верасня 2021 }}</ref>. Агульная пасяўная плошча сельскагаспадарчых культур у арганізацыях раёна (без уліку фермерскіх і асабістых гаспадарак насельніцтва) на 2017 год склала 34 207 га (342 км²). У 2017 годзе пад [[збожжа]]выя і [[Зернебабовыя культуры|зернебабовыя]] культуры было засеяна 16 351 га, пад [[цукровыя буракі]] — 1620 га, пад [[кармавыя культуры]] — 13 311 га<ref>Сельское хозяйство Республики Беларусь. — {{Мн.}}: Национальный статистический комитет Республики Беларусь, 2018. — С. 73—80.</ref>. Валавы збор збожжавых і зернебабовых культур у сельскагаспадарчых арганізацыях склаў 84,6 тыс. т у 2015 годзе, 45,2 тыс. т у 2016 годзе, 51 тыс. т у 2017 годзе. Па валавым зборы збожжавых у 2017 годзе раён заняў 13-е месца ў Гродзенскай вобласці. Сярэдняя ўраджайнасць збожжавых у 2017 годзе склала 31,2 ц/га (сярэдняя па Гродзенскай вобласці — 39,7 ц/га, па Рэспубліцы Беларусь — 33,3 ц/га). Па гэтым паказчыку раён заняў 10-е месца ў Гродзенскай вобласці<ref>Сельское хозяйство Республики Беларусь. — {{Мн.}}: Национальный статистический комитет Республики Беларусь, 2018. — С. 112.</ref>. Валавы збор буракоў цукровых у сельскагаспадарчых арганізацыях склаў 97,3 тыс. т у 2016 годзе, 74,6 тыс. тон у 2017 годзе. Па валавым зборы цукровых буракоў у 2017 годзе раён заняў 10-е месца ў Гродзенскай вобласці. Сярэдняя ўраджайнасць цукровых буракоў у 2017 годзе склала 461 ц/га (сярэдняя па Гродзенскай вобласці — 533 ц/га, па Рэспубліцы Беларусь — 499 ц/га); па гэтым паказчыку раён заняў 10-е месца ў Гродзенскай вобласці<ref>Сельское хозяйство Республики Беларусь. — {{Мн.}}: Национальный статистический комитет Республики Беларусь, 2018. — С. 117—118.</ref>. На 1 студзеня 2018 года ў сельскагаспадарчых арганізацыях раёна (без уліку фермерскіх і асабістых гаспадарак насельніцтва) змяшчалася 33,1 тыс. галоў буйной рагатай жывёлы, у тым ліку 10,1 тыс. кароў, а таксама 15,1 тыс. свіней. Па пагалоўі буйной рагатай жывёлы раён займае 14-е месца ў Гродзенскай вобласці, па пагалоўі свіней — 15-е<ref>Регионы Республики Беларусь. — Т. 1. — {{Мн.}}: Национальный статистический комитет Республики Беларусь, 2018. — С. 490—494.</ref><ref>Сельское хозяйство Республики Беларусь. — {{Мн.}}: Национальный статистический комитет Республики Беларусь, 2018. — С. 139—143.</ref>. У 2017 годзе прадпрыемствы раёна вырабілі 6,5 тыс. т мяса (у жывой вазе) і 59,1 тыс.т малака. Па вытворчасці мяса раён займае 13-е месца ў Гродзенскай вобласці. Сярэдні надой малака з каровы — 5768 кг (сярэдні паказчык па Гродзенскай вобласці-5325 кг, па Рэспубліцы Беларусь — 4989 кг); па гэтым паказчыку раён займае 5-е месца ў вобласці<ref>Регионы Республики Беларусь. — Т. 1. — {{Мн.}}: Национальный статистический комитет Республики Беларусь, 2018. — С. 502—509.</ref><ref>Сельское хозяйство Республики Беларусь. — {{Мн.}}: Национальный статистический комитет Республики Беларусь, 2018. — С. 159—169.</ref>. === Прамысловасць === Прамысловасць раёна прадстаўлена пяццю прадпрыемствамі: ААТ «Кардонная фабрыка „Альхоўка“», ДЛГУ «Астравецкі лясгас», ВКУП «Камбінат будаўнічых матэрыялаў Астравецкага раёна», РУП «Астравецкі завод „Радыёдэталь“», філіял «Камбінат кааператыўнай прамысловасці» Астравецкага райпо. На тэрыторыі раёна дзейнічаюць 8 недзяржаўных прадпрыемстваў: ПФ «Верас», ЗАТ «НПЛІМ-Веста», ПФ «Крок», ЗП «Тэхнапласт», ІПГВУП «Лес-Мет», ІПУВГП «Экса Карпарэйшн», УП «Фірма ГЛТ», фермерская гаспадарка «Астравецкае». === Энергетыка === [[Файл:Belarusian Nuclear Power Plant construction (2017) 2.jpg|thumb|150px|БелАЭС.]] У раёне з 2020 года ўведзена ў эксплуатацыю [[Беларуская АЭС]]. Да гэтага ў раёне існавала толькі малая ГЭС на Яноўскім вадасховішчы. === Транспарт === Чыгунка [[Мінск]] — [[Вільня]] праходзіць па паўднёвай ускраіне раёна. З усходу на захад тэрыторыю раёна перасякае адзіная [[Аўтамабільныя дарогі Беларусі|аўтадарога]] рэспубліканскага падпарадкавання: Полацк — Глыбокае — граніца Літоўскай Рэспублікі (Катлоўка) {{Таблічка-by|Р|45}}. === Лясная гаспадарка === [[Файл:Лясгас Астравец.jpg|thumb|150px|Буданак Астравецкага лясгаса.]] У раёне размешчана адна дзяржаўная лесагаспадарчая ўстанова — «Астравецкі лясгас». Установа арганізавана 7 ліпеня 1966 года ў адпаведнасці з загадам № 38 Галоўнага ўпраўлення лясной гаспадаркі пры [[Савет Міністраў БССР|Савеце Міністраў БССР]] на базе 4-х лясніцтваў Смаргонскага лясгаса і прынятых у склад ляснога фонду калгасных і саўгасных лясоў<ref name="лесхоз">[http://ostrovets.grodno-region.by/ru/les-xoz-ru/ Лесное хозяйство] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210623153021/https://ostrovets.grodno-region.by/ru/les-xoz-ru/ |date=23 чэрвеня 2021 }}</ref>. Загадам [[Міністэрства лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь]] № 162 ад 25 жніўня 2020 года Астравецкаму лясгасу прысвоены статус вопытнага лясгаса<ref>[https://ostrovles.by/stranicy-istorii/ Страницы истории] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210917114145/https://ostrovles.by/stranicy-istorii/ |date=17 верасня 2021 }}</ref>. На 2021 год у склад установы ўваходзяць Варнянскае, Гервяцкае, Кемелішскае, Катлоўскае, Міхалішскае, Астравецкае, Палушскае, Падольскае і Спондаўскае лясніцтвы<ref>{{Cite web |url=https://ostrovles.by/lesnichestva/ |title=Лесничества |access-date=17 верасня 2021 |archive-date=17 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917114146/https://ostrovles.by/lesnichestva/ |url-status=dead }}</ref>. Плошча лясгаса складае 86,3 тыс. га, з іх пакрытыя лесам — 76,4 тыс. га. Найбольшую плошчу займаюць сасновыя — 63,9 %, бярозавыя — 17,0 %, яловыя — 10,8 %<ref name="лесхоз"/>. У раёне знаходзіцца рэспубліканскі ландшафтны заказнік «Сарачанскія азёры» плошчай 13 тыс. га, у склад якога ўваходзяць 12 азёр, сярод іх найбольш буйныя [[Тумскае]], [[Ёдзі (возера)|Ёдзі]], [[Белае (возера, Астравецкі раён)|Белае]], [[Вераб’і (возера)|Вераб’і]], [[Каймін]], [[Туравейскае]] і інш. Ёсць 2 заказнікі мясцовага значэння (ландшафтны заказнік «[[Возера Бык]]» — 113 га, ландшафтны заказнік «[[Сяржанты]]» — 1015 га), 5 помнікаў рэспубліканскага і 16 помнікаў прыроды раённага значэння. Помнік прыроды рэспубліканскага значэння — геалагічнае агаленне міжледавіковых стужачных глін Камарышкі. У рэках раёна водзяцца 5 відаў рыб, занесеных у Чырвоную кнігу — харыус, ласось атлантычны, стронга, кумжа, звычайная марона. Па рашэнні Гродзенскага аблвыканкама тут таксама створаны заказнік рэспубліканскага значэння «Белы мох»<ref>[http://www.grodno-region.gov.by/ru/news/society/?id=3921 Под создание заказника «Белый мох» в Островецком районе зарезервирована территория]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Грамадства == === Ахова здароўя === [[Файл:ЦРБ Астравец.jpg|thumb|150px|Новы будынак Астравецкай ЦРБ.]] У 2017 годзе ва ўстановах [[Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь]] у раёне працавалі 101 практыкуючы лекар і 318 сярэдніх медыцынскіх работнікаў. У пераліку на 10 тысяч чалавек колькасць лекараў — 41,1, колькасць сярэдніх медыцынскіх работнікаў — 129,5 (сярэднія значэнні па Гродзенскай вобласці — 48,6 і 126,9 на 10 тысяч чалавек адпаведна, па Рэспубліцы Беларусь — 40,5 і 121,3 на 10 тысяч чалавек). Па забяспечанасці насельніцтва лекарамі раён займае 3-е месца ў вобласці пасля Гродна і [[Лідскі раён|Лідскага раёна]]. Колькасць бальнічных ложкаў ва ўстановах аховы здароўя раёна — 201 (у пераліку на 10 тысяч чалавек — 81,9; сярэднія паказчыкі па Гродзенскай вобласці — 81,5, па Рэспубліцы Беларусь — 80,2<ref>Регионы Республики Беларусь. — Т. 1. — {{Мн.}}: Национальный статистический комитет Республики Беларусь, 2018. — С. 277—289.</ref>. З лютага 2020 года ў Астраўцы пачала работу новая раённая бальніца. Адкрыты тры корпусы, 13 аддзяленняў, пяць з якіх міжраённыя, на 232 ложкі. Яшчэ два корпуса былі здадзены ў чэрвені. Усяго ў складзе бальніцы 16 аддзяленняў, у тым ліку міжраённыя і нават міжабласныя, на 382 ложкі<ref>{{Cite web |url=https://kraj.by/news/sobitiya/v-ostrovtse-otkrilas-rayonnaya-bolnitsa-samaya-tehnologichnaya-v-regione |title=В ОСТРОВЦЕ ОТКРЫЛАСЬ РАЙОННАЯ БОЛЬНИЦА — САМАЯ ТЕХНОЛОГИЧНАЯ В РЕГИОНЕ |access-date=13 верасня 2021 |archive-date=13 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913214902/https://kraj.by/news/sobitiya/v-ostrovtse-otkrilas-rayonnaya-bolnitsa-samaya-tehnologichnaya-v-regione/ |url-status=dead }}</ref>. === Адукацыя === [[Файл:Районный отдел образования (Островец).jpg|thumb|150px|Раённы аддзел адукацыі.]] У 2017 годзе ў раёне налічвалася 17 устаноў дашкольнай адукацыі (уключаючы комплексы «дзіцячы сад-школа») з 1,2 тыс.дзяцей. У 2017/2018 навучальным годзе ў раёне дзейнічала 17 устаноў агульнай сярэдняй адукацыі, у якіх навучалася 2,9 тыс.вучняў. Навучальны працэс ажыццяўлялі 445 настаўнікаў. У сярэднім на аднаго настаўніка прыпадала 6,6 вучняў (сярэдняе значэнне па Гродзенскай вобласці — 7,9, па Рэспубліцы Беларусь — 8,7)<ref>Регионы Республики Беларусь. — Т. 1. — {{Мн.}}: Национальный статистический комитет Республики Беларусь, 2018. — С. 237—262.</ref>. Станам на 1 верасня 2021 года ў раёне функцыянуе 18 устаноў, якія рэалізуюць адукацыйную праграму дашкольнай адукацыі: 6 устаноў «яслі-сад», 5 дзіцячых садоў, 1 дашкольны цэнтр развіцця дзіцяці, 2 вучэбна-педагагічныя комплексы «яслі-сад-сярэдняя школа», 2 вучэбна-педагагічныя комплексы «дзіцячы сад-сярэдняя школа», 1 вучэбна-педагагічны комплекс «дзіцячы сад-базавая школа», 1 вучэбна-педагагічны комплекс «дзіцячы сад-пачатковая школа». Сістэма ўстаноў агульнай сярэдняй адукацыі прадстаўлена 16 установамі (1 гімназія, 6 вучэбна-педагагічных комплексаў, 9 сярэдніх школ). Сетка спецыяльнай адукацыі Астравецкага раёна ў 2021/2022 навучальным годзе прадстаўляе: 1 установу спецыяльнай адукацыі, 9 спецыяльных груп і 21 групу інтэграванага навучання і выхавання ва ўстановах дашкольнай адукацыі, 33 класа інтэграванага навучання і выхавання ва ўстановах агульнай сярэдняй адукацыі, 18 пунктаў карэкцыйна-педагагічнай дапамогі ва ўстановах дашкольнай і агульнай сярэдняй адукацыі<ref name="адукацыя">[http://ostrovets.grodno-region.by/ru/obraz-ru/ Образование] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210913192014/http://ostrovets.grodno-region.by/ru/obraz-ru/ |date=13 верасня 2021 }}</ref>. === Рэлігія === {{Гл. таксама|Астравецкі дэканат|Астравецкае благачынне}} [[Файл:Фото путешествия по Беларуси 162.jpg|thumb|150px|Касцёл у Гервятах.]] На 2017 год у рэлігійных арганізацыях ажыццяўлялі сваю дзейнасць 14 святароў: 12 [[ксёндз|ксяндзоў]], 2 праваслаўных святара, 1 прэсвітар пратэстанцкай рэлігійнай абшчыны. На тэрыторыі раёна пражывалі 8 манашак, адна з іх — грамадзянка [[Польшча|Польшчы]]. Дзейнічалі 2 праваслаўныя храмы, 13 касцёлаў, 6 капліц, 2 малельныя дамы. 8 культавых будынкаў прадстаўляюць гістарычную каштоўнасць і маюць статус помнікаў архітэктуры. У Астравецкім раёне дзейнічаюць 20 нядзельных школ, дзе навучаецца 510 дзяцей і моладзі. Зарэгістравана 18 рэлігійных абшчын: 13 каталіцкіх, 4 праваслаўных, 1 хрысціян веры евангельскай. На тэрыторыі Гудагайскага сельсавета функцыянуе філіял дабрачыннай каталіцкай арганізацыі «Карытас». У газеце «Астравецкая праўда» публікуюцца рубрыкі: «Супольнасць», «Духоўнасць», «Размовы аб духоўным», «Святыні», «Міласэрнасць»<ref>[http://ostrovets.grodno-region.by/ru/relig-ru/ Религия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210913192020/http://ostrovets.grodno-region.by/ru/relig-ru/ |date=13 верасня 2021 }}</ref>. Да [[каталіцызм|каталіцкіх]] храмаў адносяцца [[касцёл]]ы Святых Касмы і Даміяна і Узвіжання Святога Крыжа ў Астраўцы, Святога Міхаіла Арханёла ў Міхалішках, Святога Юрыя ў Варнянах, Святой Тройцы ў Гервятах, Узвышэння Святога Крыжа ў Быстрыцы, Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Гудагаі, Святога Георгія ў Вароне, Святога Юрыя ў Вялікіх Свіранках, Нараджэння Найсвяцейшай Панны Марыі ў Кемелішках, Святога Андрэя Баболі ў Градаўшчыне, Маці Божай Шкаплернай у Жукойнях Жалядскіх і Апекі Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Дайлідках. Да [[праваслаўе|праваслаўных]] — Троіцкая царква старавераў у Стрыпішках, Іаана Шанхайскага і Сан-Францыскага ў Варнянах, Ільі Прарока ў Альхоўцы, Пятра і Паўла ў Астраўцы. Сярод [[баптысты|баптысцкіх]] лічыцца царква «Міласць» у Астраўцы. Таксама маецца храм [[пяцідзесятнікі|пяцідзесятнікаў]]<ref>[http://ostrovets.grodno-region.by/ru/nasledie-ru/ Историко-культурное наследие] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210913192014/http://ostrovets.grodno-region.by/ru/nasledie-ru/ |date=13 верасня 2021 }}</ref><ref>[https://conservative.by/obedinenie/cerkvi-obedineniya/grodnenskaya-oblast/cerkov-milost-ostrovec/ Церковь «Милость» (Островец) — Объединение консервативных церквей евангельских христиан баптистов в Республике Беларусь]</ref><ref>[https://sobory.ru/geo/distr/1736 Островецкий район (Беларусь, Гродненская область), церкви и монастыри, карта.]</ref><ref>{{Cite web |url=https://spglobi.ru/tserkov-hristian-veri-evangelskoi-4 |title=Церковь Христиан Веры Евангельской, ул. Ушакевича 4, Островец, Беларусь |access-date=13 верасня 2021 |archive-date=13 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913193513/https://spglobi.ru/tserkov-hristian-veri-evangelskoi-4 |url-status=dead }}</ref>. === Спорт === [[Файл:ФОК Импульс.jpg|150px|thumb|САК «Імпульс».]] Для арганізацыі фізкультурна-аздараўленчай і спартыўнай работы ў Астравецкім раёне маецца 126 спартыўных аб’ектаў (61 на вёсцы): 1 стадыён, 2 ціра, 8 плавальных басейнаў, 23 спартыўныя залы, 46 спартыўных пляцовак, 1 спартыўная траса, 13 спартыўных ядраў, 18 прыстасаваных памяшканняў і 14 іншых збудаванняў. За 2020 год праведзена 109 спартыўна-масавых мерапрыемстваў<ref>[http://ostrovets.grodno-region.by/ru/sport-ru/ Физкультура и спорт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210913192010/http://ostrovets.grodno-region.by/ru/sport-ru/ |date=13 верасня 2021 }}</ref>. У раённы фізкультурна-спартыўны клуб (ФСК) уваходзяць: спартыўна-аздараўленчы комплекс «Імпульс», адміністрацыйна-спартыўны комплекс «Стадыён», хакейная каробка і вяровачны гарадок. Астравецкі раён удзельнічае ў міжнародным праекце «Планета баскетбола-аранжавы атам». У 2019 годзе пры пры падтрымцы «[[Расатам]]а» ў двары гімназіі № 1 пабудавана сучасная пляцоўка для гульні ў баскетбол 3х3 з унікальным пакрыццём<ref>[https://www.belta.by/regions/view/reportazh-novejshaja-istorija-ostrovtsa-prevraschenie-iz-gorposelka-v-atomgrad-459006-2021/ РЕПОРТАЖ: Новейшая история Островца: превращение из горпоселка в атомград]</ref>. У гэты ж час быў заснаваны [[ФК Астравец|футбольны клуб «Астравец»]]. З красавіка [[1964]] года дзейнічае дзіцяча-юнацкая спартыўная школа. Заснавальнікам яе стаў Аддзел адукацыі райвыканкама. У розныя гады ў Астравецкай ДЮСШ культываваліся [[лыжны спорт]], [[хакей]], [[вольная барацьба]], [[лёгкая атлетыка]] і [[бокс]]. Вучэбна-выхаваўчы працэс арганізуецца на спартыўнай базе ўстаноў адукацыі і аграгарадкоў раёна, спартыўнай залы «Старт», САК «Імпульс». На 2021 год культываваліся чатыры віды спорту: бокс, [[грэка-рымская барацьба]], [[гандбол]] і лёгкая атлетыка. Да гэтага перыяду ў школе падрыхтавана з ліку выпускнікоў і навучэнцаў: 5 мастроў спорту міжнароднага класа, 4 майстры спорту Беларусі і 18 кандыдатаў у майстры спорту<ref>[https://dushostrovec.schools.by/m/Государственное учреждение «Островецкая специализированная детско-юношеская школа олимпийского резерва»]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Культура == [[Файл:Цэнтр культруры Астравец.jpg|thumb|150px|Цэнтр культруры.]] Сетка ўстаноў культуры Астравецкага раёна ўключае: ДУ «Астравецкі раённы цэнтр культуры і народнай творчасці», які ўключае 14 клубных устаноў, ДУА «Астравецкая дзіцячая школа мастацтваў» з 4 філіяламі, ДУК «Астравецкая раённая бібліятэка», якая ўключае 16 бібліятэк, і Дзяржаўная ўстанова культуры «Астравецкі гісторыка-этнаграфічны музей»<ref>[http://ostrovets.grodno-region.by/ru/kultura-ru/ Культура] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210913192009/http://ostrovets.grodno-region.by/ru/kultura-ru/ |date=13 верасня 2021 }}</ref>. Колькасць музейных прадметаў асноўнага фонду апошняша складае 2,9 тыс. адзінак. У 2016 годзе музей наведалі 1,5 тыс. чалавек<ref>Культура Республики Беларусь. — {{Мн.}}: Национальный статистический комитет Республики Беларусь, 2017. — С. 27-28.</ref>. З 1967 года працуе Астравецкая дзіцячая музычная школа, якая з 2007 года ператворана ў дзіцячую школу мастацтваў. Яшчэ адна рэарганізацыя сістэмы была праведзена ў канцы 2011 года, згодна з якой усе пяць школ мастацтваў і музычных школ раёна былі аб’яднаны ў адну ўстанову. З 1 студзеня 2012 года была створана дзяржаўная ўстанова адукацыі «Астравецкая дзіцячая школа мастацтваў», у якую ўвайшлі непасрэдна базавая школа і 4 філіялы<ref>[https://dshi-astravets.schools.by/m/ Государственное учреждение образования «Островецкая детская школа искусств»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211007141655/https://dshi-astravets.schools.by/m/ |date=7 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Памятныя мясціны == На тэрыторыі раёна знаходзіцца некалькі старажытных паселішчаў. [[Файл:Касьцёл, Міхалішкі.jpg|міні|Касцёл у [[Міхалішкі (Астравецкі раён)|Міхалішках]]]] У Астравецкім раёне налічваецца 26 [[Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Астравецкага раёна|гісторыка-культурных каштоўнасцей]]. На Астравеччыне захаваліся 13 каталіцкіх храмаў: [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Гервяты)|касцёл у Гервятах]], [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Гудагай)|касцёл у Гудагаі]], [[Архітэктурны ансамбль цэнтра (Варняны)|архітэктурны ансамбль]] у в. [[Варняны]] ([[Касцёл Святога Юрыя (Варняны)|Георгіеўскі касцёл]], дом аптэкара і плябанія), [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Міхалішкі)|касцёл у Міхалішках]], [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (Быстрыца)|касцёл у Быстрыцы]], [[Касцёл Святых Казьмы і Даміяна (Астравец)|Касцёл Святых Касмы і Даміяна]] і [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Астравец)|Касцёл Узнясення Святога Крыжа]] ў [[Астравец|Астраўцы]], касцёл у [[Дайлідкі (Астравецкі раён)|Дайлідках]], [[Касцёл Святога Георгія (Варона)|касцёл ў Вароне]], [[Касцёл Святога Юрыя (Вялікія Свіранкі)|касцёл у Вялікіх Свіранках]], [[Касцёл Маці Божай Шкаплернай (Жукойні Жалядскія)|касцёл у Жукойнях Жалядскіх]], [[Касцёл Святога Андрэя Баболі (Градаўшчына)|касцёл у Градаўшчыне]] і [[Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Кемелішкі)|касцёл у Кемелішках]]. Таксама ў Астравецкім раёне ёсць [[Сядзібна-паркавы ансамбль Богушаў-Шышкаў (Трокенікі)|сядзіба ў Трокеніках]], сядзібны дом у [[Задворнікі (Астравецкі раён)|Задворніках]], вежа і вадзяны млын палацу Абрамовічаў у [[Варняны|Варнянах]], сядзібны дом у [[Дубнікі (Міхалішкаўскі сельсавет)|Дубніках]], гаспадарчыя пабудовы сядзібы ў [[Вялікія Свіраны|Вялікіх Свіранах]], сядзібны дом у [[Падваранцы (Астравецкі раён)|Падваранцах]], [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Астравец)|царква ў Астраўцы]], Траецкая царква старавераў у Стрыпішках, капліца ў [[Міхалішкі (Астравецкі раён)|Міхалішках]], каталіцкая капліца, капліца «Крыніца ля багіні», капліца-пахавальня і брама ў вёсцы [[Дубок (Астравецкі раён)|Дубок]], капліца ў [[Сакалойці|Сакалойцях]], капліца ў вёсцы [[Гіры (Астравецкі раён)|Гіры]], дом-музей [[Казімір Сваяк|Казіміра Сваяка]] ў вёсцы [[Барані (Астравецкі раён)|Барані]] і іншыя славутасці. == Вядомыя асобы == * [[Альбін Мацвеевіч Стаповіч|Альбін Стаповіч]] — паэт, публіцыст і музыкант. * [[Менке Кац]] — яўрэйскі паэт, які правёў дзяцінства ў [[Міхалішкі (Астравецкі раён)|Міхалішках]]. * [[Янка Быліна]] — паэт, драматург і святар з вёскі [[Лакцяны]]. * [[Мар’ян Богуш-Шышка]] — мастак з [[Трокенікі 1|Трокенікаў]]. * [[Генрык Сянкевіч]] — польскі пісьменнік, які гасціў і выношваў творчыя ідэі ў маёнтку [[Дубнікі (Міхалішкаўскі сельсавет)|Дубнікі]]. * [[Іосіф Гашкевіч]] — вучоны-мовазнавец, даследчык [[Японія|Японіі]] і [[Кітай|Кітая]], які правёў апошнія гады свайго жыцця ў [[Малі (Астравецкі раён)|Малях]]. * Леў Дабжынскі — беларускі і польскі мастак, пахаваны ў вёсцы [[Лоша (Астравецкі раён)|Лоша]] ў 1938 годзе. * [[Казімір Сваяк]] — беларускі грамадска-[[палітычны дзеяч]], [[паэт]], [[драматург]], [[публіцыст]], [[літаратуразнавец]], [[Каталіцтва|каталіцкі]] святар, які нарадзіўся ў вёсцы [[Барані (Астравецкі раён)|Барані]]. * [[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Адам Мальдзіс]] — беларускі літаразнавец, крытык, публіцыст з вёскі [[Расолы]]. Аўтар краязнаўчага нарыса «''Астравеччына, край дарагі…''» (1977) і шматлікіх артыкулаў па краязнаўстве. * [[Альфонсас Аўгуліс]] — першы пасол Літвы ў Беларусі. Ураджэнец вёскі [[Пелегрында]]. Заснавальнік літоўскага культурнага цэнтра ў Рымдзюнах. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. == Спасылкі == {{Commons|Astraviec district}} * [http://www.westki.info/astraviec Навіны Астравецкага раёна на сайце Westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090303051148/http://westki.info/astraviec |date=3 сакавіка 2009 }} * [http://www.emaps-online.com/rus_win/maps/oblast/obl_grodno/regions/reg_ostrovets/map.shtml Мапы і агульныя звесткі на emaps-online] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090326082001/http://www.emaps-online.com/rus_win/maps/oblast/obl_grodno/regions/reg_ostrovets/map.shtml |date=26 сакавіка 2009 }} {{Астравецкі раён}} {{Адміністрацыйны падзел Гродзенскай вобласці}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Астравецкі раён у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Вілейская вобласць|child|загаловак=Астравецкі раён у [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] (1940—1944)}} |спіс2 = {{Маладзечанская вобласць|child|загаловак=Астравецкі раён у [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]] (1944—1960)}} |спіс3 = {{Гродзенская вобласць БССР|child|загаловак=Астравецкі раён у [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] (1960—1962, з 1965)}} }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Астравецкі раён| ]] [[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Раёны, скасаваныя ў 1962 годзе]] [[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1965 годзе]] jeaq8xkpfthygruq475iqloned4akyf Мікола Гусоўскі 0 1831 5156359 5057264 2026-06-20T11:01:01Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Мікола Гусоўскі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5156359 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Мікола Гусоўскі | Арыгінал імя = | Фота = Mikoła Husoŭski stamp.jpg | Шырыня = | Подпіс = Уяўны партрэт Міколы Гусоўскага на паштовай марцы Беларусі, 1996 г. }} '''Міко́ла Гусо́ўскі''' або '''Мікала́й Гусо́ўскі''' ({{lang-la|Nicolaus Hussovianus}}; {{lang-pl|Mikołaj Hussowczyk}}, ''Mikołaj Hussowski''; каля [[1470]] — пасля [[1533]]) — беларускі<ref name=pr>Советский энциклопедический словарь. 4-е издание, Москва, «Советская энциклопедия», 1988, С.353.</ref><ref name="WKL">Вялікае Княства Літоўскае. Энцыклапедыя ў 2 тамах. 2-е выданне, Мн., 2007, Т.1, С.562</ref><ref>{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=Гусоўскі Мікола|старонкі=256}}</ref> і польскі<ref name="WKL"/> [[паэт]], [[гуманіст]] і [[асветнік]] эпохі [[Адраджэнне|Адраджэння]]. Пісаў [[Лацінская мова|лацінскай мовай]] у публіцыстычным, эпічным, гераічным, лірычным, гістарычным і сатырычным жанрах. Дзейнічаў на тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польскага Каралеўства]], землях [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]]. == Біяграфія і адукацыя == Паводле найбольш абгрунтаванай версіі, паходзіў з Гусава каля [[Ланьцут]]а (цяпер [[Падкарпацкае ваяводства]] [[Польшча|Польшчы]])<ref>{{Кніга|загаловак=Etniczne, kulturowe i religijne pogranicza Rzeczypospolitej w XVI-XVIII wieku|год=2005|частка=Chachaj, M. Narodowa i kulturowa przynależność Mikołaja Hussowskiego, autora "Pieśni o żubrze". Fakty i mity|месца=Toruń|старонкі=247-252}}</ref>. Паводле іншай версіі, месцам нараджэння Гусоўскага магла быць вёска Уса (Усава) у цэнтральнай [[Беларусь|Беларусі]]<ref name="WKL" />, дакладнае месцазнаходжанне якой дагэтуль не высветленае праз нястачу дакументальных крыніц. Даследчыца [[Жанна Вацлаваўна Некрашэвіч-Кароткая|Жанна Некрашэвіч-Кароткая]] выказала меркаванне аб радзіме паэта ў межах сучасных [[Гомельскі раён|Гомельскага]] ці [[Буда-Кашалёўскі раён|Буда-Кашалёўскага]] раёнаў [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] — на рацэ [[Уза (рака)|Уза]] або ў населеных пунктах [[Уза (Буда-Кашалёўскі раён)|Уза]] ці [[Старая Гусявіца|Гусявіца]]<ref>Некрашэвіч-Кароткая, Ж. [https://elib.bsu.by/handle/123456789/13526 Загадка Гусоўскага чакала свайго часу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220101113906/https://elib.bsu.by/handle/123456789/13526 |date=1 студзеня 2022 }} // Жаўруковая песня Радзімы: народныя духоўныя скарбы Буда-Кашалёўскага краю: манаграфія / [В. С. Новак і інш. — Гомель : Сож, 2008. — С. 418—422.</ref>. Паходзіў з сям’і паляўнічага. Пачатковую адукацыю атрымаў у кафедральнай або царкоўна-прыходскай школе. Не выключана, што працягваў навучанне ва ўніверсітэтах [[Балонскі ўніверсітэт|Балонні]], [[Віленскі ўніверсітэт|Вільні]], [[Ягелонскі ўніверсітэт|Кракава]]. У 1515 годзе быў клерыкам перамышленскім і натарыусам на службе ў падскарбія вялікага кароннага Анджэя Касцялецкага<ref name=":0">{{Кніга|загаловак=Inter Regnum et Ducatum. Studia ofiarowane Profesorowi Janowi Tęgowskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin|год=2018|частка=Wróbel, Wiesław. Uzupełnienia do biografii Mikołaja Hussowskiego, autora "Carmen de statura, feritate ac venatione bisontis"|спасылка частка=http://hdl.handle.net/11320/8849|месца=Białystok|выдавецтва=Instytut Badań nad Dziedzictwem Kulturowym Europy|старонкі=690-698|isbn=978-83-64103-22-3}}</ref>. Прынята лічыць, што вялікую ролю ў яго лёсе адыграў мецэнат [[Эразм Цёлак|Эразм Вітэлій (Цёлак)]] — сакратар велікакняжацкай канцылярыі, [[біскуп]] плоцкі. У многіх публікацыях сцвярджаецца, што 1518 годзе ў складзе літоўска-польскай дыпламатычнай місіі (1518—1522), якую ўзначальваў Вітэлій, Мікола Гусоўскі трапіў спачатку ў [[Аўгсбург]] (рэзідэнцыя імператара Свяшчэнай Рымскай імперыі [[Максіміліян I Габсбург|Максіміліяна I]]), а затым у [[Рым]], да двара папы [[Леў X|Льва X]]. Паводле даследванняў польскага гісторыка Веслава Врубля, перш чым пазнаёміцца з Цёлкам, Гусоўскі ў другой палове 10-х гг. XVI ст. быў на службе віленскага ваяводы і канцлера вялікага літоўскага [[Мікалай Радзівіл (1470—1521)|Мікалая Радзівіла]]. Ваявода меў разглеглыя ўладанні на [[Падляшскае ваяводства (1513—1795)|Падляшшы]] з цэнтрам у [[Гонёндз|Ганёндзы]], дзе ў 1519 годзе быў складзены адзін з дакументаў з подпісам Гусоўскага. Падчас службы ў Радзівіла Гусоўскі меў магчымасць пазнаць культурны, гістарычны і палітычны кантэкст [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], а таксама пабачыць паляванне на зубра ва ўладаннях Радзівіла на [[Падляшша|Падляшшы]]. Врубэль лічыць, што Гусоўскі мог вырушыць у Рым вясной-летам 1521 г., калі Мікалай Радзівіл па просьбе [[Эразм Цёлак|Эразма Цёлка]] адправіў скуру і шкілет зубра ў дар Папу [[Леў X|Льву Х]]<ref name=":0" />. У Італіі канчаткова сфарміраваліся творчая індывідуальнасць і літаратурнае крэда Гусоўскага. Выконваючы заказ Вітэлія для папы Льва Х, які хацеў пачуць праўдзівае паэтычнае слова пра паляванне на [[Зубр еўрапейскі|зуброў]], Мікола Гусоўскі стварыў у 1521 годзе ў Рыме свой найлепшы твор «''[[Песня пра зубра|Carmen de statura feritate ac venatione bisontis]]''» («Песня пра выгляд, лютасць зубра і паляванне на яго»), дзе выклаў шматгранную ідэйна-эстэтычную, педагагічна-асветніцкую праграму. Аднак Гусоўскі не паспеў надрукаваць свой твор у Італіі, бо ягоны апякун папа Леў X раптоўна памёр. Свой паэтычны зборнік «''Carmen de statura feritate ac venatione bisontis''» ён надрукаваў у 1523 годзе ў [[Кракаў|Кракаве]] ў друкарні Ераніма Віетэра, ён складаўся з празаічнага прысвячэння, аднайменнай паэмы і 11 вершаў, напісаных пераважна ў рымскі перыяд. У прысвячэнні, адрасаваным каралеве [[Бона Сфорца|Боне]], паэт прасіў яе ўзяць на сябе дзяржаўнае апякунства над таленавітымі і спрактыкаванымі ў навуцы і мастацтве людзьмі. Фінансава дапамагла з выданнем вялікая княгіня літоўская і каралева польская [[Бона Сфорца]], у гонар якой была прысвечана кніга. == Гуманістычнасць == Паэт выступіў як выразнік перадавых грамадска-палітычных і эстэтычных поглядаў таго часу і папулярызатар гісторыі і культуры [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ў свеце, быў прадстаўніком рэнесанснага рэалізму. Гусоўскі першы ў славянскай літаратуры ўбачыў і адлюстраваў пачатак крызісу сацыяльна-палітычнага ладу Вялікага Княства Літоўскага, крытыкаваў сацыяльна-класавую палітыку Польшчы і Вялікага Княства Літоўскага, быў выразнікам настрояў [[баяры|баяр]], [[шляхта|шляхты]] і [[гараджанін|гараджан]]. З мэтай маральна-этычнага ўдасканалення грамадства, павышэння яго адукаванасці Мікола Гусоўскі прапагандаваў сістэму лацінскай еўрапейскай адукацыі («[[сем свабодных навук]]»). У войнах паэт бачыў адну з найважнейшых прычын няшчасцяў чалавецтва, пакут радзімы і народа. Ён заклікаў спыніць міжусобіцы паміж уладарамі [[хрысціянства|хрысціянскай]] [[Еўропа|Еўропы]], прапаведаваў роўнасць народаў. Грамадзянскай пазіцыяй пісьменніка ён лічыў абуджэнне нацыянальнай свядомасці свайго народа. Мікола Гусоўскі даў якасныя ўзоры грамадзянскай патрыятычнай лірыкі. Заклікаў суайчыннікаў задумацца над цяжкім становішчам радзімы, усвядоміць, што галоўны яе біч — гэта палітыка ўладароў. Пясняр прыроды, працы і свабоднага чалавека ў беларускай і ўвогуле ўсходнееўрапейскай літаратуры, Мікола Гусоўскі выказаў замілаванасць і гарачую любоў да роднай зямлі. Ярка паказаў жыццё мужных, працавітых людзей, паляўнічых, ратнікаў, бортнікаў, аратых, іх працоўную і ратную дзейнасць, побыт і звычаі, ідэалізаваў вобраз [[вялікі князь|вялікага князя]] [[Вітаўт]]а. У народнай мудрасці ён бачыў невычэрпную крыніцу паэзіі, інфармацыі і адну з прычын стойкасці народнага духу. Паэт паклаў пачатак збіранню народнай мудрасці беларусаў. Ён авалодаў скарбамі беларускага народнага гумару, прынцыпамі яго выкрывальнага ўздзеяння, выступаў супраць тых, хто лічыў, што вучоная лацінская паэзія па сваім характары несумяшчальная з творчасцю народа. == «Песня пра зубра» == [[Файл:Mikalojus Husovianas (Nicolaus Hussovianus).De statura feritate ac venatione bisontis carmen.jpg|thumb|Першы аркуш 1-га кракаўскага выдання (1523) «Песні пра зубра»]] {{main|Песня пра зубра}} ({{lang-la|«Carmen de statura feritate ac venatione bisontis»}}) (1521—1522) — паэма напісаная на класічнай лацінскай мове. Спачатку твор быў прысвечаны Папу [[Леў X|Льву X]], у пазнейшым выданні (Кракаў, 1523) — каралеве Боне. Паэма лічыцца непераўзыйдзенай у эпічным паказе Беларусі і беларускага народа да з’яўлення паэмы «[[Пан Тадэвуш]]» [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]. У паэме яскрава выказаны патрыятычны заклік да яднання і дружбы розных па веры і культуры еўрапейскіх народаў перад пагрозай турэцкага і татарскага нашэсця, услаўленне дзейснай, свабоднай, гарманічна развітой і мужнай асобы, ідэя патрыятызму і антываенны пафас, рэнесансна-ўтапічная канцэпцыя гарманічных узаемадачыненняў чалавека, грамадства і прыроды, міждзяржаўных адносін. Усе часткі твора аб’яднаны тэмай лёсу радзімы, адданасці роднай зямлі. Мікола Гусоўскі стварыў мастацка-гістарычны гімн прыгажосці сваёй зямлі. [[Зубр еўрапейскі|Зубр]] у [[паэма|паэме]] — [[алегарычны]] вобраз роднага краю, сімвал яго былой магутнасці. Гусоўскі выказаў праблему аховы прыроды, беражлівых адносін да яе, рацыянальнага выкарыстання і памнажэння багаццяў радзімы. Для Міколы Гусоўскага прырода — усенародны здабытак і крыніца здароўя, радасці, выхавання высокіх патрыятычных і эстэтычных пачуццяў. «[[Песня пра зубра]]» напісана ім на класічнай латыні, але ў ёй ёсць прыкметы жывой беларускай мовы. Паэзія Міколы Гусоўскага паўплывала прама ці апасродкавана на станаўленне гістарыяграфіі [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага]], росквіт лацінскай, уласнабеларускай і польскай літаратур, на развіццё такіх жанраў ва ўсходнееўрапейскай літаратуры, як [[лірыка-эпічная паэма|лірыка-эпічная]], [[гістарычная паэма|гістарычная]] і [[сатырычная паэма]], [[элегія]], [[эпіграма]]. == «Новая і славутая перамога…» == «Новая і славутая перамога над туркамі ў ліпені месяцы» ([[Кракаў]], 1524) — паэма, створаная за адзін дзень па гарачых слядах падзей. Напісаная хворым, змучаным неўладкаванасцю жыцця чалавекам, яна здзіўляе сілай мастацкага асэнсавання народнага подзвігу. Паэт ганарыцца, што {{нп5|Бітва пад Церабоўляй (1524)|перамога над туркамі|uk|Битва під Теребовлею (1524)}} пад [[Тэрэбоўля|Церабоўляй]] здабыта [[Паспалітае рушэнне|паспалітым рушэннем]]. Твор значна ўплыў на развіццё жанру [[гераічная паэма|гераічнай паэмы]] і [[хроніка|хронікі]] ў літаратурах [[Беларусь|Беларусі]], [[Польшча|Польшчы]] і [[Літва|Літвы]]. == «Жыццё і подзвігі Св. Гіяцынта» == {{Асноўны|Жыццё і подзвігі Святога Гіяцынта}} Паэма (Кракаў, 1525), прысвечаная кракаўскаму ваяводу Хрыстафору з Шыдлоўца паэт гаворыць пра неабходнасць «адкрыцця» спраў славутых людзей мінулага для папулярызацыі іх жыцця. Паэма апісвае жыццё дамініканскага прапаведніка [[Яцак Адрованж|Яцка (Гіяцынта) Адрованжа]], да чыёй беатыфікацыі напісаная. У гэтым дыдактычна-рэлігійным творы аўтар прапаведаваў хрысціянска-гуманістычны подзвіг як служэнне народу. У разуменні Міколы Гусоўскага Вялікае Княства Літоўскае і Польшча складаюць адзінае цэлае — славянскі рэгіён. Таму вобраз Гіяцынта, дзейнасць якога праходзіла ў ВКЛ і Польшчы, дарагі сэрцу паэта ідэйнай сутнасцю. Многія радкі паэмы — гімн чалавечаму розуму, духоўнай велічы. Паэма сцвярджала адзінства лепшых прынцыпаў раннехрысціянскай маралі, ідэалаў народнай этыкі. У гэтым выявіліся [[дэмакратыя|дэмакратызм]], [[народнасць]] светаўспрымання, публіцыстычнасць і грамадзянская мужнасць Міколы Гусоўскага. == Меркаваны партрэт == [[Файл:Huss 01.png|міні|Выява ў першым выданні]] Беларуская даследніца [[Жанна Вацлаваўна Некрашэвіч-Кароткая|Жанна Некрашэвіч-Кароткая]] лічыць, што адшукала ў першым выданні паэмы аўтэнтычную выяву, на якой адлюстраваны Мікола Гусоўскі. Аднак [[Мікалай Касцюковіч]] звяртае ўвагу, што тая ж выява змешчаная ў мностве іншых выданняў Віетора, прычым кніга Гусоўскага сярод іх — не першая храналагічна; выглядае, такім чынам, што гэта проста марка друкара, натхнёная, гледзячы па ўсім, персанальнай эмблемай [[Эразм Ратэрдамскі|Эразма Ратэрдамскага]].<ref>Николай Костюкович. Закрытие чудных открытий // [http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/27.08.12.pdf Веды, 27.08.2012]. С. 6.</ref> == Пераклады == На [[беларуская мова|беларускую мову]] «Песня пра зубра» перакладалі [[Язэп Семяжон]], [[Уладзімір Шатон]] і [[Наталля Арсеннева]]. На сённяшні дзень, адзіны беларускі пераклад «Песні пра зубра», які захоўвае вершаваны памер арыгінала — [[элегічны двуверш]], належыць У. Шатону. Апроч беларускай, «Песня пра зубра» перакладалася на польскую, [[літоўская мова|літоўскую]], [[руская мова|рускую]] і [[украінская мова|ўкраінскую]] мовы. == Бібліяграфія == * [https://www.dbc.wroc.pl/dlibra/publication/3167/edition/3100/content Carmen de statura feritate ac venatione bisontis]. — Cracoviae, MDXXIII. * [https://www.dbc.wroc.pl/dlibra/publication/4537/edition/4354/content Nova Et Miranda De Turcis Victoria]. — Cracoviae, MDXXIV. * [https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/261404/edition/249419/content?format_id=1 De Vita Et Gestis Divi Hyacinthi]. — Cracoviae, MDXXV. == Памяць == У 1980 годзе з нагоды 500-годдзя Мікола Гусоўскі быў уключаны [[ЮНЕСКА]] ў каляндар міжнародных дат выдатных дзеячаў сусветнай культуры. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [https://knihi.com/Mikola_Husouski/ Мікола Гусоўскі на «Беларускай Палічцы»] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гусоўскі Мікола}} [[Катэгорыя:Паэты Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Лацінамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Мікола Гусоўскі]] 2co6vsdc5xb46cn1d2zjxqezz9fbhvi 1789 0 9015 5156331 4802202 2026-06-20T10:08:32Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5156331 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Prise de la Bastille.jpg|thumb|«Узяцце Бастыліі 14 ліпеня 1789» мастака {{нп5|Жан-П'ер Уэль|Жан-П'ера Уэля|fr|Jean-Pierre Houël}}.]] [[Файл:Nuit_du_4_aout_1789,_Musée_de_la_Révolution_française_-_Vizille.jpg|міні|Устаноўчы сход 4 жніўня 1789 г. ([[Музей французскай рэвалюцыі]]).]] * [[23 студзеня]]: Заснаваны [[Джорджтаўн каледж]], першы каталіцкі каледж у [[ЗША]]. * [[22 лютага]]: Першаадкрывальнік [[планета Уран|Урана]] [[Уільям Гершэль]] адзначыў, што імаверна ў планеты ёсць [[кольцы Урана|кольцы]]. * [[8 красавіка]]: [[Вольфганг Амадэй Моцарт]] выправіўся ў падарожжа ў Паўночную Германію. * [[30 красавіка]]: У [[Нью-Ёрк]]у [[Джордж Вашынгтон]] абраны першым [[Прэзідэнт ЗША|Прэзідэнтам ЗША]]. * [[14 ліпеня]]: [[Узяцце Бастыліі|Узяцце]] [[Бастылія|Бастыліі]], пачатак [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай французскай рэвалюцыі]]. * [[26 ліпеня]]: адбылася Эландская бітва паміж рускім і швецкім флотамі падчас [[Руска-шведская вайна (1788—1790)|руска-шведскай вайны 1788-1790]]. * [[1 жніўня]]: [[Бітва пад Факшанамі]], перамога руска-аўстрыйскага войска пад кіраўніцтвам [[Аляксандр Васільевіч Сувораў|А. В. Суворава]]. * [[4 жніўня]]: [[Устаноўчы сход (1789—1791)|Устаноўчы сход]] Францыі паклаў канец [[Феадалізм|феадальнаму ладу]], адмяніўшы прывілеі двух кіруючых саслоўяў, [[духавенства]] і [[Знаць|дваранства]]. {{далей}} [[Ноч 4 жніўня 1789 года]]. * [[24 жніўня]]: адбылася 1-я Рачансальмская бітва паміж рускім і швецкім флотамі падчас [[Руска-шведская вайна (1788—1790)|руска-шведскай вайны 1788-1790]]. * [[26 жніўня]]: У [[Францыя|Францыі]] была прынята Дэкларацыя праў чалавека і грамадзяніна, у якой неад’емнымі правамі чалавека абвяшчаліся свабода асобы, слова, сумлення, роўнасць грамадзян перад законам, права на супраціў прыгнёту * [[2 верасня]]: Заснаваны Дэпартамент каштоўнасцяў ЗША. * [[22 верасня]]: [[Аляксандр Сувораў]] на чале аб’яднанага руска-аўстрыйскага войска (25 тысяч чалавек) атрымаў перамогу над турэцкім войскам (100 тысяч чалавек) у [[Бітва пры Рымніку|бітве пры Рымніку]]. * [[6 кастрычніка]]: Паход на [[Версаль]] [[парыж]]скага простанароддзя. * [[22 снежня]]: Законам у [[Францыя|Францыі]] ствараюцца дэпартаменты, якія з’яўляюцца адзінкамі адначасова адміністрацыйнай, юрыдычнай і рэлігійнай улады. == Нарадзіліся == * [[16 сакавіка]]: [[Георг Ом]], нямецкі фізік. * [[15 верасня]]: [[Джэймс Фенімар Купер]], амерыканскі пісьменнік, пачынальнік гістарычнага жанру ў амерыканскай літаратуры. == Памерлі == * [[12 чэрвеня]]: [[Жан-Эцьен Ліятар]], швейцарскі мастак {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1789| ]] 9t7hmc6reuyu3ara03shwekwstxk1lc 1865 0 9086 5156041 4713323 2026-06-19T16:39:29Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5156041 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''1865 год''' па [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Файл:Alice par John Tenniel 30.png|thumb|150px|Ілюстрацыя да кнігі «[[Алісіны прыгоды ў дзівоснай краіне]]».]] [[Файл:13th_Amendment_Pg1of1_AC.jpg|thumb|150px|[[Трынаццатая папраўка да Канстытуцыі ЗША]].]] * [[16 студзеня]]: Заснавана [[Лонданскае матэматычнае таварыства]]. * [[8 сакавіка]]: Аўстрыйскі біёлаг [[Грэгар Іаган Мендэль]] паведаміў аб вынайдзеных ім заканамернасцях спадчыннасці брунскаму Таварыству прыродазнаўцаў. * [[9 красавіка]]: Пасля крывавых баёў здаўся [[Рычманд (Віргінія)]], [[Грамадзянская вайна ў ЗША]] завяршылася. * [[26 красавіка]]: Італьянскі астраном [[Анібале дэ Гаспарыс]] адкрыў астэроід [[(83) Беатрыс]]. * [[12 мая]]: У [[Тамперэ]], на паўднёвым захадзе Фінляндыі, заснавана невялікая папяровая фабрыка, у 1871 годзе кампанія была пераназвана ў [[Nokia|Nokia Ab]]. * [[17 мая]]: У [[Парыж]]ы 20 дзяржавамі прыняты Першая міжнародная тэлеграфная канвенцыя і Рэгламент тэлеграфнай сувязі. * [[19 чэрвеня]]: Генерал [[Гордан Грэйнджэр]] у [[Тэхас]]е абвясціў аб вызваленні апошніх рабыняў на тэрыторыі Канфедэрацыі. * [[4 ліпеня]]: Выйшла ў свет першае выданне кнігі [[Льюіс Кэрал|Льюіса Кэрала]] «[[Алісіны прыгоды ў дзівоснай краіне]]». * [[14 ліпеня]]: Здзейснена першае паспяховае ўзыходжанне на гару [[Матэргорн]] у [[Альпы|Альпах]], пры спуску 4 чалавекі загінулі. * [[26 ліпеня]]: Ва [[Уэлінгтан]]е адбылося першае паседжанне парламента [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]]. * [[25 жніўня]]: Паблізу паселішча Шэргоці ў [[Індыя|Індыі]] на зямлю ўпаў [[Шэргоці (метэарыт)|метэарыт]] масай каля 6 кг. * [[28 верасня]]: Опера [[Станіслаў Манюшка|Станіслава Манюшкі]] «[[Страшны двор]]» упершыню пастаўлены [[Вялікі тэатр (Варшава)|Вялікім тэатрам]] у [[Варшава|Варшаве]]. * [[29 кастрычніка]]: Лорд [[Джон Расел]] у другі раз заняў пасаду прэм’ер-міністра Вялікабытаніі. * [[8 лістапада]]: У [[Марыінскі тэатр|Марыінскім тэатры]] [[Санкт-Пецярбург]]а адбылася прэм’ера оперы [[Рагнеда (опера)|«Рагнеда»]]. * [[17 снежня]]: На каралеўскі прастол [[Бельгія|Бельгіі]] ўзышоў [[Леапольд II (кароль Бельгіі)|Леапольд II]]. * [[18 снежня]]: Увайшла ў сілу [[Трынаццатая папраўка да Канстытуцыі ЗША|13-я папраўка]] да [[Канстытуцыя ЗША|Канстытуцыі ЗША]], якая канчаткова забараніла ўсе формы [[рабства]]. == Нарадзіліся == * [[10 чэрвеня]]: [[Фрэдэрык Кук]], амерыканскі ўрач, палярны падарожнік * [[23 верасня]]: [[Пека Халанен]], фінскі [[мастак]] (пам. 1.12.1933) * [[1 кастрычніка]]: [[Поль Дзюка]], французскі [[кампазітар]] (пам. 17.5.1935) * [[12 кастрычніка]]: [[Артур Гардэн]], англійскі біяхімік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] (пам. 17.6.1940) * [[26 кастрычніка]]: [[Бенджамін Гугенхайм]], амерыканскі бізнесмен (пам. 15.10.1912) * [[8 снежня]]: [[Ян Сібеліус]], фінскі кампазітар * [[30 снежня]]: [[Рэдзьярд Кіплінг]], англійскі [[пісьменнік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія|Нобелеўскай прэміі]] (пам. 18.1.1936) == Памерлі == * [[15 красавіка]]: [[Аўраам Лінкальн]], прэзідэнт ЗША. * [[23 жніўня]]: [[Фердынанд Георг Вальдмюлер]], аўстрыйскі мастак. * [[26 жніўня]]: [[Іаган Франц Энке]], нямецкі астраном. * [[25 верасня]]: [[Андрэс дэ Санта Крус]], лацінаамерыканскі ваенны і палітычны дзеяч. * [[10 снежня]]: [[Леапольд I, кароль Бельгіі]]. {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1865| ]] ra9atehp5zb4swk8uv80yh8ft92e47i Ахрэмаўцы 0 10096 5156385 5044900 2026-06-20T11:48:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156385 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Ахрэмаўцы |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 34|lat_sec = 43 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 06|lon_sec = 19 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Браслаўскі |сельсавет = Ахрэмавецкі |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 2153 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243008338 }} '''Ахрэ́маўцы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Achremaŭcy}}, {{lang-ru|Ахремовцы}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d909v0027988&q_id=2745010|title=Решение Браславского районного Совета депутатов от 4 апреля 2008 года № 85 "О преобразовании сельских населенных пунктов в агрогородки"|url-status=dead}}</ref> у складзе [[Ахрэмавецкі сельсавет|Ахрэмавецкага сельсавета]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]] — цэнтр сельсавета, на ўсходнім беразе [[Дрывяты|возера Дрывяты]], за 10 км на паўднёвы ўсход ад [[Браслаў|Браслава]], на шашы Браслаў—[[Глыбокае]]. == Гісторыя == [[Файл:Ahremovtzy 1a.jpg|злева|міні|189x189пкс|Будынак школы]] Назва паходзіць ад прозвішча Ахрэмавічаў, якія валодалі мясцовымі землямі ў 17 стагоддзя З сярэдзіны 18 стагоддзя вёска адносілася да [[Маёнтак Бяльмонты|маёнтка Бяльмонты]]. У 19 — пач. 20 ст. Ахрэмаўцы — вёска Браслаўскай воласці Новааляксандраўскага павета, 300 жыхароў (1903). З 1921 у Польшчы, вёска Браслаўскай гміны, 74 дамы, 360 жыхароў (1931). Перад вайной у вёсцы жыло 296 чалавек у 93 дварах<ref name="Бер">[http://db.narb.by/search/114 Ахремовцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306073919/http://db.narb.by/search/114 |date=6 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}</ref>. У кастрычніку 1943 гітлераўцамі было спалена 84 дамы<ref name="Бер"/>. Дзейнічала Азяраўскае антыфашысцкае падполле. У 1995 годзе мелася 1549 жахароў, 495 гаспадарак. Цэнтр сельсавета, сядзіба калгаса «Шлях Леніна». У 1974 годзе да вёскі Ахрэмаўцы была далучана вёска [[Бяльмонты]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 12 жніўня 1974 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 25 (1435).</ref>. == Эканоміка == Дзейнічаюць прадпрыемствы: Браслаўскі торфабрыкетны завод, Браслаўскае прадпрыемства па вытворча-тэхнічным абслугоўванні сельскай гаспадаркі, Браслаўскае прадпрыемства па матэрыяльна-тэхнічным забеспячэнні аграпрамысловага комплексу. 7 дзяржаўных і 2 прыватныя крамы, прадпрыемствы бытавога абслугоўвання, 2 лазні, фельчарска-акушэрскі пункт, аддзяленне сувязі. == Культура == Працуюць сярэдняя і музычная школы, дзіцячы сад, 2 Дома культуры, бібліятэка. == Выдатныя мясціны == [[Файл:Ахрэмаўцы. Капліца.jpg|thumb|злева|Капліца на могілках|198x198пкс]] * [[Бяльмонты (курганны могільнік)|Курганны могільнік Бяльмонты]] ([[VIII]]—[[X]] стагоддзі) — {{ГККРБ 4|213В000175}} * [[Парк Бяльмонты]] * [[Капліца-пахавальня Плятэраў]] ([[19 ст.]]) на каталіцкіх могілках * Будынак школы ([[1930-я]]) * Брацкая магіла ([[1944]]) — {{ГККРБ 4|213Д000176}} * [[Касцёл Узвышэння Святога Крыжа (Ахрэмаўцы)|Касцёл Узвышэння Святога Крыжа]] ([[2003]]) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Ахрэмаўцы // Памяць : Браслаўскі раён : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / рэдкал. К. В. Велічковіч і інш. — Мн., 1998. — С. 666. * {{Крыніцы/БелЭн|2|Ахрэ́маўцы||160}} * ''Шпакоўская, Г.'' Ахрэмаўцы / Г. Шпакоўская // Народнае слова. — 2005. — 21.8. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ГБ|http://globustut.by/ahremovcy/index.htm}} * [http://www.belhistory.com/ahrjemaucy-bjalmonty.html Ахрэмаўцы (Бяльмонты)] на Беларускі гістарычны партал. {{Ахрэмавецкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Ахрэмавецкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Браслаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Ахрэмаўцы| ]] nt2fkofcvye8znv20yiw64j0a8p6d9f Койданаўскі замак 0 11239 5156320 4430807 2026-06-20T08:54:50Z M.L.Bot 261 афармленне, стыль 5156320 wikitext text/x-wiki {{Замак |Беларуская назва = Койданаўскі замак |Арыгінальная назва = |Выява =Kojdanaŭski_zamak._Койданаўскі_замак_(XX).jpg |Подпіс выявы = Кальвінскі збор і рэшткі замка на здымку [[Я. Балзункевіч]]а |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Архітэктурны стыль = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = Дзяржынск |lat_dir = |lat_deg = 53 |lat_min =41 |lat_sec =26.7 |lon_dir = |lon_deg =27 |lon_min =7 |lon_sec = 40.89 |region = |CoordScale = |Архітэктар = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = [[12 стагоддзе|ХІІ]]—[[13 стагоддзе|ХІІІ]] стст. |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Стан = |Сайт = |Commons = }} '''Койданаўскі замак''' — колішні мураваны [[замак]] у [[Койданава|Койданаве]], на Гаштольдавай гары, збудаваны каля канцы XV — пачатку XVI ст., калі мястэчка належала [[Гаштольды|Гаштольдам]]. Вонкавы выгляд невядомы. Замак існаваў да канца XVI ст. — пачатку XVII ст. — адзначаны ў Інвентары 1588 года, але не адзначаны ў Інвентары 1621 года. На яго месцы ў пачатку XVII ст., імаверна ў 1613 годзе, збудавалі мураваны і ўмацаваны [[Кальвінскі збор (Койданава)|кальвінскі збор]]. [[Файл:Kojdanaŭ. Койданаў (N. Orda, 13.07.1876).jpg|thumb|left|Кальвінскі збор у Койданаве на малюнку [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]], [[1876]]]] Пасля гэтага адміністрацыйным цэнтрам [[Койданаўскае графства|Койданаўскага графства]] [[Радзівілы|Радзівілаў]] стаў неўмацаваны сядзібны комплекс, размешчаны асобна ад мястэчка. Пазней «замкам» называлі менавіта гэты палацава-паркавы комплекс. == Гл. таксама == * [[Кальвінскі збор (Койданава)|Койданаўскі кальвінскі збор]] == Літаратура == * ''Якімовіч Ю.'' Ці быў у Койданаве замак? // {{крыніцы/ПГКБ|1985|3}} — С. 25—27. * Страчаная спадчына / [[Тамара Віктараўна Габрусь|Т. В. Габрусь]] , [[Анатоль Мікалаевіч Кулагін|А. М. Кулагін]], [[Юрый Уладзіміравіч Чантурыя|Ю. У. Чантурыя]] і інш. Уклад. Габрусь Т. В. — Мн.: Полымя, 1998. — 351 с.: іл. — ISBN 985-07-0036-Х — С. 33—35. == Спасылкі == * {{Глобус Беларусі|http://globustut.by/dzerzhinsk/index.htm#gashtold|Гарадзішча Гаштольдава гара}} * {{radzima|3863}} [[Катэгорыя:Замкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Замкі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Славутасці Дзяржынска]] [[Катэгорыя:Гісторыя Дзяржынска]] [[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Дзяржынска]] sddtefkwd5sgfgsr8lv44ca1z5wt4gp Асіповічы 0 16180 5156325 5070983 2026-06-20T09:44:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156325 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |беларуская назва = Асіповічы |статус = горад |вобласць = Магілёўская |раён = Асіповіцкі |першае згадванне = [[XVIII стагоддзе]] |ранейшыя назвы = ''Асі́павічы'' |статус з = 1935 |тэлефонны код = +375 2235 }} '''Асіпо́вічы'''<ref name="NNP"/> ({{Lang-be-trans|Asipovičy}}; {{Lang-ru|Осиповичи}}), таксама '''Асі́павічы''' — горад у [[Беларусь|Беларусі]], на левым беразе ракі [[Сіняя (рака)|Сіняя]] (прыток [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]]){{sfn|Зорын|1982|с=3}}. Адміністрацыйны цэнтр [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Размешчаны за 136 км на паўднёвы захад ад [[Магілёў|Магілёва]], 3 км ад аўтамабільнай дарогі [[Мінск]] — [[Гомель]]. Буйны [[чыгуначны вузел]]: лініі на Мінск, Гомель, [[Магілёў]], [[Баранавічы]]. Заснаваны ў 1872 годзе як станцыя [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгункі]].{{Пераход|#Пасля заснавання|green}} У 1900 годзе пасёлку Асіповічы, што паўстаў вакол станцыі, нададзены статус гарадскога паселішча. З 25 кастрычніка (7 лістапада) 1917 г. пад уладай [[Бальшавікі|бальшавікоў]].{{Пераход|#Кастрычніцкая рэвалюцыя|green}} Некаторы час у студзені-лютым 1918 г. паселішча знаходзілася пад акупацыяй [[Польскі корпус|польскіх легіянераў]] [[Юзаф Доўбар-Мусніцкі|Доўбара-Мусніцкага]]{{Пераход|#Польскія легіянеры Доўбара-Мусніцкага|green}}, затым з 19 лютага па 4 снежня 1918 г. акупаванае [[Германская імперская армія|нямецкай арміяй]].{{Пераход|#Германская акупацыя|green}} З 20 жніўня 1919 года да 10 ліпеня 1920 года тэрыторыя Асіповічаў [[Польска-савецкая вайна|знаходзіцца пад акупацыяй]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]].{{Пераход|#Польская акупацыя|green}} Пасля — у складзе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. 15 ліпеня 1935 года Асіповічы атрымліваюць стан [[горад]]а.{{Пераход|#Да вайны|green}} У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] быў пад нямецкай акупацыяй, у горадзе дзейнічала савецкае падполле, дзеяч якога, [[Фёдар Андрэевіч Крыловіч|Фёдар Крыловіч]], ажыццявіў на чыгуначнай [[Асіповічы I|станцыі Асіповічы]] найбуйнейшую дыверсію.{{Пераход|#Вялікая Айчынная вайна|green}} На перыяд 1966—1985 гг.{{sfn|Памяць|2002|с=568}} прыходзіцца найбуйнейшы рост вытворчасці горада, засноўваюцца шматлікія прамысловыя прадпрыемствы, актыўна будуецца жыллё.{{Пераход|#Пасля вайны|green}} З 1991 г. — у складзе незалежнай Беларусі.{{Пераход|#Сучаснасць|green}} == Гісторыя == === Да заснавання === У пачатку 1980-х гадоў настаўнік гісторыі В. П. Шчыглоў выявіў каля Асіповічаў стаянку эпохі [[неаліт]]у. Былі знойдзены ножападобныя пласціны, [[Скрабок|скрабкі]], [[адшчэп]]ы, сабраны ўзоры неалітычнай керамікі{{sfn|Памяць|2002|с=21}}. Акрамя таго, паблізу Асіповіч знойдзена каменная [[матыка]] (паводле меркаванняў вучоных-[[Археалогія|археолагаў]], яна адносіцца да бронзавага веку), сведчанне развіцця [[земляробства]] ў гэты час{{sfn|Памяць|2002|с=22}}. === Пасля заснавання === На XVIII ст. прыпадае імаверны час узнікнення паселішча<ref name="evkl"/>. У 1777 годзе паводле тарыфа [[Слуцкая парафія|Слуцкай парафіі]], у Асіповічах было 16 [[Дым (адзінка падаткаабкладання)|дымоў]]<ref name="evkl"/><ref>{{Кніга|спасылка=https://djvu.online/file/9NllAJM9n3TYh?ysclid=m76n2wxp4g279499571|аўтар=Белова Т.В. Календо Л.В. Саламаха В.П.|мова=ru|загаловак=Города, местечки и замки Великого княжества Литовского : энциклопедия|месца=Мн.|выдавецтва=Беларуская энцыклапедыя|старонкі=244|старонак=310|isbn=978-985-11-0432-7|год=2009}}</ref>. У 1793 годзе ў выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай Абодвух Народаў]] Асіповічы апынуліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Па падзеле ўвайшлі ў [[Бабруйскі павет]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Паводле рэвізіі Бабруйскага павета гэтага ж года з’яўляліся ўласнасцю [[Дамінік Геранім Радзівіл|Дамініка Гераніма Радзівіла]], размяшчаліся ў складзе заставы Ратынскага. Паводле гэтай жа рэвізіі, у тагачасных Асіповічах налічвалася 83 мужчынскія душы і 71 жаночая, існавала карчма<ref name="evkl"/>. У другой палове 1794 года падчас [[паўстанне 1794 года|паўстання Тадэвуша Касцюшкі]] ў [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] адбыўся рэйд 3-тысячнага атраду палкоўніка [[Стэфан Грабоўскі|Стэфана Грабоўскага]], які прайшоў у тым ліку і цераз Асіповічы, аднак 4 верасня быў разбіты пад [[Любань|Любанню]]<ref name="evkl-2"/>. Ураджайнасць на Асіповіччыне была адной з ніжэйшых па губерні. 3 паўночнага боку вёску Асіповічы падпірала вялікае балота, усю астатнюю прастору займалі лясы. Сяляне Асіповічаў акрамя земляробства лавілі рыбу і баброў у [[Сіняя (рака)|рэчцы]] і вазілі ў [[Бабруйск]] на продаж, зараблялі на дарозе рамізніцтвам і сплаўлялі лес{{sfn|Памяць|2002|с=63—65}}. У 1834 г. у вёсцы 26 двароў{{sfn|Памяць|2002|с=686}}. У пачатку 1870-х гадоў адбылася падзея, якая карэнным чынам змяніла жыццё на Асіповіччыне: была пабудавана і адкрыта [[Лібава-Роменская чыгунка]]. На пачатак будаўніцтва чыгункі ў вёсцы Асіповічы было ўжо ўсяго 4 двары і 20 жыхароў. Памяншэнне колькасці насельніцтва тлумачыцца даволі прымітыўнай тэхнікай земляробства, якая паволі збядняла глебу. Таму вёскі ў краі аж да пачатку XX ст. перакачоўвалі з месца на месца, асвойваючы новыя землі{{sfn|Памяць|2002|с=64—65}}. [[Файл:Asipavičy, Vakzalnaja. Асіпавічы, Вакзальная (1874).jpg|thumb|злева|Чыгуначная станцыя Асіповічы, 1874 г.]] У 1872 годзе за 2 км ад Асіповічаў заснавалі аднайменную станцыю [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгункі]], дзе існавала 5&nbsp;двароў і пражывала 40&nbsp;чалавек. Станцыя пушчана ў эксплуатацыю ў 1876 годзе. У 1889 годзе каля станцыі быў пабудаваны лесапільны завод. Праз пяць гадоў (у 1894 г.) паўсталі другі лесапільны завод, млын і некалькі жылых дамоў. Са спіленага лесу тут вырабляліся мачты, карабельны дубовы брус, розныя сарты клёпкі{{Efn|'''''Клёпка''''' — кожная асобная дошчачка, з якіх складаюць бочку, дзежку, кадушку і пад.<br> ''Тлумачальны слоўнік беларускай мовы: У 5-ці т.''}}, якія карысталіся попытам на замежных рынках{{sfn|Зорын|1982|с=3}}. У 1895 г. (па некаторых звестках — у 1893{{sfn|Зорын|1982|с=3}}) адкрыта паштовае аддзяленне{{sfn|Памяць|2002|с=67}}, якое карысталася [[тэлеграф]]ам чыгункі<ref name="asipovichy"/>. Станам на 1890 год станцыя Асіповічы займала на Лібава-Роменскай чыгунцы трэцяе месца па звароце грузаў пасля [[Рудзенск]]а і [[Беразіна (станцыя)|Беразіны]]. У гэты час даследчыкі казалі<ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/sucho-id-_20220309_2223/page/124/mode/2up?view=theater|аўтар=Завитневичъ, В.|загаловак=Отчетъ Императорской Археологической комиссии за 1892 год|год=1894|частка=Археологическія розысканія в бассейне рѣки Березины|мова=ru|месца=СПб.|старонкі=125}}</ref>, што лясы края нішчацца па-драпежніцку{{sfn|Памяць|2002|с=66}}. 28 снежня 1896 году па ініцыятыве сям’і Дараганаў для вывазу лесу, спірту і сельскагаспадарчай прадукцыі была пракладзена вузкакалейка Асіповічы — [[Дараганава]], якая ў 1905 г. прадоўжана да [[Старыя Дарогі|Старых Дарог]], у 1907 г. — да [[Урэчча (Любанскі раён)|Урэчча]]{{sfn|Памяць|2002|с=602}}. Пракладанне вузкакалейкі значна павялічыла грузаабарот станцыі, паспрыяла росту пасёлка{{sfn|Памяць|2002|с=686}}. Пасля ўводу яе ў эксплуатацыю станцыя стала другой па грузаабароце на [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгунцы]] (пасля [[Беразіна (станцыя)|Беразіны]]){{sfn|Зорын|1982|с=4}}. У 1897 г. быў здадзены новы мураваны будынак чыгуначнай станцыі і рамонтных майстэрань{{sfn|Памяць|2002|с=603}}. Перапіс насельніцтва Расійскай імперыі 1897 года засведчыў існаванне на месцы сучасных Асіповічаў трох асобных населеных пунктаў з назвай ''Асіповічы'': вёскі з насельніцтвам у 526 жыхароў і ўтрыманнем 78 гаспадарак, чыгуначнай станцыі з насельніцтвам каля ста жыхароў і ўтрыманнем адзінаццаці гаспадарак, а таксама пасёлка насельніцтвам у прыкладна дзвесце чалавек з утрыманнем 3 гаспадарак і наяўнасцю заезнага двара і чатырох крам. Пазней гэтыя населеныя пункты зліліся і ўтварылі сучаснае адзінае паселішча<ref name="asipovichy" />. У 1900 годзе кіраўніцтвам [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгункі]] на станцыі засноўваецца [[шпалапрапітны завод]], што садзейнічала прытоку працоўнай сілы{{sfn|Зорын|1982|с=4}}. У гэтым жа годзе Асіповічам нададзены статус [[Мястэчка|гарадскога паселішча]]<ref>Собрание узаконений и распоряжений Правительства, издаваемое при Правительствующем сенате. — СПб.: Сенат. тип., 1900. — С. 5116—5117 </ref>. Гэта прыцягнула да сябе [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэйскае]] насельніцтва. Адпаведна стала разрастацца паўднёвая так званая «яўрэйская» палавіна горада{{sfn|Памяць|2002|с=67}}. === Развіццё === [[Файл:Asipavičy, Vakzalnaja. Асіпавічы, Вакзальная (1901-17).jpg|thumb|злева|Вакзальная вуліца Асіповічаў, пач. XX ст. Цяпер вуліца Інтэрнацыянальная, паўночна-ўсходняя палова горада.]] [[Файл:Asipavičy, Rynkavaja. Асіпавічы, Рынкавая (1901-17).jpg|thumb|right|Вуліца Рынкавая, пач. XX ст.]] Спрыяльныя ўмовы для развіцця [[Вытворчасць|вытворчасці]] і [[Гандаль|гандлю]] прыцягвалі ў мястэчка [[Рамеснік|рамеснікаў]] і [[Купцы|купцоў]]. У пачатку 1901 году ў паселішчы ўзнік шэраг майстэрань і [[Кузня|кузняў]], у якіх рамантаваліся [[:Катэгорыя:Сельскагаспадарчыя інструменты|сельскагаспадарчыя інструменты]], прадметы быту, акоўваліся падводы і сані. Адчынілася сапожная майстэрня, дзве [[Цырульня|цырульні]], [[пякарня]] і некалькі [[Бакалея|бакалейных]] і [[Мануфактура|мануфактурных]] крам. Мясцовае [[земства]] абсталявала невялікую бальніцу, якую абслугоўвалі фельчар і акушэрка{{sfn|Зорын|1982|с=4}}. Прыток насельніцтва выклікаў пашырэнне забудовы. Паселішча вылучалася правільнай планіроўкай — шырокімі вуліцамі і прамавугольнымі кварталамі. Аднак размяшчэнне яго па абодва бакі ад чыгункі ўскладняла рух [[Гужавы транспарт|гужавога транспарту]] ды пешаходаў{{sfn|Зорын|1982|с=4}}. Па стане на 1904 г. у Асіповічах дзейнічаў шпалапрапітны завод з 3 рабочымі, 2 лесапільныя заводы, 13 рамесных майстэрань з 47 рабочымі, лясны склад, бойня жывёлы, млын, былі адкрыты рынак і мноства крамак. У пасёлку (акрамя в. Асіповічы, у якой пражывалі 526 чалавек) налічвалася 1178 жыхароў і 150{{sfn|Зорын|1982|с=4}} будынкаў, у ім былі мяшчанская ўправа, амбулаторыя, пошта, [[тэлеграф]] і нават 100 метраў тратуара{{sfn|Памяць|2002|с=67—68}}. Існуюць звесткі пра існаванне ў тагачасных Асіповічах большай колькасці двароў (больш за 300), 41 вуліцы і аднаго завулку, пры гэтым насельніцтва мястэчка складала каля 1 500 чалавек<ref name="asipovichy" />. === Рэвалюцыйны перыяд === ==== 1905—1917 ==== Умовы працы на заводах Асіповічаў былі складанымі, заробак нізкім. У мужчын ён складаў 60 кап., жанчын — 30 кап. у дзень. Гэта быў самы нізкі заробак ва ўсёй [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Шырока прымяняліся штрафы. Толькі на лесапільным заводзе іх было 19 відаў. Працягласць працоўнага дня даходзіла да 13-14 гадзін{{sfn|Зорын|1982|с=5}}. [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|1905 год]] быў адзначаны ў Асіповічах палітычнымі хваляваннямі на станцыі і сярод рабочых прыватных прадпрыемстваў{{sfn|Памяць|2002|с=68}}. У снежні 1905 года працоўнымі Асіповічаў была зладжана першая [[забастоўка]], запыніла працу станцыя{{sfn|Зорын|1982|с=5}}. За перыяд рэакцыі ў 1905—1907 гг. рэпрэсіраваны многія актыўныя ўдзельнікі [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыйнага руху]], быў арыштаваны, асуджаны і сасланы І. І. Ляховіч, член [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя|РСДРП]], які ўзначальваў [[Стачка|стачку]] на станцыі. Знізілася заработная плата на шпалапрапітным заводзе, у паравозным дэпо і ў іншых прадпрыемствах. Падоўжаны працоўны дзень, павялічаны штрафы. Працоўныя шпалапрапітнага завода, незадаволеныя чарговым паніжэннем аплаты, 17 сакавіка 1908 года арганізавалі эканамічную [[стачка|стачку]] з патрабаваннямі паляпшэння ўмоў працы і адмены штрафаў, якая, аднак, была задушана паліцыяй і салдатамі{{sfn|Зорын|1982|с=5}}. У 1906 г. пры станцыі адкрылася чыгуначная школа 2-й ступені, а ў наступным годзе пачынае працу [[царкоўнапрыходская школа]]{{sfn|Зорын|1982|с=6}}. У 1909 годзе ў Асіповічах адкрываецца [[Тэлеграф|тэлеграфны пункт]]{{sfn|Памяць|2002|с=9}}. У 1913 г. у параўнанні з 1900 г. паступленне грузаў на станцыю павялічылася ў 3 разы, а вываз у 1,2 раза. Участак чыгункі ад Асіповіч да Старых Дарог быў пераведзены на шырокую каляіну, а ў 1915 г. даведзены да [[Слуцк]]а{{sfn|Памяць|2002|с=600—601}}. На 1913 г. прамысловасць мястэчка была прадстаўлена [[Лакаматыўнае дэпо|паравозным дэпо]], шпалапрапітным заводам, 2 лесапільнымі заводамі, 2 млынамі, смаляным заводам, піўзаводам, шэрагам мелкіх вытворчых і гандлёвых прадпрыемстваў. У пасёлку налічвалася 246 двароў і 1244 жыхара{{sfn|Зорын|1982|с=6}}. З пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ва ўсіх губернях [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга краю]] было ўведзена [[ваеннае становішча]]. У мястэчку размясціліся рэзервовыя вайсковыя часці. Прамысловасць працавала на патрэбы фронту. Насельніцтва прыцягвалася да работ па рамонце чыгункі і дарог. У пасёлку знаходзілі сабе прыстанішча ўцекачы. Летам 1915 года адбыліся салдацкія хваляванні на чыгуначнай станцыі. У кастрычніку 1916 г. адбыліся хваляванні сярод салдатаў асіповіцкага гарнізону{{sfn|Зорын|1982|с=7}}. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] на прамысловых прадпрыемствах пасёлка [[Бальшавікі|бальшавікамі]] пачалі стварацца «[[Фабрычна-завадскія камітэты|рабочыя камітэты]]», якія з красавіка 1917 г. усталёўваюць на месцах скарочаны працоўны дзень. 17 красавіка адбываецца 1-ы з’езд салдацкіх і рабочых дэпутатаў пасёлка. Пачынаюць арганізоўвацца антываенныя прабальшавіцкія мітынгі і дэманстрацыі{{sfn|Зорын|1982|с=7–8}}. ==== Кастрычніцкая рэвалюцыя ==== У 1917 годзе перапіс насельніцтва засведчыў пражыванне ў Асіповічах прыкладна 4 200 чалавек<ref name="asipovichy" />. Вестка аб пачатку [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] прыйшла на тэлеграф чыгуначнай станцыі Асіповічы 25 кастрычніка (7 лістапада) 1917 г. У гэты ж дзень аб пераходзе ўлады ў рукі бальшавікоў даведаліся жыхары Асіповічаў і ўсёй Замошскай воласці, у якую яны тады ўваходзілі. Актывісты чыгуначнага вузла стварылі рэвалюцыйны камітэт, які абвясціў сваю ўладу не толькі непасрэдна на чыгуначным вузле, але і ў рабочым пасёлку Асіповічы. Улада ў аднайменнай вёсцы перайшла да Савету рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў Замошскай воласці. Пачаліся працэсы арганізацыі новага апарату кіраўніцтва, [[Нацыяналізацыя|нацыяналізацыі]] зямлі, канфіскацыі памешчыцкай маёмасці. Такім чынам, па рэвалюцыі ў Расіі 1917 года ў Асіповічах былі ўсталяваны савецкія органы ўлады<ref name="asipovichy" />{{sfn|Памяць|2002|с=103}}. ==== Польскія легіянеры Доўбара-Мусніцкага ==== У гэты ж час у раёне [[Рагачоў|Рагачова]], [[Жлобін]]а і [[Бабруйск]]а размяшчаўся [[Польскі корпус|1-ы польскі корпус легіянераў]] генерала [[Юзаф Доўбар-Мусніцкі|Ю. Р. Доўбара-Мусніцкага]]. У снежні 1917 г. галоўнакамандуючы [[Заходні фронт (Першая сусветная вайна, Расійская імперыя)|Заходнім фронтам]] [[Аляксандр Фёдаравіч Мяснікоў|А. Ф. Мяснікоў]] загадаў Доўбару-Мусніцкаму падпарадкавацца рэвалюцыйнаму камандаванню. Але генерал адхіліў гэты загад. Легіянеры [[Мяцеж Доўбар-Мусніцкага|пачалі рух на захад]]. Асіповіцкі рэўком і бальшавіцкая ячэйка, выконваючы загады [[Ваенна-рэвалюцыйны камітэт Заходняга фронту|Ваенна-рэвалюцыйнага камітэта Заходняга фронту]], пачалі работу па фарміраванні атрадаў [[Чырвоная гвардыя (Расія)|Чырвонай гвардыі]]. На станцыі Асіповічы пры дапамозе Замошскага і Восаўскага валвыканкамаў быў сфарміраваны атрад колькасцю больш за 1000 чалавек. Многія жыхары Асіповічаў увайшлі ва ўнутраныя войскі пад камандаваннем намесніка загадчыка і члена калегіі [[ВЧК|Усерасійскай надзвычайнай камісіі (ВЧК)]] В. В. Каменшчыкава. Яны рыхтаваліся абараняць чыгуначную станцыю і пас. Асіповічы. Акрамя таго, супраць войскаў Доўбара-Мусніцкага ў асіповіцкім напрамку з Украіны былі накіраваны 2500 чырвонагвардзейцаў 1-га Мінскага рэвалюцыйнага атраду пад камандаваннем [[Рэйнгальд Іосіфавіч Берзін|Р. І. Берзіна]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://military.wikireading.ru/49846?ysclid=m6utxity3d438194837|аўтар=Черушев, Н. С.|загаловак=Вацетис — Главком Республики|год=2015|частка=Против Довбор-Мусницкого|мова=ru|месца=М.|выдавецтва=Вече|старонак=384|isbn=978-5-4444-1176-6}}</ref>{{sfn|Памяць|2002|с=103—104}}. 18 студзеня 1918 г. легіянеры падышлі да Асіповічаў. У ноч на 19 студзеня яны адкрылі па мястэчку моцны артылерыйскі і кулямётны агонь. Атрады Чырвонай гвардыі вымушаны былі адступіць, прадстаўнікі бальшавіцкай улады сышлі ў партызаны. Акупацыя працягвалася 3 тыдні. Трэцяга лютага пачалося агульнае наступленне атрадаў Чырвонай гвардыі, легіянерам быў нанесены ўдар, пасля якога 26 лютага 1918 г. у Бабруйску заключана пагадненне аб падпарадкаванні 1-га польскага корпуса немцам{{sfn|Памяць|2002|с=104—105}}. ==== Германская акупацыя ==== 16 лютага [[Германская імперыя|германскае]] камандаванне паведаміла [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|савецкай]] дэлегацыі аб тым, што 18 лютага заканчваецца тэрмін [[Перамір'е паміж Расіяй і Цэнтральнымі дзяржавамі|перамір’я]] і аднаўляецца вайна. У першы ж дзень [[Аперацыя «Фаўстшлаг»|наступлення]] [[Германская імперская армія|кайзераўскіх войскаў]] мястэчка [[Германская акупацыя Беларусі ў гады Першай сусветнай вайны|было акупавана]]. Акупацыя працягвалася да 4 снежня 1918 года<ref name="asipovichy" />. На захопленай тэрыторыі ўлада цалкам перайшла ў рукі германскіх акупацыйных войскаў. Акупацыйныя ўлады аднавілі прыватную ўласнасць, шырока выкарыстоўвалі дзеля сваіх патрэб чыгунку, прамысловыя прадпрыемствы пасёлка, вывозілі ў Германію лесаматэрыялы і харчаванне{{sfn|Памяць|2002|с=105}}. 25 сакавіка 1918 года [[Рада БНР|Радай БНР]] была прынятая [[Трэцяя Устаўная грамата]], паводле ўмоў якой [[Бабруйскі павет]] склаў адну з заяўленых тэрыторый [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], але органы ўлады рэспублікі не разгарнулі ў мястэчку дзейнасць. У час нямецкай акупацыі асіповіцкі Рэўком і бальшавікі Замошскай воласці сышлі ў [[Брыцалавіцкая пушча|брыцалавіцкія лясы]]. Здзяйсняліся актыўныя баявыя вылазкі супраць акупантаў. Партызаны выводзілі са строю сувязь паміж Асіповічамі і [[Старыя Дарогі|Старымі Дарогамі]], разбіралі рэйкі, падпальвалі вагоны і склады з ваеннай маёмасцю. У валасцях былі арганізаваны падпольныя рэвалюцыйныя камітэты і партыйныя ячэйкі, перад якімі ставілася мэта праводзіць арганізацыйную і палітычную работу сярод насельніцтва, а пры наступленні [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] ўзяць уладу ў свае рукі{{sfn|Памяць|2002|с=105—106}}. У пачатку лістапада 1918 г. грымнула [[Лістападаўская рэвалюцыя|рэвалюцыя ў Германіі]]. 13 лістапада [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]] прыняў пастанову скасаваць [[Брэсцкі мірны дагавор]]. Усе ўключаныя ў яго абавязацельствы былі аб’яўлены несапраўднымі. 28 лістапада палкі Чырвонай арміі ўвайшлі ў [[Бабруйск]], а 4 снежня атрад чырвонаармейцаў увайшоў у Асіповічы{{sfn|Памяць|2002|с=106}}. ==== Польская акупацыя ==== 1 студзеня 1919 года [[Заходняя вобласць]] распускаецца, [[Бабруйскі павет]] фармальна перадаецца ў склад абвешчанай [[ССРБ]], пасля чаго на кароткі час трапляе ў склад Бабруйскага павета [[ЛітБел|Літоўска-Беларускай ССР]]. З 20 жніўня 1919 года да 10 ліпеня 1920 года тэрыторыя горада [[Польска-савецкая вайна|знаходзіцца пад акупацыяй]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]]<ref name="asipovichy" />, дзе размяшчалася ў Бабруйскім павеце [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|Грамадзянскага ўпраўлення Усходніх зямель]]. Палякі размясцілі штаб вайсковай часці ў маёнтку памешчыка [[Восіп Фёдаравіч Дараган|В. Ф. Дарагана]] ў [[Смык (Асіповіцкі раён)|в. Смык-Слабада]], контрразведку ([[Дэфензіва|дэфензіву]]) — у будынку, які займаў леспрамгас{{Efn|''На сённяшні дзень гэта будынак па адрасе вул. Сацыялістычная, 14. Леспрамгас ліквідаваны як прадпрыемства ў 1996 годзе.''}}, камендатуру і войскі — у паўночнай ад чыгункі частцы Асіповічаў, створаны магістрат. Шпалапрапітны завод быў дэманціраваны, а яго абсталяванне вывезена ў Польшчу. У часы польскай акупацыі ў наваколлях горада дзейнічала партызанка агульным складам каля 200 чалавек<ref name="asipovichy" />, дзейнічалі асобныя атрады на чале з Я. Багдановічам і А. Каральком<ref name="Ladysieŭ" />. Байцы партызанскіх атрадаў арганізоўвалі дыверсіі на ўчастках чыгункі Асіповічы — [[Старыя Дарогі]], разбіралі пуці, падарвалі чыгуначны мост цераз раку [[Пціч (рака)|Пціч]]{{sfn|Памяць|2002|с=107}}. У пачатку чэрвеня 1920 г. [[Крынка (Асіповіцкі раён)|крынкаўскія]] партызаны ажыццявілі напад на станцыю [[Дараганава]] і разграмілі гарнізон палякаў. Пазней яны былі выкрытыя і расстраляныя ў кар’еры на ўсходняй ускраіне Асіповічаў. У першыя дні ліпеня 1920 г. партызаны напалі на чыгуначную станцыю Асіповічы з мэтай захопу браняпоезда, які рыхтаваўся адправіцца на Мінск, і разам з разведчыкамі [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] і чыгуначнікамі захапілі яго{{sfn|Памяць|2002|с=107}}. 10 ліпеня 1920 г. часці Чырвонай арміі ўвайшлі ў Асіповічы. Адступаючы, палякі спалілі некалькі гаспадарчых аб’ектаў, падарвалі чыгуначны мост цераз раку [[Сіняя (рака)|Сінюю]]. Зноў выбраны бальшавікамі рэвалюцыйны камітэт пачаў прымаць меры па аднаўленні гаспадаркі{{sfn|Памяць|2002|с=108}}. 31 ліпеня 1920 года была распушчана [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел]] з перадачай земляў цэнтральнай Беларусі ў склад новаўтворанай [[БССР]]. === Савецкі час === ==== Да вайны ==== [[Файл:Бабруйская акруга (1928).jpg|міні|Бабруйская акруга (1928)]] 17 чэрвеня 1924 г. у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] была праведзена перабудова адміністрацыйнага падзелу. Замест [[павет|паветаў]] былі ўтвораны [[Акругі БССР|акругі]] і [[раён]]ы, у тым ліку [[Бабруйская акруга]] з шэрагам раёнаў. 17 лютага 1924 г. шляхам аб’яднання Асіповіцкай<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://osipovichi-region.by/istoriya/So-140-letiem-tebya-rodnye-Osipovichi/?ysclid=m6mai3q51c449911647|title=Со 140-летием тебя, родные Осиповичи!|website=osipovichi-region.by Информационный портал Осиповичского района|date=3 жніўня 2012|quote=1 января 1922 года центр Замошской волости перенесли в Осиповичи, и волость стала именоваться Осиповичской|url-status=dead}}</ref> воласці, частак [[Гарадок (Глускі раён)|Гарадоцкай]], [[Гарбацэвічы|Гарбацэвіцкай]] і [[Жыцін (Асіповіцкі раён)|Жыцінскай]] валасцей [[Бабруйскі павет|Бабруйскага павета]], [[Вомельна|Кнорынскай]] і [[Пагарэлае (Асіповіцкі раён)|Пагарэльскай]] валасцей [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]] быў утвораны [[Асіповіцкі раён]] з цэнтрам у Асіповічах{{sfn|Памяць|2002|с=122—123}}. З ліпеня 1924&nbsp;г. Асіповічы&nbsp;— цэнтр Бабруйскай акругі{{sfn|Памяць|2002|с=687}}. З 1930 года, пасля скасавання акруговага падзелу, Асіповіцкі раён стаў непасрэдна ўваходзіць у склад БССР, 20 лютага 1938 года ўвайшоў у склад [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] як горад раённага падпарадкавання, цэнтр раёна{{sfn|Памяць|2002|с=687}}. У лік чальцоў Асіповіцкага валкома партыі некаторы час уваходзілі прадстаўнікі не толькі [[ВКП(б)]], але і[[Бунд|яўрэйскага рабочага саюза]] (Бунда). У кіраўніцтве воласцю, а пазней і раёнам утварылася двухпартыйнасць, якая існавала да 1924 г{{sfn|Памяць|2002|с=120}}. Правядзенне [[Новая эканамічная палітыка|новай эканамічнай палітыкі]] прывяло да наладжвання гандлю. Ужо ў п. п. 1923 года ў Асіповічах працавалі 58 магазінаў і лавак, з якіх толькі адзін магазін быў дзяржаўным. Ствараліся прамысловыя арцелі{{sfn|Зорын|1982|с=17–21}}. [[Файл:Алесь Гаўрылавіч Немцаў.jpg|злева|міні|Алесь Гаўрылавіч Немцаў, асіповіцкі краязнаўца<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bis.nlb.by/ru/documents/130074|title=Немцаў (Нямцоў) Аляксандр (Алесь) Гаўрылавіч|website=Беларусь у асобах і падзеях}}</ref>]] У 1926 г. утварылася раённае таварыства краязнаўства, якое ўзначальваў завуч чыгуначнай школы А. Г. Немцаў. У 1928 г. [[Цэнтральнае Бюро краязнаўства|Цэнтральнае бюро краязнаўства]] [[Інстытут беларускай культуры|Інстытута беларускай культуры]] выдала працу «Асіповіцкі раён Бабруйскай акругі: краязнаўчае апісанне»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://e-catalog.nlb.by/Record/BY-NLB-br225043|title=Асіповіцкі раён Бабруйскай акругі: краязнаўчае апісанне : зборнік артыкулаў / Інстытут беларускай культуры, Кафедра геаграфіі і Цэнтральнае бюро краязнаўства. Вып. 2|website=Электронны каталог Нацыянальнай бібліяэтэкі Беларусі}}</ref>, падрыхтаваную А. Немцавым і [[Мікалай Васілевіч Азбукін|М. Азбукіным]]. Таварыства праіснавала да 1938 г. У час масавых палітычных рэпрэсій у краіне А. Г. Немцаў быў рэпрэсіраваны, дзейнасць таварыства спынілася{{sfn|Памяць|2002|с=124—125}}. У 1928 г. пачалося будаўніцтва чыгункі [[Рослаўль]] — [[Магілёў]] — Асіповічы, якое было скончана ў 1931 г. Распачата будаўніцтва 2-га пуці на [[Слуцк]], узведзены першыя мураваныя двухпавярховыя, трохпавярховыя жылыя дамы{{sfn|Памяць|2002|с=127}}. У 1931 г. пачала выходзіць раённая газета «Калгасная праўда» (з 1938 г. — «Калгасная праца»)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://e-catalog.nlb.by/Collection/BY-NLB-br1598379/CollectionList#tabnav|title=Калгасная праўда: орган Асіповіцкага райкома КП(б)Б і РВК|website=Электронный каталог Национальной библиотеки Беларуси|quote=З 1938, № 66 загаловак: Калгасная праца}}</ref>. Першы яе нумар пабачыў свет 10 ліпеня<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://osipovichi-region.by/istoriya/arxivnaya-spravka-50/?ysclid=m66wzgyfol914053881|title=Из истории районной газеты. Архивная справка|first=Людміла|last=Кнарус|website=osipovichi-region.by Информационный портал Осиповичского района|date=9 чэрвеня 2011|quote=В частично сохранившихся документах за довоенный период имеются сведения, что Осиповичская районная газета “Калгасная праца” была основана в июне 1931 года.|url-status=dead}}</ref>. 3 1932 г., пасля здачы ў эксплуатацыю лініі Асіповічы — [[Рослаўль]], станцыя, што дагэтуль з’яўлялася асобным населеным пунктам, стала буйным чыгуначным вузлом і злілася з мястэчкам{{sfn|Памяць|2002|с=687}}. У 2-й палове 1930-х гадоў у горадзе актывізуюцца палітычныя рэпрэсіі. У Асіповічах многія былі арыштаваны. Гарадскія [[НКУС БССР|НКУС]]-аўцы дапускалі фальсіфікацыю крымінальных спраў, інкрымінавалі арыштаваным прыналежнасць да [[Польская ваенная арганізацыя|польскай арганізацыі вайсковай «ПАВ».]] Некаторыя з упаўнаважаных супрацоўнікаў НКУС пазней былі асуджаны{{sfn|Памяць|2002|с=129}}. 15 ліпеня 1935 года Асіповічы атрымліваюць стан [[горад]]а{{sfn|Памяць|2002|с=128}}. Паводле даваеннага перапісу насельніцтва, які праводзіўся ў 1939 годзе, у Асіповічах пражывала 1 694 [[Яўрэі|яўрэя]], якія складалі 12,34 % ад агульнай колькасці жыхароў горада. У 1941 годзе ў Асіповічах працавалі дзве сярэднія школы, два дзіцячыя сады, дванаццаць прамысловых прадпрыемстваў з прыблізна дзвюма тысячамі працаўнікоў, у тым ліку паравознае дэпо, вагонарамонтны пункт, маторна-трактарная станцыя, маслазавод, прамысловы камбінат, лясная прамысловая гаспадарка і чатыры арцелі<ref name="asipovichy" />. Сярод медыцынскіх устаноў у Асіповічах на 1941 год: бальніца, пункт хуткай дапамогі, паліклініка, дзіцячая кансультацыя, радзільны дом, чыгуначная амбулаторыя, процітуберкулёзны дыспансер{{sfn|Зорын|1982|с=26}}. На пачатак 1941 г. у Асіповічах жылі каля 13 тыс. чалавек{{sfn|Памяць|2002|с=130}}. ==== Вялікая Айчынная вайна ==== Уначы з 22 на 23 чэрвеня 1941 года немцамі была здзейснена першая бамбардзіроўка Асіповічаў. 23—25 чэрвеня райваенкамат правёў [[Мабілізацыя|мабілізацыю]] ваеннаабавязаных{{sfn|Памяць|2002|с=191}}. Для правядзення эвакуацыі і барацьбы з варожымі парашутыстамі ў Асіповічах быў створаны штаб абароны горада і раёна, які ўзначаліў старшыня райвыканкома [[Мікалай Піліпавіч Каралёў|М. П. Каралёў]]. Штаб ажыццяўляў эвакуацыю людзей, матэрыяльных каштоўнасцяў, дакументаў. Апошні эшалон адышоў з Асіповічаў на ўсход 25(26{{sfn|Зорын|1982|с=27}}) чэрвеня{{sfn|Памяць|2002|с=220}}. 28 чэрвеня прадстаўнікі раённага камітэту [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КП(б)Б]] і райвыканкаму выехалі ў пасёлак [[Градзянка]], адкуль далей накіраваліся ў [[Клічаўскі раён|клічаўскія]] лясы{{sfn|Зорын|1982|с=27}}. За Асіповічы вялікіх баёў не было, таму што злучэнні [[2-я танкавая армія (вермахт)|2-й танкавай групы]] [[Гайнц Вільгельм Гудэрыян|Гудэрыяна]] абышлі горад і раён з поўдня і поўначы і імкліва рушылі на Бабруйск і Магілёў. Раніцай 28 чэрвеня яны ўвайшлі ў Бабруйск, а ў Асіповічах яшчэ працягвала існаваць савецкая ўлада. Горад гітлераўцы занялі 30 чэрвеня{{sfn|Памяць|2002|с=192}}. Тэрыторыя Асіповічаў не знаходзілася ў складзе [[Генеральная акруга Беларусь|Генеральнай акругі Беларусь]], а ўвайшла ў [[Зона тылу групы армій «Цэнтр»|зону ваеннага тылу групы армій «Цэнтр»]]. [[File:Венгерскія афіцэры на асіповіцкім вакзале.jpg|міні|[[Каралеўства Венгрыя (1920—1944)|Венгерскія]] афіцэры на [[Асіповічы I|асіповіцкім вакзале]] падчас акупацыі горада]] У пачатку ліпеня 1941 года на поўдні горада было створана [[Асіповіцкае гета|яўрэйскае гета]], куды нацыстамі была сагнана пераважная большасць пакінутых у горадзе яўрэяў. Для гэтага быў адведзены раён у паўднёвай частцы горада — ад вуліцы Р. Люксембург да вуліцы В. Харужай. Жыхароў яўрэйскай нацыянальнасці налічвалася прыкладна 430—450 чалавек. Кожную раніцу працаздольнае насельніцтва з гета накіроўвалі на цяжкую фізічную працу па разборцы разбураных казарм, дамоў, на чыгуначную станцыю і іншыя аб’екты. 11 кастрычніка 1941 г. пад выглядам адпраўкі на работы ўсё дарослае працаздольнае насельніцтва гета было загнана ў паўднёвы ваенны гарадок і там расстраляна. Жанчыны з малымі дзецьмі расстраляны 5 лютага 1942 г{{sfn|Памяць|2002|с=200—201}}. У ліпені 1941 года створана падпольная суполка КП(б)Б, якой 14 кастрычніка 1942 года рушыла ўслед стварэнне суполкі ЛКСМБ, абедзве дзейнічалі да 2 ліпеня 1944 года. Пад кіраўніцтвам падпольнага райкома толькі за ліпень — верасень 1941 г. было створана ў раёне 6 [[Дыверсійна-разведвальная група|дыверсійна-разведвальных груп]]. Дыверсійная група рабочых дэпо [[Асіповічы I|станцыі Асіповічы]] за жнівень — лістапад 1941 г. вывела са строю 12 паравозаў. Рашэннем ад 10 кастрычніка 1942 г. райком зацвердзіў падпольную арганізацыю на чыгуначным вузле станцыі Асіповічы (у якой удзельнічала больш за 90 чалавек), 6 ліпеня 1943 г. — падпольную арганізацыю ў г. Асіповічы. Яны не толькі займаліся дэзарганізацыяй работы чыгуначнага вузла, але і пытаннямі арганізацыі вываду людзей з горада ў партызанскія атрады, распаўсюджваннем газет і лістовак сярод жыхароў, інфармавалі партызан аб выніках дыверсій. У 1943 годзе было створана каля дваццаці падпольных [[Камсамол|камсамольскіх]] груп{{sfn|Памяць|2002|с=220—222}}. [[Фёдар Андрэевіч Крыловіч|Ф. А. Крыловічу]] ў ноч з 29 на 30 ліпеня 1943 г. удалося прымацаваць міны да цыстэрн эшалона з палівам, каля якога стаялі яшчэ тры воінскія эшалоны. Каля 2 гадзін ночы 30 ліпеня міны ўзарваліся. Пажарам знішчаны эшалон з палівам, 2 эшалоны з боепрыпасамі, у т. л. з авіябомбамі, і адзін з тэхнікай, сярод якой былі бронемашыны і танкі «[[Тыгр (танк)|Тыгр]]». Дыверсія Ф. А. Крыловіча лічыцца адной з найбуйнейшых у часы [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]{{sfn|Зорын|1982|с=41}}. Асіповіцкія падпольшчыкі правялі і шмат іншых дыверсій. Наогул падчас падпольнай дзейнасці ў Асіповічах было знішчана трыццаць эшалонаў і пашкоджана 70 паравозаў, рабіліся рэйды на адміністрацыйныя будынкі, знішчаліся прадпрыемствы<ref name="EHB" />{{sfn|Памяць|2002|с=222}}. Першая [[Партызаны|партызанская]] групоўка была ўтворана 30 чэрвеня 1941 года з прадстаўнікоў [[КП(б)Б|партыйнага]] актыву і супрацоўнікаў [[НКДБ БССР|НКДБ]], пакінутых у тыле{{sfn|Зорын|1982|с=41}}. У пачатку 1942 года ў раёне дзейнічалі ўжо 10 партызанскіх груп, у сакавіку 1942 г. арганізаваны першы [[Партызанскі атрад (СССР, 1941—1944)|атрад]] ([[210-ы партызанскі атрад імя І. В. Сталіна|210-ы партызанскі атрад ім. Сталіна]]){{sfn|Зорын|1982|с=31–32}}. Да восені 1942 г. на тэрыторыі Асіповіцкага раёна дзейнічалі таксама і дробныя, па 6—10 чалавек, партызанскія групы, якія часта займаліся [[марадзёрства]]м і незаконнымі расстрэламі мірных жыхароў, што выклікала незадаволенасць у мясцовага насельніцтва. Улічваючы ўсё гэта, падпольны райком КП(б)Б сваёй пастановай ад 13 кастрычніка 1942 г. абавязаў С. С. Сумчанку далучыць усе існуючыя невялікія партызанскія групы да [[210-ы партызанскі атрад імя І. В. Сталіна|210-га партызанскага атраду]]{{sfn|Памяць|2002|с=222}}. У лютым 1943 г. арганізавана [[1-я Асіповіцкая партызанская брыгада]], першая з утвораных на тэрыторыі Асіповіцкага раёну{{sfn|Зорын|1982|с=38}}. Агулам на тэрыторыі раёну дзейнічалі [[Партызанская брыгада (СССР, 1941—1944)|партызанскія брыгады]]: [[1-я Асіповіцкая партызанская брыгада|першая Асіповіцкая]], [[1-я Бабруйская партызанская брыгада|першая Бабруйская]], [[161-я партызанская брыгада імя Р. І. Катоўскага|161-я імя Р. І. Катоўскага]], з ліпеня 1943 года — [[Асіповіцкая ваенна-аператыўная група|Асіповіцкая ваенна-аперацыйная група]]{{sfn|Памяць|2002|с=258}}. [[Файл:Operation bagration bobruisk operation final stage.png|міні|Схема фінальнай стадыі [[Бабруйская аперацыя|Бабруйскай аперацыі]] (чэрвень 1944 г.)]] 23 чэрвеня 1944 г. пачынаецца [[аперацыя «Баграціён»]]. 27 чэрвеня 1944 г. у 17 гадзін да Асіповічаў падышоў першы атрад Чырвонай арміі. 28 чэрвеня 1944 года горад Асіповічы быў цалкам вызвалены ад акупантаў. Раніцай пачаліся жорсткія баі з праціўнікам, што адступаў з [[Бабруйская аперацыя|бабруйскага «катла»]]. Да канца дня 30 чэрвеня 1944 года групоўка нямецка-фашысцкіх войскаў, якая прарвалася з бабруйскага «катла», была ліквідавана{{sfn|Памяць|2002|с=296—300}}. 1 ліпеня 1944 г.{{sfn|Зорын|1982|с=52}} у горадзе былі адноўлены органы савецкай улады. Насельніцтва раёна пачало работы па аднаўленні разбуранай гаспадаркі. Большасць партызан пайшлі ў Чырвоную армію{{sfn|Памяць|2002|с=307, 561—562}}. Акупацыя Асіповічаў доўжылася 1093 дні. Горад быў спалены напалову. Знішчаны ўсе прамысловыя прадпрыемствы{{sfn|Зорын|1982|с=53}}, увесь кніжны фонд спалены{{sfn|Памяць|2002|с=652}}. 3-за недахопу жылля большасць жыхароў тулілася ў часовых пабудовах і зямлянках{{sfn|Памяць|2002|с=561}}.<blockquote>Быў на нашым шляху горад Асіповічы. Ён быў асноўным цэнтрам [[Канцэнтрацыйны лагер|канцлагераў]] і астрогаў. Лагер васемнаццацігадовых. Лагер для ваеннапалонных. Лагер для старых. Жаночы лагер. Лагер для дзяцей васьмі — пятнаццаці гадоў. Жыхары расказвалі нам, што тут фашысты спецыяльна адбіралі блізнят і адпраўлялі іх кудысьці. Потым, ужо ў Польшчы, даведаўся я [[Асвенцім|працяг гэтай страшэннай гісторыі]]…<br /><br /> ''Я. А. Далматоўскі''{{Пераход|#Спасылкі|green}}, ''«Палкі ідуць на захад»''{{sfn|Памяць|2002|с=561—562}}</blockquote> ==== Пасля вайны ==== 25 верасня 1944 года Асіповічы застаюцца раённым цэнтрам, пераходзячы ў падначаленне [[Бабруйская вобласць|Бабруйскай вобласці]]<ref name="asipovichy" />. Пачынае аднаўляцца разбураная гаспадарка. Колькасць насельніцтва ў горадзе на 1.9.1944 г. складала 10 820 чалавек. Востра адчуваўся недахоп будаўнічых матэрыялаў, транспартных сродкаў, кваліфікаваных рабочых. Насельніцтва мела вялікую патрэбу ў прадуктах харчавання і прамысловых таварах. Да канца года аднавілі работу каля дзясятка прадпремстваў, адкрыліся магазіны. Паступова аднаўлялася жыллё. Да канца 1944 г. у Асіповічах было пабудавана 119 жылых дамоў, да 1950 г. — адноўлена і пабудавана 845 будынкаў. Да 1951 г. прамысловыя прадпрыемствы горада дасягнулі даваеннага ўзроўню вытворчасці{{sfn|Зорын|1982|с=56–57}}{{sfn|Памяць|2002|с=563—564}}. З 1 студзеня 1945 году аднавіла працу раённая газета «Калгасная праўда». Восенню 1953 г. [[Асіповіцкая ГЭС]] дала ток. Каля яе ўтварылася [[Асіповіцкае вадасховішча|вадасховішча]], якое стала і месцам адпачынку гараджан{{sfn|Памяць|2002|с=687}}. У тым жа годзе ўступіў у строй хлебазавод, што дало магчымасць ліквідаваць цяжкасці ў забеспячэнні насельніцтва хлебам{{sfn|Памяць|2002|с=566}}. З 8 студзеня 1954 года Асіповічы зноў у складзе [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. У 1956 г. закончана будаўніцтва новага будынка чыгуначнага вакзала<ref name="asipovichy" />{{sfn|Памяць|2002|с=567}}. У 1946 годзе на вуліцу Кастрычніцкую (паўднёвы ўсход Асіповічаў) з вёскі [[Зборск]] Асіповіцкага раёна пераносяць праваслаўную Царкву Узвышэння Святога Крыжа, якая была пабудавана ў 1826 годзе ў гэтай вёсцы ў стылі народнага дойлідства на сродкі графа Завішы і раней звалася Свята-Казьмадзям’янаўская. Як сведчаць жыхары горада, набажэнствы ладзіліся кожныя выхадныя без перапынкаў, не зважаючы на адмоўнае стаўленне савецкай улады да праяў рэлігійнага жыцця вернікаў<ref name="radzima" />. {{multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 215 | image1 = Вакзал г. Асіповічы, 70-ыя.jpg | caption1 = Вакзал г. Асіповічы, 70-ыя | image2 = Будынак райкому партыі, г. Асіповічы, 50-ыя.jpg | caption2 = Будынак райкому партыі, 50-ыя гг. | image3 = РДК, Асіповічы (70-ыя).jpg | caption3 = Асіповіцкі раённы Дом культуры, 1970-ыя гг. }} Станам на 1959 год у горадзе пражывала 15,8 тыс. чал{{sfn|Памяць|2002|с=687}}. З 25 снежня 1962 года Асіповічы пераходзяць у склад [[Бабруйскі раён|Бабруйскага раёна]]<ref name="asipovichy" />. Прамысловасць горада папоўнілася ў 1963 г. цэхам тэхналагічнай аснасткі{{Efn|''Цяпер — Асіповіцкі завод аўтамабільных агрэгатаў''}} [[Мінскі аўтамабільны завод|Мінскага аўтазавода]], прызначаным для вырабу вузлоў і нестандартнага абсталявання. Адноўлены горад пашыраў свае межы, і вёска Асіповічы, якая дала калісьці назву чыгуначнай станцыі і вырасшаму каля яе пасёлку, злілася з раённым цэнтрам{{sfn|Памяць|2002|с=567—568}}. 7 сакавіка 1963 г. Асіповічы былі аднесены да гарадоў абласнога падпарадкавання. Колькасць жыхароў перавысіла даваенны ўзровень. 6 студзеня 1965 года горад выходзіць са складу [[Бабруйскі раён|Бабруйскага раёна]]<ref name="asipovichy" />{{sfn|Памяць|2002|с=687}}. З 1966 г. пачынаецца бурны рост індустрыяльнага значэння невялікіх гарадоў БССР<ref>{{Кніга|аўтар=Павловец, Ю., Шиптенко, С.|загаловак=Экономика Белоруссии. Исторические очерки ХХ–ХХI века|год=217|частка=Глава 3. Экономическое развитие БССР во второй половине 1960-х – первой половине 1980-х гг|спасылка частка=https://econ.wikireading.ru/hbwWsvSafm?ysclid=m6whkzacrg789586013|мова=ru|месца=М.|выдавецтва=Книжный мир|старонак=345|isbn=978-5-9909394-4-8|тыраж=500}}</ref>. Інстытутам «[[Белдзяржпраект]]» быў распрацаваны і ў 1966 г. зацверджаны праект планіроўкі і забудовы горада да 1985 г{{sfn|Памяць|2002|с=568}}. Узводзіліся кардонна-руберойдавы завод, завод жалеза-бетонных канструкцый, кансервавы цэх кансервава-харчовага камбіната. Была завершана электрыфікацыя ўчастка чыгункі ад [[Талька (станцыя)|станцыі Талька]] да [[Асіповічы I|станцыі Асіповічы]], і 3 лістапада 1972 г. сюды прыбыў з Мінска першы электрапоезд{{sfn|Памяць|2002|с=569}}. У 1973 г. горад пашырыў межы, уключыўшы ў сябе в. Перамога{{sfn|Памяць|2002|с=687}}. У 1977 г. выканком гарадскога Савета прыняў рашэнне аб устанаўленні звання «Ганаровы грамадзянін горада Асіповічы». Першым яго атрымаў Р. Ф. Люлькоў — былы камандзір 120-га стралковага палка 69-й стралковай дывізіі. У 1978 г. камбінат малочных прадуктаў замяніў стары маслазавод. У другой палове 1970-ых гг. змянілася спецыялізацыя горада. Калі раней ён быў вядомы толькі як транспартны вузел, то цяпер стаў і адным з найбольш значных прамысловых цэнтраў вобласці. У вялікіх аб’ёмах вырабляліся [[руберойд]] і [[Кардон (матэрыял)|кардон]], лесаматэрыялы, шклопалатно, крупы і гатунковая [[мука]], масла, сухое абястлушчанае малако і інш.{{sfn|Памяць|2002|с=571—573}} === Сучаснасць === З [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|25 жніўня 1991 года]] — у складзе незалежнай Беларусі. Складаныя працэсы, якія пачаліся ў савецкім грамадстве ў канцы 1980 — пачатку 1990-х гадоў, пачалі адбівацца на ўсіх галінах эканомікі, культурна-бытавым і сацыяльным становішчы насельніцтва краіны. Не абышло гэта і Асіповіцкі раён. У перыяд з 1993 г. па 1996 г. адбывалася моцнае скарачэнне аб’ёмаў вытворчасці на прамысловых прадпрыемствах, распаўсюджаны былі скарачэнні персаналаў і затрымкі ў выплатах, адчуваўся востры недахоп бюджэтных сродкаў. Запаволілася жыллёвае будаўніцтва{{sfn|Памяць|2002|с=575—576}}. У 1990-я гады, нягледзячы на складанасць таго часу, пачалася рэканструкцыя будынка пад [[Асіповіцкі раённы гісторыка-краязнаўчы музей|гісторыка-краязнаўчы музей]], адкрылася другая дзіцячая музычная школа. У 1996 г. у раёне быў праведзены першы ў рэспубліцы фестываль аўтэнтычнага фальклору Беларускага Падняпроўя{{sfn|Памяць|2002|с=652—653}}. Адным з новых відаў навучальных устаноў з’явілася беларуская гімназія. У 1993 г. гімназія пачала працаваць як самастойная адукацыйная ўстанова (у 1994 г. перайшла ў новы будынак){{sfn|Памяць|2002|с=591}}. У 2002 годзе на вуліцы Інтэрнацыянальнай, што ў цэнтры горада, быў усталяваны помнік у выглядзе раней дзеючага [[паравоз]]а Э<sup>м</sup>726-23, перад якім усталяваная памятная шыльда (варта адзначыць, што на шыльдзе змешчаны надпіс, дзе сцвярджаецца пра заснаванне горада ў 1872 годзе; гл. фота ніжэй). 3 студзеня 2005 года былі зацверджаны два ўказы прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, якія рэгулююць выкарыстанне сцяга і герба Асіповічаў<ref name="RVK" />. З гэтага ж перыяду вядзецца пабудова новых шматкватэрных дамоў на паўночным усходзе горада, здзейсненая рэканструкцыя пешаходнага мосту над чыгуначнымі пуцямі станцыі Асіповічы. З лета 2013 года ад чыгуначнай станцыі Асіповічы ў бок Бабруйску працягнуты кантактныя лініі, якія дагэтуль заканчваліся ў Асіповічах, што зрабіла магчымым фарміраванне цягнікоў па маршрутах Мінск — Бабруйск і Мінск — [[Жлобін]] на аснове электрычнай цягі. У 2018 годзе з вёскі [[Цэль (Асіповіцкі раён)|Цэль]] у Асіповічы перадыслацыравана [[465-я ракетная брыгада]]. У 2023 годзе Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь 1 лютага паведаміла, што брыгада атрымала для самастойнай эксплуатацыі аператыўна-тактычны ракетны комплекс «[[Іскандэр (ракетны комплекс)|Іскандэр]]». == Насельніцтва == На тэрыторыі Асіповічаў станам на 2024 год пражывае каля 29,1 тыс. чалавек. Нягледзячы на тое, што ўрбанізацыя СССР была выканана паспяхова і па сённяшні дзень у горад мігруюць патокі насельніцтва як з [[Асіповіцкі раён|Асіповіцкага раёна]], так і з суседніх раёнаў, аднак моладзь часцей выязджае на пастойнае жыхарства і заробкі ў [[Мінск]]. <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:180 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:40000 ScaleMajor = unit:year increment:10000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1793 from:0 till:809 bar:1897 from:0 till:526 bar:1904 from:0 till:1178 bar:1913 from:0 till:1244 bar:1974 from:0 till:23000 bar:1991 from:0 till:34600 bar:2006 from:0 till:34300 bar:2010 from:0 till:34400 bar:2017 from:0 till:31298 bar:2024 from:0 till:29104 TextData= fontsize:10px pos:(20,195) text: </timeline></center> </div> * '''XVIII стагоддзе''': 1793 год — 154 чал. (82 муж. і 71 жан.).<ref name="evkl"/> * '''XIX стагоддзе''': 1897 год — 526 чал. у ''вёсцы Асіповічы'', 200 чал. у ''селішчы Асіповічы'', 100 чал. у ''станцыі Асіповічы''.<ref name="AVK"/>. * '''XX стагоддзе''': 1904 год — 1&nbsp;178 чал.; 1913 год — 1&nbsp;244 чал.; 1917 год — 4 200 чал.<ref name="asipovichy"/>; 1939 год — 13,7 тыс. чал.<ref name="asipovichy"/>; 1959 год — 15,8 тыс. чал.<ref name="asipovichy"/>; 1974 год — 23 тыс. чал.<ref name="VSE"/>; 1991 год — 34,6 тыс. чал.<ref name="VES"/> * '''XXI стагоддзе''': 2006 год — 34,3 тыс. чал.; 2009 год — 32 543 чал.<ref name="Перапіс насельніцтва Беларусі 2009"/>; 2013 год — 32,3 тыс. чал.; 2016 год — 31&nbsp;498 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 31&nbsp;298 чал.<ref name="2017-Estimate"/>; 2019 год — 30&nbsp;951 чал.<ref>{{cite web|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/3b5/3b5377e8e95c8849c9bc947ae3440ec5.pdf?ysclid=m77p0hczw4826178769|title=Численность населения на 1 января 2019 г. и среднегодовая численность населения за 2018 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа|publisher=Белстат|date=2019 г.|pages=с.&nbsp;16|language=ru|url-status=dead}}</ref>; 2024 год — 29&nbsp;104 чал<ref>{{Cite web |url=https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_89354/ |title=Численность населения на 1 января 2024 г. и среднегодовая численность населения за 2023 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа |lang=ru |date=2024-03-28 |access-date=25 лютага 2025 |archive-date=3 студзеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250103222612/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_89354/ |url-status=dead }}</ref>; 2025 год — 28 745<ref>''Национальный статистический комитет Республики Беларусь''. [https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/e1d/fw6q0hxkv3wmuqsqthztn49vpszatpj5.pdf Численность населения на 1 января 2025 г. и среднегодовая численность населения за 2024 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250331163920/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/e1d/fw6q0hxkv3wmuqsqthztn49vpszatpj5.pdf |date=31 сакавіка 2025 }} (''руск''.) (3 cакавіка 2025).</ref>. Г. Рыдзеўскім разглядаецца Асіповіцкая гарадская агламерацыя<ref name=":02">{{Кніга|спасылка=http://www.ecoross.ru/files/books2022/Ridevsky_2022.pdf|аўтар=Ридевский Г. В.|загаловак=Пространственные структуры современной Беларуси: новая социально-экономическая география страны|год=2022|мова=ru|месца=Мн.|выдавецтва=БелНИИТ «Транстехника»|старонак=244|isbn=978-985-7110-67-4}}</ref> рэгіянальнага значэння{{Efn|''Гарадская агламерацыя «рэгіянальнага значэння» — такая ГА, горад-ядро якой адыгрывае важную ролю ў развіцці [[СЭЭР (сацыяльна-эколага-эканамічны рэгіён)|СЭЭР]], у склад якой уваходзіць''}} з цэнтрам у Асіповічах, якая ўваходзіць у [[Бабруйск]]і сацыльна-эколага-эканамічны рэгіён і ў Бабруйскую [[Канурбацыя|гарадскую канурбацыю]]. Яна складаецца з двух [[СГК (сельска-гарадскі кантынуум)|сельска-гарадскіх кантынуумаў]]: Асіповіцкага і [[Татарка (Асіповіцкі раён)|Татаркаўскага]]. Па функцыянальна-іерархічным тыпе належыць да гарадскіх агламерацый субрэгіянальных цэнтраў разам з [[Ваўкавыск]]ай і [[Светлагорск]]ай агламерацыямі. Колькасць насельніцтва Асіповіцкай агламерацыі на 2019 г. складала 35 577 чал<ref name="Rydz">{{Кніга|спасылка=http://www.ecoross.ru/files/books2022/Ridevsky_2022.pdf|аўтар=Ридевский Г. В.|загаловак=Пространственные структуры современной Беларуси: новая социально-экономическая география страны|год=2022|мова=ru|месца=Мн.|выдавецтва=БелНИИТ «Транстехника»|старонак=244|isbn=978-985-7110-67-4}}</ref>. Асіповіцкая ГА належыць да гарадскіх агламерацый са спадам колькасці насельніцтва пераважна з-за [[Міграцыя насельніцтва|міграцыйнага]] адтоку, што з’яўляецца асноўнай прычынай дэпапуляцыі і ва ўсёй Магілёўскай вобласці. Па ступені [[Дэпапуляцыя|дэпапуляцыі]] належыць (па дадзеных перапісу 2019 г.) да «слаба дэпапулюючых» (з тэмпамі росту ад 90,1 % да 100 %)<ref name="Rydz" />. == Эканоміка == У Асіповічах працуюць прадпрыемствы па вытворчасці [[будаўнічыя матэрыялы|будаўнічых матэрыялаў]], [[дрэваапрацоўчая прамысловасць|перапрацоўцы драўніны]]; [[Машынабудаванне і металаапрацоўка|машынабудавання]], [[лёгкая прамысловасць|лёгкай]] і [[Харчовая прамысловасць|харчовай прамысловасці]]. Працуюць ААТ «[[Асіповіцкі завод аўтамабільных агрэгатаў]]», ЗТАА «[[Дахавы завод ТэхнаНІКОЛЬ]]», Філіял «Асіповіцкі» ААТ «[[Бабулін гладыш|Бабушкина крынка]]», [[Асіповіцкі завод жалезабетонных канструкцый]], ЗАТ «[[Асіповіцкі завод камунальнага машынабудавання|Асіповіцкі завод транспартнага машынабудавання]]», ААТ «Асіповіцкі хлебазавод», [[Сонца, фабрыка|Парфумерна-касметычная фабрыка «Сонца»]], ЗАТ «Алтимед». Паблізу ад горада (на поўнач) на [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|рацэ Свіслач]] размяшчаецца [[Асіповіцкая ГЭС]]. == Інфраструктура == Працуе рынак, існуюць дзве гасцініцы, кінатэатр «Радзіма», рэстараны, клубы, вялікая колькасць дробных прадуктовых крамаў, некалькі ўніверсамаў, некалькі банкавых і паштовых аддзяленняў. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Выява:Asipovitšy admin building 1.jpg|Будынак адміністрацыі Выява:Asipovitšy bus station.jpg|Аўтобусны вакзал Выява:Asipovitšy policlinic.jpg|Паліклініка Выява:Asipovitšy railway station 1.jpg|Чыгуначны вакзал </gallery> === Культура === Працуюць [[Асіповіцкі раённы гісторыка-краязнаўчы музей|гісторыка-краязнаўчы музей]], [[Асіповіцкі раённы цэнтр культуры]]. Дзейнічаюць чатыры [[бібліятэка|бібліятэкі]]: адна дзіцячая і тры агульнага карыстання. === Адукацыя === У Асіповічах дзейнічаюць 5<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://os5.osipovichiedu.gov.by/%D0%BE%D0%B1-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F|title=История, традиции, достижения учреждения образования|website=Средняя школа №5 г. Осиповичи имени Ф. А. Крыловича|quote=...в 2024 году завершено возведение объекта.|url-status=dead}}</ref> сярэдніх агульнаадукацыйных школ, [[Асіповіцкая беларуская гімназія]], [[Асіповіцкі дзяржаўны прафесійна-тэхнічны каледж]], 1 спецыяльная школа-інтэрнат, [[спартыўная школа]], [[школа мастацтваў]], дзве [[Музычная школа|музычныя школы]]. === Спорт === У горадзе працуюць стадыёны «[[Юнацтва (стадыён, Асіповічы)|Юнацтва]]», «[[Лакаматыў (стадыён, Асіповічы)|Лакаматыў]]», «[[Алімпіец (стадыён, Асіповічы)|Алімпіец]]», фізкультурна-аздараўленчыя комплексы на АЗАА і Асіповіцкім заводзе «Камаш». Папулярнасцю ў прыхільнікаў цяжкай атлетыкі карыстаецца АСК «Мускул», існуюць секцыі аэробікі, валейбола, мотавеласпорту, працуе шахматна-шашачны клуб «Дэбют». Для гараджан адкрытыя басейн «Дэльфін», ФАК «Жамчужына» з аквапаркам. У чэрвені 2003 года прайшла рэгістрацыя дзяржаўнай установы — фізкультурна-спартыўнага футбольнага клуба «[[ФК Асіповічы|Асіповічы]]». Кожны год, пачынаючы з 1983 г., у 2-ю суботу красавіка ў Асіповічах праходзіць Асіповіцкі міжнародны марафон. Статус мінжароднага асіповіцкі марафон атрымаў у 1995 годзе{{sfn|Памяць|2002|с=15}}. == Планіроўка == [[Файл:Assipowitschy657.JPG|thumb|злева|Тыповая гарадская забудова (вул. Чарняхоўскага)]] Дамінуючым кампанентам у планіроўцы горада з’яўляецца лінія [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгункі]], якая праходзіць цераз Асіповічы, гэтая лінія падраздзяляе мястэчка на дзве прыкладна роўныя часткі, паўднёва-заходнюю і паўночна-ўсходнюю. Большая частка вуліц спланаваная перпендыкулярна. На захадзе горада, паміж вуліцамі Гарбатава і Сташкевіча, праходзіць аўтамабільны мост над чыгункай, які дублюе іншы аўтамабільны пераезд на ўсходзе горада, паміж вуліцамі Якуба Коласа і Крыловіча. Крайнюю поўнач і паўночны ўсход мястэчка займаюць кварталы сучаснай забудовы. Агулам большая частка забудовы (асабліва ў паўднёва-заходняй палове горада) прыватная, існуе некалькі кварталаў [[Сталінская архітэктура|«сталінскай» забудовы]] і некалькі спальных раёнаў са шматпавярховых жылых дамоў. На захадзе горада чыгуначныя магістралі падзяляюцца на два рукавы — пасажырскі (на поўначы) і таварны (на поўдні), між імі забудова адсутнічае за выняткам невялікага кварталу на крайнім усходзе Асіповічаў. У цэнтральнай частцы горада, пры вуліцы Інтэрнацыянальная, размяшчаецца чыгуначная пасажырская станцыя [[Асіповічы I|Асіповічы]], поруч з якой размешчаная аўтастанцыя. На крайнім захадзе Асіповічаў таксама дзейнічае станцыя Юбілейны. === Рэкрэацыйныя зоны === * Парк 50 гадоў Кастрычніка (вул. Абрасімава) * Гарадскі парк (вул. Юбілейная) == Славутасці == * [[Свята-Крыжаўзвіжанская царква (Асіповічы)|Крыжаўзвіжанская царква]] (пабудаваная ў 1826 годзе ў в. [[Зборск]], у 1946 годзе перавезеная ў Асіповічы) * [[Царква Увядзення ў храм Прасвятой Багародзіцы (Асіповічы)|Царква Увядзення ў храм Прасвятой Багародзіцы]] (2000) * [[Касцёл Божай Міласэрнасці (Асіповічы)|Каталіцкі касцёл]] (2005) * Пратэстанцкі храм * Асабняк «Дом Жукава» * Могілкі яўрэйскія. * Гарадская забудова пачатку ХХ стагоддзя: # Воданапорная вежа # Службовыя карпусы на чыгуначнай станцыі * Чыгуначная бальніца * Чыгуначная школа * Помнік Крыловічу * Брацкая магіла (1944), вул. Абросімава, у парку — {{ГККРБ 4|513Д000049}} * Стаянка (3—2-е тысячагоддзі да н.э.), на паўночна-ўсходняй ускраіне горада, за 0,5 км на поўдзень ад шашы [[Бабруйск]] — [[Мінск]], на левым беразе [[Сіняя (рака)|р. Сіняя]] — {{ГККРБ 4|513В000662}} <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Асіповічы. Перабудова царквы (01).jpg|Свята-Крыжаўзвіжанская царква Файл:Asipovitšy church 2.jpg|Царква Увядзення ў храм Прасвятой Багародзіцы Асіповічы. Дом Жукава.jpg | Асабняк «Дом Жукава» Асіповічы. Пратэстанцкі храм.jpg |Пратэстанцкі храм Асіповічы. Чыгуначная школа.jpg|Чыгуначная школа Асіповічы. Чыгуначная бальніца (01).jpg|Чыгуначная бальніца Файл:Belarus-Asipovichy-Steam Locomotive EM 726-23-1.jpg|Помнік лакаматыву ЭМ 726-23, пастаўлены з нагоды 130-годдзя горада Асіповічы. Яўрэйскія могілкі (06).jpg|Яўрэйскія могілкі Ghetto Osipovichi 1c.jpg|Помнік асіповіцкім яўрэям-ахвярам Халакосту, поўдзень горада, ля скрыжавання вуліц Працоўна-Сялянскай і Казлоўскай </gallery> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Асіповічаў|Ганаровыя грамадзяне Асіповічаў}} * [[Генадзь Яфімавіч Булдаў]] (нар. 1928) — беларускі архітэктар. * [[Зіновій Гарэлік|Зіновій Самуілавіч Гарэлік]] (1904—1968) — камандзір роты, Герой Савецкага Саюза. * [[Юрый Альфрэдавіч Дарашкевіч]] (нар. 1962) — беларускі жывапісец. * [[Ніна Васілеўна Каменская]] (1913—1986) — беларускі гісторык. Член-карэспандэнт [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|АН Беларусі]] (1959). Доктар гістарычных навук (1959), прафесар (1961). * [[Яфім Якаўлевіч Клапер]] (нар. 1937) — беларускі архітэктар. * [[Уладзімір Крукоўскі]] (нар. 1937) — беларускі мастак-плакатыст. * [[Фёдар Андрэевіч Крыловіч]] (1916—1959) — кіраўнік партызанскай дыверсійнай групы ў гады вайны. Яго імем названая вуліца ў Асіповічах. * [[Барыс Майстрэнка|Барыс Аляксандравіч Майстрэнка]] (1924—1945) — камандзір танка, Герой Савецкага Саюза. Яго імем названая вуліца ў Асіповічах. * [[Эма Віталеўна Новікава]] (нар. 1946) — беларускі архітэктар. * [[Тамара Рыгораўна Раеўская]] — беларуская спявачка. * [[Георгій Іванавіч Шпак]] (нар. 1943) — расійскі ваенны і дзяржаўны дзеяч, генерал-палкоўнік, камандуючы паветрана-дэсантнымі войскамі ў 1996—2003 гадах, 5-ы губернатар Разанскай вобласці (2004—2008) * [[Аляксей Рыгоравіч Шчэрба]] (нар. 1937) — беларускі архітэктар. == Заўвагі == {{Notelist}} == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> <ref name="evkl">{{harvnb|ЭнцВКЛ|2005|с=257}}</ref> <ref name="evkl-2">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Паўстанне 1794|аўтар=[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]]|ref=Грыцкевіч}}</ref> <ref name="asipovichy">{{harvnb|ЭГБ|1993}}</ref> <ref name="Ladysieŭ">{{кніга|аўтар = Ладысеў, У. Ф.|частка = Беларусь на пераломе эпох|загаловак = Гісторыя Беларусі. Курс лекцый: у 2 ч.|арыгінал = |спасылка = |адказны = П. І. Брыгадзін [і інш.]|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = РІВШ БДУ|год = 2002|том = 2. XIX—XX стст|старонкі = 318|старонак = 655|серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref> <ref name="EHB">{{Крыніцы/ЭГБ|1|Асіповіцкае патрыятычнае падполле|Літвін А. М.|ref=Літвін}}</ref> <ref name="radzima">{{cite web | author = Мордаунт Юрий| last = Мордаунт| first = Юрий| authorlink = | coauthors = | date = 2009| url = http://www.radzima.org/be/object_comm/2507.html#comm3303| archiveurl = | archivedate = | title = Царква Узвышэння Святога Крыжа. Крестовоздвиженская церковь| format = | work = | publisher = [[Radzima.org]]| accessdate = 27 жніўня 2014 | language = ru| postscript = }}</ref> <ref name="RVK">{{cite web| author = | last = | first = | authorlink = | coauthors = | date = | url = http://osipovichi.gov.by/ru/heraldy-ru/| archiveurl = https://web.archive.org/web/20140810053246/http://osipovichi.gov.by/ru/heraldy-ru/| archivedate = 10 жніўня 2014| title = Геральдические символы| format = | work = Афіцыйны партал Асіповіцкага раённага выканаўчага камітэта| publisher = Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь| accessdate = 27 жніўня 2014| language = ru| postscript = | url-status = dead}}</ref> <ref name="AVK">[http://www.region.mogilev.by/ru/node/228 Исторические хроники Осиповичского района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091204233238/http://www.region.mogilev.by/ru/node/228 |date=4 снежня 2009 }} на [http://www.region.mogilev.by/ru/node/228 Могилевский областной исполнительный комитет] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091204233238/http://www.region.mogilev.by/ru/node/228 |date=4 снежня 2009 }}</ref> <ref name="VSE">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/117091/Осиповичи Осиповичи] // {{Крыніцы/Вялікая Савецкая Энцыклапедыя (3 выданне)}}</ref> <ref name="VES">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/222834 Осиповичи] // {{Крыніцы/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}</ref> <ref name="Перапіс насельніцтва Беларусі 2009">[http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-7.pdf Перапіс насельніцтва Беларусі 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100918181854/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-7.pdf |date=18 верасня 2010 }} // ''Белстат'' {{ref-ru}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> }} == Літаратура == * {{Кніга|спасылка=https://drive.google.com/file/d/1tfqVgPGwNiEwAZjx9UwViL8z2f_3AalJ/view|аўтар=П. С. Качановіч, [[Віктар Уладзіміравіч Хурсік|В. У. Хурсік]]; маст. Э. Э. Жакевіч|загаловак=Памяць: Асіповіцкі раён : Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раёнаў Беларусі|адказны=рэдкал.: Г. К. Кісялёў (гал. рэд.) і інш|год=2002|месца=Мн.|выдавецтва=БЕЛТА|старонак=718 |ref=Памяць}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=257|артыкул=Асіповічы|аўтар=[[Яўген Анішчанка|Анішчанка Я.]]}} * {{Крыніцы/ЭГБ|1|Асіповічы|Валахановіч А. І., Дулеба Г. І.}} * [http://garady.org/osipovichi/ Асіповічы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100719191553/http://garady.org/osipovichi/ |date=19 ліпеня 2010 }} // {{Крыніцы/Нашы гарады}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|7|640|Osipowicze (2)|[[Аляксандр Ельскі|A. Jelski]]}} * {{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Осиповичи}} * {{Кніга|аўтар=Зорин, В.П.|загаловак=Осиповичи. Историко-экономический очерк|выдавецтва=Выдавецтва «Беларусь»|месца=[[Мінск|Мн.]]|год=1982|старонак=96|мова=ru|выданне=2-е выд|ref=Зорын}} * Осиповичи: история и современность (посвящается 140-летию города). Сост. А. Землянухина и др. ― Мн.: Белстан, 2012. с. 255. * [[Уладзімір Зянонавіч Завітневіч|''Завитневичъ, В.'']] [https://archive.org/details/sucho-id-_20220309_2223/page/124/mode/2up?view=theater/ Археологическія розысканія в бассейне рѣки Березины] / В. Завитневичъ // Отчетъ Императорской Археологической комиссии за 1892 год. — [[СПб]], 1894. — С. 124—153. * [[Уладзімір Зянонавіч Завітневіч|''Завитневичъ, В.'']] [https://rusneb.ru/catalog/005664_000048_RuPRLIB12050825_123832/?ysclid=m6th8i3e5t937056771/ Археологическія розысканія в бассейне р. Березины, произведенные летомъ 1893 г.] / В. З. Завитневичъ // Чтенія въ Историческомъ Обществѣ Нестора лѣтописца. — [[Кіеў|Кіевъ]], 1894. — Кн. 8. — С. 8-9. == Спасылкі == {{Commonscat-inline}} {{OSM relation|6722697|Асіповічы}} * {{radzima2|asipovichy|Асіповічы}} * [https://www.gismeteo.by/weather-osipovichi-11815/ Надвор’е ў горадзе Асіповічы] * {{Cite web|lang=be|url=http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar117159&strq=l_siz=20|title=Каменшчыкаў, Васіль Віктаравіч (1879—1959)|website=Дзяржаўная ўстанова "Нацыянальная бібліятэка Беларусі"}} * {{Cite web|lang=ru|url=https://partizany.by/battles/ognennaya-noch-khrabretsov/?ysclid=m69pzpg0mh561877692|title=Огненная ночь Храбрецов|website=Партизаны Беларуси}} * {{Cite web|lang=be|url=https://bis.nlb.by/ru/documents/132414|title=Далматоўскі Яўген Аронавіч – Беларусь у асобах і падзеях|website=Нацыянальная бібліятэка Беларусі}} * {{Cite web|lang=ru|url=http://osipovichi.museum.by/node/63381|title=Виртуальная фотовыставка «Осиповичи. 150 лет истории»|website=Установа культуры «Асіповіцкі раённы гісторыка-краязнаўчы музей»|access-date=14 лютага 2025|archive-date=9 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251209214537/http://osipovichi.museum.by/node/63381|url-status=dead}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Асіповіцкі раён}} {{Магілёўская вобласць}} [[Катэгорыя:Асіповічы| ]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1872 годзе]] nyi944s916hy9qjytoxj71cpfc30ihn Мацей Догель 0 16445 5156144 4780191 2026-06-19T22:44:56Z JerzyKundrat 174 5156144 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Догель}} {{навуковец}} '''Мацей Догель''' ({{ДН|6|8|1715}}, [[Вёска Гембулы|в. Гембулы]], [[Лідскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Лідскі павет]] — {{ДС|24|2|1760}}) — [[ВКЛ|вялікалітоўскі]] гісторык-архівіст, прававед. == Біяграфія == Пасля заканчэння [[Шчучынскі піярскі калегіум|Шчучынскага піярскага калегіума]] ўступіў у ордэн [[Піяры|піяраў]] і займаўся выкладчыцкай дзейнасцю. [[Маршалак надворны літоўскі]] уладальнік мястэчка [[Шчучын]] [[Ю. Сцыпіён дэль Кампа]] даручыў яму выхаванне свайго сына, разам з якім Догель выязджаў за мяжу, наведваў лекцыі ў [[Лейпцыгскі ўніверсітэт|Лейпцыгскім]] і [[Сарбона|Парыжскім]] універсітэтах, удасканальваў свае веды ў філасофіі, міжнародным праве і матэматыцы. З канца 1740-х гадоў рэктар піярскага калегіума ў Вільні, заснаваў школу з асобным інтэрнатам для шляхецкай моладзі — [[Віленскі піярскі «Калегіум Нобіліум»]]. У апублікаваным «Паведамленні» пра адкрыццё гэтай школы падкрэсліваў вялікую ролю асветы ў справе маральнага ўдасканалення народа. Шмат падарожнічаў, у [[1748]] г. як пасол [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] меў магчымасць працаваць у архівах і бібліятэках Германіі, Францыі, Галандыі, дзе сабраў шмат гістарычных і дыпламатычных дакументаў. Выкарыстоўваў таксама рэдкія, малавядомыя або нават сакрэтныя афіцыйныя дакументы, што захоўваліся ў каралеўскім архіве Кракава і Нясвіжскім архіве. Асноўным навуковым і наватарскім на той час выданнем Догелем быў збор міжнародных трактатаў. З 8 запланаваных тамоў выйшлі толькі 3 пад назвай «Дыпламатычны кодэкс Польскага каралеўства і Вялікага княства Літоўскага» (Codex Diplomaticus Regni Poloniae et Magni ducatus Lithuaniae, in guo pacta, foedera tractatus pacis etc; Т. 1, 1758, т. 4, 1764, т. 5, 1759). Нявыдадзеныя матэрыялы (5 тамоў) у рукапісах паступілі ў Каралеўскую бібліятэку ([[Варшава]]), потым у [[Віленскі ўніверсітэт]], адтуль у [[Пецярбургская публічная бібліятэка|Пецярбургскую публічную бібліятэку]]. Выдаваў таксама збор дакументаў «Граніцы Польскага каралеўства і Вялікага княства Літоўскага»<ref>[https://polona.pl/item/limites-regni-poloniae-magni-ducatus-litvaniae-ex-originalibus-et-exemplis,ODQ0MDAzMTg/#info:metadata Dogiel M. Limites Regni Poloniae & Magni Ducatus Litvaniae. — Vilnae, 1758.]</ref> ([[1758]] г.) па размежаванні дзяржаўнай граніцы ВКЛ з Польшчай у сярэдзіне XVI ст. Яго зборнікі матэрыялаў па гісторыі міжнародных адносін Польшчы, Літвы і Беларусі за XIII—XVIII стст. як гістарычныя крыніцы не страцілі свайго значэння. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Encyklopedia katolicka. T. 4: Docent — Ezzo. ― Lublin, 1995 * Беларуская энцыклапедыя. Т. 6. — Мн., 1998. * Бирало, А.А, Философская и общественная мысль в Белоруссии и Литве в конце XVII — середине XVIII в. — Мн., 1971. * Вялікае княства Літоўскае: энцыклапедыя. Т. 1. — Мн., 2005. * [[Яраслаў Куркоўскі|Куркоўскі Я.]] [http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/dogiel/01/Мацей_Догель_(1715_-_1760).html Мацей Догель]: [пятая кніга з серыі пра знакамітых лідзян] / Яраслаў Куркоўскі // «Наша слова» / Заснавальнік: ТБМ ім. Францішка Скарыны. — 2006. — 15 лют. (№ 7). — С. 11; 22 лют. (№ 8). — С. 11. == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|130216}} {{DEFAULTSORT:Догель Мацей}} [[Катэгорыя:Навучэнцы Шчучынскай піярскай школы]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] m8sxffs6fxm58y5kk5qoj7w5hzfi3za Альбярцінская суконная фабрыка 0 16854 5156228 4620316 2026-06-20T06:34:01Z JerzyKundrat 174 JerzyKundrat перайменаваў старонку [[Альбярцінская суконная памешчыцкая фабрыка]] у [[Альбярцінская суконная фабрыка]] па-над перасылкай: Больш распаўсюджаная назва 4620316 wikitext text/x-wiki '''Альбярцінская суконная памешчыцкая фабрыка''' — прадпрыемства, якое працавала ў 1813—1905 гг. у былым маёнтку Альба [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскага павета]] (цяпер г. [[Слонім]]). Сярэбраныя медалі Варшаўскай выстаўкі (1857) і Усерасійскай прамысловай выстаўкі (1882) за высокую якасць [[Сукно|сукна]], драпу, трыко, корту, фланэлі і інш. Рухавікі спачатку вадзяныя, потым паравыя (1896). Абсталяванне складалася з ручных і механічных ткацкіх станкоў, часальных і прадзільных машын. Простую [[Воўна|воўну]] куплялі ў мястэчку Косава, мерыносавую — у [[Расійская імперыя|Расіі]], фарбавальныя матэрыялы — за мяжой. Пры фабрыцы было вучылішча падрыхтоўкі рабочых. Працавалі 503 рабочых (1858), аб’ём прадукцыі 128 тыс. [[аршын]]аў коштам (ацэнка) 255 тыс. руб. (1879). Рабочы дзень доўжыўся 12 гадзін потым быў трохі скарочаны. Вясной 1876 года 400 рабочых удзельнічалі ў стачцы з патрабаваннем палепшыць матэрыяльнае становішча. == Літаратура == * {{Крыніцы/Болбас 1988а}} [[Катэгорыя:Колішнія прадпрыемствы Гродзенскай вобласці]] [[Катэгорыя:Слонім]] [[Катэгорыя:Эканоміка Слонімскага раёна]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1813 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1905 годзе]] [[Катэгорыя:1813 год у Беларусі]] hcye3hsa9dtdkv7qn2x5qj0009ghz7l 5156230 5156228 2026-06-20T06:35:33Z JerzyKundrat 174 5156230 wikitext text/x-wiki {{Картка кампаніі}} '''Альбярцінская суконная памешчыцкая фабрыка''' — прадпрыемства, якое працавала ў 1813—1905 гг. у былым маёнтку Альба [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскага павета]] (цяпер г. [[Слонім]]). Сярэбраныя медалі Варшаўскай выстаўкі (1857) і Усерасійскай прамысловай выстаўкі (1882) за высокую якасць [[Сукно|сукна]], драпу, трыко, корту, фланэлі і інш. Рухавікі спачатку вадзяныя, потым паравыя (1896). Абсталяванне складалася з ручных і механічных ткацкіх станкоў, часальных і прадзільных машын. Простую [[Воўна|воўну]] куплялі ў мястэчку Косава, мерыносавую — у [[Расійская імперыя|Расіі]], фарбавальныя матэрыялы — за мяжой. Пры фабрыцы было вучылішча падрыхтоўкі рабочых. Працавалі 503 рабочых (1858), аб’ём прадукцыі 128 тыс. [[аршын]]аў коштам (ацэнка) 255 тыс. руб. (1879). Рабочы дзень доўжыўся 12 гадзін потым быў трохі скарочаны. Вясной 1876 года 400 рабочых удзельнічалі ў стачцы з патрабаваннем палепшыць матэрыяльнае становішча. == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|144795}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Болбас 1988а}} [[Катэгорыя:Колішнія прадпрыемствы Гродзенскай вобласці]] [[Катэгорыя:Слонім]] [[Катэгорыя:Эканоміка Слонімскага раёна]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1813 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1905 годзе]] [[Катэгорыя:1813 год у Беларусі]] 8y03sjeprfrsxf085ye84td3sx5zlwl 5156231 5156230 2026-06-20T06:42:33Z JerzyKundrat 174 5156231 wikitext text/x-wiki {{Картка кампаніі}} '''Альбярцінская суконная памешчыцкая фабрыка''' — прадпрыемства, якое працавала ў 1813—1905 гг. у былым маёнтку [[Альбярцін (сядзіба)|Альба]] [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскага павета]] (цяпер г. [[Слонім]]). Сярэбраныя медалі Варшаўскай выстаўкі (1857) і Усерасійскай прамысловай выстаўкі (1882) за высокую якасць [[Сукно|сукна]], драпу, трыко, корту, фланэлі і інш. Рухавікі спачатку вадзяныя, потым паравыя (1896). Абсталяванне складалася з ручных і механічных ткацкіх станкоў, часальных і прадзільных машын. Простую [[Воўна|воўну]] куплялі ў мястэчку Косава, мерыносавую — у [[Расійская імперыя|Расіі]], фарбавальныя матэрыялы — за мяжой. Пры фабрыцы было вучылішча падрыхтоўкі рабочых. Працавалі 503 рабочых (1858), аб’ём прадукцыі 128 тыс. [[аршын]]аў коштам (ацэнка) 255 тыс. руб. (1879). Рабочы дзень доўжыўся 12 гадзін потым быў трохі скарочаны. Вясной 1876 года 400 рабочых удзельнічалі ў стачцы з патрабаваннем палепшыць матэрыяльнае становішча. == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|144795}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Болбас 1988а}} [[Катэгорыя:Колішнія прадпрыемствы Гродзенскай вобласці]] [[Катэгорыя:Слонім]] [[Катэгорыя:Эканоміка Слонімскага раёна]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1813 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1905 годзе]] [[Катэгорыя:1813 год у Беларусі]] i0pp5z8xpo6rgugtal8noea2qe0ncyc Арменія 0 18679 5156178 5131382 2026-06-20T01:20:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156178 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{Дзяржава | Родны склон = Арменіі | Назва гімна = Мер Айрэнік | Аўдыё = Mer Hayrenik instrumental.ogg | Форма кіравання = [[Парламенцкая рэспубліка]]<ref name="atlas mira">Атлас мира. Государства и территории мира. Справочные сведения. — Роскартография, 2010. — С. 14. — ISBN 978-5-85120-295</ref> |lat_dir = N|lat_deg = 40|lat_min = 23|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 44|lon_min = 57|lon_sec = 0 |region = AM | Заснавана = [[IV стагоддзе да н.э.|IV]] — [[II стагоддзе да н.э.|II]] стст. да н.э. <!-- Па выніках абмеркавання на З артыкула: гл. тэму "Шаблон-картка: Заснавана" --> | Дата незалежнасці = [[28 мая]] [[1918]] года<br />(ад [[Закаўказская Дэмакратычная Федэратыўная Рэспубліка|ЗДФР]])<br />[[21 верасня]] [[1991]] года<ref>23 верасня — дата абвяшчэння незалежнасці краіны Вярхоўным саветам Арменіі. Як дзень незалежнасці ў Арменіі адзначаецца 21 верасня — дзень правядзення рэферэндума, на якім было прынята рашэнне пра выхад са складу СССР. Гл. {{cite web |datepublished = 23 марта 2006 |url = http://newsarmenia.ru/arm1/20060323/41545071.html |title = В Армении с апреля 2006 года начнутся мероприятия по празднованию 15-летия независимости республики |publisher = Новости Армении |accessdate = 2009-05-06 |archiveurl = https://www.webcitation.org/659qFUTKP?url=http://newsarmenia.ru/arm1/20060323/41545071.html |archivedate = 2 лютага 2012 |url-status = live }}</ref> | Незалежнасць ад = [[СССР]] | Найбуйнейшыя гарады = [[Ерэван]], [[Гюмры]], [[Ванадзор]]<!-- гарады звыш 100 тыс. чалавек --> | Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Арменіі|Прэзідэнт]] <br />[[Прэм'ер-міністр Арменіі|Прэм'ер-міністр]] | Кіраўнікі = [[Армен Саркісян]]<br /> [[Нікол Пашынян]] | Месца па тэрыторыі = 138 | Тэрыторыя = 29&nbsp;743 | Працэнт вады = 4,71 | Працэнт лесу = меней 10 | Месца па насельніцтве = 135 | Насельніцтва = 2.924.800<ref>https://www.armstat.am/file/article/nasel_01.01.2016.pdf</ref> | Год перапісу = 2016 |Шчыльнасць насельніцтва = 101,2 <!-- 2 924 800 чал. / 29743 кв. км --> |ВУП (ППЗ) = 32,893 млрд.<ref>https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=62&pr.y=6&sy=2016&ey=2020&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=911&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=</ref> |Год разліку ВУП (ППЗ) = 2019 |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = 10,995 |ВУП (намінал) = 13,302 млрд. |Год разліку ВУП (намінал) = 2019 |Месца па ВУП (намінал) = 132 |ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 4,446 |ІРЧП= {{рост}} 0,755<ref>http://www.hdr.undp.org/en/2018-update {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180914203906/http://hdr.undp.org/en/2018-update |date=14 верасня 2018 }}</ref> |Год разліку ІРЧП=2017 |Месца па ІРЧП=83 |Узровень ІРЧП = <span style="color:#090;">высокі</span> | Этнахаронім = армянін, армянка, [[армяне]] }} {{Гісторыя Арменіі}} '''Арме́нія''' ({{lang-hy|Հայաստան}}), '''Рэспу́бліка Арме́нія''' ({{lang-hy|Հայաստանի Հանրապետություն}}) — краіна на [[Паўднёвы Каўказ|паўднёвым Каўказе]]. Мяжуе з [[Турцыя]]й на захадзе, з [[Грузія]]й на поўначы, з [[Азербайджан]]ам на ўсходзе, з [[Іран]]ам і [[Нахічэванская Аўтаномная Рэспубліка|Нахічэванскай Аўтаномнай Рэспублікай]] Азербайджана на поўдні. Арменія кантралюе частку тэрыторыі Азербайджана (эксклавы Кяркі, Бархударлы, Сафулу, Верхняя Аскіпара). Арменія — унітарная, шматпартыйная, дэмакратычная дзяржава-нацыя з даўняй гісторыяй і культурнай спадчынай. Сучасная Арменія — парламенцкая (з 2018) рэспубліка, прэзідэнт мае прадстаўнічыя функцыі. Заканадаўчы орган — аднапалатны парламент, выканаўчая ўлада належыць кабінету міністраў на чале з прэм’ер-міністрам. Уваходзіць у [[Еўразійскі эканамічны саюз]], [[Савет Еўропы]] і [[Арганізацыя Дагавора аб калектыўнай бяспецы|Арганізацыю Дагавора аб калектыўнай бяспецы]]. == Этымалогія == {{Асноўны артыкул|Назва Арменіі}} Уласная армянская назва краіны — ''{{lang|hy-Latn|Айк}}'' (ад легендарнага патрыярха [[Армяне|армян]] [[Айк (міфічны прабацька армян)|Айка]] ({{lang|hy|Հայկ}}), прапраўнука [[Ной|Ноя]], які, паводле [[Маўсес Харэнацы|Маўсеса Харэнацы]], у [[3 тысячагоддзе да н.э.|2492 да н.э.]] перамог [[Спіс вавілонскіх цароў|вавілонскага цара]] Бела і лічыцца пачынальнікам дзяржавы-нацыі каля [[Арарат (Арменія)|Арарата]])<ref>{{кніга|аўтар = Razmik Panossian.|частка = |загаловак = The Armenians: From Kings And Priests to Merchants And Commissars|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = Columbia University Press|год = 2006|том = |старонкі = 106|старонак = |серыя = |isbn = 978-0-231-13926-7|тыраж = }}</ref>. У [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]] праз даданне [[Персідская мова|персідскага]] суфіксу ''-стан'' (месца) назва пашырылася да ''Аястан''. [[Экзонім]] ''Арменія'' з’яўляецца ў [[Стараперсідская мова|старажытнаперсідскім]] [[Бехістунскі надпіс|Бехістунскім надпісе]] (515 да н.э.) як ''Арміна'' ([[Файл:Old Persian a.png|30x20pxpx]] [[Файл:Old Persian ra.png|30x20pxpx]] [[Файл:Old Persian mi.png|30x20pxpx]] [[Файл:Old Persian i.png|30x20pxpx]] [[Файл:Old Persian na.png|30x20pxpx]]). Ён значыў краіну [[Урарту]]<ref>[https://allinnet.info/news/toponyms-armenia-and-urartu-are-synonymous Toponyms «Armenia» and «Urartu» are Synonymous]</ref>. [[Старажытнагрэчаская мова|Старажытнагрэчаскія]] тэрміны {{lang|grc|Ἀρμενία}} (''Арменія'') і {{lang-grc|Ἀρμένιοι}} (''Арменіёй'', «Армяне») упершыню выкарыстоўвае [[Гекатэй Мілецкі]] (Каля 550 да н.э. — Каля 476 да н.э.).<ref>{{кніга|аўтар = Mark Chahin.|частка = |загаловак = The Kingdom of Armenia|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = London|выдавецтва = Routledge|год = 2001|том = |старонкі = fr. 203|старонак = |серыя = |isbn = 978-0-7007-1452-0|тыраж = }}</ref>. Грэчаскі стратыг [[Ксенафонт]], удзельнік некаторых персідскіх выправаў, апісвае мноства бакоў армянскага сялянскага жыцця і гасціннасці прыкладна ў 401 да н.э. Ён заўважае, што людзі размаўлялі мовай, для яго вуха падобнай да мовы [[Персы|персаў]]<ref>{{кніга|аўтар = Xenophon.|частка = |загаловак = Anabasis|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = |год = |том = |старонкі = IV.v.2–9|старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Згодна з версіямі як Маўсеса Харэнацы, так і [[Мікаэл Чамчан|Мікаэла Чамчана]], ''Арменія'' паходзіць ад імя [[Арам, імя|Арам]], прамога нашчадка Айка<ref>{{кніга|аўтар = Moses of Chorene.|частка = Book 1, Ch. 12|загаловак = The History of Armenia|арыгінал = |спасылка = http://www.vehi.net/istoriya/armenia/khorenaci/index.html|адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = |год = |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref><ref name=battles>{{кніга|аўтар = Father Michael Chamich.|частка = |загаловак = History of Armenia from B.C. 2247 to the Year of Christ 1780, or 1229 of the Armenian era|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Calcutta|выдавецтва = Bishop’s College Press|год = 1827|том = |старонкі = 19|старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. == Геаграфічнае становішча == {{main|Геаграфія Арменіі}} Арменія ляжыць паміж 38° і 42° пн.ш. (г.зн., бліжэй да экватара, чым да полюса) ды 43° і 47° у.д.. Геаграфічна Арменія належыць да рэгіёна [[Паўднёвы Каўказ|паўднёвага Каўказа]], у больш шырокім сэнсе — да [[Пярэдняя Азія|Пярэдняй Азіі]]. Не мае выхаду да мора. == Прырода == {{main|Геаграфія Арменіі}} [[Файл:Armenia be mapa.png|thumb|Тапаграфічная карта]] [[Файл:Ruins in Spitak after the 1988 earthquake.jpg|thumb|left|Разбураны [[Спітак]], снежань 1988]] Большая частка тэрыторыі краіны горная (сістэма [[Малы Каўказ|Малога Каўказа]] і [[Армянскае нагор’е]]), характар раўнін маюць вялікія даліны, найбольшая з якіх — [[Арарацкая раўніна|Арарацкая]]. Каля 90 % краіны знаходзіцца на вышыні болей за 1000 метраў, што дазваляе Арменіі ўвайсці ў дзясятку краін з найбольшай сярэдняй вышынёй паверхні і робіць яе «гарысцей» за [[Швейцарыя|Швейцарыю]] або [[Непал]]!<ref>https://farm1.staticflickr.com/779/30949572663_37d588c515_o.jpg</ref> самым высокім пунктам краіны з’яўляецца вулкан [[Арагац]] (4 090 м), самыя нізкія ляжаць на вышыні 380 і 430 метраў (у далінах рэк [[Аракс]] і [[Дэбед]] на поўдні і поўначы краіны адпаведна). Арменія размешчана ў сейсмічна актыўнай зоне, апошнія моцныя землетрасенні адбыліся ў [[Спітакскае землетрасенне|1988]] і 1993 гг. У Арменіі маюцца радовішчы 60 відаў карысных выкапняў. Знойдзены паклады ўсіх відаў металаў: каляровых, чорных, рэдкіх, каштоўных, рассеяных. Найбольш багатыя запасы медна-малібдэнавых руд і золата. Па запасах [[малібдэн]]у Арменія адносіцца да сусветных лідараў. Візітоўкай Арменіі ў свеце карысных выкапняў з’яўляюцца будаўнічыя камяні: [[туф]], [[базальт]]ы, [[пемза]], [[мармур]]. [[Файл:Ծաղկաձորի երկրորդ սահուղիէն տեսարանը.JPG|thumb|Зіма на Каўказе, [[Цагкадзор]]. Удалечыні, на дне даліны, бачна возера [[Севан]]]] На раўнінах пануе [[субтрапічны клімат]] з кароткімі халоднымі зімамі і спякотнымі летамі. Увечары і ўначы летнюю спёку асцюджаюць брызы з гор. Зімой звычайна выпадае шмат снегу, таму армяне маюць магчымасць бавіць зімні час на гарналыжных курортах, самы вядомы з якіх — [[Цагкадзор]]. Вёсны кароткія, затое доўгія армянскія восені вядомыя сваёй яркай і маляўнічай лістотай. Сярэдняя тэмпература [[Студзень|студзеня]] — −3&nbsp;°C,a [[Ліпень|ліпеня]] — ад 24&nbsp;°C да 26&nbsp;°C. Сярэднегадавая колькасць ападкаў складае ад 200 да 500 мм, летам адчуваецца моцны недахоп вільгаці. На ўзвышшах пануе ўмераны клімат, а на вышынях болей 2000 м — горны. Колькасць ападкаў у гарах складае болей за 800 мм у год. [[Файл:074 Lake Sevan (1541475556).jpg|thumb|left|[[Севан]], здымак ад манастыра Севанаванк]] Самая доўгая рака Арменіі — [[Аракс]], па якой у некаторых частках праходзіць мяжа з [[Турцыя]]й і [[Іран]]ам. Жыўленне рэк пераважна снегава-дажджавое, з вясновым разводдзем. Летам, калі сельскай гаспадарцы найбольш патрэбнае арашэнне, расход вады ў рэках моцна падае. Самы буйны штучны вадаём — [[Ахуранскае вадасховішча]]. У тэктанічнай упадзіне, на вышыні 1 900 м, знаходзіцца самае вялікае на Каўказе возера [[Севан]] (плошча паверхні 1 240 км², глыбіня да 83 метраў) — адно з самых вялікіх высакагорных азёр планеты. Балоты і багны Арарацкай даліны плошчай 1500 км² былі асушаны ў 1953—1955. [[Файл:Diližanská příroda.jpg|thumb|Лясы ў [[Дыліжанскі нацыянальны парк|Дыліжанскім нацыянальным парку]]]] За кошт горнага рэльефу ў Арменіі назіраецца вялікая разнастайнасць ландшафтаў, аднак праз засушлівы клімат дамінуюць стэпы і паўпустыні. У гарах на невялікіх плошчах захаваліся лясы з дубу, буку і грабу, вышэй за іх ідзе пояс хваёвых лясоў, яшчэ вышэй — альпійскіх лугоў. Лясы далін даўно высечаны. Дэ [[эндэмік]]аў расліннага свету адносіцца званочак Масальскага і кузінія буйналускаватая. Жывёльны свет даволі багаты, асаблівай разнасайнасцю вылучаюцца паўзуны: толькі ў Арменіі сустракаюцца двуполы і закаўказскі полазы, армянская яшчарка і інш., з млекакормячых сваёй радзімай Арменію назавуць армянскі муфлон, пясчанка Вінаградава, горны крот. У Севане жыве [[Ішхан (рыба)|ішхан]] — славутая севанская фарэль. Паводле [[Індэкс экалагічнай эфектыўнасці|індэкса экалагічнай эфектыўнасці]] Арменія знаходзіцца на 63 месцы ў свеце, дэманструючы кепскі стан навакольнага асяроддзя, але высокую жыццяздольнасць экасістэм.<ref>https://epi.envirocenter.yale.edu/epi-topline {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190723205354/https://epi.envirocenter.yale.edu/epi-topline |date=23 ліпеня 2019 }}</ref> 12 % тэрыторыі Арменіі ўзята пад ахову, створана 3 запаведнікі, 4 нацыянальных паркі, 27 заказнікаў. Адходы не перапрацоўваецца, паасобнага збору смецця амаль не практыкуецца. Мае быць пабудаваны завод па перапрацоўцы смецця ў [[Раздан (горад)|Раздане]].<ref>https://www.gov.am/en/news/item/9338/</ref> == Гісторыя == {{main2|Гісторыя Арменіі}} [[Файл:Armenian_Empire.png|thumb|[[Вялікая Арменія|Армянскае царства]] пры Тыгране Вялікім]] [[Файл:Garni Temple 02.JPG|thumb|left|Храм [[Гарні (храм)|Гарні]] — адзіны храм грэка-рымскага калоннага тыпу на постсавецкай прасторы]] У 860 годзе да. н.э. на [[Армянскае нагор’е|Армянскім нагор’і]] узнікла старажытнае царства [[Урарту]] (або Ван) з цэнтрам у горадзе Тушпа на беразе возера [[Ван (возера)|Ван]]. Мяркуецца, што частка яго насельніцтва размаўляла на протаармянскай мове, ва ўсялякім разе ўсе наступныя армянскія дзяржавы ўспадкавалі землі Урарту, што дае сучасным армянам падставу лічыць гэтую дзяржаву сваёй старажытнай бацькаўшчынай. У пачатку VI ст да н.э. Урарту было зваявана скіфамі ды мідыйцамі і забыта нават гісторыкамі. Землі Арменіі сталі часткай Армянскай сатрапіі ў складзе Мідыі, а пасля — [[Дзяржава Ахеменідаў|Персіі]], [[Дзяржава Селеўкідаў|дзяржавы Селеўкідаў]]. У 190 г.да н.э. узнікла незалежнае Армянскае царства (ці [[Вялікая Арменія]]), што дасягнула найбольшага росквіту пры [[Тыгран II|Тыгране II Вялікім]] ([[95 да н.э.|95]]—[[66 да н.э.]]). Затым [[Рымская імперыя|рымскія]] і [[Парфянскае царства|парфянскія]] заваёвы зменшылі тэрыторыю царства і яно трапіла ў незайздроснае становішча паміж жорнамі суперніцтва дзвюх вялікіх дзяржаў. Армянскі набілітэт быў вымушаны дзяліцца на прарымскі і прапарфянскі. [[Файл:Mesrop Mashtots by Francesco Majotto.jpg|thumb|[[Месроп Маштоц]] стварае армянскі алфавіт, 405 г н.э.]] У [[301]] годзе пры [[Тырыдат III|Тырыдаце III]] Арменія прыняла [[хрысціянства]] ў якасці дзяржаўнай рэлігіі, што спрыяла далейшаму ўцягванню яе ва ўсходнерымскі культурны свет і адыходу ад [[Іран]]а, з якім яна была цесна звязана пачынаючы з [[4 стагоддзе да н.э.|VI ст. да н.э.]] Аднак нягледзячы на афіцыйнае прызнанне, працэс хрысціянізацыі працягваўся яшчэ доўга — цягам усяго [[4 стагоддзе|IV]] і часткова [[5 стагоддзе|V]] ст. Пасля падзення ў [[428]] годзе Армянскага царства, большая частка Арменіі была ўключана як марзбанства (марзпанат) у іранскую імперыю Сасанідаў. Пасля армянскага паўстання [[451]] года хрысціянская Арменія захавала сваю рэлігійную свабоду, а край атрымаў аўтаномію. Пасля марзбанскага перыяду ([[428]]—[[636]]) Арменія была заваявана арабамі і быў утвораны Армянскі эмірат — аўтаномнае княства [[Арабскі халіфат|Арабскага халіфата]], да якога былі далучаны таксама армянскія землі захопленыя раней Усходнерымскай імперыяй ([[Візантыя]]й). Сталіца княства, у якое таксама ўваходзілі некаторыя раёны [[Грузія|Грузіі]] і Каўказскай Албаніі ([[Азербайджан]]а) была ў армянскім горадзе [[Двін]]. Эмірат існаваў да [[884]] года, калі была адноўлена незалежнасць ад аслабелага Халіфата. [[Файл:Bagratuni Armenia 1000-tr.png|thumb|left|Армянскія феадальныя княствы, каля 1000 н.э. Пасярэдзіне — у коле васальных княстваў — княства Багратуні]] Новапаўсталым Армянскім царствам кіравала дынастыя [[Багратуні]] да [[1045]] года. З часам некаторыя раёны Багратунскай (Багратыдскай) Арменіі аддзяліліся, сталі незалежнымі каралеўствамі і княствамі, як Каралеўства Васпуракана, кіраванае дынастыяй Арцруні, якая, праўда, адначасова прызнавала вяршэнства Багратуні. У 1045 годзе [[Візантыйская імперыя]] заваявала Багратыдскую Арменію. Неўзабаве пад візантыйскай уладай апынуліся і іншыя армянскія землі. Візантыйскае панаванне працягнулася нядоўга, бо ўжо ў [[1071]] годзе туркі-сельджукі перамаглі візантыйцаў і занялі Арменію ў бітве пры Манзікерце, стварыўшы [[Вялікая Сельджукская імперыя|Сельджукскую імперыю]]. Каб пазбегнуць смерці ці няволі ад тых, хто забіў яго родзіча [[Гагік II]], кароль Ані разам з некаторымі суродзічамі сыйшоў у цясніны Таўрскіх гор, а пасля ў Тарсус у рэгіёне [[Кілікія]]. Там ім даў прытулак візантыйскі губернатар, і там было пазней заснаванае армянскае Кілікійскае царства. Сельджукская імперыя пачала распадацца. У пачатку [[14 стагоддзе|14 стагоддзя]] армянскія князі дынастыі Закарыдаў стварылі напаўнезалежнае армянскае княства ў Паўночнай і Усходняй Арменіі, вядомае як Закарыдская Арменія. [[Файл:Marcharmenians.jpg|thumb|Турэцкія салдаты канваююць армян у турму. Адзін з эпізодаў [[Генацыд армян|генацыду армян]], 1915]] У [[XVI стагоддзе|XVI]]-[[XIX стагоддзе|XIX стагоддзях]] спрадвечныя армянскія тэрыторыі — [[Усходняя Арменія|Усходняя]] і [[Заходняя Арменія]] — папераменна пераходзілі пад уладу варагуючых [[Асманская імперыя|Асманскай]] і [[Персідская імперыя|Персідскай імперый]]. Да сярэдзіны XIX стагоддзя Усходняя Арменія была [[Руска-персідскія войны|заваяваная Расійскай імперыяй]], а большая частка Заходняй Арменіі заставалася пад асманскім панаваннем, сёння гэта частка Турцыі. У канцы ХІХ стагоддзя і ў [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] армяне ў Асманскай імперыі [[Генацыд армян|сістэматычна вынішчаліся]]. [[Файл:Emblem of the Armenian Soviet Socialist Republic (1937–1990), Emblem of Armenia (1990–1992).svg|thumb|left|Герб Армянскай ССР. У цэнтры кампазіцыі гара [[Арарат]]]] Пасля амаль 600 гадоў бездзяржаўнасці ў 1918 годзе Арменія [[Першая Рэспубліка Арменія|атрымала незалежнасць]], аднак у 1920 стала [[Армянская ССР|савецкай]]. У 1922—1991 Арменія ўваходзіла ў склад [[СССР]]. У 1922—1936 Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Арменія ўваходзіла ў склад [[Закаўказская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Закаўказскай СФСР]] са сталіцай у [[Тбілісі|Тыфлісе]] разам з Грузіяй і Азербайджанам. Пачынаючы з 1936 Арменія з’яўлялася непасрэднай часткай СССР як Армянская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка. 1988 стаў для краіны годам выпрааванняў. У пачатку 1988 застарэлы армяна-азербайджанскі нацыянальны канфлікт, галоўным нервам якога быў [[Нагорны Карабах]] — раён кампактнага пражывання армян у азербайджанскай ССР, — выліўся ў гвалтоўныя вулічныя сутыкненні і пагромы. У снежні 1988 адбылося Спітакскае землетрасенне, якое забрала сама меней 25 000 жыццяў і моцна адбілася на эканоміцы краіны. [[Файл:Armenian soldiers in northern Artsakh 1994.tif|thumb|Армянскія салдаты ў паўночным Карабаху, 1994]] 23 жніўня 1990 года Вярхоўны Савет Армянскай ССР прыняў дэкларацыю аб Незалежнасці Арменіі. У 1993—1994 адбылася [[Карабахская вайна]] з Азербайджанам, вынікам якой стала перамога Арменіі — была адстояна фактычная незалежнасць Нагорнага Карабаха. З таго часу адносіны Арменіі з Азербайджанам і саюзнай яму Турцыяй застаюцца варожымі. У красавіку 2018 пры пераходзе Арменіі да парламенцкай рэспублікі адбылася спроба экс-прэзідэнта Сержа Саргсяна працягнуць сваё палітычнае жыццё за дзяржаўным стырном, што выклікала грамадскія пратэсты — Армянскую рэвалюцыю, якая не дазволіла зганьбаваць дэмакратыю. == Дзяржаўны лад і палітыка == {{main|Палітыка Арменіі}} [[Файл:April 22 yerevan republic square protest.jpg|thumb|Вулічныя пратэсты 22 красавіка 2018 на Плошчы Рэспублікі, [[Ерэван]]]] У Арменіі дзейнічае [[Канстытуцыя Арменіі|Канстытуцыя]], якая была прынятая ў [[1995]] годзе на [[рэферэндум]]е. У снежні 2015 у краіне прайшоў другі рэферэндум, у адпаведнасці з рашэннем якога Канстытуцыя была зменена, і ў 2018 краіна перайшла да парламентарнай формы ўладкавання замест ранейшай паўпрэзідэнцкай. Кіраўніком дзяржавы па-ранейшаму з’яўляецца [[прэзідэнт]], які цяпер прызначаецца парламентам на сямігадовы тэрмін і выконвае фактычна прадстаўнічыя функцыі. Дрэйф экс-прэзідэнта [[Серж Саргсян|Сержа Саргсяна]] на пасаду прэм’ер-міністра ў красавіку таго ж года (дзеля чаго ўласна і быў задуманы пераход да парламенцкай рэспублікі) выліўся ў палітычныя пратэсты, у выніку якіх армянскаму грамадству ўдалося адстаяць дэмакратыю. Лідар пратэстоўцаў, дэпутат [[Нікол Ваваевіч Пашынян|Нікол Пашынян]] 8 траўня 2018 стаў прэм’ер-міністрам. [[Заканадаўчая ўлада]] належыць аднапалатнаму [[парламент]]у, дэпутаты якога выбіраюцца на пяцігадовы тэрмін. 101 дэпутат парламента выбіраецца на ўсеагульных выбарах па прапарцыйнай сістэме. У экстрэмальных сітуацыях склад парламента можа быць пашыраны да 200 крэслаў. У парламент праходзяць дэпутаты партый, што пераадолелі пяціадсоткавы бар’ер. Галоўныя палітычныя партыі: «Грамадзянская дамова» Нікола Пашыняна і Арарата Мірзаяна, што разам з партыяй «Місія» і незалежнымі прадстаўнікамі грамадскасці фарміруюць урадавы альянс «Мой крок». Апазіцыйныя партыі: «Квітнеючая Арменія» і «Бліскучая Арменія». Рэспубліканская партыя Арменіі — самая ўплывовая партыя постсавецкага часу — на апошніх выбарах (снежань 2018) нават не пераадолела пяціадсоткавага бар’ера. [[Выканаўчая ўлада]] належыць ураду на чале з прэм’ер-міністрам. Прэм’ер-міністр — самая ўплывовая фігура ў палітыцы сучаснай Арменіі — прызначаецца прэзідэнтам ў адпаведнасці з вынікамі парламенцкага галасавання і можа быць зняты ў выпадку атрымання вотуму недаверу з боку парламента. Усіх міністраў прэзідэнт прызначае паводле ўказання [[прэм'ер-міністр]]а. === Знешняя палітыка === [[Файл:Dmitry Medvedev at Armenian Genocide memorial-2.jpg|thumb|Прэзідэнт Расіі [[Дзмітрый Мядзведзеў]] наведвае Мемарыял генацыду армян, 2008]] У сваёй знешняй палітыцы Ерэван будуе сяброўскія адносіны з усімі краінамі свету, больш цесна арыентуючыся на Расію і іншых удзельнікаў [[Еўразійскі эканамічны саюз|Еўразійскага эканамічнага саюза]] і [[Арганізацыя Дагавора аб калектыўнай бяспецы|Арганізацыі Дагавора аб калектыўнай бяспецы]]. У Гюмры размешчана расійская ваенная база. Дзякуючы шырокаму прадстаўніцтву [[Армянская дыяспара|армянскай дыяспары]] па ўсім свеце, Арменія мае цесныя сувязі з многімі вялікімі краінамі (ЗША, Францыя). Добрым сябрам Арменіі ў ХХІ стагоддзі стаў Іран. Пасля заканчэння карабахскага канфлікту, былі ўсталяваны мірныя адносіны паміж Арменіяй і Азербайджанам. Акрамя ЕАЭС і АДКБ, Арменія ўваходзіць [[Савет Еўропы]], [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|Арганізацыю па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе]], [[Сусветная гандлёвая арганізацыя|Сусветную гандлёвую арганізацыю]]. Дзякуючы цесным гістарычным сувязям з Францыяй, Арменія стала сябрам [[Франкафонія|Франкафоніі]], у 2018 у Ерэване адбыўся саміт гэтай арганізацыі. ==== Адносіны з Беларуссю ==== {{main|Беларуска-армянскія адносіны}} Дыпламатычныя адносіны ўрады ўстанавілі [[11 чэрвеня]] [[1993]] года<ref>[http://www.president.gov.by/by/press23641.print.html Аляксандр Лукашэнка павіншаваў Прэзідэнта Арменіі Сержа Саргсяна з 15-годдзем устанаўлення дыпламатычных адносін]// Прэс-служба Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь. 11 чэрвеня [[2008]]</ref>. У верасні 2001 года ў [[Ерэван]]е адкрыта Пасольства Рэспублікі Беларусь. Пасольства Рэспублікі Арменія ў Рэспубліцы Беларусь функцыянуе з 1993 года. У 2001 і 2013 гадах адбыліся афіцыйныя візіты Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь у Арменію. Афіцыйны візіт у Беларусь Прэзідэнта Рэспублікі Арменія прайшоў ў чэрвені 2002 года. Апошняя сустрэча прэзідэнтаў (з боку Арменіі прэзідэнты былі ў 2001,02 [[Роберт Седракавіч Качаран|Качаран]], у 2013 [[Серж Азатавіч Саргсян|Саргсян]], у 2018 Саркісян) адбылася 30 кастрычніка 2018 у межах працы Мюнхенскай канферэнцыі па бяспецы. Аляксандр Лукашэнка адзначыў, што ў асобе Беларусі Арменія будзе заўсёды мець добрага і надзейнага сябра<ref>https://www.belta.by/president/view/lukashenko-armenija-v-litse-belarusi-vsegda-budet-imet-horoshego-i-nadezhnogo-druga-323613-2018/</ref>. == Адміністрацыйны падзел == [[Файл:ArmeniaNumbered.png|255px|thumb|Адміністрацыйны падзел Арменіі]] {{main|Адміністрацыйны падзел Арменіі}} Арменія дзеліцца на 10 [[марз]]аў ({{lang-hy|մարզեր}}) і адзін асобны горад: # [[Арагацотнская вобласць|Арагацотн]] ({{lang-hy|Արագածոտնի մարզ}}) # [[Арарацкая вобласць|Арарат]] ({{lang-hy|Արարատի մարզ}}) # [[Армавірская вобласць|Армавір]] ({{lang-hy|Արմավիրի մարզ}}) # [[Гехаркунікская вобласць|Гехаркунік]] ({{lang-hy|Գեղարքունիքի մարզ}}) # [[Катайкская вобласць|Катайк]] ({{lang-hy|Կոտայքի մարզ}}) # [[Ларыйская вобласць|Лары]] ({{lang-hy|Լոռու մարզ}}) # [[Шыракская вобласць|Шырак]] ({{lang-hy|Շիրակի մարզ}}) # [[Сюнікская вобласць|Сюнік]] ({{lang-hy|Սյունիքի մարզ}}) # [[Тавушская вобласць|Тавуш]] ({{lang-hy|Տավուշի մարզ}}) # [[Ваёцдзорская вобласць|Ваёц-дзор]] ({{lang-hy|Վայոց Ձորի մարզ}}) # [[Ерэван]] (сталіца) ({{lang-hy|Երևան}}) == Насельніцтва == {{main|Насельніцтва Арменіі}} [[Файл:Population pyramid of Armenia 2016.png|thumb|Полава-ўзроставая піраміда, 2016]] Арменія — самая малая па колькасці насельніцтва краіна Паўднёвага Каўказа і СНД. Ад часу распаду Савецкага Саюза колькасць насельніцтва Арменіі, якая ў 1991 годзе перавышала 3,5 млн чалавек, скарацілася да 2 961 000 чал. (на 01.01.2022 г.) — як за кошт натуральнага, так і міграцыйнага складнікаў. У 2021 г. нараджальнасць не вельмі пераўзыходзіла смяротнасць (12,4 супраць 11,7 на 1000 чалавек), і пры эміграцыі (- 4 200 чал. за 2021 г.) агульная дынаміка застаецца адмоўнай. [[Сумарны каэфіцыент нараджальнасці]] складае 1.64. Доля пенсіянераў — 15,77 %, доля працаздольнага насельніцтва — 68,1 %, узровень беспрацоўя — 18,2 %. Чаканая працягласць жыцця — 73.5 гадоў. У Арменіі высокая шчыльнасць насельніцтва — 99,55 чал/км² (2021 г.). Большая частка насельніцтва сканцэнтравана ў паўночнай частцы краіны, асабліва шчыльна заселеная Арарацкая даліна, у якой знаходзіцца і сталічная агламерацыя. У гарадах жыве 63 % насельніцтва — найбольшы паказчык сярод краін Закаўказзя. У Ерэване і яго спадарожніках пражывае больш як траціна жыхароў краіны. Наступны па памерах горад, Гюмры, у дзевяць разоў меншы за сталіцу. У Ванадзоры — горадзе, што замыкае тройку — жыве 90,5 тыс.чалавек. Ад 40 да 50 тысяч чалавек складае насельніцтва гарадоў [[Вагаршапат]] (у 1945—1992 ён насіў назву Эчміядзін), [[Абавян (горад)|Абавян]], [[Капан (Арменія)|Капан]], [[Раздан (горад)|Раздан]]. Арменія з’яўляецца адзінай краінй былога СССР з практычна монаэтнічным насельніцтвам — 98,6 % [[Армяне|армянаў]], далей [[езіды]] — 1,2 %, [[рускія]] — 0,4 %, [[асірыйцы]], [[украінцы]], [[грэкі]], [[курды]]. Пасля [[Карабахская вайна|вайны з Азербайджанам]] за [[Нагорны Карабах]] у Арменію прыбыла каля 260 тыс. бежанцаў з Азербайджана пераважна армянскай нацыянальнасці, а ў Азербайджан перасялілася каля 200 тыс. чалавек, у асноўным азербайджанцаў (якія за савецкім часам складалі найбольшую этнічную меншасць), што канчаткова ператварыла Арменію у надзвычайна монанацыянальную краіну. Дзяржаўная мова [[армянская мова|армянская]], вельмі шырока выкарыстоўваецца руская, асабліва сярод старэйшага пакалення. Падчас апытання (2013) 24 % армян ацанілі сваё веданне рускай мовы як выдатнае, 59 % — як нармалёвае.<ref>https://web.archive.org/web/20131029210003/http://www.css.ethz.ch/publications/pdfs/CAD-51-52.pdf</ref> Вельмі высокі ўзровень пісьменнасці — 99,7 %. 95 % насельніцтва з’яўляюцца вернікамі ''[[Армянская апостальская царква|Армянскай апостальскай царквы]]''. Сваю спецыфічную монатэістычную рэлігію маюць езіды, а ў вёсцы Акналіх пабудаваны самы вялікі езідскі храм у свеце.<ref>https://www.theguardian.com/world/2016/jul/25/worlds-largest-yazidi-temple-under-construction-in-armenia</ref><ref>[https://visasam.ru/emigration/vybor/naselenie-armenii.html#__2022 Насельніцтва Арменіі: колькасць і склад у 2021—2022 г.]</ref> == Эканоміка == {{main|Эканоміка Арменіі}} [[Файл:GDP growth rates in Armenia, Georgia and Azerbaijan in 2010 - 2017.png|thumb|Тэмпы росту ВУП Арменіі, [[Грузія|Грузіі]], [[Азербайджан]]а і некаторых рэгіёнаў у 2010—2017. Арменія ў 2010-х дэманструе высокі, але нестабільны рост ВУП.]] Страта традыцыйных эканамічных сувязяў пасля распаду СССР, блакада з боку Азербайджана і Турцыі, адсутнасць уласных паліўных рэсурсаў — негатыўна адбіваюцца на гаспадарцы краіны. Эканамічным тварам Арменіі застаюцца сельская гаспадарка і звязаная з ёй харчовая прамысловасць (вытворчасць пладовых кансерваў, він, каньякоў), здабыча руд каляровых металаў (золата, медзі і малібдэну) і каляровая металургія, атамная энергетыка, турызм. З 1994 года, пры падтрымцы [[МВФ]] ідзе мадэрнізацыя эканомікі, якая выклікала эканамічны рост. Дзякуючы [[Прыватызацыя|прыватызацыі]] сярэдніх і малых прадпрыемстваў краіне ўдалося абмежаваць [[Інфляцыя|інфляцыю]] і стабілізаваць [[Армянскі драм|валюту]]. У 2003 Арменія ўвайшла ў [[Сусветная Гандлёвая Арганізацыя|Сусветную Гандлёвую Арганізацыю]], стаўшы яе 145 удзельнікам. Органам банкаўскага рэгулявання і банкаўскага нагляду з’яўляецца [[Цэнтральны банк Рэспублікі Арменія]]. Значную частку нацыянальнага прыбытку забяспечваюць грашовыя пераводы нацыянальнай дыяспары у [[Расія|Расіі]] і іншых краінах. У 2010-х хутка развіваецца ІТ-сектар: у 2013 кампанія [[Intel]] заявіла аб намеры адкрыць у Ерэване даследчы цэнтр. У 2015 Арменія ўвайшла ў [[Еўразійскі эканамічны саюз]], тым самым замацаваўшы сваю эканамічную арыентацыю на Расію. У 2012—2018 ВУП Арменіі вырас на 40,7 %!<ref>http://arka.am/en/news/economy/armenia_s_gdp_has_grown_40_7_over_seven_year_and_key_banking_indicators_have_almost_doubled/?sphrase_id=24650680</ref> [[Файл:Armenian State Revenue Committee building.JPG|thumb|left|Дзяржаўны камітэт па даходах (аб’ядноўвае мытную і падатковую службу) часта абвінавачваецца ў карупцыі]] Да адмоўных фактараў, што тармозяць развіццё армянскай эканомікі, адносяцца наступствы землетрасення 1988 і блакада з боку [[Турцыя|Турцыі]] і [[Азербайджан]]а. Эканамічнае супрацоўніцтва ажыццяўляецца толькі праз межы [[Грузія|Грузіі]] і [[Іран]]а. Значнай праблемай застаецца беспрацоўе (18,9 % у 2017), яшчэ вышэй ягоны паказчык сярод моладзі.<ref>https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/am.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190615165701/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/am.html |date=15 чэрвеня 2019 }}</ref> Развіта здабыўная прамысловасць, у якой у 2017 было створана 3,1 % ВУП (172 млрд драм)<ref>https://www.armstat.am/file/article/sv_01_18a_112.pdf</ref>: вядзецца здабыча золата, свінцова-цынкавых і медных руд. Разведаны невялікія паклады нафты і прыроднага газу, але іх распрацоўка нават не пачата. {{main|Энергетыка Арменіі}} [[Файл:Metsamor aerien.jpg|thumb|Градзірні Армянскай АЭС]] Адсутнасць значных паліўных рэсурсаў прычыніла неабходнасць будаўніцтва АЭС. Два рэактары магутнасцю 420 МВт кожны былі запушчаны у 1976 і 1980 гадах [[Армянская АЭС|у Мецаморы]]. У 1989, пасля [[Спітакскае землетрасенне|землетрасення ў Спітаку]], праца АЭС была спынена. Нястача [[Электрычнасць|электрычнасці]] і паліва ў выніку блакады з боку Азербайджана выклікала аднаўленне працы АЭС, што дазволіла краіне забяспечыць патрэбы ў электрычнасці і спыніць жорсткую эканомію, але прывяло да адмоўнай рэакцыі з боку [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]]. Станам на 2015 год АЭС давала 40 % ад ўсёй армянскай вытворчасці электраэнергіі. У лютым 2018 было аб’яўлена аб мадэрнізацыі АЭС і павелічэнні яе магутнасці на 10 %.<ref>http://arka.am/en/news/technology/modernization_to_increase_the_capacity_of_armenian_nuclear_power_plant_by_10/</ref> Даследуюцца магчымасці ўсталявання невялікіх рэактараў у іншых раёнах краіны. І ядзернае паліва, і газ дзя ЦЭС, прадпрыемстваў і камунальнай гаспадаркі імпартуюцца з Расіі. І толькі парожыстыя армянскія рэкі не пакідаюць краіну без энергіі айчыннага паходжання. Дзейнічае каскад [[ГЭС]] на рацэ [[Раздан (рака)|Раздан]]. Да уласна армянскіх энергарэсурсаў адносяцца і хуткі армянскі вецер, і гарачае армянскае сонца, на якія так актыўна намякаюць праціўнікі атамнай энергетыкі з ЕС. У 2017 армянскімі электрастанцыямі было выраблена 7,8 млрд кВт*гадз электраэнергіі, што на 6,1 % больш чым у папярэднім годзе, але па вытворчасці кВт*гадз на душу насельніцтва Арменія саступае большасці краін СНД.<ref>https://www.indexmundi.com/map/?v=81000</ref> Сярод астатніх галін прамысловасці ў ХХІ стагоддзі важную ролю працягваюць іграць: * каляровая металургія на ўласных рэсурсах, што пакутуе ад недахопу паліва і элекраэнергіі (медзеплавільны камбінат у [[Алаверды]]); * вытворчасць цэменту; * вытворчасць хімічных валокнаў, шын, угнаенняў ([[ванадзор]]скі хімічны комплекс); * харчовая прамысовасць — вытворчасць спіртных напояў (віна, каньяку), пладовых кансерваў (сочыва, джэмаў, сокаў), тытунёвых вырабаў; Адроджаны і нанова створаны некаторыя галіны машынабудавання: прыладабудаванне, вытворчасть дэталяў для аўтамабілебудавання, рухавікоў, прэсавага абсталявання; асвоена апрацоўка каштоўных камянёў і агранка алмазаў. {{main|Сельская гаспадарка Арменіі}} [[Файл:Այծ.jpg|thumb|Авечкі і козы на вясновых пашах на схілах патухлага вулкана [[Ара лер]]]] [[Сельская гаспадарка]], у якой занята 36 % насельніцтва і якая ствараецца 15 % ВУП (2017) ды значная частка экспарту, развітая не дастаткова для самазабяспечання харчаваннем. Да фактараў, што спрыяюць развіццю адносяцца ўрадлівыя вулканічныя глебы, да неспрыяльных — гарыстасць тэрыторыі і дэфіцыт увільгатнення ў летні перыяд. У сельскай гаспадарцы пераважае раслінаводства, нягледзячы на тое, што ворныя землі, сады і вінаграднікі займаюць усяго 16 % тэрыторыі. Асноўным раёнам земляробства з’яўляецца Арарацкая даліна. Вырошчваюцца збожжавыя (пшаніца, ячмень), гародніна, бульба, пладовыя культуры (персікі, грэцкія арэхі, айва, інжыр, гранаты, абрыкосы), вінаград (сталовыя і вінныя гатункі), дыні, кветкі. Больш раннія вясна і лета дазваляюць армянскім аграрыям пастаўляць прадукцыю на рынкі паўночных краін у красавіку-чэрвені. У жывёлагадоўлі пераважае экстэнсіўная авечкагадоўля на засушлівых большай часткай года горных пашах, якія займаюць 56 % тэрыторыі краіны. [[Севан]] дае багата рыбы, асабліва знакамітая стронга, якая тут завецца [[ішхан (рыба)|ішханам]]. Сярод відаў траспарту галоўнае значэнне мае аўтамабільны. Чыгункі знаходзяцца ў заняпадзе, у тым ліку праз блакаду з боку Турцыі і Азербайджана. Пасажырскае спалучэнне дзейнічае толькі з Грузіяй (цягнік Ерэван-Тбілісі-Батумі). Чвэрць армянскага ''экспарту'' (2017) прыходзіцца на турыстычныя паслугі, 12 % — на ІТ паслугі. Яшчэ чвэрць складаюць каляровыя металы — медзь і золата, 10 % — тытунёвыя вырабы і спіртныя напоі. Асноўнымі пакупнікамі з’яўляюцца Расія (24 %), Кітай (13 %), Грузія (12,5 %), Швейцарыя (8 %). Асноўныя артыкулы ''імпарту'' — турыстычныя і транспартныя паслугі, паліва, прадукты харчавання. Галоўныя пастаўшчыкі — Расія (29 %), краіны ЕС, Грузія, Іран, ААЭ.<ref>http://atlas.cid.harvard.edu/explore/?country=9&partner=undefined&product=undefined&productClass=HS&startYear=undefined&target=Partner&tradeDirection=import&year=2017</ref> Гандлёвы абарот паміж Арменіяй і Беларуссю складае каля 50 млн даляраў. Беларускі ўрад плануе павялічыць экспарт у Арменію трактароў і ліфтоў, пасажырскай тэхнікі, малочнай прадукцыі. Арменія пастаўляе на беларускі рынак кветкі, спіртныя напоі, лекі.<ref>https://sputnik.by/economy/20190131/1039839362/Traktory-v-obmen-na-tsvety-i-konyak-Belarus-ozhivit-torgovlyu-s-Armeniey.html</ref> == Культура Арменіі == === Літаратура === {{main|Армянская літаратура}} [[Файл:Shamiram ara.jpeg|thumb|right|Ара Цудоўны і Шамірам, карціна [[Вардкес Сурэнянц|Вардкеса Сурэнянца]] ([[1899]])]] '''Армянская літаратура''' — адна з самых старажытных літаратур свету. Зарадзілася ў сярэдзіне [[5 стагоддзе|V стагоддзя]] пасля стварэння каля [[406]] г. [[армянскі алфавіт|армянскага алфавіта]]. V стагоддзе лічыцца «залатым векам» у гісторыі армянскай літаратуры. [[10 стагоддзе|X]]—[[14 стагоддзе|XIV]] стагоддзі таксама называюцца перыядам армянскага адраджэння. Паданні і легенды («Нараджэнне Ваагна», «Гайк і Бел», «Ара Цудоўны і Шамірам», «Тыгран і Аждаан» і інш.) расказваюць пра барацьбу армян за незалежнасць і дзяржаўнасць, адлюстроўваюць зараджэнне этнічнай самасвядомасці, пошукі ў філасофскім асэнсаванні жыцця прыроды і сусвету. Помнікам сусветнай культуры з’яўляецца гераічны эпас [[9 стагоддзе|IX стагоддзя]] «[[Давід Сасунцы]]». == Гл. таксама == * [[Гусан]] * [[Аван]] * [[Уладзімір Пятровіч Асмалоўскі]] * [[Нерсес IV Дабратворны]] {{зноскі}} == Літаратура == * Арменія // {{крыніцы/БелЭн|1к}} С. 488—494. == Спасылкі == {{Commons|Category:Armenia}} * [http://www.president.am Афіцыйны сайт Прэзідэнта Арменіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080913050959/http://www.president.am/ |date=13 верасня 2008 }} * [http://www.gov.am Афіцыйны сайт Урады Арменіі] * [http://www.parliament.am Афіцыйны сайт Нацыянальнага Збору Арменіі] * [http://www.armeniaforeignministry.com Афіцыйны сайт МЗС Арменіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090126185358/http://www.armeniaforeignministry.com/ |date=26 студзеня 2009 }} * [http://www.elections.am/ Цэнтральная выбарчая камісія] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Краіны Азіі}} {{Усходняе партнёрства}} {{СНД}} {{АДКБ}} [[Катэгорыя:Арменія| ]] [[Катэгорыя:Унітарныя дзяржавы]] [[Катэгорыя:Краіны, якія не маюць выхаду да мора]] by9nri2eyhlntobnok732n2biipmr80 Праект GNU 0 19418 5155970 5008569 2026-06-19T13:14:53Z Pryhoža 169928 дапаўненне - крыніцы 5155970 wikitext text/x-wiki {{няма крыніц}} {{Некамерцыйная арганізацыя |тып = [[некамерцыйная арганізацыя]] }} '''Праект GNU''' — гэта масавы супольны праект па стварэнні [[Свабоднае праграмнае забеспячэнне|свабоднага праграмнага забеспячэння]], анансаваны ў 1983 годзе [[Рычард Мэцью Столман|Рычардам Столманам]]. <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.gnu.org/gnu/initial-announcement.html|title=Initial Announcement - GNU Project - Free Software Foundation|website=www.gnu.org|access-date=2026-06-19}}</ref>Тым самым быў дадзены пачатак [[Аперацыйная сістэма|аперацыйнай сістэме]] [[GNU]], распрацоўка праграмнага забеспячэння для якой пачалася ў студзені 1984 года. GNU — гэта рэкурсіўны [[акронім]], які азначае «GNU is Not Unix» ('''Г'''НУ — гэта '''Н'''е '''Ю'''нікс).<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.gnu.org/|title=The GNU Operating System and the Free Software Movement|website=gnu.org|access-date=2026-06-19}}</ref> Галоўная мэта праекта — распрацаваць самае неабходнае [[праграмнае забеспячэнне]], якое дазволіла б выкарыстоўваць камп’ютар, не ўжываючы несвабодныя праграмы наогул. Каб дасягнуць гэтага, Праект GNU распачаў працу над аперацыйнай сістэмай, названай GNU. Мэта стварэння свабоднай аперацыйнай сістэмы была дасягнутая ў [[1992]] годзе, калі апошняя адсутная на той момант частка сістэмы, [[Ядро, інфарматыка|ядро]], была запоўнена з дапамогай [[Unix]]-падобнага ядра [[Linux]] (пасля выдання згодна з [[GNU General Public License|ліцэнзіяй GPL]]), распрацаванага фінскім студэнтам [[Лінус Торвальдс|Лінусам Торвальдсам]]. == Філасофія і дзейнасць == Большасць таго, што ствараецца ў межах праекта GNU, мае тэхнічную прыроду. Але ж праект быў заснаваны як сацыяльная, этычная і палітычная ініцыятыва. Разам са стварэннем праграмнага забеспячэння і выданнем [[Ліцэнзія на праграмнае забеспячэнне|ліцэнзій]], Праект GNU апублікаваў вялікую колькасць філасофскіх прац, большасць якіх — аўтарства Рычарда Столмана. == Распрацоўка праграмнага забеспячэння == У дзейнасці Праекта GNU, накіраванай на распрацоўку праграмнага забеспячэння, можна вылучыць два прамежкі. У 1980-х і пачатку 1990-х праект быў засяроджаны на распрацоўцы аперацыйнага праграмнага забеспячэння. У сярэдзіне 1990-х асноўная ўвага перайшла да стратэгічных праектаў. === Распрацоўка аперацыйнай сістэмы === Першай мэтай Праекта GNU было стварэнне паўнавартаснай свабоднай аперацыйнай сістэмы. Мэта была дасягнута ў 1992 годзе, хоць праект і не скончыў усе запланаваныя працы. Распрацаванае па-за межамі праекту [[ядро, інфарматыка|ядро]] [[Linux|Лінукс]] запоўніла апошні прамежак, такім чынам суцэльная свабодная аперацыйная сістэма была завершана, хаця засталася няскончанай праца над ядром [[GNU Hurd]]. === Стратэгічныя праекты === Пачынаючы з сярэдзіны 1990-х, многія кампаніі робяць інвестыцыі ў распрацоўку свабоднага праграмнага забеспячэння. [[Фонд Свабоднага праграмнага забеспячэння]] перанакіроўвае гэтыя сродкі на прававую і палітычную падтрымку руху свабодных праграм. Распрацоўка праграмнага забеспячэння засяроджваецца на суправаджэнні існуючых праектаў, а новыя праекты пачынаюцца толькі ў выпадку вострай пагрозы для супольнасці. ==== GNOME ==== Першы прыклад стратэгічнага праекта — асяроддзе GNOME. Намаганні па яго распрацоўцы былі распачаты Праектам GNU, бо іншае асяроддзе, [[KDE]], пачало набіраць папулярнасць, але патрабавала ад карыстальнікаў усталявання пэўнага прапрыетарнага праграмнага забеспячэння. Каб пазбегнуць таго, што людзі будуць вымушаныя ўсталёўваць прапрыетарнае ПЗ, Праект GNU пачынае адразу два праекты. Першы з іх — Harmony toolkit. Гэта была спроба распрацаваць свабодную замену прапрыетарнаму праграмнаму забеспячэнню, ад якога залежыць KDE.<!--Калі б гэты праект дасягнуў мэты, праблема з KDE знікла б.--> Другі праект — GNOME, прызначаны быць заменай KDE, што не мела б ніякіх залежнасцей ад прапрыетарнага ПЗ. Праект Harmony не зрабіў значнага зруху, але GNOME развіваецца вельмі добра. Тым часам, прапрыетарны кампанент, ад якога залежыць KDE, [[Qt]], быў выдадзены як свабоднае праграмнае забеспячэнне. ==== Gnash ==== Другі прыклад — [[Gnash]]. Гэта праграма для прайгравання анімацыі, што распаўсюджваецца ў фармаце Adobe Flash. Яе распрацоўка пазначаная як прыярытэтны праект у межах GNU, бо было заўважана, што многія людзі, карыстаючыся свабоднай аперацыйнай сістэмай і ўжываючы свабодны вэб-браўзер, усталёўваюць дадаткова прапрыетарны плагін ад Adobe. <ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.gnashdev.org/|title=Gnash Project {{!}}|website=www.gnashdev.org|access-date=2026-06-19}}</ref> == Сеціўная пляцоўка == Сеціўная пляцоўка Праекта GNU перакладзеная добраахвотнікамі на значную колькасць моў. Некаторыя старонкі былі перакладзены на 41 мову. Першыя некалькі гадоў сеціўная пляцоўка знаходзілася па адрасе gnu.ai.mit.edu, а ў 1998 г. атрымала адрас www.gnu.org. == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|www.gnu.org|праекта GNU|lang=en}} == Зноскі == {{reflist}} {{Linux}} {{FOSS}} {{GNU}} {{Фонд свабоднага праграмнага забеспячэння}} [[Катэгорыя:GNU]] [[Катэгорыя:UNIX-падобныя аперацыйныя сістэмы]] [[Катэгорыя:Праект GNU| ]] nfnujghq3u980ta53m54gwvf7iv139f Арцём 0 20183 5156198 4976148 2026-06-20T03:59:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156198 wikitext text/x-wiki {{НП |статус =Горад |беларуская назва =Арцём |арыгінальная назва=Артём |падначаленне = |краіна =Расія |герб =Coat of Arms of Artyom (Primorsky kray).png |сцяг =Flag of Artyom (Primorsky kray).png |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |памер = |подпіс = |lat=43.35 |long=132.18334 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon= |CoordScale= |Яндэкскарта= |карта = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна= |памер карты раёна = |рэгіён =Прыморскі край |рэгіён у табліцы =Прыморскі край{{!}}Прыморскі |від рэгіёна =край |раён = |раён у табліцы = |від раёна =раён |абшчына = |від абшчыны = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |заснаваны =1924 |першае згадванне = |згадванне ref = |ранейшыя імёны = |статус з = |статус дата = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва =102,2 тыс. чал. |год перапісу =2005 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс =+10 |DST = |тэлефонны код =+7 42337 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар= |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта= |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n= |add1= |add2n= |add2= }} '''Арцём''' ({{lang-ru|Артём}}) — горад (з [[1938]]) краявога падпарадкавання ў [[Расія|Расіі]], у складзе [[Прыморскі край|Прыморскага краю]]. Насельніцтва 102,2 тыс. чал. ([[2005]]). Заснаваны ў [[1924]] годзе, як рабочы пасёлак пры радовішчы бурага вугалю. Названы ў гонар расійскага рэвалюцыянера [[Фёдар Андрэевіч Сяргееў|Фёдара Андрэевіча Сяргеева]], больш вядомага як «таварыш Арцём», заснавальніка і кіраўніка [[Данецка-Крыварожская савецкая рэспубліка|Данецка-Крыварожскай савецкай рэспублікі]], блізкага сябра [[Сяргей Кіраў|Сяргея Кірава]] і [[Іосіф Сталін|Іосіфа Сталіна]]. У мінулым — найбуйнейшы цэнтр [[Далёкі Усход Расіі|Далёкага Усходу]] па здабычы вугалю (апошняя шахта была зачынена ў 2000 годзе). Цяпер горад перажывае новы этап вытворчага развіцця, звязаны з адкрыццём транспартна-лагістычных комплексаў і новых прамысловых вытворчасцей, такіх як зборка аўтамабіляў, вытворчасць будаўнічых матэрыялаў і бытавой хіміі, дрэваапрацоўка, вытворчасць прадуктаў харчавання. Таксама актыўна развіваюцца фермерскія гаспадаркі на сельскіх тэрыторыях гарадской акругі. Стаіць на гандлёвых шляхах з Расіі і паўночна-ўсходняга [[Кітай|Кітая]] ў краіны [[Азіяцка-Ціхаакіянскі рэгіён|Азіяцка-Ціхаакіянскага рэгіёна]]. З’яўляецца адным з галоўных транспартных вузлоў Прыморскага краю. Уваходзіць у Свабодны порт Уладзівасток. На тэрыторыі Арцёма размешчаны міжнародны аэрапорт Уладзівасток. Горад размешчаны ў паўночнай частцы [[Паўвостраў Мураўёва-Амурскага|паўвострава Мураўёва-Амурскага]], за 53 км на паўночны ўсход ад [[Уладзівасток]]а. Мае выхады да [[Амурскі заліў|Амурскага]] і [[Усурыйскі заліў|Усурыйскага]] заліваў. == Гісторыя == Першым пасяленцам горада быў беларус, герой [[Руска-японская вайна|руска-японскай вайны]], ураджэнец г. [[Барысаў|Барысава]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] Рыгор Захаравіч Хадасевіч (1879—1924), які ў 1908 годзе заснаваў на месцы будучага горада свой хутар. Да 1912 года на хутары стаялі тры дамы, дзе жылі Рыгор Хадасевіч і яго браты Клім і Ігнат, якія пераехалі з Барысава<ref>{{Cite web |url=https://morsouyz.by/geroy-russko-yaponskoy-voyny |title=Герой Русско-японской войны |access-date=2 жніўня 2023 |archive-date=2 жніўня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230802105714/https://morsouyz.by/geroy-russko-yaponskoy-voyny |url-status=dead }}</ref>. У 1913 годзе побач з хутарам Хадасевіча ўладзівастоцкі прадпрымальнік, выхадзец з [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]<ref>[http://pisateli.by/skidelski.htm От Волковыска до Роберта Скидельски]</ref> Л. Ш. Скідзельскі залажыў тры шахты і пабудаваў працоўны пасёлак, якія атрымалі назву Зыбунныя копі. У 1924 годзе ён быў перайменаваны ў гонар рэвалюцыянера Ф. А. Сяргеева (Арцёма) і стаў называцца пасёлак імя Арцёма. 13 снежня 1930 года, згодна з пастановай Прэзідыума Далькрайвыканкама, рабочы пасёлак імя Арцёма выдзелены са складу Шкотаўскага раёна ў непасрэднае падпарадкаванне Далькрайвыканкама. 26 кастрычніка 1938 года пасёлку імя Арцёма быў прысвоены статус горада. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Прыморскі край}} [[Катэгорыя:Гарады Прыморскага края]] p9op42n4gcm0uo3or44w43st3p9nfk9 Васіль Данілавіч Дружчыц 0 22142 5156159 5123108 2026-06-19T23:00:47Z JerzyKundrat 174 5156159 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Васіль Данілавіч Дружчыц''' або '''Друшчыц''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[гісторык]]. == Біяграфія == У 1901 годзе скончыў [[Жыровіцкае духоўнае вучылішча]], у 1907 — [[Літоўская духоўная семінарыя|Літоўскую духоўную семінарыю]] (Вільня), у 1911 — [[Тартускі ўніверсітэт|Юр’еўскі (Тартускі) універсітэт]]. У 1911—1922 гадах выкладаў гісторыю ў [[Вільня|Вільні]], [[Шаўляй|Шаўлях]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Бабруйск]]у. Удзельнічаў у рабоце [[Беларускае культурна-асветнае таварыства (Бабруйск)|Беларускага культурна-асветнага таварыства ў Бабруйску]]. [[Файл:Прэзідыум Гісторыка-археалагічнай секцыі Інбелкульта. 1926.jpg|міні|злева|Прэзідыум [[Гісторыка-археалагічная секцыя Інбелкульта|Гісторыка-археалагічнай секцыі Інбелкульта]]. 1926. Злева направа: [[Ісаакій Абрамавіч Сербаў|Ісаакій Сербаў]], [[Міхаіл Мароз]], Васіль Дружчыц, [[Дзмітрый Іванавіч Даўгяла|Дзмітрый Даўгяла]].]] Добра ведаў шэсць моў, але ў рэгістрацыйнай анкеце прафесара кафедры гісторыі БДУ ён адзначаў: «Чытаю на польскай, нямецкай і лацінскай мове». З 1922 года выкладчык, з 1927 — прафесар кафедры гісторыі Беларусі [[БДУ]]. Адначасова з 1924 года правадзейны член [[Інбелкульт]]а; з 1927 — старшыня камісіі Інбелкульта па гісторыі гарадоў. З 1933 года супрацоўнік [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытута гісторыі]] [[БелАН]], прафесар кафедры гісторыі народаў СССР Літаратурнага інстытута імя Герцэна (Масква). Даследаваў беларускае сярэднявечча, [[магдэбургскае права]] ў беларускіх гарадах, гісторыю кнігадрукавання. Арыштаваны 14 студзеня 1937 года. Асуджаны Ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР 19 снежня 1937 года на расстрэл. Расстраляны ў адну ноч з [[Якаў Мікітавіч Афанасьеў|Якавам Афанасьевым]], [[Іосіф Ігнатавіч Валадзько|Іосіфам Валадзько]], Аркадзем Ляшчынскім, Маркам Матусевічам, Фёдарам Сулкоўскім, [[Іван Захаравіч Сурта|Іванам Суртам]], Дорай Турбовіч і іншымі (агулам больш за 200 чалавек) Рэабілітаваны 5 ліпеня 1958 года. == Навукова-даследчыцкая дзейнасць == Артыкул В. Д. Друшчыца «Галоўныя моманты гісторыі беларускага народа», апублікаваны ў 1924 г. у зборніку «Беларусь». У ім значная ўвага ўдзяляецца асвятленню становішча беларускага сялянства ў XIV—XVII стст. Гэту тэму аўтар даследаваў адным з першых, прыйшоў да высновы, што на панскіх і шляхецкіх землях ужо ў сярэдзіне XV ст. значная частка сялянства фактычна была запрыгонена. Адным з першых назваў ВКЛ літоўска-беларускай дзяржавай, адзначыў, што [[Полацкая зямля|Полацкая]] і Віцебская землі ўвайшлі ў яе склад добраахвотна і выказаў думку, што з пачатку ўтварэння ВКЛ мела беларускі характар. Абгрунтоўваў гэта тым, што беларускі элемент пераважаў у культурных адносінах — «беларуская мова з’яўлялася мовай дыпламатычных зносін, мовай пісьменства, заканадаўства і ўсяго культурнага жыцця». В. Д. Друшчыц адным з першых пачаў распрацоўваць праблему класавай барацьбы [[сялянства]]. Ён адзначаў, што першае паўстанне супраць узмацнення прыгону пачалося ў 1595 г. на тэрыторыі Надпрыпяцця і Падняпроўя. Асабліва моцны паўстанцкі рух, падкрэсліваў вучоны, падняўся ў Беларусі ў сярэдзіне XVII ст. Значнае месца ў спадчыне В. Д. Друшчыца займаюць даследаванні па гісторыі гарадоў у эпоху феадалізму, аб чым сведчаць яго артыкулы «Места Мінск у канцы XV і пачатку XVI ст.», «Места Вільня ў першай палове XVI ст.» (1926), гістарыяграфічны агляд «Беларускія месты ў гістарычнай літаратуры» (1927) і інш. У працах «Войты і іх улада ў беларускіх гаспадарскіх местах з магдэбургскім правам» (1928), «Магістрат у беларускіх местах з магдэбургскім правам у XV—XVII стст.» (1929) вучоны прыйшоў да высновы, што [[магдэбургскае права]], запазычанае ў Заходняй Еўропе, не давала гатовай формы для арганізацыі гарадской улады на Беларусі. Гэта права не проста пераймалася ў нямецкіх ці польскіх гарадах, а пэўным чынам выпрацоўвалася на месцы, пры актыўным удзеле гарадскога насельніцтва, якое імкнулася прыстасаваць запазычаныя формы права і арганізацыі ўлады да сваіх інтарэсаў. Вядомы як адзін з першых аўтараў артыкулаў, прысвечаных [[У. М. Ігнатоўскі|У. М. Ігнатоўскаму]] і К. Лышчынскаму («Агляд навукова-літаратурнай дзейнасці У. М. Ігнатоўскага» (1925), «[[Казімір Лышчынскі]] — беларускі бязбожнік XVII веку (З гісторыі светапогляду XVII ст. на Беларусі)» (1927)). Быў аўтарам рэцэнзій на кнігі вядомага гісторыка [[У. І. Пічэта|У. І. Пічэты]] «Гісторыя Беларусі», Ч. 1 (1924) і «Гісторыя сельскай гаспадаркі і землеўладання ў Беларусі» (1928). У 1925—1926 гг. ён удзельнічаў у падрыхтоўцы да выдання «Навуковага зборніка гісторыка-археалагічнай камісіі» і зборніка гістарычных дакументаў і матэрыялаў «Беларускі архіў». == Творы == * Палажэнне Літоўска-Беларускай дзяржавы пасля Люблінскай уніі // Працы БДУ. 1925, № 6-7; * Места Менск у канцы XV і пачатку XVI ст. // Працы БДУ. 1926, № 12; * Беларускія месты ў гістарычнай літаратуры // Гістарычна-археалагічны зборнік. Мн., 1927. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}} * ''Іофэ Э.'' Летапісец айчыннай гісторыі // ЛіМ. 1986, 14 лют. * {{Крыніцы/ЭГБ|3}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|130219}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дружчыц Васіль Данілавіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бярозаўскім раёне]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута беларускай культуры]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута гісторыі НАНБ]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Асуджаныя па справе «Саюза вызвалення Беларусі»]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] e9yws7n4ybg5l7sk99rnx3jq1sg3juf 5156161 5156159 2026-06-19T23:02:16Z JerzyKundrat 174 /* Біяграфія */ 5156161 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Васіль Данілавіч Дружчыц''' або '''Друшчыц''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[гісторык]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1886 годзе ў в. Блудзень Пружанскага павета Гродзенскай губерні ў сялянскай сям'і. У 1901 годзе скончыў [[Жыровіцкае духоўнае вучылішча]], у 1907 — [[Літоўская духоўная семінарыя|Літоўскую духоўную семінарыю]] (Вільня), у 1911 — [[Тартускі ўніверсітэт|Юр’еўскі (Тартускі) універсітэт]]. У 1911—1922 гадах выкладаў гісторыю ў [[Вільня|Вільні]], [[Шаўляй|Шаўлях]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Бабруйск]]у. Удзельнічаў у рабоце [[Беларускае культурна-асветнае таварыства (Бабруйск)|Беларускага культурна-асветнага таварыства ў Бабруйску]]. [[Файл:Прэзідыум Гісторыка-археалагічнай секцыі Інбелкульта. 1926.jpg|міні|злева|Прэзідыум [[Гісторыка-археалагічная секцыя Інбелкульта|Гісторыка-археалагічнай секцыі Інбелкульта]]. 1926. Злева направа: [[Ісаакій Абрамавіч Сербаў|Ісаакій Сербаў]], [[Міхаіл Мароз]], Васіль Дружчыц, [[Дзмітрый Іванавіч Даўгяла|Дзмітрый Даўгяла]].]] Добра ведаў шэсць моў, але ў рэгістрацыйнай анкеце прафесара кафедры гісторыі БДУ ён адзначаў: «Чытаю на польскай, нямецкай і лацінскай мове». З 1922 года выкладчык, з 1927 — прафесар кафедры гісторыі Беларусі [[БДУ]]. Адначасова з 1924 года правадзейны член [[Інбелкульт]]а; з 1927 — старшыня камісіі Інбелкульта па гісторыі гарадоў. З 1933 года супрацоўнік [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытута гісторыі]] [[БелАН]], прафесар кафедры гісторыі народаў СССР Літаратурнага інстытута імя Герцэна (Масква). Даследаваў беларускае сярэднявечча, [[магдэбургскае права]] ў беларускіх гарадах, гісторыю кнігадрукавання. Арыштаваны 14 студзеня 1937 года. Асуджаны Ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР 19 снежня 1937 года на расстрэл. Расстраляны ў адну ноч з [[Якаў Мікітавіч Афанасьеў|Якавам Афанасьевым]], [[Іосіф Ігнатавіч Валадзько|Іосіфам Валадзько]], Аркадзем Ляшчынскім, Маркам Матусевічам, Фёдарам Сулкоўскім, [[Іван Захаравіч Сурта|Іванам Суртам]], Дорай Турбовіч і іншымі (агулам больш за 200 чалавек) Рэабілітаваны 5 ліпеня 1958 года. == Навукова-даследчыцкая дзейнасць == Артыкул В. Д. Друшчыца «Галоўныя моманты гісторыі беларускага народа», апублікаваны ў 1924 г. у зборніку «Беларусь». У ім значная ўвага ўдзяляецца асвятленню становішча беларускага сялянства ў XIV—XVII стст. Гэту тэму аўтар даследаваў адным з першых, прыйшоў да высновы, што на панскіх і шляхецкіх землях ужо ў сярэдзіне XV ст. значная частка сялянства фактычна была запрыгонена. Адным з першых назваў ВКЛ літоўска-беларускай дзяржавай, адзначыў, што [[Полацкая зямля|Полацкая]] і Віцебская землі ўвайшлі ў яе склад добраахвотна і выказаў думку, што з пачатку ўтварэння ВКЛ мела беларускі характар. Абгрунтоўваў гэта тым, што беларускі элемент пераважаў у культурных адносінах — «беларуская мова з’яўлялася мовай дыпламатычных зносін, мовай пісьменства, заканадаўства і ўсяго культурнага жыцця». В. Д. Друшчыц адным з першых пачаў распрацоўваць праблему класавай барацьбы [[сялянства]]. Ён адзначаў, што першае паўстанне супраць узмацнення прыгону пачалося ў 1595 г. на тэрыторыі Надпрыпяцця і Падняпроўя. Асабліва моцны паўстанцкі рух, падкрэсліваў вучоны, падняўся ў Беларусі ў сярэдзіне XVII ст. Значнае месца ў спадчыне В. Д. Друшчыца займаюць даследаванні па гісторыі гарадоў у эпоху феадалізму, аб чым сведчаць яго артыкулы «Места Мінск у канцы XV і пачатку XVI ст.», «Места Вільня ў першай палове XVI ст.» (1926), гістарыяграфічны агляд «Беларускія месты ў гістарычнай літаратуры» (1927) і інш. У працах «Войты і іх улада ў беларускіх гаспадарскіх местах з магдэбургскім правам» (1928), «Магістрат у беларускіх местах з магдэбургскім правам у XV—XVII стст.» (1929) вучоны прыйшоў да высновы, што [[магдэбургскае права]], запазычанае ў Заходняй Еўропе, не давала гатовай формы для арганізацыі гарадской улады на Беларусі. Гэта права не проста пераймалася ў нямецкіх ці польскіх гарадах, а пэўным чынам выпрацоўвалася на месцы, пры актыўным удзеле гарадскога насельніцтва, якое імкнулася прыстасаваць запазычаныя формы права і арганізацыі ўлады да сваіх інтарэсаў. Вядомы як адзін з першых аўтараў артыкулаў, прысвечаных [[У. М. Ігнатоўскі|У. М. Ігнатоўскаму]] і К. Лышчынскаму («Агляд навукова-літаратурнай дзейнасці У. М. Ігнатоўскага» (1925), «[[Казімір Лышчынскі]] — беларускі бязбожнік XVII веку (З гісторыі светапогляду XVII ст. на Беларусі)» (1927)). Быў аўтарам рэцэнзій на кнігі вядомага гісторыка [[У. І. Пічэта|У. І. Пічэты]] «Гісторыя Беларусі», Ч. 1 (1924) і «Гісторыя сельскай гаспадаркі і землеўладання ў Беларусі» (1928). У 1925—1926 гг. ён удзельнічаў у падрыхтоўцы да выдання «Навуковага зборніка гісторыка-археалагічнай камісіі» і зборніка гістарычных дакументаў і матэрыялаў «Беларускі архіў». == Творы == * Палажэнне Літоўска-Беларускай дзяржавы пасля Люблінскай уніі // Працы БДУ. 1925, № 6-7; * Места Менск у канцы XV і пачатку XVI ст. // Працы БДУ. 1926, № 12; * Беларускія месты ў гістарычнай літаратуры // Гістарычна-археалагічны зборнік. Мн., 1927. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}} * ''Іофэ Э.'' Летапісец айчыннай гісторыі // ЛіМ. 1986, 14 лют. * {{Крыніцы/ЭГБ|3}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|130219}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дружчыц Васіль Данілавіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бярозаўскім раёне]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута беларускай культуры]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута гісторыі НАНБ]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Асуджаныя па справе «Саюза вызвалення Беларусі»]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] b01qll4hovgg4duwgkb0izrkn972ide 5156163 5156161 2026-06-19T23:04:50Z JerzyKundrat 174 /* Крыніцы */ 5156163 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Васіль Данілавіч Дружчыц''' або '''Друшчыц''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[гісторык]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1886 годзе ў в. Блудзень Пружанскага павета Гродзенскай губерні ў сялянскай сям'і. У 1901 годзе скончыў [[Жыровіцкае духоўнае вучылішча]], у 1907 — [[Літоўская духоўная семінарыя|Літоўскую духоўную семінарыю]] (Вільня), у 1911 — [[Тартускі ўніверсітэт|Юр’еўскі (Тартускі) універсітэт]]. У 1911—1922 гадах выкладаў гісторыю ў [[Вільня|Вільні]], [[Шаўляй|Шаўлях]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Бабруйск]]у. Удзельнічаў у рабоце [[Беларускае культурна-асветнае таварыства (Бабруйск)|Беларускага культурна-асветнага таварыства ў Бабруйску]]. [[Файл:Прэзідыум Гісторыка-археалагічнай секцыі Інбелкульта. 1926.jpg|міні|злева|Прэзідыум [[Гісторыка-археалагічная секцыя Інбелкульта|Гісторыка-археалагічнай секцыі Інбелкульта]]. 1926. Злева направа: [[Ісаакій Абрамавіч Сербаў|Ісаакій Сербаў]], [[Міхаіл Мароз]], Васіль Дружчыц, [[Дзмітрый Іванавіч Даўгяла|Дзмітрый Даўгяла]].]] Добра ведаў шэсць моў, але ў рэгістрацыйнай анкеце прафесара кафедры гісторыі БДУ ён адзначаў: «Чытаю на польскай, нямецкай і лацінскай мове». З 1922 года выкладчык, з 1927 — прафесар кафедры гісторыі Беларусі [[БДУ]]. Адначасова з 1924 года правадзейны член [[Інбелкульт]]а; з 1927 — старшыня камісіі Інбелкульта па гісторыі гарадоў. З 1933 года супрацоўнік [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытута гісторыі]] [[БелАН]], прафесар кафедры гісторыі народаў СССР Літаратурнага інстытута імя Герцэна (Масква). Даследаваў беларускае сярэднявечча, [[магдэбургскае права]] ў беларускіх гарадах, гісторыю кнігадрукавання. Арыштаваны 14 студзеня 1937 года. Асуджаны Ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР 19 снежня 1937 года на расстрэл. Расстраляны ў адну ноч з [[Якаў Мікітавіч Афанасьеў|Якавам Афанасьевым]], [[Іосіф Ігнатавіч Валадзько|Іосіфам Валадзько]], Аркадзем Ляшчынскім, Маркам Матусевічам, Фёдарам Сулкоўскім, [[Іван Захаравіч Сурта|Іванам Суртам]], Дорай Турбовіч і іншымі (агулам больш за 200 чалавек) Рэабілітаваны 5 ліпеня 1958 года. == Навукова-даследчыцкая дзейнасць == Артыкул В. Д. Друшчыца «Галоўныя моманты гісторыі беларускага народа», апублікаваны ў 1924 г. у зборніку «Беларусь». У ім значная ўвага ўдзяляецца асвятленню становішча беларускага сялянства ў XIV—XVII стст. Гэту тэму аўтар даследаваў адным з першых, прыйшоў да высновы, што на панскіх і шляхецкіх землях ужо ў сярэдзіне XV ст. значная частка сялянства фактычна была запрыгонена. Адным з першых назваў ВКЛ літоўска-беларускай дзяржавай, адзначыў, што [[Полацкая зямля|Полацкая]] і Віцебская землі ўвайшлі ў яе склад добраахвотна і выказаў думку, што з пачатку ўтварэння ВКЛ мела беларускі характар. Абгрунтоўваў гэта тым, што беларускі элемент пераважаў у культурных адносінах — «беларуская мова з’яўлялася мовай дыпламатычных зносін, мовай пісьменства, заканадаўства і ўсяго культурнага жыцця». В. Д. Друшчыц адным з першых пачаў распрацоўваць праблему класавай барацьбы [[сялянства]]. Ён адзначаў, што першае паўстанне супраць узмацнення прыгону пачалося ў 1595 г. на тэрыторыі Надпрыпяцця і Падняпроўя. Асабліва моцны паўстанцкі рух, падкрэсліваў вучоны, падняўся ў Беларусі ў сярэдзіне XVII ст. Значнае месца ў спадчыне В. Д. Друшчыца займаюць даследаванні па гісторыі гарадоў у эпоху феадалізму, аб чым сведчаць яго артыкулы «Места Мінск у канцы XV і пачатку XVI ст.», «Места Вільня ў першай палове XVI ст.» (1926), гістарыяграфічны агляд «Беларускія месты ў гістарычнай літаратуры» (1927) і інш. У працах «Войты і іх улада ў беларускіх гаспадарскіх местах з магдэбургскім правам» (1928), «Магістрат у беларускіх местах з магдэбургскім правам у XV—XVII стст.» (1929) вучоны прыйшоў да высновы, што [[магдэбургскае права]], запазычанае ў Заходняй Еўропе, не давала гатовай формы для арганізацыі гарадской улады на Беларусі. Гэта права не проста пераймалася ў нямецкіх ці польскіх гарадах, а пэўным чынам выпрацоўвалася на месцы, пры актыўным удзеле гарадскога насельніцтва, якое імкнулася прыстасаваць запазычаныя формы права і арганізацыі ўлады да сваіх інтарэсаў. Вядомы як адзін з першых аўтараў артыкулаў, прысвечаных [[У. М. Ігнатоўскі|У. М. Ігнатоўскаму]] і К. Лышчынскаму («Агляд навукова-літаратурнай дзейнасці У. М. Ігнатоўскага» (1925), «[[Казімір Лышчынскі]] — беларускі бязбожнік XVII веку (З гісторыі светапогляду XVII ст. на Беларусі)» (1927)). Быў аўтарам рэцэнзій на кнігі вядомага гісторыка [[У. І. Пічэта|У. І. Пічэты]] «Гісторыя Беларусі», Ч. 1 (1924) і «Гісторыя сельскай гаспадаркі і землеўладання ў Беларусі» (1928). У 1925—1926 гг. ён удзельнічаў у падрыхтоўцы да выдання «Навуковага зборніка гісторыка-археалагічнай камісіі» і зборніка гістарычных дакументаў і матэрыялаў «Беларускі архіў». == Творы == * Палажэнне Літоўска-Беларускай дзяржавы пасля Люблінскай уніі // Працы БДУ. 1925, № 6-7; * Места Менск у канцы XV і пачатку XVI ст. // Працы БДУ. 1926, № 12; * Беларускія месты ў гістарычнай літаратуры // Гістарычна-археалагічны зборнік. Мн., 1927. == Ушанаванне памяці == У гонар яго на радзіме на будынку школы ў в. [[Першамайская (Бярозаўскі раён)]] усталявана мемарыяльная дошка. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}} * ''Іофэ Э.'' Летапісец айчыннай гісторыі // ЛіМ. 1986, 14 лют. * {{Крыніцы/ЭГБ|3}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|130219}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дружчыц Васіль Данілавіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бярозаўскім раёне]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута беларускай культуры]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута гісторыі НАНБ]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Асуджаныя па справе «Саюза вызвалення Беларусі»]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] 5sqktb09c6v7ncqifwmbuzyt4b7puu0 5156164 5156163 2026-06-19T23:07:02Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5156164 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Васіль Данілавіч Дружчыц''' або '''Друшчыц''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[гісторык]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1886 годзе ў в. Блудзень Пружанскага павета Гродзенскай губерні ў сялянскай сям'і. У 1901 годзе скончыў [[Жыровіцкае духоўнае вучылішча]], у 1907 — [[Літоўская духоўная семінарыя|Літоўскую духоўную семінарыю]] (Вільня), у 1911 — [[Тартускі ўніверсітэт|Юр’еўскі (Тартускі) універсітэт]]. У 1911—1922 гадах выкладаў гісторыю ў [[Вільня|Вільні]], [[Шаўляй|Шаўлях]], [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Бабруйск]]у. Удзельнічаў у рабоце [[Беларускае культурна-асветнае таварыства (Бабруйск)|Беларускага культурна-асветнага таварыства ў Бабруйску]]. [[Файл:Прэзідыум Гісторыка-археалагічнай секцыі Інбелкульта. 1926.jpg|міні|злева|Прэзідыум [[Гісторыка-археалагічная секцыя Інбелкульта|Гісторыка-археалагічнай секцыі Інбелкульта]]. 1926. Злева направа: [[Ісаакій Абрамавіч Сербаў|Ісаакій Сербаў]], [[Міхаіл Мароз]], Васіль Дружчыц, [[Дзмітрый Іванавіч Даўгяла|Дзмітрый Даўгяла]].]] Добра ведаў шэсць моў, але ў рэгістрацыйнай анкеце прафесара кафедры гісторыі БДУ ён адзначаў: «Чытаю на польскай, нямецкай і лацінскай мове». З 1922 года выкладчык, з 1927 — прафесар кафедры гісторыі Беларусі [[БДУ]]. Адначасова з 1924 года правадзейны член [[Інбелкульт]]а; з 1927 — старшыня камісіі Інбелкульта па гісторыі гарадоў. З 1933 года супрацоўнік [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытута гісторыі]] [[БелАН]], прафесар кафедры гісторыі народаў СССР Літаратурнага інстытута імя Герцэна (Масква). Даследаваў беларускае сярэднявечча, [[магдэбургскае права]] ў беларускіх гарадах, гісторыю кнігадрукавання. Арыштаваны 14 студзеня 1937 года. Асуджаны Ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР 19 снежня 1937 года на расстрэл. Расстраляны ў адну ноч з [[Якаў Мікітавіч Афанасьеў|Якавам Афанасьевым]], [[Іосіф Ігнатавіч Валадзько|Іосіфам Валадзько]], Аркадзем Ляшчынскім, Маркам Матусевічам, Фёдарам Сулкоўскім, [[Іван Захаравіч Сурта|Іванам Суртам]], Дорай Турбовіч і іншымі (агулам больш за 200 чалавек) Рэабілітаваны 5 ліпеня 1958 года. == Навукова-даследчыцкая дзейнасць == Артыкул В. Д. Друшчыца «Галоўныя моманты гісторыі беларускага народа», апублікаваны ў 1924 г. у зборніку «Беларусь». У ім значная ўвага ўдзяляецца асвятленню становішча беларускага сялянства ў XIV—XVII стст. Гэту тэму аўтар даследаваў адным з першых, прыйшоў да высновы, што на панскіх і шляхецкіх землях ужо ў сярэдзіне XV ст. значная частка сялянства фактычна была запрыгонена. Адным з першых назваў ВКЛ літоўска-беларускай дзяржавай, адзначыў, што [[Полацкая зямля|Полацкая]] і Віцебская землі ўвайшлі ў яе склад добраахвотна і выказаў думку, што з пачатку ўтварэння ВКЛ мела беларускі характар. Абгрунтоўваў гэта тым, што беларускі элемент пераважаў у культурных адносінах — «беларуская мова з’яўлялася мовай дыпламатычных зносін, мовай пісьменства, заканадаўства і ўсяго культурнага жыцця». В. Д. Друшчыц адным з першых пачаў распрацоўваць праблему класавай барацьбы [[сялянства]]. Ён адзначаў, што першае паўстанне супраць узмацнення прыгону пачалося ў 1595 г. на тэрыторыі Надпрыпяцця і Падняпроўя. Асабліва моцны паўстанцкі рух, падкрэсліваў вучоны, падняўся ў Беларусі ў сярэдзіне XVII ст. Значнае месца ў спадчыне В. Д. Друшчыца займаюць даследаванні па гісторыі гарадоў у эпоху феадалізму, аб чым сведчаць яго артыкулы «Места Мінск у канцы XV і пачатку XVI ст.», «Места Вільня ў першай палове XVI ст.» (1926), гістарыяграфічны агляд «Беларускія месты ў гістарычнай літаратуры» (1927) і інш. У працах «Войты і іх улада ў беларускіх гаспадарскіх местах з магдэбургскім правам» (1928), «Магістрат у беларускіх местах з магдэбургскім правам у XV—XVII стст.» (1929) вучоны прыйшоў да высновы, што [[магдэбургскае права]], запазычанае ў Заходняй Еўропе, не давала гатовай формы для арганізацыі гарадской улады на Беларусі. Гэта права не проста пераймалася ў нямецкіх ці польскіх гарадах, а пэўным чынам выпрацоўвалася на месцы, пры актыўным удзеле гарадскога насельніцтва, якое імкнулася прыстасаваць запазычаныя формы права і арганізацыі ўлады да сваіх інтарэсаў. Вядомы як адзін з першых аўтараў артыкулаў, прысвечаных [[У. М. Ігнатоўскі|У. М. Ігнатоўскаму]] і К. Лышчынскаму («Агляд навукова-літаратурнай дзейнасці У. М. Ігнатоўскага» (1925), «[[Казімір Лышчынскі]] — беларускі бязбожнік XVII веку (З гісторыі светапогляду XVII ст. на Беларусі)» (1927)). Быў аўтарам рэцэнзій на кнігі вядомага гісторыка [[У. І. Пічэта|У. І. Пічэты]] «Гісторыя Беларусі», Ч. 1 (1924) і «Гісторыя сельскай гаспадаркі і землеўладання ў Беларусі» (1928). У 1925—1926 гг. ён удзельнічаў у падрыхтоўцы да выдання «Навуковага зборніка гісторыка-археалагічнай камісіі» і зборніка гістарычных дакументаў і матэрыялаў «Беларускі архіў». == Творы == * Палажэнне Літоўска-Беларускай дзяржавы пасля Люблінскай уніі // Працы БДУ. 1925, № 6-7; * Места Менск у канцы XV і пачатку XVI ст. // Працы БДУ. 1926, № 12; * Беларускія месты ў гістарычнай літаратуры // Гістарычна-археалагічны зборнік. Мн., 1927. == Ушанаванне памяці == У гонар яго на радзіме на будынку школы ў в. [[Першамайская (Бярозаўскі раён)]] усталявана мемарыяльная дошка. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Іофэ Э.'' Летапісец айчыннай гісторыі // ЛіМ. 1986, 14 лютага. № 7. * {{Крыніцы/ЭГБ|3}} * Прафесары і дактары навук Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, 1921—2001 / складальнік А. А. Яноўскі. — Мінск, 2001. * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|130219}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дружчыц Васіль Данілавіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бярозаўскім раёне]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута беларускай культуры]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута гісторыі НАНБ]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Асуджаныя па справе «Саюза вызвалення Беларусі»]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] t602ohlstpbch5awjsn5spyo7oncru7 Бамбукавыя 0 23584 5155965 4006831 2026-06-19T12:57:00Z Asturio Cantabrio 62874 5155965 wikitext text/x-wiki {{Falseredirect|Бамбук}} {{Таксон |image file = Bamboo.jpg |image title = |image descr = {{bt-bellat||}} |regnum = Расліны |parent = |ref = |comment = |rang = |latin = Bambusoideae |author = [[Luerss.]] |syn = |typus = |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |wikispecies = Bambusoideae |commons = Category:Bambusoideae | itis = | ncbi = 147366 |eol = 5794531 }} '''Бамбукавыя''' (''Bambusoideae'') — падсямейства раслін [[сямейства (біялогія)|сямейства]] злакаў. У падсямействе налічаецца каля 1200 відаў. Маюцца 2 асноўных тыпы бамбукаў, якія адначасова з’яўляюцца прадстаўнікамі двух таксанамічных [[Трыба|трыб]]: * Трыба бамбукі (''Bambuseae'') — адраўляныя расліны са стройным, нярэдка галінаваным, часта высокім сцяблом, травяністым лісцем, а часам і з гіганцкімі мяцелачнымі суквеццямі. * Трыба аліровыя (''Olyreae'') — расліны, якія растуць як «звычайныя» травы, утвараюць зараснікі і не адраўляюцца; як правіла, дадзеныя расліны рэдка бываюць вышэй аднаго метра. == Распаўсюджванне == У натуральных умовах бамбукі растуць у [[Азія|Азіі]], абедзвюх [[Амерыка]]х і ў [[Афрыка|Афрыцы]]. Травяністыя бамбукавыя сустракаюцца выключна ў [[тропікі|тропіках]], тады як некаторыя дрэвянеючыя выгляды досыць добра пачуваюцца і ў халаднейшых абласцях. Так, напрыклад, {{bt-bellat||Chusquea aristata}} ва ўсходніх [[Анды|Андах]] на вышыні 4700 м над узроўнем мора ўтворыць непранікальныя гушчары, якія паднімаюцца яшчэ вышэй — аж да снегавой мяжы, а ў [[Гімалаі|Гімалайскіх горах]] некалькі відаў бамбука паднімаюцца на вышыню да 3800 м, {{bt-bellat||Bambusa metake}} з [[Японія|Японіі]] і некалькі відаў кітайскага бамбука выдатна растуць у [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропе]]. Прадстаўнікі роду {{bt-bellat|саза|Sasa}} растуць нават на [[Сахалін]]е і [[Курыльскія астравы|Курыльскіх астравах]] (гл. [[Курыльскі бамбук]]). == Культурнае значэнне == З бамбукам звязаныя шматлікія сімвалічныя значэнні. Так, напрыклад, у [[Кітай|Кітаі]] ён сімвалізуе даўгалецце, у [[Індыя|Індыі]] з’яўляецца знакам сяброўства. На [[Філіпіны|Філіпінах]] сяляне ўсталёўваюць бамбукавыя крыжы на плантацыях як талісман, які прыцягвае шчасце. У Японіі з бамбукам таксама звязаныя дадатныя паняцці. Бо бамбук мае вельмі прамалінейны рост і свежы зялёны колер парасткаў і лістоты, таму ў Японіі ён лічыцца знакам чысціні. Разам з галінкамі [[хвоя|хвоі]] і квітнеючай [[сакура]]й, бамбук з’яўляецца знакам Краіны ўзыходзячага сонца. Тры расліны з’яўляюцца не толькі знакамі шчасця, але таксама выкарыстоўваюцца для пазначэння коштавых катэгорый [[сушы]]. У канцы года на кожнай уваходнай дзверы у Японіі з’яўляюцца звязкі хваёвых галінак і бамбукавых парасткаў (''кадомацу''), якія, па паданнях японцаў, прыцягваюць у хату шчасце ў надыходзячым годзе. Бамбук квітнее вельмі рэдка, і яго [[насенне]] ўжываюцца ў ежу пераважна ў галодныя часы, таму красаванне бамбука ў некаторых культурах інтэрпрэтуецца як прадвеснік голаду. У некаторых культурах Азіі, напрыклад, у Андаманскай, лічыцца, што ўсё чалавецтва з’явілася, выйдучы з зараснікаў бамбукавых парасткаў. А ў Японіі і [[Малайзія|Малайзіі]] існуюць павер’і аб маладой (і вельмі мініятурнай) дзяўчыне, якая жыве ў ствале бамбука і з’яўляецца калі яго разрэзаць. == Выявы == <gallery> Выява:Bambus berlin botanischer garten.jpg|Гігантскі бамбук (''Dendrocalamus giganteus'')у берлінскім батанічным садзе Выява:Bambusa ventricosa.JPG|''Bambusa ventricosa'',Між`узлле Выява:Phyllostachys aurea0.jpg|''Phyllostachys aurea'', марозастойкі бамбук Выява:Bamboo forest.jpg|Бамбукавы лес. Выява:Semiarundinaria fastuosa.JPG|''Semiarundinaria fastuosa''. Выява:Shorin-ji kikkochiku ac (2).jpg|Бамбук у Японіі Image:Bamboo with graffiti.jpg|Графіты </gallery> == Гл. таксама == * [[Шэнг]] {{зноскі}} == Спасылкі == * Цвелёў Н. Н. [http://zr.molbiol.ru/bambusoideae.html Бамбукавыя (Bambusoideae)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070923185644/http://zr.molbiol.ru/bambusoideae.html |date=23 верасня 2007 }}.- Артыкул з кнігі «Жыццё раслін» у шасці тамах пад рэдакцыяй акадэміка [[Тахтаджан|А. Л. Тахтаджана]]. * [http://bambooweb.online.fr/ Інфармацыя на англійскай] * [http://bambooweb.online.fr/index_d.htm Інфармацыя на нямецкай] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Метлюжковыя]] n93fi0r1n775aya6jmqw06st0rqg4qr Таварыства філаматаў 0 25485 5156162 5127957 2026-06-19T23:03:25Z Bk1949 50943 5156162 wikitext text/x-wiki '''Таварыства філаматаў''' — тайнае таварыства ў навучальных установах [[Віленская вучэбная акруга|Віленскай вучэбнай акругі]]. Створана ў 1817 годзе ініцыятывай групы студэнтаў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] ([[Адам Міцкевіч|А. Міцкевіча]], [[Тамаш Зан (паэт)|Т. Зана]], [[Ян Чачот|Я. Чачота]], [[Юзаф Яжоўскі|Ю. Яжоўскага]] і інш.) гурток філаматаў ператварыўся ў даволі буйную арганізацыю са шматлікімі філіяламі ў розных раёнах [[Беларусь|Беларусі]]. Погляды філаматаў фарміраваліся пад уплывам ідэй перадавога польскага мысліцеля прафесара Віленскага ўніверсітэта [[Іахім Лелявель|Іахіма Лелявеля]]. Некаторыя з іх, выступаючы за аднаўленне [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], адстойвалі таксама ідэю барацьбы супраць феадальнага прыгнёту. Змены ў грамадскім жыцці, на іх думку, былі магчымы толькі ў выніку дзейнасці перадавых людзей. Філаматы выкарыстоўвалі для прапаганды сваіх ідэй сярод насельніцтва [[ланкастэрскія школы]], якія ствараліся ў беларускіх, літоўскіх і ўкраінскіх губернях, што ўваходзілі ў склад Віленскай вучэбнай акругі, таму многія філаматы ўдзельнічалі ў заснаванні школ і арганізацыі ў іх навучання па ланкастэрскай сістэме. У 1823 годзе найслыннейшыя філаматы і філарэты былі арыштаваныя і знаходзіліся ў зняволенні ў былых віленскіх кляштарах, пакуль цягнулася шматмесячнае следства, распачатае [[Мікалай Мікалаевіч Навасільцаў|Мікалаем Навасільцавым]]. Частка філаматаў утрымлівалася ў зняволенні ў былым кляштары місіянераў, частка — у былым базыльянскім кляштары Святой Троіцы (цяпер на будынку маецца мемарыяльная табліца на літоўскай і польскай мовах, якая абвяшчае, што тут з 23 кастрычніка 1823 года па 21 красавіка 1824 года быў заключаны Адам Міцкевіч разам з іншымі філаматамі і разгортваецца дзеянне трэцяй часткі «[[Дзяды (паэма)|Дзядоў]]»). Суду было аддана 108 удзельнікаў студэнцкіх арганізацый (найбуйнейшы студэнцкі палітычны працэс у Еўропе таго часу). Дваццаць з іх увосень 1824 года былі альбо прысуджаныя да турэмных тэрмінаў з наступнай высылкай (Тамаш Зан, Адам Сузін, Ян Чачот), альбо высланыя ў глыб Расіі (Адам Міцкевіч, [[Восіп Міхайлавіч Кавалеўскі|Восіп Кавалеўскі]]). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|16|||384}} * ''Цвірка, К. А.'' Зорка філаматаў: нарысы, эсэ / [[Кастусь Цвірка]]. – Мінск : Беларуская навука, 2017. – 548 с. ISBN 978-985-08-2215-4 {{ВС}} [[Катэгорыя:Філаматы| ]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1795—1918)]] [[Катэгорыя:1817 год у Вільні]] g3dmr5fdyaf7jexp64o0d6bnfqzjtpf Міхаіл Пліс 0 26268 5156285 5155630 2026-06-20T08:04:08Z M.L.Bot 261 афармленне 5156285 wikitext text/x-wiki {{рэлігійны дзеяч}} '''Міхаіл Пліс''' ({{ВДП}}) — праваслаўны святар, грамадска-культурны дзеяч, педагог. == Біяграфія == Скончыў Віленскую духоўную праваслаўную семінарыю (1879), рукапаложаны ў сан святара. З 1879 года настаяцель праваслаўнага прыхода ў Ашмянскім павеце і ў Вільні. З 1 верасня 1903 года выкладаў царкоўнаславянскую мову ў Віленскім жаночым вучылішчы духоўнага ведамства. Працаваў законавучыцелем Узорнай царкоўна-прыходскай школы пры жаночым вучылішчы. У 1903—1907 гадах — старшыня праўлення Дапамогавай касы праваслаўнага духавенства Літоўскай епархіі. 21 верасня 1907 года на з’ездзе пры выбарах праўлення Дапамогавай касы абраны яе старшынёй на 1908—1912 гады. Удзельнік беларускага хрысціянскага і культурна-асветнага руху. Пасля Лютаўскай рэвалюцыі (1917) быў у Маскве. У час працы Маскоўскага царкоўнага сабора (1917—1918) быў даверанай асобай будучага патрыярха [[Ціхан (патрыярх маскоўскі)|Ціхана]]. З вясны 1919 года — у Вільні, сябра Віленскай духоўнай праваслаўнай кансісторыі, ключар Віленскага кафедральнага сабора. У 1919—1920 гадах уваходзіў у склад [[Цэнтральная беларуская рада Віленшчыны і Гродзеншчыны|Цэнтральнай беларускай рады Віленшчыны і Гродзеншчыны]], Віленскага беларускага нацыянальнага камітэта. У 1919—1923 гадах — выкладчык [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]], выкладаў Закон Божы на беларускай мове. Адзін з ініцыятараў стварэння ў 1921 годзе ў Вільні Святатроіцкага беларускага праваслаўнага таварыства. Быў у ліку заснавальнікаў [[Таварыства беларускай школы]]. У 1923 годзе удзельнічаў у 1-м з’ездзе выкладчыкаў заходнебеларускіх гімназій. У міжваенны час выступаў за беларусізацыю праваслаўнай царквы ў Заходняй Беларусі. У справе беларусізацыі царкоўна-рэлігійнага жыцця супрацоўнічаў з беларускім праваслаўным святаром [[Міхаіл Галянкевіч|Міхаілам Галянкевічам]]. Аўтар працы па гісторыі праваслаўнай царквы (захоўваецца ў аддзеле рукапісаў Цэнтральнай бібліятэкі Акадэміі навук Літвы). == Галерэя == <center><gallery widths="150" heights="150" perrow="2"> File:The grave of Michail Plis at the St. Euphrosyne Cemetery (Vilnius, Lithuania).jpg|thumb|Магіла Міхаіла Пліса на Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках File:Memorial plaque on the grave of Michail Plis at the St. Euphrosyne Cemetery (Vilnius, Lithuania).jpg|thumb|Мемарыяльная шыльда на магіле </gallery></center> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{няма зносак}} == Літаратура == * Беларускія рэлігійныя дзеячы XX ст.: Жыццярысы, мартыралогія, успаміны / Уклад. Ю. Гарбінскі. — Мн.-Мюнхен: Беларускі кнігазбор, 1999. ISBN 985-6318-65-3 ** LMABRS, ф. 21, спр.465; ** Литовские епархиальные ведомости (Вільня). 1907. № 1, 19-20; ** Krynica (Вільня). 1921. № 29; ** Сын Беларуса (Вільня). 1924. № 16; ** ЭГБ, т.5. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пліс Міхаіл}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай беларускай гімназіі]] e5j6j8uvgrh0ch4zvei3j7gqahn46xf Армяне 0 26370 5156181 5133544 2026-06-20T01:27:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156181 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| |group='''Армяне''' |image= |poptime= 8-12 млн.<ref>Miniature Empires: A Historical Dictionary of the Newly Independent States - Page 3 by James B Minahan</ref> |popplace= {{flagicon|Арменія}} [[Арменія]]:&nbsp;3,1&nbsp;млн.<br /> {{flagicon|Расія}} [[Расія]]:&nbsp;2,500&nbsp;млн.<ref>Па даных [[Нацыянальны склад насельніцтва Расіі ў 2002 годзе|Усерасійскага перапісу насельніцтва 2002 года]]</ref><br /> {{flagicon|Францыя}} [[Францыя]]: 900,000<ref name="ed">The [http://www.e4d.org/about.htm Education for Development Institute] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120110153913/http://www.e4d.org/about.htm |date=10 студзеня 2012 }} maintains [http://www.3noor.org/ an extensive site about Armenia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120112052514/http://www.3noor.org/ |date=12 студзеня 2012 }} that includes information about the [http://www.3noor.org/nnp00/armwmap.html Armenian diaspora in various countries] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110414223340/http://www.3noor.org/nnp00/armwmap.html |date=14 красавіка 2011 }}. Their numbers generally agree with other sources when those are available; where we don’t have a more authoritative source, we are following their numbers.</ref><ref>{{cite web | url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6043730.stm|title=French in Armenia 'genocide' row|accessdate=2007-04-21}}</ref> {{flagicon|Іран}} [[Іран]]: 500,000<ref>The [http://i-cias.com/e.o/iran_4.htm Encyclopedia of the Orient] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303231634/http://i-cias.com/e.o/iran_4.htm |date=3 сакавіка 2016 }} states that there are 500,000 ethnic Armenians living in Iran.</ref> {{flagicon|ЗША}} [[ЗША]]: 1500,000 (2000 census)<ref name="euro">[http://www.euroamericans.net/euroamericans.net/armenian%20census.htm EuroAmerican.net] presents official data from the 2000 U.S. Census (including state-by-state data), which states that there are 385,488 people of Armenian ancestry currently living in the United States. [http://www12.statcan.ca/english/census01/products/highlight/ETO/Table1.cfm?Lang=E&T=501&GV=1&GID=0 The 2001 Canadian Census] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130409060848/http://www12.statcan.ca/english/census01/products/highlight/ETO/Table1.cfm?Lang=E&T=501&GV=1&GID=0 |date=9 красавіка 2013 }} determined that there are 40,505 persons of Armenian ancestry currently living in Canada. However, these are liable to be low numbers, since people of mixed ancestry, very common in North America tend to be under-counted. The Armenian Embassy in Canada estimates 1 million ethnic Armenians in the U.S. and 100,000 in Canada. The Armenian Church of America makes [http://www.armenianchurch.org/heritage/history/america.html a similar estimate] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304183925/http://euroamericans.net/euroamericans.net/armenian%20census.htm |date=4 сакавіка 2016 }}. By all accounts, over half of the Armenians in the United States live in California.</ref> {{flagicon|Грузія}} [[Грузія]]: 248,900 (2004 census)<ref>Georgia: ''[http://www.statistics.ge/index_eng.htm The State Department for Statistics of Georgia]'': 248,900 represents 5.7 % ethnic Armenians in an estimated national population of 4,371,500 (The Official data of 2002). ''[[The World Factbook]]'': 267,000 represents 5.7 % ethnic Armenians in an estimated national population of 4,693,892 (July 2004 est.). [http://www.nationmaster.com/country/gg/People Nationmaster.com: Georgia]: 400,000 represents 8.1 % ethnic Armenians in an estimated national population of 4,934,413 (The Official data of 1989).</ref> {{flagicon|Сірыя}} [[Сірыя]]: 190,000<ref>The [http://i-cias.com/e.o/syria_4.htm Encyclopedia of the Orient] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110510235956/http://i-cias.com/e.o/syria_4.htm |date=10 мая 2011 }} states that 160,000 Apostolic Armenians and 30,000 Catholic Armenians live in Syria. That number together makes up 190,000.</ref> {{flagicon|Ліван}} [[Ліван]]: 140,000<ref>The [http://i-cias.com/e.o/lebanon_4.htm Encyclopedia of the Orient] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180929103304/http://i-cias.com/e.o/lebanon_4.htm |date=29 верасня 2018 }} states that 120,000 Apostolic Armenians and 20,000 Catholic Armenians live in Lebanon. That number together makes up 140,000.</ref> {{flagicon|Аргенціна}} [[Аргенціна]]: 130,000<ref>There are 130,000 Armenians living in Argentina according to [http://www.armeniadiaspora.com/followup/population.html Armeniandiaspora.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080327062045/http://www.armeniadiaspora.com/followup/population.html |date=27 сакавіка 2008 }}.</ref> {{flagicon|Украіна}} [[Украіна]]: 99,894 (2001 census)<ref>The [http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/general/nationality 2001 census Ukrainian census held in 2001] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20041031064500/http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/general/nationality |date=31 кастрычніка 2004 }} recorded 99,894 Armenians.</ref> {{flagicon|Польшча}} [[Польшча]]: 92,000 <ref>There are 92,000 Armenians living in Poland according to [http://www.armeniadiaspora.com/followup/population.html Armeniandiaspora.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080327062045/http://www.armeniadiaspora.com/followup/population.html |date=27 сакавіка 2008 }}.</ref> {{flagicon|Турцыя}} [[Турцыя]]: ад 40,000 да 70,000 (без [[хемшылы|хемшылаў]]) <ref>{{cite web |last=Turay |first=Anna |title=Tarihte Ermeniler |publisher=[http://www.bolsohays.com Bolsohays:Istanbul Armenians] |url=http://www.bolsohays.com/webac.asp?referans=1 |accessdate=2007-01-04}}</ref> {{flagicon|Іарданія}} [[Іарданія]]: 70,000<ref>The [http://i-cias.com/e.o/jordan_4.htm Encyclopedia of the Orient] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171222220121/http://i-cias.com/e.o/jordan_4.htm |date=22 снежня 2017 }} states that 70,000 Armenians live in Jordan.</ref> {{flagicon|Узбекістан}} [[Узбекістан]]: 70,000<ref>There are 70,000 Armenians living in Uzbekistan according to [http://www.armeniadiaspora.com/followup/population.html Armeniandiaspora.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080327062045/http://www.armeniadiaspora.com/followup/population.html |date=27 сакавіка 2008 }}.</ref> {{flagicon|Германія}} [[Германія]]: 42,000<ref>There are 42,000 Armenians living in Germany according to [http://www.armeniadiaspora.com/followup/population.html Armeniandiaspora.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080327062045/http://www.armeniadiaspora.com/followup/population.html |date=27 сакавіка 2008 }}.</ref> {{flagicon|Канада}} [[Канада]]: 40,505 (2001 census)<ref name="euro"/> {{flagicon|Бразілія}} [[Бразілія]]: 40,000<ref>There are 40,000 Armenians living in Brazil according to [http://www.armeniadiaspora.com/followup/population.html Armeniandiaspora.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080327062045/http://www.armeniadiaspora.com/followup/population.html |date=27 сакавіка 2008 }}.</ref> {{flagicon|Грэцыя}} [[Грэцыя]]: 35,000<ref>The [http://www.armenians.gr/english/index1024_en.html Armenian-Greek Community website] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060721004846/http://www.armenians.gr/english/index1024_en.html |date=21 ліпеня 2006 }} estimates 35,000.</ref> {{flagicon|Аўстралія}} [[Аўстралія]]: 45,000<ref>There are 45,000 Armenians living in Australia according to [http://www.armeniadiaspora.com/followup/population.html Armeniandiaspora.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080327062045/http://www.armeniadiaspora.com/followup/population.html |date=27 сакавіка 2008 }}.</ref> {{flagicon|Туркменістан}} [[Туркменістан]]: 30,000<ref>[http://www.irinnews.org/report.asp?ReportID=40929&SelectRegion=Central_Asia Turkmenistan: Focus on Armenian migrants]</ref> {{flagicon|Балгарыя}} [[Балгарыя]]: 30,000<ref>There are 30,000 Armenians living in Bulgaria according to [http://www.armeniadiaspora.com/followup/population.html Armeniandiaspora.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080327062045/http://www.armeniadiaspora.com/followup/population.html |date=27 сакавіка 2008 }}.</ref> {{flagicon|Беларусь}} [[Беларусь]]: 25,000<ref>There are 25,000 Armenians living in Belarus according to [http://www.armeniadiaspora.com/followup/population.html Armeniandiaspora.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080327062045/http://www.armeniadiaspora.com/followup/population.html |date=27 сакавіка 2008 }}.</ref> {{flagicon|Казахстан}} [[Казахстан]]: 25,000<ref>There are 25,000 Armenians living in Kazakhstan according to [http://www.armeniadiaspora.com/followup/population.html Armeniandiaspora.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080327062045/http://www.armeniadiaspora.com/followup/population.html |date=27 сакавіка 2008 }}.</ref> {{flagicon|Ізраіль}} [[Ізраіль]]: 20,000<ref>[http://www.elections-ices.org/russian/publications/publication:38/ Аляксандр Цинкер: «Нашы краіны павінны быць натуральнымі саюзнікамі». ("Нояў Каўчэг" №8 8.05.2006, Ерэван). Інтэрв'ю з А.Цинкером] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080303161522/http://www.elections-ices.org/russian/publications/publication:38/ |date=3 сакавіка 2008 }}.</ref> {{flagicon|Ірак}} [[Ірак]]: 20,000<ref>There are 20,000 Armenians living in Iraq according to [http://www.armeniadiaspora.com/followup/population.html Armeniandiaspora.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080327062045/http://www.armeniadiaspora.com/followup/population.html |date=27 сакавіка 2008 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.rferl.org/featuresarticle/2004/07/7b67bf96-cddf-4073-bf0f-f03c2475846c.html |title=Radio Free Europe |access-date=4 мая 2008 |archive-date=12 чэрвеня 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080612064940/http://www.rferl.org/featuresarticle/2004/07/7b67bf96-cddf-4073-bf0f-f03c2475846c.html |url-status=dead }}</ref> {{flagicon|Уругвай}} [[Уругвай]]: 19,000<ref>There are 19,000 Armenians living in Uruguay according to [http://www.armeniadiaspora.com/followup/population.html Armeniandiaspora.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080327062045/http://www.armeniadiaspora.com/followup/population.html |date=27 сакавіка 2008 }}.</ref> {{flagicon|Вялікабрытанія}} [[Вялікабрытанія]]: 18,001<ref>There are 18,001 Armenians living in the United Kingdom according to [http://www.armeniadiaspora.com/followup/population.html Armeniandiaspora.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080327062045/http://www.armeniadiaspora.com/followup/population.html |date=27 сакавіка 2008 }}.</ref> {{flagicon|Венгрыя}} [[Венгрыя]]: 15,000<ref>[http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/europe/hongriegeneral.htm Demographic information of Hungary] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121107105958/http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/europe/hongriegeneral.htm |date=7 лістапада 2012 }}.</ref> {{flagicon|Бельгія}} [[Бельгія]]: 10,000<ref>There are 10,000 Armenians living in the Belgium according to [http://www.armeniadiaspora.com/followup/population.html Armeniandiaspora.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080327062045/http://www.armeniadiaspora.com/followup/population.html |date=27 сакавіка 2008 }}.</ref> {{flagicon|Чэхія}} [[Чэхія]]: 10,000<ref>There are 10,000 Armenians living in the Czech Republic according to [http://www.armeniadiaspora.com/followup/population.html Armeniandiaspora.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080327062045/http://www.armeniadiaspora.com/followup/population.html |date=27 сакавіка 2008 }}.</ref> |langs=[[Армянская мова]] |rels= [[Хрысціянства]] ([[Армянская апостальская царква]])<br /> |related= [[Грэкі]], [[грузіны]], [[албанцы]] }} {{Гісторыя Арменіі|articles}} '''Армя́не''' — народ, які размаўляе на [[Армянская мова|армянскай мове]], якая належыць да [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскай моўнай сям’і]]. Мае шмат дыяспар па ўсім свеце, у т.л. у Беларусі (гл. [[Армяне Беларусі]]). == Этымалогія == Саманазва армян — Հայ (hay), па здагадках, пайшла ад назвы народа — [[хаяса]]. Краіна Хаяса і народ хаясы згадваюцца на глінянай хетскай табліцы, якая адносіцца да другога тысячагоддзя да нашай эры, яна была знойдзена пры раскопках сталіцы хетскай дзяржавы — [[Хатушаш]]. Назва краіны ''Армінія'', у якой пражывалі ''арміны'', сустракаецца ўпершыню ў Бехістунскім надпісе персідскага цара [[Дарый I|Дарыя I]], у [[522 да н.э.]] Існуе таксама гістарычны надпіс, які называе рэгіён Армянскага нагор’я Арменіяй, [[Шумер]]скага Нарам-Суена, датаваны [[2260 да н.э.]], на тысячу гадоў апераджаючы першае згадванне Урарту<ref>«Armenian origins: An overview of ancient and modern sources and theories», by Thomas J. Samuelian, Iravunq, 2000, 34 p., ASIN: B0006E8NC26; p. 14. http://www.arak29.am/PDF_PPT/origins_2004.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170117165534/http://www.arak29.am/PDF_PPT/origins_2004.pdf |date=17 студзеня 2017 }}</ref>. [[Герадот]] ([[6 стагоддзе да н.э.|V ст. да.н.э.]]) называе іх ''арменамі''. Аб Арменіі і побыце армян гэтага ж перыяду важныя звесткі паведамляе [[Ксенафонт]]. == Народныя сімвалы == * [[Арэвахач]] == Вядомыя армяне == * [[Фрунзэ Мкртчан]] — кінаакцёр, рэжысёр * [[Серж Танкян]] — армяна-амерыканскі музыка, сузаснавальнік гурта [[System of a Down]] == Гл. таксама == * [[Армянская музыка]] == Зноскі == {{reflist|2}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Армяне| ]] [[Катэгорыя:Народы Арменіі]] [[Катэгорыя:Народы Азербайджана]] [[Катэгорыя:Народы Турцыі]] [[Катэгорыя:Народы Лівана]] [[Катэгорыя:Народы Сірыі]] [[Катэгорыя:Народы Ірана]] lknuzpwuioeljlyvt2d83vnwp5rtlkh Віленская беларуская гімназія 0 28067 5156290 5147191 2026-06-20T08:08:57Z M.L.Bot 261 /* Заснаванне і станаўленне */ афармленне 5156290 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Віленская гімназія}} {{Школа}} '''Ві́ленская белару́ская гімна́зія''' — адна з першых беларускіх сярэдніх школ у [[Вільнюс|Вільні]], якая дзейнічала ў 1919—1944 гадах. Сучаснікі і гісторыкі часта называюць яе «беларускім нацыянальным універсітэтам»<ref>{{кніга |загаловак=Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае |год=2012 |старонкі=370}}</ref>. У розны час тут працавалі [[Адам Станкевіч]], [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў Тарашкевіч]], [[Максім Гарэцкі]], [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антон Луцкевіч]], [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|Аркадзь Смоліч]], [[Рыгор Раманавіч Шырма|Рыгор Шырма]], [[Барыс Уладзіміравіч Кіт|Барыс Кіт]], [[Антон Антонавіч Грыневіч|Антон Грыневіч]], [[Язэп Драздовіч]], [[Антон Станіслававіч Неканда-Трэпка|Антон Неканда-Трэпка]], [[Францішак Грышкевіч]], [[Мікола Ільяшэвіч]], [[Хведар Ільяшэвіч]] і іншыя выдатныя навукоўцы, літаратары і педагогі. З гімназіі пачалі свой творчы шлях паэты і пісьменнікі [[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталля Арсеннева]], [[Алесь Салагуб]], [[Валянцін Паўлавіч Таўлай|Валянцін Таўлай]], [[Кастусь Акула]], мастак [[Раман Семашкевіч]], навуковец і старшыня [[Рада БНР|Рады БНР]] [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч]]. Тут навучаліся дырэктар Беларускага інстытута навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку [[Вітаўт Тумаш]], гісторык [[Язэп Найдзюк]], журналіст і педагог [[Янка Багдановіч]], гісторык і выдавец [[Вацлаў Пануцэвіч]], публіцыст і грамадскі дзеяч [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявон Луцкевіч]]. == Гісторыя == === Заснаванне і станаўленне === [[Файл:ISM University Vilnius.jpg|thumb|[[Базыльянскія муры (Вільня)|Базыльянскія муры]], дзе размяшчалася гімназія ў 1919—1937 гадах]] Першыя беларускія школы ў Вільні адкрыліся яшчэ падчас нямецкай акупацыі ў 1915 годзе. Прыватная Віленская беларуская гімназія арганізавана 1 лютага 1919 года [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Іванам Луцкевічам]]. Першапачатковы дазвол быў выданы ўладамі [[Нямецкая імперыя|Нямецкай імперыі]] ў канцы 1918 года і пацверджаны [[Літва|літоўскімі]] ўладамі напярэдадні заняцця горада [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]] на пачатку студзеня 1919 года. Рэгулярныя заняткі ў школе пачаліся 1 лютага 1919 года<ref>{{Артыкул |аўтар=А. |загаловак=1-я Віленская Беларуская Гімназія |выданне=[[Наша думка]] |тып=газета |год=1921 |нумар=21 |старонкі=2—3}}</ref>. Гімназія размяшчалася ў так званых [[Базыльянскія муры (Вільня)|Базыльянскіх мурах]] ([[Вастрабрамская вуліца|вуліца Вострабрамская]], 9), буйнейшым [[Беларусы ў Вільні|беларускім асяродку ў Вільні]] (таксама там размяшчаліся дзве беларускія пачатковыя школы, [[Беларускі музей у Вільні|Беларускі музей]], [[Беларускае навуковае таварыства (1918)|Беларускае навуковае таварыства]], [[Беларускі нацыянальны камітэт (Вільня)|Беларускі нацыянальны камітэт]], [[Беларускія настаўніцкія курсы (Вільня)|Беларускія настаўніцкія курсы]], [[Беларуская школьная рада Віленшчыны]], [[Віленская каталіцкая духоўная семінарыя|Духоўная семінарыя]] і [[Царква Святой Тройцы і базыльянскі манастыр (Вільнюс)|царква Святой Тройцы]]). Навучальная ўстанова была 8-класнай гуманістычнага тыпу, сумеснай для хлопчыкаў і дзяўчынак. Ад пачатку працавалі 18 настаўнікаў і навучаліся 387 вучняў<ref>{{Артыкул |загаловак=Склад вучняў 1-й Віленскай Беларускай Гімназіі к 21 снежня 1920 |выданне=Наша думка |год=1920 |нумар=1 |старонкі=5}}</ref>. [[Беларуская мова|Па-беларуску]] спачатку выкладаліся ўсе прадметы толькі ў падрыхтоўчым, першым і другім класах, старэйшыя вучні вучыліся на [[Руская мова|рускай мове]], выключэнне складалі [[беларуская літаратура]], [[Гісторыя Беларусі|гісторыя]] і [[геаграфія Беларусі]]. З 1924 года ўсе дысцыпліны пачалі выкладацца па-беларуску. У першыя гады пры гімназіі дзейнічаў прытулак для дзяцей-сірот з Вільні, [[Ашмянскі павет (1920—1940)|Ашмяншчыны]], [[Гродзенскі павет (1921—1940)|Гродзеншчыны]], [[Навагрудскі павет (1921—1940)|Навагрудчыны]], заснаваны ксяндзом [[Адам Станкевіч|Адамам Станкевічам]], і настаўніцкія курсы. Першы выпуск адбыўся 14 чэрвеня 1921 года. Гімназію скончылі 15 беларусаў, сярод іх — паэтка [[Наталля Арсеннева]], будучыя грамадскія дзеячы [[Адольф Клімовіч]], [[Ігнат Дварчанін]], [[Ян Станкевіч]], і 25 прадстаўнікоў іншых нацыянальнасцей<ref>{{Артыкул |загаловак=Выпуск у Віленскай Беларускай Гімназіі |выданне=Наша думка |год=1921 |нумар=27 |старонкі=6}}</ref><ref>{{Артыкул |загаловак=Хроніка. Выпускныя экзамены |выданне=[[Маладое жыццё (1920)|Маладое жыццё]] |год=1921 |нумар=3 |старонкі=8}}</ref>. У 1922 годзе гімназію паспяхова скончылі 36 вучняў<ref>{{Артыкул |загаловак=1-ая Віленская Беларуская Гімназія |выданне=[[Беларускі звон]] |год=1922 |нумар=15 |старонкі=4}}</ref>. === Дзейнасць у міжваеннай Польшчы === [[Файл:Vilnia, Biełaruskaja gimnazija, Bieł-čyrvona-bieły ściah. Вільня, Беларуская гімназія, Бел-чырвона-белы сьцяг (1922).jpg|thumb|Вокладка легітымацыі вучня гімназіі, 1922 год.]] Доўгі час гімназія была прыватнай і фінансавалася грамадскімі арганізацыямі, сярод якіх былі Школьная рада ў Вільні, [[Таварыства беларускай школы]] і бацькоўскі камітэт. Яна мела афіцыйную назву «Віленская беларуская гімназія камітэту бацькоў» ({{lang-pl|Gimnazjum Białoruskie Komitetu Rodzicielskiego}}) і рэгістрацыйны нумар 12. Частка вучняў з незаможных сем’яў вызвалялася ад аплаты за навучанне. Для фінансавай падтрымкі бедных навучэнцаў грамадскасць перыядычна ладзіла дабрачынныя мерапрыемствы. Напрыклад, 27 студзеня 1923 года ў памяшканні гімназіі адбылася спецыяльная вечарына са спектаклем і выступам хору, сродкі ад якой пайшлі на карысць незаможных вучняў<ref name="nb_4_1923">{{артыкул |загаловак=З Вільні. Вучнёўская вечарына |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1923 |нумар=4 |старонкі=4}}</ref>. У лістападзе 1922 года ў сувязі з абраннем дырэктара гімназіі [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Б.&nbsp;Тарашкевіча]] паслом у польскі [[Сойм Рэспублікі Польшча|Сойм]], выкананне яго абавязкаў было ўскладзена на педагога [[Антон Неканда-Трэпка|Антона Неканда-Трэпку]]. На пасяджэнні педагагічнай рады 26 лістапада таго ж года Б.&nbsp;Тарашкевіч і былы дырэктар [[Міхаіл Сілуянавіч Кахановіч|М.&nbsp;Кахановіч]] выказалі жаданне афіцыйна пакінуць свае пасады ва ўстанове з 1 снежня 1922 года<ref name="nb_1_1922">{{артыкул |загаловак=З Беларускага жыцця. Беларуская гімназія |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1922 |нумар=1 |старонкі=4}}</ref>. У снежні 1922 года ўстанову наведаў праваслаўны мітрапаліт [[Юрый (Ярашэўскі)]], які звярнуўся да навучэнцаў і выкладчыкаў з прывітальным словам на беларускай мове, падкрэсліўшы важнасць нацыянальнай асветы<ref name="nb_visit">{{артыкул |загаловак=Мітрапаліт Юры ў Віленскай Беларускай Гімназіі |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1922 |нумар=3 |старонкі=6}}</ref>. У гэты ж перыяд установа актыўна запрашала новых педагогаў: паляніста Зянкевіча, гісторыка Снежынскага, выкладчыка славянскай мовы архімандрыта [[Павел (Марозаў)|Піліпа (Марозава)]], выкладчыка нямецкай мовы Аляксандра Міхалевіча<ref>{{Артыкул |загаловак=Хроніка. 1-ая Віленская Беларуская Гімназія |выданне=Беларускі звон |год=1922 |нумар=20 |старонкі=4}}</ref>. Гімназія працавала нягледзячы на перашкоды з боку польскіх уладаў і некалькі разоў мяняла юрыдычны статус. Паводле справаздач польскай палітычнай паліцыі (1924), улады падазравалі, што гімназія выхоўвае «ворагаў Польшчы і прыхільнікаў бальшавізму»{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=28}}. Першым дырэктарам быў [[Міхаіл Сілуянавіч Кахановіч|Міхаіл Кахановіч]], які ў 1923 годзе праз канфлікт пакінуў пасаду. З 1924 года дырэктарам стаў [[Радаслаў Астроўскі]]{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=60—61}}. З 1932 года ў выніку ўзмацнення ціску з боку польскага ўрада гімназія была адзяржаўлена і атрымала статус беларускага філіяла пры польскай {{нп3|V дзяржаўная гімназія імя Юльюша Славацкага ў Вільні|гімназіі імя Юльюша Славацкага|pl|V Państwowe Gimnazjum im. Juliusza Słowackiego w Wilnie}}. У 1937—1939 гадах яна размяшчалася ў будынку насупраць [[Касцёл Святога Духа (Вільнюс)|касцёла Святога Духа]] на [[Дамініканская вуліца (Вільня)|вуліцы Дамініканскай]] (цяпер Dominikonu g., 3-5). === Умовы навучання і грамадскае жыццё === [[Файл:Rodnyja Honi 1927 nr 3 s. 8.jpg|thumb|Мастацкая майстэрня. Злева сядзіць [[Язэп Драздовіч]], 1927 год.]] Інтэрнат беларускай гімназіі ў другой палове 1930-х гадоў знаходзіўся ў трохпавярховым доме на [[Вялікая вуліца (Вільня)|вуліцы Вялікай]] (цяпер Didzioji g., 30) каля [[Касцёл Святога Казіміра (Вільнюс)|касцёла Святога Казіміра]]. Сталовая працавала ў асобным будынку на вуліцы Святой Ганны. Праваслаўныя вучні гімназіі з канца 1920-х гадоў слухалі казані па-беларуску ў [[Царква Святой Параскевы Пятніцы (Вільнюс)|Пятніцкай царкве]]. Апроч адукацыі, у гімназіі праводзілася рознабаковае культурнае навучанне. У школе працавалі: * літаратурны і драматычны гурткі (з навучэнцаў складалася [[Беларуская драматычная майстроўня]], якая афіцыйна базіравалася ў тым жа будынку ў Базыльянскіх мурах<ref name="nb_pok">{{артыкул |загаловак=Беларускі паказальнік |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1923 |нумар=6 |старонкі=6}}</ref>); * мастацкая студыя пад кіраўніцтвам Язэпа Драздовіча; * гурток лацінскай мовы пад кіраўніцтвам Мікалая Красінскага і гурток геаграфіі пад кіраўніцтвам [[Ігнат Уладзіміравіч Канчэўскі|Ігната Канчэўскага]]; * духавы [[аркестр]] на 20 інструментаў і хор (у розныя гады ім кіравалі [[Язэп Канстанцінавіч Шнаркевіч|Язэп Шнаркевіч]]<ref name="nb_4_1923" /> і Рыгор Шырма). Таксама ў гімназіі існавала ўласная скаўцкая арганізацыя (заснавана ў 1922 годзе), вучнёўскі кааператыў. Навучэнцы самастойна выдавалі друкаваныя і рукапісныя часопісы. Віленская беларуская гімназія адрознівалася талерантнасцю: апроч [[Беларусы|беларусаў]], там вучыліся [[яўрэі]], [[палякі]], [[рускія]] і [[латышы]]. === Перыяд Другой сусветнай вайны і закрыццё === Пасля [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|заняцця Вільні Чырвонай Арміяй]] у верасні 1939 года дырэктар [[Васіль Кавалевіч]] быў звольнены, а яго намеснікам стаў Барыс Кіт{{sfn|Błaszczak|2017|с=173}}. Калі ў кастрычніку 1939 года [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|Вільня была перададзена Літве]], гімназія перажыла крызіс. Каля 80&nbsp;% вучняў і частка настаўнікаў пакінулі горад і з'ехалі ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] (пераважна ў [[Навагрудак]]){{sfn|Błaszczak|2017|с=168, 173}}. З-за рэзкага скарачэння колькасці навучэнцаў літоўскія ўлады панізілі статус установы да [[прагімназія|прагімназіі]]. Новым дырэктарам стаў ксёндз Адам Станкевіч{{sfn|Błaszczak|2017|с=173}}. Установа працягвала дзейнічаць ва ўмовах нямецкай акупацыі. Яна была канчаткова закрыта ў чэрвені 1944 года перад аднаўленнем у горадзе [[Савецкая ўлада|савецкай улады]]. === Пераемнасць і сучаснасць === У верасні 1994 года намаганнямі віленскіх беларусаў гімназія была адноўлена ў выглядзе сярэдняй школы №&nbsp;15 з беларускай мовай навучання. Пазней яна была перайменавана ў сярэднюю школу імя Францыска Скарыны. 15 лютага 2013 года мэрыя Вільнюса надала школе статус гімназіі ([[Віленская гімназія імя Францыска Скарыны]]). Штогод 1 лютага ў ёй адзначаецца гістарычны Дзень гімназіі. == Некаторыя супрацоўнікі == {{columns-list|colwidth=30em| * [[Майсей Абрамовіч|Абрамовіч Майсей]], выкладаў Закон Божы [[іўдаізм|яўрэям]] * [[Адольфава (настаўніца)|Адольфава]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўніца геаграфіі, гісторыі Польшчы{{sfn|Галяк|1982—1983|}} * [[Марыя Александровіч|Александровіч Марыя]] * [[Александроўская (настаўніца)|Александроўская]] («Александровічава»){{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Маці Станіслава Александровіча — гісторыка, прафесара ўніверсітэтаў у Торуні і Беластоку.</ref>, настаўніца польскай мовы, пасля Каліноўскага * [[Францішак Аляхновіч|Аляхновіч Францішак]]<ref>У Базыльянскіх мурах месцілася Беларуская драматычная майстроўня Ф. Аляхновіча.</ref>, настаўнік польскай мовы * [[Мікалай Пятровіч Анцукевіч|Анцукевіч Мікола]], настаўнік, '''дырэктар''' (?) * [[Антаніна Астроўская|Астроўская Антаніна]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Жонка Р. Астроўскага</ref>, выкладала «ручную працу»{{sfn|Галяк|1982—1983|}} * [[Радаслаў Астроўскі|Астроўскі Радаслаў]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, '''дырэктар''' (1924—1936, з перапынкам), выкладаў матэматыку, фізіку і касмаграфію * [[Ян Багаткевіч|Багаткевіч Ян]], выкладаў праваслаўную рэлігію * [[Вячаслаў Васілевіч Багдановіч|Багдановіч Вячаслаў (Вацлаў)]]<ref name="ШутУсп"/>, настаўнік матэматыкі * [[Генадзь Васілевіч Багдановіч|Багдановіч Генадзь]], настаўнік геаграфіі, гісторыі, алгебры, заканадаўства * [[Леанід Барысаглебскі|Барысаглебскі Леанід]], настаўнік фізікі * [[Наталля Бенцлебен|Бенцлебен (Банцлебен) Наталля]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Перад 2-ой сусветнай вайной жыла ў Вільні па вул. Антокаль.</ref>, настаўніца нямецкай мовы * [[Пётра Просты|Бобіч Ільдэфонс]], выкладаў польскую і лацінскую мовы, каталіцкі Закон Божы * [[Сцяпан Бракоўскі|Бракоўскі Сцяпан]], выкладаў гігіену * [[Віктар Бэер|Бэер Віктар]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, кіраваў хорам * [[Севярын Віславух|Віславух Севярын]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, выкладаў гісторыю Польшчы * [[Юліяна Вітан-Дубейкаўская|Вітан-Дубейкаўская Юліяна]], настаўніца нямецкай мовы (1919—22) * [[Вішнеўскі (настаўнік)|Вішнеўскі]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Канстанцін Галкоўскі|Галкоўскі Канстанцін]] * [[Алёна Гарбачка|Гарбачка Алёна]], настаўніца французскай мовы * [[Леаніла Усцінаўна Чарняўская|Гарэцкая (Чарняўская) Леаніла]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Жонка М. Гарэцкага</ref>, настаўніца беларускай мовы, геаграфіі, арыфметыкі * [[Максім Гарэцкі|Гарэцкі Максім]], беларуская мова * [[Станіслаў Гафтовіч|Гафтовіч Станіслаў]], настаўнік гімнастыкі * {{нп4|Уладзіслаў Глухоўскі|Глухоўскі Уладзіслаў|pl|Władysław Głuchowski}} * [[Станіслаў Глякоўскі|Глякоўскі Станіслаў]], настаўнік Закону Божага (1933—39) * [[Баляслаў Грабінскі|Грабінскі Баляслаў]], доктар * [[Антон Антонавіч Грыневіч|Грыневіч Антон]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік спеваў * [[Францішак Грышкевіч|Грышкевіч Францішак]], '''дырэктар''' (1941—44) * [[Ігнат Сымонавіч Дварчанін|Дварчанін Ігнат]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік беларускай літаратуры * [[Я. Дзічкоўскі|Дзічкоўскі Я.]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, выкладаў праваслаўны Закон Божы * [[Аляксандр Дмахоўскі|Дмахоўскі Аляксандр]], настаўнік матэматыкі, касмаграфіі, фізікі * [[Язэп Драздовіч|Драздовіч Язэп]] * [[Дубіцкі (настаўнік)|Дубіцкі]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, вёў дадатковыя матэматычныя курсы і падрыхтоўчыя курсы да здачы на атэстат («матуру») * [[Ганна Душэўская|Душэўская Ганна]]<ref>Сястра К. Дуж-Душэўскага</ref>, настаўніца польскай мовы * [[Павел Дыліс|Дыліс Павел]]{{sfn|Луцкевіч|1998}}, выкладаў кальвіністам Закон Божы * [[Аляксандр Егер|Егер Аляксандр]], настаўнік біялогіі і геаграфіі * [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч|Жук-Грышкевіч Вінцэнт]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік гісторыі * [[Міхаіл Мікалаевіч Заморын|Заморын Міхаіл]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref name="ШутУсп"/><ref>Паводле ўспамінаў вучняў «найбольш рускі» сярод настаўнікаў. Выехаў у Радашковічы, адкуль у 1930-я перабраўся ў СССР, рэпрэсіраваны.</ref>, настаўнік беларускай, рускай моў, геаграфіі і гімнастыкі * [[Язэп Зарэмба|Зарэмба Язэп]] * [[Арон Згірскі|Згірскі Арон]]<ref name="Серп32">Серпухов… С. 32.</ref>, настаўнік спеваў * [[Фелікс Згірскі|Згірскі Фелікс]], настаўнік спеваў і гімнастыкі * [[Язэп Згірскі|Згірскі Язэп]], настаўнік лацінскай мовы і спеваў * [[В. Зеньковіч|Зеньковіч В.]]<ref name="Серп31"/> * [[Лідзія Ігнатава|Ігнатава Лідзія]], настаўніца французскай мовы * [[Мікола Ільяшэвіч|Ілляшэвіч Мікола]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, выкладаў прапедэўтыку філасофіі * [[Хведар Ільяшэвіч|Ілляшэвіч Хведар]], настаўнік беларускай мовы * [[Васіль Кавалевіч|Кавалевіч Васіль]], '''дырэктар''' (да восені 1939) * [[Сяргей Казека|Казека Сяргей]], настаўнік рускай мовы * [[Каліноўскі (настаўнік)|Каліноўскі]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік польскай мовы, пасля Швахловіча * [[Галіна Капава|Капава Галіна]], настаўніца гімнастыкі * [[Сымон Кароль|Кароль Сымон]]{{sfn|Луцкевіч|1998|}}, настаўнік спеваў * [[Ян Карэтнікаў|Карэтнікаў Ян]], настаўнік музыкі * [[Габрыелія Касіньская|Касіньская Габрыелія (Касінская Габрыэля)]], настаўніца польскай мовы<ref>Wspominana jest jako dobra nauczycielka o usposobieniu romantycznym.</ref> * [[Іван Катовіч|Катовіч Іван]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік прыродазнаўства ў першых класах, геаграфіі * [[Мікола Катовіч|Катовіч Мікола]], дзелавод * [[Міхаіл Сілуянавіч Кахановіч|Кахановіч Міхаіл]], старшыня педагагічнай рады (1918), '''дырэктар''' (1919—1922), настаўнік гісторыі * [[Барыс Уладзіміравіч Кіт|Кіт Барыс]], настаўнік (1931—1939), '''дырэктар''' (1939) * [[Аляксандр Коўш|Коўш Аляксандр]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік праваслаўнага Закона Божага * [[Мікалай Фаміч Красінскі|Красінскі Мікалай]]<ref name="Лях">Ляхоўскі…</ref>, выкладаў гісторыю і рускую мову, інспектар гімназіі * [[Іван Краскоўскі|Краскоўскі Ян]]<ref name="ШутУсп"/>, настаўнік гісторыі * [[Марыя Крамянёва|Крамянёва (Кшэменёва, Кжэменёва) Марыя]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўніца польскай мовы, пасля Александровіч * [[Ніл Кульчыцкі|Кульчыцкі Ніл]], выкладаў праваслаўны Закон Божы * [[Мікола Ласковіч|Ласковіч Мікола]], настаўнік матэматыкі * [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Луцкевіч Антон]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік беларускай мовы * [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Луцкевіч Іван]], настаўнік беларусазнаўства і краязнаўства * Лукашэвіч Уладзімір, выкладаў праваслаўны Закон Божы{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, таксама сакратар гімназіі{{sfn|Луцкевіч|1998}} * [[Вольга Мароз|Мароз Вольга]]{{sfn|Луцкевіч|1998}}, буфетчыца і прыбіральшчыца * [[Марцінкевіч (настаўнік)|Марцінкевіч]]{{факт?}}, настаўнік фізкультуры<ref>Кіраўнік Віленскага камітэта БНП, арыштаваны савецкай бяспекай, лёс невядомы.</ref> * [[Мікалай Міхайлавіч Марцінчык|Марцінчык Мікалай]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>(3.12.1901, в. Кубельнікі каля Бераставіцы — 23.5.1980). Лекар. Скончыў Віленскі ўніверсітэт (1927), адзін з кіраўнікоў Беларускага студэнцкага саюза, рэдактар часопіса «Студэнцкая Думка», дзеяч Грамады, Таварыства беларускай школы. Настаўнічаў у Віленскай беларускай гімназіі. Некалькі разоў быў арыштаваны польскай паліцыяй, у 1931 сасланы з Вільні пад нагляд паліцыі. Працаваў лекарам у Нараўцы на Беласточчыне. У 1948 арыштаваны органамі савецкай дзяржбяспекі. 12.8.1949 прыгавораны на 10 гадоў лагераў, сасланы ў Варкуту. У 1956 вярнуўся ў Гродна.</ref>, выкладаў хімію і анатомію * [[Ніна Маткоўская|Маткоўская Ніна]], настаўніца французскай мовы * [[Фаіна Мікуліна|Мікуліна Фаіна]]<ref name="ШутУсп"/>, выкладчыца агульнай гісторыі, рускай мовы * [[Аляксандр Міхалевіч|Міхалевіч Аляксандр]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Юрыст. Прыняў духоўны сан — стаў праваслаўным святаром. Падчас 2-ой сусветнай вайны быў настаяцелем прыходу ў Заходняй Беларусі. Пахаваны на Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках (Вільнюс).</ref>, настаўнік лацінскай і нямецкай моў, '''дырэктар''' * [[Юліяна Вітан-Дубейкаўская|Мэнке Юліяна]], выкладала нямецкую мову, агульную гісторыю, прапедэўтыку філасофіі * [[Эмілія Наруцкая|Наруцкая Эмілія]], настаўніца гісторыі * [[Антон Станіслававіч Неканда-Трэпка|Неканда-Трэпка Антон]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, '''дырэктар''' (1922-23, 1928-30), выкладаў фізіку з 1920 * [[Мікола Пакроўскі|Пакроўскі Мікола]], доктар * [[Сяргей Канстанцінавіч Паўловіч|Паўловіч Сяргей]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік праваслаўнага Закону Божага, '''дырэктар''' (1925—1928)<ref>Маракоў Л. У. РЛ; РС.</ref> * [[Міхаіл Пліс|Пліс Міхаіл]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік праваслаўнага Закону Божага (1919—1923) * [[Соф’я Пронька|Пронька Соф’я]], настаўніца беларускай мовы, арыфметыкі, малявання, каліграфіі * [[Пятро Радзюк|Радзюк Пётра]]{{sfn|Пецюкевіч|2005}}, настаўнік фізікі (1941-44) * [[Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі|Рак-Міхайлоўскі Сымон]], настаўнік матэматыкі, фізікі і хіміі (1920 — ?) * [[Канстанцін Ральцэвіч|Ральцэвіч Канстанцін]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік матэматыкі * [[Вольга Русак|Русак Вольга]]<ref name="Летап">Летапіс…</ref>, настаўніца нямецкай мовы (НБГ, з 1934) * [[Люба Русецкая|Русецкая Люба]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, выкладала «навукі аб рэчах»{{sfn|Галяк|1982—1983|}} * [[Язэп Рэшаць|Рэшаць Язэп]], настаўнік Закону Божага * [[Іван Савіцкі|Савіцкі Іван]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік гісторыі ў пачатковых класах * [[Леанід Савінскі|Савінскі Леанід]]<ref name="ШутУсп" />, настаўнік матэматыкі і фізікі * [[Алёна Сакалова-Лекант|Сакалова-Лекант Алёна]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Адна з пачынальнікаў беларускага школьніцтва ды ініцыятараў стварэння ВБГ. Да арышту жыла ў Вільні па вул. Вострабрамскай 8 (Ausros Vartu g. 9) — «Базыльянскія муры». Пасля 1944 рэпрэсіраваная савецкай бяспекай, асуджана на 6 гадоў лагераў. У сяр. 1950-ых вярнулася ў Вільнюс. Памерла ў 1960, пахавана на Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках (Вільнюс). Гл.: ''Войцік Г. Алёна Сакалова-Лекант: (серыя «Партрэты Віленчукоў») / Галіна Войцік. — Вільня: Рунь, 2004. — 17, (3) с.: партр.; ISBN 9955-427-03-5''</ref>, настаўніца беларускай мовы, арыфметыкі, малявання, каліграфіі (1919—1944) * [[Ніна Аляксандраўна Сасноўская|Сасноўская Ніна]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўніца малявання і каліграфіі * [[Мікола Сіняўскі|Сіняўскі Мікола]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік матэматыкі * [[Адам Станкевіч|Станкевіч Адам]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, кс., настаўнік каталіцкага Закону Божага (1919—1944{{sfn|Галяк|1982—1983|}}), лацінскай мовы, '''дырэктар''' * [[Уладзіслаў Талочка|Талочка Уладзіслаў]]<ref name="ШутУсп" />, кс., настаўнік каталіцкага Закону Божага * [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Тарашкевіч Браніслаў]], '''дырэктар''' (1921—1922), выкладаў прапедэўтыку філасофіі * [[Хлебэк (настаўнік)|Хлебэк]], настаўнік польскай мовы * [[Караль Швахловіч|Швахловіч Караль]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік польскай мовы * [[Язэп Канстанцінавіч Шнаркевіч|Шнаркевіч Язэп]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>З 1921 настаўнік Нясвіжскай беларускай гімназіі. Быў кіраўніком беларускамоўных класаў, выкладчыкам беларускай мовы, беларусазнаўства і спеваў. Пасля закрыцця польскімі ўладамі Нясвіжскай беларускай гімназіі (1924) працаваў настаўнікам у Віленскай беларускай гімназіі. Разам з жонкай Надзеяй пахаваны на праваслаўных Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках (Вільнюс).</ref>, кіраваў хорам * [[Марыя Шутовіч|Шутовіч Марыя]]<ref name="ШутУсп" />, загадвала інтэрнатам * [[Рыгор Раманавіч Шырма|Шырма Рыгор]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік спеваў і выхавацель у інтэрнаце * [[Леанід Шчасновіч|Шчасновіч Леанід]], настаўнік гімнастыкі * [[Пётра Шчасны|Шчасны Пётра]]<ref>Паходзіў з Навагрудчыны. Скончыў Вышэйшую школу гандлёвую ў Варшаве. Валодаў англійскай, нямецкай, рускай, беларускай, польскай мовамі. Разам з [[Барыс Кіт|Барысам Кітам]] у 1942 працаваў у семінарыі ў Паставах.</ref>, настаўнік фізікі * [[Шыдлоўскі (настаўнік)|Шыдлоўскі]], выкладчык геаграфіі Польшчы * [[Павел Южык|Южык Павел]], выкладчык малявання (1920-я) * [[Яўгенія Юзьврэк|Юзьврэк Яўгенія]], настаўніца французскай мовы * [[Андрэй Паўлавіч Якубецкі|Якубецкі Андрэй]], настаўнік гімнастыкі * [[Мадэст Яцкевіч|Яцкевіч Мадэст]], настаўнік гімнастыкі }} == Некаторыя вучні == [[Файл:Adolf Klimovič maturity certificate (1921).jpg|thumb|Атэстат спеласці [[Адольф Юстынавіч Клімовіч|Адольфа Клімовіча]] (1900—1970) аб заканчэнні 1-й Віленскай беларускай гімназіі. Дакумент выдадзены 22 чэрвеня 1921 года. Уверсе бланка размешчаны герб «[[Пагоня]]» ў дубовым вянку і бела-чырвона-белымі стужкамі.]] <gallery mode="nolines" widths="300"> Файл:Vypusk 2 1921.jpg|Група другога выпуску гімназіі (1921). Першая справа ў трэцім шэрагу — [[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталля Арсеннева]]. </gallery> {{кал|3}} * [[Кастусь Акінчыц|Акінчыц Кастусь]] * [[Валяр’ян Алексяюк|Алексяюк Валяр’ян]] (вып. 1921){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Наталля Арсеннева|Арсеннева Наталля]]<ref name="Серп33"/> (вып. 1921) * [[Слава Арэнь|Арэнь Слава]]<ref>У 1931 пасля ліквідацыі Клецкай беларускай гімназіі (дзе яго бацька быў настаўнікам) пачаў вучыцца ў Віленскай беларускай гімназіі. Арыштаваны польскі ўладамі, пасля выхаду на волю нелегальна перайшоў у СССР, рэпрэсіраваны.</ref> * [[Г. Астроўскі|Астроўскі Г.]] * [[Лявон Андрэевіч Бабровіч|Бабровіч Лявон]] * [[Янка Антонавіч Багдановіч|Багдановіч Янка]] (вып. 1927) * [[Пётр Бакач|Бакач Пётр]]<ref>Туронак Ю. Беларуская кніга пад…</ref> * [[Вера Белакоз|Белакоз Вера]]<ref>[http://novychas.info/asoba/naliezala_da_arhanizacyi_zyvie/ Належала да арганізацыі «Жыве Беларусь!»]</ref> * [[Ірэна Будзька|Будзька Ірэна]]<ref>Дачка [[Эдвард Будзька|Эдварда Будзькі]]. Выпускніца Віленскага ўніверсітэта. Перад 2-ой сусветнай вайной выйшла замуж за [[Вацлаў Пануцэвіч|Вацлава Пануцэвіча]]. У 1939—1941 разам з мужам працавала настаўніцай у Будславе. Пасля 2-ой сусветнай вайны ў эміграцыі. Была настаўніцай прыродазнаўства ў Беларускай гімназіі імя М. Багдановіча ў Германіі. Жыве ў ЗША.</ref> * [[Людвіка Будзька|Будзька Людвіка]]<ref>Дачка [[Эдвард Будзька|Эдварда Будзькі]]. Выпускніца Віленскага ўніверсітэта. У 1939—1941 працавала настаўніцай у Будславе. Пасля 2-ой сусветнай вайны ў эміграцыі. У 1950-я выйшла замуж за Антона Бяленіса. Жыла ў ЗША. Супрацоўнічала з газетай «Беларус».</ref> * [[Часлаў Будзька|Будзька Часлаў]] * [[Аркадзь Быхавец|Быхавец Аркадзь]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Часлаў Васілевіч|Васілевіч Часлаў]]<ref>Паходзіў з Будслава. У 1939 рэпрэсіраваны савецкай дзяржбяспекай.</ref> * [[Мікалай Пятровіч Васілеўскі|Васілеўскі Мікола]]<ref name="Серп33">Серпухов… С. 33.</ref> * [[М. Васілёк|Васілёк М.]]<ref name="Серп32"/> * [[Міхал Вітушка|Вітушка Міхал]] (вып. 1930) * [[Галіна Антонаўна Войцік|Войцік (Луцкевіч) Галіна]]<ref>Дачка Зоські Верас</ref> * Воўк-Левановіч Аўгіння<ref>Эмігравала ў Аўстралію</ref> * [[Кіра Гаўрыловіч|Гаўрыловіч Кіра]] * [[Леанід Галяк|Галяк Леанід]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}} (вып. 1930) * [[Васіль Грузд|Грузд Васіль]]<ref>Не скончыў навучання, нелегальна перайшоў у СССР, рэпрэсіраваны</ref> * [[Францішак Грышкевіч|Грышкевіч Францішак]]<ref>Маракоў РЛ</ref> (вып. 1926) * [[Адам Дасюкевіч|Дасюкевіч Адам]] * [[Ігнат Сымонавіч Дварчанін|Дварчанін Ігнат]]<ref name="Серп33"/> (экстэрн. 1921) * [[Мацей Дурэйка|Дурэйка Мацей]]<ref>Жаўнер Арміі Андэрса, жыў у Вялікабрытаніі</ref> * [[Арнольд Дыліс|Дыліс Арнольд]]<ref name="ШутУсп">''Шутовіч Я.'' Успаміны пра …</ref><ref name="Серп30">Серпухов… С. 30</ref> * [[Аўген Дыліс|Дыліс Аўген]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Павел Дыліс|Дыліс Павел]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Людміла Жамойціна|Жамойціна Людміла]] (вып. 1937)<ref>Сястра [[Янка Жамойцін|Я. Жамойціна]]. Нар. 9.6.1915 у сялянскай сям’і ў в. Клімавічы, на Лідчыне. Скончыла педагагічны інстытут (1939). У 1939—1941 працавала ў Лідскай беларускай дзесяцігодцы, у тым часе выйшла замуж. З 1941—1943 кіравала Самашкскай беларускай пачатковай школай. У 1943 выехала ў Вільню. З 1946 жыла ў Польшчы ў Любліне, а з 1956 у Варшаве. Працавала настаўніцай рускай мовы ў ліцэі імя Ю. Славацкага. Пам. 3.1.1986.</ref> * [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч|Жук-Грышкевіч Вінцэнт]] (вып. 1922) * [[Раіса Жук-Грышкевіч|Жук-Грышкевіч Раіса]] * [[Аляксандр Жыткевіч|Жыткевіч Аляксандр (Шура)]] * [[Янка Жэдзік|Жэдзік Янка]]<ref>Пад акупацыяй кіраваў школай у Пружанах.</ref> * [[Гелена Забельская|Забельская Гелена]] * [[Эма Залкінд|Залкінд Эма]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Лейзар Зарэцкі|Зарэцкі Лейзар]] (вып.1923){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Анатоль Іверс|Іверс Анатоль]] (Міско Іван)<ref>Чыгрын С. Не пыталі, ці зжата, ці скошана… // Ніва № 4 (2280), 23 студз. 2000.</ref> (1926—1928) * [[Мікола Ільяшэвіч|Ілляшэвіч Мікола]] (вып. 1923) * [[Хведар Ільяшэвіч|Ілляшэвіч Хведар]] * [[Антон Кабак|Кабак Антон]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Уладзімір Кабушка|Кабушка Уладзімір]] * [[Барыс Сафронавіч Каверда|Каверда Барыс]] * [[Дуся Казлова|Казлова Дуся]]<ref>[https://novychas.by/poviaz/jae-dapytvau-asabista-canava 1]</ref> * [[Леанард Казлоўскі|Казлоўскі Леанард/Леў]] (вып.1923){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Уладзімір Каляўр|Каляўр (Калаўр) Уладзімір]] (памёр у снежні 1922 года, быўшы вучнем 8-га класа)<ref name="nb_obituary">{{артыкул |загаловак=Уладзімір Каляўр (некралог) |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1922 |нумар=3 |старонкі=6}}</ref><ref name="Серп31">Серпухов… С. 31.</ref> * [[Язэп Каліцкі|Каліцкі Язэп]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Аляксандр Калодка|Калодка Аляксандр]] (1926—1927) * [[Мацей Канапацкі|Канапацкі Мацей]]<ref>Сын [[Гасан Канапацкі|Гасана Канапацкага]]</ref> * [[Міхаіл Канцылярчык|Канцылярчык Міхаіл]] * [[Усевалад Кароль|Кароль Усевалад]]<ref>Нар. 18.10.1919 у в. Старое Сяло на Міншчыне. Палітычна-грамадскі дзеяч. У 1928—1929 вучыўся ў Радашковіцкай беларускай гімназіі. З 1929 вучань Віленскай беларускай гімназіі (скончыў 1936). Пасля студэнт медыцынскага факультэта Віленскага ўніверсітэта. Быў апошнім кіраўніком [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускага студэнцкага саюза]]. Падчас нямецкай акупацыі працаваў у Баранавічах лекарам, належаў да падпольнай Беларускай незалежніцкай партыі. У 1944 арыштаваны НКУС, асуджаны на 10 гадоў зняволення. Памёр у пач. кастрычніка 1984 у Баранавічах.</ref> (вып. 1936) * [[Ганна Карпюк|Карпюк Ганна]] * [[Іван Касяк|Касяк Іван]]<ref>Маракоў РЛ.</ref> * [[Канстанцін Касяк|Касяк Канстанцін]]<ref name="КоўшМае"/><ref>Паводле адных звестках, расстраляны немцамі ў 1943 на даносе, па другіх — палякамі ў 1944 (Коўш С.), паводле трэціх — пасля 2-ой сусветнай вайны жыў у Вілейцы і быў рэпрэсіраваны.</ref> * [[Анеля Катковіч|Катковіч Анеля]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Адольф Клімовіч|Клімовіч Адольф]]<ref name="Серп33"/> * [[Уладзімір Корж|Корж Уладзімір]] (вып. 1922)<ref name="Серп30"/> {{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Святаслаў Коўш|Коўш Святаслаў]] (вып. 1934) * [[Вольга Крако|Крако Вольга]]<ref name="НС91-22"/> * [[Кубаў (вучань)|Кубаў]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}} * [[Уладзімір Лабко|Лабко Уладзімір]] * [[Ганна Ліхадзіеўская|Ліхадзіеўская Ганна]] (вып.1922) {{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Луцкевіч Лявон]]<ref>Нар. 1922. Падчас нямецкай акупацыі — афіцэр Беларускай Краёвай Абароны, быў у батальёне «Дальвіц», арыштаваны ў Польшчы (1945), праходзіў па працэсе над кіраўнікамі БНП («справа 6-ці», Мінск, 1946), пасля лагераў жыў у Вільнюсе. Пам. 1997.</ref> * [[Юрка Луцкевіч|Луцкевіч Юрый (Юрка)]] * [[Аляксандр Лябецкі|Лябецкі Аляксандр]] * [[Ніна Ляўковіч|Ляўковіч Ніна]] * [[Анастасія Малюк|Малюк Анастасія]] * [[Вольга Мароз|Мароз Вольга]]<ref name="НС91-22">Наша слова, 1991, № 22, 17-23 ліпеня.</ref> * [[Леаніла Марціновіч|Марціновіч (Спорык) Леаніла]]<ref name="НС91-22"/> * [[Ніна Марціновіч|Марціновіч Ніна]] * [[Люба Марцінчык|Марцінчык Люба]] * [[Барыс Махляр|Махляр Барыс]] * [[Таццяна Мацвеева|Мацвеева Таццяна]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Мікалай Мінкевіч|Мінкевіч Мікалай]] * [[Міхаіл Гаўрылавіч Мінкевіч|Мінкевіч Міхаіл]] (вып. 1937) * [[Альберт Мілер|Мілер Альберт]] (вып. 1930) * [[Якуб Герасімавіч Міско|Міско Якуб]]<ref>''Маракоў Л.'' Міско Якуб Герасімавіч // Рэпрэсаваныя літаратары… Т. 2.</ref> (1925—1928) * [[Галя Міхалевіч|Міхалевіч Галя]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref name="ReferenceA">Бацька — настаўнік гімназіі Аляксандр Міхалевіч</ref> * [[Наталля Міхалевіч|Міхалевіч Наталля]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref name="ReferenceA"/> * [[Аркадзь Міцька|Міцька Аркадзь]] (вып.1923){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Нікандар Мядзейка|Мядзейка Нікандар]] * [[Герэк Мядзёлка|Мядзёлка Герэк]]<ref>нар. 1917. Навучаўся адзін год. Скончыў чыгуначную школу ў Лунінцы. Пасля вайны жыў у Польшчы, працаваў на «Pafawag» (фабрыка чыгуначных вагонаў) ва Уроцлаве. Памёр 1968, Уроцлаў.</ref> * [[Чэслаў Мядзёлка|Мядзёлка Чэсь]]<ref>нар. 1911. Навучаўся адзін год. Перад 2-ой сусветнай вайной працаваў бухгалтэрам у Лунінцы. Пасля вайны жыў у Польшчы. Памёр у 1995, Длугалэнцы каля Уроцлава.</ref> * [[Станіслаў Мядоўскі|Мядоўскі Станіслаў]] * [[Часлаў Найдзюк|Найдзюк Часлаў]] * [[Язэп Найдзюк|Найдзюк Язэп]]{{Факт?}} * [[Яўген Насекайла|Насекайла Яўген]] * [[Казімір Неканда-Трэпка|Неканда-Трэпка Казімір]]{{Sfn|Пецюкевіч|2005}}<ref>Сын Антона</ref> * [[Раіса Падабед|Падабед Раіса]]<ref name="КоўшМае">Коўш, С. Мае ўспаміны…</ref> * [[Падагель (вучань)|Падагель]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Янка Чабор|Патаповіч Іван]] (вып. 1931) * [[Канстанцін Паўль|Паўль Канстанцін]]<ref name="Летап"/> (7 кл., 1935)<ref group="nb" name="ex02">Адзін з ініцыятараў у 1935 стварэння дружыны скаўтаў у ВБГ.</ref> * [[Лявон Паўль|Паўль Лявон]]<ref name="Летап"/> (7 кл., 1935)<ref group="nb" name="ex02"/> * [[Мар’ян Пецюкевіч|Пецюкевіч Мар’ян (Марыян)]]<ref name="Серп33"/> * [[Ніна Прахаровіч|Прахаровіч Ніна]] * [[А. Прохараў|Прохараў А.]]<ref name="Серп32"/> (8 кл., 1922)<ref group="nb" name="ex03">Ініцыятар стварэння ў 1922 1-й дружыны скаўтаў у ВБГ.</ref> * [[Пятроўскі (вучань)|Пятроўскі]]<ref name="КоўшМае"/><ref group="nb">Брат [[Ян Пятроўскі|Яна Пятроўскага]]?</ref> * [[Аляксей Рава|Рава Аляксей]] (вып.1923){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Пётра Радзюк|Радзюк Пётра]] * [[Міраслава Русак|Русак (Станкевіч) Міраслава]]<ref>Сястра Яраслава Станкевіча.</ref> * [[Міхаіл Рэшатаў|Рэшатаў Міхаіл]] * [[Лявон Рыдлеўскі|Рыдлеўскі Лявон]] * [[Анатоль Сакалоў|Сакалоў Анатоль]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Нар. 1915, сын А. Сакаловай-Лекант. Скончыў Віленскую беларускую гімназію, юрыдычны факультэт Віленскага ўніверсітэта. У 1938 вывучаў юрыспрудэнцыю ў Варшаве. У 1941 — бурмістар г. Беразіно. У 1942 удзельнічаў ў несавецкім беларускім партызанскім руху, у атрадзе Ул. Шавеля пад Барысавам. Афіцэр Беларускае Краёвае Абароны, член БНП. Пасля вайны ў Германіі, далейшы лёс невядомы, магчыма эміграваў ў Амерыку.</ref> * [[Юльян Саковіч|Саковіч Юльян]] * [[Алесь Салагуб|Салагуб Алесь]]<ref name="Серп32"/> (вып. 1927) * [[Аляксандр Сасноўскі|Сасноўскі Аляксандр]] (вып.1921){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Раман Семашкевіч|Семашкевіч Раман]]<ref name="Лях"/> * [[В. Сідаровіч|Сідаровіч В.]]<ref name="Серп33"/> * [[Вінцук Склубоўскі|Склубоўскі Вінцук]]<ref>[https://niva.bialystok.pl/issue/2002/20/art_03.htm Міхась Хмялеўскі. Памёр Вінцук Склубоўскі // Тыднёвік беларусаў у Польшчы «Ніва». — 2002. — № 20 (2401).] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210308125836/https://niva.bialystok.pl/issue/2002/20/art_03.htm |date=8 сакавіка 2021 }}</ref> * [[Максім Танк|Скурко Яўген (Максім Танк)]] * [[Марыя Скурчанка|Скурчанка Марыя]]{{Sfn|Луцкевіч|1998|}}<ref group="nb">Адна з першых абітурыентак.</ref> * [[Барыс Сладкоўскі|Сладкоўскі Барыс]] * [[Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч|Станкевіч Станіслаў]] * [[Ян Станкевіч|Станкевіч Ян]] (вып. 1921) * [[Яраслаў Станкевіч|Станкевіч Яраслаў]]<ref>Сын [[Станіслаў Лявонавіч Станкевіч|Ст. «Кнігара» Станкевіча]], брат Міраславы Русак</ref> * [[Бернард Стаповіч|Стаповіч (Стэповіч) Бернард]]<ref>Брат [[Казімір Сваяк|Казіміра Сваяка]]. Нар. 30.8.1907 у вёсцы Барані на Віленшчыне. У 1939 скончыў агранамічны факультэт Віленскага ўніверсітэта. У 1945 прыехаў у Сопат, да 1952 працаваў у Аддзеле сельскай гаспадаркі ваяводскай управы ў Гданьску, пасля ў Міністэрстве сельскай гаспадаркі ў Варшаве. У 1972 выйшаў на пенсію, пісаў артыкулы па аграноміі ў часопіс «Gromada Rolnik Polski». Пам. 9.8.1982.</ref> * [[Таццяна Стракоўская|Стракоўская Таццяна]] * [[Таісія Сухая|Сухая Таісія]] * [[Антон Сымановіч|Сымановіч Антон]] * [[Аляксей Сянкевіч|Сянькевіч Аляксей]]{{Факт?}} * [[Ніна Тарас|Тарас Ніна]] (вып. 1936) * [[Юрка Тарасюк|Тарасюк Юрка]]<!--удзельнік страйку ў лютым 1929--> * [[Валянцін Паўлавіч Таўлай|Таўлай Валянцін]] * [[Вітаўт Тумаш|Тумаш Вітаўт]] * [[Мікалай Урбановіч (вучань)|Урбановіч Мікалай]] * [[Язэп Паўлавіч Урбановіч|Урбановіч Язэп]]<ref name="Серп32"/> * [[Юры Фёдараў|Фёдараў Юры]] * [[Часлаў Ханяўка|Ханяўка Чэслаў]] * [[Янка Хвораст|Хвораст Іван]]<ref name="КітУспАбБГВ">Кіт, Б. Успаміны аб…</ref><ref group="nb">Пазней танцор хору Р. Шырмы.</ref> (вып. 1927) * [[Вера Шавель|Шавель (Шавелева) Вера]] * [[Уладзімір Шавель|Шавель Уладзімір]]<ref>Пасля быў студэнтам юрыдычнага факультэта Віленскага ўніверсітэта. З 1943 камендант паліцыі Мінскай акругі, увосень 1943 загінуў пры невысветленых акалічнасцях. Яго памяці, між іншых, прысвечаны ўспаміны [[Язэп Малецкі|Язэпа Малецкага]] («Пад знакам Пагоні», Таронта, 1976).</ref> * [[Антон Шантыр|Шантыр Антон]]<ref>Сын Зоські Верас</ref> * [[Яўгенія Шастак|Шастак Яўгенія (Жэня)]]<ref>Нар. 27.4.1922 у вёсцы Заполле на Навагрудчыне (цяпер Карэліцкі р-н Гродзенскай вобл.) у сялянскай сям’і. Грамадская дзеячка, лекар. Скончыла Віленскую беларускую гімназію (1939). Удзельнічала ў [[Другі Усебеларускі кангрэс|II Усебеларускім кангрэсе]]. Арыштавана ў 1948 калі была студэнткай 4 курсу медінстытуту, асуджаная на 25 гадоў зняволення, пакаранне адбывала ў Кінгірскім лагеры. Пасля вызвалення (1956) была залічана на 4 курс Мінскага медінстытута. Працавала лекарам, жыла ў Навагрудку. Пам. 20.11.1998.</ref> (вып. 1939) * [[Галіна Швед|Швед (Швэд) Галіна]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Павел Шкодзіч|Шкодзіч Павел]] (адл. 1929)<ref>Малодшы брат [[Васіль Шкодзіч|Васіля Шкодзіча]], адлічаны ў 1929 годзе за ўдзел у забастоўках, выехаў у СССР, у 1937 годзе рэпрэсаваны.</ref> * [[Анатоль Шкуцька|Шкуцька Анатоль]] (вып. 1928) * [[Вера Шостак|Шостак Вера]]<ref>Вера Сымонаўна Спарычанка‑Шостак. Нар. 19.12.1917 на Навагрудчыне. Працавала настаўніцай англійскай мовы ў Вільнюсе. Мела дачку і сына Яраслава Войціка. Пам. 4.3.2008, пахаваная на праваслаўных могілках Быліны (Вільнюс).</ref> * [[Янка Шутовіч|Шутовіч Ян]]<ref name="Серп33"/> (вып. 1924) * [[Аляксандр Канстанцінавіч Шыдлоўскі|Шыдлоўскі Александр]] (з 1921) * [[Аляксандр Юшко|Юшко Аляксандр]] (вып.1923) {{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Кузьма Янэль|Янэль Кузьма]] ; Памылкі гістарыёграфаў * [[Антон Шукелойць|Шукелойць Антон]]<ref>Ёрш С. Сябры Беларускай Незалежніцкай Партыі. Біяграфічны даведнік // Вяртаньне БНП. Асобы і дакумэнты Беларускай Незалежніцкай Партыі. — Слонім-Мінск, 1998.</ref> не вучыўся ў ВБГ. {{канец кал}} == Памяць == <gallery caption="Памятныя шыльды на былым будынку Віленскай беларускай гімназіі" class="center" widths="150" heights="150"> Haloŭny fasad Vilenskaj himnasii.jpg|Былы будынак Віленскай беларускай гімназіі Natallia Arseńnieva Vilnia 1919-1921.jpg|[[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталля Арсеннева]] Maksim Harecki Vilnia 1919-1923.jpg|[[Максім Гарэцкі]] Adam Stankevič 1891-1949 šylda.Vilnia.jpg|[[Адам Станкевіч]] </gallery> == Заўвагі == {{reflist|group="nb"}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |загаловак=25-лецьце беларускай гімназіі у Вільні |месца=Вільня |выдавецтва=Выданне Беларускае Гімназіі у Вільні |год=1944 |старонак=48 |спасылка=https://archive.org/details/da-25-leccia-vbh-1944}} * {{кніга |аўтар=Адамковіч А. |загаловак=Беларусы ў Літве: учора і сёння. Кніга І – Вільня |адказны=рэд. Л. Плыгаўка |месца=Вільня |выдавецтва=Таварыства беларускай культуры ў Літве |год=2010 |старонкі=43—78 |isbn=978-9955-578-14-7}} * {{кніга |аўтар=[[Аляксандр Мікалаевіч Вабішчэвіч|Вабішчэвіч А. М.]] |загаловак=Асвета ў Заходняй Беларусі (1921—1939): Манаграфія |месца=Брэст |выдавецтва=Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт |год=2004 |старонак=116 |isbn=985-473-117-0}} * {{артыкул |аўтар=[[Аляксандр Мікалаевіч Вабішчэвіч|Вабішчэвіч А. М.]] |загаловак=Беларускія гімназіі ў культурна-асветніцкім і грамадска-палітычным жыцці Заходняй Беларусі (1920 — 1930-яя гг.) |выданне=Białoruskie Zeszyty Historyczne |год=2002 |нумар=18 |старонкі=78—90}} * {{кніга |аўтар=Галяк Л. |загаловак=Успаміны. У 2-х кн. |месца=ЗША |выдавецтва=Летапіс |год=1982—1983 |ref=Галяк}} * {{артыкул |аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Н.]] |загаловак=Дзеячы беларускай паваеннай эміграцыі (біяграфічны даведнік) |выданне=[[Запісы БІНіМ]] |год=2014 |нумар=37 |старонкі=10—258}} * {{кніга |аўтар=Катковіч A., Катковіч-Клентак В. |загаловак=Успаміны |адказны=Навук. рэд. Глагоўская А., Харужы В. |месца=Беласток |выдавецтва=Беларускае гістарычнае таварыства |год=1999 |старонак=142 |isbn=83-909009-9-8}} * {{артыкул |аўтар=Кіт Б. |загаловак=Успаміны аб Беларускай гімназіі ў Вільні (1928—1939) |выданне=Спадчына |год=1999 |нумар=1 |старонкі=29—60}} * {{кніга |аўтар=Кнырэвіч С. |загаловак=Магілы беларусаў у Чэхіі і Славакіі |месца=Прага |год=2020 |старонак=270 |isbn=978-80-908078-0-8 |ref=Кнырэвіч}} * {{кніга |аўтар=[[Лявон Луцкевіч|Луцкевіч Л.]] |загаловак=Вандроўкі па Вільні |месца=Вільня |выдавецтва=Рунь |год=1998 |isbn=9986-9228-2-8 |ref=Луцкевіч}} * {{артыкул |аўтар=[[Уладзімір Віктаравіч Ляхоўскі|Ляхоўскі У.]] |загаловак=Маладзёвы рух паміж дзвюмя войнамі (1921—1939 гг.) |выданне=Спадчына |год=2012 |нумар=161 |старонкі=3—115}} * {{кніга |аўтар=Пецюкевіч М. |загаловак=Лісты |адказны=рэд. Галена Глагоўская, Вячаслаў Харужы |месца=Беласток |выдавецтва=Беларускае Гістарычнае Таварыства |год=2005 |старонак=154 |isbn=83-60456-00-3 |ref=Пецюкевіч}} * {{артыкул |аўтар=[[Вітаўт Тумаш|Тумаш В.]] |загаловак=Беларуская Віленская гімназія |выданне=Полацак |год=1992 |нумар=3—9}} * {{артыкул |аўтар=[[Янка Шутовіч|Шутовіч Я.]] |загаловак=Успаміны пра Віленскую Беларускую гімназію |выданне=Спадчына |год=1995 |нумар=1 |старонкі=24—27}} * {{артыкул |аўтар=Gierowska-Kałłaur J. |загаловак=The biographies of leading Belarusian activists in the light of information gathered by the Polish Governmental Commissioner for the City of Vilnius in 1924 |выданне=Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej |год=2016 |том=LI-SI (2) |старонкі=31—71 |issn=2353-6403 |doi=10.12775/SDR.2016.EN2.02 |lang=en |ref=Gierowska-Kałłaur}} * {{артыкул |аўтар=Błaszczak T. |загаловак=Autumn 1939 – The Vilnius Question and the Case of Lithuanian Belarusians |выданне=Lietuvos istorijos metraštis |год=2017 |нумар=67 |старонкі=163—178 |issn=1392-0588 |doi=10.7220/2335-8769.67.8 |lang=en |ref=Błaszczak}} == Спасылкі == {{навігацыя}} *[https://www.racyja.com/kultura/redkiya-zdymki-vilenskaj-belaruskaj-g/ Рэдкія здымкі Віленскай беларускай гімназіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200927081939/https://www.racyja.com/kultura/redkiya-zdymki-vilenskaj-belaruskaj-g/ |date=27 верасня 2020 }} *[https://pawet.net/library/history/bel_history/_belz/1935cl17/%D1%83_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%96._%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%96_%D0%B0%D0%B4_%D0%BD%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0.html У беларускай гімназіі. Уражанні ад непасрэднага назіральніка // Наша слова.pdf № 12 (116), 20 сакавіка 2024. // Наша слова.pdf № 12 (116), 20 сакавіка 2024.] // на [[pawet.net]] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Віленская беларуская гімназія}} [[Катэгорыя:Віленская беларуская гімназія| ]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з беларускай мовай навучання]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы, заснаваныя ў 1919 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1944 годзе]] [[Катэгорыя:1919 год у Вільні]] owxisfa3r10khliiy5rbuhnfnoec6cx 5156292 5156290 2026-06-20T08:10:57Z M.L.Bot 261 /* Некаторыя вучні */ гэта ўжо лішняе, ёсць асобны артыкул 5156292 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Віленская гімназія}} {{Школа}} '''Ві́ленская белару́ская гімна́зія''' — адна з першых беларускіх сярэдніх школ у [[Вільнюс|Вільні]], якая дзейнічала ў 1919—1944 гадах. Сучаснікі і гісторыкі часта называюць яе «беларускім нацыянальным універсітэтам»<ref>{{кніга |загаловак=Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае |год=2012 |старонкі=370}}</ref>. У розны час тут працавалі [[Адам Станкевіч]], [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў Тарашкевіч]], [[Максім Гарэцкі]], [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антон Луцкевіч]], [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|Аркадзь Смоліч]], [[Рыгор Раманавіч Шырма|Рыгор Шырма]], [[Барыс Уладзіміравіч Кіт|Барыс Кіт]], [[Антон Антонавіч Грыневіч|Антон Грыневіч]], [[Язэп Драздовіч]], [[Антон Станіслававіч Неканда-Трэпка|Антон Неканда-Трэпка]], [[Францішак Грышкевіч]], [[Мікола Ільяшэвіч]], [[Хведар Ільяшэвіч]] і іншыя выдатныя навукоўцы, літаратары і педагогі. З гімназіі пачалі свой творчы шлях паэты і пісьменнікі [[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталля Арсеннева]], [[Алесь Салагуб]], [[Валянцін Паўлавіч Таўлай|Валянцін Таўлай]], [[Кастусь Акула]], мастак [[Раман Семашкевіч]], навуковец і старшыня [[Рада БНР|Рады БНР]] [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч]]. Тут навучаліся дырэктар Беларускага інстытута навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку [[Вітаўт Тумаш]], гісторык [[Язэп Найдзюк]], журналіст і педагог [[Янка Багдановіч]], гісторык і выдавец [[Вацлаў Пануцэвіч]], публіцыст і грамадскі дзеяч [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявон Луцкевіч]]. == Гісторыя == === Заснаванне і станаўленне === [[Файл:ISM University Vilnius.jpg|thumb|[[Базыльянскія муры (Вільня)|Базыльянскія муры]], дзе размяшчалася гімназія ў 1919—1937 гадах]] Першыя беларускія школы ў Вільні адкрыліся яшчэ падчас нямецкай акупацыі ў 1915 годзе. Прыватная Віленская беларуская гімназія арганізавана 1 лютага 1919 года [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Іванам Луцкевічам]]. Першапачатковы дазвол быў выданы ўладамі [[Нямецкая імперыя|Нямецкай імперыі]] ў канцы 1918 года і пацверджаны [[Літва|літоўскімі]] ўладамі напярэдадні заняцця горада [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]] на пачатку студзеня 1919 года. Рэгулярныя заняткі ў школе пачаліся 1 лютага 1919 года<ref>{{Артыкул |аўтар=А. |загаловак=1-я Віленская Беларуская Гімназія |выданне=[[Наша думка]] |тып=газета |год=1921 |нумар=21 |старонкі=2—3}}</ref>. Гімназія размяшчалася ў так званых [[Базыльянскія муры (Вільня)|Базыльянскіх мурах]] ([[Вастрабрамская вуліца|вуліца Вострабрамская]], 9), буйнейшым [[Беларусы ў Вільні|беларускім асяродку ў Вільні]] (таксама там размяшчаліся дзве беларускія пачатковыя школы, [[Беларускі музей у Вільні|Беларускі музей]], [[Беларускае навуковае таварыства (1918)|Беларускае навуковае таварыства]], [[Беларускі нацыянальны камітэт (Вільня)|Беларускі нацыянальны камітэт]], [[Беларускія настаўніцкія курсы (Вільня)|Беларускія настаўніцкія курсы]], [[Беларуская школьная рада Віленшчыны]], [[Віленская каталіцкая духоўная семінарыя|Духоўная семінарыя]] і [[Царква Святой Тройцы і базыльянскі манастыр (Вільнюс)|царква Святой Тройцы]]). Навучальная ўстанова была 8-класнай гуманістычнага тыпу, сумеснай для хлопчыкаў і дзяўчынак. Ад пачатку працавалі 18 настаўнікаў і навучаліся 387 вучняў<ref>{{Артыкул |загаловак=Склад вучняў 1-й Віленскай Беларускай Гімназіі к 21 снежня 1920 |выданне=Наша думка |год=1920 |нумар=1 |старонкі=5}}</ref>. [[Беларуская мова|Па-беларуску]] спачатку выкладаліся ўсе прадметы толькі ў падрыхтоўчым, першым і другім класах, старэйшыя вучні вучыліся на [[Руская мова|рускай мове]], выключэнне складалі [[беларуская літаратура]], [[Гісторыя Беларусі|гісторыя]] і [[геаграфія Беларусі]]. З 1924 года ўсе дысцыпліны пачалі выкладацца па-беларуску. У першыя гады пры гімназіі дзейнічаў прытулак для дзяцей-сірот з Вільні, [[Ашмянскі павет (1920—1940)|Ашмяншчыны]], [[Гродзенскі павет (1921—1940)|Гродзеншчыны]], [[Навагрудскі павет (1921—1940)|Навагрудчыны]], заснаваны ксяндзом [[Адам Станкевіч|Адамам Станкевічам]], і настаўніцкія курсы. Першы выпуск адбыўся 14 чэрвеня 1921 года. Гімназію скончылі 15 беларусаў, сярод іх — паэтка [[Наталля Арсеннева]], будучыя грамадскія дзеячы [[Адольф Клімовіч]], [[Ігнат Дварчанін]], [[Ян Станкевіч]], і 25 прадстаўнікоў іншых нацыянальнасцей<ref>{{Артыкул |загаловак=Выпуск у Віленскай Беларускай Гімназіі |выданне=Наша думка |год=1921 |нумар=27 |старонкі=6}}</ref><ref>{{Артыкул |загаловак=Хроніка. Выпускныя экзамены |выданне=[[Маладое жыццё (1920)|Маладое жыццё]] |год=1921 |нумар=3 |старонкі=8}}</ref>. У 1922 годзе гімназію паспяхова скончылі 36 вучняў<ref>{{Артыкул |загаловак=1-ая Віленская Беларуская Гімназія |выданне=[[Беларускі звон]] |год=1922 |нумар=15 |старонкі=4}}</ref>. === Дзейнасць у міжваеннай Польшчы === [[Файл:Vilnia, Biełaruskaja gimnazija, Bieł-čyrvona-bieły ściah. Вільня, Беларуская гімназія, Бел-чырвона-белы сьцяг (1922).jpg|thumb|Вокладка легітымацыі вучня гімназіі, 1922 год.]] Доўгі час гімназія была прыватнай і фінансавалася грамадскімі арганізацыямі, сярод якіх былі Школьная рада ў Вільні, [[Таварыства беларускай школы]] і бацькоўскі камітэт. Яна мела афіцыйную назву «Віленская беларуская гімназія камітэту бацькоў» ({{lang-pl|Gimnazjum Białoruskie Komitetu Rodzicielskiego}}) і рэгістрацыйны нумар 12. Частка вучняў з незаможных сем’яў вызвалялася ад аплаты за навучанне. Для фінансавай падтрымкі бедных навучэнцаў грамадскасць перыядычна ладзіла дабрачынныя мерапрыемствы. Напрыклад, 27 студзеня 1923 года ў памяшканні гімназіі адбылася спецыяльная вечарына са спектаклем і выступам хору, сродкі ад якой пайшлі на карысць незаможных вучняў<ref name="nb_4_1923">{{артыкул |загаловак=З Вільні. Вучнёўская вечарына |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1923 |нумар=4 |старонкі=4}}</ref>. У лістападзе 1922 года ў сувязі з абраннем дырэктара гімназіі [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Б.&nbsp;Тарашкевіча]] паслом у польскі [[Сойм Рэспублікі Польшча|Сойм]], выкананне яго абавязкаў было ўскладзена на педагога [[Антон Неканда-Трэпка|Антона Неканда-Трэпку]]. На пасяджэнні педагагічнай рады 26 лістапада таго ж года Б.&nbsp;Тарашкевіч і былы дырэктар [[Міхаіл Сілуянавіч Кахановіч|М.&nbsp;Кахановіч]] выказалі жаданне афіцыйна пакінуць свае пасады ва ўстанове з 1 снежня 1922 года<ref name="nb_1_1922">{{артыкул |загаловак=З Беларускага жыцця. Беларуская гімназія |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1922 |нумар=1 |старонкі=4}}</ref>. У снежні 1922 года ўстанову наведаў праваслаўны мітрапаліт [[Юрый (Ярашэўскі)]], які звярнуўся да навучэнцаў і выкладчыкаў з прывітальным словам на беларускай мове, падкрэсліўшы важнасць нацыянальнай асветы<ref name="nb_visit">{{артыкул |загаловак=Мітрапаліт Юры ў Віленскай Беларускай Гімназіі |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1922 |нумар=3 |старонкі=6}}</ref>. У гэты ж перыяд установа актыўна запрашала новых педагогаў: паляніста Зянкевіча, гісторыка Снежынскага, выкладчыка славянскай мовы архімандрыта [[Павел (Марозаў)|Піліпа (Марозава)]], выкладчыка нямецкай мовы Аляксандра Міхалевіча<ref>{{Артыкул |загаловак=Хроніка. 1-ая Віленская Беларуская Гімназія |выданне=Беларускі звон |год=1922 |нумар=20 |старонкі=4}}</ref>. Гімназія працавала нягледзячы на перашкоды з боку польскіх уладаў і некалькі разоў мяняла юрыдычны статус. Паводле справаздач польскай палітычнай паліцыі (1924), улады падазравалі, што гімназія выхоўвае «ворагаў Польшчы і прыхільнікаў бальшавізму»{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=28}}. Першым дырэктарам быў [[Міхаіл Сілуянавіч Кахановіч|Міхаіл Кахановіч]], які ў 1923 годзе праз канфлікт пакінуў пасаду. З 1924 года дырэктарам стаў [[Радаслаў Астроўскі]]{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=60—61}}. З 1932 года ў выніку ўзмацнення ціску з боку польскага ўрада гімназія была адзяржаўлена і атрымала статус беларускага філіяла пры польскай {{нп3|V дзяржаўная гімназія імя Юльюша Славацкага ў Вільні|гімназіі імя Юльюша Славацкага|pl|V Państwowe Gimnazjum im. Juliusza Słowackiego w Wilnie}}. У 1937—1939 гадах яна размяшчалася ў будынку насупраць [[Касцёл Святога Духа (Вільнюс)|касцёла Святога Духа]] на [[Дамініканская вуліца (Вільня)|вуліцы Дамініканскай]] (цяпер Dominikonu g., 3-5). === Умовы навучання і грамадскае жыццё === [[Файл:Rodnyja Honi 1927 nr 3 s. 8.jpg|thumb|Мастацкая майстэрня. Злева сядзіць [[Язэп Драздовіч]], 1927 год.]] Інтэрнат беларускай гімназіі ў другой палове 1930-х гадоў знаходзіўся ў трохпавярховым доме на [[Вялікая вуліца (Вільня)|вуліцы Вялікай]] (цяпер Didzioji g., 30) каля [[Касцёл Святога Казіміра (Вільнюс)|касцёла Святога Казіміра]]. Сталовая працавала ў асобным будынку на вуліцы Святой Ганны. Праваслаўныя вучні гімназіі з канца 1920-х гадоў слухалі казані па-беларуску ў [[Царква Святой Параскевы Пятніцы (Вільнюс)|Пятніцкай царкве]]. Апроч адукацыі, у гімназіі праводзілася рознабаковае культурнае навучанне. У школе працавалі: * літаратурны і драматычны гурткі (з навучэнцаў складалася [[Беларуская драматычная майстроўня]], якая афіцыйна базіравалася ў тым жа будынку ў Базыльянскіх мурах<ref name="nb_pok">{{артыкул |загаловак=Беларускі паказальнік |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1923 |нумар=6 |старонкі=6}}</ref>); * мастацкая студыя пад кіраўніцтвам Язэпа Драздовіча; * гурток лацінскай мовы пад кіраўніцтвам Мікалая Красінскага і гурток геаграфіі пад кіраўніцтвам [[Ігнат Уладзіміравіч Канчэўскі|Ігната Канчэўскага]]; * духавы [[аркестр]] на 20 інструментаў і хор (у розныя гады ім кіравалі [[Язэп Канстанцінавіч Шнаркевіч|Язэп Шнаркевіч]]<ref name="nb_4_1923" /> і Рыгор Шырма). Таксама ў гімназіі існавала ўласная скаўцкая арганізацыя (заснавана ў 1922 годзе), вучнёўскі кааператыў. Навучэнцы самастойна выдавалі друкаваныя і рукапісныя часопісы. Віленская беларуская гімназія адрознівалася талерантнасцю: апроч [[Беларусы|беларусаў]], там вучыліся [[яўрэі]], [[палякі]], [[рускія]] і [[латышы]]. === Перыяд Другой сусветнай вайны і закрыццё === Пасля [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|заняцця Вільні Чырвонай Арміяй]] у верасні 1939 года дырэктар [[Васіль Кавалевіч]] быў звольнены, а яго намеснікам стаў Барыс Кіт{{sfn|Błaszczak|2017|с=173}}. Калі ў кастрычніку 1939 года [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|Вільня была перададзена Літве]], гімназія перажыла крызіс. Каля 80&nbsp;% вучняў і частка настаўнікаў пакінулі горад і з'ехалі ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] (пераважна ў [[Навагрудак]]){{sfn|Błaszczak|2017|с=168, 173}}. З-за рэзкага скарачэння колькасці навучэнцаў літоўскія ўлады панізілі статус установы да [[прагімназія|прагімназіі]]. Новым дырэктарам стаў ксёндз Адам Станкевіч{{sfn|Błaszczak|2017|с=173}}. Установа працягвала дзейнічаць ва ўмовах нямецкай акупацыі. Яна была канчаткова закрыта ў чэрвені 1944 года перад аднаўленнем у горадзе [[Савецкая ўлада|савецкай улады]]. === Пераемнасць і сучаснасць === У верасні 1994 года намаганнямі віленскіх беларусаў гімназія была адноўлена ў выглядзе сярэдняй школы №&nbsp;15 з беларускай мовай навучання. Пазней яна была перайменавана ў сярэднюю школу імя Францыска Скарыны. 15 лютага 2013 года мэрыя Вільнюса надала школе статус гімназіі ([[Віленская гімназія імя Францыска Скарыны]]). Штогод 1 лютага ў ёй адзначаецца гістарычны Дзень гімназіі. == Некаторыя супрацоўнікі == {{columns-list|colwidth=30em| * [[Майсей Абрамовіч|Абрамовіч Майсей]], выкладаў Закон Божы [[іўдаізм|яўрэям]] * [[Адольфава (настаўніца)|Адольфава]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўніца геаграфіі, гісторыі Польшчы{{sfn|Галяк|1982—1983|}} * [[Марыя Александровіч|Александровіч Марыя]] * [[Александроўская (настаўніца)|Александроўская]] («Александровічава»){{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Маці Станіслава Александровіча — гісторыка, прафесара ўніверсітэтаў у Торуні і Беластоку.</ref>, настаўніца польскай мовы, пасля Каліноўскага * [[Францішак Аляхновіч|Аляхновіч Францішак]]<ref>У Базыльянскіх мурах месцілася Беларуская драматычная майстроўня Ф. Аляхновіча.</ref>, настаўнік польскай мовы * [[Мікалай Пятровіч Анцукевіч|Анцукевіч Мікола]], настаўнік, '''дырэктар''' (?) * [[Антаніна Астроўская|Астроўская Антаніна]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Жонка Р. Астроўскага</ref>, выкладала «ручную працу»{{sfn|Галяк|1982—1983|}} * [[Радаслаў Астроўскі|Астроўскі Радаслаў]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, '''дырэктар''' (1924—1936, з перапынкам), выкладаў матэматыку, фізіку і касмаграфію * [[Ян Багаткевіч|Багаткевіч Ян]], выкладаў праваслаўную рэлігію * [[Вячаслаў Васілевіч Багдановіч|Багдановіч Вячаслаў (Вацлаў)]]<ref name="ШутУсп"/>, настаўнік матэматыкі * [[Генадзь Васілевіч Багдановіч|Багдановіч Генадзь]], настаўнік геаграфіі, гісторыі, алгебры, заканадаўства * [[Леанід Барысаглебскі|Барысаглебскі Леанід]], настаўнік фізікі * [[Наталля Бенцлебен|Бенцлебен (Банцлебен) Наталля]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Перад 2-ой сусветнай вайной жыла ў Вільні па вул. Антокаль.</ref>, настаўніца нямецкай мовы * [[Пётра Просты|Бобіч Ільдэфонс]], выкладаў польскую і лацінскую мовы, каталіцкі Закон Божы * [[Сцяпан Бракоўскі|Бракоўскі Сцяпан]], выкладаў гігіену * [[Віктар Бэер|Бэер Віктар]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, кіраваў хорам * [[Севярын Віславух|Віславух Севярын]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, выкладаў гісторыю Польшчы * [[Юліяна Вітан-Дубейкаўская|Вітан-Дубейкаўская Юліяна]], настаўніца нямецкай мовы (1919—22) * [[Вішнеўскі (настаўнік)|Вішнеўскі]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Канстанцін Галкоўскі|Галкоўскі Канстанцін]] * [[Алёна Гарбачка|Гарбачка Алёна]], настаўніца французскай мовы * [[Леаніла Усцінаўна Чарняўская|Гарэцкая (Чарняўская) Леаніла]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Жонка М. Гарэцкага</ref>, настаўніца беларускай мовы, геаграфіі, арыфметыкі * [[Максім Гарэцкі|Гарэцкі Максім]], беларуская мова * [[Станіслаў Гафтовіч|Гафтовіч Станіслаў]], настаўнік гімнастыкі * {{нп4|Уладзіслаў Глухоўскі|Глухоўскі Уладзіслаў|pl|Władysław Głuchowski}} * [[Станіслаў Глякоўскі|Глякоўскі Станіслаў]], настаўнік Закону Божага (1933—39) * [[Баляслаў Грабінскі|Грабінскі Баляслаў]], доктар * [[Антон Антонавіч Грыневіч|Грыневіч Антон]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік спеваў * [[Францішак Грышкевіч|Грышкевіч Францішак]], '''дырэктар''' (1941—44) * [[Ігнат Сымонавіч Дварчанін|Дварчанін Ігнат]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік беларускай літаратуры * [[Я. Дзічкоўскі|Дзічкоўскі Я.]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, выкладаў праваслаўны Закон Божы * [[Аляксандр Дмахоўскі|Дмахоўскі Аляксандр]], настаўнік матэматыкі, касмаграфіі, фізікі * [[Язэп Драздовіч|Драздовіч Язэп]] * [[Дубіцкі (настаўнік)|Дубіцкі]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, вёў дадатковыя матэматычныя курсы і падрыхтоўчыя курсы да здачы на атэстат («матуру») * [[Ганна Душэўская|Душэўская Ганна]]<ref>Сястра К. Дуж-Душэўскага</ref>, настаўніца польскай мовы * [[Павел Дыліс|Дыліс Павел]]{{sfn|Луцкевіч|1998}}, выкладаў кальвіністам Закон Божы * [[Аляксандр Егер|Егер Аляксандр]], настаўнік біялогіі і геаграфіі * [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч|Жук-Грышкевіч Вінцэнт]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік гісторыі * [[Міхаіл Мікалаевіч Заморын|Заморын Міхаіл]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref name="ШутУсп"/><ref>Паводле ўспамінаў вучняў «найбольш рускі» сярод настаўнікаў. Выехаў у Радашковічы, адкуль у 1930-я перабраўся ў СССР, рэпрэсіраваны.</ref>, настаўнік беларускай, рускай моў, геаграфіі і гімнастыкі * [[Язэп Зарэмба|Зарэмба Язэп]] * [[Арон Згірскі|Згірскі Арон]]<ref name="Серп32">Серпухов… С. 32.</ref>, настаўнік спеваў * [[Фелікс Згірскі|Згірскі Фелікс]], настаўнік спеваў і гімнастыкі * [[Язэп Згірскі|Згірскі Язэп]], настаўнік лацінскай мовы і спеваў * [[В. Зеньковіч|Зеньковіч В.]]<ref name="Серп31"/> * [[Лідзія Ігнатава|Ігнатава Лідзія]], настаўніца французскай мовы * [[Мікола Ільяшэвіч|Ілляшэвіч Мікола]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, выкладаў прапедэўтыку філасофіі * [[Хведар Ільяшэвіч|Ілляшэвіч Хведар]], настаўнік беларускай мовы * [[Васіль Кавалевіч|Кавалевіч Васіль]], '''дырэктар''' (да восені 1939) * [[Сяргей Казека|Казека Сяргей]], настаўнік рускай мовы * [[Каліноўскі (настаўнік)|Каліноўскі]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік польскай мовы, пасля Швахловіча * [[Галіна Капава|Капава Галіна]], настаўніца гімнастыкі * [[Сымон Кароль|Кароль Сымон]]{{sfn|Луцкевіч|1998|}}, настаўнік спеваў * [[Ян Карэтнікаў|Карэтнікаў Ян]], настаўнік музыкі * [[Габрыелія Касіньская|Касіньская Габрыелія (Касінская Габрыэля)]], настаўніца польскай мовы<ref>Wspominana jest jako dobra nauczycielka o usposobieniu romantycznym.</ref> * [[Іван Катовіч|Катовіч Іван]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік прыродазнаўства ў першых класах, геаграфіі * [[Мікола Катовіч|Катовіч Мікола]], дзелавод * [[Міхаіл Сілуянавіч Кахановіч|Кахановіч Міхаіл]], старшыня педагагічнай рады (1918), '''дырэктар''' (1919—1922), настаўнік гісторыі * [[Барыс Уладзіміравіч Кіт|Кіт Барыс]], настаўнік (1931—1939), '''дырэктар''' (1939) * [[Аляксандр Коўш|Коўш Аляксандр]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік праваслаўнага Закона Божага * [[Мікалай Фаміч Красінскі|Красінскі Мікалай]]<ref name="Лях">Ляхоўскі…</ref>, выкладаў гісторыю і рускую мову, інспектар гімназіі * [[Іван Краскоўскі|Краскоўскі Ян]]<ref name="ШутУсп"/>, настаўнік гісторыі * [[Марыя Крамянёва|Крамянёва (Кшэменёва, Кжэменёва) Марыя]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўніца польскай мовы, пасля Александровіч * [[Ніл Кульчыцкі|Кульчыцкі Ніл]], выкладаў праваслаўны Закон Божы * [[Мікола Ласковіч|Ласковіч Мікола]], настаўнік матэматыкі * [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Луцкевіч Антон]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік беларускай мовы * [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Луцкевіч Іван]], настаўнік беларусазнаўства і краязнаўства * Лукашэвіч Уладзімір, выкладаў праваслаўны Закон Божы{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, таксама сакратар гімназіі{{sfn|Луцкевіч|1998}} * [[Вольга Мароз|Мароз Вольга]]{{sfn|Луцкевіч|1998}}, буфетчыца і прыбіральшчыца * [[Марцінкевіч (настаўнік)|Марцінкевіч]]{{факт?}}, настаўнік фізкультуры<ref>Кіраўнік Віленскага камітэта БНП, арыштаваны савецкай бяспекай, лёс невядомы.</ref> * [[Мікалай Міхайлавіч Марцінчык|Марцінчык Мікалай]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>(3.12.1901, в. Кубельнікі каля Бераставіцы — 23.5.1980). Лекар. Скончыў Віленскі ўніверсітэт (1927), адзін з кіраўнікоў Беларускага студэнцкага саюза, рэдактар часопіса «Студэнцкая Думка», дзеяч Грамады, Таварыства беларускай школы. Настаўнічаў у Віленскай беларускай гімназіі. Некалькі разоў быў арыштаваны польскай паліцыяй, у 1931 сасланы з Вільні пад нагляд паліцыі. Працаваў лекарам у Нараўцы на Беласточчыне. У 1948 арыштаваны органамі савецкай дзяржбяспекі. 12.8.1949 прыгавораны на 10 гадоў лагераў, сасланы ў Варкуту. У 1956 вярнуўся ў Гродна.</ref>, выкладаў хімію і анатомію * [[Ніна Маткоўская|Маткоўская Ніна]], настаўніца французскай мовы * [[Фаіна Мікуліна|Мікуліна Фаіна]]<ref name="ШутУсп"/>, выкладчыца агульнай гісторыі, рускай мовы * [[Аляксандр Міхалевіч|Міхалевіч Аляксандр]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Юрыст. Прыняў духоўны сан — стаў праваслаўным святаром. Падчас 2-ой сусветнай вайны быў настаяцелем прыходу ў Заходняй Беларусі. Пахаваны на Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках (Вільнюс).</ref>, настаўнік лацінскай і нямецкай моў, '''дырэктар''' * [[Юліяна Вітан-Дубейкаўская|Мэнке Юліяна]], выкладала нямецкую мову, агульную гісторыю, прапедэўтыку філасофіі * [[Эмілія Наруцкая|Наруцкая Эмілія]], настаўніца гісторыі * [[Антон Станіслававіч Неканда-Трэпка|Неканда-Трэпка Антон]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, '''дырэктар''' (1922-23, 1928-30), выкладаў фізіку з 1920 * [[Мікола Пакроўскі|Пакроўскі Мікола]], доктар * [[Сяргей Канстанцінавіч Паўловіч|Паўловіч Сяргей]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік праваслаўнага Закону Божага, '''дырэктар''' (1925—1928)<ref>Маракоў Л. У. РЛ; РС.</ref> * [[Міхаіл Пліс|Пліс Міхаіл]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік праваслаўнага Закону Божага (1919—1923) * [[Соф’я Пронька|Пронька Соф’я]], настаўніца беларускай мовы, арыфметыкі, малявання, каліграфіі * [[Пятро Радзюк|Радзюк Пётра]]{{sfn|Пецюкевіч|2005}}, настаўнік фізікі (1941-44) * [[Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі|Рак-Міхайлоўскі Сымон]], настаўнік матэматыкі, фізікі і хіміі (1920 — ?) * [[Канстанцін Ральцэвіч|Ральцэвіч Канстанцін]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік матэматыкі * [[Вольга Русак|Русак Вольга]]<ref name="Летап">Летапіс…</ref>, настаўніца нямецкай мовы (НБГ, з 1934) * [[Люба Русецкая|Русецкая Люба]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, выкладала «навукі аб рэчах»{{sfn|Галяк|1982—1983|}} * [[Язэп Рэшаць|Рэшаць Язэп]], настаўнік Закону Божага * [[Іван Савіцкі|Савіцкі Іван]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік гісторыі ў пачатковых класах * [[Леанід Савінскі|Савінскі Леанід]]<ref name="ШутУсп" />, настаўнік матэматыкі і фізікі * [[Алёна Сакалова-Лекант|Сакалова-Лекант Алёна]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Адна з пачынальнікаў беларускага школьніцтва ды ініцыятараў стварэння ВБГ. Да арышту жыла ў Вільні па вул. Вострабрамскай 8 (Ausros Vartu g. 9) — «Базыльянскія муры». Пасля 1944 рэпрэсіраваная савецкай бяспекай, асуджана на 6 гадоў лагераў. У сяр. 1950-ых вярнулася ў Вільнюс. Памерла ў 1960, пахавана на Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках (Вільнюс). Гл.: ''Войцік Г. Алёна Сакалова-Лекант: (серыя «Партрэты Віленчукоў») / Галіна Войцік. — Вільня: Рунь, 2004. — 17, (3) с.: партр.; ISBN 9955-427-03-5''</ref>, настаўніца беларускай мовы, арыфметыкі, малявання, каліграфіі (1919—1944) * [[Ніна Аляксандраўна Сасноўская|Сасноўская Ніна]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўніца малявання і каліграфіі * [[Мікола Сіняўскі|Сіняўскі Мікола]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік матэматыкі * [[Адам Станкевіч|Станкевіч Адам]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, кс., настаўнік каталіцкага Закону Божага (1919—1944{{sfn|Галяк|1982—1983|}}), лацінскай мовы, '''дырэктар''' * [[Уладзіслаў Талочка|Талочка Уладзіслаў]]<ref name="ШутУсп" />, кс., настаўнік каталіцкага Закону Божага * [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Тарашкевіч Браніслаў]], '''дырэктар''' (1921—1922), выкладаў прапедэўтыку філасофіі * [[Хлебэк (настаўнік)|Хлебэк]], настаўнік польскай мовы * [[Караль Швахловіч|Швахловіч Караль]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік польскай мовы * [[Язэп Канстанцінавіч Шнаркевіч|Шнаркевіч Язэп]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>З 1921 настаўнік Нясвіжскай беларускай гімназіі. Быў кіраўніком беларускамоўных класаў, выкладчыкам беларускай мовы, беларусазнаўства і спеваў. Пасля закрыцця польскімі ўладамі Нясвіжскай беларускай гімназіі (1924) працаваў настаўнікам у Віленскай беларускай гімназіі. Разам з жонкай Надзеяй пахаваны на праваслаўных Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках (Вільнюс).</ref>, кіраваў хорам * [[Марыя Шутовіч|Шутовіч Марыя]]<ref name="ШутУсп" />, загадвала інтэрнатам * [[Рыгор Раманавіч Шырма|Шырма Рыгор]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік спеваў і выхавацель у інтэрнаце * [[Леанід Шчасновіч|Шчасновіч Леанід]], настаўнік гімнастыкі * [[Пётра Шчасны|Шчасны Пётра]]<ref>Паходзіў з Навагрудчыны. Скончыў Вышэйшую школу гандлёвую ў Варшаве. Валодаў англійскай, нямецкай, рускай, беларускай, польскай мовамі. Разам з [[Барыс Кіт|Барысам Кітам]] у 1942 працаваў у семінарыі ў Паставах.</ref>, настаўнік фізікі * [[Шыдлоўскі (настаўнік)|Шыдлоўскі]], выкладчык геаграфіі Польшчы * [[Павел Южык|Южык Павел]], выкладчык малявання (1920-я) * [[Яўгенія Юзьврэк|Юзьврэк Яўгенія]], настаўніца французскай мовы * [[Андрэй Паўлавіч Якубецкі|Якубецкі Андрэй]], настаўнік гімнастыкі * [[Мадэст Яцкевіч|Яцкевіч Мадэст]], настаўнік гімнастыкі }} == Некаторыя вучні == [[Файл:Adolf Klimovič maturity certificate (1921).jpg|thumb|Атэстат спеласці [[Адольф Юстынавіч Клімовіч|Адольфа Клімовіча]] (1900—1970) аб заканчэнні 1-й Віленскай беларускай гімназіі. Дакумент выдадзены 22 чэрвеня 1921 года. Уверсе бланка размешчаны герб «[[Пагоня]]» ў дубовым вянку і бела-чырвона-белымі стужкамі.]] <gallery mode="nolines" widths="300"> Файл:Vypusk 2 1921.jpg|Група другога выпуску гімназіі (1921). Першая справа ў трэцім шэрагу — [[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталля Арсеннева]]. </gallery> {{кал|3}} * [[Кастусь Акінчыц|Акінчыц Кастусь]] * [[Валяр’ян Алексяюк|Алексяюк Валяр’ян]] (вып. 1921){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Наталля Арсеннева|Арсеннева Наталля]]<ref name="Серп33"/> (вып. 1921) * [[Слава Арэнь|Арэнь Слава]]<ref>У 1931 пасля ліквідацыі Клецкай беларускай гімназіі (дзе яго бацька быў настаўнікам) пачаў вучыцца ў Віленскай беларускай гімназіі. Арыштаваны польскі ўладамі, пасля выхаду на волю нелегальна перайшоў у СССР, рэпрэсіраваны.</ref> * [[Г. Астроўскі|Астроўскі Г.]] * [[Лявон Андрэевіч Бабровіч|Бабровіч Лявон]] * [[Янка Антонавіч Багдановіч|Багдановіч Янка]] (вып. 1927) * [[Пётр Бакач|Бакач Пётр]]<ref>Туронак Ю. Беларуская кніга пад…</ref> * [[Вера Белакоз|Белакоз Вера]]<ref>[http://novychas.info/asoba/naliezala_da_arhanizacyi_zyvie/ Належала да арганізацыі «Жыве Беларусь!»]</ref> * [[Ірэна Будзька|Будзька Ірэна]]<ref>Дачка [[Эдвард Будзька|Эдварда Будзькі]]. Выпускніца Віленскага ўніверсітэта. Перад 2-ой сусветнай вайной выйшла замуж за [[Вацлаў Пануцэвіч|Вацлава Пануцэвіча]]. У 1939—1941 разам з мужам працавала настаўніцай у Будславе. Пасля 2-ой сусветнай вайны ў эміграцыі. Была настаўніцай прыродазнаўства ў Беларускай гімназіі імя М. Багдановіча ў Германіі. Жыве ў ЗША.</ref> * [[Людвіка Будзька|Будзька Людвіка]]<ref>Дачка [[Эдвард Будзька|Эдварда Будзькі]]. Выпускніца Віленскага ўніверсітэта. У 1939—1941 працавала настаўніцай у Будславе. Пасля 2-ой сусветнай вайны ў эміграцыі. У 1950-я выйшла замуж за Антона Бяленіса. Жыла ў ЗША. Супрацоўнічала з газетай «Беларус».</ref> * [[Часлаў Будзька|Будзька Часлаў]] * [[Аркадзь Быхавец|Быхавец Аркадзь]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Часлаў Васілевіч|Васілевіч Часлаў]]<ref>Паходзіў з Будслава. У 1939 рэпрэсіраваны савецкай дзяржбяспекай.</ref> * [[Мікалай Пятровіч Васілеўскі|Васілеўскі Мікола]]<ref name="Серп33">Серпухов… С. 33.</ref> * [[М. Васілёк|Васілёк М.]]<ref name="Серп32"/> * [[Міхал Вітушка|Вітушка Міхал]] (вып. 1930) * [[Галіна Антонаўна Войцік|Войцік (Луцкевіч) Галіна]]<ref>Дачка Зоські Верас</ref> * Воўк-Левановіч Аўгіння<ref>Эмігравала ў Аўстралію</ref> * [[Кіра Гаўрыловіч|Гаўрыловіч Кіра]] * [[Леанід Галяк|Галяк Леанід]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}} (вып. 1930) * [[Васіль Грузд|Грузд Васіль]]<ref>Не скончыў навучання, нелегальна перайшоў у СССР, рэпрэсіраваны</ref> * [[Францішак Грышкевіч|Грышкевіч Францішак]]<ref>Маракоў РЛ</ref> (вып. 1926) * [[Адам Дасюкевіч|Дасюкевіч Адам]] * [[Ігнат Сымонавіч Дварчанін|Дварчанін Ігнат]]<ref name="Серп33"/> (экстэрн. 1921) * [[Мацей Дурэйка|Дурэйка Мацей]]<ref>Жаўнер Арміі Андэрса, жыў у Вялікабрытаніі</ref> * [[Арнольд Дыліс|Дыліс Арнольд]]<ref name="ШутУсп">''Шутовіч Я.'' Успаміны пра …</ref><ref name="Серп30">Серпухов… С. 30</ref> * [[Аўген Дыліс|Дыліс Аўген]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Павел Дыліс|Дыліс Павел]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Людміла Жамойціна|Жамойціна Людміла]] (вып. 1937)<ref>Сястра [[Янка Жамойцін|Я. Жамойціна]]. Нар. 9.6.1915 у сялянскай сям’і ў в. Клімавічы, на Лідчыне. Скончыла педагагічны інстытут (1939). У 1939—1941 працавала ў Лідскай беларускай дзесяцігодцы, у тым часе выйшла замуж. З 1941—1943 кіравала Самашкскай беларускай пачатковай школай. У 1943 выехала ў Вільню. З 1946 жыла ў Польшчы ў Любліне, а з 1956 у Варшаве. Працавала настаўніцай рускай мовы ў ліцэі імя Ю. Славацкага. Пам. 3.1.1986.</ref> * [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч|Жук-Грышкевіч Вінцэнт]] (вып. 1922) * [[Раіса Жук-Грышкевіч|Жук-Грышкевіч Раіса]] * [[Аляксандр Жыткевіч|Жыткевіч Аляксандр (Шура)]] * [[Янка Жэдзік|Жэдзік Янка]]<ref>Пад акупацыяй кіраваў школай у Пружанах.</ref> * [[Гелена Забельская|Забельская Гелена]] * [[Эма Залкінд|Залкінд Эма]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Лейзар Зарэцкі|Зарэцкі Лейзар]] (вып.1923){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Анатоль Іверс|Іверс Анатоль]] (Міско Іван)<ref>Чыгрын С. Не пыталі, ці зжата, ці скошана… // Ніва № 4 (2280), 23 студз. 2000.</ref> (1926—1928) * [[Мікола Ільяшэвіч|Ілляшэвіч Мікола]] (вып. 1923) * [[Хведар Ільяшэвіч|Ілляшэвіч Хведар]] * [[Антон Кабак|Кабак Антон]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Уладзімір Кабушка|Кабушка Уладзімір]] * [[Барыс Сафронавіч Каверда|Каверда Барыс]] * [[Дуся Казлова|Казлова Дуся]]<ref>[https://novychas.by/poviaz/jae-dapytvau-asabista-canava 1]</ref> * [[Леанард Казлоўскі|Казлоўскі Леанард/Леў]] (вып.1923){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Уладзімір Каляўр|Каляўр (Калаўр) Уладзімір]] (памёр у снежні 1922 года, быўшы вучнем 8-га класа)<ref name="nb_obituary">{{артыкул |загаловак=Уладзімір Каляўр (некралог) |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1922 |нумар=3 |старонкі=6}}</ref><ref name="Серп31">Серпухов… С. 31.</ref> * [[Язэп Каліцкі|Каліцкі Язэп]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Аляксандр Калодка|Калодка Аляксандр]] (1926—1927) * [[Мацей Канапацкі|Канапацкі Мацей]]<ref>Сын [[Гасан Канапацкі|Гасана Канапацкага]]</ref> * [[Міхаіл Канцылярчык|Канцылярчык Міхаіл]] * [[Усевалад Кароль|Кароль Усевалад]]<ref>Нар. 18.10.1919 у в. Старое Сяло на Міншчыне. Палітычна-грамадскі дзеяч. У 1928—1929 вучыўся ў Радашковіцкай беларускай гімназіі. З 1929 вучань Віленскай беларускай гімназіі (скончыў 1936). Пасля студэнт медыцынскага факультэта Віленскага ўніверсітэта. Быў апошнім кіраўніком [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускага студэнцкага саюза]]. Падчас нямецкай акупацыі працаваў у Баранавічах лекарам, належаў да падпольнай Беларускай незалежніцкай партыі. У 1944 арыштаваны НКУС, асуджаны на 10 гадоў зняволення. Памёр у пач. кастрычніка 1984 у Баранавічах.</ref> (вып. 1936) * [[Ганна Карпюк|Карпюк Ганна]] * [[Іван Касяк|Касяк Іван]]<ref>Маракоў РЛ.</ref> * [[Канстанцін Касяк|Касяк Канстанцін]]<ref name="КоўшМае"/><ref>Паводле адных звестках, расстраляны немцамі ў 1943 на даносе, па другіх — палякамі ў 1944 (Коўш С.), паводле трэціх — пасля 2-ой сусветнай вайны жыў у Вілейцы і быў рэпрэсіраваны.</ref> * [[Анеля Катковіч|Катковіч Анеля]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Адольф Клімовіч|Клімовіч Адольф]]<ref name="Серп33"/> * [[Уладзімір Корж|Корж Уладзімір]] (вып. 1922)<ref name="Серп30"/> {{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Святаслаў Коўш|Коўш Святаслаў]] (вып. 1934) * [[Вольга Крако|Крако Вольга]]<ref name="НС91-22"/> * [[Кубаў (вучань)|Кубаў]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}} * [[Уладзімір Лабко|Лабко Уладзімір]] * [[Ганна Ліхадзіеўская|Ліхадзіеўская Ганна]] (вып.1922) {{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Луцкевіч Лявон]]<ref>Нар. 1922. Падчас нямецкай акупацыі — афіцэр Беларускай Краёвай Абароны, быў у батальёне «Дальвіц», арыштаваны ў Польшчы (1945), праходзіў па працэсе над кіраўнікамі БНП («справа 6-ці», Мінск, 1946), пасля лагераў жыў у Вільнюсе. Пам. 1997.</ref> * [[Юрка Луцкевіч|Луцкевіч Юрый (Юрка)]] * [[Аляксандр Лябецкі|Лябецкі Аляксандр]] * [[Ніна Ляўковіч|Ляўковіч Ніна]] * [[Анастасія Малюк|Малюк Анастасія]] * [[Вольга Мароз|Мароз Вольга]]<ref name="НС91-22">Наша слова, 1991, № 22, 17-23 ліпеня.</ref> * [[Леаніла Марціновіч|Марціновіч (Спорык) Леаніла]]<ref name="НС91-22"/> * [[Ніна Марціновіч|Марціновіч Ніна]] * [[Люба Марцінчык|Марцінчык Люба]] * [[Барыс Махляр|Махляр Барыс]] * [[Таццяна Мацвеева|Мацвеева Таццяна]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Мікалай Мінкевіч|Мінкевіч Мікалай]] * [[Міхаіл Гаўрылавіч Мінкевіч|Мінкевіч Міхаіл]] (вып. 1937) * [[Альберт Мілер|Мілер Альберт]] (вып. 1930) * [[Якуб Герасімавіч Міско|Міско Якуб]]<ref>''Маракоў Л.'' Міско Якуб Герасімавіч // Рэпрэсаваныя літаратары… Т. 2.</ref> (1925—1928) * [[Галя Міхалевіч|Міхалевіч Галя]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref name="ReferenceA">Бацька — настаўнік гімназіі Аляксандр Міхалевіч</ref> * [[Наталля Міхалевіч|Міхалевіч Наталля]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref name="ReferenceA"/> * [[Аркадзь Міцька|Міцька Аркадзь]] (вып.1923){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Нікандар Мядзейка|Мядзейка Нікандар]] * [[Герэк Мядзёлка|Мядзёлка Герэк]]<ref>нар. 1917. Навучаўся адзін год. Скончыў чыгуначную школу ў Лунінцы. Пасля вайны жыў у Польшчы, працаваў на «Pafawag» (фабрыка чыгуначных вагонаў) ва Уроцлаве. Памёр 1968, Уроцлаў.</ref> * [[Чэслаў Мядзёлка|Мядзёлка Чэсь]]<ref>нар. 1911. Навучаўся адзін год. Перад 2-ой сусветнай вайной працаваў бухгалтэрам у Лунінцы. Пасля вайны жыў у Польшчы. Памёр у 1995, Длугалэнцы каля Уроцлава.</ref> * [[Станіслаў Мядоўскі|Мядоўскі Станіслаў]] * [[Часлаў Найдзюк|Найдзюк Часлаў]] * [[Язэп Найдзюк|Найдзюк Язэп]]{{Факт?}} * [[Яўген Насекайла|Насекайла Яўген]] * [[Казімір Неканда-Трэпка|Неканда-Трэпка Казімір]]{{Sfn|Пецюкевіч|2005}}<ref>Сын Антона</ref> * [[Раіса Падабед|Падабед Раіса]]<ref name="КоўшМае">Коўш, С. Мае ўспаміны…</ref> * [[Падагель (вучань)|Падагель]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Янка Чабор|Патаповіч Іван]] (вып. 1931) * [[Канстанцін Паўль|Паўль Канстанцін]]<ref name="Летап"/> (7 кл., 1935)<ref group="nb" name="ex02">Адзін з ініцыятараў у 1935 стварэння дружыны скаўтаў у ВБГ.</ref> * [[Лявон Паўль|Паўль Лявон]]<ref name="Летап"/> (7 кл., 1935)<ref group="nb" name="ex02"/> * [[Мар’ян Пецюкевіч|Пецюкевіч Мар’ян (Марыян)]]<ref name="Серп33"/> * [[Ніна Прахаровіч|Прахаровіч Ніна]] * [[А. Прохараў|Прохараў А.]]<ref name="Серп32"/> (8 кл., 1922)<ref group="nb" name="ex03">Ініцыятар стварэння ў 1922 1-й дружыны скаўтаў у ВБГ.</ref> * [[Пятроўскі (вучань)|Пятроўскі]]<ref name="КоўшМае"/><ref group="nb">Брат [[Ян Пятроўскі|Яна Пятроўскага]]?</ref> * [[Аляксей Рава|Рава Аляксей]] (вып.1923){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Пётра Радзюк|Радзюк Пётра]] * [[Міраслава Русак|Русак (Станкевіч) Міраслава]]<ref>Сястра Яраслава Станкевіча.</ref> * [[Міхаіл Рэшатаў|Рэшатаў Міхаіл]] * [[Лявон Рыдлеўскі|Рыдлеўскі Лявон]] * [[Анатоль Сакалоў|Сакалоў Анатоль]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Нар. 1915, сын А. Сакаловай-Лекант. Скончыў Віленскую беларускую гімназію, юрыдычны факультэт Віленскага ўніверсітэта. У 1938 вывучаў юрыспрудэнцыю ў Варшаве. У 1941 — бурмістар г. Беразіно. У 1942 удзельнічаў ў несавецкім беларускім партызанскім руху, у атрадзе Ул. Шавеля пад Барысавам. Афіцэр Беларускае Краёвае Абароны, член БНП. Пасля вайны ў Германіі, далейшы лёс невядомы, магчыма эміграваў ў Амерыку.</ref> * [[Юльян Саковіч|Саковіч Юльян]] * [[Алесь Салагуб|Салагуб Алесь]]<ref name="Серп32"/> (вып. 1927) * [[Аляксандр Сасноўскі|Сасноўскі Аляксандр]] (вып.1921){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Раман Семашкевіч|Семашкевіч Раман]]<ref name="Лях"/> * [[В. Сідаровіч|Сідаровіч В.]]<ref name="Серп33"/> * [[Вінцук Склубоўскі|Склубоўскі Вінцук]]<ref>[https://niva.bialystok.pl/issue/2002/20/art_03.htm Міхась Хмялеўскі. Памёр Вінцук Склубоўскі // Тыднёвік беларусаў у Польшчы «Ніва». — 2002. — № 20 (2401).] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210308125836/https://niva.bialystok.pl/issue/2002/20/art_03.htm |date=8 сакавіка 2021 }}</ref> * [[Максім Танк|Скурко Яўген (Максім Танк)]] * [[Марыя Скурчанка|Скурчанка Марыя]]{{Sfn|Луцкевіч|1998|}}<ref group="nb">Адна з першых абітурыентак.</ref> * [[Барыс Сладкоўскі|Сладкоўскі Барыс]] * [[Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч|Станкевіч Станіслаў]] * [[Ян Станкевіч|Станкевіч Ян]] (вып. 1921) * [[Яраслаў Станкевіч|Станкевіч Яраслаў]]<ref>Сын [[Станіслаў Лявонавіч Станкевіч|Ст. «Кнігара» Станкевіча]], брат Міраславы Русак</ref> * [[Бернард Стаповіч|Стаповіч (Стэповіч) Бернард]]<ref>Брат [[Казімір Сваяк|Казіміра Сваяка]]. Нар. 30.8.1907 у вёсцы Барані на Віленшчыне. У 1939 скончыў агранамічны факультэт Віленскага ўніверсітэта. У 1945 прыехаў у Сопат, да 1952 працаваў у Аддзеле сельскай гаспадаркі ваяводскай управы ў Гданьску, пасля ў Міністэрстве сельскай гаспадаркі ў Варшаве. У 1972 выйшаў на пенсію, пісаў артыкулы па аграноміі ў часопіс «Gromada Rolnik Polski». Пам. 9.8.1982.</ref> * [[Таццяна Стракоўская|Стракоўская Таццяна]] * [[Таісія Сухая|Сухая Таісія]] * [[Антон Сымановіч|Сымановіч Антон]] * [[Аляксей Сянкевіч|Сянькевіч Аляксей]]{{Факт?}} * [[Ніна Тарас|Тарас Ніна]] (вып. 1936) * [[Юрка Тарасюк|Тарасюк Юрка]]<!--удзельнік страйку ў лютым 1929--> * [[Валянцін Паўлавіч Таўлай|Таўлай Валянцін]] * [[Вітаўт Тумаш|Тумаш Вітаўт]] * [[Мікалай Урбановіч (вучань)|Урбановіч Мікалай]] * [[Язэп Паўлавіч Урбановіч|Урбановіч Язэп]]<ref name="Серп32"/> * [[Юры Фёдараў|Фёдараў Юры]] * [[Часлаў Ханяўка|Ханяўка Чэслаў]] * [[Янка Хвораст|Хвораст Іван]]<ref name="КітУспАбБГВ">Кіт, Б. Успаміны аб…</ref> (вып. 1927) * [[Вера Шавель|Шавель (Шавелева) Вера]] * [[Уладзімір Шавель|Шавель Уладзімір]]<ref>Пасля быў студэнтам юрыдычнага факультэта Віленскага ўніверсітэта. З 1943 камендант паліцыі Мінскай акругі, увосень 1943 загінуў пры невысветленых акалічнасцях. Яго памяці, між іншых, прысвечаны ўспаміны [[Язэп Малецкі|Язэпа Малецкага]] («Пад знакам Пагоні», Таронта, 1976).</ref> * [[Антон Шантыр|Шантыр Антон]]<ref>Сын Зоські Верас</ref> * [[Яўгенія Шастак|Шастак Яўгенія (Жэня)]]<ref>Нар. 27.4.1922 у вёсцы Заполле на Навагрудчыне (цяпер Карэліцкі р-н Гродзенскай вобл.) у сялянскай сям’і. Грамадская дзеячка, лекар. Скончыла Віленскую беларускую гімназію (1939). Удзельнічала ў [[Другі Усебеларускі кангрэс|II Усебеларускім кангрэсе]]. Арыштавана ў 1948 калі была студэнткай 4 курсу медінстытуту, асуджаная на 25 гадоў зняволення, пакаранне адбывала ў Кінгірскім лагеры. Пасля вызвалення (1956) была залічана на 4 курс Мінскага медінстытута. Працавала лекарам, жыла ў Навагрудку. Пам. 20.11.1998.</ref> (вып. 1939) * [[Галіна Швед|Швед (Швэд) Галіна]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Павел Шкодзіч|Шкодзіч Павел]] (адл. 1929)<ref>Малодшы брат [[Васіль Шкодзіч|Васіля Шкодзіча]], адлічаны ў 1929 годзе за ўдзел у забастоўках, выехаў у СССР, у 1937 годзе рэпрэсаваны.</ref> * [[Анатоль Шкуцька|Шкуцька Анатоль]] (вып. 1928) * [[Вера Шостак|Шостак Вера]]<ref>Вера Сымонаўна Спарычанка‑Шостак. Нар. 19.12.1917 на Навагрудчыне. Працавала настаўніцай англійскай мовы ў Вільнюсе. Мела дачку і сына Яраслава Войціка. Пам. 4.3.2008, пахаваная на праваслаўных могілках Быліны (Вільнюс).</ref> * [[Янка Шутовіч|Шутовіч Ян]]<ref name="Серп33"/> (вып. 1924) * [[Аляксандр Канстанцінавіч Шыдлоўскі|Шыдлоўскі Александр]] (з 1921) * [[Аляксандр Юшко|Юшко Аляксандр]] (вып.1923) {{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Кузьма Янэль|Янэль Кузьма]] ; Памылкі гістарыёграфаў * [[Антон Шукелойць|Шукелойць Антон]]<ref>Ёрш С. Сябры Беларускай Незалежніцкай Партыі. Біяграфічны даведнік // Вяртаньне БНП. Асобы і дакумэнты Беларускай Незалежніцкай Партыі. — Слонім-Мінск, 1998.</ref> не вучыўся ў ВБГ. {{канец кал}} == Памяць == <gallery caption="Памятныя шыльды на былым будынку Віленскай беларускай гімназіі" class="center" widths="150" heights="150"> Haloŭny fasad Vilenskaj himnasii.jpg|Былы будынак Віленскай беларускай гімназіі Natallia Arseńnieva Vilnia 1919-1921.jpg|[[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталля Арсеннева]] Maksim Harecki Vilnia 1919-1923.jpg|[[Максім Гарэцкі]] Adam Stankevič 1891-1949 šylda.Vilnia.jpg|[[Адам Станкевіч]] </gallery> == Заўвагі == {{reflist|group="nb"}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |загаловак=25-лецьце беларускай гімназіі у Вільні |месца=Вільня |выдавецтва=Выданне Беларускае Гімназіі у Вільні |год=1944 |старонак=48 |спасылка=https://archive.org/details/da-25-leccia-vbh-1944}} * {{кніга |аўтар=Адамковіч А. |загаловак=Беларусы ў Літве: учора і сёння. Кніга І – Вільня |адказны=рэд. Л. Плыгаўка |месца=Вільня |выдавецтва=Таварыства беларускай культуры ў Літве |год=2010 |старонкі=43—78 |isbn=978-9955-578-14-7}} * {{кніга |аўтар=[[Аляксандр Мікалаевіч Вабішчэвіч|Вабішчэвіч А. М.]] |загаловак=Асвета ў Заходняй Беларусі (1921—1939): Манаграфія |месца=Брэст |выдавецтва=Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт |год=2004 |старонак=116 |isbn=985-473-117-0}} * {{артыкул |аўтар=[[Аляксандр Мікалаевіч Вабішчэвіч|Вабішчэвіч А. М.]] |загаловак=Беларускія гімназіі ў культурна-асветніцкім і грамадска-палітычным жыцці Заходняй Беларусі (1920 — 1930-яя гг.) |выданне=Białoruskie Zeszyty Historyczne |год=2002 |нумар=18 |старонкі=78—90}} * {{кніга |аўтар=Галяк Л. |загаловак=Успаміны. У 2-х кн. |месца=ЗША |выдавецтва=Летапіс |год=1982—1983 |ref=Галяк}} * {{артыкул |аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Н.]] |загаловак=Дзеячы беларускай паваеннай эміграцыі (біяграфічны даведнік) |выданне=[[Запісы БІНіМ]] |год=2014 |нумар=37 |старонкі=10—258}} * {{кніга |аўтар=Катковіч A., Катковіч-Клентак В. |загаловак=Успаміны |адказны=Навук. рэд. Глагоўская А., Харужы В. |месца=Беласток |выдавецтва=Беларускае гістарычнае таварыства |год=1999 |старонак=142 |isbn=83-909009-9-8}} * {{артыкул |аўтар=Кіт Б. |загаловак=Успаміны аб Беларускай гімназіі ў Вільні (1928—1939) |выданне=Спадчына |год=1999 |нумар=1 |старонкі=29—60}} * {{кніга |аўтар=Кнырэвіч С. |загаловак=Магілы беларусаў у Чэхіі і Славакіі |месца=Прага |год=2020 |старонак=270 |isbn=978-80-908078-0-8 |ref=Кнырэвіч}} * {{кніга |аўтар=[[Лявон Луцкевіч|Луцкевіч Л.]] |загаловак=Вандроўкі па Вільні |месца=Вільня |выдавецтва=Рунь |год=1998 |isbn=9986-9228-2-8 |ref=Луцкевіч}} * {{артыкул |аўтар=[[Уладзімір Віктаравіч Ляхоўскі|Ляхоўскі У.]] |загаловак=Маладзёвы рух паміж дзвюмя войнамі (1921—1939 гг.) |выданне=Спадчына |год=2012 |нумар=161 |старонкі=3—115}} * {{кніга |аўтар=Пецюкевіч М. |загаловак=Лісты |адказны=рэд. Галена Глагоўская, Вячаслаў Харужы |месца=Беласток |выдавецтва=Беларускае Гістарычнае Таварыства |год=2005 |старонак=154 |isbn=83-60456-00-3 |ref=Пецюкевіч}} * {{артыкул |аўтар=[[Вітаўт Тумаш|Тумаш В.]] |загаловак=Беларуская Віленская гімназія |выданне=Полацак |год=1992 |нумар=3—9}} * {{артыкул |аўтар=[[Янка Шутовіч|Шутовіч Я.]] |загаловак=Успаміны пра Віленскую Беларускую гімназію |выданне=Спадчына |год=1995 |нумар=1 |старонкі=24—27}} * {{артыкул |аўтар=Gierowska-Kałłaur J. |загаловак=The biographies of leading Belarusian activists in the light of information gathered by the Polish Governmental Commissioner for the City of Vilnius in 1924 |выданне=Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej |год=2016 |том=LI-SI (2) |старонкі=31—71 |issn=2353-6403 |doi=10.12775/SDR.2016.EN2.02 |lang=en |ref=Gierowska-Kałłaur}} * {{артыкул |аўтар=Błaszczak T. |загаловак=Autumn 1939 – The Vilnius Question and the Case of Lithuanian Belarusians |выданне=Lietuvos istorijos metraštis |год=2017 |нумар=67 |старонкі=163—178 |issn=1392-0588 |doi=10.7220/2335-8769.67.8 |lang=en |ref=Błaszczak}} == Спасылкі == {{навігацыя}} *[https://www.racyja.com/kultura/redkiya-zdymki-vilenskaj-belaruskaj-g/ Рэдкія здымкі Віленскай беларускай гімназіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200927081939/https://www.racyja.com/kultura/redkiya-zdymki-vilenskaj-belaruskaj-g/ |date=27 верасня 2020 }} *[https://pawet.net/library/history/bel_history/_belz/1935cl17/%D1%83_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%96._%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%96_%D0%B0%D0%B4_%D0%BD%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0.html У беларускай гімназіі. Уражанні ад непасрэднага назіральніка // Наша слова.pdf № 12 (116), 20 сакавіка 2024. // Наша слова.pdf № 12 (116), 20 сакавіка 2024.] // на [[pawet.net]] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Віленская беларуская гімназія}} [[Катэгорыя:Віленская беларуская гімназія| ]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з беларускай мовай навучання]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы, заснаваныя ў 1919 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1944 годзе]] [[Катэгорыя:1919 год у Вільні]] fqqu4kftfn4t6qkig8dcrcr34h6n9tk 5156293 5156292 2026-06-20T08:12:26Z M.L.Bot 261 /* Некаторыя вучні */ 5156293 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Віленская гімназія}} {{Школа}} '''Ві́ленская белару́ская гімна́зія''' — адна з першых беларускіх сярэдніх школ у [[Вільнюс|Вільні]], якая дзейнічала ў 1919—1944 гадах. Сучаснікі і гісторыкі часта называюць яе «беларускім нацыянальным універсітэтам»<ref>{{кніга |загаловак=Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае |год=2012 |старонкі=370}}</ref>. У розны час тут працавалі [[Адам Станкевіч]], [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў Тарашкевіч]], [[Максім Гарэцкі]], [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антон Луцкевіч]], [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|Аркадзь Смоліч]], [[Рыгор Раманавіч Шырма|Рыгор Шырма]], [[Барыс Уладзіміравіч Кіт|Барыс Кіт]], [[Антон Антонавіч Грыневіч|Антон Грыневіч]], [[Язэп Драздовіч]], [[Антон Станіслававіч Неканда-Трэпка|Антон Неканда-Трэпка]], [[Францішак Грышкевіч]], [[Мікола Ільяшэвіч]], [[Хведар Ільяшэвіч]] і іншыя выдатныя навукоўцы, літаратары і педагогі. З гімназіі пачалі свой творчы шлях паэты і пісьменнікі [[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталля Арсеннева]], [[Алесь Салагуб]], [[Валянцін Паўлавіч Таўлай|Валянцін Таўлай]], [[Кастусь Акула]], мастак [[Раман Семашкевіч]], навуковец і старшыня [[Рада БНР|Рады БНР]] [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч]]. Тут навучаліся дырэктар Беларускага інстытута навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку [[Вітаўт Тумаш]], гісторык [[Язэп Найдзюк]], журналіст і педагог [[Янка Багдановіч]], гісторык і выдавец [[Вацлаў Пануцэвіч]], публіцыст і грамадскі дзеяч [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявон Луцкевіч]]. == Гісторыя == === Заснаванне і станаўленне === [[Файл:ISM University Vilnius.jpg|thumb|[[Базыльянскія муры (Вільня)|Базыльянскія муры]], дзе размяшчалася гімназія ў 1919—1937 гадах]] Першыя беларускія школы ў Вільні адкрыліся яшчэ падчас нямецкай акупацыі ў 1915 годзе. Прыватная Віленская беларуская гімназія арганізавана 1 лютага 1919 года [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Іванам Луцкевічам]]. Першапачатковы дазвол быў выданы ўладамі [[Нямецкая імперыя|Нямецкай імперыі]] ў канцы 1918 года і пацверджаны [[Літва|літоўскімі]] ўладамі напярэдадні заняцця горада [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]] на пачатку студзеня 1919 года. Рэгулярныя заняткі ў школе пачаліся 1 лютага 1919 года<ref>{{Артыкул |аўтар=А. |загаловак=1-я Віленская Беларуская Гімназія |выданне=[[Наша думка]] |тып=газета |год=1921 |нумар=21 |старонкі=2—3}}</ref>. Гімназія размяшчалася ў так званых [[Базыльянскія муры (Вільня)|Базыльянскіх мурах]] ([[Вастрабрамская вуліца|вуліца Вострабрамская]], 9), буйнейшым [[Беларусы ў Вільні|беларускім асяродку ў Вільні]] (таксама там размяшчаліся дзве беларускія пачатковыя школы, [[Беларускі музей у Вільні|Беларускі музей]], [[Беларускае навуковае таварыства (1918)|Беларускае навуковае таварыства]], [[Беларускі нацыянальны камітэт (Вільня)|Беларускі нацыянальны камітэт]], [[Беларускія настаўніцкія курсы (Вільня)|Беларускія настаўніцкія курсы]], [[Беларуская школьная рада Віленшчыны]], [[Віленская каталіцкая духоўная семінарыя|Духоўная семінарыя]] і [[Царква Святой Тройцы і базыльянскі манастыр (Вільнюс)|царква Святой Тройцы]]). Навучальная ўстанова была 8-класнай гуманістычнага тыпу, сумеснай для хлопчыкаў і дзяўчынак. Ад пачатку працавалі 18 настаўнікаў і навучаліся 387 вучняў<ref>{{Артыкул |загаловак=Склад вучняў 1-й Віленскай Беларускай Гімназіі к 21 снежня 1920 |выданне=Наша думка |год=1920 |нумар=1 |старонкі=5}}</ref>. [[Беларуская мова|Па-беларуску]] спачатку выкладаліся ўсе прадметы толькі ў падрыхтоўчым, першым і другім класах, старэйшыя вучні вучыліся на [[Руская мова|рускай мове]], выключэнне складалі [[беларуская літаратура]], [[Гісторыя Беларусі|гісторыя]] і [[геаграфія Беларусі]]. З 1924 года ўсе дысцыпліны пачалі выкладацца па-беларуску. У першыя гады пры гімназіі дзейнічаў прытулак для дзяцей-сірот з Вільні, [[Ашмянскі павет (1920—1940)|Ашмяншчыны]], [[Гродзенскі павет (1921—1940)|Гродзеншчыны]], [[Навагрудскі павет (1921—1940)|Навагрудчыны]], заснаваны ксяндзом [[Адам Станкевіч|Адамам Станкевічам]], і настаўніцкія курсы. Першы выпуск адбыўся 14 чэрвеня 1921 года. Гімназію скончылі 15 беларусаў, сярод іх — паэтка [[Наталля Арсеннева]], будучыя грамадскія дзеячы [[Адольф Клімовіч]], [[Ігнат Дварчанін]], [[Ян Станкевіч]], і 25 прадстаўнікоў іншых нацыянальнасцей<ref>{{Артыкул |загаловак=Выпуск у Віленскай Беларускай Гімназіі |выданне=Наша думка |год=1921 |нумар=27 |старонкі=6}}</ref><ref>{{Артыкул |загаловак=Хроніка. Выпускныя экзамены |выданне=[[Маладое жыццё (1920)|Маладое жыццё]] |год=1921 |нумар=3 |старонкі=8}}</ref>. У 1922 годзе гімназію паспяхова скончылі 36 вучняў<ref>{{Артыкул |загаловак=1-ая Віленская Беларуская Гімназія |выданне=[[Беларускі звон]] |год=1922 |нумар=15 |старонкі=4}}</ref>. === Дзейнасць у міжваеннай Польшчы === [[Файл:Vilnia, Biełaruskaja gimnazija, Bieł-čyrvona-bieły ściah. Вільня, Беларуская гімназія, Бел-чырвона-белы сьцяг (1922).jpg|thumb|Вокладка легітымацыі вучня гімназіі, 1922 год.]] Доўгі час гімназія была прыватнай і фінансавалася грамадскімі арганізацыямі, сярод якіх былі Школьная рада ў Вільні, [[Таварыства беларускай школы]] і бацькоўскі камітэт. Яна мела афіцыйную назву «Віленская беларуская гімназія камітэту бацькоў» ({{lang-pl|Gimnazjum Białoruskie Komitetu Rodzicielskiego}}) і рэгістрацыйны нумар 12. Частка вучняў з незаможных сем’яў вызвалялася ад аплаты за навучанне. Для фінансавай падтрымкі бедных навучэнцаў грамадскасць перыядычна ладзіла дабрачынныя мерапрыемствы. Напрыклад, 27 студзеня 1923 года ў памяшканні гімназіі адбылася спецыяльная вечарына са спектаклем і выступам хору, сродкі ад якой пайшлі на карысць незаможных вучняў<ref name="nb_4_1923">{{артыкул |загаловак=З Вільні. Вучнёўская вечарына |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1923 |нумар=4 |старонкі=4}}</ref>. У лістападзе 1922 года ў сувязі з абраннем дырэктара гімназіі [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Б.&nbsp;Тарашкевіча]] паслом у польскі [[Сойм Рэспублікі Польшча|Сойм]], выкананне яго абавязкаў было ўскладзена на педагога [[Антон Неканда-Трэпка|Антона Неканда-Трэпку]]. На пасяджэнні педагагічнай рады 26 лістапада таго ж года Б.&nbsp;Тарашкевіч і былы дырэктар [[Міхаіл Сілуянавіч Кахановіч|М.&nbsp;Кахановіч]] выказалі жаданне афіцыйна пакінуць свае пасады ва ўстанове з 1 снежня 1922 года<ref name="nb_1_1922">{{артыкул |загаловак=З Беларускага жыцця. Беларуская гімназія |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1922 |нумар=1 |старонкі=4}}</ref>. У снежні 1922 года ўстанову наведаў праваслаўны мітрапаліт [[Юрый (Ярашэўскі)]], які звярнуўся да навучэнцаў і выкладчыкаў з прывітальным словам на беларускай мове, падкрэсліўшы важнасць нацыянальнай асветы<ref name="nb_visit">{{артыкул |загаловак=Мітрапаліт Юры ў Віленскай Беларускай Гімназіі |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1922 |нумар=3 |старонкі=6}}</ref>. У гэты ж перыяд установа актыўна запрашала новых педагогаў: паляніста Зянкевіча, гісторыка Снежынскага, выкладчыка славянскай мовы архімандрыта [[Павел (Марозаў)|Піліпа (Марозава)]], выкладчыка нямецкай мовы Аляксандра Міхалевіча<ref>{{Артыкул |загаловак=Хроніка. 1-ая Віленская Беларуская Гімназія |выданне=Беларускі звон |год=1922 |нумар=20 |старонкі=4}}</ref>. Гімназія працавала нягледзячы на перашкоды з боку польскіх уладаў і некалькі разоў мяняла юрыдычны статус. Паводле справаздач польскай палітычнай паліцыі (1924), улады падазравалі, што гімназія выхоўвае «ворагаў Польшчы і прыхільнікаў бальшавізму»{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=28}}. Першым дырэктарам быў [[Міхаіл Сілуянавіч Кахановіч|Міхаіл Кахановіч]], які ў 1923 годзе праз канфлікт пакінуў пасаду. З 1924 года дырэктарам стаў [[Радаслаў Астроўскі]]{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=60—61}}. З 1932 года ў выніку ўзмацнення ціску з боку польскага ўрада гімназія была адзяржаўлена і атрымала статус беларускага філіяла пры польскай {{нп3|V дзяржаўная гімназія імя Юльюша Славацкага ў Вільні|гімназіі імя Юльюша Славацкага|pl|V Państwowe Gimnazjum im. Juliusza Słowackiego w Wilnie}}. У 1937—1939 гадах яна размяшчалася ў будынку насупраць [[Касцёл Святога Духа (Вільнюс)|касцёла Святога Духа]] на [[Дамініканская вуліца (Вільня)|вуліцы Дамініканскай]] (цяпер Dominikonu g., 3-5). === Умовы навучання і грамадскае жыццё === [[Файл:Rodnyja Honi 1927 nr 3 s. 8.jpg|thumb|Мастацкая майстэрня. Злева сядзіць [[Язэп Драздовіч]], 1927 год.]] Інтэрнат беларускай гімназіі ў другой палове 1930-х гадоў знаходзіўся ў трохпавярховым доме на [[Вялікая вуліца (Вільня)|вуліцы Вялікай]] (цяпер Didzioji g., 30) каля [[Касцёл Святога Казіміра (Вільнюс)|касцёла Святога Казіміра]]. Сталовая працавала ў асобным будынку на вуліцы Святой Ганны. Праваслаўныя вучні гімназіі з канца 1920-х гадоў слухалі казані па-беларуску ў [[Царква Святой Параскевы Пятніцы (Вільнюс)|Пятніцкай царкве]]. Апроч адукацыі, у гімназіі праводзілася рознабаковае культурнае навучанне. У школе працавалі: * літаратурны і драматычны гурткі (з навучэнцаў складалася [[Беларуская драматычная майстроўня]], якая афіцыйна базіравалася ў тым жа будынку ў Базыльянскіх мурах<ref name="nb_pok">{{артыкул |загаловак=Беларускі паказальнік |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1923 |нумар=6 |старонкі=6}}</ref>); * мастацкая студыя пад кіраўніцтвам Язэпа Драздовіча; * гурток лацінскай мовы пад кіраўніцтвам Мікалая Красінскага і гурток геаграфіі пад кіраўніцтвам [[Ігнат Уладзіміравіч Канчэўскі|Ігната Канчэўскага]]; * духавы [[аркестр]] на 20 інструментаў і хор (у розныя гады ім кіравалі [[Язэп Канстанцінавіч Шнаркевіч|Язэп Шнаркевіч]]<ref name="nb_4_1923" /> і Рыгор Шырма). Таксама ў гімназіі існавала ўласная скаўцкая арганізацыя (заснавана ў 1922 годзе), вучнёўскі кааператыў. Навучэнцы самастойна выдавалі друкаваныя і рукапісныя часопісы. Віленская беларуская гімназія адрознівалася талерантнасцю: апроч [[Беларусы|беларусаў]], там вучыліся [[яўрэі]], [[палякі]], [[рускія]] і [[латышы]]. === Перыяд Другой сусветнай вайны і закрыццё === Пасля [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|заняцця Вільні Чырвонай Арміяй]] у верасні 1939 года дырэктар [[Васіль Кавалевіч]] быў звольнены, а яго намеснікам стаў Барыс Кіт{{sfn|Błaszczak|2017|с=173}}. Калі ў кастрычніку 1939 года [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|Вільня была перададзена Літве]], гімназія перажыла крызіс. Каля 80&nbsp;% вучняў і частка настаўнікаў пакінулі горад і з'ехалі ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] (пераважна ў [[Навагрудак]]){{sfn|Błaszczak|2017|с=168, 173}}. З-за рэзкага скарачэння колькасці навучэнцаў літоўскія ўлады панізілі статус установы да [[прагімназія|прагімназіі]]. Новым дырэктарам стаў ксёндз Адам Станкевіч{{sfn|Błaszczak|2017|с=173}}. Установа працягвала дзейнічаць ва ўмовах нямецкай акупацыі. Яна была канчаткова закрыта ў чэрвені 1944 года перад аднаўленнем у горадзе [[Савецкая ўлада|савецкай улады]]. === Пераемнасць і сучаснасць === У верасні 1994 года намаганнямі віленскіх беларусаў гімназія была адноўлена ў выглядзе сярэдняй школы №&nbsp;15 з беларускай мовай навучання. Пазней яна была перайменавана ў сярэднюю школу імя Францыска Скарыны. 15 лютага 2013 года мэрыя Вільнюса надала школе статус гімназіі ([[Віленская гімназія імя Францыска Скарыны]]). Штогод 1 лютага ў ёй адзначаецца гістарычны Дзень гімназіі. == Некаторыя супрацоўнікі == {{columns-list|colwidth=30em| * [[Майсей Абрамовіч|Абрамовіч Майсей]], выкладаў Закон Божы [[іўдаізм|яўрэям]] * [[Адольфава (настаўніца)|Адольфава]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўніца геаграфіі, гісторыі Польшчы{{sfn|Галяк|1982—1983|}} * [[Марыя Александровіч|Александровіч Марыя]] * [[Александроўская (настаўніца)|Александроўская]] («Александровічава»){{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Маці Станіслава Александровіча — гісторыка, прафесара ўніверсітэтаў у Торуні і Беластоку.</ref>, настаўніца польскай мовы, пасля Каліноўскага * [[Францішак Аляхновіч|Аляхновіч Францішак]]<ref>У Базыльянскіх мурах месцілася Беларуская драматычная майстроўня Ф. Аляхновіча.</ref>, настаўнік польскай мовы * [[Мікалай Пятровіч Анцукевіч|Анцукевіч Мікола]], настаўнік, '''дырэктар''' (?) * [[Антаніна Астроўская|Астроўская Антаніна]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Жонка Р. Астроўскага</ref>, выкладала «ручную працу»{{sfn|Галяк|1982—1983|}} * [[Радаслаў Астроўскі|Астроўскі Радаслаў]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, '''дырэктар''' (1924—1936, з перапынкам), выкладаў матэматыку, фізіку і касмаграфію * [[Ян Багаткевіч|Багаткевіч Ян]], выкладаў праваслаўную рэлігію * [[Вячаслаў Васілевіч Багдановіч|Багдановіч Вячаслаў (Вацлаў)]]<ref name="ШутУсп"/>, настаўнік матэматыкі * [[Генадзь Васілевіч Багдановіч|Багдановіч Генадзь]], настаўнік геаграфіі, гісторыі, алгебры, заканадаўства * [[Леанід Барысаглебскі|Барысаглебскі Леанід]], настаўнік фізікі * [[Наталля Бенцлебен|Бенцлебен (Банцлебен) Наталля]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Перад 2-ой сусветнай вайной жыла ў Вільні па вул. Антокаль.</ref>, настаўніца нямецкай мовы * [[Пётра Просты|Бобіч Ільдэфонс]], выкладаў польскую і лацінскую мовы, каталіцкі Закон Божы * [[Сцяпан Бракоўскі|Бракоўскі Сцяпан]], выкладаў гігіену * [[Віктар Бэер|Бэер Віктар]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, кіраваў хорам * [[Севярын Віславух|Віславух Севярын]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, выкладаў гісторыю Польшчы * [[Юліяна Вітан-Дубейкаўская|Вітан-Дубейкаўская Юліяна]], настаўніца нямецкай мовы (1919—22) * [[Вішнеўскі (настаўнік)|Вішнеўскі]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Канстанцін Галкоўскі|Галкоўскі Канстанцін]] * [[Алёна Гарбачка|Гарбачка Алёна]], настаўніца французскай мовы * [[Леаніла Усцінаўна Чарняўская|Гарэцкая (Чарняўская) Леаніла]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Жонка М. Гарэцкага</ref>, настаўніца беларускай мовы, геаграфіі, арыфметыкі * [[Максім Гарэцкі|Гарэцкі Максім]], беларуская мова * [[Станіслаў Гафтовіч|Гафтовіч Станіслаў]], настаўнік гімнастыкі * {{нп4|Уладзіслаў Глухоўскі|Глухоўскі Уладзіслаў|pl|Władysław Głuchowski}} * [[Станіслаў Глякоўскі|Глякоўскі Станіслаў]], настаўнік Закону Божага (1933—39) * [[Баляслаў Грабінскі|Грабінскі Баляслаў]], доктар * [[Антон Антонавіч Грыневіч|Грыневіч Антон]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік спеваў * [[Францішак Грышкевіч|Грышкевіч Францішак]], '''дырэктар''' (1941—44) * [[Ігнат Сымонавіч Дварчанін|Дварчанін Ігнат]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік беларускай літаратуры * [[Я. Дзічкоўскі|Дзічкоўскі Я.]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, выкладаў праваслаўны Закон Божы * [[Аляксандр Дмахоўскі|Дмахоўскі Аляксандр]], настаўнік матэматыкі, касмаграфіі, фізікі * [[Язэп Драздовіч|Драздовіч Язэп]] * [[Дубіцкі (настаўнік)|Дубіцкі]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, вёў дадатковыя матэматычныя курсы і падрыхтоўчыя курсы да здачы на атэстат («матуру») * [[Ганна Душэўская|Душэўская Ганна]]<ref>Сястра К. Дуж-Душэўскага</ref>, настаўніца польскай мовы * [[Павел Дыліс|Дыліс Павел]]{{sfn|Луцкевіч|1998}}, выкладаў кальвіністам Закон Божы * [[Аляксандр Егер|Егер Аляксандр]], настаўнік біялогіі і геаграфіі * [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч|Жук-Грышкевіч Вінцэнт]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік гісторыі * [[Міхаіл Мікалаевіч Заморын|Заморын Міхаіл]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref name="ШутУсп"/><ref>Паводле ўспамінаў вучняў «найбольш рускі» сярод настаўнікаў. Выехаў у Радашковічы, адкуль у 1930-я перабраўся ў СССР, рэпрэсіраваны.</ref>, настаўнік беларускай, рускай моў, геаграфіі і гімнастыкі * [[Язэп Зарэмба|Зарэмба Язэп]] * [[Арон Згірскі|Згірскі Арон]]<ref name="Серп32">Серпухов… С. 32.</ref>, настаўнік спеваў * [[Фелікс Згірскі|Згірскі Фелікс]], настаўнік спеваў і гімнастыкі * [[Язэп Згірскі|Згірскі Язэп]], настаўнік лацінскай мовы і спеваў * [[В. Зеньковіч|Зеньковіч В.]]<ref name="Серп31"/> * [[Лідзія Ігнатава|Ігнатава Лідзія]], настаўніца французскай мовы * [[Мікола Ільяшэвіч|Ілляшэвіч Мікола]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, выкладаў прапедэўтыку філасофіі * [[Хведар Ільяшэвіч|Ілляшэвіч Хведар]], настаўнік беларускай мовы * [[Васіль Кавалевіч|Кавалевіч Васіль]], '''дырэктар''' (да восені 1939) * [[Сяргей Казека|Казека Сяргей]], настаўнік рускай мовы * [[Каліноўскі (настаўнік)|Каліноўскі]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік польскай мовы, пасля Швахловіча * [[Галіна Капава|Капава Галіна]], настаўніца гімнастыкі * [[Сымон Кароль|Кароль Сымон]]{{sfn|Луцкевіч|1998|}}, настаўнік спеваў * [[Ян Карэтнікаў|Карэтнікаў Ян]], настаўнік музыкі * [[Габрыелія Касіньская|Касіньская Габрыелія (Касінская Габрыэля)]], настаўніца польскай мовы<ref>Wspominana jest jako dobra nauczycielka o usposobieniu romantycznym.</ref> * [[Іван Катовіч|Катовіч Іван]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік прыродазнаўства ў першых класах, геаграфіі * [[Мікола Катовіч|Катовіч Мікола]], дзелавод * [[Міхаіл Сілуянавіч Кахановіч|Кахановіч Міхаіл]], старшыня педагагічнай рады (1918), '''дырэктар''' (1919—1922), настаўнік гісторыі * [[Барыс Уладзіміравіч Кіт|Кіт Барыс]], настаўнік (1931—1939), '''дырэктар''' (1939) * [[Аляксандр Коўш|Коўш Аляксандр]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік праваслаўнага Закона Божага * [[Мікалай Фаміч Красінскі|Красінскі Мікалай]]<ref name="Лях">Ляхоўскі…</ref>, выкладаў гісторыю і рускую мову, інспектар гімназіі * [[Іван Краскоўскі|Краскоўскі Ян]]<ref name="ШутУсп"/>, настаўнік гісторыі * [[Марыя Крамянёва|Крамянёва (Кшэменёва, Кжэменёва) Марыя]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўніца польскай мовы, пасля Александровіч * [[Ніл Кульчыцкі|Кульчыцкі Ніл]], выкладаў праваслаўны Закон Божы * [[Мікола Ласковіч|Ласковіч Мікола]], настаўнік матэматыкі * [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Луцкевіч Антон]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік беларускай мовы * [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Луцкевіч Іван]], настаўнік беларусазнаўства і краязнаўства * Лукашэвіч Уладзімір, выкладаў праваслаўны Закон Божы{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, таксама сакратар гімназіі{{sfn|Луцкевіч|1998}} * [[Вольга Мароз|Мароз Вольга]]{{sfn|Луцкевіч|1998}}, буфетчыца і прыбіральшчыца * [[Марцінкевіч (настаўнік)|Марцінкевіч]]{{факт?}}, настаўнік фізкультуры<ref>Кіраўнік Віленскага камітэта БНП, арыштаваны савецкай бяспекай, лёс невядомы.</ref> * [[Мікалай Міхайлавіч Марцінчык|Марцінчык Мікалай]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>(3.12.1901, в. Кубельнікі каля Бераставіцы — 23.5.1980). Лекар. Скончыў Віленскі ўніверсітэт (1927), адзін з кіраўнікоў Беларускага студэнцкага саюза, рэдактар часопіса «Студэнцкая Думка», дзеяч Грамады, Таварыства беларускай школы. Настаўнічаў у Віленскай беларускай гімназіі. Некалькі разоў быў арыштаваны польскай паліцыяй, у 1931 сасланы з Вільні пад нагляд паліцыі. Працаваў лекарам у Нараўцы на Беласточчыне. У 1948 арыштаваны органамі савецкай дзяржбяспекі. 12.8.1949 прыгавораны на 10 гадоў лагераў, сасланы ў Варкуту. У 1956 вярнуўся ў Гродна.</ref>, выкладаў хімію і анатомію * [[Ніна Маткоўская|Маткоўская Ніна]], настаўніца французскай мовы * [[Фаіна Мікуліна|Мікуліна Фаіна]]<ref name="ШутУсп"/>, выкладчыца агульнай гісторыі, рускай мовы * [[Аляксандр Міхалевіч|Міхалевіч Аляксандр]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Юрыст. Прыняў духоўны сан — стаў праваслаўным святаром. Падчас 2-ой сусветнай вайны быў настаяцелем прыходу ў Заходняй Беларусі. Пахаваны на Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках (Вільнюс).</ref>, настаўнік лацінскай і нямецкай моў, '''дырэктар''' * [[Юліяна Вітан-Дубейкаўская|Мэнке Юліяна]], выкладала нямецкую мову, агульную гісторыю, прапедэўтыку філасофіі * [[Эмілія Наруцкая|Наруцкая Эмілія]], настаўніца гісторыі * [[Антон Станіслававіч Неканда-Трэпка|Неканда-Трэпка Антон]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, '''дырэктар''' (1922-23, 1928-30), выкладаў фізіку з 1920 * [[Мікола Пакроўскі|Пакроўскі Мікола]], доктар * [[Сяргей Канстанцінавіч Паўловіч|Паўловіч Сяргей]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік праваслаўнага Закону Божага, '''дырэктар''' (1925—1928)<ref>Маракоў Л. У. РЛ; РС.</ref> * [[Міхаіл Пліс|Пліс Міхаіл]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік праваслаўнага Закону Божага (1919—1923) * [[Соф’я Пронька|Пронька Соф’я]], настаўніца беларускай мовы, арыфметыкі, малявання, каліграфіі * [[Пятро Радзюк|Радзюк Пётра]]{{sfn|Пецюкевіч|2005}}, настаўнік фізікі (1941-44) * [[Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі|Рак-Міхайлоўскі Сымон]], настаўнік матэматыкі, фізікі і хіміі (1920 — ?) * [[Канстанцін Ральцэвіч|Ральцэвіч Канстанцін]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік матэматыкі * [[Вольга Русак|Русак Вольга]]<ref name="Летап">Летапіс…</ref>, настаўніца нямецкай мовы (НБГ, з 1934) * [[Люба Русецкая|Русецкая Люба]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, выкладала «навукі аб рэчах»{{sfn|Галяк|1982—1983|}} * [[Язэп Рэшаць|Рэшаць Язэп]], настаўнік Закону Божага * [[Іван Савіцкі|Савіцкі Іван]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік гісторыі ў пачатковых класах * [[Леанід Савінскі|Савінскі Леанід]]<ref name="ШутУсп" />, настаўнік матэматыкі і фізікі * [[Алёна Сакалова-Лекант|Сакалова-Лекант Алёна]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Адна з пачынальнікаў беларускага школьніцтва ды ініцыятараў стварэння ВБГ. Да арышту жыла ў Вільні па вул. Вострабрамскай 8 (Ausros Vartu g. 9) — «Базыльянскія муры». Пасля 1944 рэпрэсіраваная савецкай бяспекай, асуджана на 6 гадоў лагераў. У сяр. 1950-ых вярнулася ў Вільнюс. Памерла ў 1960, пахавана на Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках (Вільнюс). Гл.: ''Войцік Г. Алёна Сакалова-Лекант: (серыя «Партрэты Віленчукоў») / Галіна Войцік. — Вільня: Рунь, 2004. — 17, (3) с.: партр.; ISBN 9955-427-03-5''</ref>, настаўніца беларускай мовы, арыфметыкі, малявання, каліграфіі (1919—1944) * [[Ніна Аляксандраўна Сасноўская|Сасноўская Ніна]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўніца малявання і каліграфіі * [[Мікола Сіняўскі|Сіняўскі Мікола]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік матэматыкі * [[Адам Станкевіч|Станкевіч Адам]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, кс., настаўнік каталіцкага Закону Божага (1919—1944{{sfn|Галяк|1982—1983|}}), лацінскай мовы, '''дырэктар''' * [[Уладзіслаў Талочка|Талочка Уладзіслаў]]<ref name="ШутУсп" />, кс., настаўнік каталіцкага Закону Божага * [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Тарашкевіч Браніслаў]], '''дырэктар''' (1921—1922), выкладаў прапедэўтыку філасофіі * [[Хлебэк (настаўнік)|Хлебэк]], настаўнік польскай мовы * [[Караль Швахловіч|Швахловіч Караль]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік польскай мовы * [[Язэп Канстанцінавіч Шнаркевіч|Шнаркевіч Язэп]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>З 1921 настаўнік Нясвіжскай беларускай гімназіі. Быў кіраўніком беларускамоўных класаў, выкладчыкам беларускай мовы, беларусазнаўства і спеваў. Пасля закрыцця польскімі ўладамі Нясвіжскай беларускай гімназіі (1924) працаваў настаўнікам у Віленскай беларускай гімназіі. Разам з жонкай Надзеяй пахаваны на праваслаўных Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках (Вільнюс).</ref>, кіраваў хорам * [[Марыя Шутовіч|Шутовіч Марыя]]<ref name="ШутУсп" />, загадвала інтэрнатам * [[Рыгор Раманавіч Шырма|Шырма Рыгор]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік спеваў і выхавацель у інтэрнаце * [[Леанід Шчасновіч|Шчасновіч Леанід]], настаўнік гімнастыкі * [[Пётра Шчасны|Шчасны Пётра]]<ref>Паходзіў з Навагрудчыны. Скончыў Вышэйшую школу гандлёвую ў Варшаве. Валодаў англійскай, нямецкай, рускай, беларускай, польскай мовамі. Разам з [[Барыс Кіт|Барысам Кітам]] у 1942 працаваў у семінарыі ў Паставах.</ref>, настаўнік фізікі * [[Шыдлоўскі (настаўнік)|Шыдлоўскі]], выкладчык геаграфіі Польшчы * [[Павел Южык|Южык Павел]], выкладчык малявання (1920-я) * [[Яўгенія Юзьврэк|Юзьврэк Яўгенія]], настаўніца французскай мовы * [[Андрэй Паўлавіч Якубецкі|Якубецкі Андрэй]], настаўнік гімнастыкі * [[Мадэст Яцкевіч|Яцкевіч Мадэст]], настаўнік гімнастыкі }} == Некаторыя вучні == [[Файл:Adolf Klimovič maturity certificate (1921).jpg|thumb|Атэстат спеласці [[Адольф Юстынавіч Клімовіч|Адольфа Клімовіча]] (1900—1970) аб заканчэнні 1-й Віленскай беларускай гімназіі. Дакумент выдадзены 22 чэрвеня 1921 года. Уверсе бланка размешчаны герб «[[Пагоня]]» ў дубовым вянку і бела-чырвона-белымі стужкамі.]] <gallery mode="nolines" widths="300"> Файл:Vypusk 2 1921.jpg|Група другога выпуску гімназіі (1921). Першая справа ў трэцім шэрагу — [[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталля Арсеннева]]. </gallery> {{кал|3}} * [[Кастусь Акінчыц|Акінчыц Кастусь]] * [[Валяр’ян Алексяюк|Алексяюк Валяр’ян]] (вып. 1921){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Наталля Арсеннева|Арсеннева Наталля]]<ref name="Серп33"/> (вып. 1921) * [[Слава Арэнь|Арэнь Слава]]<ref>У 1931 пасля ліквідацыі Клецкай беларускай гімназіі (дзе яго бацька быў настаўнікам) пачаў вучыцца ў Віленскай беларускай гімназіі. Арыштаваны польскі ўладамі, пасля выхаду на волю нелегальна перайшоў у СССР, рэпрэсіраваны.</ref> * [[Г. Астроўскі|Астроўскі Г.]] * [[Лявон Андрэевіч Бабровіч|Бабровіч Лявон]] * [[Янка Антонавіч Багдановіч|Багдановіч Янка]] (вып. 1927) * [[Пётр Бакач|Бакач Пётр]]<ref>Туронак Ю. Беларуская кніга пад…</ref> * [[Вера Белакоз|Белакоз Вера]]<ref>[http://novychas.info/asoba/naliezala_da_arhanizacyi_zyvie/ Належала да арганізацыі «Жыве Беларусь!»]</ref> * [[Ірэна Будзька|Будзька Ірэна]]<ref>Дачка [[Эдвард Будзька|Эдварда Будзькі]]. Выпускніца Віленскага ўніверсітэта. Перад 2-ой сусветнай вайной выйшла замуж за [[Вацлаў Пануцэвіч|Вацлава Пануцэвіча]]. У 1939—1941 разам з мужам працавала настаўніцай у Будславе. Пасля 2-ой сусветнай вайны ў эміграцыі. Была настаўніцай прыродазнаўства ў Беларускай гімназіі імя М. Багдановіча ў Германіі. Жыве ў ЗША.</ref> * [[Людвіка Будзька|Будзька Людвіка]]<ref>Дачка [[Эдвард Будзька|Эдварда Будзькі]]. Выпускніца Віленскага ўніверсітэта. У 1939—1941 працавала настаўніцай у Будславе. Пасля 2-ой сусветнай вайны ў эміграцыі. У 1950-я выйшла замуж за Антона Бяленіса. Жыла ў ЗША. Супрацоўнічала з газетай «Беларус».</ref> * [[Часлаў Будзька|Будзька Часлаў]] * [[Аркадзь Быхавец|Быхавец Аркадзь]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Часлаў Васілевіч|Васілевіч Часлаў]]<ref>Паходзіў з Будслава. У 1939 рэпрэсіраваны савецкай дзяржбяспекай.</ref> * [[Мікалай Пятровіч Васілеўскі|Васілеўскі Мікола]]<ref name="Серп33">Серпухов… С. 33.</ref> * [[М. Васілёк|Васілёк М.]]<ref name="Серп32"/> * [[Міхал Вітушка|Вітушка Міхал]] (вып. 1930) * [[Галіна Антонаўна Войцік|Войцік (Луцкевіч) Галіна]]<ref>Дачка Зоські Верас</ref> * Воўк-Левановіч Аўгіння<ref>Эмігравала ў Аўстралію</ref> * [[Кіра Гаўрыловіч|Гаўрыловіч Кіра]] * [[Леанід Галяк|Галяк Леанід]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}} (вып. 1930) * [[Васіль Грузд|Грузд Васіль]]<ref>Не скончыў навучання, нелегальна перайшоў у СССР, рэпрэсіраваны</ref> * [[Францішак Грышкевіч|Грышкевіч Францішак]]<ref>Маракоў РЛ</ref> (вып. 1926) * [[Адам Дасюкевіч|Дасюкевіч Адам]] * [[Ігнат Сымонавіч Дварчанін|Дварчанін Ігнат]]<ref name="Серп33"/> (экстэрн. 1921) * [[Мацей Дурэйка|Дурэйка Мацей]]<ref>Жаўнер Арміі Андэрса, жыў у Вялікабрытаніі</ref> * [[Арнольд Дыліс|Дыліс Арнольд]]<ref name="ШутУсп">''Шутовіч Я.'' Успаміны пра …</ref><ref name="Серп30">Серпухов… С. 30</ref> * [[Аўген Дыліс|Дыліс Аўген]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Павел Дыліс|Дыліс Павел]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Людміла Жамойціна|Жамойціна Людміла]] (вып. 1937)<ref>Сястра [[Янка Жамойцін|Я. Жамойціна]]. Нар. 9.6.1915 у сялянскай сям’і ў в. Клімавічы, на Лідчыне. Скончыла педагагічны інстытут (1939). У 1939—1941 працавала ў Лідскай беларускай дзесяцігодцы, у тым часе выйшла замуж. З 1941—1943 кіравала Самашкскай беларускай пачатковай школай. У 1943 выехала ў Вільню. З 1946 жыла ў Польшчы ў Любліне, а з 1956 у Варшаве. Працавала настаўніцай рускай мовы ў ліцэі імя Ю. Славацкага. Пам. 3.1.1986.</ref> * [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч|Жук-Грышкевіч Вінцэнт]] (вып. 1922) * [[Раіса Жук-Грышкевіч|Жук-Грышкевіч Раіса]] * [[Аляксандр Жыткевіч|Жыткевіч Аляксандр (Шура)]] * [[Янка Жэдзік|Жэдзік Янка]]<ref>Пад акупацыяй кіраваў школай у Пружанах.</ref> * [[Гелена Забельская|Забельская Гелена]] * [[Эма Залкінд|Залкінд Эма]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Лейзар Зарэцкі|Зарэцкі Лейзар]] (вып.1923){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Анатоль Іверс|Іверс Анатоль]] (Міско Іван)<ref>Чыгрын С. Не пыталі, ці зжата, ці скошана… // Ніва № 4 (2280), 23 студз. 2000.</ref> (1926—1928) * [[Мікола Ільяшэвіч|Ілляшэвіч Мікола]] (вып. 1923) * [[Хведар Ільяшэвіч|Ілляшэвіч Хведар]] * [[Антон Кабак|Кабак Антон]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Уладзімір Кабушка|Кабушка Уладзімір]] * [[Барыс Сафронавіч Каверда|Каверда Барыс]] * [[Дуся Казлова|Казлова Дуся]]<ref>[https://novychas.by/poviaz/jae-dapytvau-asabista-canava 1]</ref> * [[Леанард Казлоўскі|Казлоўскі Леанард/Леў]] (вып.1923){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Уладзімір Каляўр|Каляўр (Калаўр) Уладзімір]] (памёр у снежні 1922 года, быўшы вучнем 8-га класа)<ref name="nb_obituary">{{артыкул |загаловак=Уладзімір Каляўр (некралог) |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1922 |нумар=3 |старонкі=6}}</ref><ref name="Серп31">Серпухов… С. 31.</ref> * [[Язэп Каліцкі|Каліцкі Язэп]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Аляксандр Калодка|Калодка Аляксандр]] (1926—1927) * [[Мацей Канапацкі|Канапацкі Мацей]]<ref>Сын [[Гасан Канапацкі|Гасана Канапацкага]]</ref> * [[Міхаіл Канцылярчык|Канцылярчык Міхаіл]] * [[Усевалад Кароль|Кароль Усевалад]]<ref>Нар. 18.10.1919 у в. Старое Сяло на Міншчыне. Палітычна-грамадскі дзеяч. У 1928—1929 вучыўся ў Радашковіцкай беларускай гімназіі. З 1929 вучань Віленскай беларускай гімназіі (скончыў 1936). Пасля студэнт медыцынскага факультэта Віленскага ўніверсітэта. Быў апошнім кіраўніком [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускага студэнцкага саюза]]. Падчас нямецкай акупацыі працаваў у Баранавічах лекарам, належаў да падпольнай Беларускай незалежніцкай партыі. У 1944 арыштаваны НКУС, асуджаны на 10 гадоў зняволення. Памёр у пач. кастрычніка 1984 у Баранавічах.</ref> (вып. 1936) * [[Ганна Карпюк|Карпюк Ганна]] * [[Іван Касяк|Касяк Іван]]<ref>Маракоў РЛ.</ref> * [[Канстанцін Касяк|Касяк Канстанцін]]<ref name="КоўшМае"/><ref>Паводле адных звестках, расстраляны немцамі ў 1943 на даносе, па другіх — палякамі ў 1944 (Коўш С.), паводле трэціх — пасля 2-ой сусветнай вайны жыў у Вілейцы і быў рэпрэсіраваны.</ref> * [[Анеля Катковіч|Катковіч Анеля]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Адольф Клімовіч|Клімовіч Адольф]]<ref name="Серп33"/> * [[Уладзімір Корж|Корж Уладзімір]] (вып. 1922)<ref name="Серп30"/> {{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Святаслаў Коўш|Коўш Святаслаў]] (вып. 1934) * [[Вольга Крако|Крако Вольга]]<ref name="НС91-22"/> * [[Кубаў (вучань)|Кубаў]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}} * [[Уладзімір Лабко|Лабко Уладзімір]] * [[Ганна Ліхадзіеўская|Ліхадзіеўская Ганна]] (вып.1922) {{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Луцкевіч Лявон]]<ref>Нар. 1922. Падчас нямецкай акупацыі — афіцэр Беларускай Краёвай Абароны, быў у батальёне «Дальвіц», арыштаваны ў Польшчы (1945), праходзіў па працэсе над кіраўнікамі БНП («справа 6-ці», Мінск, 1946), пасля лагераў жыў у Вільнюсе. Пам. 1997.</ref> * [[Юрка Луцкевіч|Луцкевіч Юрый (Юрка)]] * [[Аляксандр Лябецкі|Лябецкі Аляксандр]] * [[Ніна Ляўковіч|Ляўковіч Ніна]] * [[Анастасія Малюк|Малюк Анастасія]] * [[Вольга Мароз|Мароз Вольга]]<ref name="НС91-22">Наша слова, 1991, № 22, 17-23 ліпеня.</ref> * [[Леаніла Марціновіч|Марціновіч (Спорык) Леаніла]]<ref name="НС91-22"/> * [[Ніна Марціновіч|Марціновіч Ніна]] * [[Люба Марцінчык|Марцінчык Люба]] * [[Барыс Махляр|Махляр Барыс]] * [[Таццяна Мацвеева|Мацвеева Таццяна]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Мікалай Мінкевіч|Мінкевіч Мікалай]] * [[Міхаіл Гаўрылавіч Мінкевіч|Мінкевіч Міхаіл]] (вып. 1937) * [[Альберт Мілер|Мілер Альберт]] (вып. 1930) * [[Якуб Герасімавіч Міско|Міско Якуб]]<ref>''Маракоў Л.'' Міско Якуб Герасімавіч // Рэпрэсаваныя літаратары… Т. 2.</ref> (1925—1928) * [[Галя Міхалевіч|Міхалевіч Галя]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref name="ReferenceA">Бацька — настаўнік гімназіі Аляксандр Міхалевіч</ref> * [[Наталля Міхалевіч|Міхалевіч Наталля]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref name="ReferenceA"/> * [[Аркадзь Міцька|Міцька Аркадзь]] (вып.1923){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Нікандар Мядзейка|Мядзейка Нікандар]] * [[Герэк Мядзёлка|Мядзёлка Герэк]]<ref>нар. 1917. Навучаўся адзін год. Скончыў чыгуначную школу ў Лунінцы. Пасля вайны жыў у Польшчы, працаваў на «Pafawag» (фабрыка чыгуначных вагонаў) ва Уроцлаве. Памёр 1968, Уроцлаў.</ref> * [[Чэслаў Мядзёлка|Мядзёлка Чэсь]]<ref>нар. 1911. Навучаўся адзін год. Перад 2-ой сусветнай вайной працаваў бухгалтэрам у Лунінцы. Пасля вайны жыў у Польшчы. Памёр у 1995, Длугалэнцы каля Уроцлава.</ref> * [[Станіслаў Мядоўскі|Мядоўскі Станіслаў]] * [[Часлаў Найдзюк|Найдзюк Часлаў]] * [[Язэп Найдзюк|Найдзюк Язэп]]{{Факт?}} * [[Яўген Насекайла|Насекайла Яўген]] * [[Казімір Неканда-Трэпка|Неканда-Трэпка Казімір]]{{Sfn|Пецюкевіч|2005}}<ref>Сын Антона</ref> * [[Раіса Падабед|Падабед Раіса]]<ref name="КоўшМае">Коўш, С. Мае ўспаміны…</ref> * [[Падагель (вучань)|Падагель]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Янка Чабор|Патаповіч Іван]] (вып. 1931) * [[Канстанцін Паўль|Паўль Канстанцін]]<ref name="Летап"/> (7 кл., 1935)<ref group="nb" name="ex02">Адзін з ініцыятараў у 1935 стварэння дружыны скаўтаў у ВБГ.</ref> * [[Лявон Паўль|Паўль Лявон]]<ref name="Летап"/> (7 кл., 1935)<ref group="nb" name="ex02"/> * [[Мар’ян Пецюкевіч|Пецюкевіч Мар’ян (Марыян)]]<ref name="Серп33"/> * [[Ніна Прахаровіч|Прахаровіч Ніна]] * [[А. Прохараў|Прохараў А.]]<ref name="Серп32"/> (8 кл., 1922)<ref group="nb" name="ex03">Ініцыятар стварэння ў 1922 1-й дружыны скаўтаў у ВБГ.</ref> * [[Пятроўскі (вучань)|Пятроўскі]]<ref name="КоўшМае"/><ref group="nb">Брат [[Ян Пятроўскі|Яна Пятроўскага]]?</ref> * [[Аляксей Рава|Рава Аляксей]] (вып.1923){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Пётра Радзюк|Радзюк Пётра]] * [[Міраслава Русак|Русак (Станкевіч) Міраслава]]<ref>Сястра Яраслава Станкевіча.</ref> * [[Міхаіл Рэшатаў|Рэшатаў Міхаіл]] * [[Лявон Рыдлеўскі|Рыдлеўскі Лявон]] * [[Анатоль Сакалоў|Сакалоў Анатоль]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Нар. 1915, сын А. Сакаловай-Лекант. Скончыў Віленскую беларускую гімназію, юрыдычны факультэт Віленскага ўніверсітэта. У 1938 вывучаў юрыспрудэнцыю ў Варшаве. У 1941 — бурмістар г. Беразіно. У 1942 удзельнічаў ў несавецкім беларускім партызанскім руху, у атрадзе Ул. Шавеля пад Барысавам. Афіцэр Беларускае Краёвае Абароны, член БНП. Пасля вайны ў Германіі, далейшы лёс невядомы, магчыма эміграваў ў Амерыку.</ref> * [[Юльян Саковіч|Саковіч Юльян]] * [[Алесь Салагуб|Салагуб Алесь]]<ref name="Серп32"/> (вып. 1927) * [[Аляксандр Сасноўскі|Сасноўскі Аляксандр]] (вып.1921){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Раман Семашкевіч|Семашкевіч Раман]]<ref name="Лях"/> * [[В. Сідаровіч|Сідаровіч В.]]<ref name="Серп33"/> * [[Вінцук Склубоўскі|Склубоўскі Вінцук]]<ref>[https://niva.bialystok.pl/issue/2002/20/art_03.htm Міхась Хмялеўскі. Памёр Вінцук Склубоўскі // Тыднёвік беларусаў у Польшчы «Ніва». — 2002. — № 20 (2401).] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210308125836/https://niva.bialystok.pl/issue/2002/20/art_03.htm |date=8 сакавіка 2021 }}</ref> * [[Максім Танк|Скурко Яўген (Максім Танк)]] * [[Марыя Скурчанка|Скурчанка Марыя]]{{Sfn|Луцкевіч|1998|}}, адна з першых абітурыентак. * [[Барыс Сладкоўскі|Сладкоўскі Барыс]] * [[Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч|Станкевіч Станіслаў]] * [[Ян Станкевіч|Станкевіч Ян]] (вып. 1921) * [[Яраслаў Станкевіч|Станкевіч Яраслаў]]<ref>Сын [[Станіслаў Лявонавіч Станкевіч|Ст. «Кнігара» Станкевіча]], брат Міраславы Русак</ref> * [[Бернард Стаповіч|Стаповіч (Стэповіч) Бернард]]<ref>Брат [[Казімір Сваяк|Казіміра Сваяка]]. Нар. 30.8.1907 у вёсцы Барані на Віленшчыне. У 1939 скончыў агранамічны факультэт Віленскага ўніверсітэта. У 1945 прыехаў у Сопат, да 1952 працаваў у Аддзеле сельскай гаспадаркі ваяводскай управы ў Гданьску, пасля ў Міністэрстве сельскай гаспадаркі ў Варшаве. У 1972 выйшаў на пенсію, пісаў артыкулы па аграноміі ў часопіс «Gromada Rolnik Polski». Пам. 9.8.1982.</ref> * [[Таццяна Стракоўская|Стракоўская Таццяна]] * [[Таісія Сухая|Сухая Таісія]] * [[Антон Сымановіч|Сымановіч Антон]] * [[Аляксей Сянкевіч|Сянькевіч Аляксей]]{{Факт?}} * [[Ніна Тарас|Тарас Ніна]] (вып. 1936) * [[Юрка Тарасюк|Тарасюк Юрка]]<!--удзельнік страйку ў лютым 1929--> * [[Валянцін Паўлавіч Таўлай|Таўлай Валянцін]] * [[Вітаўт Тумаш|Тумаш Вітаўт]] * [[Мікалай Урбановіч (вучань)|Урбановіч Мікалай]] * [[Язэп Паўлавіч Урбановіч|Урбановіч Язэп]]<ref name="Серп32"/> * [[Юры Фёдараў|Фёдараў Юры]] * [[Часлаў Ханяўка|Ханяўка Чэслаў]] * [[Янка Хвораст|Хвораст Іван]]<ref name="КітУспАбБГВ">Кіт, Б. Успаміны аб…</ref> (вып. 1927) * [[Вера Шавель|Шавель (Шавелева) Вера]] * [[Уладзімір Шавель|Шавель Уладзімір]]<ref>Пасля быў студэнтам юрыдычнага факультэта Віленскага ўніверсітэта. З 1943 камендант паліцыі Мінскай акругі, увосень 1943 загінуў пры невысветленых акалічнасцях. Яго памяці, між іншых, прысвечаны ўспаміны [[Язэп Малецкі|Язэпа Малецкага]] («Пад знакам Пагоні», Таронта, 1976).</ref> * [[Антон Шантыр|Шантыр Антон]]<ref>Сын Зоські Верас</ref> * [[Яўгенія Шастак|Шастак Яўгенія (Жэня)]]<ref>Нар. 27.4.1922 у вёсцы Заполле на Навагрудчыне (цяпер Карэліцкі р-н Гродзенскай вобл.) у сялянскай сям’і. Грамадская дзеячка, лекар. Скончыла Віленскую беларускую гімназію (1939). Удзельнічала ў [[Другі Усебеларускі кангрэс|II Усебеларускім кангрэсе]]. Арыштавана ў 1948 калі была студэнткай 4 курсу медінстытуту, асуджаная на 25 гадоў зняволення, пакаранне адбывала ў Кінгірскім лагеры. Пасля вызвалення (1956) была залічана на 4 курс Мінскага медінстытута. Працавала лекарам, жыла ў Навагрудку. Пам. 20.11.1998.</ref> (вып. 1939) * [[Галіна Швед|Швед (Швэд) Галіна]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Павел Шкодзіч|Шкодзіч Павел]] (адл. 1929)<ref>Малодшы брат [[Васіль Шкодзіч|Васіля Шкодзіча]], адлічаны ў 1929 годзе за ўдзел у забастоўках, выехаў у СССР, у 1937 годзе рэпрэсаваны.</ref> * [[Анатоль Шкуцька|Шкуцька Анатоль]] (вып. 1928) * [[Вера Шостак|Шостак Вера]]<ref>Вера Сымонаўна Спарычанка‑Шостак. Нар. 19.12.1917 на Навагрудчыне. Працавала настаўніцай англійскай мовы ў Вільнюсе. Мела дачку і сына Яраслава Войціка. Пам. 4.3.2008, пахаваная на праваслаўных могілках Быліны (Вільнюс).</ref> * [[Янка Шутовіч|Шутовіч Ян]]<ref name="Серп33"/> (вып. 1924) * [[Аляксандр Канстанцінавіч Шыдлоўскі|Шыдлоўскі Александр]] (з 1921) * [[Аляксандр Юшко|Юшко Аляксандр]] (вып.1923) {{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Кузьма Янэль|Янэль Кузьма]] ; Памылкі гістарыёграфаў * [[Антон Шукелойць|Шукелойць Антон]]<ref>Ёрш С. Сябры Беларускай Незалежніцкай Партыі. Біяграфічны даведнік // Вяртаньне БНП. Асобы і дакумэнты Беларускай Незалежніцкай Партыі. — Слонім-Мінск, 1998.</ref> не вучыўся ў ВБГ. {{канец кал}} == Памяць == <gallery caption="Памятныя шыльды на былым будынку Віленскай беларускай гімназіі" class="center" widths="150" heights="150"> Haloŭny fasad Vilenskaj himnasii.jpg|Былы будынак Віленскай беларускай гімназіі Natallia Arseńnieva Vilnia 1919-1921.jpg|[[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталля Арсеннева]] Maksim Harecki Vilnia 1919-1923.jpg|[[Максім Гарэцкі]] Adam Stankevič 1891-1949 šylda.Vilnia.jpg|[[Адам Станкевіч]] </gallery> == Заўвагі == {{reflist|group="nb"}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |загаловак=25-лецьце беларускай гімназіі у Вільні |месца=Вільня |выдавецтва=Выданне Беларускае Гімназіі у Вільні |год=1944 |старонак=48 |спасылка=https://archive.org/details/da-25-leccia-vbh-1944}} * {{кніга |аўтар=Адамковіч А. |загаловак=Беларусы ў Літве: учора і сёння. Кніга І – Вільня |адказны=рэд. Л. Плыгаўка |месца=Вільня |выдавецтва=Таварыства беларускай культуры ў Літве |год=2010 |старонкі=43—78 |isbn=978-9955-578-14-7}} * {{кніга |аўтар=[[Аляксандр Мікалаевіч Вабішчэвіч|Вабішчэвіч А. М.]] |загаловак=Асвета ў Заходняй Беларусі (1921—1939): Манаграфія |месца=Брэст |выдавецтва=Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт |год=2004 |старонак=116 |isbn=985-473-117-0}} * {{артыкул |аўтар=[[Аляксандр Мікалаевіч Вабішчэвіч|Вабішчэвіч А. М.]] |загаловак=Беларускія гімназіі ў культурна-асветніцкім і грамадска-палітычным жыцці Заходняй Беларусі (1920 — 1930-яя гг.) |выданне=Białoruskie Zeszyty Historyczne |год=2002 |нумар=18 |старонкі=78—90}} * {{кніга |аўтар=Галяк Л. |загаловак=Успаміны. У 2-х кн. |месца=ЗША |выдавецтва=Летапіс |год=1982—1983 |ref=Галяк}} * {{артыкул |аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Н.]] |загаловак=Дзеячы беларускай паваеннай эміграцыі (біяграфічны даведнік) |выданне=[[Запісы БІНіМ]] |год=2014 |нумар=37 |старонкі=10—258}} * {{кніга |аўтар=Катковіч A., Катковіч-Клентак В. |загаловак=Успаміны |адказны=Навук. рэд. Глагоўская А., Харужы В. |месца=Беласток |выдавецтва=Беларускае гістарычнае таварыства |год=1999 |старонак=142 |isbn=83-909009-9-8}} * {{артыкул |аўтар=Кіт Б. |загаловак=Успаміны аб Беларускай гімназіі ў Вільні (1928—1939) |выданне=Спадчына |год=1999 |нумар=1 |старонкі=29—60}} * {{кніга |аўтар=Кнырэвіч С. |загаловак=Магілы беларусаў у Чэхіі і Славакіі |месца=Прага |год=2020 |старонак=270 |isbn=978-80-908078-0-8 |ref=Кнырэвіч}} * {{кніга |аўтар=[[Лявон Луцкевіч|Луцкевіч Л.]] |загаловак=Вандроўкі па Вільні |месца=Вільня |выдавецтва=Рунь |год=1998 |isbn=9986-9228-2-8 |ref=Луцкевіч}} * {{артыкул |аўтар=[[Уладзімір Віктаравіч Ляхоўскі|Ляхоўскі У.]] |загаловак=Маладзёвы рух паміж дзвюмя войнамі (1921—1939 гг.) |выданне=Спадчына |год=2012 |нумар=161 |старонкі=3—115}} * {{кніга |аўтар=Пецюкевіч М. |загаловак=Лісты |адказны=рэд. Галена Глагоўская, Вячаслаў Харужы |месца=Беласток |выдавецтва=Беларускае Гістарычнае Таварыства |год=2005 |старонак=154 |isbn=83-60456-00-3 |ref=Пецюкевіч}} * {{артыкул |аўтар=[[Вітаўт Тумаш|Тумаш В.]] |загаловак=Беларуская Віленская гімназія |выданне=Полацак |год=1992 |нумар=3—9}} * {{артыкул |аўтар=[[Янка Шутовіч|Шутовіч Я.]] |загаловак=Успаміны пра Віленскую Беларускую гімназію |выданне=Спадчына |год=1995 |нумар=1 |старонкі=24—27}} * {{артыкул |аўтар=Gierowska-Kałłaur J. |загаловак=The biographies of leading Belarusian activists in the light of information gathered by the Polish Governmental Commissioner for the City of Vilnius in 1924 |выданне=Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej |год=2016 |том=LI-SI (2) |старонкі=31—71 |issn=2353-6403 |doi=10.12775/SDR.2016.EN2.02 |lang=en |ref=Gierowska-Kałłaur}} * {{артыкул |аўтар=Błaszczak T. |загаловак=Autumn 1939 – The Vilnius Question and the Case of Lithuanian Belarusians |выданне=Lietuvos istorijos metraštis |год=2017 |нумар=67 |старонкі=163—178 |issn=1392-0588 |doi=10.7220/2335-8769.67.8 |lang=en |ref=Błaszczak}} == Спасылкі == {{навігацыя}} *[https://www.racyja.com/kultura/redkiya-zdymki-vilenskaj-belaruskaj-g/ Рэдкія здымкі Віленскай беларускай гімназіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200927081939/https://www.racyja.com/kultura/redkiya-zdymki-vilenskaj-belaruskaj-g/ |date=27 верасня 2020 }} *[https://pawet.net/library/history/bel_history/_belz/1935cl17/%D1%83_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%96._%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%96_%D0%B0%D0%B4_%D0%BD%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0.html У беларускай гімназіі. Уражанні ад непасрэднага назіральніка // Наша слова.pdf № 12 (116), 20 сакавіка 2024. // Наша слова.pdf № 12 (116), 20 сакавіка 2024.] // на [[pawet.net]] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Віленская беларуская гімназія}} [[Катэгорыя:Віленская беларуская гімназія| ]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з беларускай мовай навучання]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы, заснаваныя ў 1919 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1944 годзе]] [[Катэгорыя:1919 год у Вільні]] 2tl6wm3rafrrmf5mfw5bb4d7cuyruaz 5156294 5156293 2026-06-20T08:17:06Z M.L.Bot 261 /* Некаторыя вучні */ вынес заўвагі ў тэкст 5156294 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Віленская гімназія}} {{Школа}} '''Ві́ленская белару́ская гімна́зія''' — адна з першых беларускіх сярэдніх школ у [[Вільнюс|Вільні]], якая дзейнічала ў 1919—1944 гадах. Сучаснікі і гісторыкі часта называюць яе «беларускім нацыянальным універсітэтам»<ref>{{кніга |загаловак=Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае |год=2012 |старонкі=370}}</ref>. У розны час тут працавалі [[Адам Станкевіч]], [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў Тарашкевіч]], [[Максім Гарэцкі]], [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антон Луцкевіч]], [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|Аркадзь Смоліч]], [[Рыгор Раманавіч Шырма|Рыгор Шырма]], [[Барыс Уладзіміравіч Кіт|Барыс Кіт]], [[Антон Антонавіч Грыневіч|Антон Грыневіч]], [[Язэп Драздовіч]], [[Антон Станіслававіч Неканда-Трэпка|Антон Неканда-Трэпка]], [[Францішак Грышкевіч]], [[Мікола Ільяшэвіч]], [[Хведар Ільяшэвіч]] і іншыя выдатныя навукоўцы, літаратары і педагогі. З гімназіі пачалі свой творчы шлях паэты і пісьменнікі [[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталля Арсеннева]], [[Алесь Салагуб]], [[Валянцін Паўлавіч Таўлай|Валянцін Таўлай]], [[Кастусь Акула]], мастак [[Раман Семашкевіч]], навуковец і старшыня [[Рада БНР|Рады БНР]] [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч]]. Тут навучаліся дырэктар Беларускага інстытута навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку [[Вітаўт Тумаш]], гісторык [[Язэп Найдзюк]], журналіст і педагог [[Янка Багдановіч]], гісторык і выдавец [[Вацлаў Пануцэвіч]], публіцыст і грамадскі дзеяч [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявон Луцкевіч]]. == Гісторыя == === Заснаванне і станаўленне === [[Файл:ISM University Vilnius.jpg|thumb|[[Базыльянскія муры (Вільня)|Базыльянскія муры]], дзе размяшчалася гімназія ў 1919—1937 гадах]] Першыя беларускія школы ў Вільні адкрыліся яшчэ падчас нямецкай акупацыі ў 1915 годзе. Прыватная Віленская беларуская гімназія арганізавана 1 лютага 1919 года [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Іванам Луцкевічам]]. Першапачатковы дазвол быў выданы ўладамі [[Нямецкая імперыя|Нямецкай імперыі]] ў канцы 1918 года і пацверджаны [[Літва|літоўскімі]] ўладамі напярэдадні заняцця горада [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]] на пачатку студзеня 1919 года. Рэгулярныя заняткі ў школе пачаліся 1 лютага 1919 года<ref>{{Артыкул |аўтар=А. |загаловак=1-я Віленская Беларуская Гімназія |выданне=[[Наша думка]] |тып=газета |год=1921 |нумар=21 |старонкі=2—3}}</ref>. Гімназія размяшчалася ў так званых [[Базыльянскія муры (Вільня)|Базыльянскіх мурах]] ([[Вастрабрамская вуліца|вуліца Вострабрамская]], 9), буйнейшым [[Беларусы ў Вільні|беларускім асяродку ў Вільні]] (таксама там размяшчаліся дзве беларускія пачатковыя школы, [[Беларускі музей у Вільні|Беларускі музей]], [[Беларускае навуковае таварыства (1918)|Беларускае навуковае таварыства]], [[Беларускі нацыянальны камітэт (Вільня)|Беларускі нацыянальны камітэт]], [[Беларускія настаўніцкія курсы (Вільня)|Беларускія настаўніцкія курсы]], [[Беларуская школьная рада Віленшчыны]], [[Віленская каталіцкая духоўная семінарыя|Духоўная семінарыя]] і [[Царква Святой Тройцы і базыльянскі манастыр (Вільнюс)|царква Святой Тройцы]]). Навучальная ўстанова была 8-класнай гуманістычнага тыпу, сумеснай для хлопчыкаў і дзяўчынак. Ад пачатку працавалі 18 настаўнікаў і навучаліся 387 вучняў<ref>{{Артыкул |загаловак=Склад вучняў 1-й Віленскай Беларускай Гімназіі к 21 снежня 1920 |выданне=Наша думка |год=1920 |нумар=1 |старонкі=5}}</ref>. [[Беларуская мова|Па-беларуску]] спачатку выкладаліся ўсе прадметы толькі ў падрыхтоўчым, першым і другім класах, старэйшыя вучні вучыліся на [[Руская мова|рускай мове]], выключэнне складалі [[беларуская літаратура]], [[Гісторыя Беларусі|гісторыя]] і [[геаграфія Беларусі]]. З 1924 года ўсе дысцыпліны пачалі выкладацца па-беларуску. У першыя гады пры гімназіі дзейнічаў прытулак для дзяцей-сірот з Вільні, [[Ашмянскі павет (1920—1940)|Ашмяншчыны]], [[Гродзенскі павет (1921—1940)|Гродзеншчыны]], [[Навагрудскі павет (1921—1940)|Навагрудчыны]], заснаваны ксяндзом [[Адам Станкевіч|Адамам Станкевічам]], і настаўніцкія курсы. Першы выпуск адбыўся 14 чэрвеня 1921 года. Гімназію скончылі 15 беларусаў, сярод іх — паэтка [[Наталля Арсеннева]], будучыя грамадскія дзеячы [[Адольф Клімовіч]], [[Ігнат Дварчанін]], [[Ян Станкевіч]], і 25 прадстаўнікоў іншых нацыянальнасцей<ref>{{Артыкул |загаловак=Выпуск у Віленскай Беларускай Гімназіі |выданне=Наша думка |год=1921 |нумар=27 |старонкі=6}}</ref><ref>{{Артыкул |загаловак=Хроніка. Выпускныя экзамены |выданне=[[Маладое жыццё (1920)|Маладое жыццё]] |год=1921 |нумар=3 |старонкі=8}}</ref>. У 1922 годзе гімназію паспяхова скончылі 36 вучняў<ref>{{Артыкул |загаловак=1-ая Віленская Беларуская Гімназія |выданне=[[Беларускі звон]] |год=1922 |нумар=15 |старонкі=4}}</ref>. === Дзейнасць у міжваеннай Польшчы === [[Файл:Vilnia, Biełaruskaja gimnazija, Bieł-čyrvona-bieły ściah. Вільня, Беларуская гімназія, Бел-чырвона-белы сьцяг (1922).jpg|thumb|Вокладка легітымацыі вучня гімназіі, 1922 год.]] Доўгі час гімназія была прыватнай і фінансавалася грамадскімі арганізацыямі, сярод якіх былі Школьная рада ў Вільні, [[Таварыства беларускай школы]] і бацькоўскі камітэт. Яна мела афіцыйную назву «Віленская беларуская гімназія камітэту бацькоў» ({{lang-pl|Gimnazjum Białoruskie Komitetu Rodzicielskiego}}) і рэгістрацыйны нумар 12. Частка вучняў з незаможных сем’яў вызвалялася ад аплаты за навучанне. Для фінансавай падтрымкі бедных навучэнцаў грамадскасць перыядычна ладзіла дабрачынныя мерапрыемствы. Напрыклад, 27 студзеня 1923 года ў памяшканні гімназіі адбылася спецыяльная вечарына са спектаклем і выступам хору, сродкі ад якой пайшлі на карысць незаможных вучняў<ref name="nb_4_1923">{{артыкул |загаловак=З Вільні. Вучнёўская вечарына |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1923 |нумар=4 |старонкі=4}}</ref>. У лістападзе 1922 года ў сувязі з абраннем дырэктара гімназіі [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Б.&nbsp;Тарашкевіча]] паслом у польскі [[Сойм Рэспублікі Польшча|Сойм]], выкананне яго абавязкаў было ўскладзена на педагога [[Антон Неканда-Трэпка|Антона Неканда-Трэпку]]. На пасяджэнні педагагічнай рады 26 лістапада таго ж года Б.&nbsp;Тарашкевіч і былы дырэктар [[Міхаіл Сілуянавіч Кахановіч|М.&nbsp;Кахановіч]] выказалі жаданне афіцыйна пакінуць свае пасады ва ўстанове з 1 снежня 1922 года<ref name="nb_1_1922">{{артыкул |загаловак=З Беларускага жыцця. Беларуская гімназія |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1922 |нумар=1 |старонкі=4}}</ref>. У снежні 1922 года ўстанову наведаў праваслаўны мітрапаліт [[Юрый (Ярашэўскі)]], які звярнуўся да навучэнцаў і выкладчыкаў з прывітальным словам на беларускай мове, падкрэсліўшы важнасць нацыянальнай асветы<ref name="nb_visit">{{артыкул |загаловак=Мітрапаліт Юры ў Віленскай Беларускай Гімназіі |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1922 |нумар=3 |старонкі=6}}</ref>. У гэты ж перыяд установа актыўна запрашала новых педагогаў: паляніста Зянкевіча, гісторыка Снежынскага, выкладчыка славянскай мовы архімандрыта [[Павел (Марозаў)|Піліпа (Марозава)]], выкладчыка нямецкай мовы Аляксандра Міхалевіча<ref>{{Артыкул |загаловак=Хроніка. 1-ая Віленская Беларуская Гімназія |выданне=Беларускі звон |год=1922 |нумар=20 |старонкі=4}}</ref>. Гімназія працавала нягледзячы на перашкоды з боку польскіх уладаў і некалькі разоў мяняла юрыдычны статус. Паводле справаздач польскай палітычнай паліцыі (1924), улады падазравалі, што гімназія выхоўвае «ворагаў Польшчы і прыхільнікаў бальшавізму»{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=28}}. Першым дырэктарам быў [[Міхаіл Сілуянавіч Кахановіч|Міхаіл Кахановіч]], які ў 1923 годзе праз канфлікт пакінуў пасаду. З 1924 года дырэктарам стаў [[Радаслаў Астроўскі]]{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=60—61}}. З 1932 года ў выніку ўзмацнення ціску з боку польскага ўрада гімназія была адзяржаўлена і атрымала статус беларускага філіяла пры польскай {{нп3|V дзяржаўная гімназія імя Юльюша Славацкага ў Вільні|гімназіі імя Юльюша Славацкага|pl|V Państwowe Gimnazjum im. Juliusza Słowackiego w Wilnie}}. У 1937—1939 гадах яна размяшчалася ў будынку насупраць [[Касцёл Святога Духа (Вільнюс)|касцёла Святога Духа]] на [[Дамініканская вуліца (Вільня)|вуліцы Дамініканскай]] (цяпер Dominikonu g., 3-5). === Умовы навучання і грамадскае жыццё === [[Файл:Rodnyja Honi 1927 nr 3 s. 8.jpg|thumb|Мастацкая майстэрня. Злева сядзіць [[Язэп Драздовіч]], 1927 год.]] Інтэрнат беларускай гімназіі ў другой палове 1930-х гадоў знаходзіўся ў трохпавярховым доме на [[Вялікая вуліца (Вільня)|вуліцы Вялікай]] (цяпер Didzioji g., 30) каля [[Касцёл Святога Казіміра (Вільнюс)|касцёла Святога Казіміра]]. Сталовая працавала ў асобным будынку на вуліцы Святой Ганны. Праваслаўныя вучні гімназіі з канца 1920-х гадоў слухалі казані па-беларуску ў [[Царква Святой Параскевы Пятніцы (Вільнюс)|Пятніцкай царкве]]. Апроч адукацыі, у гімназіі праводзілася рознабаковае культурнае навучанне. У школе працавалі: * літаратурны і драматычны гурткі (з навучэнцаў складалася [[Беларуская драматычная майстроўня]], якая афіцыйна базіравалася ў тым жа будынку ў Базыльянскіх мурах<ref name="nb_pok">{{артыкул |загаловак=Беларускі паказальнік |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1923 |нумар=6 |старонкі=6}}</ref>); * мастацкая студыя пад кіраўніцтвам Язэпа Драздовіча; * гурток лацінскай мовы пад кіраўніцтвам Мікалая Красінскага і гурток геаграфіі пад кіраўніцтвам [[Ігнат Уладзіміравіч Канчэўскі|Ігната Канчэўскага]]; * духавы [[аркестр]] на 20 інструментаў і хор (у розныя гады ім кіравалі [[Язэп Канстанцінавіч Шнаркевіч|Язэп Шнаркевіч]]<ref name="nb_4_1923" /> і Рыгор Шырма). Таксама ў гімназіі існавала ўласная скаўцкая арганізацыя (заснавана ў 1922 годзе), вучнёўскі кааператыў. Навучэнцы самастойна выдавалі друкаваныя і рукапісныя часопісы. Віленская беларуская гімназія адрознівалася талерантнасцю: апроч [[Беларусы|беларусаў]], там вучыліся [[яўрэі]], [[палякі]], [[рускія]] і [[латышы]]. === Перыяд Другой сусветнай вайны і закрыццё === Пасля [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|заняцця Вільні Чырвонай Арміяй]] у верасні 1939 года дырэктар [[Васіль Кавалевіч]] быў звольнены, а яго намеснікам стаў Барыс Кіт{{sfn|Błaszczak|2017|с=173}}. Калі ў кастрычніку 1939 года [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|Вільня была перададзена Літве]], гімназія перажыла крызіс. Каля 80&nbsp;% вучняў і частка настаўнікаў пакінулі горад і з'ехалі ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] (пераважна ў [[Навагрудак]]){{sfn|Błaszczak|2017|с=168, 173}}. З-за рэзкага скарачэння колькасці навучэнцаў літоўскія ўлады панізілі статус установы да [[прагімназія|прагімназіі]]. Новым дырэктарам стаў ксёндз Адам Станкевіч{{sfn|Błaszczak|2017|с=173}}. Установа працягвала дзейнічаць ва ўмовах нямецкай акупацыі. Яна была канчаткова закрыта ў чэрвені 1944 года перад аднаўленнем у горадзе [[Савецкая ўлада|савецкай улады]]. === Пераемнасць і сучаснасць === У верасні 1994 года намаганнямі віленскіх беларусаў гімназія была адноўлена ў выглядзе сярэдняй школы №&nbsp;15 з беларускай мовай навучання. Пазней яна была перайменавана ў сярэднюю школу імя Францыска Скарыны. 15 лютага 2013 года мэрыя Вільнюса надала школе статус гімназіі ([[Віленская гімназія імя Францыска Скарыны]]). Штогод 1 лютага ў ёй адзначаецца гістарычны Дзень гімназіі. == Некаторыя супрацоўнікі == {{columns-list|colwidth=30em| * [[Майсей Абрамовіч|Абрамовіч Майсей]], выкладаў Закон Божы [[іўдаізм|яўрэям]] * [[Адольфава (настаўніца)|Адольфава]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўніца геаграфіі, гісторыі Польшчы{{sfn|Галяк|1982—1983|}} * [[Марыя Александровіч|Александровіч Марыя]] * [[Александроўская (настаўніца)|Александроўская]] («Александровічава»){{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Маці Станіслава Александровіча — гісторыка, прафесара ўніверсітэтаў у Торуні і Беластоку.</ref>, настаўніца польскай мовы, пасля Каліноўскага * [[Францішак Аляхновіч|Аляхновіч Францішак]]<ref>У Базыльянскіх мурах месцілася Беларуская драматычная майстроўня Ф. Аляхновіча.</ref>, настаўнік польскай мовы * [[Мікалай Пятровіч Анцукевіч|Анцукевіч Мікола]], настаўнік, '''дырэктар''' (?) * [[Антаніна Астроўская|Астроўская Антаніна]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Жонка Р. Астроўскага</ref>, выкладала «ручную працу»{{sfn|Галяк|1982—1983|}} * [[Радаслаў Астроўскі|Астроўскі Радаслаў]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, '''дырэктар''' (1924—1936, з перапынкам), выкладаў матэматыку, фізіку і касмаграфію * [[Ян Багаткевіч|Багаткевіч Ян]], выкладаў праваслаўную рэлігію * [[Вячаслаў Васілевіч Багдановіч|Багдановіч Вячаслаў (Вацлаў)]]<ref name="ШутУсп"/>, настаўнік матэматыкі * [[Генадзь Васілевіч Багдановіч|Багдановіч Генадзь]], настаўнік геаграфіі, гісторыі, алгебры, заканадаўства * [[Леанід Барысаглебскі|Барысаглебскі Леанід]], настаўнік фізікі * [[Наталля Бенцлебен|Бенцлебен (Банцлебен) Наталля]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Перад 2-ой сусветнай вайной жыла ў Вільні па вул. Антокаль.</ref>, настаўніца нямецкай мовы * [[Пётра Просты|Бобіч Ільдэфонс]], выкладаў польскую і лацінскую мовы, каталіцкі Закон Божы * [[Сцяпан Бракоўскі|Бракоўскі Сцяпан]], выкладаў гігіену * [[Віктар Бэер|Бэер Віктар]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, кіраваў хорам * [[Севярын Віславух|Віславух Севярын]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, выкладаў гісторыю Польшчы * [[Юліяна Вітан-Дубейкаўская|Вітан-Дубейкаўская Юліяна]], настаўніца нямецкай мовы (1919—22) * [[Вішнеўскі (настаўнік)|Вішнеўскі]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Канстанцін Галкоўскі|Галкоўскі Канстанцін]] * [[Алёна Гарбачка|Гарбачка Алёна]], настаўніца французскай мовы * [[Леаніла Усцінаўна Чарняўская|Гарэцкая (Чарняўская) Леаніла]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Жонка М. Гарэцкага</ref>, настаўніца беларускай мовы, геаграфіі, арыфметыкі * [[Максім Гарэцкі|Гарэцкі Максім]], беларуская мова * [[Станіслаў Гафтовіч|Гафтовіч Станіслаў]], настаўнік гімнастыкі * {{нп4|Уладзіслаў Глухоўскі|Глухоўскі Уладзіслаў|pl|Władysław Głuchowski}} * [[Станіслаў Глякоўскі|Глякоўскі Станіслаў]], настаўнік Закону Божага (1933—39) * [[Баляслаў Грабінскі|Грабінскі Баляслаў]], доктар * [[Антон Антонавіч Грыневіч|Грыневіч Антон]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік спеваў * [[Францішак Грышкевіч|Грышкевіч Францішак]], '''дырэктар''' (1941—44) * [[Ігнат Сымонавіч Дварчанін|Дварчанін Ігнат]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік беларускай літаратуры * [[Я. Дзічкоўскі|Дзічкоўскі Я.]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, выкладаў праваслаўны Закон Божы * [[Аляксандр Дмахоўскі|Дмахоўскі Аляксандр]], настаўнік матэматыкі, касмаграфіі, фізікі * [[Язэп Драздовіч|Драздовіч Язэп]] * [[Дубіцкі (настаўнік)|Дубіцкі]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, вёў дадатковыя матэматычныя курсы і падрыхтоўчыя курсы да здачы на атэстат («матуру») * [[Ганна Душэўская|Душэўская Ганна]]<ref>Сястра К. Дуж-Душэўскага</ref>, настаўніца польскай мовы * [[Павел Дыліс|Дыліс Павел]]{{sfn|Луцкевіч|1998}}, выкладаў кальвіністам Закон Божы * [[Аляксандр Егер|Егер Аляксандр]], настаўнік біялогіі і геаграфіі * [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч|Жук-Грышкевіч Вінцэнт]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік гісторыі * [[Міхаіл Мікалаевіч Заморын|Заморын Міхаіл]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref name="ШутУсп"/><ref>Паводле ўспамінаў вучняў «найбольш рускі» сярод настаўнікаў. Выехаў у Радашковічы, адкуль у 1930-я перабраўся ў СССР, рэпрэсіраваны.</ref>, настаўнік беларускай, рускай моў, геаграфіі і гімнастыкі * [[Язэп Зарэмба|Зарэмба Язэп]] * [[Арон Згірскі|Згірскі Арон]]<ref name="Серп32">Серпухов… С. 32.</ref>, настаўнік спеваў * [[Фелікс Згірскі|Згірскі Фелікс]], настаўнік спеваў і гімнастыкі * [[Язэп Згірскі|Згірскі Язэп]], настаўнік лацінскай мовы і спеваў * [[В. Зеньковіч|Зеньковіч В.]]<ref name="Серп31"/> * [[Лідзія Ігнатава|Ігнатава Лідзія]], настаўніца французскай мовы * [[Мікола Ільяшэвіч|Ілляшэвіч Мікола]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, выкладаў прапедэўтыку філасофіі * [[Хведар Ільяшэвіч|Ілляшэвіч Хведар]], настаўнік беларускай мовы * [[Васіль Кавалевіч|Кавалевіч Васіль]], '''дырэктар''' (да восені 1939) * [[Сяргей Казека|Казека Сяргей]], настаўнік рускай мовы * [[Каліноўскі (настаўнік)|Каліноўскі]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік польскай мовы, пасля Швахловіча * [[Галіна Капава|Капава Галіна]], настаўніца гімнастыкі * [[Сымон Кароль|Кароль Сымон]]{{sfn|Луцкевіч|1998|}}, настаўнік спеваў * [[Ян Карэтнікаў|Карэтнікаў Ян]], настаўнік музыкі * [[Габрыелія Касіньская|Касіньская Габрыелія (Касінская Габрыэля)]], настаўніца польскай мовы<ref>Wspominana jest jako dobra nauczycielka o usposobieniu romantycznym.</ref> * [[Іван Катовіч|Катовіч Іван]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік прыродазнаўства ў першых класах, геаграфіі * [[Мікола Катовіч|Катовіч Мікола]], дзелавод * [[Міхаіл Сілуянавіч Кахановіч|Кахановіч Міхаіл]], старшыня педагагічнай рады (1918), '''дырэктар''' (1919—1922), настаўнік гісторыі * [[Барыс Уладзіміравіч Кіт|Кіт Барыс]], настаўнік (1931—1939), '''дырэктар''' (1939) * [[Аляксандр Коўш|Коўш Аляксандр]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік праваслаўнага Закона Божага * [[Мікалай Фаміч Красінскі|Красінскі Мікалай]]<ref name="Лях">Ляхоўскі…</ref>, выкладаў гісторыю і рускую мову, інспектар гімназіі * [[Іван Краскоўскі|Краскоўскі Ян]]<ref name="ШутУсп"/>, настаўнік гісторыі * [[Марыя Крамянёва|Крамянёва (Кшэменёва, Кжэменёва) Марыя]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўніца польскай мовы, пасля Александровіч * [[Ніл Кульчыцкі|Кульчыцкі Ніл]], выкладаў праваслаўны Закон Божы * [[Мікола Ласковіч|Ласковіч Мікола]], настаўнік матэматыкі * [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Луцкевіч Антон]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік беларускай мовы * [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Луцкевіч Іван]], настаўнік беларусазнаўства і краязнаўства * Лукашэвіч Уладзімір, выкладаў праваслаўны Закон Божы{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, таксама сакратар гімназіі{{sfn|Луцкевіч|1998}} * [[Вольга Мароз|Мароз Вольга]]{{sfn|Луцкевіч|1998}}, буфетчыца і прыбіральшчыца * [[Марцінкевіч (настаўнік)|Марцінкевіч]]{{факт?}}, настаўнік фізкультуры<ref>Кіраўнік Віленскага камітэта БНП, арыштаваны савецкай бяспекай, лёс невядомы.</ref> * [[Мікалай Міхайлавіч Марцінчык|Марцінчык Мікалай]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>(3.12.1901, в. Кубельнікі каля Бераставіцы — 23.5.1980). Лекар. Скончыў Віленскі ўніверсітэт (1927), адзін з кіраўнікоў Беларускага студэнцкага саюза, рэдактар часопіса «Студэнцкая Думка», дзеяч Грамады, Таварыства беларускай школы. Настаўнічаў у Віленскай беларускай гімназіі. Некалькі разоў быў арыштаваны польскай паліцыяй, у 1931 сасланы з Вільні пад нагляд паліцыі. Працаваў лекарам у Нараўцы на Беласточчыне. У 1948 арыштаваны органамі савецкай дзяржбяспекі. 12.8.1949 прыгавораны на 10 гадоў лагераў, сасланы ў Варкуту. У 1956 вярнуўся ў Гродна.</ref>, выкладаў хімію і анатомію * [[Ніна Маткоўская|Маткоўская Ніна]], настаўніца французскай мовы * [[Фаіна Мікуліна|Мікуліна Фаіна]]<ref name="ШутУсп"/>, выкладчыца агульнай гісторыі, рускай мовы * [[Аляксандр Міхалевіч|Міхалевіч Аляксандр]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Юрыст. Прыняў духоўны сан — стаў праваслаўным святаром. Падчас 2-ой сусветнай вайны быў настаяцелем прыходу ў Заходняй Беларусі. Пахаваны на Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках (Вільнюс).</ref>, настаўнік лацінскай і нямецкай моў, '''дырэктар''' * [[Юліяна Вітан-Дубейкаўская|Мэнке Юліяна]], выкладала нямецкую мову, агульную гісторыю, прапедэўтыку філасофіі * [[Эмілія Наруцкая|Наруцкая Эмілія]], настаўніца гісторыі * [[Антон Станіслававіч Неканда-Трэпка|Неканда-Трэпка Антон]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, '''дырэктар''' (1922-23, 1928-30), выкладаў фізіку з 1920 * [[Мікола Пакроўскі|Пакроўскі Мікола]], доктар * [[Сяргей Канстанцінавіч Паўловіч|Паўловіч Сяргей]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік праваслаўнага Закону Божага, '''дырэктар''' (1925—1928)<ref>Маракоў Л. У. РЛ; РС.</ref> * [[Міхаіл Пліс|Пліс Міхаіл]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік праваслаўнага Закону Божага (1919—1923) * [[Соф’я Пронька|Пронька Соф’я]], настаўніца беларускай мовы, арыфметыкі, малявання, каліграфіі * [[Пятро Радзюк|Радзюк Пётра]]{{sfn|Пецюкевіч|2005}}, настаўнік фізікі (1941-44) * [[Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі|Рак-Міхайлоўскі Сымон]], настаўнік матэматыкі, фізікі і хіміі (1920 — ?) * [[Канстанцін Ральцэвіч|Ральцэвіч Канстанцін]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік матэматыкі * [[Вольга Русак|Русак Вольга]]<ref name="Летап">Летапіс…</ref>, настаўніца нямецкай мовы (НБГ, з 1934) * [[Люба Русецкая|Русецкая Люба]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, выкладала «навукі аб рэчах»{{sfn|Галяк|1982—1983|}} * [[Язэп Рэшаць|Рэшаць Язэп]], настаўнік Закону Божага * [[Іван Савіцкі|Савіцкі Іван]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік гісторыі ў пачатковых класах * [[Леанід Савінскі|Савінскі Леанід]]<ref name="ШутУсп" />, настаўнік матэматыкі і фізікі * [[Алёна Сакалова-Лекант|Сакалова-Лекант Алёна]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Адна з пачынальнікаў беларускага школьніцтва ды ініцыятараў стварэння ВБГ. Да арышту жыла ў Вільні па вул. Вострабрамскай 8 (Ausros Vartu g. 9) — «Базыльянскія муры». Пасля 1944 рэпрэсіраваная савецкай бяспекай, асуджана на 6 гадоў лагераў. У сяр. 1950-ых вярнулася ў Вільнюс. Памерла ў 1960, пахавана на Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках (Вільнюс). Гл.: ''Войцік Г. Алёна Сакалова-Лекант: (серыя «Партрэты Віленчукоў») / Галіна Войцік. — Вільня: Рунь, 2004. — 17, (3) с.: партр.; ISBN 9955-427-03-5''</ref>, настаўніца беларускай мовы, арыфметыкі, малявання, каліграфіі (1919—1944) * [[Ніна Аляксандраўна Сасноўская|Сасноўская Ніна]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўніца малявання і каліграфіі * [[Мікола Сіняўскі|Сіняўскі Мікола]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік матэматыкі * [[Адам Станкевіч|Станкевіч Адам]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, кс., настаўнік каталіцкага Закону Божага (1919—1944{{sfn|Галяк|1982—1983|}}), лацінскай мовы, '''дырэктар''' * [[Уладзіслаў Талочка|Талочка Уладзіслаў]]<ref name="ШутУсп" />, кс., настаўнік каталіцкага Закону Божага * [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Тарашкевіч Браніслаў]], '''дырэктар''' (1921—1922), выкладаў прапедэўтыку філасофіі * [[Хлебэк (настаўнік)|Хлебэк]], настаўнік польскай мовы * [[Караль Швахловіч|Швахловіч Караль]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік польскай мовы * [[Язэп Канстанцінавіч Шнаркевіч|Шнаркевіч Язэп]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>З 1921 настаўнік Нясвіжскай беларускай гімназіі. Быў кіраўніком беларускамоўных класаў, выкладчыкам беларускай мовы, беларусазнаўства і спеваў. Пасля закрыцця польскімі ўладамі Нясвіжскай беларускай гімназіі (1924) працаваў настаўнікам у Віленскай беларускай гімназіі. Разам з жонкай Надзеяй пахаваны на праваслаўных Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках (Вільнюс).</ref>, кіраваў хорам * [[Марыя Шутовіч|Шутовіч Марыя]]<ref name="ШутУсп" />, загадвала інтэрнатам * [[Рыгор Раманавіч Шырма|Шырма Рыгор]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік спеваў і выхавацель у інтэрнаце * [[Леанід Шчасновіч|Шчасновіч Леанід]], настаўнік гімнастыкі * [[Пётра Шчасны|Шчасны Пётра]]<ref>Паходзіў з Навагрудчыны. Скончыў Вышэйшую школу гандлёвую ў Варшаве. Валодаў англійскай, нямецкай, рускай, беларускай, польскай мовамі. Разам з [[Барыс Кіт|Барысам Кітам]] у 1942 працаваў у семінарыі ў Паставах.</ref>, настаўнік фізікі * [[Шыдлоўскі (настаўнік)|Шыдлоўскі]], выкладчык геаграфіі Польшчы * [[Павел Южык|Южык Павел]], выкладчык малявання (1920-я) * [[Яўгенія Юзьврэк|Юзьврэк Яўгенія]], настаўніца французскай мовы * [[Андрэй Паўлавіч Якубецкі|Якубецкі Андрэй]], настаўнік гімнастыкі * [[Мадэст Яцкевіч|Яцкевіч Мадэст]], настаўнік гімнастыкі }} == Некаторыя вучні == [[Файл:Adolf Klimovič maturity certificate (1921).jpg|thumb|Атэстат спеласці [[Адольф Юстынавіч Клімовіч|Адольфа Клімовіча]] (1900—1970) аб заканчэнні 1-й Віленскай беларускай гімназіі. Дакумент выдадзены 22 чэрвеня 1921 года. Уверсе бланка размешчаны герб «[[Пагоня]]» ў дубовым вянку і бела-чырвона-белымі стужкамі.]] <gallery mode="nolines" widths="300"> Файл:Vypusk 2 1921.jpg|Група другога выпуску гімназіі (1921). Першая справа ў трэцім шэрагу — [[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталля Арсеннева]]. </gallery> {{кал|3}} * [[Кастусь Акінчыц|Акінчыц Кастусь]] * [[Валяр’ян Алексяюк|Алексяюк Валяр’ян]] (вып. 1921){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Наталля Арсеннева|Арсеннева Наталля]]<ref name="Серп33"/> (вып. 1921) * [[Слава Арэнь|Арэнь Слава]]<ref>У 1931 пасля ліквідацыі Клецкай беларускай гімназіі (дзе яго бацька быў настаўнікам) пачаў вучыцца ў Віленскай беларускай гімназіі. Арыштаваны польскі ўладамі, пасля выхаду на волю нелегальна перайшоў у СССР, рэпрэсіраваны.</ref> * [[Г. Астроўскі|Астроўскі Г.]] * [[Лявон Андрэевіч Бабровіч|Бабровіч Лявон]] * [[Янка Антонавіч Багдановіч|Багдановіч Янка]] (вып. 1927) * [[Пётр Бакач|Бакач Пётр]]<ref>Туронак Ю. Беларуская кніга пад…</ref> * [[Вера Белакоз|Белакоз Вера]]<ref>[http://novychas.info/asoba/naliezala_da_arhanizacyi_zyvie/ Належала да арганізацыі «Жыве Беларусь!»]</ref> * [[Ірэна Будзька|Будзька Ірэна]]<ref>Дачка [[Эдвард Будзька|Эдварда Будзькі]]. Выпускніца Віленскага ўніверсітэта. Перад 2-ой сусветнай вайной выйшла замуж за [[Вацлаў Пануцэвіч|Вацлава Пануцэвіча]]. У 1939—1941 разам з мужам працавала настаўніцай у Будславе. Пасля 2-ой сусветнай вайны ў эміграцыі. Была настаўніцай прыродазнаўства ў Беларускай гімназіі імя М. Багдановіча ў Германіі. Жыве ў ЗША.</ref> * [[Людвіка Будзька|Будзька Людвіка]]<ref>Дачка [[Эдвард Будзька|Эдварда Будзькі]]. Выпускніца Віленскага ўніверсітэта. У 1939—1941 працавала настаўніцай у Будславе. Пасля 2-ой сусветнай вайны ў эміграцыі. У 1950-я выйшла замуж за Антона Бяленіса. Жыла ў ЗША. Супрацоўнічала з газетай «Беларус».</ref> * [[Часлаў Будзька|Будзька Часлаў]] * [[Аркадзь Быхавец|Быхавец Аркадзь]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Часлаў Васілевіч|Васілевіч Часлаў]]<ref>Паходзіў з Будслава. У 1939 рэпрэсіраваны савецкай дзяржбяспекай.</ref> * [[Мікалай Пятровіч Васілеўскі|Васілеўскі Мікола]]<ref name="Серп33">Серпухов… С. 33.</ref> * [[М. Васілёк|Васілёк М.]]<ref name="Серп32"/> * [[Міхал Вітушка|Вітушка Міхал]] (вып. 1930) * [[Галіна Антонаўна Войцік|Войцік (Луцкевіч) Галіна]]<ref>Дачка Зоські Верас</ref> * Воўк-Левановіч Аўгіння<ref>Эмігравала ў Аўстралію</ref> * [[Кіра Гаўрыловіч|Гаўрыловіч Кіра]] * [[Леанід Галяк|Галяк Леанід]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}} (вып. 1930) * [[Васіль Грузд|Грузд Васіль]]<ref>Не скончыў навучання, нелегальна перайшоў у СССР, рэпрэсіраваны</ref> * [[Францішак Грышкевіч|Грышкевіч Францішак]]<ref>Маракоў РЛ</ref> (вып. 1926) * [[Адам Дасюкевіч|Дасюкевіч Адам]] * [[Ігнат Сымонавіч Дварчанін|Дварчанін Ігнат]]<ref name="Серп33"/> (экстэрн. 1921) * [[Мацей Дурэйка|Дурэйка Мацей]]<ref>Жаўнер Арміі Андэрса, жыў у Вялікабрытаніі</ref> * [[Арнольд Дыліс|Дыліс Арнольд]]<ref name="ШутУсп">''Шутовіч Я.'' Успаміны пра …</ref><ref name="Серп30">Серпухов… С. 30</ref> * [[Аўген Дыліс|Дыліс Аўген]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Павел Дыліс|Дыліс Павел]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Людміла Жамойціна|Жамойціна Людміла]] (вып. 1937)<ref>Сястра [[Янка Жамойцін|Я. Жамойціна]]. Нар. 9.6.1915 у сялянскай сям’і ў в. Клімавічы, на Лідчыне. Скончыла педагагічны інстытут (1939). У 1939—1941 працавала ў Лідскай беларускай дзесяцігодцы, у тым часе выйшла замуж. З 1941—1943 кіравала Самашкскай беларускай пачатковай школай. У 1943 выехала ў Вільню. З 1946 жыла ў Польшчы ў Любліне, а з 1956 у Варшаве. Працавала настаўніцай рускай мовы ў ліцэі імя Ю. Славацкага. Пам. 3.1.1986.</ref> * [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч|Жук-Грышкевіч Вінцэнт]] (вып. 1922) * [[Раіса Жук-Грышкевіч|Жук-Грышкевіч Раіса]] * [[Аляксандр Жыткевіч|Жыткевіч Аляксандр (Шура)]] * [[Янка Жэдзік|Жэдзік Янка]]<ref>Пад акупацыяй кіраваў школай у Пружанах.</ref> * [[Гелена Забельская|Забельская Гелена]] * [[Эма Залкінд|Залкінд Эма]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Лейзар Зарэцкі|Зарэцкі Лейзар]] (вып.1923){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Анатоль Іверс|Іверс Анатоль]] (Міско Іван)<ref>Чыгрын С. Не пыталі, ці зжата, ці скошана… // Ніва № 4 (2280), 23 студз. 2000.</ref> (1926—1928) * [[Мікола Ільяшэвіч|Ілляшэвіч Мікола]] (вып. 1923) * [[Хведар Ільяшэвіч|Ілляшэвіч Хведар]] * [[Антон Кабак|Кабак Антон]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Уладзімір Кабушка|Кабушка Уладзімір]] * [[Барыс Сафронавіч Каверда|Каверда Барыс]] * [[Дуся Казлова|Казлова Дуся]]<ref>[https://novychas.by/poviaz/jae-dapytvau-asabista-canava 1]</ref> * [[Леанард Казлоўскі|Казлоўскі Леанард/Леў]] (вып.1923){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Уладзімір Каляўр|Каляўр (Калаўр) Уладзімір]] (памёр у снежні 1922 года, быўшы вучнем 8-га класа)<ref name="nb_obituary">{{артыкул |загаловак=Уладзімір Каляўр (некралог) |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1922 |нумар=3 |старонкі=6}}</ref><ref name="Серп31">Серпухов… С. 31.</ref> * [[Язэп Каліцкі|Каліцкі Язэп]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Аляксандр Калодка|Калодка Аляксандр]] (1926—1927) * [[Мацей Канапацкі|Канапацкі Мацей]]<ref>Сын [[Гасан Канапацкі|Гасана Канапацкага]]</ref> * [[Міхаіл Канцылярчык|Канцылярчык Міхаіл]] * [[Усевалад Кароль|Кароль Усевалад]]<ref>Нар. 18.10.1919 у в. Старое Сяло на Міншчыне. Палітычна-грамадскі дзеяч. У 1928—1929 вучыўся ў Радашковіцкай беларускай гімназіі. З 1929 вучань Віленскай беларускай гімназіі (скончыў 1936). Пасля студэнт медыцынскага факультэта Віленскага ўніверсітэта. Быў апошнім кіраўніком [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускага студэнцкага саюза]]. Падчас нямецкай акупацыі працаваў у Баранавічах лекарам, належаў да падпольнай Беларускай незалежніцкай партыі. У 1944 арыштаваны НКУС, асуджаны на 10 гадоў зняволення. Памёр у пач. кастрычніка 1984 у Баранавічах.</ref> (вып. 1936) * [[Ганна Карпюк|Карпюк Ганна]] * [[Іван Касяк|Касяк Іван]]<ref>Маракоў РЛ.</ref> * [[Канстанцін Касяк|Касяк Канстанцін]]<ref name="КоўшМае"/><ref>Паводле адных звестках, расстраляны немцамі ў 1943 на даносе, па другіх — палякамі ў 1944 (Коўш С.), паводле трэціх — пасля 2-ой сусветнай вайны жыў у Вілейцы і быў рэпрэсіраваны.</ref> * [[Анеля Катковіч|Катковіч Анеля]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Адольф Клімовіч|Клімовіч Адольф]]<ref name="Серп33"/> * [[Уладзімір Корж|Корж Уладзімір]] (вып. 1922)<ref name="Серп30"/> {{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Святаслаў Коўш|Коўш Святаслаў]] (вып. 1934) * [[Вольга Крако|Крако Вольга]]<ref name="НС91-22"/> * [[Кубаў (вучань)|Кубаў]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}} * [[Уладзімір Лабко|Лабко Уладзімір]] * [[Ганна Ліхадзіеўская|Ліхадзіеўская Ганна]] (вып.1922) {{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Луцкевіч Лявон]]<ref>Нар. 1922. Падчас нямецкай акупацыі — афіцэр Беларускай Краёвай Абароны, быў у батальёне «Дальвіц», арыштаваны ў Польшчы (1945), праходзіў па працэсе над кіраўнікамі БНП («справа 6-ці», Мінск, 1946), пасля лагераў жыў у Вільнюсе. Пам. 1997.</ref> * [[Юрка Луцкевіч|Луцкевіч Юрый (Юрка)]] * [[Аляксандр Лябецкі|Лябецкі Аляксандр]] * [[Ніна Ляўковіч|Ляўковіч Ніна]] * [[Анастасія Малюк|Малюк Анастасія]] * [[Вольга Мароз|Мароз Вольга]]<ref name="НС91-22">Наша слова, 1991, № 22, 17-23 ліпеня.</ref> * [[Леаніла Марціновіч|Марціновіч (Спорык) Леаніла]]<ref name="НС91-22"/> * [[Ніна Марціновіч|Марціновіч Ніна]] * [[Люба Марцінчык|Марцінчык Люба]] * [[Барыс Махляр|Махляр Барыс]] * [[Таццяна Мацвеева|Мацвеева Таццяна]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Мікалай Мінкевіч|Мінкевіч Мікалай]] * [[Міхаіл Гаўрылавіч Мінкевіч|Мінкевіч Міхаіл]] (вып. 1937) * [[Альберт Мілер|Мілер Альберт]] (вып. 1930) * [[Якуб Герасімавіч Міско|Міско Якуб]]<ref>''Маракоў Л.'' Міско Якуб Герасімавіч // Рэпрэсаваныя літаратары… Т. 2.</ref> (1925—1928) * [[Галя Міхалевіч|Міхалевіч Галя]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref name="ReferenceA">Бацька — настаўнік гімназіі Аляксандр Міхалевіч</ref> * [[Наталля Міхалевіч|Міхалевіч Наталля]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref name="ReferenceA"/> * [[Аркадзь Міцька|Міцька Аркадзь]] (вып.1923){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Нікандар Мядзейка|Мядзейка Нікандар]] * [[Герэк Мядзёлка|Мядзёлка Герэк]]<ref>нар. 1917. Навучаўся адзін год. Скончыў чыгуначную школу ў Лунінцы. Пасля вайны жыў у Польшчы, працаваў на «Pafawag» (фабрыка чыгуначных вагонаў) ва Уроцлаве. Памёр 1968, Уроцлаў.</ref> * [[Чэслаў Мядзёлка|Мядзёлка Чэсь]]<ref>нар. 1911. Навучаўся адзін год. Перад 2-ой сусветнай вайной працаваў бухгалтэрам у Лунінцы. Пасля вайны жыў у Польшчы. Памёр у 1995, Длугалэнцы каля Уроцлава.</ref> * [[Станіслаў Мядоўскі|Мядоўскі Станіслаў]] * [[Часлаў Найдзюк|Найдзюк Часлаў]] * [[Язэп Найдзюк|Найдзюк Язэп]]{{Факт?}} * [[Яўген Насекайла|Насекайла Яўген]] * [[Казімір Неканда-Трэпка|Неканда-Трэпка Казімір]]{{Sfn|Пецюкевіч|2005}}<ref>Сын Антона</ref> * [[Раіса Падабед|Падабед Раіса]]<ref name="КоўшМае">Коўш, С. Мае ўспаміны…</ref> * [[Падагель (вучань)|Падагель]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Янка Чабор|Патаповіч Іван]] (вып. 1931) * [[Канстанцін Паўль|Паўль Канстанцін]]<ref name="Летап"/> (7 кл., 1935), адзін з ініцыятараў стварэння ў 1935 годзе дружыны скаўтаў у ВБГ. * [[Лявон Паўль|Паўль Лявон]]<ref name="Летап"/> (7 кл., 1935), адзін з ініцыятараў стварэння ў 1935 годзе дружыны скаўтаў у ВБГ. * [[Мар’ян Пецюкевіч|Пецюкевіч Мар’ян (Марыян)]]<ref name="Серп33"/> * [[Ніна Прахаровіч|Прахаровіч Ніна]] * [[А. Прохараў|Прохараў А.]]<ref name="Серп32"/> (8 кл., 1922), ініцыятар стварэння ў 1922 годзе 1-й дружыны скаўтаў у ВБГ. * Пятроўскі<ref name="КоўшМае"/>, магчыма, але не пацверджана, брат [[Ян Пятроўскі|Яна Пятроўскага]]. * [[Аляксей Рава|Рава Аляксей]] (вып. 1923){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Пётра Радзюк|Радзюк Пётра]] * [[Міраслава Русак|Русак (Станкевіч) Міраслава]]<ref>Сястра Яраслава Станкевіча.</ref> * [[Міхаіл Рэшатаў|Рэшатаў Міхаіл]] * [[Лявон Рыдлеўскі|Рыдлеўскі Лявон]] * [[Анатоль Сакалоў|Сакалоў Анатоль]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Нар. 1915, сын А. Сакаловай-Лекант. Скончыў Віленскую беларускую гімназію, юрыдычны факультэт Віленскага ўніверсітэта. У 1938 вывучаў юрыспрудэнцыю ў Варшаве. У 1941 — бурмістар г. Беразіно. У 1942 удзельнічаў ў несавецкім беларускім партызанскім руху, у атрадзе Ул. Шавеля пад Барысавам. Афіцэр Беларускае Краёвае Абароны, член БНП. Пасля вайны ў Германіі, далейшы лёс невядомы, магчыма эміграваў ў Амерыку.</ref> * [[Юльян Саковіч|Саковіч Юльян]] * [[Алесь Салагуб|Салагуб Алесь]]<ref name="Серп32"/> (вып. 1927) * [[Аляксандр Сасноўскі|Сасноўскі Аляксандр]] (вып.1921){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Раман Семашкевіч|Семашкевіч Раман]]<ref name="Лях"/> * [[В. Сідаровіч|Сідаровіч В.]]<ref name="Серп33"/> * [[Вінцук Склубоўскі|Склубоўскі Вінцук]]<ref>[https://niva.bialystok.pl/issue/2002/20/art_03.htm Міхась Хмялеўскі. Памёр Вінцук Склубоўскі // Тыднёвік беларусаў у Польшчы «Ніва». — 2002. — № 20 (2401).] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210308125836/https://niva.bialystok.pl/issue/2002/20/art_03.htm |date=8 сакавіка 2021 }}</ref> * [[Максім Танк|Скурко Яўген (Максім Танк)]] * [[Марыя Скурчанка|Скурчанка Марыя]]{{Sfn|Луцкевіч|1998|}}, адна з першых абітурыентак. * [[Барыс Сладкоўскі|Сладкоўскі Барыс]] * [[Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч|Станкевіч Станіслаў]] * [[Ян Станкевіч|Станкевіч Ян]] (вып. 1921) * [[Яраслаў Станкевіч|Станкевіч Яраслаў]]<ref>Сын [[Станіслаў Лявонавіч Станкевіч|Ст. «Кнігара» Станкевіча]], брат Міраславы Русак</ref> * [[Бернард Стаповіч|Стаповіч (Стэповіч) Бернард]]<ref>Брат [[Казімір Сваяк|Казіміра Сваяка]]. Нар. 30.8.1907 у вёсцы Барані на Віленшчыне. У 1939 скончыў агранамічны факультэт Віленскага ўніверсітэта. У 1945 прыехаў у Сопат, да 1952 працаваў у Аддзеле сельскай гаспадаркі ваяводскай управы ў Гданьску, пасля ў Міністэрстве сельскай гаспадаркі ў Варшаве. У 1972 выйшаў на пенсію, пісаў артыкулы па аграноміі ў часопіс «Gromada Rolnik Polski». Пам. 9.8.1982.</ref> * [[Таццяна Стракоўская|Стракоўская Таццяна]] * [[Таісія Сухая|Сухая Таісія]] * [[Антон Сымановіч|Сымановіч Антон]] * [[Аляксей Сянкевіч|Сянькевіч Аляксей]]{{Факт?}} * [[Ніна Тарас|Тарас Ніна]] (вып. 1936) * [[Юрка Тарасюк|Тарасюк Юрка]]<!--удзельнік страйку ў лютым 1929--> * [[Валянцін Паўлавіч Таўлай|Таўлай Валянцін]] * [[Вітаўт Тумаш|Тумаш Вітаўт]] * [[Мікалай Урбановіч (вучань)|Урбановіч Мікалай]] * [[Язэп Паўлавіч Урбановіч|Урбановіч Язэп]]<ref name="Серп32"/> * [[Юры Фёдараў|Фёдараў Юры]] * [[Часлаў Ханяўка|Ханяўка Чэслаў]] * [[Янка Хвораст|Хвораст Іван]]<ref name="КітУспАбБГВ">Кіт, Б. Успаміны аб…</ref> (вып. 1927) * [[Вера Шавель|Шавель (Шавелева) Вера]] * [[Уладзімір Шавель|Шавель Уладзімір]]<ref>Пасля быў студэнтам юрыдычнага факультэта Віленскага ўніверсітэта. З 1943 камендант паліцыі Мінскай акругі, увосень 1943 загінуў пры невысветленых акалічнасцях. Яго памяці, між іншых, прысвечаны ўспаміны [[Язэп Малецкі|Язэпа Малецкага]] («Пад знакам Пагоні», Таронта, 1976).</ref> * [[Антон Шантыр|Шантыр Антон]]<ref>Сын Зоські Верас</ref> * [[Яўгенія Шастак|Шастак Яўгенія (Жэня)]]<ref>Нар. 27.4.1922 у вёсцы Заполле на Навагрудчыне (цяпер Карэліцкі р-н Гродзенскай вобл.) у сялянскай сям’і. Грамадская дзеячка, лекар. Скончыла Віленскую беларускую гімназію (1939). Удзельнічала ў [[Другі Усебеларускі кангрэс|II Усебеларускім кангрэсе]]. Арыштавана ў 1948 калі была студэнткай 4 курсу медінстытуту, асуджаная на 25 гадоў зняволення, пакаранне адбывала ў Кінгірскім лагеры. Пасля вызвалення (1956) была залічана на 4 курс Мінскага медінстытута. Працавала лекарам, жыла ў Навагрудку. Пам. 20.11.1998.</ref> (вып. 1939) * [[Галіна Швед|Швед (Швэд) Галіна]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Павел Шкодзіч|Шкодзіч Павел]] (адл. 1929)<ref>Малодшы брат [[Васіль Шкодзіч|Васіля Шкодзіча]], адлічаны ў 1929 годзе за ўдзел у забастоўках, выехаў у СССР, у 1937 годзе рэпрэсаваны.</ref> * [[Анатоль Шкуцька|Шкуцька Анатоль]] (вып. 1928) * [[Вера Шостак|Шостак Вера]]<ref>Вера Сымонаўна Спарычанка‑Шостак. Нар. 19.12.1917 на Навагрудчыне. Працавала настаўніцай англійскай мовы ў Вільнюсе. Мела дачку і сына Яраслава Войціка. Пам. 4.3.2008, пахаваная на праваслаўных могілках Быліны (Вільнюс).</ref> * [[Янка Шутовіч|Шутовіч Ян]]<ref name="Серп33"/> (вып. 1924) * [[Аляксандр Канстанцінавіч Шыдлоўскі|Шыдлоўскі Александр]] (з 1921) * [[Аляксандр Юшко|Юшко Аляксандр]] (вып.1923) {{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Кузьма Янэль|Янэль Кузьма]] ; Памылкі гістарыёграфаў * [[Антон Шукелойць|Шукелойць Антон]]<ref>Ёрш С. Сябры Беларускай Незалежніцкай Партыі. Біяграфічны даведнік // Вяртаньне БНП. Асобы і дакумэнты Беларускай Незалежніцкай Партыі. — Слонім-Мінск, 1998.</ref> не вучыўся ў ВБГ. {{канец кал}} == Памяць == <gallery caption="Памятныя шыльды на былым будынку Віленскай беларускай гімназіі" class="center" widths="150" heights="150"> Haloŭny fasad Vilenskaj himnasii.jpg|Былы будынак Віленскай беларускай гімназіі Natallia Arseńnieva Vilnia 1919-1921.jpg|[[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталля Арсеннева]] Maksim Harecki Vilnia 1919-1923.jpg|[[Максім Гарэцкі]] Adam Stankevič 1891-1949 šylda.Vilnia.jpg|[[Адам Станкевіч]] </gallery> == Заўвагі == {{reflist|group="nb"}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |загаловак=25-лецьце беларускай гімназіі у Вільні |месца=Вільня |выдавецтва=Выданне Беларускае Гімназіі у Вільні |год=1944 |старонак=48 |спасылка=https://archive.org/details/da-25-leccia-vbh-1944}} * {{кніга |аўтар=Адамковіч А. |загаловак=Беларусы ў Літве: учора і сёння. Кніга І – Вільня |адказны=рэд. Л. Плыгаўка |месца=Вільня |выдавецтва=Таварыства беларускай культуры ў Літве |год=2010 |старонкі=43—78 |isbn=978-9955-578-14-7}} * {{кніга |аўтар=[[Аляксандр Мікалаевіч Вабішчэвіч|Вабішчэвіч А. М.]] |загаловак=Асвета ў Заходняй Беларусі (1921—1939): Манаграфія |месца=Брэст |выдавецтва=Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт |год=2004 |старонак=116 |isbn=985-473-117-0}} * {{артыкул |аўтар=[[Аляксандр Мікалаевіч Вабішчэвіч|Вабішчэвіч А. М.]] |загаловак=Беларускія гімназіі ў культурна-асветніцкім і грамадска-палітычным жыцці Заходняй Беларусі (1920 — 1930-яя гг.) |выданне=Białoruskie Zeszyty Historyczne |год=2002 |нумар=18 |старонкі=78—90}} * {{кніга |аўтар=Галяк Л. |загаловак=Успаміны. У 2-х кн. |месца=ЗША |выдавецтва=Летапіс |год=1982—1983 |ref=Галяк}} * {{артыкул |аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Н.]] |загаловак=Дзеячы беларускай паваеннай эміграцыі (біяграфічны даведнік) |выданне=[[Запісы БІНіМ]] |год=2014 |нумар=37 |старонкі=10—258}} * {{кніга |аўтар=Катковіч A., Катковіч-Клентак В. |загаловак=Успаміны |адказны=Навук. рэд. Глагоўская А., Харужы В. |месца=Беласток |выдавецтва=Беларускае гістарычнае таварыства |год=1999 |старонак=142 |isbn=83-909009-9-8}} * {{артыкул |аўтар=Кіт Б. |загаловак=Успаміны аб Беларускай гімназіі ў Вільні (1928—1939) |выданне=Спадчына |год=1999 |нумар=1 |старонкі=29—60}} * {{кніга |аўтар=Кнырэвіч С. |загаловак=Магілы беларусаў у Чэхіі і Славакіі |месца=Прага |год=2020 |старонак=270 |isbn=978-80-908078-0-8 |ref=Кнырэвіч}} * {{кніга |аўтар=[[Лявон Луцкевіч|Луцкевіч Л.]] |загаловак=Вандроўкі па Вільні |месца=Вільня |выдавецтва=Рунь |год=1998 |isbn=9986-9228-2-8 |ref=Луцкевіч}} * {{артыкул |аўтар=[[Уладзімір Віктаравіч Ляхоўскі|Ляхоўскі У.]] |загаловак=Маладзёвы рух паміж дзвюмя войнамі (1921—1939 гг.) |выданне=Спадчына |год=2012 |нумар=161 |старонкі=3—115}} * {{кніга |аўтар=Пецюкевіч М. |загаловак=Лісты |адказны=рэд. Галена Глагоўская, Вячаслаў Харужы |месца=Беласток |выдавецтва=Беларускае Гістарычнае Таварыства |год=2005 |старонак=154 |isbn=83-60456-00-3 |ref=Пецюкевіч}} * {{артыкул |аўтар=[[Вітаўт Тумаш|Тумаш В.]] |загаловак=Беларуская Віленская гімназія |выданне=Полацак |год=1992 |нумар=3—9}} * {{артыкул |аўтар=[[Янка Шутовіч|Шутовіч Я.]] |загаловак=Успаміны пра Віленскую Беларускую гімназію |выданне=Спадчына |год=1995 |нумар=1 |старонкі=24—27}} * {{артыкул |аўтар=Gierowska-Kałłaur J. |загаловак=The biographies of leading Belarusian activists in the light of information gathered by the Polish Governmental Commissioner for the City of Vilnius in 1924 |выданне=Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej |год=2016 |том=LI-SI (2) |старонкі=31—71 |issn=2353-6403 |doi=10.12775/SDR.2016.EN2.02 |lang=en |ref=Gierowska-Kałłaur}} * {{артыкул |аўтар=Błaszczak T. |загаловак=Autumn 1939 – The Vilnius Question and the Case of Lithuanian Belarusians |выданне=Lietuvos istorijos metraštis |год=2017 |нумар=67 |старонкі=163—178 |issn=1392-0588 |doi=10.7220/2335-8769.67.8 |lang=en |ref=Błaszczak}} == Спасылкі == {{навігацыя}} *[https://www.racyja.com/kultura/redkiya-zdymki-vilenskaj-belaruskaj-g/ Рэдкія здымкі Віленскай беларускай гімназіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200927081939/https://www.racyja.com/kultura/redkiya-zdymki-vilenskaj-belaruskaj-g/ |date=27 верасня 2020 }} *[https://pawet.net/library/history/bel_history/_belz/1935cl17/%D1%83_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%96._%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%96_%D0%B0%D0%B4_%D0%BD%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0.html У беларускай гімназіі. Уражанні ад непасрэднага назіральніка // Наша слова.pdf № 12 (116), 20 сакавіка 2024. // Наша слова.pdf № 12 (116), 20 сакавіка 2024.] // на [[pawet.net]] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Віленская беларуская гімназія}} [[Катэгорыя:Віленская беларуская гімназія| ]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з беларускай мовай навучання]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы, заснаваныя ў 1919 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1944 годзе]] [[Катэгорыя:1919 год у Вільні]] m57br3vs0krw0q0tlmjpa1hz3t16av9 5156295 5156294 2026-06-20T08:17:52Z M.L.Bot 261 /* Некаторыя вучні */ 5156295 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Віленская гімназія}} {{Школа}} '''Ві́ленская белару́ская гімна́зія''' — адна з першых беларускіх сярэдніх школ у [[Вільнюс|Вільні]], якая дзейнічала ў 1919—1944 гадах. Сучаснікі і гісторыкі часта называюць яе «беларускім нацыянальным універсітэтам»<ref>{{кніга |загаловак=Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае |год=2012 |старонкі=370}}</ref>. У розны час тут працавалі [[Адам Станкевіч]], [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў Тарашкевіч]], [[Максім Гарэцкі]], [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антон Луцкевіч]], [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|Аркадзь Смоліч]], [[Рыгор Раманавіч Шырма|Рыгор Шырма]], [[Барыс Уладзіміравіч Кіт|Барыс Кіт]], [[Антон Антонавіч Грыневіч|Антон Грыневіч]], [[Язэп Драздовіч]], [[Антон Станіслававіч Неканда-Трэпка|Антон Неканда-Трэпка]], [[Францішак Грышкевіч]], [[Мікола Ільяшэвіч]], [[Хведар Ільяшэвіч]] і іншыя выдатныя навукоўцы, літаратары і педагогі. З гімназіі пачалі свой творчы шлях паэты і пісьменнікі [[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталля Арсеннева]], [[Алесь Салагуб]], [[Валянцін Паўлавіч Таўлай|Валянцін Таўлай]], [[Кастусь Акула]], мастак [[Раман Семашкевіч]], навуковец і старшыня [[Рада БНР|Рады БНР]] [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч]]. Тут навучаліся дырэктар Беларускага інстытута навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку [[Вітаўт Тумаш]], гісторык [[Язэп Найдзюк]], журналіст і педагог [[Янка Багдановіч]], гісторык і выдавец [[Вацлаў Пануцэвіч]], публіцыст і грамадскі дзеяч [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявон Луцкевіч]]. == Гісторыя == === Заснаванне і станаўленне === [[Файл:ISM University Vilnius.jpg|thumb|[[Базыльянскія муры (Вільня)|Базыльянскія муры]], дзе размяшчалася гімназія ў 1919—1937 гадах]] Першыя беларускія школы ў Вільні адкрыліся яшчэ падчас нямецкай акупацыі ў 1915 годзе. Прыватная Віленская беларуская гімназія арганізавана 1 лютага 1919 года [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Іванам Луцкевічам]]. Першапачатковы дазвол быў выданы ўладамі [[Нямецкая імперыя|Нямецкай імперыі]] ў канцы 1918 года і пацверджаны [[Літва|літоўскімі]] ўладамі напярэдадні заняцця горада [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]] на пачатку студзеня 1919 года. Рэгулярныя заняткі ў школе пачаліся 1 лютага 1919 года<ref>{{Артыкул |аўтар=А. |загаловак=1-я Віленская Беларуская Гімназія |выданне=[[Наша думка]] |тып=газета |год=1921 |нумар=21 |старонкі=2—3}}</ref>. Гімназія размяшчалася ў так званых [[Базыльянскія муры (Вільня)|Базыльянскіх мурах]] ([[Вастрабрамская вуліца|вуліца Вострабрамская]], 9), буйнейшым [[Беларусы ў Вільні|беларускім асяродку ў Вільні]] (таксама там размяшчаліся дзве беларускія пачатковыя школы, [[Беларускі музей у Вільні|Беларускі музей]], [[Беларускае навуковае таварыства (1918)|Беларускае навуковае таварыства]], [[Беларускі нацыянальны камітэт (Вільня)|Беларускі нацыянальны камітэт]], [[Беларускія настаўніцкія курсы (Вільня)|Беларускія настаўніцкія курсы]], [[Беларуская школьная рада Віленшчыны]], [[Віленская каталіцкая духоўная семінарыя|Духоўная семінарыя]] і [[Царква Святой Тройцы і базыльянскі манастыр (Вільнюс)|царква Святой Тройцы]]). Навучальная ўстанова была 8-класнай гуманістычнага тыпу, сумеснай для хлопчыкаў і дзяўчынак. Ад пачатку працавалі 18 настаўнікаў і навучаліся 387 вучняў<ref>{{Артыкул |загаловак=Склад вучняў 1-й Віленскай Беларускай Гімназіі к 21 снежня 1920 |выданне=Наша думка |год=1920 |нумар=1 |старонкі=5}}</ref>. [[Беларуская мова|Па-беларуску]] спачатку выкладаліся ўсе прадметы толькі ў падрыхтоўчым, першым і другім класах, старэйшыя вучні вучыліся на [[Руская мова|рускай мове]], выключэнне складалі [[беларуская літаратура]], [[Гісторыя Беларусі|гісторыя]] і [[геаграфія Беларусі]]. З 1924 года ўсе дысцыпліны пачалі выкладацца па-беларуску. У першыя гады пры гімназіі дзейнічаў прытулак для дзяцей-сірот з Вільні, [[Ашмянскі павет (1920—1940)|Ашмяншчыны]], [[Гродзенскі павет (1921—1940)|Гродзеншчыны]], [[Навагрудскі павет (1921—1940)|Навагрудчыны]], заснаваны ксяндзом [[Адам Станкевіч|Адамам Станкевічам]], і настаўніцкія курсы. Першы выпуск адбыўся 14 чэрвеня 1921 года. Гімназію скончылі 15 беларусаў, сярод іх — паэтка [[Наталля Арсеннева]], будучыя грамадскія дзеячы [[Адольф Клімовіч]], [[Ігнат Дварчанін]], [[Ян Станкевіч]], і 25 прадстаўнікоў іншых нацыянальнасцей<ref>{{Артыкул |загаловак=Выпуск у Віленскай Беларускай Гімназіі |выданне=Наша думка |год=1921 |нумар=27 |старонкі=6}}</ref><ref>{{Артыкул |загаловак=Хроніка. Выпускныя экзамены |выданне=[[Маладое жыццё (1920)|Маладое жыццё]] |год=1921 |нумар=3 |старонкі=8}}</ref>. У 1922 годзе гімназію паспяхова скончылі 36 вучняў<ref>{{Артыкул |загаловак=1-ая Віленская Беларуская Гімназія |выданне=[[Беларускі звон]] |год=1922 |нумар=15 |старонкі=4}}</ref>. === Дзейнасць у міжваеннай Польшчы === [[Файл:Vilnia, Biełaruskaja gimnazija, Bieł-čyrvona-bieły ściah. Вільня, Беларуская гімназія, Бел-чырвона-белы сьцяг (1922).jpg|thumb|Вокладка легітымацыі вучня гімназіі, 1922 год.]] Доўгі час гімназія была прыватнай і фінансавалася грамадскімі арганізацыямі, сярод якіх былі Школьная рада ў Вільні, [[Таварыства беларускай школы]] і бацькоўскі камітэт. Яна мела афіцыйную назву «Віленская беларуская гімназія камітэту бацькоў» ({{lang-pl|Gimnazjum Białoruskie Komitetu Rodzicielskiego}}) і рэгістрацыйны нумар 12. Частка вучняў з незаможных сем’яў вызвалялася ад аплаты за навучанне. Для фінансавай падтрымкі бедных навучэнцаў грамадскасць перыядычна ладзіла дабрачынныя мерапрыемствы. Напрыклад, 27 студзеня 1923 года ў памяшканні гімназіі адбылася спецыяльная вечарына са спектаклем і выступам хору, сродкі ад якой пайшлі на карысць незаможных вучняў<ref name="nb_4_1923">{{артыкул |загаловак=З Вільні. Вучнёўская вечарына |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1923 |нумар=4 |старонкі=4}}</ref>. У лістападзе 1922 года ў сувязі з абраннем дырэктара гімназіі [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Б.&nbsp;Тарашкевіча]] паслом у польскі [[Сойм Рэспублікі Польшча|Сойм]], выкананне яго абавязкаў было ўскладзена на педагога [[Антон Неканда-Трэпка|Антона Неканда-Трэпку]]. На пасяджэнні педагагічнай рады 26 лістапада таго ж года Б.&nbsp;Тарашкевіч і былы дырэктар [[Міхаіл Сілуянавіч Кахановіч|М.&nbsp;Кахановіч]] выказалі жаданне афіцыйна пакінуць свае пасады ва ўстанове з 1 снежня 1922 года<ref name="nb_1_1922">{{артыкул |загаловак=З Беларускага жыцця. Беларуская гімназія |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1922 |нумар=1 |старонкі=4}}</ref>. У снежні 1922 года ўстанову наведаў праваслаўны мітрапаліт [[Юрый (Ярашэўскі)]], які звярнуўся да навучэнцаў і выкладчыкаў з прывітальным словам на беларускай мове, падкрэсліўшы важнасць нацыянальнай асветы<ref name="nb_visit">{{артыкул |загаловак=Мітрапаліт Юры ў Віленскай Беларускай Гімназіі |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1922 |нумар=3 |старонкі=6}}</ref>. У гэты ж перыяд установа актыўна запрашала новых педагогаў: паляніста Зянкевіча, гісторыка Снежынскага, выкладчыка славянскай мовы архімандрыта [[Павел (Марозаў)|Піліпа (Марозава)]], выкладчыка нямецкай мовы Аляксандра Міхалевіча<ref>{{Артыкул |загаловак=Хроніка. 1-ая Віленская Беларуская Гімназія |выданне=Беларускі звон |год=1922 |нумар=20 |старонкі=4}}</ref>. Гімназія працавала нягледзячы на перашкоды з боку польскіх уладаў і некалькі разоў мяняла юрыдычны статус. Паводле справаздач польскай палітычнай паліцыі (1924), улады падазравалі, што гімназія выхоўвае «ворагаў Польшчы і прыхільнікаў бальшавізму»{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=28}}. Першым дырэктарам быў [[Міхаіл Сілуянавіч Кахановіч|Міхаіл Кахановіч]], які ў 1923 годзе праз канфлікт пакінуў пасаду. З 1924 года дырэктарам стаў [[Радаслаў Астроўскі]]{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=60—61}}. З 1932 года ў выніку ўзмацнення ціску з боку польскага ўрада гімназія была адзяржаўлена і атрымала статус беларускага філіяла пры польскай {{нп3|V дзяржаўная гімназія імя Юльюша Славацкага ў Вільні|гімназіі імя Юльюша Славацкага|pl|V Państwowe Gimnazjum im. Juliusza Słowackiego w Wilnie}}. У 1937—1939 гадах яна размяшчалася ў будынку насупраць [[Касцёл Святога Духа (Вільнюс)|касцёла Святога Духа]] на [[Дамініканская вуліца (Вільня)|вуліцы Дамініканскай]] (цяпер Dominikonu g., 3-5). === Умовы навучання і грамадскае жыццё === [[Файл:Rodnyja Honi 1927 nr 3 s. 8.jpg|thumb|Мастацкая майстэрня. Злева сядзіць [[Язэп Драздовіч]], 1927 год.]] Інтэрнат беларускай гімназіі ў другой палове 1930-х гадоў знаходзіўся ў трохпавярховым доме на [[Вялікая вуліца (Вільня)|вуліцы Вялікай]] (цяпер Didzioji g., 30) каля [[Касцёл Святога Казіміра (Вільнюс)|касцёла Святога Казіміра]]. Сталовая працавала ў асобным будынку на вуліцы Святой Ганны. Праваслаўныя вучні гімназіі з канца 1920-х гадоў слухалі казані па-беларуску ў [[Царква Святой Параскевы Пятніцы (Вільнюс)|Пятніцкай царкве]]. Апроч адукацыі, у гімназіі праводзілася рознабаковае культурнае навучанне. У школе працавалі: * літаратурны і драматычны гурткі (з навучэнцаў складалася [[Беларуская драматычная майстроўня]], якая афіцыйна базіравалася ў тым жа будынку ў Базыльянскіх мурах<ref name="nb_pok">{{артыкул |загаловак=Беларускі паказальнік |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1923 |нумар=6 |старонкі=6}}</ref>); * мастацкая студыя пад кіраўніцтвам Язэпа Драздовіча; * гурток лацінскай мовы пад кіраўніцтвам Мікалая Красінскага і гурток геаграфіі пад кіраўніцтвам [[Ігнат Уладзіміравіч Канчэўскі|Ігната Канчэўскага]]; * духавы [[аркестр]] на 20 інструментаў і хор (у розныя гады ім кіравалі [[Язэп Канстанцінавіч Шнаркевіч|Язэп Шнаркевіч]]<ref name="nb_4_1923" /> і Рыгор Шырма). Таксама ў гімназіі існавала ўласная скаўцкая арганізацыя (заснавана ў 1922 годзе), вучнёўскі кааператыў. Навучэнцы самастойна выдавалі друкаваныя і рукапісныя часопісы. Віленская беларуская гімназія адрознівалася талерантнасцю: апроч [[Беларусы|беларусаў]], там вучыліся [[яўрэі]], [[палякі]], [[рускія]] і [[латышы]]. === Перыяд Другой сусветнай вайны і закрыццё === Пасля [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|заняцця Вільні Чырвонай Арміяй]] у верасні 1939 года дырэктар [[Васіль Кавалевіч]] быў звольнены, а яго намеснікам стаў Барыс Кіт{{sfn|Błaszczak|2017|с=173}}. Калі ў кастрычніку 1939 года [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|Вільня была перададзена Літве]], гімназія перажыла крызіс. Каля 80&nbsp;% вучняў і частка настаўнікаў пакінулі горад і з'ехалі ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] (пераважна ў [[Навагрудак]]){{sfn|Błaszczak|2017|с=168, 173}}. З-за рэзкага скарачэння колькасці навучэнцаў літоўскія ўлады панізілі статус установы да [[прагімназія|прагімназіі]]. Новым дырэктарам стаў ксёндз Адам Станкевіч{{sfn|Błaszczak|2017|с=173}}. Установа працягвала дзейнічаць ва ўмовах нямецкай акупацыі. Яна была канчаткова закрыта ў чэрвені 1944 года перад аднаўленнем у горадзе [[Савецкая ўлада|савецкай улады]]. === Пераемнасць і сучаснасць === У верасні 1994 года намаганнямі віленскіх беларусаў гімназія была адноўлена ў выглядзе сярэдняй школы №&nbsp;15 з беларускай мовай навучання. Пазней яна была перайменавана ў сярэднюю школу імя Францыска Скарыны. 15 лютага 2013 года мэрыя Вільнюса надала школе статус гімназіі ([[Віленская гімназія імя Францыска Скарыны]]). Штогод 1 лютага ў ёй адзначаецца гістарычны Дзень гімназіі. == Некаторыя супрацоўнікі == {{columns-list|colwidth=30em| * [[Майсей Абрамовіч|Абрамовіч Майсей]], выкладаў Закон Божы [[іўдаізм|яўрэям]] * [[Адольфава (настаўніца)|Адольфава]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўніца геаграфіі, гісторыі Польшчы{{sfn|Галяк|1982—1983|}} * [[Марыя Александровіч|Александровіч Марыя]] * [[Александроўская (настаўніца)|Александроўская]] («Александровічава»){{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Маці Станіслава Александровіча — гісторыка, прафесара ўніверсітэтаў у Торуні і Беластоку.</ref>, настаўніца польскай мовы, пасля Каліноўскага * [[Францішак Аляхновіч|Аляхновіч Францішак]]<ref>У Базыльянскіх мурах месцілася Беларуская драматычная майстроўня Ф. Аляхновіча.</ref>, настаўнік польскай мовы * [[Мікалай Пятровіч Анцукевіч|Анцукевіч Мікола]], настаўнік, '''дырэктар''' (?) * [[Антаніна Астроўская|Астроўская Антаніна]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Жонка Р. Астроўскага</ref>, выкладала «ручную працу»{{sfn|Галяк|1982—1983|}} * [[Радаслаў Астроўскі|Астроўскі Радаслаў]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, '''дырэктар''' (1924—1936, з перапынкам), выкладаў матэматыку, фізіку і касмаграфію * [[Ян Багаткевіч|Багаткевіч Ян]], выкладаў праваслаўную рэлігію * [[Вячаслаў Васілевіч Багдановіч|Багдановіч Вячаслаў (Вацлаў)]]<ref name="ШутУсп"/>, настаўнік матэматыкі * [[Генадзь Васілевіч Багдановіч|Багдановіч Генадзь]], настаўнік геаграфіі, гісторыі, алгебры, заканадаўства * [[Леанід Барысаглебскі|Барысаглебскі Леанід]], настаўнік фізікі * [[Наталля Бенцлебен|Бенцлебен (Банцлебен) Наталля]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Перад 2-ой сусветнай вайной жыла ў Вільні па вул. Антокаль.</ref>, настаўніца нямецкай мовы * [[Пётра Просты|Бобіч Ільдэфонс]], выкладаў польскую і лацінскую мовы, каталіцкі Закон Божы * [[Сцяпан Бракоўскі|Бракоўскі Сцяпан]], выкладаў гігіену * [[Віктар Бэер|Бэер Віктар]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, кіраваў хорам * [[Севярын Віславух|Віславух Севярын]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, выкладаў гісторыю Польшчы * [[Юліяна Вітан-Дубейкаўская|Вітан-Дубейкаўская Юліяна]], настаўніца нямецкай мовы (1919—22) * [[Вішнеўскі (настаўнік)|Вішнеўскі]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Канстанцін Галкоўскі|Галкоўскі Канстанцін]] * [[Алёна Гарбачка|Гарбачка Алёна]], настаўніца французскай мовы * [[Леаніла Усцінаўна Чарняўская|Гарэцкая (Чарняўская) Леаніла]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Жонка М. Гарэцкага</ref>, настаўніца беларускай мовы, геаграфіі, арыфметыкі * [[Максім Гарэцкі|Гарэцкі Максім]], беларуская мова * [[Станіслаў Гафтовіч|Гафтовіч Станіслаў]], настаўнік гімнастыкі * {{нп4|Уладзіслаў Глухоўскі|Глухоўскі Уладзіслаў|pl|Władysław Głuchowski}} * [[Станіслаў Глякоўскі|Глякоўскі Станіслаў]], настаўнік Закону Божага (1933—39) * [[Баляслаў Грабінскі|Грабінскі Баляслаў]], доктар * [[Антон Антонавіч Грыневіч|Грыневіч Антон]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік спеваў * [[Францішак Грышкевіч|Грышкевіч Францішак]], '''дырэктар''' (1941—44) * [[Ігнат Сымонавіч Дварчанін|Дварчанін Ігнат]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік беларускай літаратуры * [[Я. Дзічкоўскі|Дзічкоўскі Я.]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, выкладаў праваслаўны Закон Божы * [[Аляксандр Дмахоўскі|Дмахоўскі Аляксандр]], настаўнік матэматыкі, касмаграфіі, фізікі * [[Язэп Драздовіч|Драздовіч Язэп]] * [[Дубіцкі (настаўнік)|Дубіцкі]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, вёў дадатковыя матэматычныя курсы і падрыхтоўчыя курсы да здачы на атэстат («матуру») * [[Ганна Душэўская|Душэўская Ганна]]<ref>Сястра К. Дуж-Душэўскага</ref>, настаўніца польскай мовы * [[Павел Дыліс|Дыліс Павел]]{{sfn|Луцкевіч|1998}}, выкладаў кальвіністам Закон Божы * [[Аляксандр Егер|Егер Аляксандр]], настаўнік біялогіі і геаграфіі * [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч|Жук-Грышкевіч Вінцэнт]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік гісторыі * [[Міхаіл Мікалаевіч Заморын|Заморын Міхаіл]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref name="ШутУсп"/><ref>Паводле ўспамінаў вучняў «найбольш рускі» сярод настаўнікаў. Выехаў у Радашковічы, адкуль у 1930-я перабраўся ў СССР, рэпрэсіраваны.</ref>, настаўнік беларускай, рускай моў, геаграфіі і гімнастыкі * [[Язэп Зарэмба|Зарэмба Язэп]] * [[Арон Згірскі|Згірскі Арон]]<ref name="Серп32">Серпухов… С. 32.</ref>, настаўнік спеваў * [[Фелікс Згірскі|Згірскі Фелікс]], настаўнік спеваў і гімнастыкі * [[Язэп Згірскі|Згірскі Язэп]], настаўнік лацінскай мовы і спеваў * [[В. Зеньковіч|Зеньковіч В.]]<ref name="Серп31"/> * [[Лідзія Ігнатава|Ігнатава Лідзія]], настаўніца французскай мовы * [[Мікола Ільяшэвіч|Ілляшэвіч Мікола]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, выкладаў прапедэўтыку філасофіі * [[Хведар Ільяшэвіч|Ілляшэвіч Хведар]], настаўнік беларускай мовы * [[Васіль Кавалевіч|Кавалевіч Васіль]], '''дырэктар''' (да восені 1939) * [[Сяргей Казека|Казека Сяргей]], настаўнік рускай мовы * [[Каліноўскі (настаўнік)|Каліноўскі]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік польскай мовы, пасля Швахловіча * [[Галіна Капава|Капава Галіна]], настаўніца гімнастыкі * [[Сымон Кароль|Кароль Сымон]]{{sfn|Луцкевіч|1998|}}, настаўнік спеваў * [[Ян Карэтнікаў|Карэтнікаў Ян]], настаўнік музыкі * [[Габрыелія Касіньская|Касіньская Габрыелія (Касінская Габрыэля)]], настаўніца польскай мовы<ref>Wspominana jest jako dobra nauczycielka o usposobieniu romantycznym.</ref> * [[Іван Катовіч|Катовіч Іван]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік прыродазнаўства ў першых класах, геаграфіі * [[Мікола Катовіч|Катовіч Мікола]], дзелавод * [[Міхаіл Сілуянавіч Кахановіч|Кахановіч Міхаіл]], старшыня педагагічнай рады (1918), '''дырэктар''' (1919—1922), настаўнік гісторыі * [[Барыс Уладзіміравіч Кіт|Кіт Барыс]], настаўнік (1931—1939), '''дырэктар''' (1939) * [[Аляксандр Коўш|Коўш Аляксандр]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік праваслаўнага Закона Божага * [[Мікалай Фаміч Красінскі|Красінскі Мікалай]]<ref name="Лях">Ляхоўскі…</ref>, выкладаў гісторыю і рускую мову, інспектар гімназіі * [[Іван Краскоўскі|Краскоўскі Ян]]<ref name="ШутУсп"/>, настаўнік гісторыі * [[Марыя Крамянёва|Крамянёва (Кшэменёва, Кжэменёва) Марыя]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўніца польскай мовы, пасля Александровіч * [[Ніл Кульчыцкі|Кульчыцкі Ніл]], выкладаў праваслаўны Закон Божы * [[Мікола Ласковіч|Ласковіч Мікола]], настаўнік матэматыкі * [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Луцкевіч Антон]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік беларускай мовы * [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Луцкевіч Іван]], настаўнік беларусазнаўства і краязнаўства * Лукашэвіч Уладзімір, выкладаў праваслаўны Закон Божы{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, таксама сакратар гімназіі{{sfn|Луцкевіч|1998}} * [[Вольга Мароз|Мароз Вольга]]{{sfn|Луцкевіч|1998}}, буфетчыца і прыбіральшчыца * [[Марцінкевіч (настаўнік)|Марцінкевіч]]{{факт?}}, настаўнік фізкультуры<ref>Кіраўнік Віленскага камітэта БНП, арыштаваны савецкай бяспекай, лёс невядомы.</ref> * [[Мікалай Міхайлавіч Марцінчык|Марцінчык Мікалай]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>(3.12.1901, в. Кубельнікі каля Бераставіцы — 23.5.1980). Лекар. Скончыў Віленскі ўніверсітэт (1927), адзін з кіраўнікоў Беларускага студэнцкага саюза, рэдактар часопіса «Студэнцкая Думка», дзеяч Грамады, Таварыства беларускай школы. Настаўнічаў у Віленскай беларускай гімназіі. Некалькі разоў быў арыштаваны польскай паліцыяй, у 1931 сасланы з Вільні пад нагляд паліцыі. Працаваў лекарам у Нараўцы на Беласточчыне. У 1948 арыштаваны органамі савецкай дзяржбяспекі. 12.8.1949 прыгавораны на 10 гадоў лагераў, сасланы ў Варкуту. У 1956 вярнуўся ў Гродна.</ref>, выкладаў хімію і анатомію * [[Ніна Маткоўская|Маткоўская Ніна]], настаўніца французскай мовы * [[Фаіна Мікуліна|Мікуліна Фаіна]]<ref name="ШутУсп"/>, выкладчыца агульнай гісторыі, рускай мовы * [[Аляксандр Міхалевіч|Міхалевіч Аляксандр]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Юрыст. Прыняў духоўны сан — стаў праваслаўным святаром. Падчас 2-ой сусветнай вайны быў настаяцелем прыходу ў Заходняй Беларусі. Пахаваны на Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках (Вільнюс).</ref>, настаўнік лацінскай і нямецкай моў, '''дырэктар''' * [[Юліяна Вітан-Дубейкаўская|Мэнке Юліяна]], выкладала нямецкую мову, агульную гісторыю, прапедэўтыку філасофіі * [[Эмілія Наруцкая|Наруцкая Эмілія]], настаўніца гісторыі * [[Антон Станіслававіч Неканда-Трэпка|Неканда-Трэпка Антон]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, '''дырэктар''' (1922-23, 1928-30), выкладаў фізіку з 1920 * [[Мікола Пакроўскі|Пакроўскі Мікола]], доктар * [[Сяргей Канстанцінавіч Паўловіч|Паўловіч Сяргей]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік праваслаўнага Закону Божага, '''дырэктар''' (1925—1928)<ref>Маракоў Л. У. РЛ; РС.</ref> * [[Міхаіл Пліс|Пліс Міхаіл]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік праваслаўнага Закону Божага (1919—1923) * [[Соф’я Пронька|Пронька Соф’я]], настаўніца беларускай мовы, арыфметыкі, малявання, каліграфіі * [[Пятро Радзюк|Радзюк Пётра]]{{sfn|Пецюкевіч|2005}}, настаўнік фізікі (1941-44) * [[Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі|Рак-Міхайлоўскі Сымон]], настаўнік матэматыкі, фізікі і хіміі (1920 — ?) * [[Канстанцін Ральцэвіч|Ральцэвіч Канстанцін]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік матэматыкі * [[Вольга Русак|Русак Вольга]]<ref name="Летап">Летапіс…</ref>, настаўніца нямецкай мовы (НБГ, з 1934) * [[Люба Русецкая|Русецкая Люба]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, выкладала «навукі аб рэчах»{{sfn|Галяк|1982—1983|}} * [[Язэп Рэшаць|Рэшаць Язэп]], настаўнік Закону Божага * [[Іван Савіцкі|Савіцкі Іван]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік гісторыі ў пачатковых класах * [[Леанід Савінскі|Савінскі Леанід]]<ref name="ШутУсп" />, настаўнік матэматыкі і фізікі * [[Алёна Сакалова-Лекант|Сакалова-Лекант Алёна]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Адна з пачынальнікаў беларускага школьніцтва ды ініцыятараў стварэння ВБГ. Да арышту жыла ў Вільні па вул. Вострабрамскай 8 (Ausros Vartu g. 9) — «Базыльянскія муры». Пасля 1944 рэпрэсіраваная савецкай бяспекай, асуджана на 6 гадоў лагераў. У сяр. 1950-ых вярнулася ў Вільнюс. Памерла ў 1960, пахавана на Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках (Вільнюс). Гл.: ''Войцік Г. Алёна Сакалова-Лекант: (серыя «Партрэты Віленчукоў») / Галіна Войцік. — Вільня: Рунь, 2004. — 17, (3) с.: партр.; ISBN 9955-427-03-5''</ref>, настаўніца беларускай мовы, арыфметыкі, малявання, каліграфіі (1919—1944) * [[Ніна Аляксандраўна Сасноўская|Сасноўская Ніна]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўніца малявання і каліграфіі * [[Мікола Сіняўскі|Сіняўскі Мікола]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік матэматыкі * [[Адам Станкевіч|Станкевіч Адам]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, кс., настаўнік каталіцкага Закону Божага (1919—1944{{sfn|Галяк|1982—1983|}}), лацінскай мовы, '''дырэктар''' * [[Уладзіслаў Талочка|Талочка Уладзіслаў]]<ref name="ШутУсп" />, кс., настаўнік каталіцкага Закону Божага * [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Тарашкевіч Браніслаў]], '''дырэктар''' (1921—1922), выкладаў прапедэўтыку філасофіі * [[Хлебэк (настаўнік)|Хлебэк]], настаўнік польскай мовы * [[Караль Швахловіч|Швахловіч Караль]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік польскай мовы * [[Язэп Канстанцінавіч Шнаркевіч|Шнаркевіч Язэп]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>З 1921 настаўнік Нясвіжскай беларускай гімназіі. Быў кіраўніком беларускамоўных класаў, выкладчыкам беларускай мовы, беларусазнаўства і спеваў. Пасля закрыцця польскімі ўладамі Нясвіжскай беларускай гімназіі (1924) працаваў настаўнікам у Віленскай беларускай гімназіі. Разам з жонкай Надзеяй пахаваны на праваслаўных Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках (Вільнюс).</ref>, кіраваў хорам * [[Марыя Шутовіч|Шутовіч Марыя]]<ref name="ШутУсп" />, загадвала інтэрнатам * [[Рыгор Раманавіч Шырма|Шырма Рыгор]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік спеваў і выхавацель у інтэрнаце * [[Леанід Шчасновіч|Шчасновіч Леанід]], настаўнік гімнастыкі * [[Пётра Шчасны|Шчасны Пётра]]<ref>Паходзіў з Навагрудчыны. Скончыў Вышэйшую школу гандлёвую ў Варшаве. Валодаў англійскай, нямецкай, рускай, беларускай, польскай мовамі. Разам з [[Барыс Кіт|Барысам Кітам]] у 1942 працаваў у семінарыі ў Паставах.</ref>, настаўнік фізікі * [[Шыдлоўскі (настаўнік)|Шыдлоўскі]], выкладчык геаграфіі Польшчы * [[Павел Южык|Южык Павел]], выкладчык малявання (1920-я) * [[Яўгенія Юзьврэк|Юзьврэк Яўгенія]], настаўніца французскай мовы * [[Андрэй Паўлавіч Якубецкі|Якубецкі Андрэй]], настаўнік гімнастыкі * [[Мадэст Яцкевіч|Яцкевіч Мадэст]], настаўнік гімнастыкі }} == Некаторыя вучні == [[Файл:Adolf Klimovič maturity certificate (1921).jpg|thumb|Атэстат спеласці [[Адольф Юстынавіч Клімовіч|Адольфа Клімовіча]] (1900—1970) аб заканчэнні 1-й Віленскай беларускай гімназіі. Дакумент выдадзены 22 чэрвеня 1921 года. Уверсе бланка размешчаны герб «[[Пагоня]]» ў дубовым вянку і бела-чырвона-белымі стужкамі.]] <gallery mode="nolines" widths="300"> Файл:Vypusk 2 1921.jpg|Група другога выпуску гімназіі (1921). Першая справа ў трэцім шэрагу — [[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталля Арсеннева]]. </gallery> {{кал|3}} * [[Кастусь Акінчыц|Акінчыц Кастусь]] * [[Валяр’ян Алексяюк|Алексяюк Валяр’ян]] (вып. 1921){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Наталля Арсеннева|Арсеннева Наталля]]<ref name="Серп33"/> (вып. 1921) * [[Слава Арэнь|Арэнь Слава]]<ref>У 1931 пасля ліквідацыі Клецкай беларускай гімназіі (дзе яго бацька быў настаўнікам) пачаў вучыцца ў Віленскай беларускай гімназіі. Арыштаваны польскі ўладамі, пасля выхаду на волю нелегальна перайшоў у СССР, рэпрэсіраваны.</ref> * [[Г. Астроўскі|Астроўскі Г.]] * [[Лявон Андрэевіч Бабровіч|Бабровіч Лявон]] * [[Янка Антонавіч Багдановіч|Багдановіч Янка]] (вып. 1927) * [[Пётр Бакач|Бакач Пётр]]<ref>Туронак Ю. Беларуская кніга пад…</ref> * [[Вера Белакоз|Белакоз Вера]]<ref>[http://novychas.info/asoba/naliezala_da_arhanizacyi_zyvie/ Належала да арганізацыі «Жыве Беларусь!»]</ref> * [[Ірэна Будзька|Будзька Ірэна]]<ref>Дачка [[Эдвард Будзька|Эдварда Будзькі]]. Выпускніца Віленскага ўніверсітэта. Перад 2-ой сусветнай вайной выйшла замуж за [[Вацлаў Пануцэвіч|Вацлава Пануцэвіча]]. У 1939—1941 разам з мужам працавала настаўніцай у Будславе. Пасля 2-ой сусветнай вайны ў эміграцыі. Была настаўніцай прыродазнаўства ў Беларускай гімназіі імя М. Багдановіча ў Германіі. Жыве ў ЗША.</ref> * [[Людвіка Будзька|Будзька Людвіка]]<ref>Дачка [[Эдвард Будзька|Эдварда Будзькі]]. Выпускніца Віленскага ўніверсітэта. У 1939—1941 працавала настаўніцай у Будславе. Пасля 2-ой сусветнай вайны ў эміграцыі. У 1950-я выйшла замуж за Антона Бяленіса. Жыла ў ЗША. Супрацоўнічала з газетай «Беларус».</ref> * [[Часлаў Будзька|Будзька Часлаў]] * [[Аркадзь Быхавец|Быхавец Аркадзь]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Часлаў Васілевіч|Васілевіч Часлаў]]<ref>Паходзіў з Будслава. У 1939 рэпрэсіраваны савецкай дзяржбяспекай.</ref> * [[Мікалай Пятровіч Васілеўскі|Васілеўскі Мікола]]<ref name="Серп33">Серпухов… С. 33.</ref> * [[М. Васілёк|Васілёк М.]]<ref name="Серп32"/> * [[Міхал Вітушка|Вітушка Міхал]] (вып. 1930) * [[Галіна Антонаўна Войцік|Войцік (Луцкевіч) Галіна]]<ref>Дачка Зоські Верас</ref> * Воўк-Левановіч Аўгіння<ref>Эмігравала ў Аўстралію</ref> * [[Кіра Гаўрыловіч|Гаўрыловіч Кіра]] * [[Леанід Галяк|Галяк Леанід]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}} (вып. 1930) * [[Васіль Грузд|Грузд Васіль]]<ref>Не скончыў навучання, нелегальна перайшоў у СССР, рэпрэсіраваны</ref> * [[Францішак Грышкевіч|Грышкевіч Францішак]]<ref>Маракоў РЛ</ref> (вып. 1926) * [[Адам Дасюкевіч|Дасюкевіч Адам]] * [[Ігнат Сымонавіч Дварчанін|Дварчанін Ігнат]]<ref name="Серп33"/> (экстэрн. 1921) * [[Мацей Дурэйка|Дурэйка Мацей]]<ref>Жаўнер Арміі Андэрса, жыў у Вялікабрытаніі</ref> * [[Арнольд Дыліс|Дыліс Арнольд]]<ref name="ШутУсп">''Шутовіч Я.'' Успаміны пра …</ref><ref name="Серп30">Серпухов… С. 30</ref> * [[Аўген Дыліс|Дыліс Аўген]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Павел Дыліс|Дыліс Павел]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Людміла Жамойціна|Жамойціна Людміла]] (вып. 1937)<ref>Сястра [[Янка Жамойцін|Я. Жамойціна]]. Нар. 9.6.1915 у сялянскай сям’і ў в. Клімавічы, на Лідчыне. Скончыла педагагічны інстытут (1939). У 1939—1941 працавала ў Лідскай беларускай дзесяцігодцы, у тым часе выйшла замуж. З 1941—1943 кіравала Самашкскай беларускай пачатковай школай. У 1943 выехала ў Вільню. З 1946 жыла ў Польшчы ў Любліне, а з 1956 у Варшаве. Працавала настаўніцай рускай мовы ў ліцэі імя Ю. Славацкага. Пам. 3.1.1986.</ref> * [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч|Жук-Грышкевіч Вінцэнт]] (вып. 1922) * [[Раіса Жук-Грышкевіч|Жук-Грышкевіч Раіса]] * [[Аляксандр Жыткевіч|Жыткевіч Аляксандр (Шура)]] * [[Янка Жэдзік|Жэдзік Янка]]<ref>Пад акупацыяй кіраваў школай у Пружанах.</ref> * [[Гелена Забельская|Забельская Гелена]] * [[Эма Залкінд|Залкінд Эма]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Лейзар Зарэцкі|Зарэцкі Лейзар]] (вып.1923){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Анатоль Іверс|Іверс Анатоль]] (Міско Іван)<ref>Чыгрын С. Не пыталі, ці зжата, ці скошана… // Ніва № 4 (2280), 23 студз. 2000.</ref> (1926—1928) * [[Мікола Ільяшэвіч|Ілляшэвіч Мікола]] (вып. 1923) * [[Хведар Ільяшэвіч|Ілляшэвіч Хведар]] * [[Антон Кабак|Кабак Антон]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Уладзімір Кабушка|Кабушка Уладзімір]] * [[Барыс Сафронавіч Каверда|Каверда Барыс]] * [[Дуся Казлова|Казлова Дуся]]<ref>[https://novychas.by/poviaz/jae-dapytvau-asabista-canava 1]</ref> * [[Леанард Казлоўскі|Казлоўскі Леанард/Леў]] (вып.1923){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Уладзімір Каляўр|Каляўр (Калаўр) Уладзімір]] (памёр у снежні 1922 года, быўшы вучнем 8-га класа)<ref name="nb_obituary">{{артыкул |загаловак=Уладзімір Каляўр (некралог) |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1922 |нумар=3 |старонкі=6}}</ref><ref name="Серп31">Серпухов… С. 31.</ref> * [[Язэп Каліцкі|Каліцкі Язэп]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Аляксандр Калодка|Калодка Аляксандр]] (1926—1927) * [[Мацей Канапацкі|Канапацкі Мацей]]<ref>Сын [[Гасан Канапацкі|Гасана Канапацкага]]</ref> * [[Міхаіл Канцылярчык|Канцылярчык Міхаіл]] * [[Усевалад Кароль|Кароль Усевалад]]<ref>Нар. 18.10.1919 у в. Старое Сяло на Міншчыне. Палітычна-грамадскі дзеяч. У 1928—1929 вучыўся ў Радашковіцкай беларускай гімназіі. З 1929 вучань Віленскай беларускай гімназіі (скончыў 1936). Пасля студэнт медыцынскага факультэта Віленскага ўніверсітэта. Быў апошнім кіраўніком [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускага студэнцкага саюза]]. Падчас нямецкай акупацыі працаваў у Баранавічах лекарам, належаў да падпольнай Беларускай незалежніцкай партыі. У 1944 арыштаваны НКУС, асуджаны на 10 гадоў зняволення. Памёр у пач. кастрычніка 1984 у Баранавічах.</ref> (вып. 1936) * [[Ганна Карпюк|Карпюк Ганна]] * [[Іван Касяк|Касяк Іван]]<ref>Маракоў РЛ.</ref> * [[Канстанцін Касяк|Касяк Канстанцін]]<ref name="КоўшМае"/><ref>Паводле адных звестках, расстраляны немцамі ў 1943 на даносе, па другіх — палякамі ў 1944 (Коўш С.), паводле трэціх — пасля 2-ой сусветнай вайны жыў у Вілейцы і быў рэпрэсіраваны.</ref> * [[Анеля Катковіч|Катковіч Анеля]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Адольф Клімовіч|Клімовіч Адольф]]<ref name="Серп33"/> * [[Уладзімір Корж|Корж Уладзімір]] (вып. 1922)<ref name="Серп30"/> {{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Святаслаў Коўш|Коўш Святаслаў]] (вып. 1934) * [[Вольга Крако|Крако Вольга]]<ref name="НС91-22"/> * [[Кубаў (вучань)|Кубаў]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}} * [[Уладзімір Лабко|Лабко Уладзімір]] * [[Ганна Ліхадзіеўская|Ліхадзіеўская Ганна]] (вып.1922) {{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Луцкевіч Лявон]]<ref>Нар. 1922. Падчас нямецкай акупацыі — афіцэр Беларускай Краёвай Абароны, быў у батальёне «Дальвіц», арыштаваны ў Польшчы (1945), праходзіў па працэсе над кіраўнікамі БНП («справа 6-ці», Мінск, 1946), пасля лагераў жыў у Вільнюсе. Пам. 1997.</ref> * [[Юрка Луцкевіч|Луцкевіч Юрый (Юрка)]] * [[Аляксандр Лябецкі|Лябецкі Аляксандр]] * [[Ніна Ляўковіч|Ляўковіч Ніна]] * [[Анастасія Малюк|Малюк Анастасія]] * [[Вольга Мароз|Мароз Вольга]]<ref name="НС91-22">Наша слова, 1991, № 22, 17-23 ліпеня.</ref> * [[Леаніла Марціновіч|Марціновіч (Спорык) Леаніла]]<ref name="НС91-22"/> * [[Ніна Марціновіч|Марціновіч Ніна]] * [[Люба Марцінчык|Марцінчык Люба]] * [[Барыс Махляр|Махляр Барыс]] * [[Таццяна Мацвеева|Мацвеева Таццяна]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Мікалай Мінкевіч|Мінкевіч Мікалай]] * [[Міхаіл Гаўрылавіч Мінкевіч|Мінкевіч Міхаіл]] (вып. 1937) * [[Альберт Мілер|Мілер Альберт]] (вып. 1930) * [[Якуб Герасімавіч Міско|Міско Якуб]]<ref>''Маракоў Л.'' Міско Якуб Герасімавіч // Рэпрэсаваныя літаратары… Т. 2.</ref> (1925—1928) * [[Галя Міхалевіч|Міхалевіч Галя]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref name="ReferenceA">Бацька — настаўнік гімназіі Аляксандр Міхалевіч</ref> * [[Наталля Міхалевіч|Міхалевіч Наталля]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref name="ReferenceA"/> * [[Аркадзь Міцька|Міцька Аркадзь]] (вып.1923){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Нікандар Мядзейка|Мядзейка Нікандар]] * [[Герэк Мядзёлка|Мядзёлка Герэк]]<ref>нар. 1917. Навучаўся адзін год. Скончыў чыгуначную школу ў Лунінцы. Пасля вайны жыў у Польшчы, працаваў на «Pafawag» (фабрыка чыгуначных вагонаў) ва Уроцлаве. Памёр 1968, Уроцлаў.</ref> * [[Чэслаў Мядзёлка|Мядзёлка Чэсь]]<ref>нар. 1911. Навучаўся адзін год. Перад 2-ой сусветнай вайной працаваў бухгалтэрам у Лунінцы. Пасля вайны жыў у Польшчы. Памёр у 1995, Длугалэнцы каля Уроцлава.</ref> * [[Станіслаў Мядоўскі|Мядоўскі Станіслаў]] * [[Часлаў Найдзюк|Найдзюк Часлаў]] * [[Язэп Найдзюк|Найдзюк Язэп]]{{Факт?}} * [[Яўген Насекайла|Насекайла Яўген]] * [[Казімір Неканда-Трэпка|Неканда-Трэпка Казімір]]{{Sfn|Пецюкевіч|2005}}<ref>Сын Антона</ref> * [[Раіса Падабед|Падабед Раіса]]<ref name="КоўшМае">Коўш, С. Мае ўспаміны…</ref> * [[Падагель (вучань)|Падагель]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Янка Чабор|Патаповіч Іван]] (вып. 1931) * [[Канстанцін Паўль|Паўль Канстанцін]]<ref name="Летап"/> (7 кл., 1935), адзін з ініцыятараў стварэння ў 1935 годзе дружыны скаўтаў у ВБГ. * [[Лявон Паўль|Паўль Лявон]]<ref name="Летап"/> (7 кл., 1935), адзін з ініцыятараў стварэння ў 1935 годзе дружыны скаўтаў у ВБГ. * [[Мар’ян Пецюкевіч|Пецюкевіч Мар’ян (Марыян)]]<ref name="Серп33"/> * [[Ніна Прахаровіч|Прахаровіч Ніна]] * Прохараў А.<ref name="Серп32"/> (8 кл., 1922), ініцыятар стварэння ў 1922 годзе 1-й дружыны скаўтаў у ВБГ. * Пятроўскі<ref name="КоўшМае"/>, магчыма, але не пацверджана, брат [[Ян Пятроўскі|Яна Пятроўскага]]. * [[Аляксей Рава|Рава Аляксей]] (вып. 1923){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Пётра Радзюк|Радзюк Пётра]] * [[Міраслава Русак|Русак (Станкевіч) Міраслава]]<ref>Сястра Яраслава Станкевіча.</ref> * [[Міхаіл Рэшатаў|Рэшатаў Міхаіл]] * [[Лявон Рыдлеўскі|Рыдлеўскі Лявон]] * [[Анатоль Сакалоў|Сакалоў Анатоль]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Нар. 1915, сын А. Сакаловай-Лекант. Скончыў Віленскую беларускую гімназію, юрыдычны факультэт Віленскага ўніверсітэта. У 1938 вывучаў юрыспрудэнцыю ў Варшаве. У 1941 — бурмістар г. Беразіно. У 1942 удзельнічаў ў несавецкім беларускім партызанскім руху, у атрадзе Ул. Шавеля пад Барысавам. Афіцэр Беларускае Краёвае Абароны, член БНП. Пасля вайны ў Германіі, далейшы лёс невядомы, магчыма эміграваў ў Амерыку.</ref> * [[Юльян Саковіч|Саковіч Юльян]] * [[Алесь Салагуб|Салагуб Алесь]]<ref name="Серп32"/> (вып. 1927) * [[Аляксандр Сасноўскі|Сасноўскі Аляксандр]] (вып.1921){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Раман Семашкевіч|Семашкевіч Раман]]<ref name="Лях"/> * [[В. Сідаровіч|Сідаровіч В.]]<ref name="Серп33"/> * [[Вінцук Склубоўскі|Склубоўскі Вінцук]]<ref>[https://niva.bialystok.pl/issue/2002/20/art_03.htm Міхась Хмялеўскі. Памёр Вінцук Склубоўскі // Тыднёвік беларусаў у Польшчы «Ніва». — 2002. — № 20 (2401).] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210308125836/https://niva.bialystok.pl/issue/2002/20/art_03.htm |date=8 сакавіка 2021 }}</ref> * [[Максім Танк|Скурко Яўген (Максім Танк)]] * [[Марыя Скурчанка|Скурчанка Марыя]]{{Sfn|Луцкевіч|1998|}}, адна з першых абітурыентак. * [[Барыс Сладкоўскі|Сладкоўскі Барыс]] * [[Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч|Станкевіч Станіслаў]] * [[Ян Станкевіч|Станкевіч Ян]] (вып. 1921) * [[Яраслаў Станкевіч|Станкевіч Яраслаў]]<ref>Сын [[Станіслаў Лявонавіч Станкевіч|Ст. «Кнігара» Станкевіча]], брат Міраславы Русак</ref> * [[Бернард Стаповіч|Стаповіч (Стэповіч) Бернард]]<ref>Брат [[Казімір Сваяк|Казіміра Сваяка]]. Нар. 30.8.1907 у вёсцы Барані на Віленшчыне. У 1939 скончыў агранамічны факультэт Віленскага ўніверсітэта. У 1945 прыехаў у Сопат, да 1952 працаваў у Аддзеле сельскай гаспадаркі ваяводскай управы ў Гданьску, пасля ў Міністэрстве сельскай гаспадаркі ў Варшаве. У 1972 выйшаў на пенсію, пісаў артыкулы па аграноміі ў часопіс «Gromada Rolnik Polski». Пам. 9.8.1982.</ref> * [[Таццяна Стракоўская|Стракоўская Таццяна]] * [[Таісія Сухая|Сухая Таісія]] * [[Антон Сымановіч|Сымановіч Антон]] * [[Аляксей Сянкевіч|Сянькевіч Аляксей]]{{Факт?}} * [[Ніна Тарас|Тарас Ніна]] (вып. 1936) * [[Юрка Тарасюк|Тарасюк Юрка]]<!--удзельнік страйку ў лютым 1929--> * [[Валянцін Паўлавіч Таўлай|Таўлай Валянцін]] * [[Вітаўт Тумаш|Тумаш Вітаўт]] * [[Мікалай Урбановіч (вучань)|Урбановіч Мікалай]] * [[Язэп Паўлавіч Урбановіч|Урбановіч Язэп]]<ref name="Серп32"/> * [[Юры Фёдараў|Фёдараў Юры]] * [[Часлаў Ханяўка|Ханяўка Чэслаў]] * [[Янка Хвораст|Хвораст Іван]]<ref name="КітУспАбБГВ">Кіт, Б. Успаміны аб…</ref> (вып. 1927) * [[Вера Шавель|Шавель (Шавелева) Вера]] * [[Уладзімір Шавель|Шавель Уладзімір]]<ref>Пасля быў студэнтам юрыдычнага факультэта Віленскага ўніверсітэта. З 1943 камендант паліцыі Мінскай акругі, увосень 1943 загінуў пры невысветленых акалічнасцях. Яго памяці, між іншых, прысвечаны ўспаміны [[Язэп Малецкі|Язэпа Малецкага]] («Пад знакам Пагоні», Таронта, 1976).</ref> * [[Антон Шантыр|Шантыр Антон]]<ref>Сын Зоські Верас</ref> * [[Яўгенія Шастак|Шастак Яўгенія (Жэня)]]<ref>Нар. 27.4.1922 у вёсцы Заполле на Навагрудчыне (цяпер Карэліцкі р-н Гродзенскай вобл.) у сялянскай сям’і. Грамадская дзеячка, лекар. Скончыла Віленскую беларускую гімназію (1939). Удзельнічала ў [[Другі Усебеларускі кангрэс|II Усебеларускім кангрэсе]]. Арыштавана ў 1948 калі была студэнткай 4 курсу медінстытуту, асуджаная на 25 гадоў зняволення, пакаранне адбывала ў Кінгірскім лагеры. Пасля вызвалення (1956) была залічана на 4 курс Мінскага медінстытута. Працавала лекарам, жыла ў Навагрудку. Пам. 20.11.1998.</ref> (вып. 1939) * [[Галіна Швед|Швед (Швэд) Галіна]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Павел Шкодзіч|Шкодзіч Павел]] (адл. 1929)<ref>Малодшы брат [[Васіль Шкодзіч|Васіля Шкодзіча]], адлічаны ў 1929 годзе за ўдзел у забастоўках, выехаў у СССР, у 1937 годзе рэпрэсаваны.</ref> * [[Анатоль Шкуцька|Шкуцька Анатоль]] (вып. 1928) * [[Вера Шостак|Шостак Вера]]<ref>Вера Сымонаўна Спарычанка‑Шостак. Нар. 19.12.1917 на Навагрудчыне. Працавала настаўніцай англійскай мовы ў Вільнюсе. Мела дачку і сына Яраслава Войціка. Пам. 4.3.2008, пахаваная на праваслаўных могілках Быліны (Вільнюс).</ref> * [[Янка Шутовіч|Шутовіч Ян]]<ref name="Серп33"/> (вып. 1924) * [[Аляксандр Канстанцінавіч Шыдлоўскі|Шыдлоўскі Александр]] (з 1921) * [[Аляксандр Юшко|Юшко Аляксандр]] (вып.1923) {{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Кузьма Янэль|Янэль Кузьма]] ; Памылкі гістарыёграфаў * [[Антон Шукелойць|Шукелойць Антон]]<ref>Ёрш С. Сябры Беларускай Незалежніцкай Партыі. Біяграфічны даведнік // Вяртаньне БНП. Асобы і дакумэнты Беларускай Незалежніцкай Партыі. — Слонім-Мінск, 1998.</ref> не вучыўся ў ВБГ. {{канец кал}} == Памяць == <gallery caption="Памятныя шыльды на былым будынку Віленскай беларускай гімназіі" class="center" widths="150" heights="150"> Haloŭny fasad Vilenskaj himnasii.jpg|Былы будынак Віленскай беларускай гімназіі Natallia Arseńnieva Vilnia 1919-1921.jpg|[[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталля Арсеннева]] Maksim Harecki Vilnia 1919-1923.jpg|[[Максім Гарэцкі]] Adam Stankevič 1891-1949 šylda.Vilnia.jpg|[[Адам Станкевіч]] </gallery> == Заўвагі == {{reflist|group="nb"}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |загаловак=25-лецьце беларускай гімназіі у Вільні |месца=Вільня |выдавецтва=Выданне Беларускае Гімназіі у Вільні |год=1944 |старонак=48 |спасылка=https://archive.org/details/da-25-leccia-vbh-1944}} * {{кніга |аўтар=Адамковіч А. |загаловак=Беларусы ў Літве: учора і сёння. Кніга І – Вільня |адказны=рэд. Л. Плыгаўка |месца=Вільня |выдавецтва=Таварыства беларускай культуры ў Літве |год=2010 |старонкі=43—78 |isbn=978-9955-578-14-7}} * {{кніга |аўтар=[[Аляксандр Мікалаевіч Вабішчэвіч|Вабішчэвіч А. М.]] |загаловак=Асвета ў Заходняй Беларусі (1921—1939): Манаграфія |месца=Брэст |выдавецтва=Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт |год=2004 |старонак=116 |isbn=985-473-117-0}} * {{артыкул |аўтар=[[Аляксандр Мікалаевіч Вабішчэвіч|Вабішчэвіч А. М.]] |загаловак=Беларускія гімназіі ў культурна-асветніцкім і грамадска-палітычным жыцці Заходняй Беларусі (1920 — 1930-яя гг.) |выданне=Białoruskie Zeszyty Historyczne |год=2002 |нумар=18 |старонкі=78—90}} * {{кніга |аўтар=Галяк Л. |загаловак=Успаміны. У 2-х кн. |месца=ЗША |выдавецтва=Летапіс |год=1982—1983 |ref=Галяк}} * {{артыкул |аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Н.]] |загаловак=Дзеячы беларускай паваеннай эміграцыі (біяграфічны даведнік) |выданне=[[Запісы БІНіМ]] |год=2014 |нумар=37 |старонкі=10—258}} * {{кніга |аўтар=Катковіч A., Катковіч-Клентак В. |загаловак=Успаміны |адказны=Навук. рэд. Глагоўская А., Харужы В. |месца=Беласток |выдавецтва=Беларускае гістарычнае таварыства |год=1999 |старонак=142 |isbn=83-909009-9-8}} * {{артыкул |аўтар=Кіт Б. |загаловак=Успаміны аб Беларускай гімназіі ў Вільні (1928—1939) |выданне=Спадчына |год=1999 |нумар=1 |старонкі=29—60}} * {{кніга |аўтар=Кнырэвіч С. |загаловак=Магілы беларусаў у Чэхіі і Славакіі |месца=Прага |год=2020 |старонак=270 |isbn=978-80-908078-0-8 |ref=Кнырэвіч}} * {{кніга |аўтар=[[Лявон Луцкевіч|Луцкевіч Л.]] |загаловак=Вандроўкі па Вільні |месца=Вільня |выдавецтва=Рунь |год=1998 |isbn=9986-9228-2-8 |ref=Луцкевіч}} * {{артыкул |аўтар=[[Уладзімір Віктаравіч Ляхоўскі|Ляхоўскі У.]] |загаловак=Маладзёвы рух паміж дзвюмя войнамі (1921—1939 гг.) |выданне=Спадчына |год=2012 |нумар=161 |старонкі=3—115}} * {{кніга |аўтар=Пецюкевіч М. |загаловак=Лісты |адказны=рэд. Галена Глагоўская, Вячаслаў Харужы |месца=Беласток |выдавецтва=Беларускае Гістарычнае Таварыства |год=2005 |старонак=154 |isbn=83-60456-00-3 |ref=Пецюкевіч}} * {{артыкул |аўтар=[[Вітаўт Тумаш|Тумаш В.]] |загаловак=Беларуская Віленская гімназія |выданне=Полацак |год=1992 |нумар=3—9}} * {{артыкул |аўтар=[[Янка Шутовіч|Шутовіч Я.]] |загаловак=Успаміны пра Віленскую Беларускую гімназію |выданне=Спадчына |год=1995 |нумар=1 |старонкі=24—27}} * {{артыкул |аўтар=Gierowska-Kałłaur J. |загаловак=The biographies of leading Belarusian activists in the light of information gathered by the Polish Governmental Commissioner for the City of Vilnius in 1924 |выданне=Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej |год=2016 |том=LI-SI (2) |старонкі=31—71 |issn=2353-6403 |doi=10.12775/SDR.2016.EN2.02 |lang=en |ref=Gierowska-Kałłaur}} * {{артыкул |аўтар=Błaszczak T. |загаловак=Autumn 1939 – The Vilnius Question and the Case of Lithuanian Belarusians |выданне=Lietuvos istorijos metraštis |год=2017 |нумар=67 |старонкі=163—178 |issn=1392-0588 |doi=10.7220/2335-8769.67.8 |lang=en |ref=Błaszczak}} == Спасылкі == {{навігацыя}} *[https://www.racyja.com/kultura/redkiya-zdymki-vilenskaj-belaruskaj-g/ Рэдкія здымкі Віленскай беларускай гімназіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200927081939/https://www.racyja.com/kultura/redkiya-zdymki-vilenskaj-belaruskaj-g/ |date=27 верасня 2020 }} *[https://pawet.net/library/history/bel_history/_belz/1935cl17/%D1%83_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%96._%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%96_%D0%B0%D0%B4_%D0%BD%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0.html У беларускай гімназіі. Уражанні ад непасрэднага назіральніка // Наша слова.pdf № 12 (116), 20 сакавіка 2024. // Наша слова.pdf № 12 (116), 20 сакавіка 2024.] // на [[pawet.net]] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Віленская беларуская гімназія}} [[Катэгорыя:Віленская беларуская гімназія| ]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з беларускай мовай навучання]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы, заснаваныя ў 1919 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1944 годзе]] [[Катэгорыя:1919 год у Вільні]] glm2rgf8ctgfag828oiu90vbrrgocnr 5156296 5156295 2026-06-20T08:21:11Z M.L.Bot 261 /* Некаторыя вучні */ адзін зусім не ясна хто -- прыбраў вф; пра другога ёсць асобны артыкул -- вф 5156296 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Віленская гімназія}} {{Школа}} '''Ві́ленская белару́ская гімна́зія''' — адна з першых беларускіх сярэдніх школ у [[Вільнюс|Вільні]], якая дзейнічала ў 1919—1944 гадах. Сучаснікі і гісторыкі часта называюць яе «беларускім нацыянальным універсітэтам»<ref>{{кніга |загаловак=Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае |год=2012 |старонкі=370}}</ref>. У розны час тут працавалі [[Адам Станкевіч]], [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў Тарашкевіч]], [[Максім Гарэцкі]], [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антон Луцкевіч]], [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|Аркадзь Смоліч]], [[Рыгор Раманавіч Шырма|Рыгор Шырма]], [[Барыс Уладзіміравіч Кіт|Барыс Кіт]], [[Антон Антонавіч Грыневіч|Антон Грыневіч]], [[Язэп Драздовіч]], [[Антон Станіслававіч Неканда-Трэпка|Антон Неканда-Трэпка]], [[Францішак Грышкевіч]], [[Мікола Ільяшэвіч]], [[Хведар Ільяшэвіч]] і іншыя выдатныя навукоўцы, літаратары і педагогі. З гімназіі пачалі свой творчы шлях паэты і пісьменнікі [[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталля Арсеннева]], [[Алесь Салагуб]], [[Валянцін Паўлавіч Таўлай|Валянцін Таўлай]], [[Кастусь Акула]], мастак [[Раман Семашкевіч]], навуковец і старшыня [[Рада БНР|Рады БНР]] [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч]]. Тут навучаліся дырэктар Беларускага інстытута навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку [[Вітаўт Тумаш]], гісторык [[Язэп Найдзюк]], журналіст і педагог [[Янка Багдановіч]], гісторык і выдавец [[Вацлаў Пануцэвіч]], публіцыст і грамадскі дзеяч [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявон Луцкевіч]]. == Гісторыя == === Заснаванне і станаўленне === [[Файл:ISM University Vilnius.jpg|thumb|[[Базыльянскія муры (Вільня)|Базыльянскія муры]], дзе размяшчалася гімназія ў 1919—1937 гадах]] Першыя беларускія школы ў Вільні адкрыліся яшчэ падчас нямецкай акупацыі ў 1915 годзе. Прыватная Віленская беларуская гімназія арганізавана 1 лютага 1919 года [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Іванам Луцкевічам]]. Першапачатковы дазвол быў выданы ўладамі [[Нямецкая імперыя|Нямецкай імперыі]] ў канцы 1918 года і пацверджаны [[Літва|літоўскімі]] ўладамі напярэдадні заняцця горада [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]] на пачатку студзеня 1919 года. Рэгулярныя заняткі ў школе пачаліся 1 лютага 1919 года<ref>{{Артыкул |аўтар=А. |загаловак=1-я Віленская Беларуская Гімназія |выданне=[[Наша думка]] |тып=газета |год=1921 |нумар=21 |старонкі=2—3}}</ref>. Гімназія размяшчалася ў так званых [[Базыльянскія муры (Вільня)|Базыльянскіх мурах]] ([[Вастрабрамская вуліца|вуліца Вострабрамская]], 9), буйнейшым [[Беларусы ў Вільні|беларускім асяродку ў Вільні]] (таксама там размяшчаліся дзве беларускія пачатковыя школы, [[Беларускі музей у Вільні|Беларускі музей]], [[Беларускае навуковае таварыства (1918)|Беларускае навуковае таварыства]], [[Беларускі нацыянальны камітэт (Вільня)|Беларускі нацыянальны камітэт]], [[Беларускія настаўніцкія курсы (Вільня)|Беларускія настаўніцкія курсы]], [[Беларуская школьная рада Віленшчыны]], [[Віленская каталіцкая духоўная семінарыя|Духоўная семінарыя]] і [[Царква Святой Тройцы і базыльянскі манастыр (Вільнюс)|царква Святой Тройцы]]). Навучальная ўстанова была 8-класнай гуманістычнага тыпу, сумеснай для хлопчыкаў і дзяўчынак. Ад пачатку працавалі 18 настаўнікаў і навучаліся 387 вучняў<ref>{{Артыкул |загаловак=Склад вучняў 1-й Віленскай Беларускай Гімназіі к 21 снежня 1920 |выданне=Наша думка |год=1920 |нумар=1 |старонкі=5}}</ref>. [[Беларуская мова|Па-беларуску]] спачатку выкладаліся ўсе прадметы толькі ў падрыхтоўчым, першым і другім класах, старэйшыя вучні вучыліся на [[Руская мова|рускай мове]], выключэнне складалі [[беларуская літаратура]], [[Гісторыя Беларусі|гісторыя]] і [[геаграфія Беларусі]]. З 1924 года ўсе дысцыпліны пачалі выкладацца па-беларуску. У першыя гады пры гімназіі дзейнічаў прытулак для дзяцей-сірот з Вільні, [[Ашмянскі павет (1920—1940)|Ашмяншчыны]], [[Гродзенскі павет (1921—1940)|Гродзеншчыны]], [[Навагрудскі павет (1921—1940)|Навагрудчыны]], заснаваны ксяндзом [[Адам Станкевіч|Адамам Станкевічам]], і настаўніцкія курсы. Першы выпуск адбыўся 14 чэрвеня 1921 года. Гімназію скончылі 15 беларусаў, сярод іх — паэтка [[Наталля Арсеннева]], будучыя грамадскія дзеячы [[Адольф Клімовіч]], [[Ігнат Дварчанін]], [[Ян Станкевіч]], і 25 прадстаўнікоў іншых нацыянальнасцей<ref>{{Артыкул |загаловак=Выпуск у Віленскай Беларускай Гімназіі |выданне=Наша думка |год=1921 |нумар=27 |старонкі=6}}</ref><ref>{{Артыкул |загаловак=Хроніка. Выпускныя экзамены |выданне=[[Маладое жыццё (1920)|Маладое жыццё]] |год=1921 |нумар=3 |старонкі=8}}</ref>. У 1922 годзе гімназію паспяхова скончылі 36 вучняў<ref>{{Артыкул |загаловак=1-ая Віленская Беларуская Гімназія |выданне=[[Беларускі звон]] |год=1922 |нумар=15 |старонкі=4}}</ref>. === Дзейнасць у міжваеннай Польшчы === [[Файл:Vilnia, Biełaruskaja gimnazija, Bieł-čyrvona-bieły ściah. Вільня, Беларуская гімназія, Бел-чырвона-белы сьцяг (1922).jpg|thumb|Вокладка легітымацыі вучня гімназіі, 1922 год.]] Доўгі час гімназія была прыватнай і фінансавалася грамадскімі арганізацыямі, сярод якіх былі Школьная рада ў Вільні, [[Таварыства беларускай школы]] і бацькоўскі камітэт. Яна мела афіцыйную назву «Віленская беларуская гімназія камітэту бацькоў» ({{lang-pl|Gimnazjum Białoruskie Komitetu Rodzicielskiego}}) і рэгістрацыйны нумар 12. Частка вучняў з незаможных сем’яў вызвалялася ад аплаты за навучанне. Для фінансавай падтрымкі бедных навучэнцаў грамадскасць перыядычна ладзіла дабрачынныя мерапрыемствы. Напрыклад, 27 студзеня 1923 года ў памяшканні гімназіі адбылася спецыяльная вечарына са спектаклем і выступам хору, сродкі ад якой пайшлі на карысць незаможных вучняў<ref name="nb_4_1923">{{артыкул |загаловак=З Вільні. Вучнёўская вечарына |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1923 |нумар=4 |старонкі=4}}</ref>. У лістападзе 1922 года ў сувязі з абраннем дырэктара гімназіі [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Б.&nbsp;Тарашкевіча]] паслом у польскі [[Сойм Рэспублікі Польшча|Сойм]], выкананне яго абавязкаў было ўскладзена на педагога [[Антон Неканда-Трэпка|Антона Неканда-Трэпку]]. На пасяджэнні педагагічнай рады 26 лістапада таго ж года Б.&nbsp;Тарашкевіч і былы дырэктар [[Міхаіл Сілуянавіч Кахановіч|М.&nbsp;Кахановіч]] выказалі жаданне афіцыйна пакінуць свае пасады ва ўстанове з 1 снежня 1922 года<ref name="nb_1_1922">{{артыкул |загаловак=З Беларускага жыцця. Беларуская гімназія |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1922 |нумар=1 |старонкі=4}}</ref>. У снежні 1922 года ўстанову наведаў праваслаўны мітрапаліт [[Юрый (Ярашэўскі)]], які звярнуўся да навучэнцаў і выкладчыкаў з прывітальным словам на беларускай мове, падкрэсліўшы важнасць нацыянальнай асветы<ref name="nb_visit">{{артыкул |загаловак=Мітрапаліт Юры ў Віленскай Беларускай Гімназіі |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1922 |нумар=3 |старонкі=6}}</ref>. У гэты ж перыяд установа актыўна запрашала новых педагогаў: паляніста Зянкевіча, гісторыка Снежынскага, выкладчыка славянскай мовы архімандрыта [[Павел (Марозаў)|Піліпа (Марозава)]], выкладчыка нямецкай мовы Аляксандра Міхалевіча<ref>{{Артыкул |загаловак=Хроніка. 1-ая Віленская Беларуская Гімназія |выданне=Беларускі звон |год=1922 |нумар=20 |старонкі=4}}</ref>. Гімназія працавала нягледзячы на перашкоды з боку польскіх уладаў і некалькі разоў мяняла юрыдычны статус. Паводле справаздач польскай палітычнай паліцыі (1924), улады падазравалі, што гімназія выхоўвае «ворагаў Польшчы і прыхільнікаў бальшавізму»{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=28}}. Першым дырэктарам быў [[Міхаіл Сілуянавіч Кахановіч|Міхаіл Кахановіч]], які ў 1923 годзе праз канфлікт пакінуў пасаду. З 1924 года дырэктарам стаў [[Радаслаў Астроўскі]]{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=60—61}}. З 1932 года ў выніку ўзмацнення ціску з боку польскага ўрада гімназія была адзяржаўлена і атрымала статус беларускага філіяла пры польскай {{нп3|V дзяржаўная гімназія імя Юльюша Славацкага ў Вільні|гімназіі імя Юльюша Славацкага|pl|V Państwowe Gimnazjum im. Juliusza Słowackiego w Wilnie}}. У 1937—1939 гадах яна размяшчалася ў будынку насупраць [[Касцёл Святога Духа (Вільнюс)|касцёла Святога Духа]] на [[Дамініканская вуліца (Вільня)|вуліцы Дамініканскай]] (цяпер Dominikonu g., 3-5). === Умовы навучання і грамадскае жыццё === [[Файл:Rodnyja Honi 1927 nr 3 s. 8.jpg|thumb|Мастацкая майстэрня. Злева сядзіць [[Язэп Драздовіч]], 1927 год.]] Інтэрнат беларускай гімназіі ў другой палове 1930-х гадоў знаходзіўся ў трохпавярховым доме на [[Вялікая вуліца (Вільня)|вуліцы Вялікай]] (цяпер Didzioji g., 30) каля [[Касцёл Святога Казіміра (Вільнюс)|касцёла Святога Казіміра]]. Сталовая працавала ў асобным будынку на вуліцы Святой Ганны. Праваслаўныя вучні гімназіі з канца 1920-х гадоў слухалі казані па-беларуску ў [[Царква Святой Параскевы Пятніцы (Вільнюс)|Пятніцкай царкве]]. Апроч адукацыі, у гімназіі праводзілася рознабаковае культурнае навучанне. У школе працавалі: * літаратурны і драматычны гурткі (з навучэнцаў складалася [[Беларуская драматычная майстроўня]], якая афіцыйна базіравалася ў тым жа будынку ў Базыльянскіх мурах<ref name="nb_pok">{{артыкул |загаловак=Беларускі паказальнік |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1923 |нумар=6 |старонкі=6}}</ref>); * мастацкая студыя пад кіраўніцтвам Язэпа Драздовіча; * гурток лацінскай мовы пад кіраўніцтвам Мікалая Красінскага і гурток геаграфіі пад кіраўніцтвам [[Ігнат Уладзіміравіч Канчэўскі|Ігната Канчэўскага]]; * духавы [[аркестр]] на 20 інструментаў і хор (у розныя гады ім кіравалі [[Язэп Канстанцінавіч Шнаркевіч|Язэп Шнаркевіч]]<ref name="nb_4_1923" /> і Рыгор Шырма). Таксама ў гімназіі існавала ўласная скаўцкая арганізацыя (заснавана ў 1922 годзе), вучнёўскі кааператыў. Навучэнцы самастойна выдавалі друкаваныя і рукапісныя часопісы. Віленская беларуская гімназія адрознівалася талерантнасцю: апроч [[Беларусы|беларусаў]], там вучыліся [[яўрэі]], [[палякі]], [[рускія]] і [[латышы]]. === Перыяд Другой сусветнай вайны і закрыццё === Пасля [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|заняцця Вільні Чырвонай Арміяй]] у верасні 1939 года дырэктар [[Васіль Кавалевіч]] быў звольнены, а яго намеснікам стаў Барыс Кіт{{sfn|Błaszczak|2017|с=173}}. Калі ў кастрычніку 1939 года [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|Вільня была перададзена Літве]], гімназія перажыла крызіс. Каля 80&nbsp;% вучняў і частка настаўнікаў пакінулі горад і з'ехалі ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] (пераважна ў [[Навагрудак]]){{sfn|Błaszczak|2017|с=168, 173}}. З-за рэзкага скарачэння колькасці навучэнцаў літоўскія ўлады панізілі статус установы да [[прагімназія|прагімназіі]]. Новым дырэктарам стаў ксёндз Адам Станкевіч{{sfn|Błaszczak|2017|с=173}}. Установа працягвала дзейнічаць ва ўмовах нямецкай акупацыі. Яна была канчаткова закрыта ў чэрвені 1944 года перад аднаўленнем у горадзе [[Савецкая ўлада|савецкай улады]]. === Пераемнасць і сучаснасць === У верасні 1994 года намаганнямі віленскіх беларусаў гімназія была адноўлена ў выглядзе сярэдняй школы №&nbsp;15 з беларускай мовай навучання. Пазней яна была перайменавана ў сярэднюю школу імя Францыска Скарыны. 15 лютага 2013 года мэрыя Вільнюса надала школе статус гімназіі ([[Віленская гімназія імя Францыска Скарыны]]). Штогод 1 лютага ў ёй адзначаецца гістарычны Дзень гімназіі. == Некаторыя супрацоўнікі == {{columns-list|colwidth=30em| * [[Майсей Абрамовіч|Абрамовіч Майсей]], выкладаў Закон Божы [[іўдаізм|яўрэям]] * [[Адольфава (настаўніца)|Адольфава]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўніца геаграфіі, гісторыі Польшчы{{sfn|Галяк|1982—1983|}} * [[Марыя Александровіч|Александровіч Марыя]] * [[Александроўская (настаўніца)|Александроўская]] («Александровічава»){{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Маці Станіслава Александровіча — гісторыка, прафесара ўніверсітэтаў у Торуні і Беластоку.</ref>, настаўніца польскай мовы, пасля Каліноўскага * [[Францішак Аляхновіч|Аляхновіч Францішак]]<ref>У Базыльянскіх мурах месцілася Беларуская драматычная майстроўня Ф. Аляхновіча.</ref>, настаўнік польскай мовы * [[Мікалай Пятровіч Анцукевіч|Анцукевіч Мікола]], настаўнік, '''дырэктар''' (?) * [[Антаніна Астроўская|Астроўская Антаніна]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Жонка Р. Астроўскага</ref>, выкладала «ручную працу»{{sfn|Галяк|1982—1983|}} * [[Радаслаў Астроўскі|Астроўскі Радаслаў]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, '''дырэктар''' (1924—1936, з перапынкам), выкладаў матэматыку, фізіку і касмаграфію * [[Ян Багаткевіч|Багаткевіч Ян]], выкладаў праваслаўную рэлігію * [[Вячаслаў Васілевіч Багдановіч|Багдановіч Вячаслаў (Вацлаў)]]<ref name="ШутУсп"/>, настаўнік матэматыкі * [[Генадзь Васілевіч Багдановіч|Багдановіч Генадзь]], настаўнік геаграфіі, гісторыі, алгебры, заканадаўства * [[Леанід Барысаглебскі|Барысаглебскі Леанід]], настаўнік фізікі * [[Наталля Бенцлебен|Бенцлебен (Банцлебен) Наталля]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Перад 2-ой сусветнай вайной жыла ў Вільні па вул. Антокаль.</ref>, настаўніца нямецкай мовы * [[Пётра Просты|Бобіч Ільдэфонс]], выкладаў польскую і лацінскую мовы, каталіцкі Закон Божы * [[Сцяпан Бракоўскі|Бракоўскі Сцяпан]], выкладаў гігіену * [[Віктар Бэер|Бэер Віктар]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, кіраваў хорам * [[Севярын Віславух|Віславух Севярын]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, выкладаў гісторыю Польшчы * [[Юліяна Вітан-Дубейкаўская|Вітан-Дубейкаўская Юліяна]], настаўніца нямецкай мовы (1919—22) * [[Вішнеўскі (настаўнік)|Вішнеўскі]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Канстанцін Галкоўскі|Галкоўскі Канстанцін]] * [[Алёна Гарбачка|Гарбачка Алёна]], настаўніца французскай мовы * [[Леаніла Усцінаўна Чарняўская|Гарэцкая (Чарняўская) Леаніла]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Жонка М. Гарэцкага</ref>, настаўніца беларускай мовы, геаграфіі, арыфметыкі * [[Максім Гарэцкі|Гарэцкі Максім]], беларуская мова * [[Станіслаў Гафтовіч|Гафтовіч Станіслаў]], настаўнік гімнастыкі * {{нп4|Уладзіслаў Глухоўскі|Глухоўскі Уладзіслаў|pl|Władysław Głuchowski}} * [[Станіслаў Глякоўскі|Глякоўскі Станіслаў]], настаўнік Закону Божага (1933—39) * [[Баляслаў Грабінскі|Грабінскі Баляслаў]], доктар * [[Антон Антонавіч Грыневіч|Грыневіч Антон]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік спеваў * [[Францішак Грышкевіч|Грышкевіч Францішак]], '''дырэктар''' (1941—44) * [[Ігнат Сымонавіч Дварчанін|Дварчанін Ігнат]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік беларускай літаратуры * [[Я. Дзічкоўскі|Дзічкоўскі Я.]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, выкладаў праваслаўны Закон Божы * [[Аляксандр Дмахоўскі|Дмахоўскі Аляксандр]], настаўнік матэматыкі, касмаграфіі, фізікі * [[Язэп Драздовіч|Драздовіч Язэп]] * [[Дубіцкі (настаўнік)|Дубіцкі]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, вёў дадатковыя матэматычныя курсы і падрыхтоўчыя курсы да здачы на атэстат («матуру») * [[Ганна Душэўская|Душэўская Ганна]]<ref>Сястра К. Дуж-Душэўскага</ref>, настаўніца польскай мовы * [[Павел Дыліс|Дыліс Павел]]{{sfn|Луцкевіч|1998}}, выкладаў кальвіністам Закон Божы * [[Аляксандр Егер|Егер Аляксандр]], настаўнік біялогіі і геаграфіі * [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч|Жук-Грышкевіч Вінцэнт]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік гісторыі * [[Міхаіл Мікалаевіч Заморын|Заморын Міхаіл]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref name="ШутУсп"/><ref>Паводле ўспамінаў вучняў «найбольш рускі» сярод настаўнікаў. Выехаў у Радашковічы, адкуль у 1930-я перабраўся ў СССР, рэпрэсіраваны.</ref>, настаўнік беларускай, рускай моў, геаграфіі і гімнастыкі * [[Язэп Зарэмба|Зарэмба Язэп]] * [[Арон Згірскі|Згірскі Арон]]<ref name="Серп32">Серпухов… С. 32.</ref>, настаўнік спеваў * [[Фелікс Згірскі|Згірскі Фелікс]], настаўнік спеваў і гімнастыкі * [[Язэп Згірскі|Згірскі Язэп]], настаўнік лацінскай мовы і спеваў * [[В. Зеньковіч|Зеньковіч В.]]<ref name="Серп31"/> * [[Лідзія Ігнатава|Ігнатава Лідзія]], настаўніца французскай мовы * [[Мікола Ільяшэвіч|Ілляшэвіч Мікола]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, выкладаў прапедэўтыку філасофіі * [[Хведар Ільяшэвіч|Ілляшэвіч Хведар]], настаўнік беларускай мовы * [[Васіль Кавалевіч|Кавалевіч Васіль]], '''дырэктар''' (да восені 1939) * [[Сяргей Казека|Казека Сяргей]], настаўнік рускай мовы * [[Каліноўскі (настаўнік)|Каліноўскі]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік польскай мовы, пасля Швахловіча * [[Галіна Капава|Капава Галіна]], настаўніца гімнастыкі * [[Сымон Кароль|Кароль Сымон]]{{sfn|Луцкевіч|1998|}}, настаўнік спеваў * [[Ян Карэтнікаў|Карэтнікаў Ян]], настаўнік музыкі * [[Габрыелія Касіньская|Касіньская Габрыелія (Касінская Габрыэля)]], настаўніца польскай мовы<ref>Wspominana jest jako dobra nauczycielka o usposobieniu romantycznym.</ref> * [[Іван Катовіч|Катовіч Іван]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік прыродазнаўства ў першых класах, геаграфіі * [[Мікола Катовіч|Катовіч Мікола]], дзелавод * [[Міхаіл Сілуянавіч Кахановіч|Кахановіч Міхаіл]], старшыня педагагічнай рады (1918), '''дырэктар''' (1919—1922), настаўнік гісторыі * [[Барыс Уладзіміравіч Кіт|Кіт Барыс]], настаўнік (1931—1939), '''дырэктар''' (1939) * [[Аляксандр Коўш|Коўш Аляксандр]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік праваслаўнага Закона Божага * [[Мікалай Фаміч Красінскі|Красінскі Мікалай]]<ref name="Лях">Ляхоўскі…</ref>, выкладаў гісторыю і рускую мову, інспектар гімназіі * [[Іван Краскоўскі|Краскоўскі Ян]]<ref name="ШутУсп"/>, настаўнік гісторыі * [[Марыя Крамянёва|Крамянёва (Кшэменёва, Кжэменёва) Марыя]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўніца польскай мовы, пасля Александровіч * [[Ніл Кульчыцкі|Кульчыцкі Ніл]], выкладаў праваслаўны Закон Божы * [[Мікола Ласковіч|Ласковіч Мікола]], настаўнік матэматыкі * [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Луцкевіч Антон]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік беларускай мовы * [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Луцкевіч Іван]], настаўнік беларусазнаўства і краязнаўства * Лукашэвіч Уладзімір, выкладаў праваслаўны Закон Божы{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, таксама сакратар гімназіі{{sfn|Луцкевіч|1998}} * [[Вольга Мароз|Мароз Вольга]]{{sfn|Луцкевіч|1998}}, буфетчыца і прыбіральшчыца * [[Марцінкевіч (настаўнік)|Марцінкевіч]]{{факт?}}, настаўнік фізкультуры<ref>Кіраўнік Віленскага камітэта БНП, арыштаваны савецкай бяспекай, лёс невядомы.</ref> * [[Мікалай Міхайлавіч Марцінчык|Марцінчык Мікалай]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>(3.12.1901, в. Кубельнікі каля Бераставіцы — 23.5.1980). Лекар. Скончыў Віленскі ўніверсітэт (1927), адзін з кіраўнікоў Беларускага студэнцкага саюза, рэдактар часопіса «Студэнцкая Думка», дзеяч Грамады, Таварыства беларускай школы. Настаўнічаў у Віленскай беларускай гімназіі. Некалькі разоў быў арыштаваны польскай паліцыяй, у 1931 сасланы з Вільні пад нагляд паліцыі. Працаваў лекарам у Нараўцы на Беласточчыне. У 1948 арыштаваны органамі савецкай дзяржбяспекі. 12.8.1949 прыгавораны на 10 гадоў лагераў, сасланы ў Варкуту. У 1956 вярнуўся ў Гродна.</ref>, выкладаў хімію і анатомію * [[Ніна Маткоўская|Маткоўская Ніна]], настаўніца французскай мовы * [[Фаіна Мікуліна|Мікуліна Фаіна]]<ref name="ШутУсп"/>, выкладчыца агульнай гісторыі, рускай мовы * [[Аляксандр Міхалевіч|Міхалевіч Аляксандр]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Юрыст. Прыняў духоўны сан — стаў праваслаўным святаром. Падчас 2-ой сусветнай вайны быў настаяцелем прыходу ў Заходняй Беларусі. Пахаваны на Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках (Вільнюс).</ref>, настаўнік лацінскай і нямецкай моў, '''дырэктар''' * [[Юліяна Вітан-Дубейкаўская|Мэнке Юліяна]], выкладала нямецкую мову, агульную гісторыю, прапедэўтыку філасофіі * [[Эмілія Наруцкая|Наруцкая Эмілія]], настаўніца гісторыі * [[Антон Станіслававіч Неканда-Трэпка|Неканда-Трэпка Антон]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, '''дырэктар''' (1922-23, 1928-30), выкладаў фізіку з 1920 * [[Мікола Пакроўскі|Пакроўскі Мікола]], доктар * [[Сяргей Канстанцінавіч Паўловіч|Паўловіч Сяргей]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік праваслаўнага Закону Божага, '''дырэктар''' (1925—1928)<ref>Маракоў Л. У. РЛ; РС.</ref> * [[Міхаіл Пліс|Пліс Міхаіл]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік праваслаўнага Закону Божага (1919—1923) * [[Соф’я Пронька|Пронька Соф’я]], настаўніца беларускай мовы, арыфметыкі, малявання, каліграфіі * [[Пятро Радзюк|Радзюк Пётра]]{{sfn|Пецюкевіч|2005}}, настаўнік фізікі (1941-44) * [[Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі|Рак-Міхайлоўскі Сымон]], настаўнік матэматыкі, фізікі і хіміі (1920 — ?) * [[Канстанцін Ральцэвіч|Ральцэвіч Канстанцін]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік матэматыкі * [[Вольга Русак|Русак Вольга]]<ref name="Летап">Летапіс…</ref>, настаўніца нямецкай мовы (НБГ, з 1934) * [[Люба Русецкая|Русецкая Люба]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, выкладала «навукі аб рэчах»{{sfn|Галяк|1982—1983|}} * [[Язэп Рэшаць|Рэшаць Язэп]], настаўнік Закону Божага * [[Іван Савіцкі|Савіцкі Іван]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік гісторыі ў пачатковых класах * [[Леанід Савінскі|Савінскі Леанід]]<ref name="ШутУсп" />, настаўнік матэматыкі і фізікі * [[Алёна Сакалова-Лекант|Сакалова-Лекант Алёна]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Адна з пачынальнікаў беларускага школьніцтва ды ініцыятараў стварэння ВБГ. Да арышту жыла ў Вільні па вул. Вострабрамскай 8 (Ausros Vartu g. 9) — «Базыльянскія муры». Пасля 1944 рэпрэсіраваная савецкай бяспекай, асуджана на 6 гадоў лагераў. У сяр. 1950-ых вярнулася ў Вільнюс. Памерла ў 1960, пахавана на Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках (Вільнюс). Гл.: ''Войцік Г. Алёна Сакалова-Лекант: (серыя «Партрэты Віленчукоў») / Галіна Войцік. — Вільня: Рунь, 2004. — 17, (3) с.: партр.; ISBN 9955-427-03-5''</ref>, настаўніца беларускай мовы, арыфметыкі, малявання, каліграфіі (1919—1944) * [[Ніна Аляксандраўна Сасноўская|Сасноўская Ніна]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўніца малявання і каліграфіі * [[Мікола Сіняўскі|Сіняўскі Мікола]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік матэматыкі * [[Адам Станкевіч|Станкевіч Адам]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, кс., настаўнік каталіцкага Закону Божага (1919—1944{{sfn|Галяк|1982—1983|}}), лацінскай мовы, '''дырэктар''' * [[Уладзіслаў Талочка|Талочка Уладзіслаў]]<ref name="ШутУсп" />, кс., настаўнік каталіцкага Закону Божага * [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Тарашкевіч Браніслаў]], '''дырэктар''' (1921—1922), выкладаў прапедэўтыку філасофіі * [[Хлебэк (настаўнік)|Хлебэк]], настаўнік польскай мовы * [[Караль Швахловіч|Швахловіч Караль]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік польскай мовы * [[Язэп Канстанцінавіч Шнаркевіч|Шнаркевіч Язэп]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>З 1921 настаўнік Нясвіжскай беларускай гімназіі. Быў кіраўніком беларускамоўных класаў, выкладчыкам беларускай мовы, беларусазнаўства і спеваў. Пасля закрыцця польскімі ўладамі Нясвіжскай беларускай гімназіі (1924) працаваў настаўнікам у Віленскай беларускай гімназіі. Разам з жонкай Надзеяй пахаваны на праваслаўных Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках (Вільнюс).</ref>, кіраваў хорам * [[Марыя Шутовіч|Шутовіч Марыя]]<ref name="ШутУсп" />, загадвала інтэрнатам * [[Рыгор Раманавіч Шырма|Шырма Рыгор]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік спеваў і выхавацель у інтэрнаце * [[Леанід Шчасновіч|Шчасновіч Леанід]], настаўнік гімнастыкі * [[Пётра Шчасны|Шчасны Пётра]]<ref>Паходзіў з Навагрудчыны. Скончыў Вышэйшую школу гандлёвую ў Варшаве. Валодаў англійскай, нямецкай, рускай, беларускай, польскай мовамі. Разам з [[Барыс Кіт|Барысам Кітам]] у 1942 працаваў у семінарыі ў Паставах.</ref>, настаўнік фізікі * [[Шыдлоўскі (настаўнік)|Шыдлоўскі]], выкладчык геаграфіі Польшчы * [[Павел Южык|Южык Павел]], выкладчык малявання (1920-я) * [[Яўгенія Юзьврэк|Юзьврэк Яўгенія]], настаўніца французскай мовы * [[Андрэй Паўлавіч Якубецкі|Якубецкі Андрэй]], настаўнік гімнастыкі * [[Мадэст Яцкевіч|Яцкевіч Мадэст]], настаўнік гімнастыкі }} == Некаторыя вучні == [[Файл:Adolf Klimovič maturity certificate (1921).jpg|thumb|Атэстат спеласці [[Адольф Юстынавіч Клімовіч|Адольфа Клімовіча]] (1900—1970) аб заканчэнні 1-й Віленскай беларускай гімназіі. Дакумент выдадзены 22 чэрвеня 1921 года. Уверсе бланка размешчаны герб «[[Пагоня]]» ў дубовым вянку і бела-чырвона-белымі стужкамі.]] <gallery mode="nolines" widths="300"> Файл:Vypusk 2 1921.jpg|Група другога выпуску гімназіі (1921). Першая справа ў трэцім шэрагу — [[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталля Арсеннева]]. </gallery> {{кал|3}} * [[Кастусь Акінчыц|Акінчыц Кастусь]] * [[Валяр’ян Алексяюк|Алексяюк Валяр’ян]] (вып. 1921){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Наталля Арсеннева|Арсеннева Наталля]]<ref name="Серп33"/> (вып. 1921) * [[Слава Арэнь|Арэнь Слава]]<ref>У 1931 пасля ліквідацыі Клецкай беларускай гімназіі (дзе яго бацька быў настаўнікам) пачаў вучыцца ў Віленскай беларускай гімназіі. Арыштаваны польскі ўладамі, пасля выхаду на волю нелегальна перайшоў у СССР, рэпрэсіраваны.</ref> * [[Г. Астроўскі|Астроўскі Г.]] * [[Лявон Андрэевіч Бабровіч|Бабровіч Лявон]] * [[Янка Антонавіч Багдановіч|Багдановіч Янка]] (вып. 1927) * [[Пётр Бакач|Бакач Пётр]]<ref>Туронак Ю. Беларуская кніга пад…</ref> * [[Вера Белакоз|Белакоз Вера]]<ref>[http://novychas.info/asoba/naliezala_da_arhanizacyi_zyvie/ Належала да арганізацыі «Жыве Беларусь!»]</ref> * [[Ірэна Будзька|Будзька Ірэна]]<ref>Дачка [[Эдвард Будзька|Эдварда Будзькі]]. Выпускніца Віленскага ўніверсітэта. Перад 2-ой сусветнай вайной выйшла замуж за [[Вацлаў Пануцэвіч|Вацлава Пануцэвіча]]. У 1939—1941 разам з мужам працавала настаўніцай у Будславе. Пасля 2-ой сусветнай вайны ў эміграцыі. Была настаўніцай прыродазнаўства ў Беларускай гімназіі імя М. Багдановіча ў Германіі. Жыве ў ЗША.</ref> * [[Людвіка Будзька|Будзька Людвіка]]<ref>Дачка [[Эдвард Будзька|Эдварда Будзькі]]. Выпускніца Віленскага ўніверсітэта. У 1939—1941 працавала настаўніцай у Будславе. Пасля 2-ой сусветнай вайны ў эміграцыі. У 1950-я выйшла замуж за Антона Бяленіса. Жыла ў ЗША. Супрацоўнічала з газетай «Беларус».</ref> * [[Часлаў Будзька|Будзька Часлаў]] * [[Аркадзь Быхавец|Быхавец Аркадзь]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Часлаў Васілевіч|Васілевіч Часлаў]]<ref>Паходзіў з Будслава. У 1939 рэпрэсіраваны савецкай дзяржбяспекай.</ref> * [[Мікалай Пятровіч Васілеўскі|Васілеўскі Мікола]]<ref name="Серп33">Серпухов… С. 33.</ref> * [[М. Васілёк|Васілёк М.]]<ref name="Серп32"/> * [[Міхал Вітушка|Вітушка Міхал]] (вып. 1930) * [[Галіна Антонаўна Войцік|Войцік (Луцкевіч) Галіна]]<ref>Дачка Зоські Верас</ref> * Воўк-Левановіч Аўгіння<ref>Эмігравала ў Аўстралію</ref> * [[Кіра Гаўрыловіч|Гаўрыловіч Кіра]] * [[Леанід Галяк|Галяк Леанід]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}} (вып. 1930) * [[Васіль Грузд|Грузд Васіль]]<ref>Не скончыў навучання, нелегальна перайшоў у СССР, рэпрэсіраваны</ref> * [[Францішак Грышкевіч|Грышкевіч Францішак]]<ref>Маракоў РЛ</ref> (вып. 1926) * [[Адам Дасюкевіч|Дасюкевіч Адам]] * [[Ігнат Сымонавіч Дварчанін|Дварчанін Ігнат]]<ref name="Серп33"/> (экстэрн. 1921) * [[Мацей Дурэйка|Дурэйка Мацей]]<ref>Жаўнер Арміі Андэрса, жыў у Вялікабрытаніі</ref> * [[Арнольд Дыліс|Дыліс Арнольд]]<ref name="ШутУсп">''Шутовіч Я.'' Успаміны пра …</ref><ref name="Серп30">Серпухов… С. 30</ref> * [[Аўген Дыліс|Дыліс Аўген]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Павел Дыліс|Дыліс Павел]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Людміла Жамойціна|Жамойціна Людміла]] (вып. 1937)<ref>Сястра [[Янка Жамойцін|Я. Жамойціна]]. Нар. 9.6.1915 у сялянскай сям’і ў в. Клімавічы, на Лідчыне. Скончыла педагагічны інстытут (1939). У 1939—1941 працавала ў Лідскай беларускай дзесяцігодцы, у тым часе выйшла замуж. З 1941—1943 кіравала Самашкскай беларускай пачатковай школай. У 1943 выехала ў Вільню. З 1946 жыла ў Польшчы ў Любліне, а з 1956 у Варшаве. Працавала настаўніцай рускай мовы ў ліцэі імя Ю. Славацкага. Пам. 3.1.1986.</ref> * [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч|Жук-Грышкевіч Вінцэнт]] (вып. 1922) * [[Раіса Жук-Грышкевіч|Жук-Грышкевіч Раіса]] * [[Аляксандр Жыткевіч|Жыткевіч Аляксандр (Шура)]] * [[Янка Жэдзік|Жэдзік Янка]]<ref>Пад акупацыяй кіраваў школай у Пружанах.</ref> * [[Гелена Забельская|Забельская Гелена]] * [[Эма Залкінд|Залкінд Эма]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Лейзар Зарэцкі|Зарэцкі Лейзар]] (вып.1923){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Анатоль Іверс|Іверс Анатоль]] (Міско Іван)<ref>Чыгрын С. Не пыталі, ці зжата, ці скошана… // Ніва № 4 (2280), 23 студз. 2000.</ref> (1926—1928) * [[Мікола Ільяшэвіч|Ілляшэвіч Мікола]] (вып. 1923) * [[Хведар Ільяшэвіч|Ілляшэвіч Хведар]] * [[Антон Кабак|Кабак Антон]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Уладзімір Кабушка|Кабушка Уладзімір]] * [[Барыс Сафронавіч Каверда|Каверда Барыс]] * [[Дуся Казлова|Казлова Дуся]]<ref>[https://novychas.by/poviaz/jae-dapytvau-asabista-canava 1]</ref> * [[Леанард Казлоўскі|Казлоўскі Леанард/Леў]] (вып.1923){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Уладзімір Каляўр|Каляўр (Калаўр) Уладзімір]] (памёр у снежні 1922 года, быўшы вучнем 8-га класа)<ref name="nb_obituary">{{артыкул |загаловак=Уладзімір Каляўр (некралог) |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1922 |нумар=3 |старонкі=6}}</ref><ref name="Серп31">Серпухов… С. 31.</ref> * [[Язэп Каліцкі|Каліцкі Язэп]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Аляксандр Калодка|Калодка Аляксандр]] (1926—1927) * [[Мацей Канапацкі|Канапацкі Мацей]]<ref>Сын [[Гасан Канапацкі|Гасана Канапацкага]]</ref> * [[Міхаіл Канцылярчык|Канцылярчык Міхаіл]] * [[Усевалад Кароль|Кароль Усевалад]]<ref>Нар. 18.10.1919 у в. Старое Сяло на Міншчыне. Палітычна-грамадскі дзеяч. У 1928—1929 вучыўся ў Радашковіцкай беларускай гімназіі. З 1929 вучань Віленскай беларускай гімназіі (скончыў 1936). Пасля студэнт медыцынскага факультэта Віленскага ўніверсітэта. Быў апошнім кіраўніком [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускага студэнцкага саюза]]. Падчас нямецкай акупацыі працаваў у Баранавічах лекарам, належаў да падпольнай Беларускай незалежніцкай партыі. У 1944 арыштаваны НКУС, асуджаны на 10 гадоў зняволення. Памёр у пач. кастрычніка 1984 у Баранавічах.</ref> (вып. 1936) * [[Ганна Карпюк|Карпюк Ганна]] * [[Іван Касяк|Касяк Іван]]<ref>Маракоў РЛ.</ref> * [[Канстанцін Касяк|Касяк Канстанцін]]<ref name="КоўшМае"/><ref>Паводле адных звестках, расстраляны немцамі ў 1943 на даносе, па другіх — палякамі ў 1944 (Коўш С.), паводле трэціх — пасля 2-ой сусветнай вайны жыў у Вілейцы і быў рэпрэсіраваны.</ref> * [[Анеля Катковіч|Катковіч Анеля]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Адольф Клімовіч|Клімовіч Адольф]]<ref name="Серп33"/> * [[Уладзімір Корж|Корж Уладзімір]] (вып. 1922)<ref name="Серп30"/> {{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Святаслаў Коўш|Коўш Святаслаў]] (вып. 1934) * [[Вольга Крако|Крако Вольга]]<ref name="НС91-22"/> * [[Кубаў (вучань)|Кубаў]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}} * [[Уладзімір Лабко|Лабко Уладзімір]] * [[Ганна Ліхадзіеўская|Ліхадзіеўская Ганна]] (вып.1922) {{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Луцкевіч Лявон]]<ref>Нар. 1922. Падчас нямецкай акупацыі — афіцэр Беларускай Краёвай Абароны, быў у батальёне «Дальвіц», арыштаваны ў Польшчы (1945), праходзіў па працэсе над кіраўнікамі БНП («справа 6-ці», Мінск, 1946), пасля лагераў жыў у Вільнюсе. Пам. 1997.</ref> * [[Юрка Луцкевіч|Луцкевіч Юрый (Юрка)]] * [[Аляксандр Лябецкі|Лябецкі Аляксандр]] * [[Ніна Ляўковіч|Ляўковіч Ніна]] * [[Анастасія Малюк|Малюк Анастасія]] * [[Вольга Мароз|Мароз Вольга]]<ref name="НС91-22">Наша слова, 1991, № 22, 17-23 ліпеня.</ref> * [[Леаніла Марціновіч|Марціновіч (Спорык) Леаніла]]<ref name="НС91-22"/> * [[Ніна Марціновіч|Марціновіч Ніна]] * [[Люба Марцінчык|Марцінчык Люба]] * [[Барыс Махляр|Махляр Барыс]] * [[Таццяна Мацвеева|Мацвеева Таццяна]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Мікалай Мінкевіч|Мінкевіч Мікалай]] * [[Міхаіл Гаўрылавіч Мінкевіч|Мінкевіч Міхаіл]] (вып. 1937) * [[Альберт Мілер|Мілер Альберт]] (вып. 1930) * [[Якуб Герасімавіч Міско|Міско Якуб]]<ref>''Маракоў Л.'' Міско Якуб Герасімавіч // Рэпрэсаваныя літаратары… Т. 2.</ref> (1925—1928) * [[Галя Міхалевіч|Міхалевіч Галя]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref name="ReferenceA">Бацька — настаўнік гімназіі Аляксандр Міхалевіч</ref> * [[Наталля Міхалевіч|Міхалевіч Наталля]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref name="ReferenceA"/> * [[Аркадзь Міцька|Міцька Аркадзь]] (вып.1923){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Нікандар Мядзейка|Мядзейка Нікандар]] * [[Герэк Мядзёлка|Мядзёлка Герэк]]<ref>нар. 1917. Навучаўся адзін год. Скончыў чыгуначную школу ў Лунінцы. Пасля вайны жыў у Польшчы, працаваў на «Pafawag» (фабрыка чыгуначных вагонаў) ва Уроцлаве. Памёр 1968, Уроцлаў.</ref> * [[Чэслаў Мядзёлка|Мядзёлка Чэсь]]<ref>нар. 1911. Навучаўся адзін год. Перад 2-ой сусветнай вайной працаваў бухгалтэрам у Лунінцы. Пасля вайны жыў у Польшчы. Памёр у 1995, Длугалэнцы каля Уроцлава.</ref> * [[Станіслаў Мядоўскі|Мядоўскі Станіслаў]] * [[Часлаў Найдзюк|Найдзюк Часлаў]] * [[Язэп Найдзюк|Найдзюк Язэп]]{{Факт?}} * [[Яўген Насекайла|Насекайла Яўген]] * [[Казімір Неканда-Трэпка|Неканда-Трэпка Казімір]]{{Sfn|Пецюкевіч|2005}}<ref>Сын Антона</ref> * [[Раіса Падабед|Падабед Раіса]]<ref name="КоўшМае">Коўш, С. Мае ўспаміны…</ref> * [[Падагель (вучань)|Падагель]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Янка Чабор|Патаповіч Іван]] (вып. 1931) * [[Канстанцін Паўль|Паўль Канстанцін]]<ref name="Летап"/> (7 кл., 1935), адзін з ініцыятараў стварэння ў 1935 годзе дружыны скаўтаў у ВБГ. * [[Лявон Паўль|Паўль Лявон]]<ref name="Летап"/> (7 кл., 1935), адзін з ініцыятараў стварэння ў 1935 годзе дружыны скаўтаў у ВБГ. * [[Мар’ян Пецюкевіч|Пецюкевіч Мар’ян (Марыян)]]<ref name="Серп33"/> * [[Ніна Прахаровіч|Прахаровіч Ніна]] * Прохараў А.<ref name="Серп32"/> (8 кл., 1922), ініцыятар стварэння ў 1922 годзе 1-й дружыны скаўтаў у ВБГ. * Пятроўскі<ref name="КоўшМае"/>, магчыма, але не пацверджана, брат [[Ян Пятроўскі|Яна Пятроўскага]]. * [[Аляксей Рава|Рава Аляксей]] (вып. 1923){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Пётра Радзюк|Радзюк Пётра]] * [[Міраслава Русак|Русак (Станкевіч) Міраслава]]<ref>Сястра Яраслава Станкевіча.</ref> * [[Міхаіл Рэшатаў|Рэшатаў Міхаіл]] * [[Лявон Рыдлеўскі|Рыдлеўскі Лявон]] * [[Анатоль Сакалоў|Сакалоў Анатоль]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Нар. 1915, сын А. Сакаловай-Лекант. Скончыў Віленскую беларускую гімназію, юрыдычны факультэт Віленскага ўніверсітэта. У 1938 вывучаў юрыспрудэнцыю ў Варшаве. У 1941 — бурмістар г. Беразіно. У 1942 удзельнічаў ў несавецкім беларускім партызанскім руху, у атрадзе Ул. Шавеля пад Барысавам. Афіцэр Беларускае Краёвае Абароны, член БНП. Пасля вайны ў Германіі, далейшы лёс невядомы, магчыма эміграваў ў Амерыку.</ref> * [[Юльян Саковіч|Саковіч Юльян]] * [[Алесь Салагуб|Салагуб Алесь]]<ref name="Серп32"/> (вып. 1927) * Сасноўскі Аляксандр (вып. 1921){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Раман Семашкевіч|Семашкевіч Раман]]<ref name="Лях"/> * [[Васіль Лукіч Сідаровіч|Сідаровіч Васіль]]<ref name="Серп33"/> * [[Вінцук Склубоўскі|Склубоўскі Вінцук]]<ref>[https://niva.bialystok.pl/issue/2002/20/art_03.htm Міхась Хмялеўскі. Памёр Вінцук Склубоўскі // Тыднёвік беларусаў у Польшчы «Ніва». — 2002. — № 20 (2401).] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210308125836/https://niva.bialystok.pl/issue/2002/20/art_03.htm |date=8 сакавіка 2021 }}</ref> * [[Максім Танк|Скурко Яўген (Максім Танк)]] * [[Марыя Скурчанка|Скурчанка Марыя]]{{Sfn|Луцкевіч|1998|}}, адна з першых абітурыентак. * [[Барыс Сладкоўскі|Сладкоўскі Барыс]] * [[Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч|Станкевіч Станіслаў]] * [[Ян Станкевіч|Станкевіч Ян]] (вып. 1921) * [[Яраслаў Станкевіч|Станкевіч Яраслаў]]<ref>Сын [[Станіслаў Лявонавіч Станкевіч|Ст. «Кнігара» Станкевіча]], брат Міраславы Русак</ref> * [[Бернард Стаповіч|Стаповіч (Стэповіч) Бернард]]<ref>Брат [[Казімір Сваяк|Казіміра Сваяка]]. Нар. 30.8.1907 у вёсцы Барані на Віленшчыне. У 1939 скончыў агранамічны факультэт Віленскага ўніверсітэта. У 1945 прыехаў у Сопат, да 1952 працаваў у Аддзеле сельскай гаспадаркі ваяводскай управы ў Гданьску, пасля ў Міністэрстве сельскай гаспадаркі ў Варшаве. У 1972 выйшаў на пенсію, пісаў артыкулы па аграноміі ў часопіс «Gromada Rolnik Polski». Пам. 9.8.1982.</ref> * [[Таццяна Стракоўская|Стракоўская Таццяна]] * [[Таісія Сухая|Сухая Таісія]] * [[Антон Сымановіч|Сымановіч Антон]] * [[Аляксей Сянкевіч|Сянькевіч Аляксей]]{{Факт?}} * [[Ніна Тарас|Тарас Ніна]] (вып. 1936) * [[Юрка Тарасюк|Тарасюк Юрка]]<!--удзельнік страйку ў лютым 1929--> * [[Валянцін Паўлавіч Таўлай|Таўлай Валянцін]] * [[Вітаўт Тумаш|Тумаш Вітаўт]] * [[Мікалай Урбановіч (вучань)|Урбановіч Мікалай]] * [[Язэп Паўлавіч Урбановіч|Урбановіч Язэп]]<ref name="Серп32"/> * [[Юры Фёдараў|Фёдараў Юры]] * [[Часлаў Ханяўка|Ханяўка Чэслаў]] * [[Янка Хвораст|Хвораст Іван]]<ref name="КітУспАбБГВ">Кіт, Б. Успаміны аб…</ref> (вып. 1927) * [[Вера Шавель|Шавель (Шавелева) Вера]] * [[Уладзімір Шавель|Шавель Уладзімір]]<ref>Пасля быў студэнтам юрыдычнага факультэта Віленскага ўніверсітэта. З 1943 камендант паліцыі Мінскай акругі, увосень 1943 загінуў пры невысветленых акалічнасцях. Яго памяці, між іншых, прысвечаны ўспаміны [[Язэп Малецкі|Язэпа Малецкага]] («Пад знакам Пагоні», Таронта, 1976).</ref> * [[Антон Шантыр|Шантыр Антон]]<ref>Сын Зоські Верас</ref> * [[Яўгенія Шастак|Шастак Яўгенія (Жэня)]]<ref>Нар. 27.4.1922 у вёсцы Заполле на Навагрудчыне (цяпер Карэліцкі р-н Гродзенскай вобл.) у сялянскай сям’і. Грамадская дзеячка, лекар. Скончыла Віленскую беларускую гімназію (1939). Удзельнічала ў [[Другі Усебеларускі кангрэс|II Усебеларускім кангрэсе]]. Арыштавана ў 1948 калі была студэнткай 4 курсу медінстытуту, асуджаная на 25 гадоў зняволення, пакаранне адбывала ў Кінгірскім лагеры. Пасля вызвалення (1956) была залічана на 4 курс Мінскага медінстытута. Працавала лекарам, жыла ў Навагрудку. Пам. 20.11.1998.</ref> (вып. 1939) * [[Галіна Швед|Швед (Швэд) Галіна]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Павел Шкодзіч|Шкодзіч Павел]] (адл. 1929)<ref>Малодшы брат [[Васіль Шкодзіч|Васіля Шкодзіча]], адлічаны ў 1929 годзе за ўдзел у забастоўках, выехаў у СССР, у 1937 годзе рэпрэсаваны.</ref> * [[Анатоль Шкуцька|Шкуцька Анатоль]] (вып. 1928) * [[Вера Шостак|Шостак Вера]]<ref>Вера Сымонаўна Спарычанка‑Шостак. Нар. 19.12.1917 на Навагрудчыне. Працавала настаўніцай англійскай мовы ў Вільнюсе. Мела дачку і сына Яраслава Войціка. Пам. 4.3.2008, пахаваная на праваслаўных могілках Быліны (Вільнюс).</ref> * [[Янка Шутовіч|Шутовіч Ян]]<ref name="Серп33"/> (вып. 1924) * [[Аляксандр Канстанцінавіч Шыдлоўскі|Шыдлоўскі Александр]] (з 1921) * [[Аляксандр Юшко|Юшко Аляксандр]] (вып.1923) {{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Кузьма Янэль|Янэль Кузьма]] ; Памылкі гістарыёграфаў * [[Антон Шукелойць|Шукелойць Антон]]<ref>Ёрш С. Сябры Беларускай Незалежніцкай Партыі. Біяграфічны даведнік // Вяртаньне БНП. Асобы і дакумэнты Беларускай Незалежніцкай Партыі. — Слонім-Мінск, 1998.</ref> не вучыўся ў ВБГ. {{канец кал}} == Памяць == <gallery caption="Памятныя шыльды на былым будынку Віленскай беларускай гімназіі" class="center" widths="150" heights="150"> Haloŭny fasad Vilenskaj himnasii.jpg|Былы будынак Віленскай беларускай гімназіі Natallia Arseńnieva Vilnia 1919-1921.jpg|[[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталля Арсеннева]] Maksim Harecki Vilnia 1919-1923.jpg|[[Максім Гарэцкі]] Adam Stankevič 1891-1949 šylda.Vilnia.jpg|[[Адам Станкевіч]] </gallery> == Заўвагі == {{reflist|group="nb"}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |загаловак=25-лецьце беларускай гімназіі у Вільні |месца=Вільня |выдавецтва=Выданне Беларускае Гімназіі у Вільні |год=1944 |старонак=48 |спасылка=https://archive.org/details/da-25-leccia-vbh-1944}} * {{кніга |аўтар=Адамковіч А. |загаловак=Беларусы ў Літве: учора і сёння. Кніга І – Вільня |адказны=рэд. Л. Плыгаўка |месца=Вільня |выдавецтва=Таварыства беларускай культуры ў Літве |год=2010 |старонкі=43—78 |isbn=978-9955-578-14-7}} * {{кніга |аўтар=[[Аляксандр Мікалаевіч Вабішчэвіч|Вабішчэвіч А. М.]] |загаловак=Асвета ў Заходняй Беларусі (1921—1939): Манаграфія |месца=Брэст |выдавецтва=Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт |год=2004 |старонак=116 |isbn=985-473-117-0}} * {{артыкул |аўтар=[[Аляксандр Мікалаевіч Вабішчэвіч|Вабішчэвіч А. М.]] |загаловак=Беларускія гімназіі ў культурна-асветніцкім і грамадска-палітычным жыцці Заходняй Беларусі (1920 — 1930-яя гг.) |выданне=Białoruskie Zeszyty Historyczne |год=2002 |нумар=18 |старонкі=78—90}} * {{кніга |аўтар=Галяк Л. |загаловак=Успаміны. У 2-х кн. |месца=ЗША |выдавецтва=Летапіс |год=1982—1983 |ref=Галяк}} * {{артыкул |аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Н.]] |загаловак=Дзеячы беларускай паваеннай эміграцыі (біяграфічны даведнік) |выданне=[[Запісы БІНіМ]] |год=2014 |нумар=37 |старонкі=10—258}} * {{кніга |аўтар=Катковіч A., Катковіч-Клентак В. |загаловак=Успаміны |адказны=Навук. рэд. Глагоўская А., Харужы В. |месца=Беласток |выдавецтва=Беларускае гістарычнае таварыства |год=1999 |старонак=142 |isbn=83-909009-9-8}} * {{артыкул |аўтар=Кіт Б. |загаловак=Успаміны аб Беларускай гімназіі ў Вільні (1928—1939) |выданне=Спадчына |год=1999 |нумар=1 |старонкі=29—60}} * {{кніга |аўтар=Кнырэвіч С. |загаловак=Магілы беларусаў у Чэхіі і Славакіі |месца=Прага |год=2020 |старонак=270 |isbn=978-80-908078-0-8 |ref=Кнырэвіч}} * {{кніга |аўтар=[[Лявон Луцкевіч|Луцкевіч Л.]] |загаловак=Вандроўкі па Вільні |месца=Вільня |выдавецтва=Рунь |год=1998 |isbn=9986-9228-2-8 |ref=Луцкевіч}} * {{артыкул |аўтар=[[Уладзімір Віктаравіч Ляхоўскі|Ляхоўскі У.]] |загаловак=Маладзёвы рух паміж дзвюмя войнамі (1921—1939 гг.) |выданне=Спадчына |год=2012 |нумар=161 |старонкі=3—115}} * {{кніга |аўтар=Пецюкевіч М. |загаловак=Лісты |адказны=рэд. Галена Глагоўская, Вячаслаў Харужы |месца=Беласток |выдавецтва=Беларускае Гістарычнае Таварыства |год=2005 |старонак=154 |isbn=83-60456-00-3 |ref=Пецюкевіч}} * {{артыкул |аўтар=[[Вітаўт Тумаш|Тумаш В.]] |загаловак=Беларуская Віленская гімназія |выданне=Полацак |год=1992 |нумар=3—9}} * {{артыкул |аўтар=[[Янка Шутовіч|Шутовіч Я.]] |загаловак=Успаміны пра Віленскую Беларускую гімназію |выданне=Спадчына |год=1995 |нумар=1 |старонкі=24—27}} * {{артыкул |аўтар=Gierowska-Kałłaur J. |загаловак=The biographies of leading Belarusian activists in the light of information gathered by the Polish Governmental Commissioner for the City of Vilnius in 1924 |выданне=Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej |год=2016 |том=LI-SI (2) |старонкі=31—71 |issn=2353-6403 |doi=10.12775/SDR.2016.EN2.02 |lang=en |ref=Gierowska-Kałłaur}} * {{артыкул |аўтар=Błaszczak T. |загаловак=Autumn 1939 – The Vilnius Question and the Case of Lithuanian Belarusians |выданне=Lietuvos istorijos metraštis |год=2017 |нумар=67 |старонкі=163—178 |issn=1392-0588 |doi=10.7220/2335-8769.67.8 |lang=en |ref=Błaszczak}} == Спасылкі == {{навігацыя}} *[https://www.racyja.com/kultura/redkiya-zdymki-vilenskaj-belaruskaj-g/ Рэдкія здымкі Віленскай беларускай гімназіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200927081939/https://www.racyja.com/kultura/redkiya-zdymki-vilenskaj-belaruskaj-g/ |date=27 верасня 2020 }} *[https://pawet.net/library/history/bel_history/_belz/1935cl17/%D1%83_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%96._%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%96_%D0%B0%D0%B4_%D0%BD%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0.html У беларускай гімназіі. Уражанні ад непасрэднага назіральніка // Наша слова.pdf № 12 (116), 20 сакавіка 2024. // Наша слова.pdf № 12 (116), 20 сакавіка 2024.] // на [[pawet.net]] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Віленская беларуская гімназія}} [[Катэгорыя:Віленская беларуская гімназія| ]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з беларускай мовай навучання]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы, заснаваныя ў 1919 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1944 годзе]] [[Катэгорыя:1919 год у Вільні]] ps403naxmqq6jjxti63b5r663fm7e6d 5156302 5156296 2026-06-20T08:23:34Z M.L.Bot 261 5156302 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Віленская гімназія}} {{Школа}} '''Ві́ленская белару́ская гімна́зія''' — адна з першых беларускіх сярэдніх школ у [[Вільнюс|Вільні]], якая дзейнічала ў 1919—1944 гадах. Сучаснікі і гісторыкі часта называюць яе «беларускім нацыянальным універсітэтам»<ref>{{кніга |загаловак=Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае |год=2012 |старонкі=370}}</ref>. У розны час тут працавалі [[Адам Станкевіч]], [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў Тарашкевіч]], [[Максім Гарэцкі]], [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антон Луцкевіч]], [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|Аркадзь Смоліч]], [[Рыгор Раманавіч Шырма|Рыгор Шырма]], [[Барыс Уладзіміравіч Кіт|Барыс Кіт]], [[Антон Антонавіч Грыневіч|Антон Грыневіч]], [[Язэп Драздовіч]], [[Антон Станіслававіч Неканда-Трэпка|Антон Неканда-Трэпка]], [[Францішак Грышкевіч]], [[Мікола Ільяшэвіч]], [[Хведар Ільяшэвіч]] і іншыя выдатныя навукоўцы, літаратары і педагогі. З гімназіі пачалі свой творчы шлях паэты і пісьменнікі [[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталля Арсеннева]], [[Алесь Салагуб]], [[Валянцін Паўлавіч Таўлай|Валянцін Таўлай]], [[Кастусь Акула]], мастак [[Раман Семашкевіч]], навуковец і старшыня [[Рада БНР|Рады БНР]] [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч]]. Тут навучаліся дырэктар Беларускага інстытута навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку [[Вітаўт Тумаш]], гісторык [[Язэп Найдзюк]], журналіст і педагог [[Янка Багдановіч]], гісторык і выдавец [[Вацлаў Пануцэвіч]], публіцыст і грамадскі дзеяч [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявон Луцкевіч]]. == Гісторыя == === Заснаванне і станаўленне === [[Файл:ISM University Vilnius.jpg|thumb|[[Базыльянскія муры (Вільня)|Базыльянскія муры]], дзе размяшчалася гімназія ў 1919—1937 гадах]] Першыя беларускія школы ў Вільні адкрыліся яшчэ падчас нямецкай акупацыі ў 1915 годзе. Прыватная Віленская беларуская гімназія арганізавана 1 лютага 1919 года [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Іванам Луцкевічам]]. Першапачатковы дазвол быў выданы ўладамі [[Нямецкая імперыя|Нямецкай імперыі]] ў канцы 1918 года і пацверджаны [[Літва|літоўскімі]] ўладамі напярэдадні заняцця горада [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]] на пачатку студзеня 1919 года. Рэгулярныя заняткі ў школе пачаліся 1 лютага 1919 года<ref>{{Артыкул |аўтар=А. |загаловак=1-я Віленская Беларуская Гімназія |выданне=[[Наша думка]] |тып=газета |год=1921 |нумар=21 |старонкі=2—3}}</ref>. Гімназія размяшчалася ў так званых [[Базыльянскія муры (Вільня)|Базыльянскіх мурах]] ([[Вастрабрамская вуліца|вуліца Вострабрамская]], 9), буйнейшым [[Беларусы ў Вільні|беларускім асяродку ў Вільні]] (таксама там размяшчаліся дзве беларускія пачатковыя школы, [[Беларускі музей у Вільні|Беларускі музей]], [[Беларускае навуковае таварыства (1918)|Беларускае навуковае таварыства]], [[Беларускі нацыянальны камітэт (Вільня)|Беларускі нацыянальны камітэт]], [[Беларускія настаўніцкія курсы (Вільня)|Беларускія настаўніцкія курсы]], [[Беларуская школьная рада Віленшчыны]], [[Віленская каталіцкая духоўная семінарыя|Духоўная семінарыя]] і [[Царква Святой Тройцы і базыльянскі манастыр (Вільнюс)|царква Святой Тройцы]]). Навучальная ўстанова была 8-класнай гуманістычнага тыпу, сумеснай для хлопчыкаў і дзяўчынак. Ад пачатку працавалі 18 настаўнікаў і навучаліся 387 вучняў<ref>{{Артыкул |загаловак=Склад вучняў 1-й Віленскай Беларускай Гімназіі к 21 снежня 1920 |выданне=Наша думка |год=1920 |нумар=1 |старонкі=5}}</ref>. [[Беларуская мова|Па-беларуску]] спачатку выкладаліся ўсе прадметы толькі ў падрыхтоўчым, першым і другім класах, старэйшыя вучні вучыліся на [[Руская мова|рускай мове]], выключэнне складалі [[беларуская літаратура]], [[Гісторыя Беларусі|гісторыя]] і [[геаграфія Беларусі]]. З 1924 года ўсе дысцыпліны пачалі выкладаць беларускай мовай. У першыя гады пры гімназіі дзейнічаў прытулак для дзяцей-сірот з Вільні, [[Ашмянскі павет (1920—1940)|Ашмяншчыны]], [[Гродзенскі павет (1921—1940)|Гродзеншчыны]], [[Навагрудскі павет (1921—1940)|Навагрудчыны]], заснаваны ксяндзом [[Адам Станкевіч|Адамам Станкевічам]], і настаўніцкія курсы. Першы выпуск адбыўся 14 чэрвеня 1921 года. Гімназію скончылі 15 беларусаў, сярод іх — паэтка [[Наталля Арсеннева]], будучыя грамадскія дзеячы [[Адольф Клімовіч]], [[Ігнат Дварчанін]], [[Ян Станкевіч]], і 25 асоб іншых нацыянальнасцей<ref>{{Артыкул |загаловак=Выпуск у Віленскай Беларускай Гімназіі |выданне=Наша думка |год=1921 |нумар=27 |старонкі=6}}</ref><ref>{{Артыкул |загаловак=Хроніка. Выпускныя экзамены |выданне=[[Маладое жыццё (1920)|Маладое жыццё]] |год=1921 |нумар=3 |старонкі=8}}</ref>. У 1922 годзе гімназію паспяхова скончылі 36 вучняў<ref>{{Артыкул |загаловак=1-ая Віленская Беларуская Гімназія |выданне=[[Беларускі звон (1921)|Беларускі звон]] |год=1922 |нумар=15 |старонкі=4}}</ref>. === Дзейнасць у міжваеннай Польшчы === [[Файл:Vilnia, Biełaruskaja gimnazija, Bieł-čyrvona-bieły ściah. Вільня, Беларуская гімназія, Бел-чырвона-белы сьцяг (1922).jpg|thumb|Вокладка легітымацыі вучня гімназіі, 1922 год.]] Доўгі час гімназія была прыватнай і фінансавалася грамадскімі арганізацыямі, сярод якіх былі Школьная рада ў Вільні, [[Таварыства беларускай школы]] і бацькоўскі камітэт. Яна мела афіцыйную назву «Віленская беларуская гімназія камітэту бацькоў» ({{lang-pl|Gimnazjum Białoruskie Komitetu Rodzicielskiego}}) і рэгістрацыйны нумар 12. Частка вучняў з незаможных сем’яў вызвалялася ад аплаты за навучанне. Для фінансавай падтрымкі бедных навучэнцаў грамадскасць перыядычна ладзіла дабрачынныя мерапрыемствы. Напрыклад, 27 студзеня 1923 года ў памяшканні гімназіі адбылася спецыяльная вечарына са спектаклем і выступам хору, сродкі ад якой пайшлі на карысць незаможных вучняў<ref name="nb_4_1923">{{артыкул |загаловак=З Вільні. Вучнёўская вечарына |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1923 |нумар=4 |старонкі=4}}</ref>. У лістападзе 1922 года ў сувязі з абраннем дырэктара гімназіі [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Б.&nbsp;Тарашкевіча]] паслом у польскі [[Сойм Рэспублікі Польшча|Сойм]], выкананне яго абавязкаў было ўскладзена на педагога [[Антон Неканда-Трэпка|Антона Неканда-Трэпку]]. На пасяджэнні педагагічнай рады 26 лістапада таго ж года Б.&nbsp;Тарашкевіч і былы дырэктар [[Міхаіл Сілуянавіч Кахановіч|М.&nbsp;Кахановіч]] выказалі жаданне афіцыйна пакінуць свае пасады ва ўстанове з 1 снежня 1922 года<ref name="nb_1_1922">{{артыкул |загаловак=З Беларускага жыцця. Беларуская гімназія |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1922 |нумар=1 |старонкі=4}}</ref>. У снежні 1922 года ўстанову наведаў праваслаўны мітрапаліт [[Юрый (Ярашэўскі)]], які звярнуўся да навучэнцаў і выкладчыкаў з прывітальным словам на беларускай мове, падкрэсліўшы важнасць нацыянальнай асветы<ref name="nb_visit">{{артыкул |загаловак=Мітрапаліт Юры ў Віленскай Беларускай Гімназіі |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1922 |нумар=3 |старонкі=6}}</ref>. У гэты ж перыяд установа актыўна запрашала новых педагогаў: паляніста Зянкевіча, гісторыка Снежынскага, выкладчыка славянскай мовы архімандрыта [[Павел (Марозаў)|Піліпа (Марозава)]], выкладчыка нямецкай мовы Аляксандра Міхалевіча<ref>{{Артыкул |загаловак=Хроніка. 1-ая Віленская Беларуская Гімназія |выданне=Беларускі звон |год=1922 |нумар=20 |старонкі=4}}</ref>. Гімназія працавала нягледзячы на перашкоды з боку польскіх уладаў і некалькі разоў мяняла юрыдычны статус. Паводле справаздач польскай палітычнай паліцыі (1924), улады падазравалі, што гімназія выхоўвае «ворагаў Польшчы і прыхільнікаў бальшавізму»{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=28}}. Першым дырэктарам быў [[Міхаіл Сілуянавіч Кахановіч|Міхаіл Кахановіч]], які ў 1923 годзе праз канфлікт пакінуў пасаду. З 1924 года дырэктарам стаў [[Радаслаў Астроўскі]]{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=60—61}}. З 1932 года ў выніку ўзмацнення ціску з боку польскага ўрада гімназія была адзяржаўлена і атрымала статус беларускага філіяла пры польскай {{нп3|V дзяржаўная гімназія імя Юльюша Славацкага ў Вільні|гімназіі імя Юльюша Славацкага|pl|V Państwowe Gimnazjum im. Juliusza Słowackiego w Wilnie}}. У 1937—1939 гадах яна размяшчалася ў будынку насупраць [[Касцёл Святога Духа (Вільнюс)|касцёла Святога Духа]] на [[Дамініканская вуліца (Вільня)|вуліцы Дамініканскай]] (цяпер Dominikonu g., 3-5). === Умовы навучання і грамадскае жыццё === [[Файл:Rodnyja Honi 1927 nr 3 s. 8.jpg|thumb|Мастацкая майстэрня. Злева сядзіць [[Язэп Драздовіч]], 1927 год.]] Інтэрнат беларускай гімназіі ў другой палове 1930-х гадоў знаходзіўся ў трохпавярховым доме на [[Вялікая вуліца (Вільня)|вуліцы Вялікай]] (цяпер Didzioji g., 30) каля [[Касцёл Святога Казіміра (Вільнюс)|касцёла Святога Казіміра]]. Сталовая працавала ў асобным будынку на вуліцы Святой Ганны. Праваслаўныя вучні гімназіі з канца 1920-х гадоў слухалі казані па-беларуску ў [[Царква Святой Параскевы Пятніцы (Вільнюс)|Пятніцкай царкве]]. Апроч адукацыі, у гімназіі праводзілася рознабаковае культурнае навучанне. У школе працавалі: * літаратурны і драматычны гурткі (з навучэнцаў складалася [[Беларуская драматычная майстроўня]], якая афіцыйна базіравалася ў тым жа будынку ў Базыльянскіх мурах<ref name="nb_pok">{{артыкул |загаловак=Беларускі паказальнік |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1923 |нумар=6 |старонкі=6}}</ref>); * мастацкая студыя пад кіраўніцтвам Язэпа Драздовіча; * гурток лацінскай мовы пад кіраўніцтвам Мікалая Красінскага і гурток геаграфіі пад кіраўніцтвам [[Ігнат Уладзіміравіч Канчэўскі|Ігната Канчэўскага]]; * духавы [[аркестр]] на 20 інструментаў і хор (у розныя гады ім кіравалі [[Язэп Канстанцінавіч Шнаркевіч|Язэп Шнаркевіч]]<ref name="nb_4_1923" /> і Рыгор Шырма). Таксама ў гімназіі існавала ўласная скаўцкая арганізацыя (заснавана ў 1922 годзе), вучнёўскі кааператыў. Навучэнцы самастойна выдавалі друкаваныя і рукапісныя часопісы. Віленская беларуская гімназія адрознівалася талерантнасцю: апроч [[Беларусы|беларусаў]], там вучыліся [[яўрэі]], [[палякі]], [[рускія]] і [[латышы]]. === Перыяд Другой сусветнай вайны і закрыццё === Пасля [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|заняцця Вільні Чырвонай Арміяй]] у верасні 1939 года дырэктар [[Васіль Кавалевіч]] быў звольнены, а яго намеснікам стаў Барыс Кіт{{sfn|Błaszczak|2017|с=173}}. Калі ў кастрычніку 1939 года [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|Вільня была перададзена Літве]], гімназія перажыла крызіс. Каля 80&nbsp;% вучняў і частка настаўнікаў пакінулі горад і з’ехалі ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] (пераважна ў [[Навагрудак]]){{sfn|Błaszczak|2017|с=168, 173}}. З-за рэзкага скарачэння колькасці навучэнцаў літоўскія ўлады панізілі статус установы да [[прагімназія|прагімназіі]]. Новым дырэктарам стаў ксёндз Адам Станкевіч{{sfn|Błaszczak|2017|с=173}}. Установа працягвала дзейнічаць ва ўмовах нямецкай акупацыі. Яна была канчаткова закрыта ў чэрвені 1944 года перад аднаўленнем у горадзе [[Савецкая ўлада|савецкай улады]]. === Пераемнасць і сучаснасць === У верасні 1994 года намаганнямі віленскіх беларусаў гімназія была адноўлена ў выглядзе сярэдняй школы №&nbsp;15 з беларускай мовай навучання. Пазней яна была перайменавана ў сярэднюю школу імя Францыска Скарыны. 15 лютага 2013 года мэрыя Вільнюса надала школе статус гімназіі ([[Віленская гімназія імя Францыска Скарыны]]). Штогод 1 лютага ў ёй адзначаецца гістарычны Дзень гімназіі. == Некаторыя супрацоўнікі == {{columns-list|colwidth=30em| * [[Майсей Абрамовіч|Абрамовіч Майсей]], выкладаў Закон Божы [[іўдаізм|яўрэям]] * [[Адольфава (настаўніца)|Адольфава]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўніца геаграфіі, гісторыі Польшчы{{sfn|Галяк|1982—1983|}} * [[Марыя Александровіч|Александровіч Марыя]] * [[Александроўская (настаўніца)|Александроўская]] («Александровічава»){{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Маці Станіслава Александровіча — гісторыка, прафесара ўніверсітэтаў у Торуні і Беластоку.</ref>, настаўніца польскай мовы, пасля Каліноўскага * [[Францішак Аляхновіч|Аляхновіч Францішак]]<ref>У Базыльянскіх мурах месцілася Беларуская драматычная майстроўня Ф. Аляхновіча.</ref>, настаўнік польскай мовы * [[Мікалай Пятровіч Анцукевіч|Анцукевіч Мікола]], настаўнік, '''дырэктар''' (?) * [[Антаніна Астроўская|Астроўская Антаніна]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Жонка Р. Астроўскага</ref>, выкладала «ручную працу»{{sfn|Галяк|1982—1983|}} * [[Радаслаў Астроўскі|Астроўскі Радаслаў]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, '''дырэктар''' (1924—1936, з перапынкам), выкладаў матэматыку, фізіку і касмаграфію * [[Ян Багаткевіч|Багаткевіч Ян]], выкладаў праваслаўную рэлігію * [[Вячаслаў Васілевіч Багдановіч|Багдановіч Вячаслаў (Вацлаў)]]<ref name="ШутУсп"/>, настаўнік матэматыкі * [[Генадзь Васілевіч Багдановіч|Багдановіч Генадзь]], настаўнік геаграфіі, гісторыі, алгебры, заканадаўства * [[Леанід Барысаглебскі|Барысаглебскі Леанід]], настаўнік фізікі * [[Наталля Бенцлебен|Бенцлебен (Банцлебен) Наталля]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Перад 2-ой сусветнай вайной жыла ў Вільні па вул. Антокаль.</ref>, настаўніца нямецкай мовы * [[Пётра Просты|Бобіч Ільдэфонс]], выкладаў польскую і лацінскую мовы, каталіцкі Закон Божы * [[Сцяпан Бракоўскі|Бракоўскі Сцяпан]], выкладаў гігіену * [[Віктар Бэер|Бэер Віктар]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, кіраваў хорам * [[Севярын Віславух|Віславух Севярын]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, выкладаў гісторыю Польшчы * [[Юліяна Вітан-Дубейкаўская|Вітан-Дубейкаўская Юліяна]], настаўніца нямецкай мовы (1919—22) * [[Вішнеўскі (настаўнік)|Вішнеўскі]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Канстанцін Галкоўскі|Галкоўскі Канстанцін]] * [[Алёна Гарбачка|Гарбачка Алёна]], настаўніца французскай мовы * [[Леаніла Усцінаўна Чарняўская|Гарэцкая (Чарняўская) Леаніла]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Жонка М. Гарэцкага</ref>, настаўніца беларускай мовы, геаграфіі, арыфметыкі * [[Максім Гарэцкі|Гарэцкі Максім]], беларуская мова * [[Станіслаў Гафтовіч|Гафтовіч Станіслаў]], настаўнік гімнастыкі * {{нп4|Уладзіслаў Глухоўскі|Глухоўскі Уладзіслаў|pl|Władysław Głuchowski}} * [[Станіслаў Глякоўскі|Глякоўскі Станіслаў]], настаўнік Закону Божага (1933—39) * [[Баляслаў Грабінскі|Грабінскі Баляслаў]], доктар * [[Антон Антонавіч Грыневіч|Грыневіч Антон]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік спеваў * [[Францішак Грышкевіч|Грышкевіч Францішак]], '''дырэктар''' (1941—44) * [[Ігнат Сымонавіч Дварчанін|Дварчанін Ігнат]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік беларускай літаратуры * [[Я. Дзічкоўскі|Дзічкоўскі Я.]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, выкладаў праваслаўны Закон Божы * [[Аляксандр Дмахоўскі|Дмахоўскі Аляксандр]], настаўнік матэматыкі, касмаграфіі, фізікі * [[Язэп Драздовіч|Драздовіч Язэп]] * [[Дубіцкі (настаўнік)|Дубіцкі]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, вёў дадатковыя матэматычныя курсы і падрыхтоўчыя курсы да здачы на атэстат («матуру») * [[Ганна Душэўская|Душэўская Ганна]]<ref>Сястра К. Дуж-Душэўскага</ref>, настаўніца польскай мовы * [[Павел Дыліс|Дыліс Павел]]{{sfn|Луцкевіч|1998}}, выкладаў кальвіністам Закон Божы * [[Аляксандр Егер|Егер Аляксандр]], настаўнік біялогіі і геаграфіі * [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч|Жук-Грышкевіч Вінцэнт]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік гісторыі * [[Міхаіл Мікалаевіч Заморын|Заморын Міхаіл]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref name="ШутУсп"/><ref>Паводле ўспамінаў вучняў «найбольш рускі» сярод настаўнікаў. Выехаў у Радашковічы, адкуль у 1930-я перабраўся ў СССР, рэпрэсіраваны.</ref>, настаўнік беларускай, рускай моў, геаграфіі і гімнастыкі * [[Язэп Зарэмба|Зарэмба Язэп]] * [[Арон Згірскі|Згірскі Арон]]<ref name="Серп32">Серпухов… С. 32.</ref>, настаўнік спеваў * [[Фелікс Згірскі|Згірскі Фелікс]], настаўнік спеваў і гімнастыкі * [[Язэп Згірскі|Згірскі Язэп]], настаўнік лацінскай мовы і спеваў * [[В. Зеньковіч|Зеньковіч В.]]<ref name="Серп31"/> * [[Лідзія Ігнатава|Ігнатава Лідзія]], настаўніца французскай мовы * [[Мікола Ільяшэвіч|Ілляшэвіч Мікола]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, выкладаў прапедэўтыку філасофіі * [[Хведар Ільяшэвіч|Ілляшэвіч Хведар]], настаўнік беларускай мовы * [[Васіль Кавалевіч|Кавалевіч Васіль]], '''дырэктар''' (да восені 1939) * [[Сяргей Казека|Казека Сяргей]], настаўнік рускай мовы * [[Каліноўскі (настаўнік)|Каліноўскі]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік польскай мовы, пасля Швахловіча * [[Галіна Капава|Капава Галіна]], настаўніца гімнастыкі * [[Сымон Кароль|Кароль Сымон]]{{sfn|Луцкевіч|1998|}}, настаўнік спеваў * [[Ян Карэтнікаў|Карэтнікаў Ян]], настаўнік музыкі * [[Габрыелія Касіньская|Касіньская Габрыелія (Касінская Габрыэля)]], настаўніца польскай мовы<ref>Wspominana jest jako dobra nauczycielka o usposobieniu romantycznym.</ref> * [[Іван Катовіч|Катовіч Іван]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік прыродазнаўства ў першых класах, геаграфіі * [[Мікола Катовіч|Катовіч Мікола]], дзелавод * [[Міхаіл Сілуянавіч Кахановіч|Кахановіч Міхаіл]], старшыня педагагічнай рады (1918), '''дырэктар''' (1919—1922), настаўнік гісторыі * [[Барыс Уладзіміравіч Кіт|Кіт Барыс]], настаўнік (1931—1939), '''дырэктар''' (1939) * [[Аляксандр Коўш|Коўш Аляксандр]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік праваслаўнага Закона Божага * [[Мікалай Фаміч Красінскі|Красінскі Мікалай]]<ref name="Лях">Ляхоўскі…</ref>, выкладаў гісторыю і рускую мову, інспектар гімназіі * [[Іван Краскоўскі|Краскоўскі Ян]]<ref name="ШутУсп"/>, настаўнік гісторыі * [[Марыя Крамянёва|Крамянёва (Кшэменёва, Кжэменёва) Марыя]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўніца польскай мовы, пасля Александровіч * [[Ніл Кульчыцкі|Кульчыцкі Ніл]], выкладаў праваслаўны Закон Божы * [[Мікола Ласковіч|Ласковіч Мікола]], настаўнік матэматыкі * [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Луцкевіч Антон]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік беларускай мовы * [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Луцкевіч Іван]], настаўнік беларусазнаўства і краязнаўства * Лукашэвіч Уладзімір, выкладаў праваслаўны Закон Божы{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, таксама сакратар гімназіі{{sfn|Луцкевіч|1998}} * [[Вольга Мароз|Мароз Вольга]]{{sfn|Луцкевіч|1998}}, буфетчыца і прыбіральшчыца * [[Марцінкевіч (настаўнік)|Марцінкевіч]]{{факт?}}, настаўнік фізкультуры<ref>Кіраўнік Віленскага камітэта БНП, арыштаваны савецкай бяспекай, лёс невядомы.</ref> * [[Мікалай Міхайлавіч Марцінчык|Марцінчык Мікалай]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>(3.12.1901, в. Кубельнікі каля Бераставіцы — 23.5.1980). Лекар. Скончыў Віленскі ўніверсітэт (1927), адзін з кіраўнікоў Беларускага студэнцкага саюза, рэдактар часопіса «Студэнцкая Думка», дзеяч Грамады, Таварыства беларускай школы. Настаўнічаў у Віленскай беларускай гімназіі. Некалькі разоў быў арыштаваны польскай паліцыяй, у 1931 сасланы з Вільні пад нагляд паліцыі. Працаваў лекарам у Нараўцы на Беласточчыне. У 1948 арыштаваны органамі савецкай дзяржбяспекі. 12.8.1949 прыгавораны на 10 гадоў лагераў, сасланы ў Варкуту. У 1956 вярнуўся ў Гродна.</ref>, выкладаў хімію і анатомію * [[Ніна Маткоўская|Маткоўская Ніна]], настаўніца французскай мовы * [[Фаіна Мікуліна|Мікуліна Фаіна]]<ref name="ШутУсп"/>, выкладчыца агульнай гісторыі, рускай мовы * [[Аляксандр Міхалевіч|Міхалевіч Аляксандр]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Юрыст. Прыняў духоўны сан — стаў праваслаўным святаром. Падчас 2-ой сусветнай вайны быў настаяцелем прыходу ў Заходняй Беларусі. Пахаваны на Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках (Вільнюс).</ref>, настаўнік лацінскай і нямецкай моў, '''дырэктар''' * [[Юліяна Вітан-Дубейкаўская|Мэнке Юліяна]], выкладала нямецкую мову, агульную гісторыю, прапедэўтыку філасофіі * [[Эмілія Наруцкая|Наруцкая Эмілія]], настаўніца гісторыі * [[Антон Станіслававіч Неканда-Трэпка|Неканда-Трэпка Антон]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, '''дырэктар''' (1922-23, 1928-30), выкладаў фізіку з 1920 * [[Мікола Пакроўскі|Пакроўскі Мікола]], доктар * [[Сяргей Канстанцінавіч Паўловіч|Паўловіч Сяргей]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік праваслаўнага Закону Божага, '''дырэктар''' (1925—1928)<ref>Маракоў Л. У. РЛ; РС.</ref> * [[Міхаіл Пліс|Пліс Міхаіл]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік праваслаўнага Закону Божага (1919—1923) * [[Соф’я Пронька|Пронька Соф’я]], настаўніца беларускай мовы, арыфметыкі, малявання, каліграфіі * [[Пятро Радзюк|Радзюк Пётра]]{{sfn|Пецюкевіч|2005}}, настаўнік фізікі (1941-44) * [[Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі|Рак-Міхайлоўскі Сымон]], настаўнік матэматыкі, фізікі і хіміі (1920 — ?) * [[Канстанцін Ральцэвіч|Ральцэвіч Канстанцін]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік матэматыкі * [[Вольга Русак|Русак Вольга]]<ref name="Летап">Летапіс…</ref>, настаўніца нямецкай мовы (НБГ, з 1934) * [[Люба Русецкая|Русецкая Люба]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, выкладала «навукі аб рэчах»{{sfn|Галяк|1982—1983|}} * [[Язэп Рэшаць|Рэшаць Язэп]], настаўнік Закону Божага * [[Іван Савіцкі|Савіцкі Іван]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік гісторыі ў пачатковых класах * [[Леанід Савінскі|Савінскі Леанід]]<ref name="ШутУсп" />, настаўнік матэматыкі і фізікі * [[Алёна Сакалова-Лекант|Сакалова-Лекант Алёна]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Адна з пачынальнікаў беларускага школьніцтва ды ініцыятараў стварэння ВБГ. Да арышту жыла ў Вільні па вул. Вострабрамскай 8 (Ausros Vartu g. 9) — «Базыльянскія муры». Пасля 1944 рэпрэсіраваная савецкай бяспекай, асуджана на 6 гадоў лагераў. У сяр. 1950-ых вярнулася ў Вільнюс. Памерла ў 1960, пахавана на Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках (Вільнюс). Гл.: ''Войцік Г. Алёна Сакалова-Лекант: (серыя «Партрэты Віленчукоў») / Галіна Войцік. — Вільня: Рунь, 2004. — 17, (3) с.: партр.; ISBN 9955-427-03-5''</ref>, настаўніца беларускай мовы, арыфметыкі, малявання, каліграфіі (1919—1944) * [[Ніна Аляксандраўна Сасноўская|Сасноўская Ніна]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўніца малявання і каліграфіі * [[Мікола Сіняўскі|Сіняўскі Мікола]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік матэматыкі * [[Адам Станкевіч|Станкевіч Адам]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, кс., настаўнік каталіцкага Закону Божага (1919—1944{{sfn|Галяк|1982—1983|}}), лацінскай мовы, '''дырэктар''' * [[Уладзіслаў Талочка|Талочка Уладзіслаў]]<ref name="ШутУсп" />, кс., настаўнік каталіцкага Закону Божага * [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Тарашкевіч Браніслаў]], '''дырэктар''' (1921—1922), выкладаў прапедэўтыку філасофіі * [[Хлебэк (настаўнік)|Хлебэк]], настаўнік польскай мовы * [[Караль Швахловіч|Швахловіч Караль]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік польскай мовы * [[Язэп Канстанцінавіч Шнаркевіч|Шнаркевіч Язэп]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>З 1921 настаўнік Нясвіжскай беларускай гімназіі. Быў кіраўніком беларускамоўных класаў, выкладчыкам беларускай мовы, беларусазнаўства і спеваў. Пасля закрыцця польскімі ўладамі Нясвіжскай беларускай гімназіі (1924) працаваў настаўнікам у Віленскай беларускай гімназіі. Разам з жонкай Надзеяй пахаваны на праваслаўных Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках (Вільнюс).</ref>, кіраваў хорам * [[Марыя Шутовіч|Шутовіч Марыя]]<ref name="ШутУсп" />, загадвала інтэрнатам * [[Рыгор Раманавіч Шырма|Шырма Рыгор]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік спеваў і выхавацель у інтэрнаце * [[Леанід Шчасновіч|Шчасновіч Леанід]], настаўнік гімнастыкі * [[Пётра Шчасны|Шчасны Пётра]]<ref>Паходзіў з Навагрудчыны. Скончыў Вышэйшую школу гандлёвую ў Варшаве. Валодаў англійскай, нямецкай, рускай, беларускай, польскай мовамі. Разам з [[Барыс Кіт|Барысам Кітам]] у 1942 працаваў у семінарыі ў Паставах.</ref>, настаўнік фізікі * [[Шыдлоўскі (настаўнік)|Шыдлоўскі]], выкладчык геаграфіі Польшчы * [[Павел Южык|Южык Павел]], выкладчык малявання (1920-я) * [[Яўгенія Юзьврэк|Юзьврэк Яўгенія]], настаўніца французскай мовы * [[Андрэй Паўлавіч Якубецкі|Якубецкі Андрэй]], настаўнік гімнастыкі * [[Мадэст Яцкевіч|Яцкевіч Мадэст]], настаўнік гімнастыкі }} == Некаторыя вучні == [[Файл:Adolf Klimovič maturity certificate (1921).jpg|thumb|Атэстат спеласці [[Адольф Юстынавіч Клімовіч|Адольфа Клімовіча]] (1900—1970) аб заканчэнні 1-й Віленскай беларускай гімназіі. Дакумент выдадзены 22 чэрвеня 1921 года. Уверсе бланка размешчаны герб «[[Пагоня]]» ў дубовым вянку і бела-чырвона-белымі стужкамі.]] <gallery mode="nolines" widths="300"> Файл:Vypusk 2 1921.jpg|Група другога выпуску гімназіі (1921). Першая справа ў трэцім шэрагу — [[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталля Арсеннева]]. </gallery> {{кал|3}} * [[Кастусь Акінчыц|Акінчыц Кастусь]] * [[Валяр’ян Алексяюк|Алексяюк Валяр’ян]] (вып. 1921){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Наталля Арсеннева|Арсеннева Наталля]]<ref name="Серп33"/> (вып. 1921) * [[Слава Арэнь|Арэнь Слава]]<ref>У 1931 пасля ліквідацыі Клецкай беларускай гімназіі (дзе яго бацька быў настаўнікам) пачаў вучыцца ў Віленскай беларускай гімназіі. Арыштаваны польскі ўладамі, пасля выхаду на волю нелегальна перайшоў у СССР, рэпрэсіраваны.</ref> * [[Г. Астроўскі|Астроўскі Г.]] * [[Лявон Андрэевіч Бабровіч|Бабровіч Лявон]] * [[Янка Антонавіч Багдановіч|Багдановіч Янка]] (вып. 1927) * [[Пётр Бакач|Бакач Пётр]]<ref>Туронак Ю. Беларуская кніга пад…</ref> * [[Вера Белакоз|Белакоз Вера]]<ref>[http://novychas.info/asoba/naliezala_da_arhanizacyi_zyvie/ Належала да арганізацыі «Жыве Беларусь!»]</ref> * [[Ірэна Будзька|Будзька Ірэна]]<ref>Дачка [[Эдвард Будзька|Эдварда Будзькі]]. Выпускніца Віленскага ўніверсітэта. Перад 2-ой сусветнай вайной выйшла замуж за [[Вацлаў Пануцэвіч|Вацлава Пануцэвіча]]. У 1939—1941 разам з мужам працавала настаўніцай у Будславе. Пасля 2-ой сусветнай вайны ў эміграцыі. Была настаўніцай прыродазнаўства ў Беларускай гімназіі імя М. Багдановіча ў Германіі. Жыве ў ЗША.</ref> * [[Людвіка Будзька|Будзька Людвіка]]<ref>Дачка [[Эдвард Будзька|Эдварда Будзькі]]. Выпускніца Віленскага ўніверсітэта. У 1939—1941 працавала настаўніцай у Будславе. Пасля 2-ой сусветнай вайны ў эміграцыі. У 1950-я выйшла замуж за Антона Бяленіса. Жыла ў ЗША. Супрацоўнічала з газетай «Беларус».</ref> * [[Часлаў Будзька|Будзька Часлаў]] * [[Аркадзь Быхавец|Быхавец Аркадзь]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Часлаў Васілевіч|Васілевіч Часлаў]]<ref>Паходзіў з Будслава. У 1939 рэпрэсіраваны савецкай дзяржбяспекай.</ref> * [[Мікалай Пятровіч Васілеўскі|Васілеўскі Мікола]]<ref name="Серп33">Серпухов… С. 33.</ref> * [[М. Васілёк|Васілёк М.]]<ref name="Серп32"/> * [[Міхал Вітушка|Вітушка Міхал]] (вып. 1930) * [[Галіна Антонаўна Войцік|Войцік (Луцкевіч) Галіна]]<ref>Дачка Зоські Верас</ref> * Воўк-Левановіч Аўгіння<ref>Эмігравала ў Аўстралію</ref> * [[Кіра Гаўрыловіч|Гаўрыловіч Кіра]] * [[Леанід Галяк|Галяк Леанід]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}} (вып. 1930) * [[Васіль Грузд|Грузд Васіль]]<ref>Не скончыў навучання, нелегальна перайшоў у СССР, рэпрэсіраваны</ref> * [[Францішак Грышкевіч|Грышкевіч Францішак]]<ref>Маракоў РЛ</ref> (вып. 1926) * [[Адам Дасюкевіч|Дасюкевіч Адам]] * [[Ігнат Сымонавіч Дварчанін|Дварчанін Ігнат]]<ref name="Серп33"/> (экстэрн. 1921) * [[Мацей Дурэйка|Дурэйка Мацей]]<ref>Жаўнер Арміі Андэрса, жыў у Вялікабрытаніі</ref> * [[Арнольд Дыліс|Дыліс Арнольд]]<ref name="ШутУсп">''Шутовіч Я.'' Успаміны пра …</ref><ref name="Серп30">Серпухов… С. 30</ref> * [[Аўген Дыліс|Дыліс Аўген]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Павел Дыліс|Дыліс Павел]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Людміла Жамойціна|Жамойціна Людміла]] (вып. 1937)<ref>Сястра [[Янка Жамойцін|Я. Жамойціна]]. Нар. 9.6.1915 у сялянскай сям’і ў в. Клімавічы, на Лідчыне. Скончыла педагагічны інстытут (1939). У 1939—1941 працавала ў Лідскай беларускай дзесяцігодцы, у тым часе выйшла замуж. З 1941—1943 кіравала Самашкскай беларускай пачатковай школай. У 1943 выехала ў Вільню. З 1946 жыла ў Польшчы ў Любліне, а з 1956 у Варшаве. Працавала настаўніцай рускай мовы ў ліцэі імя Ю. Славацкага. Пам. 3.1.1986.</ref> * [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч|Жук-Грышкевіч Вінцэнт]] (вып. 1922) * [[Раіса Жук-Грышкевіч|Жук-Грышкевіч Раіса]] * [[Аляксандр Жыткевіч|Жыткевіч Аляксандр (Шура)]] * [[Янка Жэдзік|Жэдзік Янка]]<ref>Пад акупацыяй кіраваў школай у Пружанах.</ref> * [[Гелена Забельская|Забельская Гелена]] * [[Эма Залкінд|Залкінд Эма]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Лейзар Зарэцкі|Зарэцкі Лейзар]] (вып.1923){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Анатоль Іверс|Іверс Анатоль]] (Міско Іван)<ref>Чыгрын С. Не пыталі, ці зжата, ці скошана… // Ніва № 4 (2280), 23 студз. 2000.</ref> (1926—1928) * [[Мікола Ільяшэвіч|Ілляшэвіч Мікола]] (вып. 1923) * [[Хведар Ільяшэвіч|Ілляшэвіч Хведар]] * [[Антон Кабак|Кабак Антон]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Уладзімір Кабушка|Кабушка Уладзімір]] * [[Барыс Сафронавіч Каверда|Каверда Барыс]] * [[Дуся Казлова|Казлова Дуся]]<ref>[https://novychas.by/poviaz/jae-dapytvau-asabista-canava 1]</ref> * [[Леанард Казлоўскі|Казлоўскі Леанард/Леў]] (вып.1923){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Уладзімір Каляўр|Каляўр (Калаўр) Уладзімір]] (памёр у снежні 1922 года, быўшы вучнем 8-га класа)<ref name="nb_obituary">{{артыкул |загаловак=Уладзімір Каляўр (некралог) |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1922 |нумар=3 |старонкі=6}}</ref><ref name="Серп31">Серпухов… С. 31.</ref> * [[Язэп Каліцкі|Каліцкі Язэп]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Аляксандр Калодка|Калодка Аляксандр]] (1926—1927) * [[Мацей Канапацкі|Канапацкі Мацей]]<ref>Сын [[Гасан Канапацкі|Гасана Канапацкага]]</ref> * [[Міхаіл Канцылярчык|Канцылярчык Міхаіл]] * [[Усевалад Кароль|Кароль Усевалад]]<ref>Нар. 18.10.1919 у в. Старое Сяло на Міншчыне. Палітычна-грамадскі дзеяч. У 1928—1929 вучыўся ў Радашковіцкай беларускай гімназіі. З 1929 вучань Віленскай беларускай гімназіі (скончыў 1936). Пасля студэнт медыцынскага факультэта Віленскага ўніверсітэта. Быў апошнім кіраўніком [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускага студэнцкага саюза]]. Падчас нямецкай акупацыі працаваў у Баранавічах лекарам, належаў да падпольнай Беларускай незалежніцкай партыі. У 1944 арыштаваны НКУС, асуджаны на 10 гадоў зняволення. Памёр у пач. кастрычніка 1984 у Баранавічах.</ref> (вып. 1936) * [[Ганна Карпюк|Карпюк Ганна]] * [[Іван Касяк|Касяк Іван]]<ref>Маракоў РЛ.</ref> * [[Канстанцін Касяк|Касяк Канстанцін]]<ref name="КоўшМае"/><ref>Паводле адных звестках, расстраляны немцамі ў 1943 на даносе, па другіх — палякамі ў 1944 (Коўш С.), паводле трэціх — пасля 2-ой сусветнай вайны жыў у Вілейцы і быў рэпрэсіраваны.</ref> * [[Анеля Катковіч|Катковіч Анеля]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Адольф Клімовіч|Клімовіч Адольф]]<ref name="Серп33"/> * [[Уладзімір Корж|Корж Уладзімір]] (вып. 1922)<ref name="Серп30"/> {{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Святаслаў Коўш|Коўш Святаслаў]] (вып. 1934) * [[Вольга Крако|Крако Вольга]]<ref name="НС91-22"/> * [[Кубаў (вучань)|Кубаў]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}} * [[Уладзімір Лабко|Лабко Уладзімір]] * [[Ганна Ліхадзіеўская|Ліхадзіеўская Ганна]] (вып.1922) {{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Луцкевіч Лявон]]<ref>Нар. 1922. Падчас нямецкай акупацыі — афіцэр Беларускай Краёвай Абароны, быў у батальёне «Дальвіц», арыштаваны ў Польшчы (1945), праходзіў па працэсе над кіраўнікамі БНП («справа 6-ці», Мінск, 1946), пасля лагераў жыў у Вільнюсе. Пам. 1997.</ref> * [[Юрка Луцкевіч|Луцкевіч Юрый (Юрка)]] * [[Аляксандр Лябецкі|Лябецкі Аляксандр]] * [[Ніна Ляўковіч|Ляўковіч Ніна]] * [[Анастасія Малюк|Малюк Анастасія]] * [[Вольга Мароз|Мароз Вольга]]<ref name="НС91-22">Наша слова, 1991, № 22, 17-23 ліпеня.</ref> * [[Леаніла Марціновіч|Марціновіч (Спорык) Леаніла]]<ref name="НС91-22"/> * [[Ніна Марціновіч|Марціновіч Ніна]] * [[Люба Марцінчык|Марцінчык Люба]] * [[Барыс Махляр|Махляр Барыс]] * [[Таццяна Мацвеева|Мацвеева Таццяна]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Мікалай Мінкевіч|Мінкевіч Мікалай]] * [[Міхаіл Гаўрылавіч Мінкевіч|Мінкевіч Міхаіл]] (вып. 1937) * [[Альберт Мілер|Мілер Альберт]] (вып. 1930) * [[Якуб Герасімавіч Міско|Міско Якуб]]<ref>''Маракоў Л.'' Міско Якуб Герасімавіч // Рэпрэсаваныя літаратары… Т. 2.</ref> (1925—1928) * [[Галя Міхалевіч|Міхалевіч Галя]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref name="ReferenceA">Бацька — настаўнік гімназіі Аляксандр Міхалевіч</ref> * [[Наталля Міхалевіч|Міхалевіч Наталля]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref name="ReferenceA"/> * [[Аркадзь Міцька|Міцька Аркадзь]] (вып.1923){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Нікандар Мядзейка|Мядзейка Нікандар]] * [[Герэк Мядзёлка|Мядзёлка Герэк]]<ref>нар. 1917. Навучаўся адзін год. Скончыў чыгуначную школу ў Лунінцы. Пасля вайны жыў у Польшчы, працаваў на «Pafawag» (фабрыка чыгуначных вагонаў) ва Уроцлаве. Памёр 1968, Уроцлаў.</ref> * [[Чэслаў Мядзёлка|Мядзёлка Чэсь]]<ref>нар. 1911. Навучаўся адзін год. Перад 2-ой сусветнай вайной працаваў бухгалтэрам у Лунінцы. Пасля вайны жыў у Польшчы. Памёр у 1995, Длугалэнцы каля Уроцлава.</ref> * [[Станіслаў Мядоўскі|Мядоўскі Станіслаў]] * [[Часлаў Найдзюк|Найдзюк Часлаў]] * [[Язэп Найдзюк|Найдзюк Язэп]]{{Факт?}} * [[Яўген Насекайла|Насекайла Яўген]] * [[Казімір Неканда-Трэпка|Неканда-Трэпка Казімір]]{{Sfn|Пецюкевіч|2005}}<ref>Сын Антона</ref> * [[Раіса Падабед|Падабед Раіса]]<ref name="КоўшМае">Коўш, С. Мае ўспаміны…</ref> * [[Падагель (вучань)|Падагель]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Янка Чабор|Патаповіч Іван]] (вып. 1931) * [[Канстанцін Паўль|Паўль Канстанцін]]<ref name="Летап"/> (7 кл., 1935), адзін з ініцыятараў стварэння ў 1935 годзе дружыны скаўтаў у ВБГ. * [[Лявон Паўль|Паўль Лявон]]<ref name="Летап"/> (7 кл., 1935), адзін з ініцыятараў стварэння ў 1935 годзе дружыны скаўтаў у ВБГ. * [[Мар’ян Пецюкевіч|Пецюкевіч Мар’ян (Марыян)]]<ref name="Серп33"/> * [[Ніна Прахаровіч|Прахаровіч Ніна]] * Прохараў А.<ref name="Серп32"/> (8 кл., 1922), ініцыятар стварэння ў 1922 годзе 1-й дружыны скаўтаў у ВБГ. * Пятроўскі<ref name="КоўшМае"/>, магчыма, але не пацверджана, брат [[Ян Пятроўскі|Яна Пятроўскага]]. * [[Аляксей Рава|Рава Аляксей]] (вып. 1923){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Пётра Радзюк|Радзюк Пётра]] * [[Міраслава Русак|Русак (Станкевіч) Міраслава]]<ref>Сястра Яраслава Станкевіча.</ref> * [[Міхаіл Рэшатаў|Рэшатаў Міхаіл]] * [[Лявон Рыдлеўскі|Рыдлеўскі Лявон]] * [[Анатоль Сакалоў|Сакалоў Анатоль]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Нар. 1915, сын А. Сакаловай-Лекант. Скончыў Віленскую беларускую гімназію, юрыдычны факультэт Віленскага ўніверсітэта. У 1938 вывучаў юрыспрудэнцыю ў Варшаве. У 1941 — бурмістар г. Беразіно. У 1942 удзельнічаў ў несавецкім беларускім партызанскім руху, у атрадзе Ул. Шавеля пад Барысавам. Афіцэр Беларускае Краёвае Абароны, член БНП. Пасля вайны ў Германіі, далейшы лёс невядомы, магчыма эміграваў ў Амерыку.</ref> * [[Юльян Саковіч|Саковіч Юльян]] * [[Алесь Салагуб|Салагуб Алесь]]<ref name="Серп32"/> (вып. 1927) * Сасноўскі Аляксандр (вып. 1921){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Раман Семашкевіч|Семашкевіч Раман]]<ref name="Лях"/> * [[Васіль Лукіч Сідаровіч|Сідаровіч Васіль]]<ref name="Серп33"/> * [[Вінцук Склубоўскі|Склубоўскі Вінцук]]<ref>[https://niva.bialystok.pl/issue/2002/20/art_03.htm Міхась Хмялеўскі. Памёр Вінцук Склубоўскі // Тыднёвік беларусаў у Польшчы «Ніва». — 2002. — № 20 (2401).] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210308125836/https://niva.bialystok.pl/issue/2002/20/art_03.htm |date=8 сакавіка 2021 }}</ref> * [[Максім Танк|Скурко Яўген (Максім Танк)]] * [[Марыя Скурчанка|Скурчанка Марыя]]{{Sfn|Луцкевіч|1998|}}, адна з першых абітурыентак. * [[Барыс Сладкоўскі|Сладкоўскі Барыс]] * [[Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч|Станкевіч Станіслаў]] * [[Ян Станкевіч|Станкевіч Ян]] (вып. 1921) * [[Яраслаў Станкевіч|Станкевіч Яраслаў]]<ref>Сын [[Станіслаў Лявонавіч Станкевіч|Ст. «Кнігара» Станкевіча]], брат Міраславы Русак</ref> * [[Бернард Стаповіч|Стаповіч (Стэповіч) Бернард]]<ref>Брат [[Казімір Сваяк|Казіміра Сваяка]]. Нар. 30.8.1907 у вёсцы Барані на Віленшчыне. У 1939 скончыў агранамічны факультэт Віленскага ўніверсітэта. У 1945 прыехаў у Сопат, да 1952 працаваў у Аддзеле сельскай гаспадаркі ваяводскай управы ў Гданьску, пасля ў Міністэрстве сельскай гаспадаркі ў Варшаве. У 1972 выйшаў на пенсію, пісаў артыкулы па аграноміі ў часопіс «Gromada Rolnik Polski». Пам. 9.8.1982.</ref> * [[Таццяна Стракоўская|Стракоўская Таццяна]] * [[Таісія Сухая|Сухая Таісія]] * [[Антон Сымановіч|Сымановіч Антон]] * [[Аляксей Сянкевіч|Сянькевіч Аляксей]]{{Факт?}} * [[Ніна Тарас|Тарас Ніна]] (вып. 1936) * [[Юрка Тарасюк|Тарасюк Юрка]]<!--удзельнік страйку ў лютым 1929--> * [[Валянцін Паўлавіч Таўлай|Таўлай Валянцін]] * [[Вітаўт Тумаш|Тумаш Вітаўт]] * [[Мікалай Урбановіч (вучань)|Урбановіч Мікалай]] * [[Язэп Паўлавіч Урбановіч|Урбановіч Язэп]]<ref name="Серп32"/> * [[Юры Фёдараў|Фёдараў Юры]] * [[Часлаў Ханяўка|Ханяўка Чэслаў]] * [[Янка Хвораст|Хвораст Іван]]<ref name="КітУспАбБГВ">Кіт, Б. Успаміны аб…</ref> (вып. 1927) * [[Вера Шавель|Шавель (Шавелева) Вера]] * [[Уладзімір Шавель|Шавель Уладзімір]]<ref>Пасля быў студэнтам юрыдычнага факультэта Віленскага ўніверсітэта. З 1943 камендант паліцыі Мінскай акругі, увосень 1943 загінуў пры невысветленых акалічнасцях. Яго памяці, між іншых, прысвечаны ўспаміны [[Язэп Малецкі|Язэпа Малецкага]] («Пад знакам Пагоні», Таронта, 1976).</ref> * [[Антон Шантыр|Шантыр Антон]]<ref>Сын Зоські Верас</ref> * [[Яўгенія Шастак|Шастак Яўгенія (Жэня)]]<ref>Нар. 27.4.1922 у вёсцы Заполле на Навагрудчыне (цяпер Карэліцкі р-н Гродзенскай вобл.) у сялянскай сям’і. Грамадская дзеячка, лекар. Скончыла Віленскую беларускую гімназію (1939). Удзельнічала ў [[Другі Усебеларускі кангрэс|II Усебеларускім кангрэсе]]. Арыштавана ў 1948 калі была студэнткай 4 курсу медінстытуту, асуджаная на 25 гадоў зняволення, пакаранне адбывала ў Кінгірскім лагеры. Пасля вызвалення (1956) была залічана на 4 курс Мінскага медінстытута. Працавала лекарам, жыла ў Навагрудку. Пам. 20.11.1998.</ref> (вып. 1939) * [[Галіна Швед|Швед (Швэд) Галіна]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Павел Шкодзіч|Шкодзіч Павел]] (адл. 1929)<ref>Малодшы брат [[Васіль Шкодзіч|Васіля Шкодзіча]], адлічаны ў 1929 годзе за ўдзел у забастоўках, выехаў у СССР, у 1937 годзе рэпрэсаваны.</ref> * [[Анатоль Шкуцька|Шкуцька Анатоль]] (вып. 1928) * [[Вера Шостак|Шостак Вера]]<ref>Вера Сымонаўна Спарычанка‑Шостак. Нар. 19.12.1917 на Навагрудчыне. Працавала настаўніцай англійскай мовы ў Вільнюсе. Мела дачку і сына Яраслава Войціка. Пам. 4.3.2008, пахаваная на праваслаўных могілках Быліны (Вільнюс).</ref> * [[Янка Шутовіч|Шутовіч Ян]]<ref name="Серп33"/> (вып. 1924) * [[Аляксандр Канстанцінавіч Шыдлоўскі|Шыдлоўскі Александр]] (з 1921) * [[Аляксандр Юшко|Юшко Аляксандр]] (вып.1923) {{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Кузьма Янэль|Янэль Кузьма]] ; Памылкі гістарыёграфаў * [[Антон Шукелойць|Шукелойць Антон]]<ref>Ёрш С. Сябры Беларускай Незалежніцкай Партыі. Біяграфічны даведнік // Вяртаньне БНП. Асобы і дакумэнты Беларускай Незалежніцкай Партыі. — Слонім-Мінск, 1998.</ref> не вучыўся ў ВБГ. {{канец кал}} == Памяць == <gallery caption="Памятныя шыльды на былым будынку Віленскай беларускай гімназіі" class="center" widths="150" heights="150"> Haloŭny fasad Vilenskaj himnasii.jpg|Былы будынак Віленскай беларускай гімназіі Natallia Arseńnieva Vilnia 1919-1921.jpg|[[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталля Арсеннева]] Maksim Harecki Vilnia 1919-1923.jpg|[[Максім Гарэцкі]] Adam Stankevič 1891-1949 šylda.Vilnia.jpg|[[Адам Станкевіч]] </gallery> == Заўвагі == {{reflist|group="nb"}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |загаловак=25-лецьце беларускай гімназіі у Вільні |месца=Вільня |выдавецтва=Выданне Беларускае Гімназіі у Вільні |год=1944 |старонак=48 |спасылка=https://archive.org/details/da-25-leccia-vbh-1944}} * {{кніга |аўтар=Адамковіч А. |загаловак=Беларусы ў Літве: учора і сёння. Кніга І – Вільня |адказны=рэд. Л. Плыгаўка |месца=Вільня |выдавецтва=Таварыства беларускай культуры ў Літве |год=2010 |старонкі=43—78 |isbn=978-9955-578-14-7}} * {{кніга |аўтар=[[Аляксандр Мікалаевіч Вабішчэвіч|Вабішчэвіч А. М.]] |загаловак=Асвета ў Заходняй Беларусі (1921—1939): Манаграфія |месца=Брэст |выдавецтва=Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт |год=2004 |старонак=116 |isbn=985-473-117-0}} * {{артыкул |аўтар=[[Аляксандр Мікалаевіч Вабішчэвіч|Вабішчэвіч А. М.]] |загаловак=Беларускія гімназіі ў культурна-асветніцкім і грамадска-палітычным жыцці Заходняй Беларусі (1920 — 1930-яя гг.) |выданне=Białoruskie Zeszyty Historyczne |год=2002 |нумар=18 |старонкі=78—90}} * {{кніга |аўтар=Галяк Л. |загаловак=Успаміны. У 2-х кн. |месца=ЗША |выдавецтва=Летапіс |год=1982—1983 |ref=Галяк}} * {{артыкул |аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Н.]] |загаловак=Дзеячы беларускай паваеннай эміграцыі (біяграфічны даведнік) |выданне=[[Запісы БІНіМ]] |год=2014 |нумар=37 |старонкі=10—258}} * {{кніга |аўтар=Катковіч A., Катковіч-Клентак В. |загаловак=Успаміны |адказны=Навук. рэд. Глагоўская А., Харужы В. |месца=Беласток |выдавецтва=Беларускае гістарычнае таварыства |год=1999 |старонак=142 |isbn=83-909009-9-8}} * {{артыкул |аўтар=Кіт Б. |загаловак=Успаміны аб Беларускай гімназіі ў Вільні (1928—1939) |выданне=Спадчына |год=1999 |нумар=1 |старонкі=29—60}} * {{кніга |аўтар=Кнырэвіч С. |загаловак=Магілы беларусаў у Чэхіі і Славакіі |месца=Прага |год=2020 |старонак=270 |isbn=978-80-908078-0-8 |ref=Кнырэвіч}} * {{кніга |аўтар=[[Лявон Луцкевіч|Луцкевіч Л.]] |загаловак=Вандроўкі па Вільні |месца=Вільня |выдавецтва=Рунь |год=1998 |isbn=9986-9228-2-8 |ref=Луцкевіч}} * {{артыкул |аўтар=[[Уладзімір Віктаравіч Ляхоўскі|Ляхоўскі У.]] |загаловак=Маладзёвы рух паміж дзвюмя войнамі (1921—1939 гг.) |выданне=Спадчына |год=2012 |нумар=161 |старонкі=3—115}} * {{кніга |аўтар=Пецюкевіч М. |загаловак=Лісты |адказны=рэд. Галена Глагоўская, Вячаслаў Харужы |месца=Беласток |выдавецтва=Беларускае Гістарычнае Таварыства |год=2005 |старонак=154 |isbn=83-60456-00-3 |ref=Пецюкевіч}} * {{артыкул |аўтар=[[Вітаўт Тумаш|Тумаш В.]] |загаловак=Беларуская Віленская гімназія |выданне=Полацак |год=1992 |нумар=3—9}} * {{артыкул |аўтар=[[Янка Шутовіч|Шутовіч Я.]] |загаловак=Успаміны пра Віленскую Беларускую гімназію |выданне=Спадчына |год=1995 |нумар=1 |старонкі=24—27}} * {{артыкул |аўтар=Gierowska-Kałłaur J. |загаловак=The biographies of leading Belarusian activists in the light of information gathered by the Polish Governmental Commissioner for the City of Vilnius in 1924 |выданне=Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej |год=2016 |том=LI-SI (2) |старонкі=31—71 |issn=2353-6403 |doi=10.12775/SDR.2016.EN2.02 |lang=en |ref=Gierowska-Kałłaur}} * {{артыкул |аўтар=Błaszczak T. |загаловак=Autumn 1939 – The Vilnius Question and the Case of Lithuanian Belarusians |выданне=Lietuvos istorijos metraštis |год=2017 |нумар=67 |старонкі=163—178 |issn=1392-0588 |doi=10.7220/2335-8769.67.8 |lang=en |ref=Błaszczak}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [https://www.racyja.com/kultura/redkiya-zdymki-vilenskaj-belaruskaj-g/ Рэдкія здымкі Віленскай беларускай гімназіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200927081939/https://www.racyja.com/kultura/redkiya-zdymki-vilenskaj-belaruskaj-g/ |date=27 верасня 2020 }} * [https://pawet.net/library/history/bel_history/_belz/1935cl17/%D1%83_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%96._%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%96_%D0%B0%D0%B4_%D0%BD%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0.html У беларускай гімназіі. Уражанні ад непасрэднага назіральніка // Наша слова.pdf № 12 (116), 20 сакавіка 2024. // Наша слова.pdf № 12 (116), 20 сакавіка 2024.] // на [[pawet.net]] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Віленская беларуская гімназія}} [[Катэгорыя:Віленская беларуская гімназія| ]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з беларускай мовай навучання]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы, заснаваныя ў 1919 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1944 годзе]] [[Катэгорыя:1919 год у Вільні]] 97uy9j05ist7go93oa7ggymo6xjha5z 5156304 5156302 2026-06-20T08:26:33Z M.L.Bot 261 5156304 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Віленская гімназія}} {{Школа}} '''Ві́ленская белару́ская гімна́зія''' — адна з першых беларускіх сярэдніх школ у [[Вільнюс|Вільні]], якая дзейнічала ў 1919—1944 гадах. У розны час тут працавалі [[Адам Станкевіч]], [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў Тарашкевіч]], [[Максім Гарэцкі]], [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антон Луцкевіч]], [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|Аркадзь Смоліч]], [[Рыгор Раманавіч Шырма|Рыгор Шырма]], [[Барыс Уладзіміравіч Кіт|Барыс Кіт]], [[Антон Антонавіч Грыневіч|Антон Грыневіч]], [[Язэп Драздовіч]], [[Антон Станіслававіч Неканда-Трэпка|Антон Неканда-Трэпка]], [[Францішак Грышкевіч]], [[Мікола Ільяшэвіч]], [[Хведар Ільяшэвіч]] і іншыя выдатныя навукоўцы, літаратары і педагогі. З гімназіі пачалі свой творчы шлях паэты і пісьменнікі [[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталля Арсеннева]], [[Алесь Салагуб]], [[Валянцін Паўлавіч Таўлай|Валянцін Таўлай]], [[Кастусь Акула]], мастак [[Раман Семашкевіч]], навуковец і старшыня [[Рада БНР|Рады БНР]] [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч]]. Тут навучаліся дырэктар Беларускага інстытута навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку [[Вітаўт Тумаш]], гісторык [[Язэп Найдзюк]], журналіст і педагог [[Янка Багдановіч]], гісторык і выдавец [[Вацлаў Пануцэвіч]], публіцыст і грамадскі дзеяч [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявон Луцкевіч]]. == Гісторыя == === Заснаванне і станаўленне === [[Файл:ISM University Vilnius.jpg|thumb|[[Базыльянскія муры (Вільня)|Базыльянскія муры]], дзе размяшчалася гімназія ў 1919—1937 гадах]] Першыя беларускія школы ў Вільні адкрыліся яшчэ падчас нямецкай акупацыі ў 1915 годзе. Прыватная Віленская беларуская гімназія арганізавана 1 лютага 1919 года [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Іванам Луцкевічам]]. Першапачатковы дазвол быў выданы ўладамі [[Нямецкая імперыя|Нямецкай імперыі]] ў канцы 1918 года і пацверджаны [[Літва|літоўскімі]] ўладамі напярэдадні заняцця горада [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]] на пачатку студзеня 1919 года. Рэгулярныя заняткі ў школе пачаліся 1 лютага 1919 года<ref>{{Артыкул |аўтар=А. |загаловак=1-я Віленская Беларуская Гімназія |выданне=[[Наша думка]] |тып=газета |год=1921 |нумар=21 |старонкі=2—3}}</ref>. Гімназія размяшчалася ў так званых [[Базыльянскія муры (Вільня)|Базыльянскіх мурах]] ([[Вастрабрамская вуліца|вуліца Вострабрамская]], 9), буйнейшым [[Беларусы ў Вільні|беларускім асяродку ў Вільні]] (таксама там размяшчаліся дзве беларускія пачатковыя школы, [[Беларускі музей у Вільні|Беларускі музей]], [[Беларускае навуковае таварыства (1918)|Беларускае навуковае таварыства]], [[Беларускі нацыянальны камітэт (Вільня)|Беларускі нацыянальны камітэт]], [[Беларускія настаўніцкія курсы (Вільня)|Беларускія настаўніцкія курсы]], [[Беларуская школьная рада Віленшчыны]], [[Віленская каталіцкая духоўная семінарыя|Духоўная семінарыя]] і [[Царква Святой Тройцы і базыльянскі манастыр (Вільнюс)|царква Святой Тройцы]]). Навучальная ўстанова была 8-класнай гуманістычнага тыпу, сумеснай для хлопчыкаў і дзяўчынак. Ад пачатку працавалі 18 настаўнікаў і навучаліся 387 вучняў<ref>{{Артыкул |загаловак=Склад вучняў 1-й Віленскай Беларускай Гімназіі к 21 снежня 1920 |выданне=Наша думка |год=1920 |нумар=1 |старонкі=5}}</ref>. [[Беларуская мова|Па-беларуску]] спачатку выкладаліся ўсе прадметы толькі ў падрыхтоўчым, першым і другім класах, старэйшыя вучні вучыліся на [[Руская мова|рускай мове]], выключэнне складалі [[беларуская літаратура]], [[Гісторыя Беларусі|гісторыя]] і [[геаграфія Беларусі]]. З 1924 года ўсе дысцыпліны пачалі выкладаць беларускай мовай. У першыя гады пры гімназіі дзейнічаў прытулак для дзяцей-сірот з Вільні, [[Ашмянскі павет (1920—1940)|Ашмяншчыны]], [[Гродзенскі павет (1921—1940)|Гродзеншчыны]], [[Навагрудскі павет (1921—1940)|Навагрудчыны]], заснаваны ксяндзом [[Адам Станкевіч|Адамам Станкевічам]], і настаўніцкія курсы. Першы выпуск адбыўся 14 чэрвеня 1921 года. Гімназію скончылі 15 беларусаў, сярод іх — паэтка [[Наталля Арсеннева]], будучыя грамадскія дзеячы [[Адольф Клімовіч]], [[Ігнат Дварчанін]], [[Ян Станкевіч]], і 25 асоб іншых нацыянальнасцей<ref>{{Артыкул |загаловак=Выпуск у Віленскай Беларускай Гімназіі |выданне=Наша думка |год=1921 |нумар=27 |старонкі=6}}</ref><ref>{{Артыкул |загаловак=Хроніка. Выпускныя экзамены |выданне=[[Маладое жыццё (1920)|Маладое жыццё]] |год=1921 |нумар=3 |старонкі=8}}</ref>. У 1922 годзе гімназію паспяхова скончылі 36 вучняў<ref>{{Артыкул |загаловак=1-ая Віленская Беларуская Гімназія |выданне=[[Беларускі звон (1921)|Беларускі звон]] |год=1922 |нумар=15 |старонкі=4}}</ref>. === Дзейнасць у міжваеннай Польшчы === [[Файл:Vilnia, Biełaruskaja gimnazija, Bieł-čyrvona-bieły ściah. Вільня, Беларуская гімназія, Бел-чырвона-белы сьцяг (1922).jpg|thumb|Вокладка легітымацыі вучня гімназіі, 1922 год.]] Доўгі час гімназія была прыватнай і фінансавалася грамадскімі арганізацыямі, сярод якіх былі Школьная рада ў Вільні, [[Таварыства беларускай школы]] і бацькоўскі камітэт. Яна мела афіцыйную назву «Віленская беларуская гімназія камітэту бацькоў» ({{lang-pl|Gimnazjum Białoruskie Komitetu Rodzicielskiego}}) і рэгістрацыйны нумар 12. Частка вучняў з незаможных сем’яў вызвалялася ад аплаты за навучанне. Для фінансавай падтрымкі бедных навучэнцаў грамадскасць перыядычна ладзіла дабрачынныя мерапрыемствы. Напрыклад, 27 студзеня 1923 года ў памяшканні гімназіі адбылася спецыяльная вечарына са спектаклем і выступам хору, сродкі ад якой пайшлі на карысць незаможных вучняў<ref name="nb_4_1923">{{артыкул |загаловак=З Вільні. Вучнёўская вечарына |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1923 |нумар=4 |старонкі=4}}</ref>. У лістападзе 1922 года ў сувязі з абраннем дырэктара гімназіі [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Б.&nbsp;Тарашкевіча]] паслом у польскі [[Сойм Рэспублікі Польшча|Сойм]], выкананне яго абавязкаў было ўскладзена на педагога [[Антон Неканда-Трэпка|Антона Неканда-Трэпку]]. На пасяджэнні педагагічнай рады 26 лістапада таго ж года Б.&nbsp;Тарашкевіч і былы дырэктар [[Міхаіл Сілуянавіч Кахановіч|М.&nbsp;Кахановіч]] выказалі жаданне афіцыйна пакінуць свае пасады ва ўстанове з 1 снежня 1922 года<ref name="nb_1_1922">{{артыкул |загаловак=З Беларускага жыцця. Беларуская гімназія |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1922 |нумар=1 |старонкі=4}}</ref>. У снежні 1922 года ўстанову наведаў праваслаўны мітрапаліт [[Юрый (Ярашэўскі)]], які звярнуўся да навучэнцаў і выкладчыкаў з прывітальным словам на беларускай мове, падкрэсліўшы важнасць нацыянальнай асветы<ref name="nb_visit">{{артыкул |загаловак=Мітрапаліт Юры ў Віленскай Беларускай Гімназіі |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1922 |нумар=3 |старонкі=6}}</ref>. У гэты ж перыяд установа актыўна запрашала новых педагогаў: паляніста Зянкевіча, гісторыка Снежынскага, выкладчыка славянскай мовы архімандрыта [[Павел (Марозаў)|Піліпа (Марозава)]], выкладчыка нямецкай мовы Аляксандра Міхалевіча<ref>{{Артыкул |загаловак=Хроніка. 1-ая Віленская Беларуская Гімназія |выданне=Беларускі звон |год=1922 |нумар=20 |старонкі=4}}</ref>. Гімназія працавала нягледзячы на перашкоды з боку польскіх уладаў і некалькі разоў мяняла юрыдычны статус. Паводле справаздач польскай палітычнай паліцыі (1924), улады падазравалі, што гімназія выхоўвае «ворагаў Польшчы і прыхільнікаў бальшавізму»{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=28}}. Першым дырэктарам быў [[Міхаіл Сілуянавіч Кахановіч|Міхаіл Кахановіч]], які ў 1923 годзе праз канфлікт пакінуў пасаду. З 1924 года дырэктарам стаў [[Радаслаў Астроўскі]]{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=60—61}}. З 1932 года ў выніку ўзмацнення ціску з боку польскага ўрада гімназія была адзяржаўлена і атрымала статус беларускага філіяла пры польскай {{нп3|V дзяржаўная гімназія імя Юльюша Славацкага ў Вільні|гімназіі імя Юльюша Славацкага|pl|V Państwowe Gimnazjum im. Juliusza Słowackiego w Wilnie}}. У 1937—1939 гадах яна размяшчалася ў будынку насупраць [[Касцёл Святога Духа (Вільнюс)|касцёла Святога Духа]] на [[Дамініканская вуліца (Вільня)|вуліцы Дамініканскай]] (цяпер Dominikonu g., 3-5). === Умовы навучання і грамадскае жыццё === [[Файл:Rodnyja Honi 1927 nr 3 s. 8.jpg|thumb|Мастацкая майстэрня. Злева сядзіць [[Язэп Драздовіч]], 1927 год.]] Інтэрнат беларускай гімназіі ў другой палове 1930-х гадоў знаходзіўся ў трохпавярховым доме на [[Вялікая вуліца (Вільня)|вуліцы Вялікай]] (цяпер Didzioji g., 30) каля [[Касцёл Святога Казіміра (Вільнюс)|касцёла Святога Казіміра]]. Сталовая працавала ў асобным будынку на вуліцы Святой Ганны. Праваслаўныя вучні гімназіі з канца 1920-х гадоў слухалі казані па-беларуску ў [[Царква Святой Параскевы Пятніцы (Вільнюс)|Пятніцкай царкве]]. Апроч адукацыі, у гімназіі праводзілася рознабаковае культурнае навучанне. У школе працавалі: * літаратурны і драматычны гурткі (з навучэнцаў складалася [[Беларуская драматычная майстроўня]], якая афіцыйна базіравалася ў тым жа будынку ў Базыльянскіх мурах<ref name="nb_pok">{{артыкул |загаловак=Беларускі паказальнік |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1923 |нумар=6 |старонкі=6}}</ref>); * мастацкая студыя пад кіраўніцтвам Язэпа Драздовіча; * гурток лацінскай мовы пад кіраўніцтвам Мікалая Красінскага і гурток геаграфіі пад кіраўніцтвам [[Ігнат Уладзіміравіч Канчэўскі|Ігната Канчэўскага]]; * духавы [[аркестр]] на 20 інструментаў і хор (у розныя гады ім кіравалі [[Язэп Канстанцінавіч Шнаркевіч|Язэп Шнаркевіч]]<ref name="nb_4_1923" /> і Рыгор Шырма). Таксама ў гімназіі існавала ўласная скаўцкая арганізацыя (заснавана ў 1922 годзе), вучнёўскі кааператыў. Навучэнцы самастойна выдавалі друкаваныя і рукапісныя часопісы. Віленская беларуская гімназія адрознівалася талерантнасцю: апроч [[Беларусы|беларусаў]], там вучыліся [[яўрэі]], [[палякі]], [[рускія]] і [[латышы]]. === Перыяд Другой сусветнай вайны і закрыццё === Пасля [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|заняцця Вільні Чырвонай Арміяй]] у верасні 1939 года дырэктар [[Васіль Кавалевіч]] быў звольнены, а яго намеснікам стаў Барыс Кіт{{sfn|Błaszczak|2017|с=173}}. Калі ў кастрычніку 1939 года [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|Вільня была перададзена Літве]], гімназія перажыла крызіс. Каля 80&nbsp;% вучняў і частка настаўнікаў пакінулі горад і з’ехалі ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] (пераважна ў [[Навагрудак]]){{sfn|Błaszczak|2017|с=168, 173}}. З-за рэзкага скарачэння колькасці навучэнцаў літоўскія ўлады панізілі статус установы да [[прагімназія|прагімназіі]]. Новым дырэктарам стаў ксёндз Адам Станкевіч{{sfn|Błaszczak|2017|с=173}}. Установа працягвала дзейнічаць ва ўмовах нямецкай акупацыі. Яна была канчаткова закрыта ў чэрвені 1944 года перад аднаўленнем у горадзе [[Савецкая ўлада|савецкай улады]]. === Пераемнасць і сучаснасць === У верасні 1994 года намаганнямі віленскіх беларусаў гімназія была адноўлена ў выглядзе сярэдняй школы №&nbsp;15 з беларускай мовай навучання. Пазней яна была перайменавана ў сярэднюю школу імя Францыска Скарыны. 15 лютага 2013 года мэрыя Вільнюса надала школе статус гімназіі ([[Віленская гімназія імя Францыска Скарыны]]). Штогод 1 лютага ў ёй адзначаецца гістарычны Дзень гімназіі. == Некаторыя супрацоўнікі == {{columns-list|colwidth=30em| * [[Майсей Абрамовіч|Абрамовіч Майсей]], выкладаў Закон Божы [[іўдаізм|яўрэям]] * [[Адольфава (настаўніца)|Адольфава]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўніца геаграфіі, гісторыі Польшчы{{sfn|Галяк|1982—1983|}} * [[Марыя Александровіч|Александровіч Марыя]] * [[Александроўская (настаўніца)|Александроўская]] («Александровічава»){{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Маці Станіслава Александровіча — гісторыка, прафесара ўніверсітэтаў у Торуні і Беластоку.</ref>, настаўніца польскай мовы, пасля Каліноўскага * [[Францішак Аляхновіч|Аляхновіч Францішак]]<ref>У Базыльянскіх мурах месцілася Беларуская драматычная майстроўня Ф. Аляхновіча.</ref>, настаўнік польскай мовы * [[Мікалай Пятровіч Анцукевіч|Анцукевіч Мікола]], настаўнік, '''дырэктар''' (?) * [[Антаніна Астроўская|Астроўская Антаніна]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Жонка Р. Астроўскага</ref>, выкладала «ручную працу»{{sfn|Галяк|1982—1983|}} * [[Радаслаў Астроўскі|Астроўскі Радаслаў]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, '''дырэктар''' (1924—1936, з перапынкам), выкладаў матэматыку, фізіку і касмаграфію * [[Ян Багаткевіч|Багаткевіч Ян]], выкладаў праваслаўную рэлігію * [[Вячаслаў Васілевіч Багдановіч|Багдановіч Вячаслаў (Вацлаў)]]<ref name="ШутУсп"/>, настаўнік матэматыкі * [[Генадзь Васілевіч Багдановіч|Багдановіч Генадзь]], настаўнік геаграфіі, гісторыі, алгебры, заканадаўства * [[Леанід Барысаглебскі|Барысаглебскі Леанід]], настаўнік фізікі * [[Наталля Бенцлебен|Бенцлебен (Банцлебен) Наталля]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Перад 2-ой сусветнай вайной жыла ў Вільні па вул. Антокаль.</ref>, настаўніца нямецкай мовы * [[Пётра Просты|Бобіч Ільдэфонс]], выкладаў польскую і лацінскую мовы, каталіцкі Закон Божы * [[Сцяпан Бракоўскі|Бракоўскі Сцяпан]], выкладаў гігіену * [[Віктар Бэер|Бэер Віктар]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, кіраваў хорам * [[Севярын Віславух|Віславух Севярын]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, выкладаў гісторыю Польшчы * [[Юліяна Вітан-Дубейкаўская|Вітан-Дубейкаўская Юліяна]], настаўніца нямецкай мовы (1919—22) * [[Вішнеўскі (настаўнік)|Вішнеўскі]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Канстанцін Галкоўскі|Галкоўскі Канстанцін]] * [[Алёна Гарбачка|Гарбачка Алёна]], настаўніца французскай мовы * [[Леаніла Усцінаўна Чарняўская|Гарэцкая (Чарняўская) Леаніла]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Жонка М. Гарэцкага</ref>, настаўніца беларускай мовы, геаграфіі, арыфметыкі * [[Максім Гарэцкі|Гарэцкі Максім]], беларуская мова * [[Станіслаў Гафтовіч|Гафтовіч Станіслаў]], настаўнік гімнастыкі * {{нп4|Уладзіслаў Глухоўскі|Глухоўскі Уладзіслаў|pl|Władysław Głuchowski}} * [[Станіслаў Глякоўскі|Глякоўскі Станіслаў]], настаўнік Закону Божага (1933—39) * [[Баляслаў Грабінскі|Грабінскі Баляслаў]], доктар * [[Антон Антонавіч Грыневіч|Грыневіч Антон]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік спеваў * [[Францішак Грышкевіч|Грышкевіч Францішак]], '''дырэктар''' (1941—44) * [[Ігнат Сымонавіч Дварчанін|Дварчанін Ігнат]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік беларускай літаратуры * [[Я. Дзічкоўскі|Дзічкоўскі Я.]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, выкладаў праваслаўны Закон Божы * [[Аляксандр Дмахоўскі|Дмахоўскі Аляксандр]], настаўнік матэматыкі, касмаграфіі, фізікі * [[Язэп Драздовіч|Драздовіч Язэп]] * [[Дубіцкі (настаўнік)|Дубіцкі]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, вёў дадатковыя матэматычныя курсы і падрыхтоўчыя курсы да здачы на атэстат («матуру») * [[Ганна Душэўская|Душэўская Ганна]]<ref>Сястра К. Дуж-Душэўскага</ref>, настаўніца польскай мовы * [[Павел Дыліс|Дыліс Павел]]{{sfn|Луцкевіч|1998}}, выкладаў кальвіністам Закон Божы * [[Аляксандр Егер|Егер Аляксандр]], настаўнік біялогіі і геаграфіі * [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч|Жук-Грышкевіч Вінцэнт]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік гісторыі * [[Міхаіл Мікалаевіч Заморын|Заморын Міхаіл]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref name="ШутУсп"/><ref>Паводле ўспамінаў вучняў «найбольш рускі» сярод настаўнікаў. Выехаў у Радашковічы, адкуль у 1930-я перабраўся ў СССР, рэпрэсіраваны.</ref>, настаўнік беларускай, рускай моў, геаграфіі і гімнастыкі * [[Язэп Зарэмба|Зарэмба Язэп]] * [[Арон Згірскі|Згірскі Арон]]<ref name="Серп32">Серпухов… С. 32.</ref>, настаўнік спеваў * [[Фелікс Згірскі|Згірскі Фелікс]], настаўнік спеваў і гімнастыкі * [[Язэп Згірскі|Згірскі Язэп]], настаўнік лацінскай мовы і спеваў * [[В. Зеньковіч|Зеньковіч В.]]<ref name="Серп31"/> * [[Лідзія Ігнатава|Ігнатава Лідзія]], настаўніца французскай мовы * [[Мікола Ільяшэвіч|Ілляшэвіч Мікола]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, выкладаў прапедэўтыку філасофіі * [[Хведар Ільяшэвіч|Ілляшэвіч Хведар]], настаўнік беларускай мовы * [[Васіль Кавалевіч|Кавалевіч Васіль]], '''дырэктар''' (да восені 1939) * [[Сяргей Казека|Казека Сяргей]], настаўнік рускай мовы * [[Каліноўскі (настаўнік)|Каліноўскі]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік польскай мовы, пасля Швахловіча * [[Галіна Капава|Капава Галіна]], настаўніца гімнастыкі * [[Сымон Кароль|Кароль Сымон]]{{sfn|Луцкевіч|1998|}}, настаўнік спеваў * [[Ян Карэтнікаў|Карэтнікаў Ян]], настаўнік музыкі * [[Габрыелія Касіньская|Касіньская Габрыелія (Касінская Габрыэля)]], настаўніца польскай мовы<ref>Wspominana jest jako dobra nauczycielka o usposobieniu romantycznym.</ref> * [[Іван Катовіч|Катовіч Іван]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік прыродазнаўства ў першых класах, геаграфіі * [[Мікола Катовіч|Катовіч Мікола]], дзелавод * [[Міхаіл Сілуянавіч Кахановіч|Кахановіч Міхаіл]], старшыня педагагічнай рады (1918), '''дырэктар''' (1919—1922), настаўнік гісторыі * [[Барыс Уладзіміравіч Кіт|Кіт Барыс]], настаўнік (1931—1939), '''дырэктар''' (1939) * [[Аляксандр Коўш|Коўш Аляксандр]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік праваслаўнага Закона Божага * [[Мікалай Фаміч Красінскі|Красінскі Мікалай]]<ref name="Лях">Ляхоўскі…</ref>, выкладаў гісторыю і рускую мову, інспектар гімназіі * [[Іван Краскоўскі|Краскоўскі Ян]]<ref name="ШутУсп"/>, настаўнік гісторыі * [[Марыя Крамянёва|Крамянёва (Кшэменёва, Кжэменёва) Марыя]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўніца польскай мовы, пасля Александровіч * [[Ніл Кульчыцкі|Кульчыцкі Ніл]], выкладаў праваслаўны Закон Божы * [[Мікола Ласковіч|Ласковіч Мікола]], настаўнік матэматыкі * [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Луцкевіч Антон]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік беларускай мовы * [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Луцкевіч Іван]], настаўнік беларусазнаўства і краязнаўства * Лукашэвіч Уладзімір, выкладаў праваслаўны Закон Божы{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, таксама сакратар гімназіі{{sfn|Луцкевіч|1998}} * [[Вольга Мароз|Мароз Вольга]]{{sfn|Луцкевіч|1998}}, буфетчыца і прыбіральшчыца * [[Марцінкевіч (настаўнік)|Марцінкевіч]]{{факт?}}, настаўнік фізкультуры<ref>Кіраўнік Віленскага камітэта БНП, арыштаваны савецкай бяспекай, лёс невядомы.</ref> * [[Мікалай Міхайлавіч Марцінчык|Марцінчык Мікалай]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>(3.12.1901, в. Кубельнікі каля Бераставіцы — 23.5.1980). Лекар. Скончыў Віленскі ўніверсітэт (1927), адзін з кіраўнікоў Беларускага студэнцкага саюза, рэдактар часопіса «Студэнцкая Думка», дзеяч Грамады, Таварыства беларускай школы. Настаўнічаў у Віленскай беларускай гімназіі. Некалькі разоў быў арыштаваны польскай паліцыяй, у 1931 сасланы з Вільні пад нагляд паліцыі. Працаваў лекарам у Нараўцы на Беласточчыне. У 1948 арыштаваны органамі савецкай дзяржбяспекі. 12.8.1949 прыгавораны на 10 гадоў лагераў, сасланы ў Варкуту. У 1956 вярнуўся ў Гродна.</ref>, выкладаў хімію і анатомію * [[Ніна Маткоўская|Маткоўская Ніна]], настаўніца французскай мовы * [[Фаіна Мікуліна|Мікуліна Фаіна]]<ref name="ШутУсп"/>, выкладчыца агульнай гісторыі, рускай мовы * [[Аляксандр Міхалевіч|Міхалевіч Аляксандр]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Юрыст. Прыняў духоўны сан — стаў праваслаўным святаром. Падчас 2-ой сусветнай вайны быў настаяцелем прыходу ў Заходняй Беларусі. Пахаваны на Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках (Вільнюс).</ref>, настаўнік лацінскай і нямецкай моў, '''дырэктар''' * [[Юліяна Вітан-Дубейкаўская|Мэнке Юліяна]], выкладала нямецкую мову, агульную гісторыю, прапедэўтыку філасофіі * [[Эмілія Наруцкая|Наруцкая Эмілія]], настаўніца гісторыі * [[Антон Станіслававіч Неканда-Трэпка|Неканда-Трэпка Антон]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, '''дырэктар''' (1922-23, 1928-30), выкладаў фізіку з 1920 * [[Мікола Пакроўскі|Пакроўскі Мікола]], доктар * [[Сяргей Канстанцінавіч Паўловіч|Паўловіч Сяргей]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік праваслаўнага Закону Божага, '''дырэктар''' (1925—1928)<ref>Маракоў Л. У. РЛ; РС.</ref> * [[Міхаіл Пліс|Пліс Міхаіл]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік праваслаўнага Закону Божага (1919—1923) * [[Соф’я Пронька|Пронька Соф’я]], настаўніца беларускай мовы, арыфметыкі, малявання, каліграфіі * [[Пятро Радзюк|Радзюк Пётра]]{{sfn|Пецюкевіч|2005}}, настаўнік фізікі (1941-44) * [[Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі|Рак-Міхайлоўскі Сымон]], настаўнік матэматыкі, фізікі і хіміі (1920 — ?) * [[Канстанцін Ральцэвіч|Ральцэвіч Канстанцін]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік матэматыкі * [[Вольга Русак|Русак Вольга]]<ref name="Летап">Летапіс…</ref>, настаўніца нямецкай мовы (НБГ, з 1934) * [[Люба Русецкая|Русецкая Люба]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, выкладала «навукі аб рэчах»{{sfn|Галяк|1982—1983|}} * [[Язэп Рэшаць|Рэшаць Язэп]], настаўнік Закону Божага * [[Іван Савіцкі|Савіцкі Іван]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік гісторыі ў пачатковых класах * [[Леанід Савінскі|Савінскі Леанід]]<ref name="ШутУсп" />, настаўнік матэматыкі і фізікі * [[Алёна Сакалова-Лекант|Сакалова-Лекант Алёна]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Адна з пачынальнікаў беларускага школьніцтва ды ініцыятараў стварэння ВБГ. Да арышту жыла ў Вільні па вул. Вострабрамскай 8 (Ausros Vartu g. 9) — «Базыльянскія муры». Пасля 1944 рэпрэсіраваная савецкай бяспекай, асуджана на 6 гадоў лагераў. У сяр. 1950-ых вярнулася ў Вільнюс. Памерла ў 1960, пахавана на Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках (Вільнюс). Гл.: ''Войцік Г. Алёна Сакалова-Лекант: (серыя «Партрэты Віленчукоў») / Галіна Войцік. — Вільня: Рунь, 2004. — 17, (3) с.: партр.; ISBN 9955-427-03-5''</ref>, настаўніца беларускай мовы, арыфметыкі, малявання, каліграфіі (1919—1944) * [[Ніна Аляксандраўна Сасноўская|Сасноўская Ніна]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўніца малявання і каліграфіі * [[Мікола Сіняўскі|Сіняўскі Мікола]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік матэматыкі * [[Адам Станкевіч|Станкевіч Адам]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, кс., настаўнік каталіцкага Закону Божага (1919—1944{{sfn|Галяк|1982—1983|}}), лацінскай мовы, '''дырэктар''' * [[Уладзіслаў Талочка|Талочка Уладзіслаў]]<ref name="ШутУсп" />, кс., настаўнік каталіцкага Закону Божага * [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Тарашкевіч Браніслаў]], '''дырэктар''' (1921—1922), выкладаў прапедэўтыку філасофіі * [[Хлебэк (настаўнік)|Хлебэк]], настаўнік польскай мовы * [[Караль Швахловіч|Швахловіч Караль]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік польскай мовы * [[Язэп Канстанцінавіч Шнаркевіч|Шнаркевіч Язэп]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>З 1921 настаўнік Нясвіжскай беларускай гімназіі. Быў кіраўніком беларускамоўных класаў, выкладчыкам беларускай мовы, беларусазнаўства і спеваў. Пасля закрыцця польскімі ўладамі Нясвіжскай беларускай гімназіі (1924) працаваў настаўнікам у Віленскай беларускай гімназіі. Разам з жонкай Надзеяй пахаваны на праваслаўных Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках (Вільнюс).</ref>, кіраваў хорам * [[Марыя Шутовіч|Шутовіч Марыя]]<ref name="ШутУсп" />, загадвала інтэрнатам * [[Рыгор Раманавіч Шырма|Шырма Рыгор]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік спеваў і выхавацель у інтэрнаце * [[Леанід Шчасновіч|Шчасновіч Леанід]], настаўнік гімнастыкі * [[Пётра Шчасны|Шчасны Пётра]]<ref>Паходзіў з Навагрудчыны. Скончыў Вышэйшую школу гандлёвую ў Варшаве. Валодаў англійскай, нямецкай, рускай, беларускай, польскай мовамі. Разам з [[Барыс Кіт|Барысам Кітам]] у 1942 працаваў у семінарыі ў Паставах.</ref>, настаўнік фізікі * [[Шыдлоўскі (настаўнік)|Шыдлоўскі]], выкладчык геаграфіі Польшчы * [[Павел Южык|Южык Павел]], выкладчык малявання (1920-я) * [[Яўгенія Юзьврэк|Юзьврэк Яўгенія]], настаўніца французскай мовы * [[Андрэй Паўлавіч Якубецкі|Якубецкі Андрэй]], настаўнік гімнастыкі * [[Мадэст Яцкевіч|Яцкевіч Мадэст]], настаўнік гімнастыкі }} == Некаторыя вучні == [[Файл:Adolf Klimovič maturity certificate (1921).jpg|thumb|Атэстат спеласці [[Адольф Юстынавіч Клімовіч|Адольфа Клімовіча]] (1900—1970) аб заканчэнні 1-й Віленскай беларускай гімназіі. Дакумент выдадзены 22 чэрвеня 1921 года. Уверсе бланка размешчаны герб «[[Пагоня]]» ў дубовым вянку і бела-чырвона-белымі стужкамі.]] <gallery mode="nolines" widths="300"> Файл:Vypusk 2 1921.jpg|Група другога выпуску гімназіі (1921). Першая справа ў трэцім шэрагу — [[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталля Арсеннева]]. </gallery> {{кал|3}} * [[Кастусь Акінчыц|Акінчыц Кастусь]] * [[Валяр’ян Алексяюк|Алексяюк Валяр’ян]] (вып. 1921){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Наталля Арсеннева|Арсеннева Наталля]]<ref name="Серп33"/> (вып. 1921) * [[Слава Арэнь|Арэнь Слава]]<ref>У 1931 пасля ліквідацыі Клецкай беларускай гімназіі (дзе яго бацька быў настаўнікам) пачаў вучыцца ў Віленскай беларускай гімназіі. Арыштаваны польскі ўладамі, пасля выхаду на волю нелегальна перайшоў у СССР, рэпрэсіраваны.</ref> * [[Г. Астроўскі|Астроўскі Г.]] * [[Лявон Андрэевіч Бабровіч|Бабровіч Лявон]] * [[Янка Антонавіч Багдановіч|Багдановіч Янка]] (вып. 1927) * [[Пётр Бакач|Бакач Пётр]]<ref>Туронак Ю. Беларуская кніга пад…</ref> * [[Вера Белакоз|Белакоз Вера]]<ref>[http://novychas.info/asoba/naliezala_da_arhanizacyi_zyvie/ Належала да арганізацыі «Жыве Беларусь!»]</ref> * [[Ірэна Будзька|Будзька Ірэна]]<ref>Дачка [[Эдвард Будзька|Эдварда Будзькі]]. Выпускніца Віленскага ўніверсітэта. Перад 2-ой сусветнай вайной выйшла замуж за [[Вацлаў Пануцэвіч|Вацлава Пануцэвіча]]. У 1939—1941 разам з мужам працавала настаўніцай у Будславе. Пасля 2-ой сусветнай вайны ў эміграцыі. Была настаўніцай прыродазнаўства ў Беларускай гімназіі імя М. Багдановіча ў Германіі. Жыве ў ЗША.</ref> * [[Людвіка Будзька|Будзька Людвіка]]<ref>Дачка [[Эдвард Будзька|Эдварда Будзькі]]. Выпускніца Віленскага ўніверсітэта. У 1939—1941 працавала настаўніцай у Будславе. Пасля 2-ой сусветнай вайны ў эміграцыі. У 1950-я выйшла замуж за Антона Бяленіса. Жыла ў ЗША. Супрацоўнічала з газетай «Беларус».</ref> * [[Часлаў Будзька|Будзька Часлаў]] * [[Аркадзь Быхавец|Быхавец Аркадзь]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Часлаў Васілевіч|Васілевіч Часлаў]]<ref>Паходзіў з Будслава. У 1939 рэпрэсіраваны савецкай дзяржбяспекай.</ref> * [[Мікалай Пятровіч Васілеўскі|Васілеўскі Мікола]]<ref name="Серп33">Серпухов… С. 33.</ref> * [[М. Васілёк|Васілёк М.]]<ref name="Серп32"/> * [[Міхал Вітушка|Вітушка Міхал]] (вып. 1930) * [[Галіна Антонаўна Войцік|Войцік (Луцкевіч) Галіна]]<ref>Дачка Зоські Верас</ref> * Воўк-Левановіч Аўгіння<ref>Эмігравала ў Аўстралію</ref> * [[Кіра Гаўрыловіч|Гаўрыловіч Кіра]] * [[Леанід Галяк|Галяк Леанід]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}} (вып. 1930) * [[Васіль Грузд|Грузд Васіль]]<ref>Не скончыў навучання, нелегальна перайшоў у СССР, рэпрэсіраваны</ref> * [[Францішак Грышкевіч|Грышкевіч Францішак]]<ref>Маракоў РЛ</ref> (вып. 1926) * [[Адам Дасюкевіч|Дасюкевіч Адам]] * [[Ігнат Сымонавіч Дварчанін|Дварчанін Ігнат]]<ref name="Серп33"/> (экстэрн. 1921) * [[Мацей Дурэйка|Дурэйка Мацей]]<ref>Жаўнер Арміі Андэрса, жыў у Вялікабрытаніі</ref> * [[Арнольд Дыліс|Дыліс Арнольд]]<ref name="ШутУсп">''Шутовіч Я.'' Успаміны пра …</ref><ref name="Серп30">Серпухов… С. 30</ref> * [[Аўген Дыліс|Дыліс Аўген]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Павел Дыліс|Дыліс Павел]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Людміла Жамойціна|Жамойціна Людміла]] (вып. 1937)<ref>Сястра [[Янка Жамойцін|Я. Жамойціна]]. Нар. 9.6.1915 у сялянскай сям’і ў в. Клімавічы, на Лідчыне. Скончыла педагагічны інстытут (1939). У 1939—1941 працавала ў Лідскай беларускай дзесяцігодцы, у тым часе выйшла замуж. З 1941—1943 кіравала Самашкскай беларускай пачатковай школай. У 1943 выехала ў Вільню. З 1946 жыла ў Польшчы ў Любліне, а з 1956 у Варшаве. Працавала настаўніцай рускай мовы ў ліцэі імя Ю. Славацкага. Пам. 3.1.1986.</ref> * [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч|Жук-Грышкевіч Вінцэнт]] (вып. 1922) * [[Раіса Жук-Грышкевіч|Жук-Грышкевіч Раіса]] * [[Аляксандр Жыткевіч|Жыткевіч Аляксандр (Шура)]] * [[Янка Жэдзік|Жэдзік Янка]]<ref>Пад акупацыяй кіраваў школай у Пружанах.</ref> * [[Гелена Забельская|Забельская Гелена]] * [[Эма Залкінд|Залкінд Эма]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Лейзар Зарэцкі|Зарэцкі Лейзар]] (вып.1923){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Анатоль Іверс|Іверс Анатоль]] (Міско Іван)<ref>Чыгрын С. Не пыталі, ці зжата, ці скошана… // Ніва № 4 (2280), 23 студз. 2000.</ref> (1926—1928) * [[Мікола Ільяшэвіч|Ілляшэвіч Мікола]] (вып. 1923) * [[Хведар Ільяшэвіч|Ілляшэвіч Хведар]] * [[Антон Кабак|Кабак Антон]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Уладзімір Кабушка|Кабушка Уладзімір]] * [[Барыс Сафронавіч Каверда|Каверда Барыс]] * [[Дуся Казлова|Казлова Дуся]]<ref>[https://novychas.by/poviaz/jae-dapytvau-asabista-canava 1]</ref> * [[Леанард Казлоўскі|Казлоўскі Леанард/Леў]] (вып.1923){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Уладзімір Каляўр|Каляўр (Калаўр) Уладзімір]] (памёр у снежні 1922 года, быўшы вучнем 8-га класа)<ref name="nb_obituary">{{артыкул |загаловак=Уладзімір Каляўр (некралог) |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1922 |нумар=3 |старонкі=6}}</ref><ref name="Серп31">Серпухов… С. 31.</ref> * [[Язэп Каліцкі|Каліцкі Язэп]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Аляксандр Калодка|Калодка Аляксандр]] (1926—1927) * [[Мацей Канапацкі|Канапацкі Мацей]]<ref>Сын [[Гасан Канапацкі|Гасана Канапацкага]]</ref> * [[Міхаіл Канцылярчык|Канцылярчык Міхаіл]] * [[Усевалад Кароль|Кароль Усевалад]]<ref>Нар. 18.10.1919 у в. Старое Сяло на Міншчыне. Палітычна-грамадскі дзеяч. У 1928—1929 вучыўся ў Радашковіцкай беларускай гімназіі. З 1929 вучань Віленскай беларускай гімназіі (скончыў 1936). Пасля студэнт медыцынскага факультэта Віленскага ўніверсітэта. Быў апошнім кіраўніком [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускага студэнцкага саюза]]. Падчас нямецкай акупацыі працаваў у Баранавічах лекарам, належаў да падпольнай Беларускай незалежніцкай партыі. У 1944 арыштаваны НКУС, асуджаны на 10 гадоў зняволення. Памёр у пач. кастрычніка 1984 у Баранавічах.</ref> (вып. 1936) * [[Ганна Карпюк|Карпюк Ганна]] * [[Іван Касяк|Касяк Іван]]<ref>Маракоў РЛ.</ref> * [[Канстанцін Касяк|Касяк Канстанцін]]<ref name="КоўшМае"/><ref>Паводле адных звестках, расстраляны немцамі ў 1943 на даносе, па другіх — палякамі ў 1944 (Коўш С.), паводле трэціх — пасля 2-ой сусветнай вайны жыў у Вілейцы і быў рэпрэсіраваны.</ref> * [[Анеля Катковіч|Катковіч Анеля]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Адольф Клімовіч|Клімовіч Адольф]]<ref name="Серп33"/> * [[Уладзімір Корж|Корж Уладзімір]] (вып. 1922)<ref name="Серп30"/> {{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Святаслаў Коўш|Коўш Святаслаў]] (вып. 1934) * [[Вольга Крако|Крако Вольга]]<ref name="НС91-22"/> * [[Кубаў (вучань)|Кубаў]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}} * [[Уладзімір Лабко|Лабко Уладзімір]] * [[Ганна Ліхадзіеўская|Ліхадзіеўская Ганна]] (вып.1922) {{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Луцкевіч Лявон]]<ref>Нар. 1922. Падчас нямецкай акупацыі — афіцэр Беларускай Краёвай Абароны, быў у батальёне «Дальвіц», арыштаваны ў Польшчы (1945), праходзіў па працэсе над кіраўнікамі БНП («справа 6-ці», Мінск, 1946), пасля лагераў жыў у Вільнюсе. Пам. 1997.</ref> * [[Юрка Луцкевіч|Луцкевіч Юрый (Юрка)]] * [[Аляксандр Лябецкі|Лябецкі Аляксандр]] * [[Ніна Ляўковіч|Ляўковіч Ніна]] * [[Анастасія Малюк|Малюк Анастасія]] * [[Вольга Мароз|Мароз Вольга]]<ref name="НС91-22">Наша слова, 1991, № 22, 17-23 ліпеня.</ref> * [[Леаніла Марціновіч|Марціновіч (Спорык) Леаніла]]<ref name="НС91-22"/> * [[Ніна Марціновіч|Марціновіч Ніна]] * [[Люба Марцінчык|Марцінчык Люба]] * [[Барыс Махляр|Махляр Барыс]] * [[Таццяна Мацвеева|Мацвеева Таццяна]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Мікалай Мінкевіч|Мінкевіч Мікалай]] * [[Міхаіл Гаўрылавіч Мінкевіч|Мінкевіч Міхаіл]] (вып. 1937) * [[Альберт Мілер|Мілер Альберт]] (вып. 1930) * [[Якуб Герасімавіч Міско|Міско Якуб]]<ref>''Маракоў Л.'' Міско Якуб Герасімавіч // Рэпрэсаваныя літаратары… Т. 2.</ref> (1925—1928) * [[Галя Міхалевіч|Міхалевіч Галя]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref name="ReferenceA">Бацька — настаўнік гімназіі Аляксандр Міхалевіч</ref> * [[Наталля Міхалевіч|Міхалевіч Наталля]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref name="ReferenceA"/> * [[Аркадзь Міцька|Міцька Аркадзь]] (вып.1923){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Нікандар Мядзейка|Мядзейка Нікандар]] * [[Герэк Мядзёлка|Мядзёлка Герэк]]<ref>нар. 1917. Навучаўся адзін год. Скончыў чыгуначную школу ў Лунінцы. Пасля вайны жыў у Польшчы, працаваў на «Pafawag» (фабрыка чыгуначных вагонаў) ва Уроцлаве. Памёр 1968, Уроцлаў.</ref> * [[Чэслаў Мядзёлка|Мядзёлка Чэсь]]<ref>нар. 1911. Навучаўся адзін год. Перад 2-ой сусветнай вайной працаваў бухгалтэрам у Лунінцы. Пасля вайны жыў у Польшчы. Памёр у 1995, Длугалэнцы каля Уроцлава.</ref> * [[Станіслаў Мядоўскі|Мядоўскі Станіслаў]] * [[Часлаў Найдзюк|Найдзюк Часлаў]] * [[Язэп Найдзюк|Найдзюк Язэп]]{{Факт?}} * [[Яўген Насекайла|Насекайла Яўген]] * [[Казімір Неканда-Трэпка|Неканда-Трэпка Казімір]]{{Sfn|Пецюкевіч|2005}}<ref>Сын Антона</ref> * [[Раіса Падабед|Падабед Раіса]]<ref name="КоўшМае">Коўш, С. Мае ўспаміны…</ref> * [[Падагель (вучань)|Падагель]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Янка Чабор|Патаповіч Іван]] (вып. 1931) * [[Канстанцін Паўль|Паўль Канстанцін]]<ref name="Летап"/> (7 кл., 1935), адзін з ініцыятараў стварэння ў 1935 годзе дружыны скаўтаў у ВБГ. * [[Лявон Паўль|Паўль Лявон]]<ref name="Летап"/> (7 кл., 1935), адзін з ініцыятараў стварэння ў 1935 годзе дружыны скаўтаў у ВБГ. * [[Мар’ян Пецюкевіч|Пецюкевіч Мар’ян (Марыян)]]<ref name="Серп33"/> * [[Ніна Прахаровіч|Прахаровіч Ніна]] * Прохараў А.<ref name="Серп32"/> (8 кл., 1922), ініцыятар стварэння ў 1922 годзе 1-й дружыны скаўтаў у ВБГ. * Пятроўскі<ref name="КоўшМае"/>, магчыма, але не пацверджана, брат [[Ян Пятроўскі|Яна Пятроўскага]]. * [[Аляксей Рава|Рава Аляксей]] (вып. 1923){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Пётра Радзюк|Радзюк Пётра]] * [[Міраслава Русак|Русак (Станкевіч) Міраслава]]<ref>Сястра Яраслава Станкевіча.</ref> * [[Міхаіл Рэшатаў|Рэшатаў Міхаіл]] * [[Лявон Рыдлеўскі|Рыдлеўскі Лявон]] * [[Анатоль Сакалоў|Сакалоў Анатоль]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Нар. 1915, сын А. Сакаловай-Лекант. Скончыў Віленскую беларускую гімназію, юрыдычны факультэт Віленскага ўніверсітэта. У 1938 вывучаў юрыспрудэнцыю ў Варшаве. У 1941 — бурмістар г. Беразіно. У 1942 удзельнічаў ў несавецкім беларускім партызанскім руху, у атрадзе Ул. Шавеля пад Барысавам. Афіцэр Беларускае Краёвае Абароны, член БНП. Пасля вайны ў Германіі, далейшы лёс невядомы, магчыма эміграваў ў Амерыку.</ref> * [[Юльян Саковіч|Саковіч Юльян]] * [[Алесь Салагуб|Салагуб Алесь]]<ref name="Серп32"/> (вып. 1927) * Сасноўскі Аляксандр (вып. 1921){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Раман Семашкевіч|Семашкевіч Раман]]<ref name="Лях"/> * [[Васіль Лукіч Сідаровіч|Сідаровіч Васіль]]<ref name="Серп33"/> * [[Вінцук Склубоўскі|Склубоўскі Вінцук]]<ref>[https://niva.bialystok.pl/issue/2002/20/art_03.htm Міхась Хмялеўскі. Памёр Вінцук Склубоўскі // Тыднёвік беларусаў у Польшчы «Ніва». — 2002. — № 20 (2401).] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210308125836/https://niva.bialystok.pl/issue/2002/20/art_03.htm |date=8 сакавіка 2021 }}</ref> * [[Максім Танк|Скурко Яўген (Максім Танк)]] * [[Марыя Скурчанка|Скурчанка Марыя]]{{Sfn|Луцкевіч|1998|}}, адна з першых абітурыентак. * [[Барыс Сладкоўскі|Сладкоўскі Барыс]] * [[Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч|Станкевіч Станіслаў]] * [[Ян Станкевіч|Станкевіч Ян]] (вып. 1921) * [[Яраслаў Станкевіч|Станкевіч Яраслаў]]<ref>Сын [[Станіслаў Лявонавіч Станкевіч|Ст. «Кнігара» Станкевіча]], брат Міраславы Русак</ref> * [[Бернард Стаповіч|Стаповіч (Стэповіч) Бернард]]<ref>Брат [[Казімір Сваяк|Казіміра Сваяка]]. Нар. 30.8.1907 у вёсцы Барані на Віленшчыне. У 1939 скончыў агранамічны факультэт Віленскага ўніверсітэта. У 1945 прыехаў у Сопат, да 1952 працаваў у Аддзеле сельскай гаспадаркі ваяводскай управы ў Гданьску, пасля ў Міністэрстве сельскай гаспадаркі ў Варшаве. У 1972 выйшаў на пенсію, пісаў артыкулы па аграноміі ў часопіс «Gromada Rolnik Polski». Пам. 9.8.1982.</ref> * [[Таццяна Стракоўская|Стракоўская Таццяна]] * [[Таісія Сухая|Сухая Таісія]] * [[Антон Сымановіч|Сымановіч Антон]] * [[Аляксей Сянкевіч|Сянькевіч Аляксей]]{{Факт?}} * [[Ніна Тарас|Тарас Ніна]] (вып. 1936) * [[Юрка Тарасюк|Тарасюк Юрка]]<!--удзельнік страйку ў лютым 1929--> * [[Валянцін Паўлавіч Таўлай|Таўлай Валянцін]] * [[Вітаўт Тумаш|Тумаш Вітаўт]] * [[Мікалай Урбановіч (вучань)|Урбановіч Мікалай]] * [[Язэп Паўлавіч Урбановіч|Урбановіч Язэп]]<ref name="Серп32"/> * [[Юры Фёдараў|Фёдараў Юры]] * [[Часлаў Ханяўка|Ханяўка Чэслаў]] * [[Янка Хвораст|Хвораст Іван]]<ref name="КітУспАбБГВ">Кіт, Б. Успаміны аб…</ref> (вып. 1927) * [[Вера Шавель|Шавель (Шавелева) Вера]] * [[Уладзімір Шавель|Шавель Уладзімір]]<ref>Пасля быў студэнтам юрыдычнага факультэта Віленскага ўніверсітэта. З 1943 камендант паліцыі Мінскай акругі, увосень 1943 загінуў пры невысветленых акалічнасцях. Яго памяці, між іншых, прысвечаны ўспаміны [[Язэп Малецкі|Язэпа Малецкага]] («Пад знакам Пагоні», Таронта, 1976).</ref> * [[Антон Шантыр|Шантыр Антон]]<ref>Сын Зоські Верас</ref> * [[Яўгенія Шастак|Шастак Яўгенія (Жэня)]]<ref>Нар. 27.4.1922 у вёсцы Заполле на Навагрудчыне (цяпер Карэліцкі р-н Гродзенскай вобл.) у сялянскай сям’і. Грамадская дзеячка, лекар. Скончыла Віленскую беларускую гімназію (1939). Удзельнічала ў [[Другі Усебеларускі кангрэс|II Усебеларускім кангрэсе]]. Арыштавана ў 1948 калі была студэнткай 4 курсу медінстытуту, асуджаная на 25 гадоў зняволення, пакаранне адбывала ў Кінгірскім лагеры. Пасля вызвалення (1956) была залічана на 4 курс Мінскага медінстытута. Працавала лекарам, жыла ў Навагрудку. Пам. 20.11.1998.</ref> (вып. 1939) * [[Галіна Швед|Швед (Швэд) Галіна]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Павел Шкодзіч|Шкодзіч Павел]] (адл. 1929)<ref>Малодшы брат [[Васіль Шкодзіч|Васіля Шкодзіча]], адлічаны ў 1929 годзе за ўдзел у забастоўках, выехаў у СССР, у 1937 годзе рэпрэсаваны.</ref> * [[Анатоль Шкуцька|Шкуцька Анатоль]] (вып. 1928) * [[Вера Шостак|Шостак Вера]]<ref>Вера Сымонаўна Спарычанка‑Шостак. Нар. 19.12.1917 на Навагрудчыне. Працавала настаўніцай англійскай мовы ў Вільнюсе. Мела дачку і сына Яраслава Войціка. Пам. 4.3.2008, пахаваная на праваслаўных могілках Быліны (Вільнюс).</ref> * [[Янка Шутовіч|Шутовіч Ян]]<ref name="Серп33"/> (вып. 1924) * [[Аляксандр Канстанцінавіч Шыдлоўскі|Шыдлоўскі Александр]] (з 1921) * [[Аляксандр Юшко|Юшко Аляксандр]] (вып.1923) {{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Кузьма Янэль|Янэль Кузьма]] ; Памылкі гістарыёграфаў * [[Антон Шукелойць|Шукелойць Антон]]<ref>Ёрш С. Сябры Беларускай Незалежніцкай Партыі. Біяграфічны даведнік // Вяртаньне БНП. Асобы і дакумэнты Беларускай Незалежніцкай Партыі. — Слонім-Мінск, 1998.</ref> не вучыўся ў ВБГ. {{канец кал}} == Памяць == <gallery caption="Памятныя шыльды на былым будынку Віленскай беларускай гімназіі" class="center" widths="150" heights="150"> Haloŭny fasad Vilenskaj himnasii.jpg|Былы будынак Віленскай беларускай гімназіі Natallia Arseńnieva Vilnia 1919-1921.jpg|[[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталля Арсеннева]] Maksim Harecki Vilnia 1919-1923.jpg|[[Максім Гарэцкі]] Adam Stankevič 1891-1949 šylda.Vilnia.jpg|[[Адам Станкевіч]] </gallery> == Заўвагі == {{reflist|group="nb"}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |загаловак=25-лецьце беларускай гімназіі у Вільні |месца=Вільня |выдавецтва=Выданне Беларускае Гімназіі у Вільні |год=1944 |старонак=48 |спасылка=https://archive.org/details/da-25-leccia-vbh-1944}} * {{кніга |аўтар=Адамковіч А. |загаловак=Беларусы ў Літве: учора і сёння. Кніга І – Вільня |адказны=рэд. Л. Плыгаўка |месца=Вільня |выдавецтва=Таварыства беларускай культуры ў Літве |год=2010 |старонкі=43—78 |isbn=978-9955-578-14-7}} * {{кніга |аўтар=[[Аляксандр Мікалаевіч Вабішчэвіч|Вабішчэвіч А. М.]] |загаловак=Асвета ў Заходняй Беларусі (1921—1939): Манаграфія |месца=Брэст |выдавецтва=Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт |год=2004 |старонак=116 |isbn=985-473-117-0}} * {{артыкул |аўтар=[[Аляксандр Мікалаевіч Вабішчэвіч|Вабішчэвіч А. М.]] |загаловак=Беларускія гімназіі ў культурна-асветніцкім і грамадска-палітычным жыцці Заходняй Беларусі (1920 — 1930-яя гг.) |выданне=Białoruskie Zeszyty Historyczne |год=2002 |нумар=18 |старонкі=78—90}} * {{кніга |аўтар=Галяк Л. |загаловак=Успаміны. У 2-х кн. |месца=ЗША |выдавецтва=Летапіс |год=1982—1983 |ref=Галяк}} * {{артыкул |аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Н.]] |загаловак=Дзеячы беларускай паваеннай эміграцыі (біяграфічны даведнік) |выданне=[[Запісы БІНіМ]] |год=2014 |нумар=37 |старонкі=10—258}} * {{кніга |аўтар=Катковіч A., Катковіч-Клентак В. |загаловак=Успаміны |адказны=Навук. рэд. Глагоўская А., Харужы В. |месца=Беласток |выдавецтва=Беларускае гістарычнае таварыства |год=1999 |старонак=142 |isbn=83-909009-9-8}} * {{артыкул |аўтар=Кіт Б. |загаловак=Успаміны аб Беларускай гімназіі ў Вільні (1928—1939) |выданне=Спадчына |год=1999 |нумар=1 |старонкі=29—60}} * {{кніга |аўтар=Кнырэвіч С. |загаловак=Магілы беларусаў у Чэхіі і Славакіі |месца=Прага |год=2020 |старонак=270 |isbn=978-80-908078-0-8 |ref=Кнырэвіч}} * {{кніга |аўтар=[[Лявон Луцкевіч|Луцкевіч Л.]] |загаловак=Вандроўкі па Вільні |месца=Вільня |выдавецтва=Рунь |год=1998 |isbn=9986-9228-2-8 |ref=Луцкевіч}} * {{артыкул |аўтар=[[Уладзімір Віктаравіч Ляхоўскі|Ляхоўскі У.]] |загаловак=Маладзёвы рух паміж дзвюмя войнамі (1921—1939 гг.) |выданне=Спадчына |год=2012 |нумар=161 |старонкі=3—115}} * {{кніга |аўтар=Пецюкевіч М. |загаловак=Лісты |адказны=рэд. Галена Глагоўская, Вячаслаў Харужы |месца=Беласток |выдавецтва=Беларускае Гістарычнае Таварыства |год=2005 |старонак=154 |isbn=83-60456-00-3 |ref=Пецюкевіч}} * {{артыкул |аўтар=[[Вітаўт Тумаш|Тумаш В.]] |загаловак=Беларуская Віленская гімназія |выданне=Полацак |год=1992 |нумар=3—9}} * {{артыкул |аўтар=[[Янка Шутовіч|Шутовіч Я.]] |загаловак=Успаміны пра Віленскую Беларускую гімназію |выданне=Спадчына |год=1995 |нумар=1 |старонкі=24—27}} * {{артыкул |аўтар=Gierowska-Kałłaur J. |загаловак=The biographies of leading Belarusian activists in the light of information gathered by the Polish Governmental Commissioner for the City of Vilnius in 1924 |выданне=Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej |год=2016 |том=LI-SI (2) |старонкі=31—71 |issn=2353-6403 |doi=10.12775/SDR.2016.EN2.02 |lang=en |ref=Gierowska-Kałłaur}} * {{артыкул |аўтар=Błaszczak T. |загаловак=Autumn 1939 – The Vilnius Question and the Case of Lithuanian Belarusians |выданне=Lietuvos istorijos metraštis |год=2017 |нумар=67 |старонкі=163—178 |issn=1392-0588 |doi=10.7220/2335-8769.67.8 |lang=en |ref=Błaszczak}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [https://www.racyja.com/kultura/redkiya-zdymki-vilenskaj-belaruskaj-g/ Рэдкія здымкі Віленскай беларускай гімназіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200927081939/https://www.racyja.com/kultura/redkiya-zdymki-vilenskaj-belaruskaj-g/ |date=27 верасня 2020 }} * [https://pawet.net/library/history/bel_history/_belz/1935cl17/%D1%83_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%96._%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%96_%D0%B0%D0%B4_%D0%BD%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0.html У беларускай гімназіі. Уражанні ад непасрэднага назіральніка // Наша слова.pdf № 12 (116), 20 сакавіка 2024. // Наша слова.pdf № 12 (116), 20 сакавіка 2024.] // на [[pawet.net]] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Віленская беларуская гімназія}} [[Катэгорыя:Віленская беларуская гімназія| ]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з беларускай мовай навучання]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы, заснаваныя ў 1919 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1944 годзе]] [[Катэгорыя:1919 год у Вільні]] 3wl8o6l7emu0rnpkct1xc8kwzk6dwb1 5156314 5156304 2026-06-20T08:41:01Z M.L.Bot 261 5156314 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Віленская гімназія}} {{Школа}} '''Ві́ленская белару́ская гімна́зія''' — адна з першых беларускіх сярэдніх школ у [[Вільнюс|Вільні]], якая дзейнічала ў 1919—1944 гадах. У розны час тут працавалі [[Адам Станкевіч]], [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў Тарашкевіч]], [[Максім Гарэцкі]], [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антон Луцкевіч]], [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|Аркадзь Смоліч]], [[Рыгор Раманавіч Шырма|Рыгор Шырма]], [[Барыс Уладзіміравіч Кіт|Барыс Кіт]], [[Антон Антонавіч Грыневіч|Антон Грыневіч]], [[Язэп Драздовіч]], [[Антон Станіслававіч Неканда-Трэпка|Антон Неканда-Трэпка]], [[Францішак Грышкевіч]], [[Мікола Ільяшэвіч]], [[Хведар Ільяшэвіч]] і іншыя навукоўцы, літаратары і педагогі. Гімназію скончылі або навучаліся паэты і пісьменнікі [[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталля Арсеннева]], [[Алесь Салагуб]], [[Валянцін Паўлавіч Таўлай|Валянцін Таўлай]], [[Кастусь Акула]], мастак [[Раман Семашкевіч]], навуковец і старшыня [[Рада БНР|Рады БНР]] [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч]], дырэктар [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку|БІНіМ у Нью-Ёрку]] [[Вітаўт Тумаш]], гісторык [[Язэп Найдзюк]], журналіст і педагог [[Янка Багдановіч]], гісторык і выдавец [[Вацлаў Пануцэвіч]], публіцыст і грамадскі дзеяч [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявон Луцкевіч]]. == Гісторыя == === Заснаванне і станаўленне === [[Файл:ISM University Vilnius.jpg|thumb|[[Базыльянскія муры (Вільня)|Базыльянскія муры]], дзе размяшчалася гімназія ў 1919—1937 гадах]] Першыя беларускія школы ў Вільні адкрыліся яшчэ падчас нямецкай акупацыі ў 1915 годзе. Прыватная Віленская беларуская гімназія арганізавана 1 лютага 1919 года [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Іванам Луцкевічам]]. Першы дазвол выдалі акупацыйныя ўлады [[Нямецкая імперыя|Нямецкай імперыі]] ў канцы 1918 года, потым ён пацверджаны [[Літва|літоўскімі]] ўладамі напярэдадні заняцця горада [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]] на пачатку студзеня 1919 года. Рэгулярныя заняткі ў школе пачаліся 1 лютага 1919 года<ref>{{Артыкул |аўтар=А. |загаловак=1-я Віленская Беларуская Гімназія |выданне=[[Наша думка]] |тып=газета |год=1921 |нумар=21 |старонкі=2—3}}</ref>. Гімназія размяшчалася ў так званых [[Базыльянскія муры (Вільня)|Базыльянскіх мурах]] ([[Вастрабрамская вуліца|вуліца Вострабрамская]], 9), буйнейшым [[Беларусы ў Вільні|беларускім асяродку ў Вільні]] (таксама там размяшчаліся дзве беларускія пачатковыя школы, [[Беларускі музей у Вільні|Беларускі музей]], [[Беларускае навуковае таварыства (1918)|Беларускае навуковае таварыства]], [[Беларускі нацыянальны камітэт (Вільня)|Беларускі нацыянальны камітэт]], [[Беларускія настаўніцкія курсы (Вільня)|Беларускія настаўніцкія курсы]], [[Беларуская школьная рада Віленшчыны]], [[Віленская каталіцкая духоўная семінарыя|Духоўная семінарыя]] і [[Царква Святой Тройцы і базыльянскі манастыр (Вільнюс)|царква Святой Тройцы]]). Навучальная ўстанова была 8-класнай гуманістычнага тыпу, сумеснай для хлопчыкаў і дзяўчынак. Ад пачатку працавалі 18 настаўнікаў і навучаліся 387 вучняў<ref>{{Артыкул |загаловак=Склад вучняў 1-й Віленскай Беларускай Гімназіі к 21 снежня 1920 |выданне=Наша думка |год=1920 |нумар=1 |старонкі=5}}</ref>. [[Беларуская мова|Беларускай мовай]] спачатку выкладалі ўсе прадметы толькі ў падрыхтоўчым, першым і другім класах, старэйшыя вучні вучыліся на [[Руская мова|рускай мове]], выключэннем былі [[беларуская літаратура]], [[Гісторыя Беларусі|гісторыя]] і [[геаграфія Беларусі]]. З 1924 года ўсе дысцыпліны пачалі выкладаць беларускай мовай. У першыя гады пры гімназіі дзейнічаў прытулак для дзяцей-сірот з Вільні, [[Ашмянскі павет (1920—1940)|Ашмяншчыны]], [[Гродзенскі павет (1921—1940)|Гродзеншчыны]], [[Навагрудскі павет (1921—1940)|Навагрудчыны]], заснаваны ксяндзом [[Адам Станкевіч|Адамам Станкевічам]], і настаўніцкія курсы. Першы выпуск адбыўся 14 чэрвеня 1921 года. Гімназію скончылі 15 беларусаў, сярод іх — паэтка [[Наталля Арсеннева]], будучыя грамадскія дзеячы [[Адольф Клімовіч]], [[Ігнат Дварчанін]], [[Ян Станкевіч]], і 25 асоб іншых нацыянальнасцей<ref>{{Артыкул |загаловак=Выпуск у Віленскай Беларускай Гімназіі |выданне=Наша думка |год=1921 |нумар=27 |старонкі=6}}</ref><ref>{{Артыкул |загаловак=Хроніка. Выпускныя экзамены |выданне=[[Маладое жыццё (1920)|Маладое жыццё]] |год=1921 |нумар=3 |старонкі=8}}</ref>. У 1922 годзе гімназію паспяхова скончылі 36 вучняў<ref>{{Артыкул |загаловак=1-ая Віленская Беларуская Гімназія |выданне=[[Беларускі звон (1921)|Беларускі звон]] |год=1922 |нумар=15 |старонкі=4}}</ref>. === Дзейнасць у міжваеннай Польшчы === [[Файл:Vilnia, Biełaruskaja gimnazija, Bieł-čyrvona-bieły ściah. Вільня, Беларуская гімназія, Бел-чырвона-белы сьцяг (1922).jpg|thumb|Вокладка легітымацыі вучня гімназіі, 1922 год.]] Працяглы час гімназія была прыватнай і фінансавалася грамадскімі арганізацыямі, сярод іх Школьнай радай у Вільні, [[Таварыства беларускай школы|Таварыствам беларускай школы]] і бацькоўскім камітэтам. Афіцыйна называлася «Віленская беларуская гімназія камітэту бацькоў» ({{lang-pl|Gimnazjum Białoruskie Komitetu Rodzicielskiego}}) і мела рэгістрацыйны нумар 12. Частку вучняў з незаможных сем’яў вызвалялі ад аплаты за навучанне. Для фінансавай падтрымкі бедных навучэнцаў грамадскасць перыядычна ладзіла дабрачынныя мерапрыемствы. Напрыклад, 27 студзеня 1923 года ў памяшканні гімназіі адбылася спецыяльная вечарына са спектаклем і выступам хору, сродкі ад якой пайшлі на карысць незаможных вучняў<ref name="nb_4_1923">{{артыкул |загаловак=З Вільні. Вучнёўская вечарына |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1923 |нумар=4 |старонкі=4}}</ref>. У лістападзе 1922 года ў сувязі з абраннем дырэктара гімназіі [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў арашкевіча]] паслом у польскі [[Сойм Рэспублікі Польшча|Сойм]], выкананне яго абавязкаў было ўскладзена на педагога [[Антон Неканда-Трэпка|Антона Неканда-Трэпку]]. На пасяджэнні педагагічнай рады 26 лістапада 1922 года Тарашкевіч і былы дырэктар [[Міхаіл Сілуянавіч Кахановіч|Міхаіл Кахановіч]] выказалі жаданне афіцыйна пакінуць свае пасады ва ўстанове з 1 снежня 1922 года<ref name="nb_1_1922">{{артыкул |загаловак=З Беларускага жыцця. Беларуская гімназія |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1922 |нумар=1 |старонкі=4}}</ref>. У снежні 1922 года ўстанову наведаў праваслаўны мітрапаліт [[Юрый (Ярашэўскі)]], які звярнуўся да навучэнцаў і выкладчыкаў з прывітальным словам на беларускай мове, падкрэсліўшы важнасць нацыянальнай асветы<ref name="nb_visit">{{артыкул |загаловак=Мітрапаліт Юры ў Віленскай Беларускай Гімназіі |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1922 |нумар=3 |старонкі=6}}</ref>. У гэты ж перыяд установа актыўна запрашала новых педагогаў: паланіста Зянкевіча, гісторыка Снежынскага, выкладчыка царкоўнаславянскай мовы архімандрыта [[Павел (Марозаў)|Піліпа (Марозава)]], выкладчыка нямецкай мовы Аляксандра Міхалевіча<ref>{{Артыкул |загаловак=Хроніка. 1-ая Віленская Беларуская Гімназія |выданне=Беларускі звон |год=1922 |нумар=20 |старонкі=4}}</ref>. Гімназія працавала нягледзячы на перашкоды з боку польскіх уладаў і некалькі разоў мяняла юрыдычны статус. Паводле справаздач польскай палітычнай паліцыі (1924), улады падазравалі, што гімназія выхоўвае «ворагаў Польшчы і прыхільнікаў бальшавізму»{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=28}}. Першым дырэктарам быў [[Міхаіл Сілуянавіч Кахановіч|Міхаіл Кахановіч]], які ў 1923 годзе праз канфлікт пакінуў пасаду. З 1924 года дырэктарам стаў [[Радаслаў Астроўскі]]{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=60—61}}. З 1932 года ў выніку ўзмацнення ціску з боку польскага ўрада гімназія была адзяржаўлена і атрымала статус беларускага філіяла пры польскай {{нп3|V дзяржаўная гімназія імя Юльюша Славацкага ў Вільні|гімназіі імя Юльюша Славацкага|pl|V Państwowe Gimnazjum im. Juliusza Słowackiego w Wilnie}}. У 1937—1939 гадах яна размяшчалася ў будынку насупраць [[Касцёл Святога Духа (Вільнюс)|касцёла Святога Духа]] на [[Дамініканская вуліца (Вільня)|вуліцы Дамініканскай]] (цяпер Dominikonu g., 3-5). === Умовы навучання і грамадскае жыццё === [[Файл:Rodnyja Honi 1927 nr 3 s. 8.jpg|thumb|Мастацкая майстэрня. Злева сядзіць [[Язэп Драздовіч]], 1927 год.]] Інтэрнат беларускай гімназіі ў другой палове 1930-х гадоў знаходзіўся ў трохпавярховым доме на [[Вялікая вуліца (Вільня)|вуліцы Вялікай]] (цяпер Didzioji g., 30) каля [[Касцёл Святога Казіміра (Вільнюс)|касцёла Святога Казіміра]]. Сталовая працавала ў асобным будынку на вуліцы Святой Ганны. Праваслаўныя вучні гімназіі з канца 1920-х гадоў слухалі казані па-беларуску ў [[Царква Святой Параскевы Пятніцы (Вільнюс)|Пятніцкай царкве]]. Апроч адукацыі, у гімназіі праводзілася рознабаковае культурнае навучанне. У школе працавалі: * літаратурны і драматычны гурткі (з навучэнцаў складалася [[Беларуская драматычная майстроўня]], якая афіцыйна базіравалася ў тым жа будынку ў Базыльянскіх мурах<ref name="nb_pok">{{артыкул |загаловак=Беларускі паказальнік |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1923 |нумар=6 |старонкі=6}}</ref>); * мастацкая студыя пад кіраўніцтвам Язэпа Драздовіча; * гурток лацінскай мовы пад кіраўніцтвам Мікалая Красінскага і гурток геаграфіі пад кіраўніцтвам [[Ігнат Уладзіміравіч Канчэўскі|Ігната Канчэўскага]]; * духавы [[аркестр]] на 20 інструментаў і хор (у розныя гады ім кіравалі [[Язэп Канстанцінавіч Шнаркевіч|Язэп Шнаркевіч]]<ref name="nb_4_1923" /> і Рыгор Шырма). Таксама ў гімназіі існавала ўласная скаўцкая арганізацыя (заснавана ў 1922 годзе), вучнёўскі кааператыў. Навучэнцы самастойна выдавалі друкаваныя і рукапісныя часопісы. Віленская беларуская гімназія адрознівалася талерантнасцю: апроч [[Беларусы|беларусаў]], там вучыліся [[яўрэі]], [[палякі]], [[рускія]] і [[латышы]]. === Перыяд Другой сусветнай вайны і закрыццё === Пасля [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|заняцця Вільні Чырвонай Арміяй]] у верасні 1939 года дырэктар [[Васіль Кавалевіч]] быў звольнены, а яго намеснікам стаў Барыс Кіт{{sfn|Błaszczak|2017|с=173}}. Калі ў кастрычніку 1939 года [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|Вільня была перададзена Літве]], гімназія перажыла крызіс. Каля 80&nbsp;% вучняў і частка настаўнікаў пакінулі горад і з’ехалі ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] (пераважна ў [[Навагрудак]]){{sfn|Błaszczak|2017|с=168, 173}}. З-за рэзкага скарачэння колькасці навучэнцаў літоўскія ўлады панізілі статус установы да [[прагімназія|прагімназіі]]. Новым дырэктарам стаў ксёндз Адам Станкевіч{{sfn|Błaszczak|2017|с=173}}. Установа працягвала дзейнічаць ва ўмовах нямецкай акупацыі. Яна была канчаткова закрыта ў чэрвені 1944 года перад аднаўленнем у горадзе [[Савецкая ўлада|савецкай улады]]. === Пераемнасць і сучаснасць === У верасні 1994 года намаганнямі віленскіх беларусаў гімназія была адноўлена ў выглядзе сярэдняй школы №&nbsp;15 з беларускай мовай навучання. Пазней яна была перайменавана ў сярэднюю школу імя Францыска Скарыны. 15 лютага 2013 года мэрыя Вільнюса надала школе статус гімназіі ([[Віленская гімназія імя Францыска Скарыны]]). Штогод 1 лютага ў ёй адзначаецца гістарычны Дзень гімназіі. == Некаторыя супрацоўнікі == {{columns-list|colwidth=30em| * [[Майсей Абрамовіч|Абрамовіч Майсей]], выкладаў Закон Божы [[іўдаізм|яўрэям]] * [[Адольфава (настаўніца)|Адольфава]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўніца геаграфіі, гісторыі Польшчы{{sfn|Галяк|1982—1983|}} * [[Марыя Александровіч|Александровіч Марыя]] * [[Александроўская (настаўніца)|Александроўская]] («Александровічава»){{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Маці Станіслава Александровіча — гісторыка, прафесара ўніверсітэтаў у Торуні і Беластоку.</ref>, настаўніца польскай мовы, пасля Каліноўскага * [[Францішак Аляхновіч|Аляхновіч Францішак]]<ref>У Базыльянскіх мурах месцілася Беларуская драматычная майстроўня Ф. Аляхновіча.</ref>, настаўнік польскай мовы * [[Мікалай Пятровіч Анцукевіч|Анцукевіч Мікола]], настаўнік, '''дырэктар''' (?) * [[Антаніна Астроўская|Астроўская Антаніна]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Жонка Р. Астроўскага</ref>, выкладала «ручную працу»{{sfn|Галяк|1982—1983|}} * [[Радаслаў Астроўскі|Астроўскі Радаслаў]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, '''дырэктар''' (1924—1936, з перапынкам), выкладаў матэматыку, фізіку і касмаграфію * [[Ян Багаткевіч|Багаткевіч Ян]], выкладаў праваслаўную рэлігію * [[Вячаслаў Васілевіч Багдановіч|Багдановіч Вячаслаў (Вацлаў)]]<ref name="ШутУсп"/>, настаўнік матэматыкі * [[Генадзь Васілевіч Багдановіч|Багдановіч Генадзь]], настаўнік геаграфіі, гісторыі, алгебры, заканадаўства * [[Леанід Барысаглебскі|Барысаглебскі Леанід]], настаўнік фізікі * [[Наталля Бенцлебен|Бенцлебен (Банцлебен) Наталля]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Перад 2-ой сусветнай вайной жыла ў Вільні па вул. Антокаль.</ref>, настаўніца нямецкай мовы * [[Пётра Просты|Бобіч Ільдэфонс]], выкладаў польскую і лацінскую мовы, каталіцкі Закон Божы * [[Сцяпан Бракоўскі|Бракоўскі Сцяпан]], выкладаў гігіену * [[Віктар Бэер|Бэер Віктар]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, кіраваў хорам * [[Севярын Віславух|Віславух Севярын]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, выкладаў гісторыю Польшчы * [[Юліяна Вітан-Дубейкаўская|Вітан-Дубейкаўская Юліяна]], настаўніца нямецкай мовы (1919—22) * [[Вішнеўскі (настаўнік)|Вішнеўскі]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Канстанцін Галкоўскі|Галкоўскі Канстанцін]] * [[Алёна Гарбачка|Гарбачка Алёна]], настаўніца французскай мовы * [[Леаніла Усцінаўна Чарняўская|Гарэцкая (Чарняўская) Леаніла]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Жонка М. Гарэцкага</ref>, настаўніца беларускай мовы, геаграфіі, арыфметыкі * [[Максім Гарэцкі|Гарэцкі Максім]], беларуская мова * [[Станіслаў Гафтовіч|Гафтовіч Станіслаў]], настаўнік гімнастыкі * {{нп4|Уладзіслаў Глухоўскі|Глухоўскі Уладзіслаў|pl|Władysław Głuchowski}} * [[Станіслаў Глякоўскі|Глякоўскі Станіслаў]], настаўнік Закону Божага (1933—39) * [[Баляслаў Грабінскі|Грабінскі Баляслаў]], доктар * [[Антон Антонавіч Грыневіч|Грыневіч Антон]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік спеваў * [[Францішак Грышкевіч|Грышкевіч Францішак]], '''дырэктар''' (1941—44) * [[Ігнат Сымонавіч Дварчанін|Дварчанін Ігнат]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік беларускай літаратуры * [[Я. Дзічкоўскі|Дзічкоўскі Я.]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, выкладаў праваслаўны Закон Божы * [[Аляксандр Дмахоўскі|Дмахоўскі Аляксандр]], настаўнік матэматыкі, касмаграфіі, фізікі * [[Язэп Драздовіч|Драздовіч Язэп]] * [[Дубіцкі (настаўнік)|Дубіцкі]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, вёў дадатковыя матэматычныя курсы і падрыхтоўчыя курсы да здачы на атэстат («матуру») * [[Ганна Душэўская|Душэўская Ганна]]<ref>Сястра К. Дуж-Душэўскага</ref>, настаўніца польскай мовы * [[Павел Дыліс|Дыліс Павел]]{{sfn|Луцкевіч|1998}}, выкладаў кальвіністам Закон Божы * [[Аляксандр Егер|Егер Аляксандр]], настаўнік біялогіі і геаграфіі * [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч|Жук-Грышкевіч Вінцэнт]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік гісторыі * [[Міхаіл Мікалаевіч Заморын|Заморын Міхаіл]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref name="ШутУсп"/><ref>Паводле ўспамінаў вучняў «найбольш рускі» сярод настаўнікаў. Выехаў у Радашковічы, адкуль у 1930-я перабраўся ў СССР, рэпрэсіраваны.</ref>, настаўнік беларускай, рускай моў, геаграфіі і гімнастыкі * [[Язэп Зарэмба|Зарэмба Язэп]] * [[Арон Згірскі|Згірскі Арон]]<ref name="Серп32">Серпухов… С. 32.</ref>, настаўнік спеваў * [[Фелікс Згірскі|Згірскі Фелікс]], настаўнік спеваў і гімнастыкі * [[Язэп Згірскі|Згірскі Язэп]], настаўнік лацінскай мовы і спеваў * [[В. Зеньковіч|Зеньковіч В.]]<ref name="Серп31"/> * [[Лідзія Ігнатава|Ігнатава Лідзія]], настаўніца французскай мовы * [[Мікола Ільяшэвіч|Ілляшэвіч Мікола]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, выкладаў прапедэўтыку філасофіі * [[Хведар Ільяшэвіч|Ілляшэвіч Хведар]], настаўнік беларускай мовы * [[Васіль Кавалевіч|Кавалевіч Васіль]], '''дырэктар''' (да восені 1939) * [[Сяргей Казека|Казека Сяргей]], настаўнік рускай мовы * [[Каліноўскі (настаўнік)|Каліноўскі]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік польскай мовы, пасля Швахловіча * [[Галіна Капава|Капава Галіна]], настаўніца гімнастыкі * [[Сымон Кароль|Кароль Сымон]]{{sfn|Луцкевіч|1998|}}, настаўнік спеваў * [[Ян Карэтнікаў|Карэтнікаў Ян]], настаўнік музыкі * [[Габрыелія Касіньская|Касіньская Габрыелія (Касінская Габрыэля)]], настаўніца польскай мовы<ref>Wspominana jest jako dobra nauczycielka o usposobieniu romantycznym.</ref> * [[Іван Катовіч|Катовіч Іван]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік прыродазнаўства ў першых класах, геаграфіі * [[Мікола Катовіч|Катовіч Мікола]], дзелавод * [[Міхаіл Сілуянавіч Кахановіч|Кахановіч Міхаіл]], старшыня педагагічнай рады (1918), '''дырэктар''' (1919—1922), настаўнік гісторыі * [[Барыс Уладзіміравіч Кіт|Кіт Барыс]], настаўнік (1931—1939), '''дырэктар''' (1939) * [[Аляксандр Коўш|Коўш Аляксандр]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік праваслаўнага Закона Божага * [[Мікалай Фаміч Красінскі|Красінскі Мікалай]]<ref name="Лях">Ляхоўскі…</ref>, выкладаў гісторыю і рускую мову, інспектар гімназіі * [[Іван Краскоўскі|Краскоўскі Ян]]<ref name="ШутУсп"/>, настаўнік гісторыі * [[Марыя Крамянёва|Крамянёва (Кшэменёва, Кжэменёва) Марыя]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўніца польскай мовы, пасля Александровіч * [[Ніл Кульчыцкі|Кульчыцкі Ніл]], выкладаў праваслаўны Закон Божы * [[Мікола Ласковіч|Ласковіч Мікола]], настаўнік матэматыкі * [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Луцкевіч Антон]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік беларускай мовы * [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Луцкевіч Іван]], настаўнік беларусазнаўства і краязнаўства * Лукашэвіч Уладзімір, выкладаў праваслаўны Закон Божы{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, таксама сакратар гімназіі{{sfn|Луцкевіч|1998}} * [[Вольга Мароз|Мароз Вольга]]{{sfn|Луцкевіч|1998}}, буфетчыца і прыбіральшчыца * [[Марцінкевіч (настаўнік)|Марцінкевіч]]{{факт?}}, настаўнік фізкультуры<ref>Кіраўнік Віленскага камітэта БНП, арыштаваны савецкай бяспекай, лёс невядомы.</ref> * [[Мікалай Міхайлавіч Марцінчык|Марцінчык Мікалай]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>(3.12.1901, в. Кубельнікі каля Бераставіцы — 23.5.1980). Лекар. Скончыў Віленскі ўніверсітэт (1927), адзін з кіраўнікоў Беларускага студэнцкага саюза, рэдактар часопіса «Студэнцкая Думка», дзеяч Грамады, Таварыства беларускай школы. Настаўнічаў у Віленскай беларускай гімназіі. Некалькі разоў быў арыштаваны польскай паліцыяй, у 1931 сасланы з Вільні пад нагляд паліцыі. Працаваў лекарам у Нараўцы на Беласточчыне. У 1948 арыштаваны органамі савецкай дзяржбяспекі. 12.8.1949 прыгавораны на 10 гадоў лагераў, сасланы ў Варкуту. У 1956 вярнуўся ў Гродна.</ref>, выкладаў хімію і анатомію * [[Ніна Маткоўская|Маткоўская Ніна]], настаўніца французскай мовы * [[Фаіна Мікуліна|Мікуліна Фаіна]]<ref name="ШутУсп"/>, выкладчыца агульнай гісторыі, рускай мовы * [[Аляксандр Міхалевіч|Міхалевіч Аляксандр]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Юрыст. Прыняў духоўны сан — стаў праваслаўным святаром. Падчас 2-ой сусветнай вайны быў настаяцелем прыходу ў Заходняй Беларусі. Пахаваны на Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках (Вільнюс).</ref>, настаўнік лацінскай і нямецкай моў, '''дырэктар''' * [[Юліяна Вітан-Дубейкаўская|Мэнке Юліяна]], выкладала нямецкую мову, агульную гісторыю, прапедэўтыку філасофіі * [[Эмілія Наруцкая|Наруцкая Эмілія]], настаўніца гісторыі * [[Антон Станіслававіч Неканда-Трэпка|Неканда-Трэпка Антон]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, '''дырэктар''' (1922-23, 1928-30), выкладаў фізіку з 1920 * [[Мікола Пакроўскі|Пакроўскі Мікола]], доктар * [[Сяргей Канстанцінавіч Паўловіч|Паўловіч Сяргей]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік праваслаўнага Закону Божага, '''дырэктар''' (1925—1928)<ref>Маракоў Л. У. РЛ; РС.</ref> * [[Міхаіл Пліс|Пліс Міхаіл]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік праваслаўнага Закону Божага (1919—1923) * [[Соф’я Пронька|Пронька Соф’я]], настаўніца беларускай мовы, арыфметыкі, малявання, каліграфіі * [[Пятро Радзюк|Радзюк Пётра]]{{sfn|Пецюкевіч|2005}}, настаўнік фізікі (1941-44) * [[Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі|Рак-Міхайлоўскі Сымон]], настаўнік матэматыкі, фізікі і хіміі (1920 — ?) * [[Канстанцін Ральцэвіч|Ральцэвіч Канстанцін]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік матэматыкі * [[Вольга Русак|Русак Вольга]]<ref name="Летап">Летапіс…</ref>, настаўніца нямецкай мовы (НБГ, з 1934) * [[Люба Русецкая|Русецкая Люба]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, выкладала «навукі аб рэчах»{{sfn|Галяк|1982—1983|}} * [[Язэп Рэшаць|Рэшаць Язэп]], настаўнік Закону Божага * [[Іван Савіцкі|Савіцкі Іван]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік гісторыі ў пачатковых класах * [[Леанід Савінскі|Савінскі Леанід]]<ref name="ШутУсп" />, настаўнік матэматыкі і фізікі * [[Алёна Сакалова-Лекант|Сакалова-Лекант Алёна]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Адна з пачынальнікаў беларускага школьніцтва ды ініцыятараў стварэння ВБГ. Да арышту жыла ў Вільні па вул. Вострабрамскай 8 (Ausros Vartu g. 9) — «Базыльянскія муры». Пасля 1944 рэпрэсіраваная савецкай бяспекай, асуджана на 6 гадоў лагераў. У сяр. 1950-ых вярнулася ў Вільнюс. Памерла ў 1960, пахавана на Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках (Вільнюс). Гл.: ''Войцік Г. Алёна Сакалова-Лекант: (серыя «Партрэты Віленчукоў») / Галіна Войцік. — Вільня: Рунь, 2004. — 17, (3) с.: партр.; ISBN 9955-427-03-5''</ref>, настаўніца беларускай мовы, арыфметыкі, малявання, каліграфіі (1919—1944) * [[Ніна Аляксандраўна Сасноўская|Сасноўская Ніна]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўніца малявання і каліграфіі * [[Мікола Сіняўскі|Сіняўскі Мікола]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік матэматыкі * [[Адам Станкевіч|Станкевіч Адам]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, кс., настаўнік каталіцкага Закону Божага (1919—1944{{sfn|Галяк|1982—1983|}}), лацінскай мовы, '''дырэктар''' * [[Уладзіслаў Талочка|Талочка Уладзіслаў]]<ref name="ШутУсп" />, кс., настаўнік каталіцкага Закону Божага * [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Тарашкевіч Браніслаў]], '''дырэктар''' (1921—1922), выкладаў прапедэўтыку філасофіі * [[Хлебэк (настаўнік)|Хлебэк]], настаўнік польскай мовы * [[Караль Швахловіч|Швахловіч Караль]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік польскай мовы * [[Язэп Канстанцінавіч Шнаркевіч|Шнаркевіч Язэп]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>З 1921 настаўнік Нясвіжскай беларускай гімназіі. Быў кіраўніком беларускамоўных класаў, выкладчыкам беларускай мовы, беларусазнаўства і спеваў. Пасля закрыцця польскімі ўладамі Нясвіжскай беларускай гімназіі (1924) працаваў настаўнікам у Віленскай беларускай гімназіі. Разам з жонкай Надзеяй пахаваны на праваслаўных Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках (Вільнюс).</ref>, кіраваў хорам * [[Марыя Шутовіч|Шутовіч Марыя]]<ref name="ШутУсп" />, загадвала інтэрнатам * [[Рыгор Раманавіч Шырма|Шырма Рыгор]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}, настаўнік спеваў і выхавацель у інтэрнаце * [[Леанід Шчасновіч|Шчасновіч Леанід]], настаўнік гімнастыкі * [[Пётра Шчасны|Шчасны Пётра]]<ref>Паходзіў з Навагрудчыны. Скончыў Вышэйшую школу гандлёвую ў Варшаве. Валодаў англійскай, нямецкай, рускай, беларускай, польскай мовамі. Разам з [[Барыс Кіт|Барысам Кітам]] у 1942 працаваў у семінарыі ў Паставах.</ref>, настаўнік фізікі * [[Шыдлоўскі (настаўнік)|Шыдлоўскі]], выкладчык геаграфіі Польшчы * [[Павел Южык|Южык Павел]], выкладчык малявання (1920-я) * [[Яўгенія Юзьврэк|Юзьврэк Яўгенія]], настаўніца французскай мовы * [[Андрэй Паўлавіч Якубецкі|Якубецкі Андрэй]], настаўнік гімнастыкі * [[Мадэст Яцкевіч|Яцкевіч Мадэст]], настаўнік гімнастыкі }} == Некаторыя вучні == [[Файл:Adolf Klimovič maturity certificate (1921).jpg|thumb|Атэстат спеласці [[Адольф Юстынавіч Клімовіч|Адольфа Клімовіча]] (1900—1970) аб заканчэнні 1-й Віленскай беларускай гімназіі. Дакумент выдадзены 22 чэрвеня 1921 года. Уверсе бланка размешчаны герб «[[Пагоня]]» ў дубовым вянку і бела-чырвона-белымі стужкамі.]] <gallery mode="nolines" widths="300"> Файл:Vypusk 2 1921.jpg|Група другога выпуску гімназіі (1921). Першая справа ў трэцім шэрагу — [[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталля Арсеннева]]. </gallery> {{кал|3}} * [[Кастусь Акінчыц|Акінчыц Кастусь]] * [[Валяр’ян Алексяюк|Алексяюк Валяр’ян]] (вып. 1921){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Наталля Арсеннева|Арсеннева Наталля]]<ref name="Серп33"/> (вып. 1921) * [[Слава Арэнь|Арэнь Слава]]<ref>У 1931 пасля ліквідацыі Клецкай беларускай гімназіі (дзе яго бацька быў настаўнікам) пачаў вучыцца ў Віленскай беларускай гімназіі. Арыштаваны польскі ўладамі, пасля выхаду на волю нелегальна перайшоў у СССР, рэпрэсіраваны.</ref> * [[Г. Астроўскі|Астроўскі Г.]] * [[Лявон Андрэевіч Бабровіч|Бабровіч Лявон]] * [[Янка Антонавіч Багдановіч|Багдановіч Янка]] (вып. 1927) * [[Пётр Бакач|Бакач Пётр]]<ref>Туронак Ю. Беларуская кніга пад…</ref> * [[Вера Белакоз|Белакоз Вера]]<ref>[http://novychas.info/asoba/naliezala_da_arhanizacyi_zyvie/ Належала да арганізацыі «Жыве Беларусь!»]</ref> * [[Ірэна Будзька|Будзька Ірэна]]<ref>Дачка [[Эдвард Будзька|Эдварда Будзькі]]. Выпускніца Віленскага ўніверсітэта. Перад 2-ой сусветнай вайной выйшла замуж за [[Вацлаў Пануцэвіч|Вацлава Пануцэвіча]]. У 1939—1941 разам з мужам працавала настаўніцай у Будславе. Пасля 2-ой сусветнай вайны ў эміграцыі. Была настаўніцай прыродазнаўства ў Беларускай гімназіі імя М. Багдановіча ў Германіі. Жыве ў ЗША.</ref> * [[Людвіка Будзька|Будзька Людвіка]]<ref>Дачка [[Эдвард Будзька|Эдварда Будзькі]]. Выпускніца Віленскага ўніверсітэта. У 1939—1941 працавала настаўніцай у Будславе. Пасля 2-ой сусветнай вайны ў эміграцыі. У 1950-я выйшла замуж за Антона Бяленіса. Жыла ў ЗША. Супрацоўнічала з газетай «Беларус».</ref> * [[Часлаў Будзька|Будзька Часлаў]] * [[Аркадзь Быхавец|Быхавец Аркадзь]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Часлаў Васілевіч|Васілевіч Часлаў]]<ref>Паходзіў з Будслава. У 1939 рэпрэсіраваны савецкай дзяржбяспекай.</ref> * [[Мікалай Пятровіч Васілеўскі|Васілеўскі Мікола]]<ref name="Серп33">Серпухов… С. 33.</ref> * [[М. Васілёк|Васілёк М.]]<ref name="Серп32"/> * [[Міхал Вітушка|Вітушка Міхал]] (вып. 1930) * [[Галіна Антонаўна Войцік|Войцік (Луцкевіч) Галіна]]<ref>Дачка Зоські Верас</ref> * Воўк-Левановіч Аўгіння<ref>Эмігравала ў Аўстралію</ref> * [[Кіра Гаўрыловіч|Гаўрыловіч Кіра]] * [[Леанід Галяк|Галяк Леанід]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}} (вып. 1930) * [[Васіль Грузд|Грузд Васіль]]<ref>Не скончыў навучання, нелегальна перайшоў у СССР, рэпрэсіраваны</ref> * [[Францішак Грышкевіч|Грышкевіч Францішак]]<ref>Маракоў РЛ</ref> (вып. 1926) * [[Адам Дасюкевіч|Дасюкевіч Адам]] * [[Ігнат Сымонавіч Дварчанін|Дварчанін Ігнат]]<ref name="Серп33"/> (экстэрн. 1921) * [[Мацей Дурэйка|Дурэйка Мацей]]<ref>Жаўнер Арміі Андэрса, жыў у Вялікабрытаніі</ref> * [[Арнольд Дыліс|Дыліс Арнольд]]<ref name="ШутУсп">''Шутовіч Я.'' Успаміны пра …</ref><ref name="Серп30">Серпухов… С. 30</ref> * [[Аўген Дыліс|Дыліс Аўген]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Павел Дыліс|Дыліс Павел]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Людміла Жамойціна|Жамойціна Людміла]] (вып. 1937)<ref>Сястра [[Янка Жамойцін|Я. Жамойціна]]. Нар. 9.6.1915 у сялянскай сям’і ў в. Клімавічы, на Лідчыне. Скончыла педагагічны інстытут (1939). У 1939—1941 працавала ў Лідскай беларускай дзесяцігодцы, у тым часе выйшла замуж. З 1941—1943 кіравала Самашкскай беларускай пачатковай школай. У 1943 выехала ў Вільню. З 1946 жыла ў Польшчы ў Любліне, а з 1956 у Варшаве. Працавала настаўніцай рускай мовы ў ліцэі імя Ю. Славацкага. Пам. 3.1.1986.</ref> * [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч|Жук-Грышкевіч Вінцэнт]] (вып. 1922) * [[Раіса Жук-Грышкевіч|Жук-Грышкевіч Раіса]] * [[Аляксандр Жыткевіч|Жыткевіч Аляксандр (Шура)]] * [[Янка Жэдзік|Жэдзік Янка]]<ref>Пад акупацыяй кіраваў школай у Пружанах.</ref> * [[Гелена Забельская|Забельская Гелена]] * [[Эма Залкінд|Залкінд Эма]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Лейзар Зарэцкі|Зарэцкі Лейзар]] (вып.1923){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Анатоль Іверс|Іверс Анатоль]] (Міско Іван)<ref>Чыгрын С. Не пыталі, ці зжата, ці скошана… // Ніва № 4 (2280), 23 студз. 2000.</ref> (1926—1928) * [[Мікола Ільяшэвіч|Ілляшэвіч Мікола]] (вып. 1923) * [[Хведар Ільяшэвіч|Ілляшэвіч Хведар]] * [[Антон Кабак|Кабак Антон]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Уладзімір Кабушка|Кабушка Уладзімір]] * [[Барыс Сафронавіч Каверда|Каверда Барыс]] * [[Дуся Казлова|Казлова Дуся]]<ref>[https://novychas.by/poviaz/jae-dapytvau-asabista-canava 1]</ref> * [[Леанард Казлоўскі|Казлоўскі Леанард/Леў]] (вып.1923){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Уладзімір Каляўр|Каляўр (Калаўр) Уладзімір]] (памёр у снежні 1922 года, быўшы вучнем 8-га класа)<ref name="nb_obituary">{{артыкул |загаловак=Уладзімір Каляўр (некралог) |выданне=[[Наша Будучыня (1922)|Наша Будучыня]] |тып=газета |год=1922 |нумар=3 |старонкі=6}}</ref><ref name="Серп31">Серпухов… С. 31.</ref> * [[Язэп Каліцкі|Каліцкі Язэп]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Аляксандр Калодка|Калодка Аляксандр]] (1926—1927) * [[Мацей Канапацкі|Канапацкі Мацей]]<ref>Сын [[Гасан Канапацкі|Гасана Канапацкага]]</ref> * [[Міхаіл Канцылярчык|Канцылярчык Міхаіл]] * [[Усевалад Кароль|Кароль Усевалад]]<ref>Нар. 18.10.1919 у в. Старое Сяло на Міншчыне. Палітычна-грамадскі дзеяч. У 1928—1929 вучыўся ў Радашковіцкай беларускай гімназіі. З 1929 вучань Віленскай беларускай гімназіі (скончыў 1936). Пасля студэнт медыцынскага факультэта Віленскага ўніверсітэта. Быў апошнім кіраўніком [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускага студэнцкага саюза]]. Падчас нямецкай акупацыі працаваў у Баранавічах лекарам, належаў да падпольнай Беларускай незалежніцкай партыі. У 1944 арыштаваны НКУС, асуджаны на 10 гадоў зняволення. Памёр у пач. кастрычніка 1984 у Баранавічах.</ref> (вып. 1936) * [[Ганна Карпюк|Карпюк Ганна]] * [[Іван Касяк|Касяк Іван]]<ref>Маракоў РЛ.</ref> * [[Канстанцін Касяк|Касяк Канстанцін]]<ref name="КоўшМае"/><ref>Паводле адных звестках, расстраляны немцамі ў 1943 на даносе, па другіх — палякамі ў 1944 (Коўш С.), паводле трэціх — пасля 2-ой сусветнай вайны жыў у Вілейцы і быў рэпрэсіраваны.</ref> * [[Анеля Катковіч|Катковіч Анеля]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Адольф Клімовіч|Клімовіч Адольф]]<ref name="Серп33"/> * [[Уладзімір Корж|Корж Уладзімір]] (вып. 1922)<ref name="Серп30"/> {{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Святаслаў Коўш|Коўш Святаслаў]] (вып. 1934) * [[Вольга Крако|Крако Вольга]]<ref name="НС91-22"/> * [[Кубаў (вучань)|Кубаў]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}} * [[Уладзімір Лабко|Лабко Уладзімір]] * [[Ганна Ліхадзіеўская|Ліхадзіеўская Ганна]] (вып.1922) {{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Луцкевіч Лявон]]<ref>Нар. 1922. Падчас нямецкай акупацыі — афіцэр Беларускай Краёвай Абароны, быў у батальёне «Дальвіц», арыштаваны ў Польшчы (1945), праходзіў па працэсе над кіраўнікамі БНП («справа 6-ці», Мінск, 1946), пасля лагераў жыў у Вільнюсе. Пам. 1997.</ref> * [[Юрка Луцкевіч|Луцкевіч Юрый (Юрка)]] * [[Аляксандр Лябецкі|Лябецкі Аляксандр]] * [[Ніна Ляўковіч|Ляўковіч Ніна]] * [[Анастасія Малюк|Малюк Анастасія]] * [[Вольга Мароз|Мароз Вольга]]<ref name="НС91-22">Наша слова, 1991, № 22, 17-23 ліпеня.</ref> * [[Леаніла Марціновіч|Марціновіч (Спорык) Леаніла]]<ref name="НС91-22"/> * [[Ніна Марціновіч|Марціновіч Ніна]] * [[Люба Марцінчык|Марцінчык Люба]] * [[Барыс Махляр|Махляр Барыс]] * [[Таццяна Мацвеева|Мацвеева Таццяна]]<ref name="ШутУсп"/> * [[Мікалай Мінкевіч|Мінкевіч Мікалай]] * [[Міхаіл Гаўрылавіч Мінкевіч|Мінкевіч Міхаіл]] (вып. 1937) * [[Альберт Мілер|Мілер Альберт]] (вып. 1930) * [[Якуб Герасімавіч Міско|Міско Якуб]]<ref>''Маракоў Л.'' Міско Якуб Герасімавіч // Рэпрэсаваныя літаратары… Т. 2.</ref> (1925—1928) * [[Галя Міхалевіч|Міхалевіч Галя]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref name="ReferenceA">Бацька — настаўнік гімназіі Аляксандр Міхалевіч</ref> * [[Наталля Міхалевіч|Міхалевіч Наталля]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref name="ReferenceA"/> * [[Аркадзь Міцька|Міцька Аркадзь]] (вып.1923){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Нікандар Мядзейка|Мядзейка Нікандар]] * [[Герэк Мядзёлка|Мядзёлка Герэк]]<ref>нар. 1917. Навучаўся адзін год. Скончыў чыгуначную школу ў Лунінцы. Пасля вайны жыў у Польшчы, працаваў на «Pafawag» (фабрыка чыгуначных вагонаў) ва Уроцлаве. Памёр 1968, Уроцлаў.</ref> * [[Чэслаў Мядзёлка|Мядзёлка Чэсь]]<ref>нар. 1911. Навучаўся адзін год. Перад 2-ой сусветнай вайной працаваў бухгалтэрам у Лунінцы. Пасля вайны жыў у Польшчы. Памёр у 1995, Длугалэнцы каля Уроцлава.</ref> * [[Станіслаў Мядоўскі|Мядоўскі Станіслаў]] * [[Часлаў Найдзюк|Найдзюк Часлаў]] * [[Язэп Найдзюк|Найдзюк Язэп]]{{Факт?}} * [[Яўген Насекайла|Насекайла Яўген]] * [[Казімір Неканда-Трэпка|Неканда-Трэпка Казімір]]{{Sfn|Пецюкевіч|2005}}<ref>Сын Антона</ref> * [[Раіса Падабед|Падабед Раіса]]<ref name="КоўшМае">Коўш, С. Мае ўспаміны…</ref> * [[Падагель (вучань)|Падагель]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Янка Чабор|Патаповіч Іван]] (вып. 1931) * [[Канстанцін Паўль|Паўль Канстанцін]]<ref name="Летап"/> (7 кл., 1935), адзін з ініцыятараў стварэння ў 1935 годзе дружыны скаўтаў у ВБГ. * [[Лявон Паўль|Паўль Лявон]]<ref name="Летап"/> (7 кл., 1935), адзін з ініцыятараў стварэння ў 1935 годзе дружыны скаўтаў у ВБГ. * [[Мар’ян Пецюкевіч|Пецюкевіч Мар’ян (Марыян)]]<ref name="Серп33"/> * [[Ніна Прахаровіч|Прахаровіч Ніна]] * Прохараў А.<ref name="Серп32"/> (8 кл., 1922), ініцыятар стварэння ў 1922 годзе 1-й дружыны скаўтаў у ВБГ. * Пятроўскі<ref name="КоўшМае"/>, магчыма, але не пацверджана, брат [[Ян Пятроўскі|Яна Пятроўскага]]. * [[Аляксей Рава|Рава Аляксей]] (вып. 1923){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Пётра Радзюк|Радзюк Пётра]] * [[Міраслава Русак|Русак (Станкевіч) Міраслава]]<ref>Сястра Яраслава Станкевіча.</ref> * [[Міхаіл Рэшатаў|Рэшатаў Міхаіл]] * [[Лявон Рыдлеўскі|Рыдлеўскі Лявон]] * [[Анатоль Сакалоў|Сакалоў Анатоль]]{{sfn|Галяк|1982—1983|}}<ref>Нар. 1915, сын А. Сакаловай-Лекант. Скончыў Віленскую беларускую гімназію, юрыдычны факультэт Віленскага ўніверсітэта. У 1938 вывучаў юрыспрудэнцыю ў Варшаве. У 1941 — бурмістар г. Беразіно. У 1942 удзельнічаў ў несавецкім беларускім партызанскім руху, у атрадзе Ул. Шавеля пад Барысавам. Афіцэр Беларускае Краёвае Абароны, член БНП. Пасля вайны ў Германіі, далейшы лёс невядомы, магчыма эміграваў ў Амерыку.</ref> * [[Юльян Саковіч|Саковіч Юльян]] * [[Алесь Салагуб|Салагуб Алесь]]<ref name="Серп32"/> (вып. 1927) * Сасноўскі Аляксандр (вып. 1921){{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Раман Семашкевіч|Семашкевіч Раман]]<ref name="Лях"/> * [[Васіль Лукіч Сідаровіч|Сідаровіч Васіль]]<ref name="Серп33"/> * [[Вінцук Склубоўскі|Склубоўскі Вінцук]]<ref>[https://niva.bialystok.pl/issue/2002/20/art_03.htm Міхась Хмялеўскі. Памёр Вінцук Склубоўскі // Тыднёвік беларусаў у Польшчы «Ніва». — 2002. — № 20 (2401).] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210308125836/https://niva.bialystok.pl/issue/2002/20/art_03.htm |date=8 сакавіка 2021 }}</ref> * [[Максім Танк|Скурко Яўген (Максім Танк)]] * [[Марыя Скурчанка|Скурчанка Марыя]]{{Sfn|Луцкевіч|1998|}}, адна з першых абітурыентак. * [[Барыс Сладкоўскі|Сладкоўскі Барыс]] * [[Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч|Станкевіч Станіслаў]] * [[Ян Станкевіч|Станкевіч Ян]] (вып. 1921) * [[Яраслаў Станкевіч|Станкевіч Яраслаў]]<ref>Сын [[Станіслаў Лявонавіч Станкевіч|Ст. «Кнігара» Станкевіча]], брат Міраславы Русак</ref> * [[Бернард Стаповіч|Стаповіч (Стэповіч) Бернард]]<ref>Брат [[Казімір Сваяк|Казіміра Сваяка]]. Нар. 30.8.1907 у вёсцы Барані на Віленшчыне. У 1939 скончыў агранамічны факультэт Віленскага ўніверсітэта. У 1945 прыехаў у Сопат, да 1952 працаваў у Аддзеле сельскай гаспадаркі ваяводскай управы ў Гданьску, пасля ў Міністэрстве сельскай гаспадаркі ў Варшаве. У 1972 выйшаў на пенсію, пісаў артыкулы па аграноміі ў часопіс «Gromada Rolnik Polski». Пам. 9.8.1982.</ref> * [[Таццяна Стракоўская|Стракоўская Таццяна]] * [[Таісія Сухая|Сухая Таісія]] * [[Антон Сымановіч|Сымановіч Антон]] * [[Аляксей Сянкевіч|Сянькевіч Аляксей]]{{Факт?}} * [[Ніна Тарас|Тарас Ніна]] (вып. 1936) * [[Юрка Тарасюк|Тарасюк Юрка]]<!--удзельнік страйку ў лютым 1929--> * [[Валянцін Паўлавіч Таўлай|Таўлай Валянцін]] * [[Вітаўт Тумаш|Тумаш Вітаўт]] * [[Мікалай Урбановіч (вучань)|Урбановіч Мікалай]] * [[Язэп Паўлавіч Урбановіч|Урбановіч Язэп]]<ref name="Серп32"/> * [[Юры Фёдараў|Фёдараў Юры]] * [[Часлаў Ханяўка|Ханяўка Чэслаў]] * [[Янка Хвораст|Хвораст Іван]]<ref name="КітУспАбБГВ">Кіт, Б. Успаміны аб…</ref> (вып. 1927) * [[Вера Шавель|Шавель (Шавелева) Вера]] * [[Уладзімір Шавель|Шавель Уладзімір]]<ref>Пасля быў студэнтам юрыдычнага факультэта Віленскага ўніверсітэта. З 1943 камендант паліцыі Мінскай акругі, увосень 1943 загінуў пры невысветленых акалічнасцях. Яго памяці, між іншых, прысвечаны ўспаміны [[Язэп Малецкі|Язэпа Малецкага]] («Пад знакам Пагоні», Таронта, 1976).</ref> * [[Антон Шантыр|Шантыр Антон]]<ref>Сын Зоські Верас</ref> * [[Яўгенія Шастак|Шастак Яўгенія (Жэня)]]<ref>Нар. 27.4.1922 у вёсцы Заполле на Навагрудчыне (цяпер Карэліцкі р-н Гродзенскай вобл.) у сялянскай сям’і. Грамадская дзеячка, лекар. Скончыла Віленскую беларускую гімназію (1939). Удзельнічала ў [[Другі Усебеларускі кангрэс|II Усебеларускім кангрэсе]]. Арыштавана ў 1948 калі была студэнткай 4 курсу медінстытуту, асуджаная на 25 гадоў зняволення, пакаранне адбывала ў Кінгірскім лагеры. Пасля вызвалення (1956) была залічана на 4 курс Мінскага медінстытута. Працавала лекарам, жыла ў Навагрудку. Пам. 20.11.1998.</ref> (вып. 1939) * [[Галіна Швед|Швед (Швэд) Галіна]]<ref name="КоўшМае"/> * [[Павел Шкодзіч|Шкодзіч Павел]] (адл. 1929)<ref>Малодшы брат [[Васіль Шкодзіч|Васіля Шкодзіча]], адлічаны ў 1929 годзе за ўдзел у забастоўках, выехаў у СССР, у 1937 годзе рэпрэсаваны.</ref> * [[Анатоль Шкуцька|Шкуцька Анатоль]] (вып. 1928) * [[Вера Шостак|Шостак Вера]]<ref>Вера Сымонаўна Спарычанка‑Шостак. Нар. 19.12.1917 на Навагрудчыне. Працавала настаўніцай англійскай мовы ў Вільнюсе. Мела дачку і сына Яраслава Войціка. Пам. 4.3.2008, пахаваная на праваслаўных могілках Быліны (Вільнюс).</ref> * [[Янка Шутовіч|Шутовіч Ян]]<ref name="Серп33"/> (вып. 1924) * [[Аляксандр Канстанцінавіч Шыдлоўскі|Шыдлоўскі Александр]] (з 1921) * [[Аляксандр Юшко|Юшко Аляксандр]] (вып.1923) {{sfn|Кнырэвіч|2020|}} * [[Кузьма Янэль|Янэль Кузьма]] ; Памылкі гістарыёграфаў * [[Антон Шукелойць|Шукелойць Антон]]<ref>Ёрш С. Сябры Беларускай Незалежніцкай Партыі. Біяграфічны даведнік // Вяртаньне БНП. Асобы і дакумэнты Беларускай Незалежніцкай Партыі. — Слонім-Мінск, 1998.</ref> не вучыўся ў ВБГ. {{канец кал}} == Памяць == <gallery caption="Памятныя шыльды на былым будынку Віленскай беларускай гімназіі" class="center" widths="150" heights="150"> Haloŭny fasad Vilenskaj himnasii.jpg|Былы будынак Віленскай беларускай гімназіі Natallia Arseńnieva Vilnia 1919-1921.jpg|[[Наталля Аляксееўна Арсеннева|Наталля Арсеннева]] Maksim Harecki Vilnia 1919-1923.jpg|[[Максім Гарэцкі]] Adam Stankevič 1891-1949 šylda.Vilnia.jpg|[[Адам Станкевіч]] </gallery> == Заўвагі == {{reflist|group="nb"}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |загаловак=25-лецьце беларускай гімназіі у Вільні |месца=Вільня |выдавецтва=Выданне Беларускае Гімназіі у Вільні |год=1944 |старонак=48 |спасылка=https://archive.org/details/da-25-leccia-vbh-1944}} * {{кніга |аўтар=Адамковіч А. |загаловак=Беларусы ў Літве: учора і сёння. Кніга І – Вільня |адказны=рэд. Л. Плыгаўка |месца=Вільня |выдавецтва=Таварыства беларускай культуры ў Літве |год=2010 |старонкі=43—78 |isbn=978-9955-578-14-7}} * {{кніга |аўтар=[[Аляксандр Мікалаевіч Вабішчэвіч|Вабішчэвіч А. М.]] |загаловак=Асвета ў Заходняй Беларусі (1921—1939): Манаграфія |месца=Брэст |выдавецтва=Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт |год=2004 |старонак=116 |isbn=985-473-117-0}} * {{артыкул |аўтар=[[Аляксандр Мікалаевіч Вабішчэвіч|Вабішчэвіч А. М.]] |загаловак=Беларускія гімназіі ў культурна-асветніцкім і грамадска-палітычным жыцці Заходняй Беларусі (1920 — 1930-яя гг.) |выданне=Białoruskie Zeszyty Historyczne |год=2002 |нумар=18 |старонкі=78—90}} * {{кніга |аўтар=Галяк Л. |загаловак=Успаміны. У 2-х кн. |месца=ЗША |выдавецтва=Летапіс |год=1982—1983 |ref=Галяк}} * {{артыкул |аўтар=[[Наталля Гардзіенка|Гардзіенка Н.]] |загаловак=Дзеячы беларускай паваеннай эміграцыі (біяграфічны даведнік) |выданне=[[Запісы БІНіМ]] |год=2014 |нумар=37 |старонкі=10—258}} * {{кніга |аўтар=Катковіч A., Катковіч-Клентак В. |загаловак=Успаміны |адказны=Навук. рэд. Глагоўская А., Харужы В. |месца=Беласток |выдавецтва=Беларускае гістарычнае таварыства |год=1999 |старонак=142 |isbn=83-909009-9-8}} * {{артыкул |аўтар=Кіт Б. |загаловак=Успаміны аб Беларускай гімназіі ў Вільні (1928—1939) |выданне=Спадчына |год=1999 |нумар=1 |старонкі=29—60}} * {{кніга |аўтар=Кнырэвіч С. |загаловак=Магілы беларусаў у Чэхіі і Славакіі |месца=Прага |год=2020 |старонак=270 |isbn=978-80-908078-0-8 |ref=Кнырэвіч}} * {{кніга |аўтар=[[Лявон Луцкевіч|Луцкевіч Л.]] |загаловак=Вандроўкі па Вільні |месца=Вільня |выдавецтва=Рунь |год=1998 |isbn=9986-9228-2-8 |ref=Луцкевіч}} * {{артыкул |аўтар=[[Уладзімір Віктаравіч Ляхоўскі|Ляхоўскі У.]] |загаловак=Маладзёвы рух паміж дзвюмя войнамі (1921—1939 гг.) |выданне=Спадчына |год=2012 |нумар=161 |старонкі=3—115}} * {{кніга |аўтар=Пецюкевіч М. |загаловак=Лісты |адказны=рэд. Галена Глагоўская, Вячаслаў Харужы |месца=Беласток |выдавецтва=Беларускае Гістарычнае Таварыства |год=2005 |старонак=154 |isbn=83-60456-00-3 |ref=Пецюкевіч}} * {{артыкул |аўтар=[[Вітаўт Тумаш|Тумаш В.]] |загаловак=Беларуская Віленская гімназія |выданне=Полацак |год=1992 |нумар=3—9}} * {{артыкул |аўтар=[[Янка Шутовіч|Шутовіч Я.]] |загаловак=Успаміны пра Віленскую Беларускую гімназію |выданне=Спадчына |год=1995 |нумар=1 |старонкі=24—27}} * {{артыкул |аўтар=Gierowska-Kałłaur J. |загаловак=The biographies of leading Belarusian activists in the light of information gathered by the Polish Governmental Commissioner for the City of Vilnius in 1924 |выданне=Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej |год=2016 |том=LI-SI (2) |старонкі=31—71 |issn=2353-6403 |doi=10.12775/SDR.2016.EN2.02 |lang=en |ref=Gierowska-Kałłaur}} * {{артыкул |аўтар=Błaszczak T. |загаловак=Autumn 1939 – The Vilnius Question and the Case of Lithuanian Belarusians |выданне=Lietuvos istorijos metraštis |год=2017 |нумар=67 |старонкі=163—178 |issn=1392-0588 |doi=10.7220/2335-8769.67.8 |lang=en |ref=Błaszczak}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [https://www.racyja.com/kultura/redkiya-zdymki-vilenskaj-belaruskaj-g/ Рэдкія здымкі Віленскай беларускай гімназіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200927081939/https://www.racyja.com/kultura/redkiya-zdymki-vilenskaj-belaruskaj-g/ |date=27 верасня 2020 }} * [https://pawet.net/library/history/bel_history/_belz/1935cl17/%D1%83_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%96._%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%96_%D0%B0%D0%B4_%D0%BD%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0.html У беларускай гімназіі. Уражанні ад непасрэднага назіральніка // Наша слова.pdf № 12 (116), 20 сакавіка 2024. // Наша слова.pdf № 12 (116), 20 сакавіка 2024.] // на [[pawet.net]] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Віленская беларуская гімназія}} [[Катэгорыя:Віленская беларуская гімназія| ]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з беларускай мовай навучання]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы, заснаваныя ў 1919 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1944 годзе]] [[Катэгорыя:1919 год у Вільні]] ouklowwf5xrx0s9mcttegjtus47zfgy Антон Аўсянік 0 28738 5155967 4780446 2026-06-19T13:02:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155967 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} {{цёзкі2|Аўсянік}} '''Анто́н Аўся́нік''' ([[13 чэрвеня]] [[1888]], в. [[Акцябрская (Вілейскі раён)|Кабылле]], цяпер [[Вілейскі раён]], [[Мінская вобласць]] — пасля [[1933]]) — беларускі палітык і дыпламат, дзеяч [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Удзельнік нацыянальна-вызваленчага руху ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], пасол сейма [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] першай кадэнцыі (1922—1927), сябра [[Беларускі пасольскі клуб|Беларускага пасольскага клуба]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 13 чэрвеня 1888 года{{Sfn|Majewski P.|2009|с=297}} ў вёсцы [[Акцябрская (Вілейскі раён)|Кабылле]], [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. Паходзіў з сялянскай сям’і, вучыўся ў мясцовых школах. Скончыў [[Харкаўскі тэхналагічны інстытут]], вучыўся на суднабудаўнічым факультэце [[Пецярбургскі політэхнічны інстытут|Пецярбургскага політэхнічнага інстытута]] (паводле некаторых звестак скончыў гэты ўніверсітэт){{Sfn|Сідарэвіч А.|2017|с=}}. Атрымаў званне інжынера. У часе вучобы ў [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурзе]] далучыўся да беларускага нацыянальнага руху, уступіў у [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускую сацыялістычную грамаду]]. Некалькі гадоў працаваў у [[Бабруйск|Бабруйску]], ствараючы там беларускія грамадска-палітычныя арганізацыі. Удзельнічаў у выбарах дэлегатаў на [[Першы Усебеларускі з’езд|Усебеларускі з’езд]], паводле некаторых крыніц удзельнічаў у ім у снежні 1917 года. === Беларуская Народная Рэспубліка === [[Файл:Dziejačy BNR. Дзеячы БНР (1918).jpg|міні|злева|Дзеячы [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], 1918 г. Злева направа, сядзяць: [[Аляксандр Лаўрэнавіч Бурбіс|Алесь Бурбіс]], [[Іван Мікітавіч Серада|Янка Серада]], [[Язэп Якаўлевіч Варонка|Язэп Варонка]], [[Васіль Іванавіч Захарка|Васіль Захарка]]; стаяць: [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|Аркадзь Смоліч]], [[Пётр Антонавіч Крачэўскі|Пётра Крачэўскі]], [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў|Кастусь Езавітаў]], Антон Аўсянік, [[Лявон Заяц]]]] 3 красавіка 1918 года ўвайшоў у [[Рада БНР|Раду Беларускай Народнай Рэспублікі]] ў якасці дэлегата Бабруйскай павятовай рады{{Sfn|Сідарэвіч А.|2017|с=}}. Неўзабаве ўвайшоў у склад Прэзідыума Рады БНР, а ў пачатку траўня — у сенёрэн-канвент Рады БНР{{Sfn|Michaluk D.|2010|с=240}}. 12 красавіка Антон Аўсянік быў выбраны сакратаром Рады БНР замест захварэлага [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў|Кастуся Езавітава]]{{Sfn|Сідарэвіч А.|2017|с=}}. 26 красавіка, сярод іншых, падпісаў ад імя ўрада і Рады БНР тэлеграму нямецкаму кайзеру [[Вільгельм II Гогенцолерн|Вільгельму II]], што прывяло да выхаду часткі сяброў Рады з яе складу і расколу [[Беларуская сацыялістычная грамада|БСГ]]{{Sfn|Michaluk D.|2010|с=297}}. 29 красавіка ён падпісаў наказ [[Народны Сакратарыят Беларусі|Народнага Сакратарыята Беларусі]] мясцовым Беларускім Радам за народнага сакратара ўнутраных спраў БНР{{Sfn|Сідарэвіч А.|2017|с=}}. Па расколе [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускай сацыялістычнай грамады]] ўлетку 1918 года стаў адным з лідараў [[Беларуская партыя сацыялістаў-федэралістаў|Беларускай партыі сацыялістаў-федэралістаў]], у Радзе БНР уваходзіў у Аб’яднаны сацыялістычны блок{{Sfn|Łatyszonek O.|1995|с=82}}. Паводле гісторыка Анатоля Сідарэвіча, па распадзе БСГ Аўсянік далучыўся да [[Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (1918—1924)|Беларускай сацыял-дэмакратычнай партыі]]{{Sfn|Сідарэвіч А.|2017|с=}}. [[Файл:Народны Сакратарыят Беларусі. Narodny Sakrataryjat Bielarusi.jpg|міні|злева|[[Народны Сакратарыят Беларусі]], 17 чэрвеня 1918 года. Злева направа: [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|Аркадзь Смоліч]], [[Іван Мікітавіч Серада|Іван Серада]], [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Язэп Лёсік]], [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|Аляксандр Цвікевіч]], Антон Аўсянік, [[Язэп Якаўлевіч Варонка|Язэп Варонка]], [[Васіль Іванавіч Захарка|Васіль Захарка]], [[Пётр Антонавіч Крачэўскі|Пётра Крачэўскі]] ]] У чэрвені 1918 года на час ад’езда з [[Мінск|Менска]] [[Лявон Заяц|Лявона Зайца]] замяшчаў апошняга пасадзе кіраўніка спраў Народнага сакратарыята{{Sfn|Сідарэвіч А.|2017|с=}}. 6 чэрвеня Антон Аўсянік стаў сябрам створанай Народным сакратарыятам арганізацыйнай камісіі дзеля заснавання ўніверсітэта ў Менску. Акрамя таго, уваходзіў у склад Камісіі ў міжнародных справах Рады БНР{{Sfn|Сідарэвіч А.|2017|с=}}. У ліпені 1918 года Народны Сакратарыят накіраваў Аўсяніка з складзе дэлегацыі БНР у [[Берлін]]. Невядома, ці адбылася паездка{{Sfn|Сідарэвіч А.|2017|с=}}. У верасні—лістападзе 1918 года Антон Аўсянік быў сакратаром Надзвычайнай дэлегацыі Рады БНР, якая 19 верасня накіравалася ў [[Кіеў]] дзеля перамоў з урадам [[Украінская дзяржава|Украінскай дзяржавы]]. Дэлегацыя спрабавала дабіцца афіцыйнага прызнання незалежнасці БНР Украінай, а таксама вызначыць межы паміж дзяржавамі, вынікам стала абяцанне фінансавай дапамогі і дапамогі ў стварэнні беларускіх узброеных сіл{{Sfn|Michaluk D.|2010|с=325}}. === Беларуская вайсковая камісія === {{частка выявы|выява= Janka Kupala, Jubiliejny dom. Янка Купала, Юбілейны дом (1920).jpg|пазіцыя=right|подпіс= Удзельнікі святкавання 15-годдзя творчай працы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] на ганку [[Юбілейны дом|Беларускага (Юбілейнага) дома]] ў Менску, 24 чэрвеня 1920 г. (фрагмент). Антон Аўсянік стаіць у форме [[Беларуская вайсковая камісія|Беларускай вайсковай камісіі]].|шырыня=250|вышыня=200|агульная=600|верх=40|права=|ніз=40|лева=180|рамка=}} За часам польскай акупацыі, 12 жніўня 1919 года абраны ў прэзідыум [[Часовы беларускі нацыянальны камітэт|Часовага беларускага нацыянальнага камітэта]]. 19 верасня ў складзе дэлегацыі сенёрэн-канвента Рады БНР удзельнічаў у сустрэчы з кіраўніком польскай дзяржавы [[Юзаф Пілсудскі|Юзафам Пілсудскім]] у Шляхецкім доме ў Менску. У час сустрэчы дэлегацыя прасіла Пілсудскага прызнаць незалежнасць Беларускай Народнай Рэспублікі, даць магчымасць аднавіць працу яе органаў, паступова перадаць уладу Радзе БНР, выдаць грашовую пазыку, сфармаваць беларускае войска побач з польскім дзеля змагання з бальшавікамі. Ніякіх абяцанняў ад польскага лідара дэлегацыя не атрымала{{Sfn|Michaluk D.|2010|с=462}}. У гэты перыяд Антон Аўсянік быў прыхільнікам супрацоўніцтва з [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]], стварэння беларускага войска пад польскім камандаваннем і перамоў аб стварэнні беларуска-польскай федэрацыі. Ён паставіўся да гэтага збліжэння выключна прагматычна. У адным з лістоў да [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] ён пісаў: «Што рабіць, як трымацца з палякамі? (...) Думаю, што з палякамі трэ канечне зараз-жа згаварыцца аб нашай нац[ыянальнай] арміі. Можам пайсці на кампраміс: няхай будзе іх вышэйшае камандаванне. Можна з імі гаварыць і аб федэр[ац]ыі, — трэ ісці на кампрамісы, памятаючы адно — усё мы робім для незалежнай Беларусі. Камень за пазухай трэба трымаць... Вы разумееце мяне, мабыць». У сярэдзіне кастрычніка 1919 года ўвайшоў у склад дэлегацыі [[Цэнтральная беларуская рада Віленшчыны і Гродзеншчыны|Цэнтральнай беларускай рады Віленшчыны і Гродзеншчыны]], якая накіравалася ў [[Варшава|Варшаву]] на перамовы з польскімі ўладамі аб беларуска-польскім супрацоўніцтве{{Sfn|Сідарэвіч А.|2017|с=}}. Дэлегацыя прадставіла польскаму боку прапанову аб стварэнні Беларускай дывізіі і падала кандыдатуры ў сябры [[Беларуская вайсковая камісія|Беларускай вайсковай камісіі]] (БВК){{Sfn|Łatyszonek O.|1995|с=135}}. 22 кастрычніка Антон Аўсянік, сярод іншых, быў афіцыйна зацверджаны Юзафам Пілсудскім як сябра Беларускай вайсковай камісіі{{Sfn|Łatyszonek O.|1995|с=136}}. Ёсць прыкметы таго, што Антон Аўсянік, у часе сяброўства ў БВК, не быў лаяльным да Польшчы. Увосень 1919 года ў [[Смаленск|Смаленску]] было падпісанае пагадненне паміж бальшавікамі і [[Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|Беларускай партыяй сацыялістаў-рэвалюцыянераў]] (БПСР), паводле якога апошнія бралі абавязак пашыраць свой уплыў на БВК. Паводле беларускага гісторыка [[Юрый Грыбоўскі|Юрыя Грыбоўскага]], Антон Аўсянік быў адным з прыхільнікаў БПСР у БВК. Паводле звестак тагачаснай польскай выведкі, яны мусілі, сярод іншага, перашкаджаць вярбоўцы, а таксама прыцягваць да дзейнасці былых чырвонаармейцаў. Іх таксама падазравалі ў тым, што праз сетку акруговых штабоў яны выклікалі антыпольскія настроі сярод жаўнераў і мірнага беларускага насельніцтва{{Sfn|Grzybowski J.|2006|с=66}}. Аднак сцверджанні, сфармуляваныя ў пратаколе супраць Антона Аўсяніка, абмяжоўваліся сцвярджэннем, што БПСР вырашыла ўступіць з ім у кантакт. На думку гісторыка [[Алег Юр’евіч Латышонак|Алега Латышонка]], гэта не азначае, што Аўсянік пачаў супрацоўніцтва{{Sfn|Łatyszonek O.|1995|с=142—143}}. У час пленарнага пасяджэння [[Беларуская вайсковая камісія|БВК]] 1 ліпеня 1920 года Антон Аўсянік быў адным з шасці сяброў, якія прагаласавалі за звальненне ўсяго складу БВК і прыняцце рэзалюцыі на імя Юзафа Пілсудскага і «найвышэйшых беларускіх устаноў», у якой гаварылася, што «''яны не адчуваюць сябе здольнымі ў бягучы момант узначаліць цяжкую і адказную працу па фармаванні беларускага войска''». У выніку гэтага рашэння адбыўся крызіс у БВК. Старшыня [[Павел Паўлавіч Аляксюк|Павел Аляксюк]] падаў у адстаўку, а шасцёра сяброў, якія падтрымалі пастанову, стварылі часовы прэзідыум БВК, Антон Аўсянік стаў яго старшынёй{{Sfn|Łatyszonek O.|1995|с=149}}. 23 жніўня Аўсянік пайшоў у адстаўку са складу БВК{{Sfn|Łatyszonek O.|1995|с=152}}. 3 кастрычніка Галоўнае камандаванне Войска Польскага абвясціла, што прыняла яго адстаўку разам з усім складам Беларускай вайсковай камісіі{{Sfn|Grzybowski J.|2006|с=65}}. === Дзейнасць у Літве і Заходняй Беларусі === [[Файл:Bielaruski pasoĺski klub. Беларускі пасольскі клуб (1923).jpg|міні| [[Беларускі пасольскі клуб]]. Сядзяць (злева направа): у 1-м радзе — А. Аўсянік, [[Фабіян Мацвеевіч Ярэміч|Ф. Ярэміч]], [[Павел Пятровіч Валошын|П. Валошын]]; у 2-м радзе — [[Вячаслаў Васілевіч Багдановіч|В. Багдановіч]], [[Міхаіл Сілуянавіч Кахановіч|М. Кахановіч]], [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Б. Тарашкевіч]], [[Аляксей Васільевіч Назарэўскі|А. Назарэўскі]], [[Аляксандр Мікітавіч Уласаў|А. Уласаў]]; стаяць: [[Васіль Цімафеевіч Рагуля|В. Рагуля]], [[Сымон Якавюк|С. Якавюк]], [[Адам Станкевіч|А. Станкевіч]], [[Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі|С. Рак-Міхайлоўскі]], [[Пятро Васільевіч Мятла|П. Мятла]]. [[Варшава]], 1923 г.]] З 24 траўня 1920 года ў [[Вільнюс|Вільні]]. У ліпені выехаў у [[Каўнас|Коўна]] (тагачасная сталіца [[Літва|Літвы]]) у якасці дыпламатычнага прадстаўніка Беларускай Народнай Рэспублікі пры ўрадзе Літвы. 31 ліпеня ён пісаў [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлаву Ластоўскаму]], што ўручыў даверчую грамату. 28 верасня 1920 года [[Рада Народных Міністраў БНР]] звярнулася да ўрадаў [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Расіі]] і Польшчы з патрабаваннем удзелу Беларускай Народнай Рэспублікі ў мірнай канферэнцыі ў [[Рыга|Рызе]], прапанаваўшы паслаць на яе сваю дэлегацыю, у склад якой быў уключаны Аўсянік. Бальшавікі і палякі не дапусцілі беларусаў і прадстаўнікоў Усходняй Галіччыны на канферэнцыю. Аўсянік, сярод іншых, падпісаў супольны пратэст беларускай і ўсходнегаліцкай дэлегацый «''проці імперыялістычнага захвату іхніх зямель на аснове рыскай [[Рыжскі дагавор (1920)|прэлімінарнай умовы]]''»{{Sfn|Сідарэвіч А.|2017|с=}}. У канцы кастрычніка — пач. лістапада 1920 года Антон Аўсянік быў сакратаром дэлегацыі БНР для перамоў з урадам Літвы. Яго подпіс стаіць пад дамовай ад 11 лістапада 1920 года, пасля падпісання дамовы ён быў прызначаны Надзвычайным дыпламатычным прадстаўніком БНР у Літве. Беларуска-літоўская дамова прадугледжвала фармаванне на тэрыторыі Літвы беларускіх вайсковых частак. Аўсянік кіраваў пашырэннем беларускіх аддзелаў у Літве, якія былі прызначаныя ўрадам Ластоўскага для барацьбы супраць Польшчы ў выпадку літоўска-польскага канфлікту{{Sfn|Łatyszonek O.|1995|с=110—111}}. У якасці дыпламатычнага прадстаўніка ў студзені 1921 года вёў перамовы з паўнамоцным прадстаўніком РСФСР А. Аскельродам аб прызнанні БНР. Той рэкамендаваў Ураду БНР дамаўляцца з рэвалюцыйным камітэтам [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ССРБ]]. На думку Аўсяніка, «''перагаворы Ураду Б.Н.Р. з Урадам Савецкай Беларусі умацавалі-б яшчэ больш праконаньне як некаторых Дзержаў Эўропы, так і самой Савецкай Расіі, што справа беларуская — хатняя справа Расіі''». Пры гэтым у студзені 1921 года ён і Ластоўскі заявілі: «''У адносінах да Савецкай Беларускай Рэспублікі Урад Б. Н.Р. хоча захаваць прыязные адносіны''», а таксама адзначалі, што ССРБ, на іх думку «''есьць адна са ступеняй да поўнага здзейсьненьня незалежнасьці і непадзельнасьці Беларусі''»{{Sfn|Сідарэвіч А.|2017|с=}}. Працуючы ў Коўне, Аўсянік адзначаў няшчырасць літоўскага боку, дакладваў Ластоўскаму, што літоўскі ўрад вядзе палітыку, якая можа нашкодзіць беларускай справе{{Sfn|Сідарэвіч А.|2017|с=}}. У траўні 1921 года выехаў з Коўна ў Вільню, якая на той час была сталіцай марыянеткавай [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]], пазней далучанай да Польшчы. Увосень 1922 года Беларускі цэнтральны выбарчы камітэт вылучыў кандыдатуру Антона Аўсяніка ў паслы Польскага сейма. Аўсянік вылучаўся як селянін і беспартыйны ў [[Вілейскі павет (1920—1940)|Вілейскім павеце]]{{Sfn|Сідарэвіч А.|2017|с=}}. Абраны ў паслы, уваходзіў у [[Беларускі пасольскі клуб]], займаў пасаду сакратара. Актыўны ўдзельнік нацыянальна-вызваленчага руху ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], арыштоўваўся польскімі ўладамі. Паводле гісторыка [[Аляксандра Рыгораўна Бергман|Аляксандры Бергман]], па абранні на пасаду пасля Аўсянік далучыўся да [[Беларуская партыя незалежных сацыялістаў|Беларускай партыі незалежных сацыялістаў]]. [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў Тарашкевіч]] лічыў Аўсяніка саветафілам, і пісаў, нібыта той ужо ў статусе парламентарыя пераходзіў польска-савецкую граніцу{{Sfn|Сідарэвіч А.|2017|с=}}. Пасольскія паўнамоцтвы Антона Аўсяніка скончыліся 27 лістапада 1927 года, звестак пра далейшую ягоную дзейнасць няма. Лічыцца, што ў пачатку 1930-х гадоў выехаў у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] і быў арыштаваны ў 1933 годзе. Далейшы лёс невядомы. {{зноскі|2}} == Літаратура == * Валахановіч А. І., Міхнюк У. М. Споведзь у надзеі застацца жывым. Мн., 1999. * {{кніга|аўтар = Grzybowski J.|частка = |загаловак = Białorusini w polskich regularnych formacjach wojskowych w latach 1918–1945. Wyd. 1|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Warszawa|выдавецтва = Instytut Studiów Politycznych PAN, Oficyna Wydawnicza „Rytm”|год = 2006|том = |старонкі = |старонак = 592|серыя = Seria Wschodnia|isbn = 978-83-7399-198-9|тыраж = |ref = Grzybowski J.}} * {{кніга|аўтар = [[Алег Юр’евіч Латышонак|Łatyszonek O]].|частка = |загаловак = Białoruskie formacje wojskowe 1917–1923|арыгінал = |спасылка = http://kamunikat.org/download.php?item=170-1.pdf|адказны = |выданне = |месца = Białystok|выдавецтва = Białoruskie Towarzystwo Historyczne|год = 1995|том = |старонкі = |старонак = 273|серыя = |isbn = 83-903068-5-9|тыраж = |ref = Łatyszonek O.|archive-date = 12 снежня 2007|archive-url = https://web.archive.org/web/20071212041238/http://kamunikat.org/download.php?item=170-1.pdf}} * {{Крыніцы/ЭГБ|1|Аўсянік Антон|[[Арсень Ліс|Ліс А]].|403—404|ref=Ліс А.: ЭГБ}} * {{Крыніцы/БЭ|2|Аўсянік Антон|[[Арсень Ліс|Ліс А]].|106|ref=Ліс А.: БелЭн}} * {{кніга|аўтар = Majewski P.|частка = |загаловак = Posłowie i senatorowie Rzeczypospolitej Polskiej 1919–1939. Słownik biograficzny. Tom IV. M-P|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Warszawa|выдавецтва = Wydawnictwo Sejmowe|год = 2009|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = 978-83-7059-391-7|тыраж = |ref = Majewski P.}} * {{кніга|аўтар = Michaluk D.|частка = |загаловак = Białoruska Republika Ludowa 1918–1920. U podstaw białoruskiej państwowości|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Toruń|выдавецтва = Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika|год = 2010|том = |старонкі = |старонак = 597|серыя = |isbn = 978-83-231-2484-9|тыраж = |ref=Michaluk D.}} * {{артыкул|аўтар= [[Анатоль Міхайлавіч Сідарэвіч|Сідарэвіч А]].|загаловак= Яны былі першыя. Антон Аўсянік|арыгінал= |спасылка= https://www.svaboda.org/a/28509037.html|аўтар выдання= |выданне= svaboda.org|тып= |месца= |выдавецтва= |год= 2017|выпуск= |том= |нумар= |старонкі= |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= be-x-old|ref= Сідарэвіч А.|archiveurl= |archivedate=}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-1|}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Аўсянік Антон}} [[Катэгорыя:Члены Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай вайсковай камісіі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага пасольскага клуба]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вілейскім раёне]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Сейма Польскай Рэспублікі (1918—1939) 1 склікання]] 1c502bm9i5slw77hj1jt1n3nl715hoe Пірэнейскі паўвостраў 0 29244 5155958 4447677 2026-06-19T12:16:18Z Vańcioś 153162 Fixed grammar 5155958 wikitext text/x-wiki {{Паўвостраў | Назва = Пірэнейскі паўвостраў | Карта = | Месца = |lat_dir = N|lat_deg = 40|lat_min = 18|lat_sec = |lon_dir = W|lon_deg = 3|lon_min = 43|lon_sec = |region = ES_type:peninsula|name=Пірэнейскі паўвостраў |CoordScale = 10000000 | Акваторыі = Біскайскі заліў/Атлантычны акіян/Міжземнае мора | Плошча = 600000 | Вышыня = | Краіна = Еўропа | Сцяг = | Вобласць = | Насельніцтва = | Год = | Выява = Iberian peninsula.jpg | Памер = 300px | Подпіс = Выгляд з космасу }} '''Пірэне́йскі паўво́страў''', '''Іберы́йскі паўво́страў''' — паўвостраў размешчаны на паўднёвым захадзе [[Еўропа|Еўропы]]. Абмываецца [[Міжземнае мора|Міжземным морам]], [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]] і [[Біскайскі заліў|Біскайскім залівам]]. Пірэнейскі паўвостраў самы паўднёвы і заходні з трох паўднёвых паўвостраваў [[Еўропа|Еўропы]] (Пірэнейскі, [[Апенінскі паўвостраў|Апенінскі]] і [[Балканскі паўвостраў|Балканскі]]). У цяперашні час на Пірэнейскім паўвостраве размяшчаюцца наступныя дзяржавы: [[Іспанія]], [[Партугалія]], [[Андора]], [[Францыя]] і залежная тэрыторыя [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] — [[Гібралтар]]. {| class="wikitable" |- ! Краіна/Тэрыторыя ! км² ! Доля ад паўвострава (у %) ! Апісанне |- | {{Сцяг Іспаніі}} [[Іспанія]] | 493,519 | 85 | займае большую частку паўвострава |- | {{Сцяг Партугаліі}} [[Партугалія]] | 89,261 | 15 | займае заходнюю частку паўвострава |- | {{Сцяг Францыі}} [[Францыя]] | 540 | менш за 1 % | малая паўночная частка паўвострава |- | {{Сцяг Андоры}} [[Андора]] | 468 | менш за 1 % | малая паўночная частка паўвострава |- | {{Сцяг Гібралтара}} [[Гібралтар]] | 7 | менш за 1 % | [[Брытанскія заморскія тэрыторыі]] на паўднёвай ускраіне паўвострава |} == Геалогія і рэльеф == {{main|Геалогія і рэльеф Пірэнейскага паўвострава}} Самы высокі пункт паўвострава — [[гара Муласен]] ў масіве [[Сьера-Невада (Іспанія)|Сьера-Невада]]. У рэльефе пераважаюць шырокія пласкагор’і ([[Месета]] і [[Галісійскі масіў]]), лінейна выцягнутыя горныя сістэмы: [[Пірэнеі]], [[Кантабрыйскія горы]], [[Каталонскія горы]], [[Іберыйскія горы]], [[Кардыльера-Бетыка|Андалускія горы]]. Нізіны займаюць невялікія плошчы па ўскраінах на захадзе ([[Партугальская нізіна|Партугальская]]), паўднёвым захадзе ([[Андалуская нізіна]]) і ўсходзе ([[Валенсійская нізіна|Валенсійская]], [[Мурсійская нізіна|Мурсійская]]). == Прырода == Адной з найбуйнейшых рэк паўвострава з’яўляецца [[Дуэра|рака Дуэра]]. == Гісторыя == === Дарымскі перыяд === {{main|Дагістарычная Іберыя}} === Рымскі перыяд === {{see also|Пунічныя войны|Рымская Іспанія}} === Сярэднявечча === {{see also|Гісторыя Іспаніі|Гісторыя Партугаліі}} == Гл. таксама == * [[Іберызм]] * [[Іберыйскае імя]] == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Пірэнейскі паўвостраў||385}} [[Катэгорыя:Паўвостравы Еўропы]] sgsnlqrbvjs05ytksdb54o6zfca2s7b Арсень Ліс 0 31066 5156190 4752106 2026-06-20T02:18:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156190 wikitext text/x-wiki {{Вучоны |Імя = Арсень Сяргеевіч Ліс |Арыгінал імя = |Выява = Arsen Siargeevich Lis - 14 June 2013 AD.jpg |Шырыня = |Апісанне выявы = Арсень Ліс, 2013 |Месца нараджэння = |Месца смерці = |Грамадзянства = |Навуковая сфера = [[літаратуразнаўства]], [[фалькларыстыка]] |Месца працы = [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] |Навуковая ступень = кандыдат філалагічных навук (1965), доктар філалагічных навук (1997) |Навуковае званне = |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = даследчык беларускай літаратуры і гісторыі беларускай інтэлігенцыі; адзін з укладальнікаў шматтомнага акадэмічнага збору «Беларуская народная творчасць» |Вядомая як = |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = }} {{Цёзкі2|Ліс}} '''Арсень Сяргеевіч Ліс''' ({{ДН|4|2|1934}}, [[Вётхава|в. Вётхава]], [[Маладзечанскі павет]], [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскае ваяводства]], [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшча]]; цяпер [[Смаргонскі раён]], Беларусь — {{ДС|28|05|2018}}<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=210300 Памёр Арсень Ліс], [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]], 28-05-2018</ref>) — беларускі фалькларыст, літаратуразнавец, літаратар. Сябра Саюза пісьменнікаў СССР (з 1967) і [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]]<ref>http://lit-bel.org/by/friends/355/447.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180423145636/http://lit-bel.org/by/friends/355/447.html |date=23 красавіка 2018 }}</ref> (з 1991). Доктар філалагічных навук. == Выхаванне і адукацыя == Нарадзіўся ў беларускай сялянскай сям’і. Скончыў [[філалагічны факультэт БДУ]] (1956). Вучыўся ў аспірантуры пры [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі|Інстытуце мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору]] [[АН БССР]]. == Працоўная дзейнасць == Выкладаў беларускую мову і літаратуру ў Шаркаўшчынскай сярэдняй школе, адначасова загадваў педагагічным кабінетам Шаркаўшчынскага РАНА. У 1957—1959 гг. працаваў рэдактарам Дзяржаўнага выдавецтва БССР. [[Файл:Igar Chakvin in National Academy of Sciences of Belarus - 2009 AD.JPG|left|thumb|Арсень Ліс ''(сядзіць)'', побач выступае [[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Ігар Чаквін]], на нарадзе [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі|Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору]], 2009.]] 3 1962 малодшы, з 1965 старшы навуковы супрацоўнік Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору АН БССР<ref>http://tbm-mova.by/news_1365.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180711190206/http://tbm-mova.by/news_1365.html |date=11 ліпеня 2018 }}</ref>. Даследуе фальклор, літаратуру, краязнаўства, гісторыю і перыядычны друк Заходняй Беларусі, жыццё і дзейнасць беларускага нацыянальна-вызваленчага руху, гісторыю культуры. Аўтар манаграфій, літаратурных партрэтаў, эсэ. Адзін з укладальнікаў, аўтар уступных артыкулаў і каментарыяў шматтомнага акадэмічнага збору «Беларуская народная творчасць». Адзін з аўтараў вучэбнага дапаможніка для студэнтаў ВНУ «Беларуская народна-паэтычная творчасць» (1979). Аўтар падручнікаў для студэнтаў ВНУ «Беларуская вусная народная творчасць» (1979; 2000), аўтар вялікага раздзела ў падручніку для студэнтаў ВНУ «Гісторыя беларускай літаратуры ХХ ст.» (2000). Кандыдат філалагічных навук (1965), доктар філалагічных навук (1997). З 2004 па 2008 год быў членам экспертнага савета ВАК (Вышэйшая атэстацыйная камісія Рэспублікі Беларусь). Намеснік старшыні вучонага савета па абароне дысертацый па спецыяльнасцях фалькларыстыкі і этнаграфіі. Пахаваны ў вёсцы [[Залессе (Смаргонскі раён)|Залессе]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]]<ref>{{Cite web |title=Памёр Арсень Ліс. Развітанне адбудзецца 31 траўня |url=https://lit-bel.org/news/pamyer-arsen-lis/ |accessdate=1 чэрвеня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180711201137/https://lit-bel.org/news/pamyer-arsen-lis/ |archivedate=11 ліпеня 2018 |url-status=dead }}</ref>. == Даследчыцкая дзейнасць == У друку па пытаннях беларускай культуры пачаў выступаць у 1955 г. Многія гады збіраў і аналізаваў каляндарна-абрадавы фальклор, з’яўляецца аўтарам шэрагу манаграфій і вучэбных дапаможнікаў па фалькларыстыцы. Актыўны аўтар універсальнай і галіновых беларускіх энцыклапедый. Адзін з удзельнікаў шасцітомнай навукова-тэарэтычнай працы «Беларускі фальклор. Жанры, віды, паэтыка» (2001—2007) і чатырохтомніка «Гісторыя беларускай літаратуры ХХ ст.» (вялікі раздзел па літаратуры Заходняй Беларусі ў 2-м томе). Аўтар манаграфій «[[Браніслаў Тарашкевіч]]» (1966), «[[Мікола Шчакаціхін]]: Хараство непазнанай зямлі» (1968), «[[Пётра Сергіевіч]]» (1970), «Купальскія песні» (1974), «Вечны вандроўнік: нарыс пра мастака [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Язэпа Драздовіча]]» (1984), «Пякучай маланкі след: Эцюды да партрэта мастака Горыда» (1981), «Валачобныя песні» (1989), «Жніўныя песні» (1991). Аўтар аўтабіяграфічнага твора «Ад матчыных песень» (1973), кніг «Песня ў спадчыну» (1989), «Gloria victis!» (2010), «Арсень Ліс. Выбранае» (2014) з серыі кніг «Беларускі кнігазбор». У кнігу А. Ліса «Цяжкая дарога свабоды» (1994) увайшлі літаратурныя партрэты [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|У. Караткевіча]], [[Аркадзь Смоліч|А. Смоліча]], [[Рыгор Шырма|Р. Шырмы]],  [[Антон Грыневіч|А. Грыневіча]], [[Тамаш Грыб|Т. Грыба]], [[Леапольд Родзевіч|Л. Родзевіча]], [[Аляксандр Мікітавіч Уласаў|А. Уласава]], [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|А. Цвікевіча]]. Пісаў нарысы пра творчасць [[Язэп Драздовіч|Я. Драздовіча]]: «Шляхі і пошукі»; пра збіральніка песеннага фальклору [[Антон Антонавіч Грыневіч|Антона Грыневіча]] «Песня прасілася ў свет». Укладальнік зборнікаў «Беларускія народныя песні» (1970), «Жніўныя песні» (1974), «Восеньскія і талочныя песні» (1981), «[[Максім Іванавіч Гарэцкі|Максім Гарэцкі]]: Успаміны, артыкулы, дакументы» (з [[Янка Саламевіч|Янкам Саламевічам]], 1984), «Купальскія і пятроўскія песні» (1985), зборніка твораў [[Браніслаў Тарашкевіч|Б. Тарашкевіча]] «Выбранае. Публіцыстыка» (1991). Рэдагаваў мемуары [[Паўліна Мядзёлка|Паўліны Мядзёлкі]] «Сцежкамі жыцця». Аўтар і сааўтар сцэнарыяў дакументальных фільмаў «Песня на ўсё жыццё» (пра [[Рыгор Шырма|Рыгора Шырму]], 1984), «Прысады жыцця» (пра [[Максім Гарэцкі|Максіма Гарэцкага]], 1985), «Зямля [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Тарашкевіча]]» (1991), «[[Аркадзь Антонавіч Смоліч|Аркадзь Смоліч]]» (1992), «Дзядзька Уласаў» (пра [[Аляксандр Уласаў|Аляксандра Уласава]], 1992), «Адвечныя званы» (пра [[Мітрафан Доўнар-Запольскі|Мітрафана Доўнар-Запольскага]], 1993). == Узнагароды == * Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі БССР (1986) за ўдзел у падрыхтоўцы і выданні акадэмічнага збору беларускай народнай творчасці. * Лаўрэат літаратурнай прэміі імя Максіма Гарэцкага (1994) за кнігу «Цяжкая дарога свабоды». За актыўны ўдзел у беларускім нацыянальным Адраджэнні Камітэтам ушанавання ўзнагароджаны медалём Язэпа Драздовіча за «руплівасць на ніве беларускага мастацтва» (25 сакавіка 1998 г.), медалём Анатоля Бярозкі «Цвяток Радзімы» і адпаведнымі дыпломамі. Занесены ў беларускую Кнігу гонару «Рупліўцы твае, Беларусь». == Выбраная бібліяграфія == * Браніслаў Тарашкевіч. — Мн., 1966. * Мікола Шчакаціхін: Хараство непазнанай зямлі. — Мн., 1968. * Пётра Сергіевіч. — Мн., 1970. * Купальскія песні. — Мн., 1974. * Пякучай маланкі след: Эцюд да партрэта мастака Горыда. — Мн., 1981. * Вечны вандроўнік. — Мн., 1984. * Валачобныя песні. — Мн., 1989. * Песню — у спадчыну. — Мн., 1989. * Цяжкая дарога свабоды: Артыкулы, эцюды, партрэты / А. Ліс. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1994. — 414 с. * [http://pdf.kamunikat.org/20039-1.pdf Gloria victis!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131023223859/http://pdf.kamunikat.org/20039-1.pdf |date=23 кастрычніка 2013 }} / А. С. Ліс. — Мінск : Логвінаў, 2008. — 574 с. * Арсень Ліс. Выбранае<ref>http://www.belnauka.by/component/mtree/knizhnye/978-985-08-1659-7.html</ref> — Мінск: Беларус. навука, 2014. — 592 с. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БП (1992-95)||Ліс Арсень}} * {{крыніцы/БП 1917-90|Ліс Арсень}} * {{крыніцы/ЭГБ|4}} == Спасылкі == {{Commonscat|Arsen Siargeevich Lis}} * [https://novychas.by/uploads/images/full/alis4.jpg Партрэт Арсеня Ліса рукі Пётра Сергіевіча] // Новы Час, 4 лютага 2016 * [http://www.adradjency.narod.ru/spadchyna/lis.html ЛІС Арсень Сяргеевіч] // adradjency.narod.ru * [http://kamunikat.org/Lis_Arsien.html Арсень Сяргеевіч Ліс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120612144636/http://kamunikat.org/Lis_Arsien.html |date=12 чэрвеня 2012 }} // kamunikat.org * [http://lit-bel.org/by/friends/355/447.html Арсень Сяргеевіч Ліс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180423145636/http://lit-bel.org/by/friends/355/447.html |date=23 красавіка 2018 }} // lit-bel.org * [https://lit-bel.org/news/Belaruskm-shlyaham-Arsenyu-Lsu-4698/?sphrase_id=76528 Беларускім шляхам. Арсеню Лісу — 80!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200815165621/https://lit-bel.org/news/Belaruskm-shlyaham-Arsenyu-Lsu-4698/?sphrase_id=76528 |date=15 жніўня 2020 }} // СБП, 2014, 4 лютага * [http://tbm-mova.by/news_1365.html Аўтабіяграфічны нарыс Арсеня Ліса] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180711190206/http://tbm-mova.by/news_1365.html |date=11 ліпеня 2018 }} // tbm-mova.by {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ліс Арсень}} [[Катэгорыя:Дактары філалагічных навук]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Этнографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі ІМЭФ НАНБ]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР]] 21ngvdfvoxebph5yvsi58ztxoxo87du Аруба 0 33362 5156196 5017968 2026-06-20T03:19:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156196 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Беларуская назва = Аруба |Арыгінальная назва = ''Aruba'' |Родны склон = |Герб = Coat of arms of Aruba.svg |Сцяг = Flag of Aruba.svg <!-- |Замест герба= --> <!-- |Дэвіз= --> |Назва гімна = Aruba Dushi Tera |Аўдыё = Aruba Dushi Tera instrumental.ogg |Форма кіравання = [[Канстытуцыйная манархія]] <!-- |Дзяржаўная рэлігія= --> ||lat_dir = N|lat_deg = 12|lat_min = 30|lat_sec = 21 |lon_dir = W|lon_deg =69 |lon_min =58 |lon_sec = 17 |region = AW |CoordScale = 200000 |На карце = LocationAruba.png |На карте2 = |Мовы=[[Нідэрландская мова|нідэрландская]] і [[пап'ямента]] |Заснавана/Заснавана =[[10 кастрычніка]] [[2010]] |Дата незалежнасці = 1 студзеня 1986 |Незалежнасць ад = [[Нідэрландскія Антыльскія астравы]] <!-- |Дата ліквідацыі= --> <!-- |Прычына ліквідацыі= --> |Сталіца = [[Араньестад (Аруба)|горад Араньестад]] |Найбуйнейшыя гарады = [[Араньестад (Аруба)|горад Араньестад]] |Пасады кіраўнікоў = [[Нідэрландская манархія|Каралева]]<br />Генерал-губернатар<br />Прэм'ер-міністр |Кіраўнікі = [[Каралева Нідэрландаў Беатрыкс|Беатрыкс]]<br />Фрэдыс Рэфуньёл<br />Майк Эмам |Краіны-суседзі = |Месца па тэрыторыі = |Тэрыторыя = 178,91 |Працэнт вады = |Месца па насельніцтву = |Насельніцтва = 101484 |Год перапісу = 2010 |Шчыльнасць насельніцтва = 567 |ВУП = 2400 млн |Год разліку ВУП = 2007 |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = <!-- |ІРЧП= --> <!-- |Год разліку ІРЧП= --> <!-- |Месца па ІРЧП= --> <!-- |Авіякампанія= --> |Валюта = [[флорын Арубы]] |Дамен = .aw <!--|ISO=--> |Тэлефонны код = 297 |Часавы пояс = -4 <!-- |Заўвагі= --> <!-- |Без сцяга і герба=* --> <!-- |Без гімна=* --> }} '''Аруба''' ({{lang2|nl|pap|Aruba}}) — краіна на аднайменным востраве ў [[Карыбскае мора|Карыбскім моры]]. З’яўляецца адной са складовых частак [[Нідэрландская манархія|Каралеўства Нідэрланды]], мае агульнае з [[Нідэрланды|Нідэрландамі]] грамадзянства. Плошча — 178,91 км². Насельніцтва (2010) — {{Num|101484}} чалавек. Сталіца — [[Араньестад (Аруба)|горад Араньестад]]. == Гісторыя == Першымі насельнікамі Арубы былі [[індзейцы]]-[[аравакі]] з племені ''какетыя'', якія прыбылі з тэрыторыі сучаснай [[Венесуэла|Венесуэлы]] ў канцы 1 тысячагоддзя н. э. Яны жылі малымі [[сям'я|сямейнымі]] групамі на ўзбярэжжы, займаліся ловам [[рыбы]], вырошчвалі [[кукуруза|кукурузу]] і [[клубень|клубневыя]] культуры. На [[мова|мове]] аравакаў ''orubo'' значыла «добра размешчаны»<ref>[http://www.visitaruba.com/about-aruba/general-aruba-facts/history/ History]</ref>. У [[1499]] г. востраў был адкрыты [[Іспанія|іспанскай]] экспедыцыяй на чале з [[Алонса дэ Ахеда]]. У [[1513]] г. іспанцы гвалтоўна перасялілі мясцовых індзейцаў на [[Востраў Гаіці|Эспаньёлу]] для працы на рудніках, але ў [[1515]] г. па каралеўскаму загаду ўцалелыя ''какетыя'' вярнуліся на радзіму, дзе заняліся развядзеннем буйной рагатай жывёлы. Яшчэ ў [[19 стагоддзе|XIX]] ст. індзейцы складалі прыкладна траціну ад усіх жыхароў Арубы<ref>[http://www.aruba.com/explorearuba/history.aspx Our History]</ref>. У [[1636]] г. востраў быў захоплены [[Нідэрланды|галандскай]] Ост-Індскай кампаніяй, якая валодала ім да [[Вялікабрытанія|брытанскай]] акупацыі [[1805]]—[[1816]] гг. У 1816 г. востраў быў перададзены [[Нідэрландская манархія|нідэрландскай манархіі]]. Галандцы і брытанцы амаль не клапаціліся пра Арубу, тут не існавала плантацыйных гаспадарак і сталых еўрапейскіх паселішчаў. Востраў часта наведвалі [[пірацтва|піраты]]<ref>{{Cite web |url=http://www.thunting.com/smf/legendary_treasures/the_pirate_priest_treasure_of_aruba-t7464.0.html;wap2 |title=The Pirate Priest Treasure of Aruba |access-date=5 кастрычніка 2012 |archive-date=22 красавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140422105440/http://www.thunting.com/smf/legendary_treasures/the_pirate_priest_treasure_of_aruba-t7464.0.html;wap2 |url-status=dead }}</ref>. Сітуацыя рэзка змянілася ў [[1826]] г., калі на Арубе было знойдзена [[золата]]. Здабыча золата і [[гуана]] прыцягвала перасяленцаў з іншых [[Антыльскія астравы|Антыльскіх астравоў]] і [[Еўропа|Еўропы]]. У выніку неміласэрнай эксплуатацыі абмежаваных прыродных рэсурсаў на востраве зніклі [[лес|лясы]], вычарпаліся многія крыніцы пітной [[вада|вады]]. Але запасы каштоўных выкапняў аказаліся малымі і да [[1916]] г. былі практычна вычарпаны. У [[1928]]—[[1929]] гг. на Арубе быў пабудаваны [[нафта]]перапрацоўчы завод. На ім працавала каля 8000 чал. Да 1970-х гг. завод заставаўся адным з найбуйнейшых у свеце. Дзякуючы наяўнасці [[Прамысловасць|прамысловасці]] астравіцяне мелі высокі ўзровень жыцця адносна іншых краін [[Карыбскае мора|Карыбскага мора]]. Ужо ў сярэдзіне [[20 стагоддзе|XX]] ст. амаль не засталося непісьменных. У пасляваенны перыяд пачаў развівацца [[турызм]], які ў нашы дні складае аснову мясцовай [[эканоміка|эканомікі]]. У [[1956]] г. Аруба ўвайшла ў склад [[Нідэрландскія Антыльскія астравы|Нідэрландскіх Антыльскіх астравоў]]. Але ў [[1971]] г. на востраве разгарнуўся рух за незалежнасць. [[1 студзеня]] [[1986]] г. Аруба выйшла са складу Нідэрландскіх Антылаў і набыла асобны аўтаномны статус. Меркавалася, што ў [[1996]] г. будзе абвешчана незалежнасць. Аднак на сходзе ў [[Гаага|Гаазе]] ў [[1994]] г. пераход да поўнай самастойнасці быў адкладзены на няпэўны тэрмін<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/3978467.stm Timeline: Aruba]</ref>. == Геаграфія і прырода == [[Файл:Аруба.png|thumb|left|Карта Арубы]] Аруба ўваходзіць у групу Паўднёвых Падветраных [[Малыя Антыльскія астравы|Малых Антыльскіх астравоў]]. Знаходзіцца ў 27 км на поўнач ад узбярэжжа [[Венесуэла|Венесуэлы]]. Выцягнута ў даўжыню на прыкладна 30 км, у шырыню — на 8 км<ref>[http://www.visitaruba.com/about-aruba/general-aruba-facts/geography/ Geography of Aruba] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130516030730/http://www.visitaruba.com/about-aruba/general-aruba-facts/geography/ |date=16 мая 2013 }}</ref>. Утворана каля 90 — 95 млн гадоў таму ў выніку [[вулкан]]ічнай актыўнасці. Частка паверхні сфарміравана пазнейшымі асадкавымі пародамі, пераважна [[вапняк]]амі<ref>[http://www.pollsoundstore.com/.Trashes/501/m2results/websites/icm_aruba/email_03/aruba_geo.pdf Geological Origins of Aruba]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Найвышэйшы пункт — узгорак Джаманота (188 м). Узбярэжная зона славіцца сваімі [[пляж]]амі з белым пяском і спакойнай вадой. Частку ўзбярэжжа атачае [[карал]]авы [[рыф]], за якім месціцца Іспанская [[лагуна]]. На заходнім узбярэжжы — 3 глыбакаводныя [[заліў|залівы]], што выкарыстоўваюцца як марскія [[порт|парты]]. [[Клімат]] марскі трапічны. Сярэдняя тэмпература вагаецца ад 27 °C да 29 °C на працягу года. Сезон дажджоў цягнецца з кастрычніка па снежань, аднак агульная колькасць ападкаў вельмі малая, каля 200 мм у год. На востраве ўвесь час не хапае пітной вады. Для забеспячэння ёю насельніцтва выкарыстоўваюцца апрасняльныя ўстаноўкі<ref>The World Geographical Encyclopedia / John F. McCoy, Project Editor. — Thompson Gale, 2003. P. 30.</ref>. [[Флора]] паўпустынная, шмат [[кактусы|кактусаў]], [[акацыі|акацый]], а таксама {{bt-bellat||Malpighia emarginata}}, {{bt-bellat||Coccoloba swartzii}} і інш. [[Фаўна]] прадстаўлена шматлікімі [[птушкі|птушкамі]], [[марскія чарапахі|чарапахамі]] і амаль знішчаным мясцовым відам грымучых [[Змеі|змей]] {{bt-bellat||Crotalus unicolor}}<ref>[http://www.wildlifeextra.com/go/world/aruba.html#cr Rebecca Elliott, Birds, flora and fauna of Aruba]</ref>. == Палітыка == Аруба з’яўляецца часткай [[Нідэрландская манархія|Каралеўства Нідэрландаў]], аднак пры гэтым разглядаецца як самастойная [[дзяржава]], якая захоўвае [[Федэрацыя|федэратыўную]] сувязь з [[Нідэрланды|Нідэрландамі]] і агульнае з імі [[Грамадзянін|грамадзянства]]. Абарона вострава і знешнія сувязі фактычна кантралююцца Нідэрландамі. Главой выканаўчай улады з’яўляецца [[Каралева Нідэрландаў Беатрыкс]], прадстаўленая на Арубе генерал-губернатарам (прызначаецца на шасцігадовы тэрмін па рэкамендацыі Кабінета Міністраў), і прэм’ер-міністр, які ўзначальвае Кабінет Міністраў (ад 7 да 9 міністраў, паўнамоцны міністр прадстаўляе інтарэсы Арубы ў [[Гаага|Гаазе]]). Заканадаўчая ўлада прастаўлена аднапалатным паламентам (''Staten''). У яго склад уваходзіць 21 прадстаўнік, выбраны тэрмінам на 4 гады. Грамадзяне карыстаюцца выбарчым правам з 18 гадоў. На выбарах 2009 г. амаль палову галасоў выбаршчыкаў атрымала Арубская Народная Партыя (''Arubaanse Volkspartij''). Вярхоўным органам судовай улады з’яўляецца Сумесны Вярхоўны Суд, які прызначаецца [[манарх]]ам<ref>[http://www.arubaforeignaffairs.com/afa/readBlob.do?id=694 POLITICAL STABILITY] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120325025240/http://www.arubaforeignaffairs.com/afa/readBlob.do?id=694 |date=25 сакавіка 2012 }}</ref>. Дзейнічае Канстытуцыя [[1985]] г. == Культура == [[Файл:CarlosnCharlies Oranjestad, Aruba downtown.jpg|thumb|Архітэктура Аран’естада]] Насельнікі Арубы адносяць сябе да некалькіх дзясяткаў [[этнас|этнічных супольнасцяў]], што вызначае значную стракатасць мясцовай [[культура|культуры]]. Гэта выяўляецца ў святкаванні памятных дат, характэрных для [[Нідэрланды|Нідэрландаў]], [[Карыбскае мора|Карыбскіх]] краін, [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыкі]] і [[ЗША]]. Асабліва яркім мясцовым святам з’яўляецца зімовы [[карнавал]], які суправаджаецца адначасова карыбскай, лацінаамерыканскай і галандскай музыкай і скончваецца маляўнічым нядзельным гранд-парадам. У мінулым карнавалы прымяркоўваліся да заканчэння вялікага посту. Спаленне пудзіла ''мома'' сімвалізавала завяршэнне зімовага святочнага цыкла. Гэты звычай падтрымліваецца і ў нашы дні<ref>{{Cite web |url=http://myarubanhome.com/?id=blog&news=5303 |title=Experiencing the Carnival of Aruba |access-date=4 кастрычніка 2012 |archive-date=22 лютага 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110222150631/http://myarubanhome.com/?id=blog&news=5303 |url-status=dead }}</ref>. З [[2009]] г. на Арубе праводзіцца міжнародны фестываль [[кіно]]<ref>[http://www.arubainternationalfilmfestival.com arubainternationalfilmfestival.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210508212038/http://arubainternationalfilmfestival.com/ |date=8 мая 2021 }}</ref>, які набывае ўсё большы прэстыж. Традыцыйная кулінарыя складаецца са страў з [[кукуруза|кукурузы]] і [[Бабовыя|бабовых]], якія звычайна тушацца ў печы і падаюцца з [[мяса]]м ([[ялавічына]], казляціна) або [[рыба]]й. Дзякуючы запазычванню іншаземных традыцый і зменам у ладзе жыцця большасць сучасных жыхароў Арубы аддае перавагу [[імпарт]]ным прадуктам: [[рыс]]у, кураціне, [[гародніна|гародніне]]. Пераважаюць [[Італія|італьянскія]] і [[кітай]]скія закусачныя. Аднак у [[кавярня]]х таксама можна пакаштаваць традыцыйныя пірагі ''пастэчы'' з [[сыр]]ам ці мясам і чорныя (па колеру) салодкія выпечкі<ref>[http://www.everyculture.com/A-Bo/Aruba.html#b Countries and Their Cultures:Aruba]</ref><ref>[http://www.aruba.com/explorearuba/culture/chefs_corner.aspx Culinary tips from top Aruban chefs]</ref>. Звычайна кожны насельнік Арубы з дзяцінства ведае некалькі [[мова|моў]]. Адной з афіцыйных моў з’яўляецца [[галандская мова|галандская]]. Шырока распаўсюджаныя [[англійская мова|англійская]] і [[іспанская мова|іспанская]] мовы. Многія размаўляюць на [[партугальская мова|партугальскай]], [[французская мова|французскай]], [[кітайская мова|кітайскай]] і інш. Французская мова выкладаецца ў школах і карыстаецца папулярнасцю з-за магчымасці працягваць адукацыю ва ўплывовых універсітэтах [[Францыя|Францыі]] і [[Бельгія|Бельгіі]]. Аднак галоўнай мовай лічыцца мясцовая крэольская мова [[пап'ямента]]. Яна выкладаецца ў школах і выкарыстоўваецца на дзяржаўным узроўні. З пашырэннем іміграцыі і ўплыву іншаземных культур, перш за ўсё амерыканскай, карыстанне пап’ямента набыло важнае значэнне для вылучэння культурных асаблівасцяў менавіта тубыльцаў самой Арубы<ref>[http://romanitas.uprrp.edu/portugues/volumen4/carroll.html The role of Papiamento in Aruban nationalism] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120710035338/http://romanitas.uprrp.edu/portugues/volumen4/carroll.html |date=10 ліпеня 2012 }}</ref>. Сістэма адукацыі ў агульных рысах нагадвае галандскую. На Арубе дзейнічае 68 школ, якія даюць пачатковую адукацыю, 12 школ — сярэднюю, 5 устаноў — вышэйшую адукацыю. Аднак да вышэйшай адукацыі адносяць таксама атрыманне прафесійных ведаў. Універсітэт Арубы рыхтуе спецыялістаў са званнямі бакалаўраў і магістраў у галінах права, фінансаў, эканомікі, а таксама кіравання турыстычнымі прадпрыемствамі<ref>[http://www.ua.aw/ua/home.do University of Aruba] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110511183939/http://www.ua.aw/ua/home.do |date=11 мая 2011 }}</ref>. Акрамя таго, працуюць 2 медыцынскія школы, якія забяспечваюць выпускнікоў універсітэцкімі дыпломамі<ref>{{Cite web |url=http://www.aureusuniversity.com/aruba/ |title=Аureus University Aruba |access-date=4 кастрычніка 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120930055024/http://www.aureusuniversity.com/aruba/ |archivedate=30 верасня 2012 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://edu.xusom.nl/ Xavier University School of Medicine Foundatio]</ref>. Установы адукацыі фінансуюцца дзяржавай, а іх якасць лічыцца адной з найвышэйшых у Карыбскім рэгіёне. == Зноскі == {{reflist|2}} {{Уладанні Нідэрландаў у Карыбскім моры}} {{Паўночная Амерыка}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Аруба| ]] [[Катэгорыя:Канстытуцыйныя манархіі]] [[Катэгорыя:Карлікавыя дзяржавы]] [[Катэгорыя:Астравы Карыбскага мора]] 0ghdao395li3od139dnwha4z4qs3rbg Мікалай Мікалаевіч Дурнаво 0 42512 5156166 4524308 2026-06-19T23:10:24Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5156166 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} {{цёзкі2|Дурнаво}} '''Мікалай Мікалаевіч Дурнаво''' ([[4 лістапада]] [[1876]], [[Масква]] — [[27 кастрычніка]] [[1937]], [[Салаўкі]]) — рускі [[мовазнаўства|мовазнавец]], адзін з родапачынальнікаў лінгвагеаграфічнага вывучэння ўсходнеславянскіх моў. Акадэмік [[АН БССР]] (1928), член-карэспандэнт [[АН СССР]] (1924), магістр рускай мовы і славеснасці (1916), прафесар (1918). == Біяграфія == Скончыў [[Маскоўскі ўніверсітэт]] (1899). У 1904—1910 і з 1915 — прыват-дацэнт Маскоўскага, у 1910—1915 — прыват-дацэнт [[Харкаўскі нацыянальны ўніверсітэт імя В. Н. Каразіна|імператарскага Харкаўскага]] ўніверсітэтаў, у 1918—1921 — прафесар [[Саратаўскі ўніверсітэт|Саратаўскага]] універсітэта. У 1924—27 жыў і працаваў у [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]]. З 1928 у [[Мінск]]у. Супрацоўнік [[Інбелкульт]]а і [[БелАН]]; прафесар педагагічнага факультэта [[БДУ]]. Даследаваў славянскае мовазнаўства, дыялекталогію і гісторыю рускай мовы. З 1903 уваходзіў у склад {{нп3|«Маскоўскай дыялекталагічнай камісіі»||ru|Московская диалектологическая комиссия}}. Сумесна з [[Дзмітрый Мікалаевіч Ушакоў|Д. М. Ушаковым]] і {{нп3|М. М. Сакаловым||ru|Соколов, Николай Николаевич (лингвист)}} стварыў карту рускіх дыялектаў<ref>Опыт диалектологической карты русского языка в Европе: С прил. очерка русской диалектологии / Сост. чл. комис. Н. Н. Дурново, Н. Н. Соколов и Д. Н. Ушаков. — М. : Синодальная тип., 1915. — VI, 132 стр., с карт.; 1 л. карт. — (Труды Моск. диалектол. комис.; В. 5).</ref>, дзе прадстаўлена класіфікацыя рускіх, беларускіх і ўкраінскіх гаворак, абгрунтаваныя тэарэтычныя прынцыпы лінгвістычнай геаграфіі пачатку ХХ ст. Аўтар «Граматычнага слоўніка» (1924) — першага рускага слоўніка лінгвістычных тэрмінаў. Займаўся даследаваннем гісторыі беларускай мовы і яе дыялектаў. Вывучаў [[Супрасльскі рукапіс]] (1926), напісаў артыкул «Увагі да беларускай фанетыкі» (1929). Аўтар каля 190 навуковых прац, у тым ліку 3-х манаграфій. У 1929 пазбаўлены звання акадэміка [[АН БССР]] і ў пачатку 1930 з’ехаў у Маскву. Арыштаваны [[28.12]].[[1933]] па сфабрыкаванай [[АДПУ]] {{нп3|«Справе славістаў» (1933-34)||ru|Дело славистов}}. Паводле пастановы Калегіі АДПУ ад [[29.3]].[[1934]] асуджаны на 10 гадоў лагераў. Паўторна арыштаваны ў 1937 і расстраляны. У 1938 пасмяротна пазбаўлены звання члена-карэспандэнта АН СССР. Рэабілітаваны [[26.10]].[[1964]]. Адноўлены ў званні акадэміка [[АН БССР]] у 1978, у званні члена-карэспандэнта АН СССР у 1990. == Выбраная бібліяграфія == * Избранные работы по истории русского языка. — М. : Яз. рус. культуры, 2000. — XXXVI, 780 с. (Studia philologica). — ISBN 5-7859-0097-1. * Грамматический словарь: Грамматические и лингвистические термины. — М. : Флинта, Наука, 2001. — 180, [3] с. — ISBN 5-89349-377-X; 5-02-002756-1. * Введение в историю русского языка. — Изд. 2-е. — Москва : URSS, Либроком, 2010. — 294, [1] с., [2] л. карт. — (Лингвистическое наследие XX века). — ISBN 978-5-397-00993-5. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6}} — С. 262. * [http://old.ihst.ru/projects/sohist/repress/belan.pdf Дурново Николай Николаевич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210831030105/http://old.ihst.ru/projects/sohist/repress/belan.pdf |date=31 жніўня 2021 }} // {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Возвращенные имена: Сотрудники АН Беларуси, пострадавшие в период сталин. репрессий|арыгінал = |спасылка = |адказны = сост. и авт. предисл. Н. В. Токарев; под ред. А. С. Махнача.|выданне = |месца =Мн. |выдавецтва =Навука i тэхнiка|год = 1992|том = |старонкі =49|старонак =120|серыя = |isbn = 5-343-01246-9 |тыраж =1000}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|130221}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}} * [https://csl.bas-net.by/personalii/88868/durnovo-nikolay-nikolaevich/ Мікалай Мікалаевіч Дурнаво] ў базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дурнаво Мікалай Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі гісторыка-філалагічнага факультэта Маскоўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Русісты]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Расіі]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы СССР]] [[Катэгорыя:Дыялектолагі]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты АН СССР]] [[Катэгорыя:Акадэмікі Акадэміі навук Беларускай ССР]] hhc7hevd3p4drsx4muw1e2o1nsnofjo Арнольд Меры 0 43033 5156187 4713706 2026-06-20T01:54:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156187 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} {{цёзкі2|Меры}} '''Арнольд Меры''' ({{ДН|1|7|1919}}, [[Талін]], [[Першая Эстонская Рэспубліка|Эстонія]] – {{ДС|27|3|2009}}, {{МС|Талін||}}, [[Эстонія]]) — удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[Герой Савецкага Саюза]], ганаровы старшыня Антыфашысцкага камітэту Эстоніі. == Біяграфія == З [[1926]] года жыў з сям'ёй у Югаславіі. У 1938 сям'я вярнулася ў Эстонію, дзе Арнольд быў прызваны ў армію. Пасля далучэння Эстоніі да СССР абраны ў гарадской камітэт камсамолу Таліна, і яму было даручана ствараць камсамольскія арганізацыі ў арміі. Пасля ператварэння арміі ў 22-і Эстонскі корпус, ён быў прызначаны намеснікам палітрука 415-га радыёбатальёна. На франтах Вялікай Айчыннай вайны з канца чэрвеня [[1941]] года, прыняўшы першы бой у раёне горада [[Порхаў]] [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай вобласці]]. <blockquote>17 ліпеня 1941 года праціўнік, фарсіраваўшы раку Шалонь, пачаў наступленне на горад [[Дно (горад)|Дно]]. На батальён быў скінуты дэсант. У цяжкіх умовах, калі пачалося адступленне байцоў, Арнольд Меры спыніў іх і арганізаваў абарону. У баю ён быў чатырохразова паранены (у правую руку, у калена, у бядро, у грудзі), але працягваў камандаваць. Планы праціўніка па выхадзе да шашы «Порхаў — Дно» былі сарваныя<ref name=rosbalt>[http://www.rosbalt.ru/2008/05/23/486822.html Именем эстонского подсудимого Арнольда Мери назовут улицу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090403030444/http://www.rosbalt.ru/2008/05/23/486822.html |date=3 красавіка 2009 }} [[Росбалт]]</ref> </blockquote> Меры стаў першым [[эстонцы|эстонцам]], удастоеным звання Героя Савецкага Саюза, якое было яму прысвоена [[15 жніўня]] [[1941]] года за дзеянні ў гэтым баі. Пасля лячэння Арнольд Меры вучыўся ў Маскоўскім ваенна-інжынерным вычылішчы, служыў намеснікам начальніка палітаддзела [[249-я стралковая дывізія (2-га фармавання)|249-й Эстонскай дывізіі]] і [[8-ы Эстонскі стралковы корпус|8-га Эстонскага стралковага корпуса]]. У чэрвені [[1945]] года Арнольд Меры быў дэмабілізаваны з арміі і накіраваны на радзіму, дзе яго абралі першым сакратаром ЦК камсамола Эстоніі. У [[1949]] годзе ён паступіў у [[Вышэйшая партыйная школа|Вышэйшую партыйную школу]] пры ЦК [[УКП(б)]]. Тады жа накіраваны на востраў [[Хіюмаа]] ў якасці партыйнага ўпаўнаважанага для правядзення дэпартацый, што пасля паслужыла падставай для абвінавачвання яго ў дачыненні да злачынстваў супраць людскасці<ref name=rt>Равиль Зиганшин [http://www.russia-today.ru/2003/no_24/24_neighbours_2.htm Русофобия. О подлинных героях и оборотнях Эстонии. Арнольд Мери против Леннарта Мери] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080217003012/http://www.russia-today.ru/2003/no_24/24_neighbours_2.htm |date=17 лютага 2008 }} «[[Российская Федерация сегодня]]» №24, 2003</ref>. У [[1951]] годзе па даносу яго выключылі з ВПШ і пазбавілі дзяржаўных узнагарод. Ён з'ехаў з сям'ёй у Эстонію і працаваў столярам, а пасля пераехаў у [[Горна-Алтайск]]. У [[1956]] годзе пасля [[XX з’езд КПСС|XX з'езду КПСС]] ён быў рэабілітаваны і яму вярнулі званне Героя Савецкага Саюза. Ён скончыў ВПШ і працаваў выкладчыкам палітэканоміі ў [[Горана-Алтайскі дзяржаўны ўніверсітэт|Горана-Алтайскім педагагічным інстытуце]]. З [[1960]] года Арнольд Меры працуе ў Эстоніі на кіруючых пасадах у міністэрстве асветы [[Эстонская ССР|Эстонскай ССР]]. У [[1979]] годзе ён стаў старшынёй прэзідыўма Эстонскага таварыства сяброўства і культурных сувязяў з замежнымі дзяржавамі. На пенсію Арнольд Меры сыйшоў у [[1989]] годзе. У апошнія гады жыцця Арнольд Меры узначальваў [[Антыфашысцкі камітэт Эстоніі]]. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Меры Арнольд}} [[Катэгорыя:Постаці Эстоніі]] [[Катэгорыя:Ваенныя дзеячы Эстоніі]] gztqvr3pz9y06c6sgdomftpp922wsnk Пітэр Паўль Рубенс 0 48932 5156186 5136508 2026-06-20T01:53:02Z CommonsDelinker 151 Replacing Peter_Paul_Rubens_091b.jpg with [[File:Jacob_Jordaens_(Attributed),_after_Peter_Paul_Rubens_-_Portrait_of_Infanta_Isabella_Clara_Eugenia.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|C 5156186 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} '''Пі́тэр Па́ўль Ру́бенс''' ({{lang-nl|Pieter Paul Rubens}}, <small>[[Міжнародны фанетычны алфавіт|МФА]]</small>: {{IPA|[ˈpitər 'pʌul 'rybə(n)s]}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Гістарычныя Нідэрланды|нідэрландскі]] ([[фламандцы|фламандскі]]) жывапісец, адзін з заснавальнікаў мастацтва [[барока]], дыпламат, калекцыянер. Творчая спадчына Рубенса налічвае каля {{Num|3000|карцін}}, значная іх частка створана ў супрацоўніцтве з вучнямі і калегамі, найбольш вядомы з іх [[Антоніс ван Дэйк]]. Паводле каталога Майкла Джафэ вядома {{Num|1403}} аўтэнтычных палотнаў<ref>{{публікацыя|кніга|аўтар=Michael Jaffé|загаловак=Rubens : catalogo completo|месца=Milano|выдавецтва=Rizzoli|год=1989|isbn=881725701X|падзагаловак=traduzione di Germano Mulazzani|серыя=Rizzoli Libri illustrati|allpages=397}}</ref>. Захавалася вялікае ліставанне Рубенса, пераважна дыпламатычнае. Узведзены ў [[Знаць|арыстакратычнае саслоўе]] іспанскім каралём [[Філіп IV (кароль Іспаніі)|Філіпам IV]] (1624) і атрымаў [[Рыцар-бакалаўр|рыцарства]] ад англійскага караля [[Карл I Сцюарт|Карла I]] (1630) з уключэннем {{нп5|Герб Англіі|геральдычнага льва||Royal Arms of England}} ў асабісты герб. З набыццём у 1635 годзе замка Стэен у Элевейтэ Рубенс атрымаў тытул {{нп5|Сеньярыя|сеньёра|be-x-old|Ключ (маёнтак)}}. Творчасць Рубенса — арганічны сплаў традыцый [[Пітэр Брэйгель Старэйшы|брэйгелеўскага]] рэалізму з дасягненнямі [[Венецыянская школа жывапісу|венецыянскай школы]]. Рубенс спецыялізаваўся на рэлігійным жывапісе (у тым ліку алтарных абразах), пісаў карціны на міфалагічныя і алегарычныя сюжэты, партрэты (ад гэтага жанру ён адмовіўся ў апошнія гады жыцця), краявіды і гістарычныя палотны, рабіў таксама эскізы для [[габелен|шпалер]] і кніжных ілюстрацый. У тэхніцы [[Алейны жывапіс|алейнага жывапісу]] Рубенс быў адным з апошніх мастакоў, якія выкарыстоўвалі драўляныя панэлі для [[Станковы жывапіс|станковых твораў]], нават вельмі вялікіх памераў. == Паходжанне. Ранняя біяграфія (1577—1590) == [[Файл:PPRubens birthplace.JPG|міні|Дом у [[Зіген]]е, у якім нарадзіўся Пітэр Паўль Рубенс. Фота 2011 года.]] Пітэр Паўль Рубенс (на мясцовым дыялекце «''Петар Паўвел Рубенс''»{{sfn|Рубенс|1977|с=5}}) паходзіў з шанаванага [[антверпен]]скага сямейства рамеснікаў і прадпрыемцаў, што згадвалася ў дакументах з 1396 года. Прадстаўнікі сямейства яго бацькі — {{нп5|Ян Рубенс|Яна Рубенса||Jan Rubens}} — былі гарбарамі, маскатэльшчыкамі і аптэкарамі, продкі маці — народжанай Пейпелінкс — займаліся дыванаткацтвам і гандлем{{sfn|Лекуре|2002|с=22}}. Абодва сямействы былі заможнымі, валодалі нерухомасцю, але, мяркуючы па ўсім, зусім не цікавіліся культурай і мастацтвам. Айчым Яна Рубенса — Ян Лантметэр — трымаў бакалейны гандаль і вызначыў пасерба на юрыдычны факультэт [[Гісторыя Лёвенскага ўніверсітэта да падзелу|Лёвенскага ўніверсітэта]]. У 1550 годзе Ян Рубенс перайшоў у [[Падуанскі ўніверсітэт]], а ў 1554 годзе — у [[Рымскі ўніверсітэт Ла Сапіенца|Рымскі]] на аддзяленне грамадзянскага і кананічнага права. У 1559 годзе ён вярнуўся на радзіму і амаль адразу жаніўся з {{нп5|Марыя Пейпелінкс|Марыяй Пейпелінкс||Maria Pypelinckx}}, а ў 1562 годзе падняўся з бюргерскага саслоўя, быўшы абраны {{нп5|эшэвен|эшэвенам|fr|Échevin}}{{sfn|Лекуре|2002|с=23}}. Пасада меркавала кантроль над выкананнем іспанскага заканадаўства{{sfn|Лекуре|2002|с=29}}. Да 1568 года эшэвен Рубенс не хаваў сімпатый да [[кальвінізм]]у і ўзяў удзел у падрыхтоўцыі [[Вільгельм I Аранскі|аранжысцкага паўстання]]. Сям’я да таго часу была ўжо вялікай: у 1562 годзе нарадзіўся сын Ян Баптыст, у 1564—1565 гадах дочкі Бландына і Клара, а ў 1567 годзе — сын Хендрык. З-за тэрору {{нп5|Фернанда Альварэс дэ Таледа Альба|герцага Альбы||Fernando Álvarez de Toledo, 3rd Duke of Alba}} Рубенсы пераехалі да сваякоў Марыі ў {{нп5|Лімбург (горад)|Лімбург||Limbourg}}, а ў 1569 годзе асталяваліся ў [[Кёльн]]е{{sfn|Лекуре|2002|с=31}}{{sfn|Wedgwood|1967|p=9}}. Ян Рубенс працягваў выконваць абавязкі юрыста, не пакідаў ён і сімпатый да кальвінізму, што выяўлялася, у прыватнасці, у тым, што ён не хадзіў на [[Імша|імшы]]. Сямейства жыло паблізу ад рэзідэнцыі [[Вільгельм I Аранскі|Вільгельма Аранскага]], з жонкай якога — {{нп5|Ганна Саксонская|Ганнай Саксонскай||Anna of Saxony}} — Рубенс-старэйшы ўступіў у блізкія адносіны, што скончылася непажаданай цяжарнасцю. У сакавіку 1571 года Ян Рубенс быў арыштаваны за незаконную сувязь і правёў два гады ў зняволенні ў [[Дыленбург]]у, а пасля суда быў сасланы ў невялікі гарадок {{нп5|Насау (герцагства)|Насаускага герцагства|de|Herzogtum Nassau}}, [[Зіген]]. Жонка паехала за ім, захаваліся два яе лісты, якія, паводле думкі В. Н. Лазарава, «з’яўляюцца выдатнымі дакументамі ўзнёсламу жаночаму каханню і адданасці»{{sfn|Письма|1933|с=18}}. Сям’я ўз’ядналася ў {{нп5|Троіцын дзень||ru|Троицын день}} 1573 года, у 1574 годзе нарадзіўся сын {{нп5|Філіп Рубенс|Філіп||Philip Rubens}}. Жыць даводзілася ў беднаце: Ян Рубенс не меў права працаваць па спецыяльнасці, Марыя займалася гародніцтвам і здавала пакоі ў доме, пададзеным сваякамі. 29 чэрвеня 1577 года нарадзілася іх шостае дзіцё — Пітэр Паўль. Пасля таго, як у тым жа годзе памерла Ганна Саксонская, род Насау адмовіўся ад пераследу сям’і Рубенсаў. У 1581 годзе Рубенсы змаглі вярнуцца ў Кёльн, зняўшы вялікі дом на Штэрнегасэ, які пазней быў рэзідэнцыяй [[Марыя Медычы|Марыі Медычы]]. У гэтым доме нарадзілася сёмае дзіцё — сын Барталамеус, які пражыў нядоўга. Ян Рубенс пакаяўся і вярнуўся да каталіцкай царквы, пасля чаго зноў змог практыкаваць як юрыст. Апроч яго ганарараў, прыбытак сям’і па-ранейшаму прыносіла здача пакояў унаймы{{sfn|Лекуре|2002|с=32—34}}. У Кёльне Ян Рубенс сам стаў вучыць сваіх дзяцей Святому пісьму, лацінскай і французскай мовам. Аднак сямейны дабрабыт скончыўся ў 1587 годзе пасля раптоўнай смерці галавы сямейства ад ліхаманкі. Старэйшы сын Ян Баптыст назаўжды з’ехаў у Італію (там ён і сканаў), неўзабаве ад хвароб памерлі яшчэ трое дзяцей. Удава, застаўшыся са старэйшай дачкой і сынамі Філіпам і Пітэрам, прыняла рашэнне вярнуцца ў Антверпен, спустошаны вайной{{sfn|Wedgwood|1967|p=9—10}}. Філіпа, які адрозніваўся здольнасцямі да лаціны, уладкавалі сакратаром да саветніка іспанскага двара Жана Рышарда. 10-гадовага Пітэра аддалі ў навучанне ў [[Езуіты|езуіцкую]] школу, хоць да таго ён не вылучаўся асаблівымі здольнасцямі{{sfn|Лекуре|2002|с=37}}. У езуітаў Пітэр атрымаў выдатныя веды лаціны і класічнай антычнасці і выявіў выдатныя здольнасці лінгвіста: ён аднолькава свабодна чытаў, пісаў і гаварыў на роднай нідэрландскай, лацінскай, французскай і італьянскай мовах і ў той ці іншай ступені быў знаёмы з нямецкай, іспанскай і англійскай мовамі{{sfn|Письма|1933|с=19}}. Паралельна маці запісала Пітэра ў свецкую школу Рамбоўтса Вердонка, дзе ён змог раскрыць свае здольнасці ў вобласці гуманітарных навук, стаў вывучаць грэчаскую мову. Сучаснікам здавалася фантастычнай яго памяць: аднойчы ён без намаганняў спамянуў імя рымскай паэтэсы, якую адзіны раз памянуў [[Ювенал]] у адной з сатыр{{sfn|Лекуре|2002|с=38}}. Яго аднакашнікамі былі дзеці антверпенскай эліты, у тым ліку Бальтазар Марэтус — унук найбуйнейшага еўрапейскага выдаўца [[Хрыстафор Плантэн|Хрыстафора Плантэна]]. Пітэр і Бальтазар захавалі сяброўства на ўсё астатняе жыццё. У 1590 годзе навучанне давялося перапыніць: сястра Пітэра і Філіпа — Бландына — выйшла замуж, яе пасаг паглынуў рэшткі сродкаў, адпісаных Янам Рубенсам. Сынам давялося шукаць заробку самім: Філіп разам з сынамі свайго працадаўцы быў аддадзены ў навучанне да знакамітага гуманіста {{нп5|Юст Ліпсій|Юста Ліпсія|ru|Липсий, Юст}} ў Лувене. 13-гадовага Пітэра Марыя Рубенс уладкавала {{нп5|паж|пажам||Page (servant)}} да графіні дэ Лален (народжанай прынцэсе дэ Лін) у [[Аўдэнардэ]], дзе ён за кошт патрона працягнуў адукацыю, набыў навыкі каліграфіі і красамоўства, а таксама знайшоў густ да вытанчанасці адзення, у прыватнасці, навучыўшыся эфектна захінаць плашч{{sfn|Письма|1933|с=20}}{{sfn|Wedgwood|1967|p=12—13}}{{sfn|Лекуре|2002|с=39}}. == Антверпен. Гады навукі (1590—1600) == [[Файл:Portrait of Alessandro Farnese (1545-1592) LACMA M.2003.69.jpg|міні|злева|{{нп5|Ота ван Веен|Ота Веніус||Otto van Veen}}. Партрэт [[Алесандра Фарнезэ (герцаг Пармскі)|Алесандра Фарнезэ]], 1585, Мастацкі музей акругі Лос-Анджэлес.]] Прабыўшы пажам крыху больш за год, Рубенс заявіў маці, што мае намер вучыцца малярству. Яго сябар Якаб Зандрарт пісаў: «Не ў сілах больш працівіцца ўнутранаму парыву, які вабіў яго да малярства, ён папытаў у маці дазволу цалкам прысвяціць сябе гэтаму мастацтву». Той жа Зандрарт сцвярджаў, што адзінай крыніцай эстэтычных памкненняў Пітэра Рубенса да 14-гадовага ўзросту было капіраванне гравюр з Бібліі выдання Тобіяса Шцімера 1576 года. Ніякіх слядоў яго ранняй графікі не захавалася{{sfn|Лекуре|2002|с=39—40}}. Паводле слоў Ч. Вэджвуда, выбар першага настаўніка малярства — [[пейзаж]]ыста {{нп5|Тобіяс Верхахт|Тобіяса Верхахта||Tobias Verhaecht}} — быў у значнай ступені выпадковасцю: той быў жанаты са сваячкай Марыі Рубенс. Позні па тагачасных мерках пачатак заняткаў адбіўся на тым, што Рубенс не змог многага запазычыць у Верхахта і хутка пакінуў яго майстэрню. Далей ён перайшоў да {{нп5|Адам ван Ноарт|Адама ван Ноарта||Adam van Noort}}{{sfn|Wedgwood|1967|p=13}}. Ван Ноарт, хоць і не выконваў царкоўных заказаў, меў вялікую рэпутацыю, з яго майстэрні выйшлі [[Якаб Іорданс]] і {{нп5|Хендрык ван Бален|||Hendrick van Balen}}{{sfn|Лекуре|2002|с=44}}. Рэзкая змена становішча, аднак, не змяніла густаў і памкненняў юнага Рубенса, яго адштурхвала багемнае жыццё, якую вёў ван Ноарт{{sfn|Рубенс|1977|с=7}}. Навучанне ў яго майстэрні падоўжылася чатыры гады; на думку Мары-Анн Лекурэ, самым важным урокам для Пітэра стала любоў і ўвага да «Фландрыі, чые пышныя прыгажосці пазней паўстануць перад намі на карцінах Рубенса»{{sfn|Лекуре|2002|с=44—45}}. [[Файл:Peter Paul Rubens - Portrait of a Man, Possibly an Architect or Geographer, at the age of 26.jpg|міні|Рубенс. Партрэт мужчыны 26 гадоў{{sfn|Лебедянский|1993|с=20}}. 1597. Алей на медзі, 21,6 × 14,6 см. [[Метраполітэн-музей]].]] Атрымаўшы першапачатковыя навыкі і адтачыўшы іх, у 1595 годзе Рубенс перайшоў у майстэрню самага знакамітага антверпенскага маляра таго часу — [[Ота ван Веен]]а (Веніуса), які атрымаў адукацыю ў Італіі і прыўнёс у Фландрыю дух [[маньерызм]]у{{sfn|Письма|1933|с=20}}. Рубенс лічыўся яго вучнем да 23-гадовага ўзросту, хоць яшчэ ў 21 год атрымаў пасведчанне «вольнага мастака»{{sfn|Лекуре|2002|с=42}}. У Рыме Веніус быў аблашчаны родам [[Дом Фарнезэ|Фарнезэ]] і атрымліваў папскія заказы ў Ватыкане, быў свецкім чалавекам, знаўцам лаціны і старажытнасцей. Менавіта ён прышчапіў Пітэру Рубенсу густ да антычных класікаў і выклікаў ідэю, што талент не зможа выявіць сябе без магутных апекуноў{{sfn|Лекуре|2002|с=46—47}}. Сучаснікі адзначалі, што да часу паступлення да яго Рубенса талент Веніуса хіліўся да заняпаду, ён празмерна захапіўся алегорыямі і знакамі, ператвараючы ўласнае малярства ў падабенства рэбуса{{sfn|Wedgwood|1967|p=13—14}}. Італа-фламандскі стыль Веніуса быў адзначаны перайманнем рымскім узорам, прыкладам, сілуэты абводзіліся лініяй контуру. Ён адмовіўся ад нацыянальнай фламандскай традыцыі (значнасць якой прызнаваў яшчэ [[Мікеланджэла Буанароці]]), але гэтак і не змог арганічна ўспрыняць італьянскую школу{{sfn|Лекуре|2002|с=48, 54}}. У 1598 годзе Рубенс быў прыняты вольным майстрам у антверпенскую [[Гільдыя Святога Лукі|гільдыю Святога Лукі]], але застаўся ў Веніуса і не стаў адкрываць уласную студыю. Аднак ён ужо сам атрымаў права прымаць вучняў, першым з якіх стаў Дэадата дэль Монтэ, сын срэбных спраў майстра{{sfn|Wedgwood|1967|p=14}}. Уласных прац Рубенса гэтага перыяду захавалася вельмі мала. У ліставанні і дакументах згадваюцца яго карціны, некалькі прац было ў доме яго маці, і яна вельмі ганарылася імі. Адзіная падпісаная Рубенсам праца гэтых гадоў — партрэт маладога навукоўца ў чорным касцюме, у якім увагу прыцягвае мадэляванне твару. Вымерныя прылады ў яго руках дазволілі крытыкам зваць героя карціны географам ці архітэктарам. Партрэт дэманструе несумненную блізкасць Рубенса тых гадоў да старой галандскай школы, закладзенай [[Ян ван Эйк|ван Эйкам]]. Не было яшчэ і віртуознай лёгкасці валодання пэндзлем, якую ён набыў у Італіі{{sfn|Лебедянский|1993|с=20—21}}. Паводле слоў Ч. Вэджвуда, «Рубенс быў добры, але ён не быў вундэркіндам», падобным [[Антоніс ван Дэйк|ван Дэйку]]. Ён яшчэ працягваў вучыцца і як прафесіянал паспеў позна. Патрэбныя яму ўзоры і настаўнікаў ён мог знайсці толькі ў Італіі, дзе да таго часу знаходзіўся яго брат Філіп. Невядома, адкуль у Пітэра з’явіліся грошы на замежнае падарожжа — магчыма, ён выканаў нейкі заказ у Антверпене ці прадаў некаторыя свае працы. Магчыма таксама, што грошы на вандраванне падаў бацька Дэадата дэль Монтэ, што суправаджаў Рубенса ў якасці яго вучня{{sfn|Wedgwood|1967|p=14—15}}. 8 мая 1600 года Рубенс атрымаў дакумент за подпісам бургамістра Антверпена, што падавец яго знаходзіцца ў добрым здароўі і ў горадзе няма эпідэмій{{sfn|Лекуре|2002|с=61}}. == Італія і Іспанія (1600—1608) == === Пры двары мантуанскага герцага === [[Файл:Vincenzo I Gonzaga nel giorno dell’incoronazione.jpg|міні|Жан Баўэ. Партрэт герцага Вінчэнца Ганзага, ''да 1597'']] Паводле думкі Ч. Вэджвуда, «''Рубенс быў лепш падрыхтаваны, чым большасць маладых мастакоў, якія перасякалі Альпы да яго''». Да таго часу ён вольна валодаў лацінскай і італьянскай мовамі, быў знаёмы асабіста і па ліставанні з усімі вядомымі навукоўцамі-антыказнаўцамі{{sfn|Wedgwood|1967|p=29}}. З Антверпена ён уздоўж [[Рэйн]]а рушыў у Францыю, наведаў [[Парыж]], а далей скіраваўся ў [[Венецыя|Венецыю]]. У горадзе ён спыніўся ў прэстыжнай гасцініцы і хутка завёў знаёмства з дваранінам са світы {{нп5|Вінчэнца I Ганзага||ru|Винченцо I Гонзага}}, бо герцаг [[Мантуанскае герцагства|Мантуі]] прыбыў на [[Венецыянскі карнавал|карнавал]] з [[Спа]], дзе праходзіў лячэнне. Карціны Рубенса, узятыя з сабой, зрабілі ўражанне, і пра мастака было дакладзена герцагу. У выніку 23-гадовы фламандзец апынуўся на службе Мантуанскага двара і, ледзь з’явіўшыся ў Італіі, атрымаў апекуна, пенсіён і адносна высокае грамадскае становішча{{sfn|Лекуре|2002|с=64}}. Існуе здагадка, што герцаг, які бываў раней у Антверпене, ужо быў знаёмы з творчасцю Рубенса{{sfn|Wedgwood|1967|p=30}}. Нягледзячы на неўтаймаваны нораў і распусту, герцаг Вінчэнца Ганзага быў адным з найважнейшых мецэнатаў свайго часу, выдатна разбіраўся ў музыцы і паэзіі. Ён матэрыяльна падтрымліваў [[Клаўдзіа Мантэвердзі]] і вызваліў з вар’яцкага дома [[Тарквата Таса]]. Герцаг імкнуўся збіраць лепшыя творы мастацтва, у яго палацы Рубенс упершыню ўбачыў працы [[Тыцыян]]а, [[Паала Веранезэ|Веранезэ]], [[Карэджа]], [[Андрэа Мантэнья|Мантэньі]], [[Джуліа Рамана]]. Хоць Ганзага не ставіў задання выхавання маладога мастака, ён падаў Рубенсу працу, што спрыяла хуткаму развіццю яго таленту: фламандзец павінен быў адбіраць творы мастацтва для капіявання, а далей займаўся і іх набыццём, атрымліваючы пэўныя камісійныя{{sfn|Wedgwood|1967|p=31}}. Увайшоўшы ў світу Вінчэнца Ганзагі ў кастрычніку 1600 года, Рубенс разам з дваром адбыў у [[Фларэнцыя|Фларэнцыю]] на завочны шлюб малодшай сястры жонкі герцага — [[Марыя Медычы|Марыі Медычы]]. Рубенс інтэнсіўна займаўся вывучэннем фларэнтыйскага мастацтва, у прыватнасці, скапіяваў {{нп5|Кардон (жывапіс)|кардон|nl|Karton (kunst)}} фрэскі [[Леанарда да Вінчы]] «{{нп5|Бітва пры Ангіяры (фрэска)|Бітва пры Ангіяры|ru|Битва при Ангиари (фреска)}}»{{sfn|Wedgwood|1967|p=31}}{{sfn|Лекуре|2002|с=81}}. У Мантуі ён асталяваўся з лета 1601 года, але не збіраўся сядзець на адным месцы. Пра яго перамяшчэнні сведчыць ліставанне з герцагскім кіраўніком Анібале К’еп’я, з якога вынікае, што ў Мантуі Рубенс правёў поўных тры гады з васьмі гадоў знаходжання ў Італіі. Пры двары герцага ён правёў усё лета 1601 года, перыяд з красавіка 1602 па май 1603 года і з мая 1604 па самы канец 1605 года{{sfn|Лекуре|2002|с=70—71}}. Досыць хутка Рубенс атрымаў пасаду апекуна карціннай галерэі герцага, але, увогуле, буйных заказаў амаль не было (адзіны вынятак — афармленне царквы езуітаў у 1603 годзе), і нават у 1607 годзе ў адным з лістоў ён наракаў, што яго працы амаль не прадстаўлены ў калекцыі Ганзага. Карыстаючыся няўважлівасцю герцага да сваёй персоны, ужо ў 1601 годзе Рубенс адправіўся ў вандраванне па Італіі, з ліста брату Філіпу ў снежні таго ж года вынікае, што ён аб’ехаў «амаль усе найбуйнейшыя італьянскія гарады»{{sfn|Лекуре|2002|с=71—72}}. Дакладныя маршруты падарожжаў Рубенса складана рэканструяваць, дакументальна пацвярджаецца яго шматразовае знаходжанне ў Венецыі, Фларэнцыі, [[Генуя|Генуі]], [[Піза|Пізе]], [[Падуя|Падуі]], [[Верона|Вероне]], {{нп5|Лука (горад)|Луцы||Lucca}} і [[Парма|Парме]], магчыма, ва [[Урбіна]], і ў [[Мілан]]е, дзе ён скапіяваў «[[Тайная вячэра (Леанарда да Вінчы)|Тайную вячэру]]» Леанарда. У [[Рым]]е ён пабываў двойчы, прытым першым разам прыехаў туды ўлетку 1601 года, калі герцаг камандзіраваў яго для капіявання карцін з калекцыі кардынала Алесандра Мантальта. Лісты дамоў і брату Філіпу напісаны на жывой і багатай італьянскай мове і падпісаны «''Pietro Pauolo''» — у форме, якой ён прытрымліваўся да канца жыцця. І надалей асноўнай мовай замежнага ліставання Рубенса заставалася італьянская{{sfn|Wedgwood|1967|p=32—33}}. Рубенс валодаў талентам заводзіць свецкія знаёмствы. Кіраўнік маёмасцю герцага Мантуанскага А. К’еп’я рэкамендаваў фламандца кардыналу Мантальта — пляменніку папы рымскага [[Клімент VII|Клімента VII]]. У сваю чаргу, праз Мантальта Рубенс быў прадстаўлены [[Шыпіёнэ Баргезэ]] — пляменніку папы [[Сікст V|Сікста V]], які быў афіцыйным апекуном нямецкіх і фламандскіх мастакоў у Рыме. Дзякуючы даручэнням герцага Вінчэнца Ганзагі, Рубенс пабываў у Генуі, дзе быў прыняты ў дамах {{нп5|Дорыя||ru|Дориа}}, {{нп5|Спінола||ru|Спинола}} і {{нп5|Палавічыні|||Pallavicini family}}, атрымаўшы доступ да іх мастацкіх калекцый і набыўшы больш-менш значныя заказы. Зрэшты, першы свой афіцыйны заказ Рубенс атрымаў на радзіме — у 1602 годзе. Эрцгерцаг Брусельскі [[Альбрэхт VII Аўстрыйскі|Альбрэхт Аўстрыйскі]] заказаў заалтарны абраз здабыцця Сапраўднага Крыжа, які даручыў выканаць у Рыме, прытым мастак павінен быў быць фламандцам, «''пры ўмове, што сума выдаткаў не перавысіць 200 залатых экю''». Жан Рышарда — былы працадаўца Філіпа Рубенса — успомніў пра Пітэра, і 12 студзеня 1602 года адбылося афіцыйнае падпісанне кантракта. Ужо 26 студзеня Рубенс прадставіў заказчыку цэнтральную частку кампазіцыі, прадэманстраваўшы сваё ўменне аператыўна выконваць даручэнні{{sfn|Лекуре|2002|с=82—83}}. З Рыма Рубенс праехаў да старэйшага брата ў Верону, дзе намаляваў сябе з братам, іх калегу Іагана Ваверыуса і настаўнікі {{нп5|Юст Ліпсій|Юста Ліпсія|ru|Липсий, Юст}}, а таксама свайго вучня Дэадата дэль Монтэ на фоне мантуанскай ракі [[Мінча]]. Больш паловы партрэтаваных не маглі быць у Італіі тым часам, таму праўдзівы сэнс кампазіцыі выслізгвае ад сучасных даследчыкаў. Задума і ажыццяўленне карціны адрозніваюцца спалучэннем наватарства і традыцыі: каларыт выяўна адзначаны перайманнем Тыцыяна, а тэма і кампазіцыя гэтак жа выяўна адсылаюць да нідэрландскіх карпарацыйных і сямейных партрэтаў{{sfn|Рубенс|1977|с=9}}. Першы поспех у эрцгерцага прыцягнуў увагу герцага Ганзага да свайго прыдворнага мастака. Пасля смерці яго маці, вельмі адданай езуітам, герцаг загадаў узвесці царкву гэтага ордэна ў Мантуі, а Рубенсу заказаў карціну, што паказвае глыбокую пашану сямейства Ганзага Святой Троіцы. Аднак па шэрагу акалічнасцей карціна была пададзена заказчыку на {{нп5|Троіцын дзень||ru|Троицын день}} 5 чэрвеня 1605 года{{sfn|Лекуре|2002|с=83—84}}. <center> {{Gallery |title= Раннія работы Рубенса |width=170 |height=190 |lines=5 |align=center |File:Peter Paul Rubens - Self-Portrait in a Circle of Friends at Mantua.jpg|Аўтапартрэт з колам сяброў з Вероны. ''1602—1604, алей, палатно. 77,5 × 161 гл. [[Кёльн]], {{нп5|Музей Вальрафа-Рыхарца||ru|Музей Вальрафа-Рихарца}}''. |File:Peter Paul Rubens - The Deposition (Galleria Borghese.jpg|Пакладанне ў труну. ''1602, алей, палатно. 180 × 137 см. Рым, [[Галерэя Баргезэ]]''. |File:Rubens, Peter Paul - Hercules and Omphale - 1602-1605.jpg|Геркулес і Амфала. ''Каля 1602—1605, 278 × 215 см. [[Парыж]], [[Луўр]]''. |File:Peter Paul Rubens - The Gonzaga Family Worshipping the Holy Trinity - WGA20179.jpg|Гільерма і Вінчэнца Ганзага з сямействам ушаноўваюць Святую Троіцу. ''1605, алей, палатно. 185 × 462 гл. [[Мантуя]], Музей герцагскага палаца''. }} </center> === Іспанія === У 1603 годзе мантуанскі герцаг чакаў ад іспанскага караля адміральскага чыну за свае заслугі ў барацьбе супраць туркаў у Харватыі і прыняў рашэнне напомніць пра сябе. Быў згатаваны аб’ёмны падарунак, што ўключаў мноства твораў мастацтва. Для іх уручэння патрабаваўся разумны чалавек, які бы выклікаў да сябе прыхільнасць і мог прадставіць дары ў патрэбны момант, заадно выставіўшы перад манархам свайго патрона ў самым выгадным святле. Па рэкамендацыі кіраўніка К’еп’я, герцаг ухваліў кандыдатуру Рубенса. Перад гэтым адбылася наступная гісторыя: Вінчэнца Ганзага без папярэджання з’явіўся ў майстэрню мастака і заспеў Рубенса працуючым над алегарычным палатном, той дэкламаваў услых [[Публій Вергілій Марон|вергіліевы]] «{{нп5|Георгікі||ru|Георгики}}». Герцаг звярнуўся да яго на лаціне і атрымаў вельмі пачцівы адказ. Успомніўшы, што [[Ян ван Эйк]] быў некалі камандзіраваны [[Філіп III Добры|герцагам Бургундскім]] за сваёй [[Ізабела Партугальская (герцагіня Бургундская)|нявестай Ізабелай]] да [[Жуан I|караля Партугаліі]], герцаг Ганзага ўсклаў на Рубенса абавязкі пасла. 5 сакавіка 1605 года паверанаму ў Мадрыдзе было адпраўлена апавяшчэнне, што адказным за дастаўку дароў каралю [[Філіп III Іспанскі|Філіпу III]] прызначаны ''П’етра Паала Рубенс''; у той жа дзень мастак рушыў у дарогу{{sfn|Лекуре|2002|с=84—85}}. Маршрут вандравання быў дрэнна распрацаваны: трэба было прайсці праз [[Ферара|Ферару]] і [[Балоння|Балонню]] да [[Фларэнцыя|Фларэнцыі]] і пагрузіцца на карабель у [[Ліворна]]. Перавозка грузаў праз Апеніны абышлася ў 150 {{нп5|скуда||ru|Скудо}}, прытым грошай было вылучана мала, мытнікі спрабавалі раскрываць грузы, і таму падобнае{{sfn|Рубенс|1977|с=40—44}}. Далей адбыўся непрыемны інцыдэнт пры двары вялікага герцага [[Фердынанда I Медычы|Фердынанда]]. 29 сакавіка мастак пісаў свайму апекуну К’еп’я з Пізы: [[Файл:Retrato ecuestre del duque de Lerma (Rubens).jpg|міні|left|Конны партрэт герцага Лерма. ''1603, алей, палатно. 290,5 × 207,5 см. [[Мадрыд]], [[Прада]]''.]] {| | {{пачатак цытаты}}Вялікі Герцаг заклікаў мяне сёння пасля абеду; ён у самых сяброўскіх і пачцівых выразах казаў аб спадары Герцагу і нашай Найсвятлейшай Спадарыні; ён з вялікай цікаўнасцю даведваўся пра маё вандраванне і пра рэчы, якія асабіста да мяне адносяцца. Гэты Гасудар уразіў мяне, давёўшы, наколькі ён добра абазнаны пра малыя дэталі якасці і ліку падарункаў, прызначаных той ці іншай асобе; апроч таго, ён вельмі падхваліў мяне, сказаўшы, хто я, адкуль родам, якое маё рамяство і якое месца я займаю ў ім. Я быў зусім агаломшаны ўсім гэтым і прымушаны западозрыць дзеянне якога хатняга духу ці ж цудоўную дасведчанасць назіральнікаў, каб не сказаць — шпіёнаў, якія знаходзяцца ў самым Палацы нашага Гасудара; гэта не можа быць інакш, бо я не пералічваў змесціва маіх пакаў ні ў мытні, ні ў якім-небудзь іншым месцы{{sfn|Письма|1933|с=67—68}}. {{канец цытаты|крыніца=}} |} Тым не менш, дабрацца да Ліворна атрымалася шчасна, пераход морам у [[Алікантэ]] заняў 18 дзён. Іспанскі двор тады пераехаў у [[Вальядалід]], куды Рубенс дабраўся 13 мая і не заспеў караля — той знаходзіўся на паляванні ў [[Аранхуэс]]е. Аднак затрымкі апынуліся для мастака дарэчнымі, 24 мая ён паведамляў К’еп’я: {| | {{пачатак цытаты}}…Карціны, старанна пакладзеныя і запакаваныя мною самым пры Яго Светласці, надгледжаныя пры мытніках у Алікантэ і знойдзеныя ў выдатным стане, былі выняты са скрынь у доме спадара Анібале Іберці ў такім сапсаваным выглядзе, што я амаль адчайваюся іх паправіць. Пашкоджанні тычацца не паверхні малярства — гэта не цвіль ці пляма, якую можна зняць, — але саміх палотнаў; яны былі пакрыты лістамі бляхі, закасаны ў падвойную праваскаваную тканіну і пакладзены ў драўляныя куфры, і, нягледзячы на гэта, палотны сапсаваны і разбураны дваццаціпяцідзённай бесперапыннай залевай — нечуваная ў Іспаніі рэч! Фарбы памутнелі, яны ўспушыліся і адсталі ад палотнаў, бо доўга ўбіралі ваду; у многіх месцах застаецца толькі зняць іх нажом і потым ізноў накласці на палатно{{sfn|Рубенс|1977|с=48—49}}.{{канец цытаты|крыніца=}} |} [[Файл:Heraclitus and Democritus by Rubens (Valladolid).jpg|міні|Геракліт і Дэмакрыт. ''1603, масла па дрэве. 95 × 125,5 см. [[Вальядалід]], Нацыянальны музей мастацтваў''.]] Павераны ў справах мантуанскага герцагства Іберці прапанаваў Рубенсу наняць іспанскага маляра і прывесці палотны ў парадак, але 26-гадовы мастак, які не меў рэальных дыпламатычных паўнамоцтваў, гэтую прапанову адкінуў{{sfn|Лекуре|2002|с=87}}. У чэрвені Рубенс прамыў палотны ў гарачай вадзе, прасушыў на сонцы і заняўся рэстаўрацыяй у адзіночку. Ён не толькі аднавіў копіі з карцін [[Рафаэль Санці|Рафаэля]], выкананыя ў Рыме П’етра Факеці, але і самастойна выканаў «Дэмакрыта і Геракліта». Давялося пісаць паўторы карцін з-за таго, што два палотны з ліку падарункаў загінулі беззваротна{{sfn|Рубенс|1977|с=50}}. Кароль вярнуўся ў Вальядалід у першыя дні ліпеня. Рубенс і Іберці паўсталі перад прэм’ер-міністрам герцагам {{нп5|Франсіска Гомес дэ Сандаваль Лерма|Лерма|ru|Лерма, Франсиско Гомес де Сандоваль}}, які прыняў пададзеныя копіі за арыгіналы. Калі іспанскі прэм’ер-міністр выявіў прыхільнасць да мастака, даў яму мноства заказаў і запрасіў пасяліцца ў яго рэзідэнцыі, то з павераным Іберці наладзіць адносін не атрымалася. Павераны не хацеў, каб Рубенс асабіста прадставіў дары каралю, і не дапусціў яго да аўдыенцыі, пра што мастак без эмоцый паведамляў герцагу Мантуі{{sfn|Лекуре|2002|с=88}}. [[Файл:Peter Paul Rubens - The Duke of Lerma - WGA20448.jpg|міні|злева|Эскіз да партрэта герцага Лерма. ''Чорная крэйда, аловак. 1603, 29 × 21,5 см. [[Парыж]], [[Луўр]]''.]] Рубенс не стаў канфліктаваць з паслом, а замест гэтага з’ехаў у [[Эскарыял]] капіяваць калекцыю палотнаў Тыцыяна, што налічвала больш за 70 карцін. Большасць з іх была заказана ці набыта імператарам [[Карл V Габсбург|Карлам V]]. Копіі Рубенс забраў у Італію, а далей перавёз у [[Антверпен]]; пасля смерці мастака выкананыя ім копіі выкупіў і вярнуў у Іспанію кароль [[Філіп IV (кароль Іспаніі)|Філіп IV]]. Рубенс выконваў і прыватныя заказы: напісаў цыкл «Дванаццаць апосталаў», партрэты сваякоў герцага Лермы і герцага Інфантада, якому быў прадстаўлены павераным Іберці{{sfn|Лекуре|2002|с=89}}. Працуючы ў Іспаніі, Рубенс разумеў, што не затрымаецца ў гэтай краіне надоўга, таму спяшаўся. У яго копіях Тыцыяна, асабліва ў валасах персанажаў, бачна фламандская тэхніка накладання фарбы густым пластом{{sfn|Лекуре|2002|с=89}}. У той жа час выкананыя Рубенсам копіі, хутчэй, варта разглядаць як варыяцыі на тэму арыгінала, бо ён нязменна — хоць і ў рознай ступені — звяртаўся да пераробкі арыгінала. Адчуваючы патрэбу ў самавыяўленні, ён без ваганняў выпраўляў прыкмечаныя памылкі і дэманстраваў творчы падыход у каларыстыцы або святлаценях. Ён рэдагаваў нават працы [[Мікеланджэла Буанароці]] і [[Рафаэль Санці|Рафаэля]], не кажучы пра сваіх сучаснікаў{{sfn|Лекуре|2002|с=79—80}}. Самай вядомай арыгінальнай працай Рубенса, выкананай у Іспаніі, стаў парадны конны партрэт герцага Лерма, што адкрыў у яго творчасці жанр параднага партрэта. Метад працы над гэтым партрэтам выкарыстоўваўся мастаком доўгія гады: спачатку рабіўся накід ці папярэдні кампазіцыйны эскіз, потым — заўсёды з натуры — пісаўся твар мадэлі. Толькі ў апошнюю чаргу на палатне ці на дрэве выконваўся ўвесь партрэт. Пасля Рубенс давяраў працу над адзеннем, аксесуарамі ці фонам сваім вучням, аднак у пачатку свайго шляху ён грэбаваў брыгадным метадам і ўсе дэталі партрэта выконваў сам. М. Лебедзянскі адзначаў, што фон партрэта, з галінастым дрэвам і сцэнай бітвы ў аддаленні, выкананы больш абагульнена, без стараннага аздаблення, у адрозненне ад фігуры герцага і яго твару. У Кабінеце малюнкаў [[Луўр]]а захаваўся рыхтавальны эскіз кампазіцыі партрэта герцага Лерма, створаны італьянскім алоўкам на танаванай паперы, для якога пазіраваў наняты натуршчык. Ужо на малюнку была пададзена ўся кампазіцыя, уключаючы нізкую лінію гарызонту і контуры дрэва. У адрозненне ад {{нп5|Конны партрэт Карла V|тыцыянаўскага партрэта Карла V|ru|Конный портрет Карла V}}, Рубенс надаў кампазіцыі больш дынамікі, скіраваўшы вершніка проста на гледача. Твар персанажа, аднак, выглядае асобным ад усіх астатніх дэталяў карціны і пададзены зусім безэмацыйным. Галоўнай адметнай рысай гэтай працы, уласцівай партрэтнаму жанру барока, з’яўляецца сістэма прыёмаў і аксесуараў, што падкрэсліваюць гераічны характар мадэлі. Гэту функцыю ў Рубенса выконваюць даспехі, актыўнае дзеянне на заднім плане, прадстаўленне партрэтаванага як бы на ўзнёслым пастаменце{{sfn|Лебедянский|1993|с=29—31}}. Герцаг Лерма прапанаваў Рубенсу заняць пасаду афіцыйнага мастака іспанскага двара, аднак Рубенс адкінуў гэтую прапанову. Неўзабаве прыйшоў наказ ад герцага Мантуанскага ехаць у Парыж, пісаць копіі з партрэтаў для палацавай галерэі красунь, але Рубенс злічыў і гэта даручэнне нявартым для сябе. У пачатку 1604 года ён вярнуўся ў Мантую{{sfn|Лекуре|2002|с=90}}. <center> {{Gallery |title= Іспанскія работы Рубенса |width=170 |height=190 |lines=5 |align=center |File:Rubens Painting Adam Eve.jpg|Копія «Адама і Евы» Рафаэля. ''Алей па дрэве. 182,5 × 158 см. [[Антверпен]], [[Дом Рубенса]]''. |File:Peter Paul Rubens - Adam and Eve, after Titian, between 1628 and 1629.jpg|Копія «Грэхападзення» Тыцыяна. ''Алей па дрэве. 238 × 184,5 см. [[Мадрыд]], [[Прада]]''. |File:Peter Paul Rubens - Charles V in Armour - WGA20378.jpg|Копія тыцыянаўскага партрэта Карла V. ''Алей, палатно. 118,8 × 61,6 см. Англія, прыватны сход''. |File:Peter Paul Rubens - Venus and Cupid - Google Art Project.jpg|Копія тыцыянаўскай «Венеры і Амура». ''Масла, палатно. 137 × 111 см. [[Мадрыд]], {{нп5|Музей Цісена-Барнемісы||es|Museo Thyssen-Bornemisza}}''. }} </center> === Мантуя, Генуя, Рым === [[Файл:Rubens, madonna della vallicella.jpg|міні|Мадонна дэла Валічэла. ''1608, алей, палатно. 425 × 250 см. Рым, {{нп5|Санта-Марыя-ін-Валічэла||it|Chiesa Nuova (Roma)}}''.]] Да лістапада 1605 года Рубенс заставаўся ў Мантуі, выконваючы заказы герцага Вінчэнца. Апроч скончанага трыптыха з глыбокай пашанай сямейства Ганзага Св. Духу, ён выканаў дзве копіі з карцін [[Карэджа]] ў падарунак для імператара [[Рудольф II Габсбург|Рудольфа II]]. Пад канец 1605 года Пітэр Паўль пераехаў у Рым да брата Філіпа, які ўладкаваўся тады бібліятэкарам кардынала {{нп5|Асканія Калана||ru|Колонна, Асканио}}. Кватэра знаходзілася на віа Санта-Крочэ блізу Плошчы Іспаніі, браты нават нанялі сабе двух слуг{{sfn|Wedgwood|1967|p=39}}. Род Калана (апекуны [[Караваджа]]) не зацікавіўся фламандцам, але [[Шыпіёнэ Баргезэ]] рэкамендаваў яго ордэну {{нп5|Аратарыянцы|аратарыянцаў||Oratory of Saint Philip Neri}} для афармлення храма [[Санта-Марыя-ін-Валічэла|К’еза Нуова]]. Яму трэба было напісаць «Мадонну» для галоўнага алтара. М. Лекурэ не вельмі высока ацаніла трыптых для царквы К’еза Нуова (цэнтральная частка — Багародзіца, бакавыя часткі — святы Рыгор і святая Даміцыла). Яна пісала, што палатно «выглядае ўражальна манументальна», а персанажы адрозніваюцца скульптурнасцю формаў, амаль як у [[Паала Веранезэ]]. Аднак велічыня фігур уціскае дынаміку кампазіцыі. Каларыстычнае заданне Рубенс выканаў на кантрасце светлай гамы адзежы і цёмнага фону (асабліва ў «Даміцыле»), які скупым стылем можа напомніць [[Караваджа]], але без яго светлавых эфектаў. «У гэтых працах няма пакуль нічога, апроч уражальных памераў мужчынскіх і жаночых фігур, што яднала б іх і дало магчымасць без працы пазнаць руку майстра. Сваёй асабістай палітры Рубенс яшчэ не вынайшаў. Больш за ўсё яго працы напамінаюць пробу пяра: чаргаванне белага з зялёным, падобнае на прыёмы Веранезэ ці [[Джуліа Рамана]], [[тыцыян]]аўская [[охра]], цёмны каларыт [[Анібале Карачы|Карачы]]…»{{sfn|Лекуре|2002|с=98}}. У разгар падрыхтовак Рубенса адклікалі ў Мантую, але ўмяшаўся Шыпіёне Баргезэ, і мастаку дазволілі застацца да наступнай вясны. Зрэшты, ён працягваў выконваць даручэнні мантуанскага двара: падшукаў рэзідэнцыю ў Рыме для герцагскага сына, прызначанага кардыналам, і набыў для калекцыі «Прачыстую Багародзіцы» Караваджа{{sfn|Лекуре|2002|с=90—91}}. Зіму 1606 года ён правёў з братам у Рыме, у кватэры на віа дэла Крочэ, дзе цяжка захварэў {{нп5|плеўрыт|плеўрытам|ru|Плеврит}}, але здолеў акрыяць дзякуючы апецы фламандскага лекара Фабера{{sfn|Лекуре|2002|с=76}}. М. Лекурэ таксама адзначала, што ад італьянскага перыяду не засталося ніякіх сведчанняў рамантычных памкненняў Рубенса. У Рыме ён меў зносіны амаль выключна з фламандцамі, жыў у нідэрландскім квартале, але ніколі не браў удзелу ў буяных забаўках і трымаўся наасобіцу. Нягледзячы на пачуццёвасць яго творчасці, «мае прыняць як данасць шчырая цнота мастака»{{sfn|Лекуре|2002|с=81}}. [[Файл:Rome Chiesa Nuova Flavia Domitilla van Terracina, Nereus en Achilleus (Rubens) 10-01-2011 10-50-38.JPG|міні|злева|Святая Даміцыла, падтрыманая святым Нерэем і святым Ахілесам Рымскім. ''1608, алей, палатно. 425 × 280 гл. [[Рым]], [[Санта-Марыя-ін-Валічэла]]''.]] У чэрвені 1607 года Вінчэнца Ганзага адбыў у Геную, яго суправаджаў і Рубенс. Пазнаёміўшыся з сямействам [[Дорыа]], ён выканаў па іх заказах каля паўтузіна партрэтаў, а таксама «Абразанне Госпадава» для царквы езуітаў. Рубенс разам з Дэадата дэль Монтэ таксама вырашыў падрыхтаваць кнігу пра італьянскую архітэктуру, каб пазнаёміць з ёй фламандцаў. Д. дэль Монтэ рабіў абмеры, а Рубенс падрыхтаваў 139 гравюрных лістоў для двухтомніка «Палацы Генуі», які, зрэшты, убачыў свет толькі ў 1622 годзе{{sfn|Лекуре|2002|с=91}}. У верасні 1607 года мастак вярнуўся ў Рым. Заказ для храма К’еза Нуова быў гатоў у лютым 1608 года, але ў алтары было няўдала вырашана асвятленне, і публіка нават не магла разгледзець абрысы фігур. Давялося спешна перарабляць карціну, паўстала нават ідэя перанесці яе з палатна на камень. Аратарыянцы таксама заказалі мастаку вялікі трыптых. Да гэтага часу знерваваліся адносіны з сямействам Ганзага. Філіп Рубенс паведамляў з Антверпена пра сур’ёзнае пагаршэнне стану іх маці, якой было 72 гады: яна пакутавала ад прыступаў удушша, што не пакідала надзей на акрыянне. Каб пайсці са службы дому Ганзага, Пітэр Паўль Рубенс звярнуўся да [[Альбрэхт VII Аўстрыйскі|эрцгерцага Альбрэхта]], але на просьбу Альбрэхта Вінчэнца Ганзага адказаў адмовай. 28 кастрычніка 1608 года, скончыўшы заказ для аратарыянцаў, Рубенс самавольна пакінуў Рым. У лісце А. К’еп’я ён паведамляў, што калі скончыць справы ў Фландрыі, абавязкова вернецца ў Мантую і «аддасца ў рукі Яго Светнасці»{{sfn|Рубенс|1977|с=73}}. Яго апошні італьянскі ліст мае характэрную прыпіску: «Salendo a cavallo» («Сядаючы на каня»){{sfn|Письма|1933|с=22}}. Больш ён ніколі не вяртаўся ў Італію{{sfn|Лекуре|2002|с=92}}. У італьянскі перыяд Рубенс яшчэ не дасягнуў творчай сталасці, амаль усе крытыкі заяўлялі, што яго італьянская творчасць не цалкам самастойная і адзначана моцным уплывам шаблонаў Балонскай акадэміі{{sfn|Письма|1933|с=22—23}}{{sfn|Рубенс|1977|с=8—9}}. Велізарную частку яго спадчыны італьянскага перыяду складалі замалёўкі і копіі з антычных і сучасных яму твораў мастацтва. Да вялікіх сучаснікаў асабіста Рубенс не меў цікавасці і не распачынаў спроб сустрэцца ў Рыме ні з [[Гвіда Рэні]], ні з Караваджа ці [[Анібале Карачы]]. Наадварот, ствараючы копіі твораў, якія прыцягнулі яго, Рубенс пераследаваў два заданні. Першае, ён павялічваў сваё прафесійнае майстэрства, другое, імкнуўся стварыць асабісты каталог твораў мастацтва, рассеяных па каралеўскіх і прыватных калекцыях, у якія наўрад змог бы трапіць ізноў. Іншымі словамі, ён рыхтаваў для сябе запас сюжэтаў, мадэляў і тэхнічных рашэнняў. У тастаменце, складзеным перад смерцю, ён пісаў, што «яго працы прыдадуцца таму са спадчыннікаў, хто пойдзе па яго ступнях». Пры гэтым ён не дамагаўся навуковых мэт і не спрабаваў стварыць цэласны каталог антычнага і рэнесансавага мастацтва, бо патураў сваім асабістым густам{{sfn|Лекуре|2002|с=77}}. Заказныя партрэты генуэзскай арыстакратыі сталі эталонам барочнага партрэта і надоўга вызначылі развіццё гэтага жанру ў Італіі, Фландрыі, а потым і Францыі і Іспаніі. Рубенс змяшчаў партрэтаваных на нейтральным фоне ці перад драпіроўкай. Сацыяльнае становішча мадэлі заўсёды падкрэслівалася аксесуарамі, пільная ўвага надавалася касцюму, які выпісваўся з асаблівай дбайнасцю. Асноўнай мэтай мастака рабілася атачыць арэолам маляваны твар і падкрэсліць яго значнасць. Гэта ж падкрэслівалася годнасцю жэстаў, паставай, стараннай адпрацоўкай драбнюткіх дэталяў. Яркім прыкладам такой працы з’яўляўся партрэт маркізы Веранікі Спінола-Дорыа{{sfn|Лебедянский|1993|с=33—34}}. Па словах Н. Грыцай, «у „няварты“ яго пэндзля жанр прыдворнага партрэта мастак удыхнуў новае жыццё, рашуча вызваліўшы яго ад характэрных для маньерысцкага мастацтва мяжы XVI і XVII стагоддзяў калянасці ліста, застыласці кампазіцый, напружанай замкнёнасці нібы адгароджаных ад рэальнага свету выяў. Рубенс унёс у партрэт рух і жыццё, свабоду маляўнічай формы і багацце колеру, узбагаціў яго сваім пачуццём вялікага стылю, узмацніўшы значэнне фону — пейзажнага ці архітэктурнага — у падачы выявы; увогуле, зрабіў партрэт годнай задачай па-сапраўднаму манументальнага мастацтва»<ref>{{cite web|author=Н. Грицай|title=Питер Пауль Рубенс. Биография|url=http://rybens.ru/rubens-biography.php|work=Художник Питер Пауль Рубенс — картины, рисунки, биография, письма|access-date=2017-06-30}}</ref>. <center> {{Gallery |title= Італьянскія работы Рубенса |width=170 |height=190 |lines=5 |align=center |File:Rubens-veronica-spinola.jpg|Партрэт маркізы Веранікі Спінола-Дорыа. ''1606—1607, масла, палатно. 225 × 138 см. [[Карлсруэ]], Дзяржаўная маляўнічая галерэя''. |File:Marchesa Brigida Spinola-Doria.jpg|{{нп5|Маркіза Брыгіта Спінола Дорыа|Партрэт маркізы Брыгіды Спінола-Дорыа|ru|Маркиза Бригитта Спинола Дориа (картина)}}. ''1606, масла, палатно. 152,5 × 99 см. [[Вашынгтон]], [[Нацыянальная галерэя мастацтва]]''. |File:Peter Paul Rubens 208.jpg|Сенека. ''1600—1602, чорная крэйда. 46 × 32 гл. [[Санкт-Пецярбург]], [[Эрмітаж]]''. |File:Peter Paul Rubens 200.jpg|Бельведэрскае тулава. ''1600—1608 (?), аловак і чорная крэйда на паперы. 37,5 × 26,9 гл. [[Антверпен]], [[Дом Рубенса]]''. }} </center> == Антверпенскі перыяд (1608—1622) == === Прыдворны жывапісец. Жаніцьба === [[Файл:Jacob Jordaens (Attributed), after Peter Paul Rubens - Portrait of Infanta Isabella Clara Eugenia.jpg|міні|Партрэт эрцгерцагіні {{нп5|Ізабела Клара Яўгенія|Ізабелы Клары Яўгеніі|ru|Изабелла Клара Евгения}}. ''1609, алей на дубе, 105 × 74 см. [[Вена]], [[Музей гісторыі мастацтваў]]''.]] Шлях з Рыма ў Антверпен заняў у Рубенса 5 тыдняў. Яшчэ напаўдарозе ён атрымаў весткі, што яго маці сканала 14 лістапада. Дабраўшыся до дома ў снежні, ён павесіў ля склепа памерлай адну з карцін, прызначаных для К’еза Нуова. Душэўны стан яго быў такі, што ён пажадаў на некаторы час адасобіцца ў манастыры і перад грамадствам паўстаў толькі ў студзені наступнага, 1609 года{{sfn|Лекуре|2002|с=103}}. Па ўсёй бачнасці, ён збіраўся вярнуцца ў Італію. 10 красавіка 1609 года Рубенс пісаў Іагану Фаберу ў Рым: «…Я дагэтуль не ведаю, якое прыняць рашэнне — ці застацца на радзіме ці назаўжды вярнуцца ў Рым, куды мяне запрашаюць на самых спрыяльных умовах»{{sfn|Рубенс|1977|с=75}}. Філіп Рубенс заняў пасаду антверпенскага эшэвена, якую некалі займаў яго бацька, але ў сям’і паступова ссоўваліся ролі, першынство перайшло да малодшага з братоў. У ліставанні захапленне Пітэрам, па выразе М.-А. Лекурэ, «даходзіла до дагодлівасці». Менавіта Філіп увёў брата ў найвышэйшае грамадства Іспанскіх Нідэрландаў. Вяршыняй стала паказванне мастака пры эрцгерцагскім двары, якое адбылося, мяркуючы па дакументах, 8 жніўня 1609 года. Герцаг [[Альбрэхт VII Аўстрыйскі|Альбрэхт]] дрэнна ўяўляў сабе, хто такі Рубенс, але заказаў яму свой партрэт і партрэт [[Ізабела Клара Яўгенія|жонкі]], а пасля выканання заказу неадкладна прысвоіў яму званне. Пасведчанне прыдворнага маляра Пітэр Паўль Рубенс атрымаў 9 студзеня 1610 года{{sfn|Лекуре|2002|с=119}}. Мусібыць, ля царскай пары паўстала жаданне ўтрымаць Рубенса пры двары хоць як, і таму апроч пенсіёну ў яго кантракце было прапісана права атрымліваць ганарар за кожную скончаную карціну. Быўшы членам Гільдыі Св. Лукі, Рубенс меў і шэраг падатковых палёгак. Найважнейшым жа дасягненнем Рубенса М. Лекурэ звала тое, што ён застаўся працаваць у Антверпене, а не ў Бруселі. Прычыны гэтага пляменнік маляра — таксама Філіп Рубенс — выкладаў наступным чынам: «…З боязі, як бы прыдворнае жыццё, якое неўпрыкмет захапляе кожнага чалавека без рэшткі, не пашкодзіла яго заняткам малярствам і не перашкодзіла яму дамагчыся ў мастацтве той дасканаласці, здольнасць да якой ён у сабе адчуваў»{{sfn|Лекуре|2002|с=111—113}}. Па М. Лекурэ, гэтае сцвярджэнне, падхопленае многімі біёграфамі, мела патрэбу ў карэктаванні. Рубенс арганічна пачуваўся ў прыдворным асяроддзі і ўмеў звярнуць на сябе ўвагу палітыкаў першай велічыні, але ў яго была іншая сістэма каштоўнасцей: {| | {{пачатак цытаты}} У абмен на робленыя ім паслугі ён меркаваў не столькі ўстаць вышэй па сацыяльнай лесвіцы, колькі пашырыць сваю вядомасць. Ён не бачыў ніякай карысці ў тым, каб зрабіцца яшчэ адным брусельскім дваранінам, — іх і без яго хапала. Ён меціў значна вышэй — на ролю лепшага фламандскага, а быць можа, і лепшага еўрапейскага мастака{{sfn|Лекуре|2002|с=114}}. {{канец цытаты}} |} [[Файл:Peter Paul Rubens 094.jpg|міні|злева|Партрэт Ізабелы Брант. ''Каля 1610, алей па дрэве, 96 × 70 см, [[Нацыянальная галерэя Берліна|Берлінская нацыянальная галерэя]]''.]] [[Філіп Рубенс]] адзначаў, што эрцгерцагская пара ў даслоўным сэнсе прывязала яго брата да сябе залатымі ланцугамі: Пітэру Паўлю быў дараваны залаты ланцуг з партрэтам эрцгерцага і яго жонкі коштам у 300 фларынаў{{sfn|Рубенс|1977|с=76}}. Першыя часы мастак кватараваў у доме маці на вуліцы Куван. Практычна адразу па вяртанні ў горад, Рубенс сватаўся да сваёй суседкі {{нп5|Ізабела Брант|Ізабелы Брант||Isabella Brant}} — пляменніцы жонкі брата Марыі дэ Муа{{sfn|Wedgwood|1967|p=54—55}}. Бацькам Ізабелы быў вядомы гуманіст [[Ян Брант]], які доўгі час займаў пост гарадскога сакратара, паслядоўнік [[Юст Ліпсій|Юста Ліпсія]], які таксама займаўся выданнем антычных класікаў. Шлюб быў складзены з вялікай паспешнасцю. Жаніху было 32 гады, нявесце — 18 гадоў, іх шлюб адбыўся 8 кастрычніка 1609 года. Пасля вяселля маладыя, паводле звычаю, пасяліліся ў бацькоў жонкі, у дзелавым квартале{{sfn|Лекуре|2002|с=122}}. Адзіным сведчаннем іх вяселля засталася лацінская [[эпіталама]] Філіпа Рубенса, поўная «гуллівых непрыстойнасцяў» (па выразе Э. Мішэля) і не вельмі вытанчаная па стылі{{sfn|Лекуре|2002|с=115—116}}. [[Файл:Peter Paul Rubens - Rubens and Isabella Brant in the honeysuckle bower.jpg|міні|{{нп5|Аўтапартрэт з Ізабелай Брант|У бружмелевай альтанцы|nl|Portret van de kunstenaar en zijn vrouw in een prieel van kamperfoelie}}, ''1609, палатно, масла, 178 × 136,5 см. [[Старая пінакатэка]], [[Мюнхен]]''.]] Яшчэ раней — 29 чэрвеня — Рубенс увайшоў у склад Таварыства раманістаў, куды быў прыняты па рэкамендацыі [[Ян Брэйгель Старэйшы|Яна Брэйгеля]]. Таварыства яднала нідэрландскіх мастакоў, якія здзейснілі вандраванне па той бок Альп{{sfn|Лекуре|2002|с=117}}. На сваё вяселле Рубенс напісаў падвойны партрэт «У бружмелевай альтанцы» («Аўтапартрэт з Ізабелай Брант»). Кампазіцыя яго надзвычай стрыманая, Рубенс, які сядзіць на лаве пад кустом бружмелю, злёгку нахіліўся да пасаджанай поплеч яго Ізабелы Брант, якая спакойна паклала сваю руку на руку мужа. «Ніякай перабольшанай афектацыі пачуццяў, усё стрымана і заслужана». Рубенс старанна прапрацаваў дэталі свайго касцюма, асабліва пурпуэн — род камзола з высокім каўняром, карычневыя панчохі і туфлі; разам з дарагім уборам жонкі кампазіцыя блізкая тыповаму барочнаму партрэту. Галоўнае адрозненне караніцца ў натуральнасці і свабодзе партрэтаваных, што надае сюжэту лірычнасць. Рубенс шмат сіл патраціў на перадачу выразаў свайго твару і жонкі. На думку М. Лебядзянскага, трактоўка Рубенсам сваёй выявы напамінае [[Рафаэль Санці|рафаэлеўскі]] «{{нп5|Партрэт Бальдасарэ Кастыльёнэ|||Portrait of Baldassare Castiglione}}». Рубенс намаляваў сябе, глядзячым прама на гледача, твар яго мае спакойную годнасць. Ізабела Брант ледзь заўважна ўсміхаецца, што намякае на пачуцці радасці і шчасця. Ракурс кампазіцыі незвычайны — Рубенс узвышаецца над Ізабелай, глядач бачыць яго як бы з пазіцыі знізу ўгару. Фігуры захаваны ў складаны момант руху і паўпавароце, але яны злучаны паміж сабой агульным авалам партрэтнай кампазіцыі{{sfn|Лебедянский|1993|с=35—38}}. === Сям’я === [[Файл:Peter Paul Rubens - Portrait of Philippe Rubens, the Artist's Brother.jpeg|міні|left|Партрэт Філіпа Рубенса — брата мастака. ''Каля 1610—1611, масла па дубе, 68,5 × 53,5 см. {{нп5|Дэтройцкі інстытут мастацтваў|||Detroit Institute of Arts}}''.]] Рубенс быў стоеным ува ўсім, што тычылася яго прыватнага жыцця, не захавалася яго ліставанне з жонкай, дзеці згадваліся вельмі рэдка і толькі ў кантэксце гуманітарных зацікаўленасцяў. Пра сапраўдныя пачуцці мастака да яго блізкіх можна судзіць толькі па шматлікіх графічных і маляўнічых партрэтах. Адзіным чалавекам, да якога Рубенс меў абсалютны давер, быў старэйшы брат Філіп. Лісты Пітэра Паўля да яго не захаваліся, але засталіся лісты старэйшага брата малодшаму. З іх вынікае, што Філіп хутка спасціг маштаб генія Рубенса-малодшага і ўсяляк імкнуўся яму дапамагаць. Пасля смерці Філіпа ў 1611 годзе Пітэр Паўль уладкаваў яму пышныя пахаванні, прынятыя ў іх сацыяльным коле, якія абышліся ў 133 фларыны. Для параўнання: сям’я Філіпа — жонка, двое дзяцей і двое слугаў — вытрачалі ў год прыкладна 400 фларынаў{{sfn|Лекуре|2002|с=183}}. У шлюбе з Ізабелай Брант у Рубенса было трое дзяцей. Дачка Клара-Серэна нарадзілася ў 1611 годзе і памерла 12-гадовай ад хваробы. Незадоўга да смерці Рубенс накідаў яе партрэт. {{нп5|Альберт Рубенс|Сын||Albert Rubens}} у Рубенсаў нарадзіўся толькі праз 7 гадоў пасля жаніцьбы і быў названы ў гонар найвышэйшага патрона і хроснага бацькі — эрцгерцага Альбрэхта. Мусібыць, ён быў любімым дзіцём, бо адзіным з усіх дзяцей Пітэра Паўля ўганараваўся згадвання ў ліставанні. Бацька аддаў яго на выхаванне манахам-аўгустынцам і, мусібыць, меў на яго рахунак вялікія планы. {{нп5|Нікала-Клод Фабры дэ Пейрэск|Клоду Пейрэску|ru|Фабри де Пейреск, Никола-Клод}} ён пісаў, што 12-гадовы сын нядрэнна паспявае ў грэчаскай літаратуры. У цэлым лёс Альберта Рубенса больш напамінаў лёс яго дзядзькі Філіпа — ён не захапляўся малярствам (як і ўсе астатнія нашчадкі Рубенса), здзейсніў вандраванне ў Італію ў 1634 годзе. Жанаты ён быў з дачкой Дэадата дэль Монтэ — першага студэнта свайго бацькі. Незадоўга да смерці Пітэра Паўля Рубенса Альберт заняў яго месца ў Таемным савеце ў Бруселі. Сканаў ён у 1657 годзе, яго сын — унук Рубенса — памёр, абкусаны шалёным сабакам. Засталося некалькі палотнаў з выявай Альберта. Трэцяе дзіцё — Ніклас Рубенс — нарадзіўся ў 1618 годзе і таксама стаў героем партрэтаў свайго бацькі. Назвалі яго таксама ў гонар хроснага — генуэзскага банкіра Ніколы Палавічыні. Ніклас рана ўганараваўся дваранскага тытула і памёр яшчэ раней свайго старэйшага брата ва ўзросце 37 гадоў, пакінуўшы семярых дзяцей{{sfn|Лекуре|2002|с=182—183}}. <center> {{Gallery |title= Сямейныя партрэты Рубенса |width=170 |height=190 |lines=5 |align=center |File:Peter Paul Rubens 092.jpg|Партрэт Ізабелы Брант. ''Каля 1624 года, палатно, алей. 86 × 62 см. [[Фларэнцыя]], [[Уфіцы]]''. |File:Peter Paul Rubens 030.jpg|Партрэт Клары Серэны Рубенс. ''палатно, алей. 37 × 27 см. [[Вадуц]], Ліхтэнштэйнская галерэя''. |File:Albert-rubens.jpg|Альберт Рубенс. ''Каля 1619 года''. |File:Peter Paul Rubens - Rubens, his Helena Fourment and their son Frans.jpg|Рубенс, яго Хелена Фурмент і іх сын Франс. [[Метраполітэн-музей]]''. }} </center> === Майстэрня Рубенса === {{main|Дом Рубенса}} У студзені 1611 года Рубенс набыў вялікую пляцоўку на вуліцы дэ Вапер. Пабудова асабняка абышлася мастаку ў 10 000 [[фларын (манета)|фларынаў]], толькі яго фасад цягнуўся на {{nobr|36 м}}, а ўглыбіні пляцоўкі быў сад памерам 24 на 48 метраў{{sfn|Лекуре|2002|с=123}}. У садзе раслі самыя размаітыя расліны, якія толькі Рубенс змог здабыць, і ён быў упрыгожаны копіямі антычных альтанак, прысвечаных [[Геракл]]у, [[Дыяніс]]у, [[Цэрэра (міфалогія)|Цэрэры]] і [[Хонас|Гонару]]{{sfn|Лекуре|2002|с=125}}. Уладкаванне дома па густах гаспадара зацягнулася да 1616 года і запатрабавала немалых выдаткаў. Гэты дом сучаснікі аднагалосна абвясцілі самым прыгожым будынкам у горадзе. У гатычным па стылі Антверпене асабняк рабіў уражанне «палаца эпохі Рэнесансу»{{sfn|Лекуре|2002|с=123}}. Майстэрня займала палову дома, а ў адзіным прасторным памяшканні жылой часткі — галерэі — Рубенс размясціў сваю калекцыю{{sfn|Лекуре|2002|с=127}}. На думку М. Лекурэ, пабудова асабняка азначала канчатковую адмову ад італьянскіх планаў, а памеры дома намякалі і на кар’ерныя амбіцыі яго гаспадара: Рубенсу было 35 гадоў, і ён «ведаў, што і як будзе пісаць, а таксама ведаў, як будзе жыць»{{sfn|Лекуре|2002|с=124}}. Мяркуючы па апісаннях пляменніка — Філіпа Рубенса, Пітэр Паўль вёў у сваім пампезным доме амаль буржуазнае жыццё. Уставаў мастак у чатыры гадзіны і ішоў да [[Ютрань|ютрані]], а далей займаўся малярствам. У той час, калі ён працаваў, наёмны дэкламатар чытаў яму ўслых антычных класікаў, найчасцей [[Плутарх]]а, [[Ціт Лівій|Ціта Лівія]] або [[Сенека|Сенеку]]. Лісты мастак найчасцей дыктаваў, не адрываючыся ад пэндзля. У майстэрні ён звычайна заставаўся да пяці гадзін папаўдні. Пакутуючы [[падагра]]й, Рубенс абедаў умерана, а пасля ежы здзяйсняў вярховы шпацыр, які мог быць сумешчаны з дзелавымі візітамі па горадзе. Пасля вяртання ён вячэраў з абранымі сябрамі. «Ён цярпець не мог злоўжывання віна і абжорства, як і азартных гульняў»{{sfn|Лекуре|2002|с=127}}. У ліку яго сяброў, якія ўвесь час наведвалі дом, быў бургамістр Антверпена Нікалас Рокакс, дзяржаўны сакратар Гевартс, Бальтазар Марэтус — кіраўнік трэцяга пакалення сям’і выдаўцоў, а таксама навукоўцы-іезуіты, якія бывалі ў горадзе. Рубенс увесь час ліставаўся з [[Нікала Клод дэ Пейрэск|Нікаля Пейрэскам]], яго братам Валавэ і бібліятэкарам французскага караля {{нп5|П’ер Дзюпюі (гісторык)|Дзюпюі|fr|Pierre Dupuy (écrivain)}}{{sfn|Лебедянский|1993|с=40}}. Пры пабудове дома была прадугледжана асобная купальная зала з верхнім асвятленнем, у якой размясцілі вывезеныя з Італіі скульптуры і [[Камея|камеі]]. Афармленне і архітэктурнае рашэнне студыі адлюстроўвала сур’ёзнае стаўленне Рубенса да сваёй працы, якога ён чакаў ад заказчыкаў, мадэлей і наведнікаў. Для працы над эскізамі і графікай прызначаўся асобы пакой, у ім жа прымаліся натуршчыкі. Гэты ж пакой служыў і асабістым кабінетам. Для вучняў была прызначана асобая студыя, што нават пераважае па памеры майстэрню самога Рубенса. Для прыёму наведвальнікаў была прызначана яшчэ адна зала, аформленая ў цёмных тонах. Тамсама былі выстаўлены гатовыя творы гаспадара хаты, якія госці маглі аглядаць і з драўлянага балкона. У гэтай зале ішла праца над буйнамаштабнымі заказамі — у першую чаргу для цэркваў{{sfn|Лекуре|2002|с=127—129}}. Майстэрня Рубенса ўвайшла ў гісторыю мастацтваў як адна з самых прадукцыйных і маштабных, яна стала цэнтрам мастацкага жыцця Паўднёвых Нідэрландаў<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.ozon.ru/product/ot-srednevekovya-do-barokko-zatyupa-svetlana-valerevna-309606912/|аўтар=С. В. Затюпа|загаловак=От Средневековья до барокко. История западноевропейского искусства. Живопись и декоративно-прикладное искусство. По материалам частного собрания|год=2021|мова=ru|месца=Москва|выдавецтва="Центр Искусств. Москва"|старонкі=С. 180|старонак=201|isbn=978-5-604-5971-3-2}}</ref>. <center> {{Gallery |title= Дом Рубенса |width=170 |height=190 |lines=2 |align=center |File:GARDENS IN THE RUBENS HOUSE - ANTWERP.jpg|Сад з альтанкай. |File:Rubenshaus12.jpg|Фасад дома з уваходнай аркай. |File:Rubenshaus 1.jpg|Гасціная. |File:Rubenshaus 4.jpg|Музейная ратонда. }} </center> === Прыбыткі і ганарары === Рубенс быў надзвычай пладавітым мастаком. Калі прызнаць, што з-пад яго пэндзля выйшлі каля 1300 карцін, у тым ліку гіганцкага памеру (не лічачы амаль 300 эскізаў, малюнкаў і гравюр), можна вылічыць, што за 41 год актыўнай творчай дзейнасці ён пісаў у сярэднім па 60 карцін у год, то бок 5 карцін у месяц. Адпаведнымі былі і яго прыбыткі, ён мог зарабляць да 100 гульдэнаў у тыдзень, а за вялікія палотны атрымліваў ганарары ад 200 до 500 гульдэнаў{{sfn|Rubens and Brueghel|2006|p=2}}. М. Лекурэ адзначала, што [[Леанарда да Вінчы]] за ўсё жыццё стварыў каля 20 карцін, а [[Ян Вермер|Вермер Дэлфцкі]] — 36, прытым не прадаў ніводнай. Рубенс не хаваў камерцыйнай скіраванасці сваёй творчасці і надаваў велізарнае значэнне матэрыяльнаму дабрабыту{{sfn|Лекуре|2002|с=136—137}}. Ён параўноўваў уласную творчасць з філасофскім каменем. Хадзіў анекдот, што алхімік Брэндэль прапанаваў Рубенсу ўкласціся ў лабараторыю для ператварэння свінцу ў золата пад палову будучых прыбыткаў, на што мастак заявіў, што ўжо даўно знайшоў свой {{нп5|філасофскі камень|||Philosopher's stone}} і што «ніводзін з вашых сакрэтаў не каштуе столькі, колькі мая палітра і пэндзлі»{{sfn|Лекуре|2002|с=129}}. Рубенс клапаціўся пра свае аўтарскія правы. Значную частку яго прыбытку прыносіла распаўсюджанне гравюр з варыяцыямі сюжэтаў яго карцін, яны адначасна служылі і рэкламнымі праспектамі. Упершыню падрабляць гравюры Рубенса сталі ў [[Рэспубліка Злучаных правінцый|Рэспубліцы Злучаных правінцый]] — тамсама быў і самы значны рынак збыту арыгінальных эстампаў. З дапамогай Пітэра ван Веена — брата яго настаўніка — і Дадлі Карлтана, пасла Англіі ў Гаазе, Рубенс 24 лютага 1620 года атрымаў «прывілей» на 7 гадоў. Па гэтым праве падробка гравюр Рубенса ў Галандыі каралася канфіскацыяй накладу і штрафам у 100 фларынаў. Раней, 3 ліпеня 1619 года, Рубенс атрымаў аналагічны прывілей у Францыі тэрмінам на 10 гадоў, у яе атрыманні неацэнную дапамогу зрабіў [[Нікала Клод дэ Пейрэск|Нікала дэ Пейрэск]]. Герцаг Брабанта 29 ліпеня дараваў аналагічны прывілей Рубенсу на сваёй тэрыторыі, а 16 студзеня 1620 года яна была пашырана на ўсе Іспанскія Нідэрланды. Іспанскае каралеўства даравала прывілей Рубенсу толькі ў 1630 годзе, зато адразу на 12 гадоў з правам пераходу аўтарскіх праў спадчыннікам мастака{{sfn|Лекуре|2002|с=153—154}}. Шматлікасць твораў Рубенса прыводзіць да таго, што рубенсазнаўцам далёка не заўсёды ўдаецца прасачыць гісторыю кожнага з іх. З дакументаў і ліставання атрымоўваецца, зазвычай, здабываць толькі фінансавую інфармацыю. Рубенс заўсёды складаў з заказчыкам дамову, у якой абмаўлялася жаданая сума, памер карціны і яе сюжэт. Асабістых дзённікаў мастак не вёў, яго лісты ўтрымліваюць амаль адну дзелавую інфармацыю. У Італіі, капіюючы ўзоры сваіх папярэднікаў, ён вёў нататнікі, у якіх асэнсоўваў законы анатоміі і геаметрыі, выпрацоўваў асновы ўласнай эстэтыкі. У Нідэрландах ён пакінуў гэту практыку, таму не існуе прамых сведчанняў, як Рубенс разумеў трактоўку тых ці іншых філасофскіх пастулатаў і рэлігійных таемстваў, чалавечых пакут і іншага{{sfn|Лекуре|2002|с=138—139}}{{sfn|Рубенс|1977|с=21—22}}. === Тэхніка Рубенса === Паводле І. Я. Прус, жывапісу Рубенса ўласцівая асаблівая лёгкасць. Пераходы святла і ценяў ледзь бачны, прытым цені лёгкія і халодныя па тоне. Рубенс выкарыстоўваў белы гладкі грунт і па старой нідэрландскай традыцыі пісаў на паліраванай дошцы, дзякуючы чаму надаваў колеру асаблівую інтэнсіўнасць, а маляўнічы пласт утвараў гладкую эмалевую паверхню. Рубенс накладаў фарбу вадкімі празрыстымі пластамі, праз якія прасвечваў тон грунту{{sfn|Прусс|1974|с=170}}. Колеравая гама палітры Рубенса была ўзноўлена ў 1847 годзе генцкім мастаком Ж. Рэнье. Яна не адрознівалася багаццем — усе карціны Рубенса былі напісаны {{нп5|Свінцовыя бялілы|свінцовымі бяліламі||White lead}}, [[Вохра|жоўтай вохрай]], {{нп5|лак|лакавай||Varnish}} {{нп5|Крап|марэнай||Rose madder}}, [[Ультрамарын|ультрамарынам]] і карычневай смалой, часам выкарыстоўвалася [[кінавар]] і [[сажа]]{{sfn|Лекуре|2002|с=147}}. Рубенс не выкарыстоўваў глухіх ценяў, пераходы паміж святлом і ценем не рэзкія, усё артыстычна абагульнена і прыведзена ў света-колеравую гармонію. Для Рубенса характэрна пісьмо доўгімі, хвалістымі мазкамі, якія ідуць па форме, што асабліва бачна пры выяве пасмаў валасоў, напісаных адным рухам пэндзля. Паводле {{нп5|Ніна Аляксандраўна Дзмітрыева|Н. А. Дзмітрыевай|ru|Дмитриева, Нина Александровна}}, Рубенс — адзін з мастакоў, якога варта ўспрымаць у арыгінале, а не ў рэпрадукцыі. «Яго даволі грузныя кампазіцыі і грузныя целы ў арыгінале такімі не здаюцца: яны выглядаюць лёгкімі, такімі, што маюць пэўную грацыю»{{sfn|Дмитриева|1990|с=124, 127}}. === Вучні і калегі === [[Файл:Anthony van Dyck 090.jpg|міні|злева|[[Антоніс ван Дэйк]]. Партрэт Ізабелы Брант. ''Масла, палатно, 153 × 120 см. [[Вашынгтон]], Нацыянальная галерэя''.]] Хуткае ўзвышэнне Рубенса выклікала пэўную рэўнасць у мастацкай супольнасці Антверпена. У прыватнасці, старэйшына Гільдыі святога Лукі мастак-маньерыст [[Абрахам Янсенс]] (1575—1632), таксама які прапрацаваў тры гады ў Італіі, прапанаваў Рубенсу «дуэль», у рамках якой мастакам трэба было напісаць па карціне на адзін і той жа сюжэт. Рубенс вельмі тонка адхіліў свой удзел у спаборніцтве, паведаміўшы, што яго працы выстаўлены ў грамадскіх і прыватных сходах Італіі і Іспаніі, і нішто не замінае Янсенсу адправіцца туды са сваімі працамі і павесіць іх побач{{sfn|Wedgwood|1967|p=58}}. Ахвотнікаў працаваць у майстэрні Рубенса аказалася так шмат, што ў 1611 годзе ён пісаў Жаку дэ Бі, што многія ахвотнікі вучыцца ў яго згаджаліся чакаць вакансію па некалькі гадоў, а за два гады давялося адмовіць больш чым сотні спашукальнікаў, у тым ліку сваякам самога Рубенса і Ізабелы Брант. З майстэрні Рубенса выйшлі [[Якаб Іорданс]], [[Франс Снейдэрс]], трое братоў {{нп5|Давід Малодшы Тэнірс|Тэнірс||David Teniers the Younger}}, [[Антоніс ван Дэйк]]. Апроч гэтых мастакоў першай велічыні, у Рубенса працавалі Эразм Квелін-старэйшы, {{нп5|Ян ван дэн Хеске|||Jan van den Hoecke}}, {{нп5|Пітэр ван Моль|||Pieter van Mol}}, {{нп5|Юстус ван Эгмант|||Justus van Egmont}}, {{нп5|Абрахам ван Дыпенбек||de|Abraham van Diepenbeeck}}, Ян ван Сток і многія іншыя. Квелін пасля смерці настаўніка афіцыйна ўзначаліў яго майстэрню, а ван Эгмант зрабіў кар’еру ў Францыі і быў адным са стваральнікаў Акадэміі жывапісу і разьбярства{{sfn|Лекуре|2002|с=131}}. Пачынаючых мастакоў Рубенс называў «аспірантамі», кожны з іх меў пэўную спецыялізацыю. Апроч вучняў, у Рубенса працавалі майстры, якіх выкарыстоўвалі для малявання краявідаў, фігур, колераў ці жывёл, — брыгадны метад лічыўся нармальным у мастацкім свеце Нідэрландаў да пачатку 1700-х гадоў{{sfn|Rubens and Brueghel|2006|p=3}}. Рубенс адрозніваў — у тым ліку і ў вартасным дачыненні — карціны, напісаныя вучнямі, у суаўтарстве ці аднаасобна. За працы, цалкам выкананыя самастойна, ён падвойваў цану{{sfn|Лекуре|2002|с=156}}. Натуральна, што адносіны былі далёкія ад ідыліі: калі верыць {{нп5|Іаахім фон Зандрарт|Зандрарту||Joachim von Sandrart}}, Рубенс нават зайздросціў Іордансу як мастаку, які не саступаў яму ў майстэрстве каларыстыкі, а ва ўменні перадаваць палкасць персанажаў нават перасягаў. Франс Снейдэрс цягам 30 гадоў пісаў для палотнаў Рубенса жывёл, кветкі і плады; у тастаменце вялікага фламандца Снейдэрс быў прызначаны распарадчыкам яго маёмасці{{sfn|Лекуре|2002|с=132—133}}. [[Файл:Peter Paul Rubens -Familie van Jan Bruegel de Oude - Courtauld Gallery Londen 2-12-2009 16-35-20.JPG|міні|Партрэт сям’і Яна Брэйгеля-малодшага. ''Алей па дрэве, 125,1 × 95,2 см. {{нп5|Інстытут мастацтва Курто|||Courtauld Institute of Art}}''.]] Найболей бурна склаліся адносіны Рубенса з ван Дэйкам, які правёў у майстэрні тры гады. У студыю на вуліцы дэ Вапер ён трапіў у 20-гадовым узросце, калі ўжо два гады быў членам гільдыі на правах вольнага майстра. Патрон прызнаваў яго высокі талент і дазваляў адчуваць сябе мэтрам: прыкладам, толькі ён быў дапушчаны да чытання італьянскіх дзённікаў Рубенса з апісаннем яго ўражанняў і тэхнічных знаходак. Ван Дэйку Рубенс давяраў пісаць зменшаныя копіі карцін, з якіх здымаліся гравюры, што шырыліся потым па ўсёй Еўропе. Аднак, калі ван Дэйка запрасілі ў Англію, Рубенс не стаў яго ўтрымліваць. Хадзілі чуткі, што ён здолеў выклікаць «вядомыя пачуцці» Ізабеле Брант. Рассталіся яны, зрэшты, цалкам мірна: ван Дэйк падарыў былому патрону партрэт Ізабелы Брант, «Ecce Homo» і «Гефсіманію», а Рубенс аддарыўся лепшым іспанскім жарабцом са сваіх стайняў{{sfn|Лекуре|2002|с=135—136}}. Адметнае месца займалі адносіны Рубенса з [[Ян Брэйгель Малодшы|Янам Брэйгелем-малодшым]]: гэта была свайго роду сяброўская ўзаемадапамога. Сваю першую супольную працу яны выканалі яшчэ да ад’езду Рубенса ў Італію ў 1598 годзе, гэта была «Бітва з амазонкамі»{{sfn|Rubens and Brueghel|2006|p=3}}. Пасля вяртання Рубенса яны працягнулі супрацоўніцтва, прытым, на думку Ганны Воалет, «гэта было суаўтарства выключнага гатунку — не проста паміж мастакамі роўнымі па статусе, але і паміж жывапісцамі, чые стылявыя шуканні былі скіраваны ў розныя вобласці — шматфігурныя і алегарычна-гістарычныя сцэны ў Рубенса і атмасферныя эфекты ў пейзажах і нацюрмортах у Брэйгеля»{{sfn|Rubens and Brueghel|2006|p=4}}. У ліставанні захаваліся выдатныя ўзоры стылю зносінаў мастакоў, калі Брэйгель мог назваць калегу ў лісце да міланскага кардынала {{нп5|Федэрыка Барамеа|||Federico Borromeo}} «мой сакратар Рубенс». Барамеа, знаток фламандскага мастацтва, рабіў заказы Брэйгелю ў 1606—1621 гадах{{sfn|Rubens and Brueghel|2006|p=4, 12}}. Прынамсі адзін нацюрморт з колерамі для Барамеа Рубенс і Брэйгель выканалі супольна. Творчая супольнасць плыўна перайшла ў асабістае: Рубенс пісаў Яна Брэйгеля з усёй сям’ёй і выканаў карціну «Апостал Пётр з ключамі» для надмагілля [[Пітэр Брэйгель Старэйшы|Пітэра Брэйгеля-старэйшага]] ў брусельскім саборы Нотр-Дам-дэ-ла-Шапель. Ізабела Брант стала хроснай маці дзяцей Яна Брэйгеля, як і Рубенс; пасля заўчаснага скону Яна ад халеры Рубенс стаў яго душапрыказчыкам{{sfn|Rubens and Brueghel|2006|p=30}}. === Творчасць Рубенса 1610-х гадоў === У першае дзесяцігоддзе ў Антверпене майстэрня Рубенса працавала пераважна па заказах манаскіх ордэнаў, гарадскіх улад і друкарні Плантэна—Марэтуса. У першыя дзесяць гадоў Рубенс стварыў каля 200 палотнаў, пераважна рэлігійнага зместу, не лічачы нешматлікіх карцін міфалагічнага зместу і двух дзясяткаў партрэтаў. Амаль усе гэтыя творы адрозніваліся буйнымі памерамі, бо служылі для ўпрыгожання цэркваў, палацаў і муніцыпальных будынкаў. У 1609 годзе Рубенс і Ян Брэйгель выканалі партрэт эрцгерцагскай пары, прытым Брэйгель пісаў краявід на заднім плане. Стыль Рубенса на першым афіцыйным заказе выявіўся толькі ў ярка-чырвонай драпіроўцы, што адсякае задні план і надае глыбіню выяве. Звычайныя для яго старанная прапрацоўка карунак каўняроў, фактуры перлаў, шаўковых насоўкі і пальчатак, заціснутых у руцэ эрцгерцага. Карціна была падпісана абодвума мастакамі{{sfn|Лекуре|2002|с=137—138, 141}}. У 1610 годзе Нікалас Ракокс заказаў для [[Антверпенская ратуша|гарадской ратушы]] «Пакланенне вешчуноў», прытым ужо ў 1612 годзе карціна была падорана Радрыга Кальдэрону, графу д’Аліва. Аднак новы этап у творчасці Рубенса аказаўся злучаны з заказам ігумена {{нп5|царква Святой Вальбургі (Антверпен)|царквы Св. Вальбургі||St Walburga Church (Antwerp)}}, пасярэднікам пры ўгодзе выступіў філосаф і калекцыянер Карнэліс ван дэр Гест. Гаворка ішла пра «[[Узнясенне крыжа Госпадавага (карціна Рубенса)|Узнясенне крыжа]]». Памятаючы пра непрыемны рымскі досвед, Рубенс працаваў проста ў памяшканні царквы, што дазваляла ўлічваць усе асаблівасці ўспрымання палатна{{sfn|Лекуре|2002|с=137—138}}. {{Gallery |title=Алтарныя працы Рубенса |width=320 |height=320 |lines=3 |table align= center |text align= center |Файл:Peter Paul Rubens - Raising of the Cross - WGA20204.jpg|Узнясенне крыжа. ''1610—1611, алей па дрэве, 460 × 340 см. [[Сабор Антверпенскай Божай Маці]]''. |Файл:Peter Paul Rubens - Descent from the Cross - WGA20212.jpg|Здыманне з крыжа. ''1612, алей па дрэве, 420 × 310 см. [[Сабор Антверпенскай Божай Маці]]''. }} Жывапіс «Узнясення крыжа» азначала і моцны італьянскі ўплыў, і пачатак вызвалення ад яго. Крытык Э. Фрамантэн адзначаў перш за ўсё ўплыў стылю [[Тынтарэта]] з яго падкрэсленай тэатральнасцю, а таксама Мікеланджэла — манументальнасць фігур і старанная прапрацоўка кожнай групы цягліц{{sfn|Лекуре|2002|с=159}}. Кожны персанаж на трыптыху мае свой непаўторны характар, які раскрыты праз узаемадзеянне з астатнімі ўдзельнікамі кампазіцыі. У цэнтральнай частцы трыптыха рукі Хрыста не расстаўлены шырока ўбок, як патрабавалася па каноне, але выцягнуты ўгару над галавой. Твар яго перакручаны прыступам болю, пальцы шчыльна сціснуты, усе цягліцы цела напружаны. Высілкі катаў, якія падымаюць крыж, рэзкія ракурсы фігур, прапрацоўка блікаў святла і ценяў спрыяюць дэманстрацыі драмы, што аб’ядноўвае чалавека і прыроду. У вернікаў, якія сузіраюць карціну, не павінна было застацца ніякіх сумневаў у маштабе прынесенай дзеля іх ахвяры{{sfn|Гордеева|2009|с=24}}. Зрэшты, [[Ніна Аляксандраўна Дзмітрыева|Н. А. Дзмітрыева]] сцвярджала, што ў аснове «Узнясення крыжа» — напружаная сутычка людзей з цяжкім крыжам, які яны з вялікімі высілкамі падымаюць разам з целам раскрыжаванага. Справа тут не ў пакутах раскрыжаванага, а ў высілках тых, хто крыжуюць{{sfn|Дмитриева|1990|с=124}}. [[Трыпціх]] «{{нп5|Здыманне з крыжа (карціна Рубенса, Антверпен)|Здыманне з крыжа|ru|Снятие с креста (картина Рубенса, Антверпен)}}» для [[Сабор Антверпенскай Божай Маці|гарадскога сабора Антверпена]] быў заказаны Рубенсу ў 1611 годзе антверпенскай гільдыяй стралкоў. Трыптыхі былі традыцыйныя для нідэрландскага мастацтва, аднак Рубенс адважна парушыў традыцыю, па якой на бакавых фортках маляваліся або партрэты заказцаў-данатараў, або падзеі, непасрэдна злучаныя з сюжэтам цэнтральнай часці. Мастак аб’яднаў у рамках аднаго твора тры розначасовыя падзеі. На бакавых фортках паказаны [[сустрэча Марыі з Лізаветай]] і Абразанне Госпадава, якія вырашаны ў святочных тонах. Евангельскія героі ўбраны ў элегантныя ўборы і выглядаюць як свецкія асобы, гэта падкрэсліваецца і спалучэннем яркіх насычаных фарбаў. Аднак прыбраная і святочная атмасфера гэтых сцэн кантрастуе з цэнтральнай часткай, бо дэманструе толькі пралог да пакутніцкай смерці Збавіцеля. Рубенс аб’яднаў сцэны пачатку жыцця і яе зямнога завяршэння. Наадварот, у каларыце цэнтральнай сцэны пераважаюць белы, чорны і чырвоны тоны. Выкарыстаная інтэнсіўная святлацень выяўна дэманструе засваенне караваджысцкіх прыёмаў і была абрана зусім свядома, каб сцэна была добра бачна ў прыцемку сабора. Кампазіцыя цэнтральнай фігуры была выканана пад уражаннем [[Лаакоан і яго сыны|антычнай скульптурнай групы, што паказвае Лаакаона з сынамі]], а спадшая дыяганаль рук мёртвага Хрыста надавала сцэне скончаную безвыходнасць і трагізм{{sfn|Королёва|2010|с=34—35}}. Антверпенскія працы 1609—1611 гадоў дэманструюць хуткую эвалюцыю Рубенса ў тэхнічным дачыненні. Асабліва гэта заўважна ў лісце дэкаратыўных драпіровак. У першых працах (асабліва ў карціне «Пакланенне пастухоў») фігуры і іх адзенні па паліраванай калянасці больш напаміналі скульптуры, складкі адзення ў акадэмічнай манеры былі пакладзены слушным парадкам ці нават маляваліся такімі, што ляцяць па ветры, хоць гэта не агадвалася сюжэтам. У алтарных працах драпіроўкі сталі выглядаць натуральна, мастак навучыўся перадаваць рух тканіны ў адпаведнасці з натуральнымі рухамі чалавека, які носіць гэту тканіну. Рубенс любіў зацемнены задні план, на якім ярка маляваўся план пярэдні. Відаць, ён лічыў вартасцю карціны дастатак адлюстраваных персанажаў. Велізарны лік фігур дазваляў размяшчаць іх па прынцыпе кантрасту, прытым дзеянні мастака выбудоўваліся па прынцыпе тэатральнай мізансцэны: кампазіцыі Рубенса дынамічныя і заўсёды ўтвараюць адно цэлае{{sfn|Лекуре|2002|с=158—159}}. [[Файл:Peter Paul Rubens - The Last Judgement - WGA20225.jpg|міні|Страшны суд, зрыньванне праклятых ({{Біблія|Адк|20:11|-15}}). ''1615—1616, алей па дрэве, 606 × 460 см. [[Мюнхен]], [[Старая пінакатэка]]''.]] За першае дзесяцігоддзе самастойнай працы Рубенс напісаў сем карцін на сюжэт Раскрыжавання, пяць — здымання з крыжа, тры — узнясення крыжа, пяць Святых Сямействаў, шэсць пакланенняў Немаўляці Хрысту (вешчуноў і пастухоў), мноства выяў св. Францыска, Хрыста з апосталамі — і мноства іншых рэлігійных сюжэтаў. Усе яны без выключэння былі ўхвалены заказчыкамі і цэнзарамі, нягледзячы на шчыра мірскія мастацкія рашэнні. М. Лекурэ з іроніяй пісала: «Пад пэндзлем Пітэра Паўэла ўцёкі ў Егіпет набываюць рысы вясковай жанравай сцэны. Прывал Марыі і Іосіфа напамінае сямейны пікнік, калі закаханыя бацькі прыглядаюць за дзіцём. У параўнанні з ліхаманкавым экстазам шчаслівых вялікапакутнікаў [[Франсіска дэ Сурбаран|Сурбарана]] паміраючыя праведнікі Рубенса выглядаюць надзіва бадзёрымі. Яго духоўнае мастацтва начыста пазбаўлена духоўнасці»{{sfn|Лекуре|2002|с=171—172}}. Рубенс без ваганняў выкарыстоўваў у рэлігійных сюжэтах аголеную натуру. У карціне «Вялікі Страшны суд» выцягнутыя рукі і целы персанажаў утвараюць нейкае падабенства аркі, на вяршыні якой Бог. Целы не асмуглыя, як было прынята ў італьянскім мастацтве, і не малочна-белыя, як у фламандскай традыцыі, а ў ружовай, бурштынавай і тэракотавай гаме. [[Гвіда Рэні]] яшчэ ў Італіі казаў, што «Рубенс падмешвае ў свае фарбы кроў», падкрэсліваючы, наколькі рэалістычна той навучыўся маляваць чалавечае цела. У міфалагічных і алегарычных карцінах гэта тэндэнцыя толькі ўзмацнілася, прытым Рубенс не падзяляў гуманістычных тэорый пра выяву чалавечага цела. Яго [[Ню (мастацтва)|ню]] пазбыты гістарычна-выхаваўчага ці метафізічнага падтэксту; у адным з лістоў Рубенс разважаў, што калі чалавек складаецца з цела і крыві, то такім яго і варта маляваць{{sfn|Лекуре|2002|с=157, 160}}. === Жанр ню ў Рубенса і праблема партрэта === [[Файл:Peter Paul Rubens - De drie Gratiën (Prado, Madrid).jpg|міні|Тры грацыі. ''Каля 1635 года, палатно, алей, 221 × 181 см. [[Мадрыд]], Прада''.]] Малюючы чалавечыя фігуры, Рубенс распрацаваў уласны падыход. Мужчыны на яго карцінах заўсёды моцна складзены, нават велікамучанікі, статус якіх бачны толькі па бледнасці скуры. Мужчынскія фігуры Рубенса заўсёды падцягнуты, шыракаплечыя, з развітой мускулатурай рук і ног. Наадварот, жанчыны адрозніваюцца крайняй рыхласцю формаў. У трактаце «Тэорыя чалавечай фігуры», што прыпісваецца Рубенсу, сцвярджаецца, што базавым элементам жаночай фігуры з’яўляецца кола. Сапраўды, у жаночых выявах Рубенса ў кола ўпісаны лініі жывата, сцёгнаў і нажных лытак; пры гэтым дадзенае правіла не дзейнічае пры выяве грудзей. М. Лекурэ сцвярджала, што «ствараецца ўражанне, што пры працы над жаночай фігурай Рубенс раз і назаўжды забараніў сабе выкарыстоўваць вугал»{{sfn|Лекуре|2002|с=157, 160}}. Своеасаблівасць жаночых выяў Рубенса такая, што {{нп5|Кенет Мак-Кензі Кларк|К. Кларк||Kenneth Clark}} падкрэсліваў у сваёй манаграфіі пра галізну ў мастацтве (1956), што нават у асяроддзі мастацкіх крытыкаў лічыцца прыкметай добрага густу крытыкаваць Рубенса як «мастака, які пісаў тлустых голых баб» і, больш за тое, ужываць вызначэнне «вульгарны»{{sfn|Кларк|2004|с=164}}. Дзесяцігоддзем пазней Д. Вэджвуд адзначаў, што, відаць, Рубенс лепш, чым які-небудзь іншы мастак у гісторыі мастацтва дасягнуў майстэрства ў выяве жывога цела. Толькі [[Тыцыян]] з яго папярэднікаў і [[П’ер Агюст Рэнуар|Рэнуар]] з наступнікаў маглі прыраўнавацца да яго ў выяве жаночых формаў{{sfn|Wedgwood|1967|p=152}}. Паводле думкі К. Кларка, рубенсаўскае багацце целу можна зразумець, толькі ўлічваючы, што ён быў найвялікшым рэлігійным мастаком свайго часу{{sfn|Кларк|2004|с=165}}. У якасці прыкладу ён прыводзіў карціну «Тры грацыі», адзначаючы, што пышнасць гэтых фігур — не што іншае, як гімн падзякі за багацце зямных даброт, які ўвасабляе «то ж шчырае рэлігійнае пачуццё, якое ўвасабляюць снапы пшаніцы і кучы гарбузоў, якія ўпрыгожваюць вясковую царкву падчас свята ўраджаю». Жанчыны Рубенса з’яўляюцца часткай прыроды і ўяўляюць больш аптымістычны погляд на прыроду, чым антычны. Больш за тое, у светапоглядзе Рубенса вера Хрыстовага і сюжэт трыумфу святой Прычасці былі цалкам сумяшчальныя з верай у прыродны парадак рэчаў і цэласць усёй светабудовы. Іншымі словамі, свет мог быць спасцігнуты шляхам персаніфікацыі, а чалавек адчуваў у сабе непасрэднае дачыненне да сусветных працэсаў{{sfn|Кларк|2004|с=166}}. [[Файл:Peter Paul Rubens - Perseus and Andromeda (Hermitage Museum).jpg|міні|злева|{{нп5|Персей вызваляе Андрамеду||ru|Персей освобождает Андромеду}}. ''Каля 1622, алей, палатно, 99,5 × 139 см. [[Эрмітаж]]''.]] Рубенсаўскія аголеныя целы былі вынікам велізарнай аналітычнай працы. Пітэр Паўль Рубенс распрацаваў метад, які пасля ўвайшоў у арсенал усіх акадэмічных вучылішчаў жывапісу: ён маляваў антычныя статуі і капіяваў працы папярэднікаў, пакуль цалкам не засвойваў ідэал завершанасці формы. Далей, працуючы з натуры, ён падначальваў рэальныя бачныя формы канону, захаванаму ў памяці. Па гэтай прычыне досыць складана вызначыць, адкуль запазычаны выявы. Прыкладам, у палатне «Венера, Вакх і Арэя» пастава Арэі запазычана ў прыселай Афрадыты Дэдалса, а Венера, напэўна, узыходзіць да Леды Мікеланджэла. Гэта карціна, з рэльефнай прапрацоўкай фігур, з’яўляецца ў Рубенса адной з самых класіцысцкіх{{sfn|Кларк|2004|с=167}}. У барочнай кампазіцыі «Персей вызваляе Андрамеду» са сходу Эрмітажа фігура Андрамеды ўзыходзіць да адной з антычных статуй ''Venus Pudica'' (Венеры Цнатлівай). Прататыпам, магчыма, паслужыла копія {{нп5|Афрадыта Кнідская|Афрадыты Кнідскай||Aphrodite of Knidos}} [[Праксіцель|Праксіцеля]] ў замалёўцы Рубенса, што захавалася толькі ў копіі{{sfn|Бабина, Грицай |2005|с=339}}. Паводле К. Кларка, веліч Рубенса-мастака выяўлялася ў тым, што ён разумеў момант, калі можна адмовіцца ад строгага канона класічнай формы{{sfn|Кларк|2004|с=168}}. Д. Вэджвуд на прыкладзе карціны «Тры грацый» таксама дэманстраваў, як Рубенс трансфармаваў стандартную форму і паставу антычных скульптур у сваіх уласных мэтах{{sfn|Wedgwood|1967|p=158}}. Рубенс, як і майстры эпохі Рэнесансу, імкнуўся надаць фігурам паўнаважкую матэрыяльнасць. Мастакі Адраджэння для гэтага спрабавалі рэалізаваць замкнёную форму, што мела ідэальную закончанасць сферы ці цыліндра. Рубенс дамагаўся аналагічнага эфекту з дапамогай перакрываючых адна адну ліній і лепкі заключаных у іх форм. К. Кларк пісаў: «Нават калі б ён не меў натуральнай цягі да тоўстых жанчын, ён лічыў бы складкі пышнага цела патрэбнымі для лепкі формы». Рубенс выяўляў рух у маршчынках і складках нацягнутай ці паслабленай скуры{{sfn|Кларк|2004|с=169—170}}. Асаблівасцю Рубенса-асобы і Рубенса-мастака была яго нялюбасць да партрэтаў. Калі ён згаджаўся на заказ, то яму пазіравалі неадменна прадстаўнікі найвышэйшай арыстакратыі, як гэта было ў Генуі са Спінола і Дорыа, а таксама герцагам Брабанта і антверпенскімі буржуа. Зазвычай, партрэт быў толькі пачаткам вялікага заказу, прыкладам, для ўпрыгожання палаца ці надмагілля. Згаджаючыся пісаць партрэт, Рубенс не хаваў, што робіць вялікую ласку. Парадоксам на гэтым фоне з’яўляецца тое, што ў сюжэтных палотнах, што ствараюцца брыгадным метадам у яго майстэрні, Рубенс аддаваў перавагу пісаць менавіта твары{{sfn|Лекуре|2002|с=161}}. Графічныя і маляўнічыя партрэты сваякоў ці людзей, якія выклікалі сімпатыю, шматлікія ў рубенсаўскай спадчыне. Прыкладам, будучую цешчу свайго сына Сусанну Фоўрмен Рубенс, пачынаючы з 1620 года, пісаў шэсць разоў, нават часцей, чым жонку{{sfn|Лекуре|2002|с=162}}. К. Кларк пісаў, што пытанне пра партрэт яшчэ больш ускладняецца пры працы ў [[Ню (мастацтва)|жанры ню]]. У любой канцэпцыі галізны вырашальным з’яўляецца характар галавы, што вянчае цела, што справядліва нават для класічных статуй, у якіх выраз твараў зведзены да мінімуму. У выпадку з аголенай фігурай твар застаецца падначаленым элементам цэлага, але не павінны застацца незаўважаным. Для Рубенса — як і для кожнага буйнага майстра — выхадам з’яўлялася стварэнне тыпу, і для выявы жаночага голага цела ён зрабіў тое ж, што Мікеланджэла — для мужчынскага. Паводле К. Кларка, «ён гэтак поўна рэалізаваў выразныя магчымасці жаночай галізны, што на працягу ўсяго наступнага стагоддзя мастакі, якія не з’яўляліся рабамі [[акадэмізм]]у, глядзелі на яго вачамі Рубенса, малюючы пышныя целы жамчужнага колеру». Асабліва гэта тычылася французскага мастацтва, прытым рубенсаўскае пачуццё колеру і фактуры скуры было рэалізавана ў творчасці [[Антуан Вато|Антуана Вато]]{{sfn|Кларк|2004|с=171—173}}, а распрацаваны Рубенсам тып знайшоў адлюстраванне ў працах [[Франсуа Бушэ|Бушэ]] і [[Жан-Анарэ Фраганар|Фраганара]]{{sfn|Кларк|2004|с=178}}. Цнатлівы Рубенс ніколі не працаваў з аголенымі натуршчыцамі ў сябе ў майстэрні і з натуры пісаў толькі твары. Паміж будовай цел і выразам твараў на яго карцінах існуюць вядомыя паралелі, якія можна вытлумачыць толькі працай уяўлення майстра{{sfn|Лекуре|2002|с=166}}. <center> {{Gallery |title= Жанр ню ў творчасці Рубенса |width=170 |height=190 |lines=5 |align=center |File:Peter Paul Rubens - Jupiter and Callisto - WGA20285.jpg|Юпітэр і Каліста. ''Каля 1613 года, палатно, алей. 306 × 202 см. Музеі Каселя''. |File:Peter Paul Rubens - The toilet of Venus.jpg|Венера перад люстэркам. ''Каля 1612—1615 года, алей па дрэве, 124 × 98 см, [[Калекцыя Ліхтэнштэйнаў]]''. |File:Peter Paul Rubens & Jan Wildens - De ontvoering van de Dochters van Leucippus.jpg|{{нп5|Выкраданне дачок Леўкіпа (карціна)|Выкраданне дачок Леўкіпа|ru|Похищение дочерей Левкиппа (картина)}}. ''Каля 1617—1618 года, палатно, алей, 224 × 211 см. [[Мюнхен]], [[Старая пінакатэка]]''. |File:Peter Paul Rubens – Venus, Cupid, Bacchus and Ceres – WGA20283.jpg|Венера, Купідон, Вакх і Цэрэра. ''Каля 1612—1613 года, палатно, алей, 141 × 200 см. Музеі Каселя''. }} </center> === Рубенс-інтэлектуал. «Чатыры філосафы» === [[Файл:0 Gemma Tiberiana - Rubens - Ashmolean Museum - WA1989.74.JPG|міні|Гема Тыберыя, адкрытая Клодам-Нікала дэ Пейрэскам у 1620 годзе. ''У 1621 годзе ён прапанаваў Рубенсу расшыфраваць яе сюжэт<ref>{{cite web|title=Sir Peter Paul Rubens (1577—1640). The 'Apotheosis of Germanicus': copy after an antique Cameo (The 'Gemma Tiberiana')|url=http://www.ashmolean.org/ash/objects/makedetail.php?pmu=730&mu=732&gty=asea&sec=&dtn=40&sfn=Artist%20Sort&cpa=1&cnum=&mat=Canvas&pro=&anum=&art=Sir%20Peter%20Paul%20Rubens&ttl=&sou=&rpos=5|work=Ashmolean. Museum of art and archaeology University of Oxford|access-date=2017-07-05}}</ref>. Палатно, алей 100 × 82,6 см. [[Оксфард]], Музей Эшмала''.]] Рубенс, як і ўсе яго сучаснікі, лічыў недасягальным узорам антычную старажытнасць. Свабодна валодаючы лацінай, ён усё жыццё аддаваў перавагу чытаць кнігі на гэтай мове, прытым не толькі рымскіх класікаў, але і лацінскія пераклады старажытнагрэчаскіх пісьменнікаў і філосафаў, а таксама сур’ёзную маральную і філасофскую літаратуру свайго часу, якая таксама выдавалася на лацінскай мове. У ліставанні Рубенса шмат лацінскіх цытат, прытым як дакладных па памяці, гэтак і ўласных афарызмаў. Найчасцей ён цытаваў сатыры [[Ювенал]]а, паэмы [[Публій Вергілій Марон|Вергілія]] і працы [[Плутарх]]а і [[Публій Карнелій Тацыт|Тацыта]]. Ён цікавіўся лацінскай літаратурай прафесійна, у ліставанні захаваліся яго развагі пра рукапісныя копіі невядомых ці яшчэ не апублікаваных твораў старажытных аўтараў. Рубенс свабодна пісаў на лаціне, выкарыстоўваючы яе або для абмеркавання праблем філасофіі і высокай палітыкі, або, наадварот, для шыфравання выказаў, не прызначаных для чужых. Лісты дзяржаўнаму сакратару Гевартсу з Іспаніі напісаны на [[Макаранічны верш|макаранічнай сумесі]] {{нп5|Брабанцкія дыялекты|фламандскай||Brabantian dialect}} і лацінскай моў, прытым дзелавыя і побытавыя пытанні абмяркоўваюцца на нідэрландскай, а навуковыя і палітычныя — на лаціне, улучаючы пасажы пра нянавісць іспанцаў да {{нп5|Гаспар дэ Гусман Аліварэс|графа-герцага Аліварэса|ru|Оливарес, Гаспар де Гусман}}{{sfn|Рубенс|1977|с=18}}. Рубенс выдатна разбіраўся ў мастацтве і гісторыі матэрыяльнай культуры і ў гэтай вобласці вылучаўся нават у коле сваіх сяброў-навукоўцаў. Асаблівай яго любоўю карысталіся гемы і манеты, прытым адну антычную гему ён не змог прадаць разам з калекцыяй {{нп5|Джордж Вільерс, 1-ы герцаг Бэкінгем|герцагу Бэкінгему||George Villiers, 1st Duke of Buckingham}} — гэтак ён да яе прывязаўся. У вачах Рубенса і яго атачэння антычнасць была эпохай найвышэйшага росквіту цывілізацыі, з якой трэба сувымярацца і пераймаць ёй. Натуральна, што антычнасць служыла Рубенсу крыніцай узораў, асобных матываў і кампазіцыйных прыёмаў. З антычнасці запазычаны два пастаянныя сюжэты жывапісу Рубенса — вакханаліі і трыумф пасля бою, якія сімвалізавалі для яго два ўзаемадапаўняльныя бакі быцця, прыродны і ўзнёсла-чалавечы{{sfn|Рубенс|1977|с=19}}. Сувязь з антычнасцю выяўлялася не толькі ў ладзе мастацкай думкі Рубенса, але і ў мностве пэўных дэталяў. Яму былі выдатна вядомы формы антычнай архітэктуры, арнаментаў, начыння, адзення і іншага. Нікала дэ Пейрэск захапляўся дакладнасцю выяў сандаляў рымскіх салдатаў для серыі шпалер пра вычыны імператара Канстанціна. У ліставанні Рубенса ёсць шматстаронкавыя пасажы пра формы і спосабы ўжывання антычных трыножнікаў, выявы на антычнай срэбнай лыжцы і іншага. Яго глядзельная памяць не саступала памяці на тэксты. Разам з тым, да незадавальнення крытыкаў-класіцыстаў, Рубенс свабодна звяртаўся са спадчынай антычнасці і не прытрымліваўся археалагічнай дакладнасці. Яго антычныя героі і раннехрысціянскія пакутнікі апрануты ў шоўк і аксаміт па сучаснай яму модзе. Гэта адказвала эстэтычным патрэбам самага Рубенса, які не хацеў ахвяраваць разнастайнасцю фігур і каларыстычных параўнанняў. У лісце да Францыска Юнія ад 1 жніўня 1637 года Рубенс параўноўваў спробу прытрымлівацца антычнага жывапісу высілкам [[Арфей|Арфея]] злавіць цень [[Эўрыдыка|Эўрыдыкі]] і напамінаў, што, беручы за ўзор антычныя статуі, варта ўвесь час помніць пра адрозненне мастацкай мовы малярства і скульптуры{{sfn|Рубенс|1977|с=285}}. [[Файл:Peter Paul Rubens 118.jpg|міні|Чатыры філосафы. ''1611, алей па дрэве, 167 × 143 см. [[Фларэнцыя]], [[Палацца Піці]]''.]] Крыніцай навуковых і эстэтычных уяўленняў для мастака было і кола вядомага навукоўца [[Юст Ліпсій|Юста Ліпсія]], у які ўваходзіў яго брат Філіп Рубенс. Сам Пітэр Паўль таксама быў добра знаёмы з філасофіяй {{нп5|неастаіцызм|неастаіцызму||Neostoicism}}, але ў той жа час, мабыць, яму была блізкая [[Эразм Ратэрдамскі|эразмаўская]] выява разумнага і дабрадзейнага «хрысціянскага ваяра»{{sfn|Рубенс|1977|с=19}}. Гэтыя матывы аказаліся выяўлены ў партрэце, вядомым пад назвай «Чатыры філосафы». Партрэт не датаваны, але звычайна яго лічаць данінай памяці брату Філіпу, які сканаў 8 жніўня 1611 года, і Юсту Ліпсію, памерламу 23 сакавіка 1606 года, калі браты Рубенсы былі яшчэ ў Італіі. Адпаведна, філосаф быў змешчаны ў самы цэнтр кампазіцыі, а на яго апошнюю навуковую працу намякаў бюст [[Сенека|Сенекі]]. Выканаўцам апошняй волі Ліпсія быў яшчэ адзін яго ўлюбёны вучань — Ян Ваверый, паказаны ў профіль у правай частцы карціны. Сімвалічны сэнс карціны раскрываўся ў трох кнігах, што ляжаць перад адлюстраванымі. Ліпсій паказвае на нейкі пасаж у чацвёртым, раскрытым томе. Магчыма, гэта працы Сенекі. Філіп Рубенс трымае пяро, гатовы запісваць, а Ваверый адкрывае яшчэ адну кнігу. Усе трое апрануты ў строгія цёмныя касцюмы, што падкрэсліваюць іх статус, Ліпсія вылучае футравы каўнер, потым ахвяраваны на алтар сабора Нотр-Дам у Хале{{sfn|Morford|1991|p=3}}. Апроч пералічаных, на палатне захаваны аўтапартрэт яго аўтара — асобна ад навуковых злева — і (справа ўнізе) любімы сабака Ліпсія па мянушцы Мопс. На заднім плане ў акне бачны краявід. Калоны, што атачаюць акно, падобныя на захаваныя на [[Палацін|Палацінскім узгорку]] ў Рыме і адсылаюць да порціка-стоі, які пераклікаецца з партрэтным бюстам Сенекі{{sfn|Morford|1991|p=4}}. Кампазіцыя карціны шматпланавая і можа быць прачытана рознымі спосабамі. Першае, яна пабудавана на сіметрычным размяшчэнні братоў Рубенсаў з левага краю карціны і супрацьпастаўленых гэтай групе Ліпсія і Ваверыя справа. З іншага боку, Ваверый, Ліпсій і Філіп Рубенс адлюстраваны кампактна, а Пітэр Паўль Рубенс і Сенека — злева і справа — размешчаны вышэй групы навукоўцаў на другім плане, але ўпоравень з галавой Ліпсія. Нарэшце, існуе і трэцяя — дыяганальная — вось кампазіцыі, утвораная калонамі ў акне і двума зачыненымі кнігамі на стале. Адлюстраваны на карціне бюст Сенекі належаў мастаку і быў скарыстаны ў некалькіх карцінах і гравюрах{{sfn|Morford|1991|p=5}}. У перавыданні ліпсіева сходу прац Сенекі 1615 года ілюстрацыі былі гравіраваны па эскізах Рубенса, а ў прадмове ён быў названы «[[Апелес]]ам нашых дзён», чыя творчасць служыць годнай эпітафіяй і Сенеку, і Ліпсію{{sfn|Morford|1991|p=8}}. Марк Морфорд параўноўваў «Чатырох філосафаў» з падуянскім «Аўтапартрэтам з сябрамі» 1606 года, прысвечаным смерці Ліпсія ў тым жа годзе. Цэнтр кампазіцыі начнога аўтапартрэта ўтварае трыяда твараў Ваверыя і братоў Рубенсаў, тады як профіль Ліпсія, ссунуты да самага краю, служыць як бы геніем-хавальнікам усёй групы, якой мае быць прытрымлівацца стаічнай філасофіі без настаўніка. У «Чатырох філосафах» Пітэр Паўль Рубенс намаляваў сябе асобна, напэўна, абазначаючы патрэбу працягваць жыццё ўжо без брата і яго стаіцызму{{sfn|Morford|1991|p=12—13}}. === Рубенс і анімалістыка === [[Файл:Löwenjagd (1621).JPG|міні|left|Паляванне на львоў. ''Каля 1621, алей, палатно, 249 × 377 см. [[Мюнхен]], [[Старая пінакатэка]]''.]] З 1610 па 1620 год на заказ антверпенскіх абшарнікаў Рубенс выканаў каля дзесяці карцін на паляўнічыя сюжэты, на лічачы карцін з ільвамі, рэлігійная выява апекуна паляўнічых св. Губерта, Дыяну на паляванні і падобнае. Рэалізм гэтых сцэн засноўваўся на глыбокім вывучэнні натуры і заалогіі: у спісе кніг, заказаных мастаком у выдавецтве Плантэна — Марэтуса, лічыцца некалькі адмысловых прац{{sfn|Рубенс|1977|с=86—87}}. Замалёўкамі жывёл ён займаўся ў звярынцы герцага Ганзага, а капіюючы ў Рыме антычныя саркафагі, не прапускаў сюжэт пра паляванне на калідонскага звера. Скапіяваў ён і галаву {{нп5|Насарог (гравюра Дзюрэра)|насарога працы Дзюрэра||Dürer's Rhinoceros}}. Існуе анекдот, паводле якога Рубенс, працуючы над карцінай «Паляванне на львоў», запрасіў у майстэрню ўтаймавальніка з яго гадунцом і быў так захоплены гледзішчам раскрытай пашчы, што зноў і зноў прымушаў утаймавальніка разахвочваць ільва. Гэта стала прычынай таго, што ў Бругэ леў утаймавальніка зжор{{sfn|Лекуре|2002|с=165—166}}. === Барока. «Фламандская Сіксціна» === М. Лекурэ ставіла сабе пытанне, ці можна лічыць Рубенса мастаком [[барока]], і прызнавала, што гэтае паняцце, што насілу паддаецца часоваму і прастораваму вызначэнню, удала дэманструе яго дваістасць. Росквіт творчасці Рубенса давёўся на пік развіцця барока{{sfn|Лекуре|2002|с=174}}. Паводле І. Е. Прус, ён быў адным са стваральнікаў гэтага стылю і яго найбуйнейшым прадстаўніком, але ў многіх адносінах яго творчае крэда радніла яго з [[Адраджэнне]]м. У першую чаргу гэта ставілася да светаўспрымання{{sfn|Прусс|1974|с=158}}. Барока разглядаецца М. Лекурэ як мастацтва свету, што страціў сваю непахіснасць. Адкрыццё Новага Свету і бясконцасці Сусвету выклікала да жыцця мноства новых вераванняў, і перад чалавекам XVII стагоддзя ўстала патрэба пераасэнсавання касмалогіі. Адгэтуль любоў эпохі да множнасці элементаў і нагляднасці, каханне да арнаментальнасці і публічнай пышнасці{{sfn|Лекуре|2002|с=176}}. Рубенс па-ранейшаму ўспрымаў свет як усёахопнае адзінства, цэнтрам светабудовы для яго з’яўляўся чалавек, якога кіравалася славіць усімі магчымымі спосабамі{{sfn|Прусс|1974|с=158}}. [[Файл:Carolus borromeus 19.jpg|міні|Фасад антверпенскай Каролус Бораўмескерк.]] Пра дваістасць барока і творчасці Рубенса пісаў {{нп5|Яўсей Іосіфавіч Ратэнберг|Я. І. Ратэнберг|ru|Ротенберг, Евсей Иосифович}}. Ён зваў Рубенса «самым міфалагічным» з жывапісцаў свайго стагоддзя, бо міф у яго рэалізуецца як натуральная форма першага жыццеадчування. У сваім міфалагічным пачатку ён перасягаў мастакоў не толькі Адраджэння, але нават самой антычнасці, бо «антычнае мастацтва не ведае гэтак адкрытага і гэтак магутнага напору жыццёвага інстынкту, які мы знаходзім у творах Рубенса, — у стварэннях класічнай Грэцыі прыродна-арганічныя элементы знаходзіліся ў абавязковай раўнавазе з фактарамі, якія ўпарадкавалі. Падобная дамінанта стыхійна-прыроднага пачала ў светаўспрыманні Рубенса і блізкіх да яго жывапісцаў фламандскай школы ва ўмовах такой складанай і рэфлексуючай эпохі, як XVII стагоддзе, выглядае нечаканай. <…> У адрозненне ад амбівалентнай структуры барочнай выявы ў італьянскім мастацтве, заснаванага на саюзе і адначасна на антытэзе дзвюх субстанцый — матэрыі і духу, духоўны пачатак рубенсаўскіх выяў успрымаецца не як самастойная субстанцыя, супрацьпастаўленая субстанцыі матэрыяльнай, а як натуральнае спараджэнне і развіццё аднаго грунту — ажыватворанай і тым самым адухоўленай матэрыі. Дуалістычнай антыноміі супрацьстаўляецца сапраўдны вобразны {{нп5|манізм|||Monism}}»<ref name="Ротенберг">{{cite web|author=[[Яўсей Іосіфавіч Ратэнберг|Ротенберг Е. И.]]|title=Рубенс. Тематические принципы|url=http://artyx.ru/books/item/f00/s00/z0000051/st004.shtml|work=ARTYX.RU: История искусств|access-date=2017-06-27}}</ref>. Калі адлічваць стыль барока ад рымскіх збудаванняў Ордэна Езуітаў{{sfn|Дмитриева|1990|с=91}}, то гістарычна пра сваю прыналежнасць да гэтага стылю Рубенс абвясціў у 1620 годзе, калі прыняў заказ у езуітаў на афармленне фасада і ўнутранага ўбрання цэрквы св. Ігната (цяпер прысвечанай св. [[Карла Барамеа|Карлу Барамеа]]). Заказ быў грандыёзны па маштабе і вельмі цвёрды па тэрмінах: кантракт быў падпісаны 20 сакавіка 1620 года, а працы былі здадзены пад канец таго ж года. Рубенс стаяў паміж [[Мікеланджэла Буанароці]] і [[Джавані Ларэнца Берніні]] як мастак сваёй эпохі, які змог аб’яднаць у сваім мастацтве жывапісу, скульптуру і архітэктуру. У майстэрні Рубенса былі напісаны 39 палотнаў, зроблены рысункі і мадэлі фасада і ўнутранага скульптурнага ўбрання. У ліпені 1718 года царква згарэла, і ад жывапісу мастака не засталося і следу, за выняткам нешматлікіх папярэдніх эскізаў і накідаў. З гэтых апошніх вынікае, што Рубенс задумаў збудаванне як «фламандскую [[Сіксцінская капэла|Сіксціну]]»: як і ў [[Ватыкан]]е, кожнае з 39 палотнаў было ўпісана ў асобны збор. Езуіты гэтым пераследавалі зусім пэўную мэту: Рубенсу была заказана «{{нп5|Біблія бедных|||Biblia pauperum}}», у якой чаргаваліся старазапаветныя і новазапаветныя сюжэты. Мастак мог рэалізаваць грандыёзныя памкненні, калі яму даводзілася будаваць кампазіцыі і фігуры так, каб вернікі маглі бачыць іх здалёку ў слушным ракурсе. Фасадныя скульптуры таксама ляпіліся па мадэлях Рубенса. Рубенсу ж належала ідэя трохчасткавага дзялення фасада, узроўні якога з’яднаны {{нп5|Volutidae|валютамі||Volutidae}} так жа, як і ў рымскай царкве [[Іль-Джэзу]]. Беламармуровае рашэнне фасада сімвалізаваў {{нп5|Нябесны Іерусалім||be-x-old|Нябесны Ерусалім}}, які спусціўся на зямлю{{sfn|Лекуре|2002|с=178—179}}. == Мастак-дыпламат (1622—1630) == [[Файл:Palazzi di Genova - Rubens (medium size) (5882176).jpg|міні|Табліца 33 з кнігі Рубенса ''Palazzi di Genova''.]] === Жыццё Рубенса напачатку 1620-х гадоў === Фінансавы і рэпутацыйны росквіт Рубенса мог быць пастаўлены пад пытанне ў 1621—1622 гадах, калі ў Нідэрландах скончылася {{нп5|Дванаццацігадовае перамір’е|12-гадовае перамір’е паміж каталікамі і пратэстантамі||Twelve Years' Truce}}, а ў суседняй Германіі пачалася [[Трыццацігадовая вайна]]{{sfn|Рубенс|1977|с=16}}. Зрэшты, звонку ў жыцці Рубенса мала што змянілася: ён шмат часу праводзіў за заказамі ў майстэрні, прымаў за абедам антверпенскіх буржуа, старшыняваў у Таварыстве раманістаў. Па суботах і нядзелях ён выконваў заказы друкарні Плантэна — Марэтуса: маляваў франтыспісы, афармляў тытульныя лісты і ствараў ілюстрацыі. Не грэбаваў ён і заказамі ад скульптараў: у прыватнасці, Лукас Файдэрбе ўсе свае статуі стварыў па эскізах і мадэлях Рубенса. Пітэр Паўль супрацоўнічаў з сямействам вытворцаў [[клавесін]]аў Рукертаў, ствараў эскізы дываноў і габеленаў для купца Свеертса{{sfn|Лекуре|2002|с=188}}. У 1622 годзе Рубенс апублікаваў альбом «Палацы Генуі» ў двух тамах, першы з якіх быў прысвечаны антычнасці, другой — яго часу. Кніга ўлучала 139 устаўных табліц з ілюстрацыямі, выкананымі на аснове малюнкаў і абмераў Рубенса і Дэадата дэль Монтэ 15-гадовай даўнасці. Прычыны, па якіх мастак абраў гандлёвую Геную, а не Рым, Фларэнцыю ці Венецыю, ляжалі на паверхні. Выхадзец з купецкага Антверпена ў прадмове да кнігі пісаў, што аддаў перавагу генуэзскім дамам, «больш прыдатным для звычайных сямействаў, чым для двара валадарнага князя»{{sfn|Лекуре|2002|с=189}}{{sfn|Лебедянский|1993|с=87—88|loc=Предисловие к альбому гравюр «Генуэзские дворцы»}}. У нейкім сэнсе Рубенс гэтым выданнем ствараў сабе працу на будучыню. Завучы [[гатычны стыль]] «варварскім», ён агітаваў багатых нідэрландцаў будаваць дамы з прасторнымі холамі і ўсходамі, а вялікія памеры алтароў у новаманерных цэрквах, [[Кесон (архітэктура)|кесонныя зводы]] і прасторныя міжаконні маглі быць як найлепш запоўнены карцінамі з яго майстэрні{{sfn|Лекуре|2002|с=190}}. Рубенс жыва працягваў цікавіцца не толькі тэарэтычнай навукай, але і прыкладной. Сярод яго суразмоўцаў і карэспандэнтаў былі [[Гуга Гроцый]] і [[Карнэліус Дрэбель]], прытым, маючы зносіны з апошнім, Рубенс зацікавіўся не толькі [[оптыка]]й, але і праблемай «{{нп5|Вечны рухавік|вечнага рухавіка|be-x-old}}». Каб зрабіць такую прыладу, яму нават давялося наняць брабанцкага манетных спраў майстра Жана дэ Манфора. Мяркуючы па апісаннях, прылада больш напамінала [[тэрмометр]] і была апісана ў кнізе па даследаванні атмасферы{{sfn|Лекуре|2002|с=193—194}}. У гуманітарнай вобласці ён усё больш і больш цікавіўся сярэднявечнай і сучаснай яму французскай гісторыяй (у тым ліку «Хронікамі» {{нп5|Жан Фруасар|Фруасара|ru|Фруассар, Жан}}), нават выпісаў сабе мемуары Асата — пасярэдніка звароту Генрыха IV у каталіцкую веру — і збіраў дакументы пра валадаранні гэтага караля і яго спадчынніка Людовіка XIII. Ён таксама выпісаў сабе копіі эдыктаў, што забаранялі дуэлі, і сачыў за ходам працэсу над арыстакратамі, якія парушылі гэту забарону{{sfn|Лекуре|2002|с=194}}. Рубенс быў адным з падпісантаў газет, якія толькі што з’явіліся, у тым ліку «Рэйнскай газеты» і «Італьянскіх хронік», апошнія ён наважна рэкамендаваў усім сваім знаёмым, а таксама перасылаў Пейрэску{{sfn|Лекуре|2002|с=199}}. Сапраўдным запалам Рубенса было калекцыянаванне прадметаў мастацтва, якім ён захапіўся яшчэ ў Італіі. Асабліва яго цікавілі манеты і медалі, а таксама гемы, якія былі крыніцамі дэталяў рэлігійных і побытавых звычаях антычнасці і неацэнным дапаможнікам па храналогіі{{sfn|Лекуре|2002|с=195}}. Яшчэ ў 1618—1619 гадах Рубенс вёў ліставанне з англійскім дзяржаўным дзеячам і мастаком-аматарам {{нп5|Дэдлі Карлтан 1-ы віконт Дорчэстэр|Дэдлі Карлтанам||Dudley Carleton, 1st Viscount Dorchester}}. Яго калекцыю антыкаў Рубенс ацаніў у 6850 залатых фларынаў і прапанаваў аплаціць іх 12-ую сваімі карцінамі, прыхільнікам якіх быў Карлтан. Угода была здзейснена, і мастак стаў уладальнікам 21 буйнай, 8 «дзіцячых» і 4 пасавых скульптур, 57 бюстаў, 17 пастаментаў, 5 урнаў, 5 барэльефаў і набору іншых прадметаў. Яны былі размешчаны ў яго хатняй ратондзе «з парадкам і сіметрыяй»{{sfn|Лекуре|2002|с=144—145}}. Цікавасць да спраў французскага двара і патрэбы калекцыянавання паступова прывялі Рубенса да выканання мастацка-палітычных заказаў. === Галерэя Марыі Медычы === {{main|Галерэя Медычы ў Луўры}} [[Файл:Peter Paul Rubens 095b.jpg|міні|злева|Партрэт Марыі Медычы. ''Каля 1622, палатно, масла, 130 × 112 гл. [[Прада]]''.]] У 1621 годзе, замірыўшыся са сваім сынам [[Людовік XIII|Людовікам XIII]], каралева-маці [[Марыя Медычы]] прыняла рашэнне ўпрыгожыць сваю рэзідэнцыю — [[Люксембургскі палац]]. Для выканання 24 карцін быў запрошаны менавіта Рубенс. Гэта адбылося, перадусім, з-за таго, што найбуйнейшыя французскія жывапісцы [[Нікала Пусэн|Пусэн]] і [[Клод Ларэн|Ларэн]] знаходзіліся ў тым годзе ў Рыме, а італьянцы — [[Гвіда Рэні]] ці [[Джавані Франчэска Гверчына]] — не збіраліся пакідаць Італіі. Каралева жадала ўладкаваць галерэю славы, накшталт створанай некалі [[Джорджа Вазары]] ў фларэнтыйскім [[Палацца Век’ё]]. Да таго часу Рубенс паспеў выканаць для французскага двара серыю [[габелен]]аў, якія славяць [[Канстанцін I Вялікі|Канстанціна Вялікага]]. Магчыма, згулялі сваю ролю сяброўскія сувязі Марыі Медычы з эрцгерцагіняй Ісабель Кларай Яўгеніяй. Перагаворы з мастаком пачаліся ў 1621 годзе, у лістападзе згоду даў каралеўскі інтэндант [[Арман Жан дзю Плесі Рышэльё|Рышэльё]], і 23 снежня Нікала дэ Пейреск пісаў Рубенсу пра яго запрашэнне ў Парыж{{sfn|Лекуре|2002|с=201—202}}. [[Файл:Sir Peter Paul Rubens - Constantius appoints Constantine as his successor - Google Art Project.jpg|міні|[[Канстанцый I Хлор|Канстанцый]] прызначае [[Канстанцін I Вялікі|Канстанціна]] сваім пераемнікам. ''Эскіз для серыі шпалер «{{нп5|Гісторыя Канстанціна|||The History of Constantine}}».'' ''1622, алей па дрэве, 61 × 53,4 см. [[Сідней]], [[Мастацкая галерэя Новага Паўднёвага Уэльса]]''.]] У сталіцу Францыі Рубенс прыбыў у студзені 1622 года. Падчас перагавораў з каралевай, Рышэльё і скарбнікам абатам дэ Сент-Амбруазам былі вызначаны сюжэты 15 першых палотнаў. Перад мастаком было пастаўлена найскладанейшае заданне стварэння вакол каралевы сучаснага міфа ва ўмовах адсутнасці ў яе жыцці яркіх пазітыўных сюжэтаў, а таксама з прычыны вельмі напружаных адносін паміж каралевай-маці, каралём і кардыналам Рышэльё{{sfn|Лекуре|2002|с=203—204}}. Рубенсу аказалася чужым прыдворнае асяроддзе і парыжскі лад жыцця, і ён пакінуў горад 4 сакавіка. У гэты перыяд адбылося знаёмства з Пейрэскам. Буйным поспехам стала падпісанне кантракта на 20 000 {{нп5|Экю (манета)|экю|ru|Экю (монета)}}, у якім быў згаданы артыкул, што нават у выпадку смерці заказчыка будзе сплачана ўжо выкананая частка заказу. Працу Рубенс аддаў перавагу выконваць у Антверпене, але вёў інтэнсіўнае ліставанне, узгадняючы ўсе дэталі. Да 19 мая 1622 года была гатова канцэпцыя хуткай працы, што выклікала моцную незадаволенасць у мастацкім свеце Парыжа, была нават запушчана чутка пра смерць Рубенса, якую ён аспрэчваў асабіста{{sfn|Лекуре|2002|с=205—206}}. Чутка мела рэальны грунт: раздражнёны патрабавальнасцю майстра гравёр {{нп5|Лукас Ворстерман||ru|Ворстерман, Лукас}} накінуўся на Рубенса з качаргой. Неўзабаве ад Рубенса запатрабавалі выслаць эскізы карцін для азнаямлення, што яго абразіла як прыкмета недаверу да яго майстэрства; выконваць гэту вымогу ён не збіраўся. Пейрэск тады заўважыў, што кардоны могуць трапіць у рукі зайздроснікаў, якія здымуць з іх копіі. Як апынулася пазней, ініцыятарам гэтай гісторыі быў скарбнік абат дэ Сент-Амбруаз, які хацеў займець некаторыя рэчы Рубенса для сваёй калекцыі. У лістападзе 1622 года ў Антверпене пачалася эпідэмія чумы, але Рубенс няўхільна працаваў над заказам. Да студзеня 1623 года праца над галерэяй карцін была практычна завершана. Мастак запатрабаваў падрыхтаваць для яго два пакоі ў Люксембургскім палацы і рыхтаваўся прадставіць карціны ў Парыжы. Пейрэск у лісце ад 10 мая 1623 года рэкамендаваў Рубенсу распачаць шэраг дыпламатычных крокаў, у прыватнасці, падарыць карціну Рышэльё. Да таго часу гатовыя палотны ён прадставіў у Бруселі, яны вельмі спадабаліся эрцгерцагіні. 24 мая Рубенс прыбыў у Парыж, з сабой ён прывёз яшчэ 9 карцін і калекцыю медалёў герцага [[Філіп-Шарль д’Арэнберг|Арсхота]] на рэалізацыю. Каралёва і герцаг Рышэльё дабраліся до Рубенса толькі ў сярэдзіне чэрвеня, па паведамленні Ражэ дэ Піля, каралева была зачаравана карцінамі і манерамі Рубенса, а кардынал «з захапленнем глядзеў на палотны і ніяк не мог імі нацешыцца». Аднак крытыкі абрынуліся на кардоны для [[Гісторыя Канстанціна|шпалер з гісторыяй Канстанціна]], звінаваціўшы Рубенса ў парушэнні анатоміі (у роўнаапостальнага імператара нібы ногі былі паказаны крывымі). Мастак вярнуўся дамоў у самым канцы чэрвеня і абвясціў, што для сканчэння цыкла спатрэбіцца паўтара месяца. Аднак у наступны раз яго запрасілі ў Парыж толькі 4 лютага 1625 года{{sfn|Лекуре|2002|с=207—209}}. Новае падарожжа ў Парыж апынулася няўдалай. У горадзе святкаваўся завочны шлюб прынцэсы [[Генрыэта Марыя Французская|Генрыэты]] з англійскім каралём, прадстаўніком жаніха быў герцаг Бэкінгем. 13 мая 1625 года памост, на якім было месца Рубенса, абваліўся, але мастак ухапіўся за бэльку і не пацярпеў. Неўзабаве падчас прымеркі абутку шавец пашкодзіў Рубенсу нагу, і ён не мог перасоўвацца цягам 10 дзён. Рубенс чакаў другі заказ: меркавалася стварыць парную галерэю карцін з жыцця Генрыха IV, але каралева цягнула час; у дадатак ганарар за скончаны заказ гэтак і не паступаў. Паводле думкі Д. Вэджвуда, прычынай былі падазрэнні Рышэльё, што Рубенс быў іспанскім агентам{{sfn|Wedgwood|1967|p=105}}. Мастак у лістах жаліўся, што французскі двор яго змарыў. Адзінай уцехай было тое, што яго дапусцілі да калекцый [[Палац Фантэнбло|Фантэнбло]], і ён змог зняць копіі з палотнаў [[Франчэска Прыматыча|Прыматыча]] і [[Джуліа Рамана]]. 11 чэрвеня Пітэр Паўль Рубенс прыбыў у Брусель і на наступны дзень — у родны Антверпен{{sfn|Лекуре|2002|с=209}}. <center> {{Gallery |title= Карціны з Галерэі Марыі Медычы |width=170 |height=190 |lines=5 |align=center |File:Peter Paul Rubens 036.jpg|Трыумф Генрыха IV. ''Палатно, алей. 394 × 727 см. [[Луўр]]''. |File:Peter Paul Rubens - The Education of Marie de' Medici.jpg|Навучанне Марыі Медычы. ''Палатно, алей. 394 × 295 см. [[Луўр]]''. |File:Peter Paul Rubens - The Wedding by Proxy of Marie de' Medici to King Henry IV.jpg|Вяселле Марыі Медычы. ''Палатно, алей. 394 × 295 см. [[Луўр]]''. |File:Peter Paul Rubens 049.jpg|Каранаванне Марыі Медычы 13 мая 1610 года. ''Палатно, алей. 394 × 727 см. [[Луўр]]''. }} </center> У карцінах гэтай серыі пададзена ўсё жыццё Марыі Медычы, пачынаючы ад нараджэння і заканчваючы замірэннем з сынам у 1625 годзе. Усе кампазіцыі вырашаны ў людным тэатральным стылі, які можа адначасна напомніць і пра Веранезэ, і пра Мікеланджэла. [[Эжэн Фрамантэн|Э. Фрамантэн]], аднак, заўважаў, што ў карцінах амаль няма рубенсаўскіх бурштынавых тонаў, іх каларыт напамінае яго італьянскія працы. Сучаснікам здавалася недарэчным памяшканне алімпійскіх багоў там, дзе было б досыць аўтарытэта царквы. Асабліва шмат нараканняў выклікаў аголены Меркурый, змешчаны ў сцэне падпісання Ангулемскага пагаднення паміж кардыналам Ларашфуко і дэ Гізам{{sfn|Лекуре|2002|с=210}}. На пададзеных Рубенсам карцінах знаходзяць і некалькі элементаў выяўна сатырычнага характару: прыкладам, ён змясціў у некалькіх сцэнах на пярэднім плане слясак — падарунак герцагіні Ісабель Клары Яўгеніі каралеве, якую сам жа даставіў з Бруселя ў Парыж. [[Шарль Бадлер]] праз 200 гадоў быў у захапленні ад таго, што на афіцыёзным палатне Рубенс абуў Генрыха IV у неахайны бот і мятую панчоху{{sfn|Лекуре|2002|с=212}}. Выкананне афіцыйнага заказу Французскага каралеўства прынесла Рубенсу шмат ушанаванняў. 30 чэрвеня 1623 года яму была прызначана пенсія ў 10 экю «ў знак прызнання заслуг і за паслугі, аказаныя каралю», а 5 чэрвеня 1624 года кароль Іспаніі Піліп IV па заступніцтве мастака, падтрыманым брусельскай Таемнай радай, дараваў яму дваранства{{sfn|Лекуре|2002|с=213}}. === Пачатак дыпламатычнай кар’еры === [[Файл:Peter Paul Rubens - Portrait of the Marchese Ambrogio Spinola.JPG|міні|Партрэт герцага Амброджа Спінола. ''1627, алей на дубе, 117 × 85 см. [[Нацыянальная галерэя (Прага)]]''.]] Пасля пачатку аблогі Брэды Рубенс паспрабаваў зрабіць пры брусельскім двары кар’еру дыпламата. Яго інфарматарам у справах Злучаных Правінцый выступаў браценік жонкі — Ян Брант. Эрцгерцагіня, зрэшты, не надавала асаблівага значэння яго вартасцям саветніка, але заказала Рубенсу ў 1624 годзе партрэт польскага пасланца, што выклікала з’едлівы каментар французскага агента{{sfn|Лекуре|2002|с=220}}. Аднак на вяселлі прынцэсы Генрыэты ў Парыжы ў маі 1625 года Рубенс здолеў завесці знаёмствы пры англійскім двары і асабіста з герцагам Бекінгемам, стаўшы адзіным аўтарытэтным сувязным паміж іспанскімі ўладамі і англійскім дваром, які мог зрабіць ціск на Галандыю{{sfn|Лекуре|2002|с=222}}. Прадстаўнік Бэкінгема — Балтазар Жэрб’е — сам выйшаў на Рубенса, бо герцаг імкнуўся набыць найбагацейшую калекцыю мастака. На асабістай сустрэчы Рубенсу былі заказаны два партрэты і паведамлены некаторыя дэталі пра замежнапалітычную стратэгію Карла I. Далей ён здзейсніў кароткае падарожжа ў Германію, здаўшы справу перад герцагіняй. Паколькі ў Антверпен вярнулася чума, у кастрычніку 1625 года Рубенс вывез сям’ю ў Лаэкен. Рубенс пісаў усіх выбітных дзеячаў супраціўных бакоў: пасавы партрэт Бэкінгема [[сангіна]]й і конны — алеем, палкаводца {{нп5|Амброзіа Спінола|Спінолу||Ambrogio Spinola}} і нават {{нп5|Ізабела Клара Яўгенія|эрцгерцагіню||Isabella Clara Eugenia}}, якая 10 ліпеня 1625 года спынілася ў яго доме на шляху з [[Брэда|Брэды]]. Нарэшце і герцаг Бэкінгем асабіста наведаў Рубенса і купіў яго калекцыю за 100 000 фларынаў. Заадно мастак атрымаў ад яго поўны тэкст англа-галандскага дагавора, якую неадкладна адправіў у Парыж. Герцаг Рышэльё заказаў яму дзве карціны і вырашыў пытанне з трыумфальнай галерэяй Генрыха IV{{sfn|Лекуре|2002|с=224—225}}. Тым не менш, Спінола не ацаніў сувязей Рубенса і разглядаў яго толькі як сувязніка з Янам Брантам{{sfn|Лекуре|2002|с=226}}. Рубенс працягваў актыўна забяспечваць брусельскі двор інфармацыяй з Англіі, але ў Мадрыдзе гэтак і не ацанілі яе значэння{{sfn|Лекуре|2002|с=227}}. === Смерць Ізабелы Брант === У лютым 1626 года Рубенс вярнуўся дамоў з чатырохмесячнага падарожжа ў Англію. Чумная эпідэмія ў Антверпене не цішэла, і яе ахвярай стала 34-гадовая [[Ізабела Брант]] — законная жонка мастака. 15 ліпеня Рубенс дазволіў сабе ў лісце да бібліятэкара Дзюпюі рэдкі для яго выраз пачуццяў: {{пачатак цытаты}} Сапраўды я страціў цудоўную сяброўку, якую я мог і павінен быў кахаць, таму што яна не мела ніякіх недахопаў свайго пола; яна не была ні суровай, ні слабай, але такой добрай і такой сумленнай, такой дабрадзейнай, што ўсё любілі яе жывую і аплакваюць мёртвую. Гэта страта заслужана глыбокага перажывання, і бо адзіныя лекі ад усіх смуткаў — забыццё, дзіцё часу, давядзецца ўскласці на яго ўсю маю надзею. Але мне будзе вельмі цяжка адлучыць мой смутак ад успаміну, які я павінен вечна захоўваць пра дарагую і больш усяго шанаваную істоту{{sfn|Рубенс|1977|с=182}}. {{канец цытаты}} Першым, хто адгукнуўся на гары Рубенса, быў граф-герцаг Аліварэс у лісце 8 жніўня 1626 года, які нават паўшчуваў мастака-дыпламата за празмерную стрыманасць: {{пачатак цытаты}} Вы не пішаце мне пра смерць Вашай жонкі (выяўляючы тым самым Вашу звычайную стрыманасць і сціпласць), аднак я даведаўся пра гэта і спачуваю Вашай адзіноце, бо ведаю, як глыбока Вы яе кахалі і паважалі. Я разлічваю на Вашу разважлівасць і мяркую, што ў падобных выпадках слушней захоўваць мужнасць і падначальвацца волі Боскай, чым адшукваць нагоды для суцяшэння{{sfn|Рубенс|1977|с=184}}. {{канец цытаты}} Рубенс пахаваў жонку каля маці і ўпрыгожыў надмагілле выявай Богамаці з немаўлём і эпітафіяй уласнага складання. У лістападзе, здзейсніўшы кароткае падарожжа ў Парыж, Рубенс адправіўся ўручаць прададзены Бэкінгему мастацкі сход. Па вопісе там значылася: 19 карцін [[Тыцыян]]а, 2 — [[Карэджа]], 21 — {{нп5|Якопа Басана|Басана|ru|Бассано, Якопо}}, 13 — [[Паала Веранезэ]], 8 — [[Джакама Пальма Старэйшы|Пальма]], 17 — [[Тынтарэта]], 3 — [[Рафаэль Санці|Рафаэля]], 3 — [[Леанарда да Вінчы]], уласных твораў Рубенса — 13, [[Ганс Гольбейн Малодшы|Ганса Гольбейна-малодшаго]] — 8, [[Квенцін Масейс|Квенціна Масейса]] — 1, [[Франс Снейдэрс|Снейдэрса]] — 2, [[Антоніс Мор|Антоніса Мора]] — 8, Вільгельма Кея — 6. Звыш таго: 9 статуй з металу, 2 статуі са слановай косткі, 2 мармуровыя статуі і 12 скрынь з гемамі{{sfn|Лекуре|2002|с=229—230}}. Смерць Ізабелы Брант штурхнула Рубенса ў вялікую палітыку, і на некалькі гадоў ён амаль перастаў займацца жывапісам, хоць майстэрская працягвала працаваць па шматлікіх заказах{{sfn|Wedgwood|1967|p=121}}. Дыпламатычныя даручэнні і злучаныя з імі падарожжы дазволілі з часам згладзіць перажыванні ад страты і адрадзіць майстэрства Пітэра Паўля Рубенса{{sfn|Письма|1933|с=31}}. === Англа-іспанскія перагаворы і Рубенс === ==== Няўдалыя перагаворы з Англіяй і Даніяй ==== [[Файл:Villiers Rubens 1625.jpg|міні|Партрэт Джона Віллерса, герцага Бэкінгема. ''1625, палатно, масла, 65 × 50 гл. [[Фларэнцыя]], [[Палацца Піці]]''.]] У дыпламатычнай дзейнасці Рубенса немалое месца займалі і славалюбныя намеры: выступіўшы ініцыятарам перагавораў з Генеральнымі Штатамі, ён меркаваў істотна павялічыць свой грамадскі статус. Быў і іншы матыў: у адным з лістоў Рубенс шчыра паведамляў, што напярэдадні вялікай вайны турбуецца толькі пра «захаванасць сваіх кольцаў і сваёй персоны»{{sfn|Лекуре|2002|с=233}}. Новы план Рубенса, згоднена ўхвалены ў Бруселі эрцгерцагіняй [[Ізабела Клара Яўгенія|Ісабелай]] і ў Мадрыдзе графам-герцагам Аліварэсам і каралём [[Філіп IV (кароль Іспаніі)|Філіпам]], зводзіўся да пачатку сепаратных перагавораў паміж Рэспублікай Злучаных Правінцый і Іспанскімі Нідэрландамі, а складанне міру магло адбыцца толькі пры нейтралізацыі Англіі — галоўнага галандскага саюзніка. Для гэтага трэба было скласці англа-іспанскі дагавор, які таксама прывёў бы да атачэння Францыі ўладаннямі ці саюзнікамі Іспанскага каралеўства{{sfn|Лекуре|2002|с=234}}. У студзені 1627 года Жэрб’е даставіў Рубенсу даверчы ліст ад Бэкінгема і праект англа-іспанскага пагаднення. У ліку яго пунктаў значыліся артыкулы пра спыненне вайсковых дзеянняў і рэжым свабоднага гандлю паміж Англіяй, Іспаніяй, Даніяй і Галандыяй на перыяд падрыхтоўкі і належнага афармлення дагавора. Гэтыя дакументы былі перададзены эрцгерцагіні, якая прапанавала абмежавацца толькі двухбаковымі адносінамі. Бэкінгем пагадзіўся з гэтымі ўмовамі; Рубенс давёў, што карыстаецца даверам пры англійскім двары, але ў Мадрыдзе да яго дзеянняў ізноў паставіліся скептычна. Інфанта Ісабель нават ганаравалася ганьбавання ў асабістым лісце ад Філіпа IV{{sfn|Лекуре|2002|с=239—240}}. Рубенс, які паспрабаваў браць удзел у іспана-савойскіх перамовах (герцаг [[Карл Эмануіл I|Карл Эмануіл]] быў гатовы падтрымаць іспанскі бок супраць Францыі), быў адхілены асабістым загадам караля. У чэрвені 1627 года кароль Філіп перадаў паўнамоцтвы весці перагаворы з Англіяй эрцгерцагіні Брусельскай, датаваўшы ўказ 24 лютага 1626 года{{sfn|Лекуре|2002|с=241}}. У ліпені 1627 года Рубенс выехаў у Галандыю для сустрэчы з Жэрб’е, абставіўшы яе як забаўляльнае падарожжа. Ён пабываў у [[Дэлфт|Дэлфце]] і [[Утрэхт|Утрэхце]], выклікаў падазрэнні брытанскага пасла, і перагаворы аказаліся на мяжы зрыву. Тым часам з’явіліся весткі пра франка-іспанскі дагавор пра супольнае ўварванне на Брытанскія астравы і аднаўленне на іх каталіцкай веры, які быў падпісаны Аліварэсам яшчэ 20 сакавіка 1627 года. Менавіта гэтым тлумачыліся фальшывыя даты на дакументах, перасланых у Брусель, і адмова іспанскага пасланца ў Францыі сустракацца з Рубенсам. Мастак даведаўся пра ўсё асабіста ад інфанты і быў глыбока прыгнечаны. 18 верасня ён напісаў Бэкінгему, што паводле дагавора Іспанія падае Францыі 60 вайсковых суднаў, але інфанта поўная рашучасці адцягнуць іх пастаўку, а Рубенс будзе працягваць працаваць у ранейшым кірунку, хоць ніхто яго пра гэта не прасіў{{sfn|Лекуре|2002|с=242—243}}. На пасяджэнні Вярхоўнага Савета ў Бруселі незадаволенасць фламандскага дваранства іспанскай палітыкай агучыў менавіта Рубенс{{sfn|Лекуре|2002|с=244}}. Паколькі ўварванне адцягвалася на нявызначаны тэрмін, а дапамога французскім пратэстантам была спусташальнай, кароль Карл I вырашыў вярнуцца да перагавораў з Іспаніяй. Рубенс паведаміў пра гэта [[Амброзіа Спінола|Спінолу]] ў снежні 1627 года, і ўжо ў студзені Спінола разам з пасланцом донам Дыега Месія адправіўся ў Мадрыд. Ініцыятыва натыкнулася на супраціў караля Філіпа, які пайшоў на зацягванне любых рашэнняў; Спінола быў адпраўлены намеснікам у Мілан, дзе сканаў у 1630 годзе{{sfn|Лекуре|2002|с=245}}. У тым жа снежні 1627 года Рубенс паспрабаваў выйсці на кіраўніцтва Пратэстанцкай лігі, прыняўшы ў сваёй майстэрні пасланца Даніі ў Гаазе Васбергена. Прапановы Даніі Рубенс таксама адправіў Спінолу ў Мадрыд, мяркуючы дамагчыся ўступак ад Галандыі{{sfn|Лекуре|2002|с=246}}. У вядомым сэнсе дом Рубенса ператварыўся ў «прыёмную» Брусельскага двара: у яго кватаравалі пасланцы Латарынгіі і Англіі перад афіцыйнымі прыёмамі. Апроч таго, шматлікія карэспандэнты Рубенса па антыкварным гандлі дазвалялі весці шырокае таемнае ліставанне, у якім мастак карыстаўся прынамсі чатырма рознымі шыфрамі{{sfn|Лекуре|2002|с=251}}. Найболей характэрнае на гэтым фоне, што Рубенс не адмовіўся ад планаў стварэння галерэі Генрыха IV і 27 студзеня 1628 года паведаміў абату дэ Сэнт-Амбруазу, што прыступіў да працы над эскізамі. Аднак гэты праект гэтак і застаўся няздзейсненым{{sfn|Лекуре|2002|с=257}}. 1 мая 1628 года прыйшоў загад з Мадрыда пераслаць усё ліставанне з англійскімі афіцыйнымі асобамі, сабранае Рубенсам за тры гады. Нягледзячы на абразлівасць гэтага загаду (кароль не давяраў аналітычным здольнасцям мастака), Рубенс вырашыўся асабіста адвезці архіў у іспанскую сталіцу. 4 ліпеня Мадрыд даў на гэта згоду, пасля ліста ад інфанты, што Рубенс не дапускаў збегу звестак і не перакручваў інфармацыі. Афіцыйнай нагодай для падарожжа стаў каралеўскі заказ на пісьмо параднага партрэта. Характэрна, што Рубенс перад ад’ездам склаў тастамент на абодвух сваіх сыноў. У гэтым характэрным дакуменце пералічаны дамы ў Баскюле і па вуліцы Жуіф, ферма ў Свіндрэхце ў 32 {{нп5|арпан|арпана|ru}}, рэнта ў 3717 [[фларын (манета)|фларынаў]], што выплачвалася [[Герцагства Брабант|Брабантам]], [[Антверпен]]ам, [[Іпр]]ам і {{нп5|Ніновэ|||Ninove}}. Ад продажу калекцыі Бэкінгему засталося 84 000 фларынаў, іншыя грошы пайшлі на куплю 3 дамоў у Баскюле і 4 дамоў на вуліцы Аньё, сумежных з уладаннямі мастака. Ферма ў Экерэне прыносіла 400 фларынаў у год. Апроч таго, ён атрымліваў 3173 фларыны дзяржаўнай рэнты з прыбыткаў ад Брусельскага канала. У рэестр не ўвайшлі створаныя ім творы мастацтва, а таксама калекцыя антычных гем. Каштоўнасці памерлай Ізабелы Брант былі ацэнены ў 2700 фларынаў. Заверыўшы тастамент 28 жніўня, Рубенс на наступны дзень адбыў у Іспанію{{sfn|Лекуре|2002|с=248—249}}. ==== Другое падарожжа ў Іспанію ==== [[Файл:Pieter Paul Rubens - Portrait of King Philip IV (Hermitage).jpg|міні|злева|Партрэт караля Філіпа IV. ''Палатно, алей, 114 × 82 см. [[Эрмітаж]]''.]] Падарожжа ў Іспанію стала першым афіцыйным дыпламатычным даручэннем Рубенса, які меў патрэбныя паўнамоцтвы з Бруселя і ехаў па выкліку з Мадрыда{{sfn|Лекуре|2002|с=249}}. Рубенс прыхапіў з сабой некалькі карцін, але вельмі спяшаўся: не стаў заязджаць у Парыж і ў Праванс да Пейрэску, адзіным выняткам стала яго двухдзённае падарожжа да {{нп5|Аблога Ла-Рашэлі (1627—1628)|абложанай Ла-Рашэлі|be-x-old|Аблога Ля-Рашэлі}}. 15 верасня мастак прыбыў у Мадрыд. Яго з’яўленне выклікала сур’ёзную заклапочанасць у папскага нунцыя Джаванбатыста Памфілі. На каралеўскай аўдыенцыі Філіп IV не выказаў асаблівага захаплення працамі Рубенса, 28 верасня мела быць пасяджэнне каралеўскага савета па пытанні, ці варта даваць ход перамовам з англічанамі. Чаканы брытанскі пасланец не прыехаў з-за замаху на Бэкінгема ў Портсмуце 23 жніўня, пра што ў Мадрыдзе даведаліся толькі 5 кастрычніка. Дзейны Рубенс гнёўся прыдворным жыццём: ён не падзяляў каралеўскага запалу да оперы, не знайшоў агульных тэм для гутарак з Аліварэсам і таму вярнуўся да жывапісу, пра што паведамляў Пейрэску 2 снежня{{sfn|Лекуре|2002|с=258}}. Хоць у Мадрыдзе амаль ніхто не верыў у заявы Рубенса пра мастацкую місію, 8 месяцаў свайго другога знаходжання ў Іспаніі ён займаўся амаль выключна жывапісам. На загад караля для Рубенса абсталявалі студыю ў палацы, і Філіп IV наведваў яго штодня, хоць асоба фламандца выяўна прыцягвала манарха больш, чым яго мастацтва. Тым не менш, Рубенс напісаў партрэты караля і яго брата кардынала Фердынанда, каралеву, інфанту Марыю-Тэрэзію і гэтак далей{{sfn|Лекуре|2002|с=258}}. За конны партрэт караля Рубенс уганараваўся вершаванай хвалы ад [[Лопэ дэ Вэга|Лопэ дэ Вэгі]], які назваў яго «новым Тыцыянам»{{sfn|Рубенс|1977|с=221—223}}. Каралеўскім загадам для Рубенса былі адкрыты ўсе мастацкія калекцыі, а гідам прызначылі прыдворнага маляра [[Дыега Веласкес|Дыега дэ Веласкеса]]. Рубенс скарыстаўся момантам, каб, як і ў маладосці, скапіяваць працы Тыцыяна, якія цікавілі яго — усяго 32 карціны. З Веласкесам яны змаглі знайсці агульную мову і займаліся вярховай яздой. Апісанне жыцця Рубенса ў Іспаніі пакінуў цесць Веласкеса — {{нп5|Франсіска Пачэка|Пачэка|ru|Пачеко, Франсиско}}{{sfn|Лекуре|2002|с=259}}. Дыпламатычнае ліставанне Рубенса з Мадрыда згублена, таму вядомы толькі канечнае рашэнне: Аліварэс накіраваў мастака з місіяй у Англію, падарыўшы яму на развітанне дыяментавае кольца коштам 2000 дукатаў. 28 красавіка 1629 года паштовай карэтай Рубенс адбыў у Брусель{{sfn|Лекуре|2002|с=260}}{{sfn|Рубенс|1977|с=223—224}}. За дзень до ад’езду кароль Філіп прызначыў Рубенса сакратаром Таемнага савета Нідэрландаў{{sfn|Лекуре|2002|с=261}}. ==== Місія ў Лондане ==== [[Файл:Coat of Arms of Peter Paul Rubens.svg|міні|Герб Рубенса. У верхняй левай чвэрці блазона — геральдычны англійскі леў на чырвоным фоне, падараваны Карлам I.]] На думку М. Лекурэ, Рубенса адправілі ў Лондан з разведвальнай місіяй, і адначасна яму мела быць згладзіць усе шараванні ў адносінах, каб потым было падпісана зусім гатовае пагадненне. Заданне было грандыёзнае: трэба было сарваць угоду Рышэльё з Англіяй; угаварыць кіраўніка французскіх [[Гугеноты|гугенотаў]] Субіза вярнуцца ў Францыю, каб раздзімаць розрух далей; знайсці магчымасць змірыць [[курфюрст]]а [[Курпфальц|Пфальца]] з аўстрыйскім імператарам, бо гэта стала галоўнай прычынай жадання Лондана да перамоў; нарэшце, прыкласці ўсе высілкі да перамір’я паміж Іспаніяй і Злучанымі Правінцыямі. «Калі б Рубенсу ўдалося вырашыць усе гэтыя заданні, ён знішчыў бы ў зародку Трыццацігадовую вайну»{{sfn|Лекуре|2002|с=261}}. Выехаўшы з Мадрыда 28 красавіка, 11 мая Рубенс быў у Парыжы і ўжо праз два дні ў Бруселі. Інфанта Ізабела забяспечыла яго дастатковымі сродкамі для жыцця ў Лондане, але вызваліла пасланца ад патрэбы весці перамовы з Гаагай, бо там знаходзіўся адзін з яе эмісараў — Ян Кеселер. Грошай для перадачы маршалу Субізу Рубенс таксама не атрымаў. Па дарозе ён зазірнуў у сваю майстэрню ў Антверпене і захапіў з сабой швагра Хендрыка Бранта. 3 чэрвеня яны ўзышлі ў [[Дзюнкерк]]у на борт ваеннага судна, адпраўленага каралём Карлам. У {{нп5|Троіцын дзень||ru|Троицын день}}, 5 чэрвеня 1629 года ўпаўнаважаны Рубенс быў ужо ў Лондане{{sfn|Лекуре|2002|с=262}}. Саюзнікамі Рубенса ў яго місіі былі пасланцы Савоі, наадварот, пасланец Галандыі Іаахімі ўсяляк падкрэсліваў, што мастак Рубенс знаходзіцца ў англійскай сталіцы па сваім прафесійным абавязку. Нявыгадным стала яго становішча пасля прыбыцця пасланца Францыі дэ Шатанёфа, бо француз меў права прыняцця рашэнняў на месцы, а Рубенсу даводзілася за кожны крок адчытвацца перад Аліварэсам. У тыя часы пошта з Лондана ў Мадрыд ішла 11 сутак, а прыняцце рашэнняў займала шмат часу{{sfn|Лекуре|2002|с=263—264}}. Кароль, аднак, надзвычай ласкава прыняў Рубенса і паставіўся да яго як да паўнамоцнага прадстаўніка замежнай дзяржавы{{sfn|Лекуре|2002|с=265}}. У Лондане Рубенс правёў 10 месяцаў. Тут ён абзавёўся прыемным для яго як антыквара і мастака грамадствам, цесна меў зносіны з [[Арацыа Джэнтылескі|бацькам]] і [[Артэмізія Джэнтылескі|дачкой Джэнтылескі]], {{нп5|Бен Джонсан|Бенам Джонсанам||Ben Jonson}}, звёў асабістае знаёмства з {{нп5|Карнэліус Дрэбель|Карнэліусам Дрэбелем ||Cornelis Drebbel}}. Ён пазнаёміўся з калекцыянерам [[Роберт Котан|Котанам]] і атрымаў доступ да калекцый {{нп5|Томас Говард, 21-ы граф Арундэл|графа Арундэла|ru|Томас Говард, 21-й граф Арундел}}. [[Кембрыджскі ўніверсітэт]] прысвоіў яму ступень {{нп5|Магістр мастацтваў|магістра мастацтваў||Master of Arts}}{{sfn|Лекуре|2002|с=266}}. Пра настрой Рубенса сведчыць яго ліст Пейрэску ад 9 жніўня: {{пачатак цытаты}} …Так, на гэтым востраве я зусім не сустрэў дзікасці, якой можна было чакаць, мяркуючы па яго клімаце, гэтак далёкаму ад італьянскіх харостваў. Прызнаюся нават, што я ніколі не бачыў такога мноства карцін працы найпершых майстроў, як у палацы Караля Англіі і памерлага Герцага Букінгама. Граф [[Томас Говард, 21-ы граф Арундэл|д’Арундэль]] валодае незлічонай колькасцю старажытных статуй, а таксама грэчаскіх і лацінскіх надпісаў, якія Ваша міласць ведае па выданні і навуковаму каментару Джона Сэлдэна — працы, годнай гэтага найадукаванейшага і найтанчэйшага розуму…{{sfn|Рубенс|1977|с=231}} {{канец цытаты}} [[Файл:Peter Paul Rubens 187.jpg|міні|злева|Апафеоз Якава I. Плафон {{нп5|Банкетынг-хаус|Банкетнай залы|ru|Банкетинг-хаус}} палаца [[Палац Уайтхол|Уайтхол]], ''1630—1635, майстэрня Рубенса''.]] Рубенс быў прыняты фаварытам караля графам Карлайлам і зноў узяўся за пэндзаль, кіруючыся пажаданням Жэрб’е і свецкага грамадства. У каралеўскім сходзе ён скапіяваў для сябе серыю «Трыумф Цэзара» Мантэньі, якая некалі знаходзілася ў сходзе герцага Мантуанскага і была набыта каралём Карлам{{sfn|Лекуре|2002|с=267}}. Уласна ж перамовы пачаліся зусім няўдала, бо кароль, нягледзячы на вельмі добрае стаўленне да мастака і павагу да яго статусу, не жадаў ісці на ўступкі нават у дробязях. Герцаг Субіз даймаў пасланца скаргамі на безграшоўе, а неўзабаве і зусім адмовіўся ад барацьбы. Прыбыццё французскага пасла з вялікімі фінансавымі магчымасцямі азначала выбыццё Рубенса з «дыпламатычнай гонкі»{{sfn|Лекуре|2002|с=268}}. Аднак дзякуючы выдатным адносінам з каралём ён дамогся прызначэння пасланцом у Мадрыд Фрэнсіса Котынгтана, праіспанску наладжанага каталіка, які якраз і пераканаў мастака застацца ў Лондане{{sfn|Лекуре|2002|с=269}}. Тым не менш, вайсковыя паразы ў Іспанскіх Нідэрландах і невыразная пазіцыя Аліварэса прывяла да таго, што аднаўленне адносін было немагчымым. 11 студзеня 1630 года ў Лондан прыбыў іспанскі пасланец — дон Карлас Калома. Пасля перадачы яму спраў і папер 6 сакавіка Рубенс пакінуў англійскую сталіцу{{sfn|Лекуре|2002|с=272}}. Даслоўна напярэдадні ад’езду, 3 сакавіка 1630 года кароль Карл I прысвяціў мастака ў рыцары, дадаўшы яму ў герб англійскага каралеўскага льва на чырвоным фоне ў верхнюю левую чвэрць блазона. До канца XIX стагоддзя толькі восем замежных мастакоў уганараваліся рыцарскага звання<ref>{{публікацыя|кніга|аўтар=Wood C.|загаловак=Victorian Painting|месца=Boston, New York, London|выдавецтва=Bulfinch Press Little, Brown and Company|год=1999|isbn=0821223267|pages=212|allpages=384}}</ref>. Рубенс атрымаў таксама ўбраную каштоўнасцямі шпагу, дыяментавую стужку для капелюша і дыяментавае кольца з пальца манарха. Ён таксама атрымаў пашпарт, што прадпісваў усім галандскім судам не правіць Рубенсу перашкод. У Дуўры Рубенс стукнуўся з нечаканай праблемай: да яго звярнуліся маладыя англійскія каталікі з просьбай пра дапамогу выехаць у Фландрыю: дзяўчыны хацелі ў манастыр, а юнакі — у езуіцкую семінарыю. Рубенс быў змушаны звярнуцца і да англійскага міністра, і да іспанскага пасланца, перамовы доўжыліся 18 дзён, але пра іх вынікі нічога не вядома. 23 сакавіка ён пакінуў Англію, а 6 красавіка Бальтазар Марэтус запісаў у дзённіку пра прыбыццё Рубенса ў Антверпен. Эрцгерцагіня пакрыла яму ўсе выдаткі і падпісала прашэнне пра дараванне мастаку іспанскага кавалерскага тытула, аналагічнага англійскаму. Аднак да таго часу майстэрня Рубенса амаль развалілася, а «аспіранты» разбегліся{{sfn|Лекуре|2002|с=273—274}}. 20 жніўня 1631 года кароль Піліп IV задаволіў просьбу пра тытул. Мірны дагавор паміж Англіяй і Іспаніяй усё-такі быў падпісаны 15 лістапада 1630 года, ратыфікацыя яго прайшла 17 снежня. Там не было ні слова пра статус Пфальца і замірэнне паміж Фландрыяй і Галандыяй. Дыпламатычная місія Рубенса завяршылася поўным правалам{{sfn|Лекуре|2002|с=275}}. === Выгнанне Марыі Медычы і сепаратныя перамовы ў Гаазе === Пасля ліпеньскіх падзей 1631 года Марыя Медычы бегла з меж Французскага каралеўства і атулілася ў [[Агно|Хагенау]]. Эрцгерцагіня не хацела ўтрымліваць каралеву-маці ў Бруселі і прыкамандзіравала да яе Рубенса, які сустрэў яе ў [[Монс]]е 29 ліпеня. Пасля камунікавання з каралевай і інфантай Рубенс 1 жніўня напісаў Аліварэсу, прапануючы яму ўмяшацца ў дынастычную зваду. Прапанова была разгледжана на Таемным савеце 16 жніўня і адхілена{{sfn|Лекуре|2002|с=277—280}}. Каралева Марыя Медычы, зразумеўшы, што дапамогі з Іспаніі не будзе, асталявалася ў адным з манастыроў Антверпена і часта наносіла Рубенсу візіты. Яна нават спрабавала прадаць яму свае каштоўнасці, каб наняць войскі; Рубенс сёе-тое купіў. Зрэшты, інфанта Ісабель у красавіку 1632 года дазволіла Рубенсу пакінуць французскія справы. Яшчэ раней яму было даручана адправіцца ў Гаагу на сепаратныя перамовы са штатгальтарам Злучаных Правінцый. 9-дзённае падарожжа было вельмі няўдалым. [[Гуга Гроцый]] нават паведамляў Дзюпюі, што Рубенс быў высланы штатгальтарам{{sfn|Лекуре|2002|с=281—282}}. Пасля аблогі Маастрыхта ў чэрвені 1632 года інфанта зноў камандзіравала да галандцаў Рубенса, і 26 жніўня ён прыбыў на пратэстанцкую асамблею ў [[Льеж]], але вярнуўся ўжо праз тры дні, бо з іспанцамі катэгарычна адмовіліся весці перамовы{{sfn|Лекуре|2002|с=283}}. Было прынята рашэнне сабраць у Бруселі Генеральныя Штаты і адправіць упаўнаважаных у Гаагу ў снежні 1632 года, суправаджаць іх ізноў павінен быў Рубенс. Дэлегацыю ўзначаліў {{нп5|Філіп-Шарль д'Арэнберг|герцаг Арсхот|ru|Аренберг, Филипп-Шарль д’}}, які адмоўна ўспрымаў любыя спробы мастака ўмяшацца ў ход перамоў. 24 студзеня 1633 года на пасяджэнні Генеральных Штатаў біскупы [[Іпр]]а і [[Намюр]]а запатрабавалі вытлумачыць, якое месца ў іх дэлегацыі займае Рубенс. Калі пасольства 28 студзеня прайшла праз Антверпен, Рубенс не стаў сустракацца з яго членамі і адправіў кіраўніку пасольства ліст, у адказ атрымаўшы запіску з фразай «мы не маем патрэбу ў мастаках», якая хутка стала анекдатычнай{{sfn|Лекуре|2002|с=284—285}}. Апошнюю спробу вярнуцца да дыпламатычнай дзейнасці Рубенс распачаў у 1635 годзе, але яна скончылася, не паспеўшы пачацца: мастаку не выдалі транзітнага пашпарта для наведвання Галандыі праз Англію{{sfn|Лекуре|2002|с=289—290}}. == Апошнія гады жыцця (1630—1640) == === Другая жаніцьба === [[Файл:Peter Paul Rubens 088.jpg|thumb|left|Партрэт Алены Фоўрмен у вясельнай сукенцы. ''1630—1631 гады, алей на дубе. 163,5 × 136,9 см. [[Мюнхен]], [[Старая пінакатэка]]''.]] Адразу ж пасля вяртання з Англіі Рубенс зрабіў прапанову {{нп5|Алена Фоўрмен|Алене Фоўрмен||Helena Fourment}}, з якой жаніўся 6 снежня 1630 года. Для гэтага яму давялося звярнуцца да эрцгерцагіні за дазволам адсвяткаваць вяселле ў час {{нп5|Піліпаў пост|Піліпава паста|be-x-old|Піліпаўка}}. Пра сваё рашэнне ён шчыра пісаў абату Пейрэску праз чатыры гады: {| | {{пачатак цытаты}} Я вырашыў ізноў жаніцца, таму што не пачуваўся саспелым для ўстрымання і бясшлюбнасці; зрэшты, калі справядліва ставіць на першае месца змярцвенне цела, ''{{comment|fruimur licita voluptate cum grationem actione|мы з падзякай карыстаемся дазволенай асалодай}}''. Я ўзяў маладую жонку, дачку сумленных гараджан, хоць мяне з усіх бакоў імкнуліся пераканаць зрабіць выбар пры Двары; але я спалохаўся ''{{comment|commune illud nobllitatis malum superbiam praesertim in illo sexu|звычайнай заганы шляхты — ганарыстасці, асабліва ўласцівай гэтаму полу}}''. Я хацеў мець жонку, якая б не чырванела, бачачы, што я бяруся за пэндзлі, і, сказаць па праўдзе, было б цяжка страціць каштоўны скарб свабоды ў абмен на пацалункі старой{{sfn|Рубенс|1977|с=265}}. {{канец цытаты}} |} Рубенсу было 53 гады, а яго жонцы — 16, яна была аднагодкай яго сына Альберта. Алена была пляменніцай першай яго жонкі — Ізабелы Брант; яе сястра — Клара Брант — выйшла замуж за гандляра дыванамі і абівальніка Даніэля Фоўрмена (Фоўрмента), брата Алены. Алена была дзясятым дзіцём, і Рубенс упершыню захаваў яе ў 11-гадовым узросце для палатна «Выхаванне Багародзіцы». Зрэшты, з яе старэйшай сястры Сусанны ён выканаў 7 партрэтаў — больш, чым з Ізабелы Брант{{sfn|Лекуре|2002|с=297}}. У якасці вясельных падарункаў Алена атрымала ад Рубенса пяць залатых ланцугоў, у тым ліку два з дыяментамі, тры ніткі перлаў, дыяментавае калье, такія ж завушніцы, залатыя і эмалевыя гузікі, гаманец з залатымі манетамі і мноства дарагіх убораў{{sfn|Лекуре|2002|с=313}}. Гуманіст {{нп5|Ян Гевартс|Ян-Каспар Гевартыус||Gaspar Gevartius}} — сам прыхільнік прыгажосці Алены — на шлюб Рубенса прысвяціў доўгую лацінскую паэму. Як адзначаў В. Лазараў, другі шлюб напоўніў жыццё Рубенса зусім новым зместам. Адналюб па прыродзе, Рубенс вёў у Італіі і ва ўдаўстве цнатлівае жыццё, ніколі не разменьваўся на дробныя інтрыжкі і раманы і, быўшы тэмпераментным чалавекам, звонку быў надзвычай вытрыманы. Свае інтымныя перажыванні ён ажыццяўляў у каштоўнасці эстэтычнага парадку. Рубенс стаў больш пісаць «для сябе», ствараючы з жонкі дзясяткі замалёвак і партрэтаў, прытым высокага эратычнага стылю («Падножка» і «Кажушок»){{sfn|Письма|1933|с=34—36}}. [[Ніна Аляксандраўна Дзмітрыева|Н. А. Дзмітрыева]] нават сцвярджала, што луўрскі партрэт Алены Фоўрмен «уражае лёгкасцю і свежасцю пэндзля: здаецца, ён мог бы быць напісаны [[П’ер Агюст Рэнуар|Рэнуарам]]»{{sfn|Дмитриева|1990|с=132}}. <center> {{Gallery |title= Партрэты Алены Фоўрмен |width=170 |height=190 |lines=5 |align=center |File:Peter Paul Rubens - Rubens, his Helena Fourment and their son Frans.jpg|Аўтапартрэт Рубенса з Аленай Фоўрмен і іх дзіцём. ''1638 год, алей па дрэве. 204,2 × 159,1 см. [[Нью-Ёрк]], [[Метраполітэн-музей]]''. |File:Peter Paul Rubens and workshop 001 colour version 01.jpg|Партрэт Алены Фоўрмен. ''1630-я гады, алей па дрэве. 96 × 86 см. [[Гаага]], [[Маўрыцхёйс]]''. |File:Peter Paul Rubens - Helena Fourment in a Fur Robe - Google Art Project.jpg|Кажушок. ''Каля 1636—1638 года, масла, палатно. 176 × 83 см. [[Вена]], [[Музей гісторыі мастацтваў]]''. |File:Rubens - Hélène Fourment.jpg|Алена Фоўрмен з дзецьмі. ''Каля 1636 года, 115 × 85 см. [[Парыж]], [[Луўр]]''. }} </center> З 8 жніўня 1630 года Рубенс карыстаўся прывілеем не плаціць падаткі ў гарадскі скарб і членскія ўнёскі ў Гільдыю св. Лукі{{sfn|Лекуре|2002|с=305}}. У 1632 годзе Рубенс дамогся падаўжэння аўтарскіх праў на рэпрадукцыі сваіх карцін у Францыі, аднак нейкі прадпрымальны гандляр аспрэчыў вырак суда найніжэйшай інстанцыі і апеляваў да {{нп5|Парыжскі парламент|Парыжскага парламенту|fr|Parlement de Paris}}. 8 снежня 1635 года мастак паведамляў Пейрэску, што цяжба гэтак і не скончана. Прычынай цяжбы была дата вырабу гравюры «Укрыжаванне»: да падаўжэння аўтарскіх правоў ці пасля? Урэшце, у 1636 годзе Рубенс працэс прайграў, бо сцвярджаў, што ў 1631 годзе, калі была выканана гравюра, знаходзіўся ў Англіі, што не адпавядала рэчаіснасці{{sfn|Лекуре|2002|с=307—308}}. === Сеньёр Стэен === [[Файл:Peter Paul Rubens 188.jpg|міні|left|Праект трыумфальнай аркі Фердынанда Аўстрыйскага. ''1634, алей па дрэве, 104 × 72,5 см. [[Эрмітаж]]''.]] У 1634 годзе Рубенс атрымаў найбуйнейшы ў сваёй кар’еры афіцыйны заказ на ўпрыгожанне Антверпена ў гонар прыбыцця новага кіраўніка Нідэрландаў — [[Фердынанд Аўстрыйскі|Фердынанда Аўстрыйскага]]. Цырымонія была прызначана на 17 красавіка 1635 года, і падрыхтоўка заняла больш года. У дырэктыву Рубенса падалі ўсіх гарадскіх рамеснікаў, уключаючы муляраў, маляроў і тынкоўшчыкаў. Мастак скіраваў у Рым і Ламбардыю агентаў, якія капіявалі для яго патрэбныя архітэктурныя ўзоры. Рубенс спраектаваў 5 трыумфальных арак, 5 тэатраў, некалькі грандыёзных порцікаў, уключаючы 12-радовы, прысвечаны 12 германскім імператарам. За афармленне адказвалі [[Якаб Іорданс]], [[Карнеліс дэ Вос]], Эразм Квелін III, Лукас Файдэрбе. Напружаная праца прывяла да моцнага прыступу [[падагра|падагры]], і Рубенса вазілі ў крэсле на колцах{{sfn|Лекуре|2002|с=304}}. Трыумфальнае шэсце кардынала-інфанта доўжылася цэлы дзень, які скончыўся ў саборы. Рубенс, прыкуты да пасцелі прыступам, не змог прыняць удзелу ў цырымоніі, але Фердынанд Аўстрыйскі асабіста нанёс яму візіт дахаты. Ноччу ўрачыстасці працягваліся пры святле 300 бочак са смалой. За грандыёзную феерыю Рубенс быў ганараваны прэміі ў 5600 фларынаў, пры тым, што ў афармленне цырымоніі ім было ўкладзена 80 000 уласных сродкаў. Каб крыху скараціць выдаткі, муніцыпалітэт прадаў некаторыя палотны брусельскаму двару{{sfn|Лекуре|2002|с=305}}. [[Файл:Peter Paul Rubens - A View of Het Steen in the Early Morning.jpg|міні|Пейзаж з замкам Стэен у раннюю раніцу. ''1636, алей па дрэве, 131,2 × 229,2 см. [[Лонданская нацыянальная галерэя]]''.]] У сярэдзіне 1630-х гадоў невялікі маёнтак у Экерэне, які належаў Рубенсу, пацярпеў з-за прарыву дамбы, у дадатак, ён размяшчаўся ў прыфрантавой паласе і падвяргаўся рабаванням. 12 мая 1635 года быў падпісаны натарыяльны акт пра прыдбанне Рубенсам маёнтка {{нп5|Стэен (маёнтак)|Стэен|fr|Château Het Steen}} у Элевейце. У акце пазначаны «вялікі каменны дом у выглядзе замка», сажалка і ферма ў 4 бонія і 50 вержаў, «вакол лёсак». Купля абышлася ў 93 000 гульдэнаў, але выдаткі гэтым не абмежаваліся, бо Рубенс знёс вежу і падымальны мост, надаўшы сядзібнаму дому больш рэнесансавы выгляд. У прыватнасці, былі прыбраны [[Байніца|байніцы]]. Гэта абышлося яшчэ ў 7000 фларынаў. Зрэшты, дзякуючы гаспадарчым талентам Рубенса, да моманту смерці маёнтак пашырэў у пяць разоў ад яго выточнай плошчы. Маёнтак дазволіў Рубенсу набыць тытул [[Сеньёрыя|сеньёра]], найвышэйшы магчымы для яго сацыяльны статус, з якога пачынаецца эпітафія на надмагіллі{{sfn|Лекуре|2002|с=303—304}}. Пасля пабудовы замка Рубенс усё радзей з’яўляўся ў майстэрні на Ваперы. У яго адсутнасць старэйшынам у студыі заставаўся Л. Файдэрбе — скульптар, які працаваў выключна па малюнках гаспадара. Аспірантаў Рубенс больш не браў, а ў майстэрні працавалі толькі знакамітыя мастакі, — у тым ліку Я. Іорданс, К. дэ Вос, сыны ван Балена — Ян і Каспар — і многія іншыя. Ян Квелін II з 1637 года займаўся выключна заказамі плантэнаўскага выдавецтва. Майстэрня не вярнулася да парадкаў 1620-х гадоў: кожны з асістэнтаў падпісваў выкананыя заказы ўласным імем. Тым не менш, у каталозе жывапісу Рубенса апошніх гадоў яго жыцця значылася 60 палотнаў, выкананых асабіста ім, каля 100 карцін, заказаных каралём Іспаніі, мноства заказаў выдавецтва Плантэна-Марэтуса і гэтак далей{{sfn|Лекуре|2002|с=306, 308}}. Жаніцьба з Аленай Фоўрмен рэзка змяніла лад жыцця Рубенса. За 10 гадоў шлюбу нарадзілася пяцёра дзяцей: дачка Клара-Іагана, сын Францыск, Ізабела-Алена, Пітэр Паўль і пасмяротная дачка Канстанцыя Альберціна (яна нарадзілася праз 8 месяцаў пасля смерці бацькі){{sfn|Лекуре|2002|с=312}}. У маёнтку ён перастаў цурацца сельскіх святаў, пакінуў і ўстрыманы лад жыцця і аднойчы жаліўся Л. Файдэрбе, што ў яго замку вычарпаліся запасы віна. Аднак гэта не адбілася на развіцці Рубенса як мастака: ён усё больш працаваў «для сябе», што прыўнесла ў яго жывапіс непасрэдныя, глыбока асабістыя перажыванні{{sfn|Рубенс|1977|с=17}}. Вялікім наватарствам стаў пейзажны жанр, у якім прырода сама з’яўлялася галоўным персанажам; пасля скону Рубенса засталося 17 краявідаў. Ён ніколі не працаваў на [[пленэр]]ы і не ўзнаўляў нейкі пэўны ландшафт, таму яго працы разглядаюцца як абагульненая выява сельскай Фландрыі з яе прыроднай стыхіяй і простымі радасцямі сялян. Былі і вытанчанейшыя сюжэты: у карціне «{{нп5|Сад кахання (карціна Рубенса)|Сад кахання|ru|Сад любви (картина Рубенса)}}» Рубенс прадставіў карціну свецкіх забаў, пазней развітых [[Антуан Вато|Вато]] ў цэлы жанр<ref>{{cite web|author=К. В. Уэджвуд|title=«Мир Рубенса». Исследование творчества|url=http://rybens.ru/wedgwood-rybens-youth2.php|work=Художник Питер Пауль Рубенс - картины, рисунки, биография, письма|access-date=2017-07-03}}</ref>. === Смерць і спадчына === [[Файл:PETER PAUL RUBENS GRAVE - ANTWERP BRUSSELS.jpg|міні|Надмагілле Рубенса ў антверпенскай царкве Сінт-Якабскерк.]] Пасля 1635 года прыступы падагры ставалі ў Рубенса цяжэй і працяглей: прыступ гэтага года паклаў яго ў пасцелю на месяц. Прыступ красавіка 1638 года ўразіў правую руку, пазбавіўшы яго магчымасці пісаць. У лютым 1639 года стан мастака ўжо выклікаў боязі{{sfn|Лекуре|2002|с=336}}. 27 мая 1640 года Рубенс склаў тастамент, а 30 мая яго спасціг прыступ такой сілы, што не вытрымала сэрца: незадоўга да поўдня мастак сканаў. Цела яго ў той жа дзень было перанесена ў Сінт-Якабскерк, у склеп сям’і Фоўрмен. Адпяванне адбылося 2 чэрвеня. Аднак падзел маёмасці і ўладжванне ўсіх спрэчак занялі ў спадчыннікаў каля 5 гадоў. Агульны кошт усёй рухомай і нерухомай маёмасці і мастацкіх калекцый быў ацэнены ў {{Num|400000|фларынаў}}, што прыкладна адпавядала {{Num|2500000}} бельгійскіх залатых франкаў 1900 года{{sfn|Лекуре|2002|с=337}}. У тастаменце была ўмова, што калі нехта з сыноў жадаў працягнуць справу свайго бацькі ці адна з дачок выйдзе замуж за мастака, тады калекцыя павінна была захоўвацца ў цэласці і не падлягала продажу{{sfn|Wedgwood|1967|p=172}}. Паводле тастамента срэбра і каштоўнасці былі падзелены паміж удавой і яе пяццю дзецьмі і двума сынамі ад першага шлюбу. Калекцыя медалёў і гем, а таксама бібліятэка дасталася старэйшаму сыну Альберту. Партрэты сямейнікаў дасталіся тым, хто для іх пазіраваў. Гардэроб памерлага і іншыя рэчы, улучаючы глобусы, былі прададзены. Пасля продажу сваёй першай калекцыі герцагу Бэкінгему Рубенс паспеў назапасіць новы мастацкі сход, адлюстраваны ў вопісы. У інвентарным спісе ўключаны 314 карцін, не лічачы няскончаных ці амаль скончаных твораў самога Рубенса{{sfn|Рубенс|1977|с=301—310}}. Больш за ўсё ў яго калекцыі была пададзена венецыянская школа: творы Тыцыяна, [[Тынтарэта]], [[Паала Веранезэ]], [[Джакама Пальма Старэйшы|Пальмы]] і Муцыяна. Далей былі старагаландскі і нямецкі жывапіс, пададзены галоўным чынам партрэтамі Яна ван Эйка, [[Хуга ван дэр Гус]]а, [[Альбрэхт Дзюрэр|Дзюрэра]], [[Ганс Гольбейн Малодшы|Гольбейна]], [[Квенцін Масейс|Квенціна Масейса]], {{нп5|Вілем Кей|Вілема Кея||Willem Key}}, [[Лукас ван Лейдэн|Лукі Лейдэнскага]], {{нп5|Ян ван Хемесен|ван Хемесена||Jan Sanders van Hemessen}}, [[Антоніс Мор|А. Мора]], {{нп5|Ян ван Скорэл|ван Скорэла|ru|Скорел, Ян ван}} і {{нп5|Франс Флорыс|Флорыса||Frans Floris}}. У калекцыі аказаліся 13 прац Пітэра Брэйгеля Старэйшага — пераважна краявідаў. У спісе мноства прац [[П’етра Перуджына]], [[Аньёла Бранзіна|Бранзіна]], антверпенскіх мастакоў-сучаснікаў і [[Адрыян Браўэр|Адрыяна Браўэра]]. Першы продаж маёмасці Рубенса прынёс 52 тысячы фларынаў, другі — больш за 8 тысяч. Па даручэнні іспанскага караля былі куплены чатыры карціны за 42 тысячы фларынаў. Той жа манарх набыў яшчэ некалькі дзясяткаў карцін за 27 100 фларынаў — сярод іх тры палотны Тыцыяна, два Цінтарэта, тры Веранезэ, адно {{нп5|Паўль Брыль|Паўля Брыля||Paul Bril}}, чатыры працы [[Адам Эльсгаймер|Эльсгаймера]], адна Муцыяна, пяць копій з палотнаў Тыцыяна і трынаццаць палотнаў Рубенса. Пры гэтым за копіі Рубенса была прызначана цана ўтройчы вышэй, чым за арыгіналы Тыцыяна. Каля паўсотні карцін пайшлі з малатка паасобку за досыць высокую цану, так, краявід з замкам Стэен купіў за 1200 фларынаў старэйшы сын мастака Альберт. Вялікі дом на Ваперы з майстэрскай прадаць не ўдалося з-за празмернага кошту, таму Алена Фоўрмен жыла там да другога замужжа. Маёнтак Стэен быў ацэнены ў 100 тысяч фларынаў, палова яго была адпісана ўдаве, другая палова — дзецям<ref>{{cite web|author=Роже Авермат|title=«Питер Пауль Рубенс». Вольное описание жизни художника|url=http://rybens.ru/avermat-gotoend3.php}}</ref>. == Ацэнкі, ушанаванне памяці == [[Файл:Antwerpen rubens2.jpg|міні|Помнік Рубенсу перад [[Сабор Антверпенскай Божай Маці|Саборам Антверпенскай Божай Маці]].]] Працы Рубенса безумоўна прымаліся як свецкімі, гэтак і царкоўнымі заказчыкамі, і ён практычна не падвяргаўся крытыцы пры жыцці. Аднак у другой палове XVII стагоддзя ў Францыі, дзе ён упершыню сутыкнуўся з непрыманнем, пачалося супрацьстаянне «''рубенсістаў''» і «''[[Нікала Пусэн|пусэністаў]]''». У спрэчках крытыкаў, якія належалі да абодвух лагераў, на першае месца выносіліся вымогі, што падаюцца да лініі і колеру. Падобна [[Акадэмізм|акадэмістам]] і [[Імпрэсіянізм|імпрэсіяністам]] XIX стагоддзя, яны супрацьстаўлялі лінію і малюнак колеру. Апроч таго, «''рубенсісты''» жадалі адлюстроўваць натуру, тады як «''пусэністы''» імкнуліся падначаліць яе абстрактнаму ідэалу{{sfn|Wedgwood|1967|p=174}}. У гэтым дачыненні Рубенс атрымаў ухвалу ў прадстаўнікоў [[рамантызм]]у XIX стагоддзя. Розныя аспекты творчасці Рубенса прыцягвалі самых розных мастакоў. Прамым «''спадчыннікам''» пастаральнай лініі ў яго мастацтве стаў [[Антуан Вато]], народжаны праз 44 гады пасля скону Рубенса. Пра падоранае яму невялікае палатно Рубенса ён пісаў, што ўсталяваў яго ў сваёй майстэрні нібы «''ля свяцілішча для глыбокай пашаны''». Стваральнік жанру рамантычнага краявіду Джошуа Рэйналдс прафесійна вывучаў творчасць Рубенса падчас свайго вандравання па Нідэрландах. Рэйналдс лічыў, што Рубенс давёў да дасканаласці тэхнічны, рамесны бок мастацкай творчасці. «''Адрозненне Рубенса ад любога іншага мастака, які жыў да яго, мацней усяго адчуваецца ў колеры. Эфект, які робіцца на гледача яго карцінамі, цалкам можна прыраўнаць да бярэмяў колераў… у той жа час яму атрымалася ўнікнуць эфекту задзірліва-яркіх тонаў, чаго цалкам слушна можна чакаць ад такога буянства фарбаў…''»<ref name="Итоги">{{cite web|title=Рубенс. Итоги творчества. Место Рубенса в истории|url=http://rybens.ru/itogi.php|work=Художник Питер Пауль Рубенс — картины, рисунки, биография, письма|access-date=2017-07-03}}</ref>{{sfn|Wedgwood|1967|p=174—175}}. Вельмі цаніў Рубенса [[Эжэн Дэлакруа]], які знаходзіў у майстра ўменне перадаваць найвышэйшы напал эмоцый. У дзённіку Дэлакруа Рубенс — «Гамер жывапісу» — згадваецца 169 разоў{{sfn|Лекуре|2002|с=339}}. Галоўны ідэйны праціўнік Дэлакруа — мэтр французскага акадэмізму [[Жан Агюст Дамінік Энгр|Жан-Агюст Энгр]] — у кампазіцыю сваёй праграмнай карціны «Апафеоз Гамера» адмовіўся ўключыць Рубенса, абазваўшы яго «мясніком»<ref>{{кніга |аўтар=Раздольская, В. И. |загаловак=Энгр|месца=М. |выдавецтва=Белый город |год=2006 |старонкі=27 |серыя= Мастера живописи|isbn=5-7793-1081-5 |ref=Раздольская }}</ref>. У пакаленні імпрэсіяністаў з Рубенсам параўноўвалі Рэнуара, які таксама ўважліва вывучаў яго тэхніку. Зрэшты, В. М. Лазараў у прадмове да рускага выдання лістоў Рубенса заяўляў: «''Ні [[Антуан Вато|Вато]], ні [[Франсуа Бушэ|Бушэ]], ні [[П’ер Агюст Рэнуар|Рэнуар]] не здолелі даць больш за дасканалыя ўзоры жывапісу. …Яны заўсёды саступаюць Рубенсу ў дачыненні стыхійнай пачуццёвасці і здаровай эротыкі. У параўнанні з Рубенсам, Вато здаецца хваравітым меланхолікам, Бушэ — халодным распуснікам, Рэнуар — вытанчаным юрлівым''»{{sfn|Письма|1933|с=52}}. [[Вінцэнт ван Гог]] выяўляў у дачыненні Рубенса асаблівую думку. Ён лічыў рэлігійныя карціны мастака залішне тэатральнымі, але захапляўся яго здольнасцю выяўляць настрой з дапамогай фарбаў, а таксама яго ўменнем хутка і ўпэўнена маляваць<ref name="Итоги" />. Гэта супала з навуковым даследаваннем творчасці Рубенса, пачатым невялікай манаграфіяй мастака-арыенталіста {{нп5|Эжэн Фрамантэн|Эжэна Фрамантэна|ru|Фромантен, Эжен}}. Фрамантэн лічыў, што Рубенса «ўсхваляюць, але не глядзяць»{{sfn|Лекуре|2002|с=7|loc=А. П. Левандовский. Король живописцев или живописец королей?}}. Далей супрацоўнікі брусельскага [[Музей Плантэна-Марэцюса|музея Плантэна-Марэцюса]] Макс Раозес і Ш. Руэлен апублікавалі практычна ўсе захаваныя дакументы, злучаныя з Рубенсам, усё яго ліставанне, нататнікі і літаратурныя доследы. Аднак у перыяд панавання авангарда крытыкі адкрыта нападалі на спадчыну Рубенса, і нават {{нп5|Эрвін Панофскі||de|Erwin Panofsky}} з нагоды яго краявідаў даслоўна выказаўся: «Гэта ўсяго толькі жывапіс». Шчыра негатыўна да спадчыны мастака ставіўся [[Пабла Пікаса]], які ў адным з інтэрв’ю паведаміў, што гэта «талент, але талент бескарысны, бо ўжыты ў зло»{{sfn|Лекуре|2002|с=339}}. Вяртанне цікавасці да барока пасля 1950-х гадоў ажывіла цікавасць да Рубенса, у тым ліку і на рынку мастацтва. На лонданскім аўкцыёне {{нп5|Christie’s}} карціна Рубенса «Збіццё немаўлят» у 2002 годзе была прададзена за 75 мільёнаў еўра, а «Лот з яго дочкамі» — за 52 мільёны еўра ў 2016 годзе, што робіць яго адным з найдаражэйшых старых майстроў. Высокія цэны тлумачацца і тым, што некаторая колькасць палотнаў Рубенса даступная для перапродажу, у адрозненне ад яго малодшых сучаснікаў Рэмбранта ці Веласкеса, чые карціны знаходзяцца ў дзяржаўных музеях<ref>{{cite web|title=Schilderij van Rubens Verkocht voor 52 Miljoen Euro|url=https://kunstvensters.com/2016/07/08/schilderij-van-rubens-verkocht-voor-52-miljoen-euro/|date=8 juli 2016|work=// Vensters|publisher=Blog op WordPress.com|access-date=2017-06-30|language=nl}}</ref>. У гонар Рубенса названы [[астэроід]] [[Пояс астэроідаў|галоўнага пояса]], адкрыты ў абсерваторыі {{нп5|Абсерваторыя Ла-Сілья|Ла-Сілья||La Silla Observatory}} ў 1994 годзе<ref>{{cite web|title=(10151) Rubens = 1994 PF22|url=http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?utf8=%E2%9C%93&object_id=10151|work=The Minor Planet Center|publisher=Smithsonian Astrophysical Observatory, a part of the Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics|access-date=2017-07-04}}</ref>, і кратар дыяметрам 158 км на [[Меркурый|Меркурыі]]<ref>{{cite web |url = http://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/5211 |title = Rubens |publisher = IAU Working Group for Planetary System Nomenclature |work = Gazetteer of Planetary Nomenclature |lang = en }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Выданне каталога твораў, ліставання і літаратурных доследаў == {{refbegin|2}} * {{публікацыя|кніга|загаловак=Pierre-Paul Rubens : documents & lettres|месца=Bruxelles|выдавецтва=C. Muquardt|год=1877|падзагаловак=publiés et annotés par Ch. Ruelens|allpages=178}} * {{публікацыя|кніга|загаловак=L'oeuvre de P. P. Rubens|спасылка=https://archive.org/details/loeuvredeppruben01roos_0|месца=Anvers|выдавецтва=J. Maes|год=1886|падзагаловак=histoire et description de ses tableaux et dessins par Max Rooses|volume=1|allpages=492}} * {{публікацыя|кніга|загаловак=L'oeuvre de P. P. Rubens|спасылка=https://archive.org/details/loeuvredeppruben02roos_0|месца=Anvers|выдавецтва=J. Maes|год=1888|падзагаловак=histoire et description de ses tableaux et dessins par Max Rooses|volume=2|allpages=554}} * {{публікацыя|кніга|загаловак=L'oeuvre de P. P. Rubens|спасылка=https://archive.org/details/loeuvredeppruben03roos_0|месца=Anvers|выдавецтва=J. Maes|год=1890|падзагаловак=histoire et description de ses tableaux et dessins par Max Rooses|volume=3|allpages=516}} * {{публікацыя|кніга|загаловак=L'oeuvre de P. P. Rubens|спасылка=https://archive.org/details/loeuvredeppruben04roos_0|месца=Anvers|выдавецтва=J. Maes|год=1890|падзагаловак=histoire et description de ses tableaux et dessins par Max Rooses|volume=4|allpages=600}} * {{публікацыя|кніга|загаловак=L'oeuvre de P. P. Rubens|спасылка=https://archive.org/details/loeuvredeppruben05roos_0|месца=Anvers|выдавецтва=J. Maes|год=1892|падзагаловак=histoire et description de ses tableaux et dessins par Max Rooses|volume=5|allpages=660}} * {{публікацыя|кніга|загаловак=Correspondance de Rubens et documents épistolaires concernant sa vie et ses œuvres|спасылка=http://bibliotheque-numerique.inha.fr/collection/item/12362-correspondance-de-rubens-et-documents-epistolaires-tome-1-1600-1609?offset=1|адказны=Publiés, traduits, annotés par Ch. Ruelens|месца=Anvers|выдавецтва=Veuve de Backer|год=1887|allpages=480|volume=1}} * {{публікацыя|кніга|загаловак=Correspondance de Rubens et documents épistolaires concernant sa vie et ses œuvres|спасылка=https://archive.org/stream/correspondanced02roosgoog#page/n6/mode/2up|адказны=Publiés, traduits, annotés par Max Rooses et Ch. Ruelens|месца=Anvers|выдавецтва=Veuve de Backer|год=1898|allpages=506|volume=2}} * {{публікацыя|кніга|загаловак=Correspondance de Rubens et documents épistolaires concernant sa vie et ses œuvres|спасылка=https://archive.org/details/correspondanced01roosgoog|адказны=Publiés, traduits, annotés par Max Rooses et Ch. Ruelens|месца=Anvers|выдавецтва=Veuve de Backer|год=1900|allpages=510|volume=3}} * {{публікацыя|кніга|загаловак=Correspondance de Rubens et documents épistolaires concernant sa vie et ses œuvres|спасылка=http://bibliotheque-numerique.inha.fr/collection/item/12291-correspondance-de-rubens-et-documents-epistolaires-tome-4-29-octobre-1626-10-aout-1628?offset=6|адказны=Publiés, traduits, annotés par Max Rooses et Ch. Ruelens|месца=Anvers|выдавецтва=Veuve de Backer|год=1902|allpages=470|volume=4}} * {{публікацыя|кніга|загаловак=Correspondance de Rubens et documents épistolaires concernant sa vie et ses œuvres|спасылка=https://archive.org/details/correspondanced00roosgoog|адказны=par Max Rooses et Ch. Ruelens|месца=Anvers|выдавецтва=Veuve de Backer|год=1907|allpages=490|volume=5}} * {{публікацыя|кніга|загаловак=Correspondance de Rubens et documents épistolaires concernant sa vie et ses œuvres|спасылка=http://bibliotheque-numerique.inha.fr/collection/item/12294-correspondance-de-rubens-et-documents-epistolaires-tome-6-1-janvier-1632-25-septembre-1649?offset=4|адказны=Publiés, traduits, annotés par Max Rooses et Ch. Ruelens|месца=Anvers|выдавецтва=Veuve de Backer|год=1909|allpages=402|volume=6}} {{refend}} == Літаратура == {{refbegin|2}} * {{Крыніцы/БЭ|13|Рубенс|Шунейка Я.}} * Jaffé, Michael (1977). ''Rubens and Italy.'' Cornell University Press. ISBN 0-8014-1064-9. * Belkin, Kristin Lohse (1998). ''Rubens.'' Phaidon Press. ISBN 0-7148-3412-2. * Vlieghe, Hans. ''Flemish Art and Architecture 1585—1700.'' Yale University Press, Pelican History of Art, New Haven and London, 1998. * {{публікацыя|кніга|аўтар=Бабина Н.П., Грицай Н.И.|загаловак=Фламандская живопись XVII—XVIII веков. Каталог коллекции|месца=СПб.|выдавецтва=Издательство Государственного Эрмитажа|год=2005|isbn=5-93572-130-9|ref=Бабина, Грицай|старонак=584}} * {{публікацыя|кніга|аўтар=Гордеева М.|загаловак=Питер Пауль Рубенс, 1577—1640|месца=М.|выдавецтва=Директ-Медиа|год=2009|ref=Гордеева|серыя=Великие художники, том 7|старонак=48|тыраж=87 420}} * {{кніга|аўтар=Дмитриева Н. А.|загаловак=Краткая история искусств. Вып. II: Северное Возрождение; страны Западной Европы XVII—XVIII веков; Россия XVIII века|месца=М.|выдавецтва=Искусство|выданне=3-е изд., доп.|год=1990|старонак=318|isbn= 5-210-00246-2|ref=Дмитриева}} * {{кніга|аўтар= Кларк К.|загаловак= Нагота в искусстве: исследование идеальной формы |адказны= Пер. с англ.: М. В. Куренной и др.|месца= СПб.|выдавецтва= Азбука-классика|год= 2004|isbn=5-352-00580-1|старонак=480|ref=Кларк}} * {{публікацыя|кніга|аўтар=Королёва А. Ю.|загаловак=Рубенс|месца=М.|выдавецтва=ОЛМА Медиа Груп|год=2010|isbn=978-5-373-03213-1|ref=Королёва|серыя=Галерея гениев|старонак=128}} * {{публікацыя|кніга|аўтар=Лебедянский М. С.|загаловак=Портреты Рубенса|месца=М.|выдавецтва=Изобразительное искусство|год=1993|isbn=5-85200-123-6|ref=Лебедянский|выданне=2-е изд.|старонак=190}} * {{публікацыя|кніга|аўтар=Лекуре М.-А.|загаловак=Рубенс|адказны=Пер. с фр. Е. В. Головиной; Предисл. А. П. Левандовского|месца=М.|выдавецтва=Молодая Гвардия|год=2002|isbn=978-5-235-03498-3|ref=Лекуре|серыя=Жизнь замечательных людей. Вып. 1020 (820)|старонак=394}} * {{публікацыя|загаловак=Петер Пауль Рубенс. Письма. Документы. Суждения современников|адказны=Сост., вступит. статья и примеч. К. С. Егоровой|месца=М.|выдавецтва=Искусство|год=1977|ref=Рубенс|старонак=478}} * {{публікацыя|кніга|аўтар=Прусс И.|загаловак=Малая история искусств. Западноевропейское искусство XVII века|месца=М.|выдавецтва=Искусство|год=1974|ref=Прусс|старонак=384}} * {{кніга|аўтар=Рубенс Петр Павел|загаловак=Письма|адказны=пер. А. А. Ахматовой; коммент. В. Д. Загоскиной и М. И. Фабриканта; вступ. ст. В. Н. Лазарева; ред. и предисл. А. М. Эфроса|месца={{М.}}; {{Л.}}|выдавецтва=Academia|год=1933|старонак=342|тыраж=5 300|ref=Письма}} * {{публікацыя|кніга|аўтар=Logan A.-M., Plomp M.|загаловак=Peter Paul Rubens: The Drawings|спасылка=https://archive.org/details/PeterPaulRubensTheDrawings|месца=N. Y.|выдавецтва=Metropoliten Museum of Art, Yale Univ. Press|год=2004|isbn=1-58839-139-6; 0-300-10494-4|ref=Logan, Plomp|серыя=Metropolitan Museum of Art Series|allpages=332}} * {{публікацыя|кніга|аўтар=Morford Mark P. O.|загаловак=Stoics and Neostoics: Rubens and the Circle of Lipsius|спасылка=https://www.jstor.org/stable/j.ctt1m3nwwv|месца=Princeton|выдавецтва=Princeton University Press|год=1991|isbn=9781400887125|ref=Morford|allpages=298}} * {{публікацыя|кніга|аўтар=Van Hout N.|загаловак=Functies van Doodverf. De onderschildering en andere onderliggende stadia in het werk van P.P. Rubens|спасылка=https://lirias.kuleuven.be/bitstream/1979/153/1/doctoraat.pdf|месца=Leuven University|год=2005|подзаголовок=Ph.D. dissertation|язык=nl|allpages=267}} * {{публікацыя|кніга|аўтар=Wedgwood C. V.|загаловак=The World of Rubens 1577—1640|месца=N. Y.|выдавецтва=Time, inc|год=1967|ref=Wedgwood|allpages=192}} * {{публікацыя|кніга|аўтар= Woollett A. T., Ariane van Suchtelen (et al.)|загаловак=Rubens and Brueghel: A Working Friendship|выдавецтва=J. Paul Getty Museum|год=2006|isbn=978-0892368488|ref=Rubens and Brueghel|серыя=Getty Trust Publications: J. Paul Getty Museum|allpages=270}} {{refend}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{refbegin}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Рубенс, Петер-Пауль}} * [http://vpn.int.ru/index.php?name=Album&file=index&do=showgall&gid=81 Рубенс Пітэр Паўль. Карціны і біяграфія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080802030105/http://vpn.int.ru/index.php?name=Album&file=index&do=showgall&gid=81 |date=2 жніўня 2008 }} * [http://www.galleryofart.us/Peter_Paul_Rubens Рубенс у галерэі мастацтваў] * [http://www.guardian.co.uk/arts/features/story/0,11710,903646,00.html ''The Guardian'': Rubens] * [http://www.art-drawing.ru/biographies/brief-biographies/1276-peter-paul-rubens творчасць Рубенса] * {{cite web|author=Ротенберг Е. И.|title=Рубенс. Тематические принципы|url=http://artyx.ru/books/item/f00/s00/z0000051/st004.shtml|work=ARTYX.RU: История искусств|access-date=2017-06-27}} * {{cite web|title=Художник Питер Пауль Рубенс — картины, рисунки, биография, письма|url=http://rybens.ru/|date=2008—2016|access-date=2017-06-27}} * {{cite web|title=The Correspondence of Peter Paul Rubens (currently 939 letters)|url=http://emlo.bodleian.ox.ac.uk/blog/?catalogue=peter-paul-rubens|work=Early Modern Letters Online|publisher=Cultures of Knowledge Project|access-date=2017-06-27}} * {{cite web|title=Peter Paul Rubens. The Complete Works|url=http://www.peterpaulrubens.org/|access-date=2017-06-27|archive-date=6 чэрвеня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180606033240/https://www.peterpaulrubens.org/|url-status=dead}} * {{cite web|title=Peter Paul Rubens|url=http://www.nationalgallery.org.uk/artists/peter-paul-rubens|work=The National Gallery|access-date=2017-06-27}} * {{cite web|title=Rubenshuis|url=http://www.rubenshuis.be/nl|publisher=Museum Antwerpen|access-date=2017-06-27|language=nl}} * {{cite web|title=Schilderij van Rubens Verkocht voor 52 Miljoen Euro|url=https://kunstvensters.com/2016/07/08/schilderij-van-rubens-verkocht-voor-52-miljoen-euro/|date=8 juli 2016|work=// Vensters|publisher=Blog op WordPress.com|access-date=2017-06-30|language=nl}} {{refend}} {{Рубенс}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Добры артыкул}} {{DEFAULTSORT:Рубенс Пітэр Паўль}} [[Катэгорыя:Мастакі Фландрыі]] [[Катэгорыя:Мастакі барока]] [[Катэгорыя:Прыдворныя мастакі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 0g1p0297lpsqp1gw4sl37d8tpu9gx8k Асвенцім 0 50202 5156234 5070740 2026-06-20T06:50:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156234 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} {{значэнні}} '''Асве́нцім''', '''Асве́нцім-Бжэзі́нка''' ({{lang-pl|Oświęcim-Brzezinka}}), у арыгінале на нямецкай '''А́ўшвіц-Бі́ркенау''' ({{lang-de|Auschwitz-Birkenau}}) — комплекс нямецкіх канцэнтрацыйных лагераў, якія размяшчаліся ў 1940—1945 гадах на поўдні [[Польшча|Польшчы]], каля горада Асвенцім, за 60 км на захад ад [[Кракаў|Кракава]]. У сусветнай практыцы звычайна карыстаюцца нямецкім, а не польскім найменнем<ref>[http://typo38.unesco.org/ru/unesco-home/services/pressservices/pressreleases-sing.html?tx_ttnews&#91;tt_news&#93;=1063&tx_ttnews&#91;backPid&#93;=202&cHash=822564bc9c Комитет всемирного наследия изменил название Аушвица: Пресс-коммюнике № 2007-83 // ЮНЕСКО-ПРЕСС, 28 июня 2007.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100704024812/http://typo38.unesco.org/ru/unesco-home/services/pressservices/pressreleases-sing.html?tx_ttnews&#91;tt_news&#93;=1063&tx_ttnews&#91;backPid&#93;=202&cHash=822564bc9c |date=4 ліпеня 2010 }} {{ref-ru}}</ref>, паколькі менавіта яна выкарыстоўвалася нацысцкай адміністрацыяй, аднак у савецкіх і расійскіх даведачных выданнях<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/hist_dic/12562 Освенцим] {{ref-ru}} // Исторический словарь</ref> і СМІ<ref>[http://www.rg.ru/2009/04/29/pismo.html Анатолий Петров. Письмо из Освенцима] // «Российская газета» — Федеральный выпуск № 4899 (75) от 29 апреля 2009 г.</ref><ref>[http://www.vesti7.ru/news?id=5483 Андрей Румянцев/ Освенцим. 40 гектаров смерти] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071203202255/http://www.vesti7.ru/news?id=5483 |date=3 снежня 2007 }} {{ref-ru}}// «Вести недели», 23.01.2005.</ref> па-ранейшаму пераважна выкарыстоўваецца польская, хоць нямецкая паступова ўваходзіць ва ўжыванне<ref>[http://www.rian.ru/world/20091205/197192501.html Выставка в Аушвице, посвященная его освобождению, пройдет 27 января] {{ref-ru}} // РИА Новости, 5.12.2009.</ref>. Каля 1,3 мільёна чалавек, з якіх мільён — яўрэі, падвяргаліся катаванням у лагерах Асвенціма, прыблізна 1,1 мільёна з іх забілі<ref>[http://en.auschwitz.org.pl/h/index.php?option=com_content&task=view&id=14&Itemid=13&limit=1&limitstart=3 Auschwitz-Birkenau — The number of victims] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111005221412/http://en.auschwitz.org.pl/h/index.php?option=com_content&task=view&id=14&Itemid=13&limit=1&limitstart=3 |date=5 кастрычніка 2011 }} {{ref-en}}</ref> На тэрыторыі лагера ў 1947 годзе ў быў створаны музей, які ўключаны ў спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]. == Структура == Комплекс складаўся з трох асноўных лагераў: Аўшвіц 1, Аўшвіц 2 і Аўшвіц 3. === Аўшвіц 1 === [[Файл:AuschwitzRoad2006.jpg|thumb|На тэрыторыі Аўшвіц 1]] [[Файл:AuschwitzExecutionWall2006.jpg|thumb|Сцяна Пакарання. Аўшвіц 1]] [[Файл:Zyklon B Container.jpg|thumb|Газ [[цыклон Б]]]] Пасля таго як у 1939 годзе гэты раён Польшчы быў заняты нямецкімі войскамі, Асвенцім быў перайменаваны ў Аўшвіц. Першым канцлагерам у Асвенціме стаў Аўшвіц 1<ref>[http://www.sem40.ru/anti/20429/ Антисемитизм — Центральный Еврейский Ресурс. Сайт русскоязычных евреев всего мира. Еврейские новости. Еврейские фамилии] {{ref-ru}}</ref>, які пасля служыў адміністрацыйным цэнтрам усяго комплексу. Ён быў заснаваны 20 мая 1940 года на аснове цагляных двух- і трохпавярховых будынкаў былых польскіх, а раней аўстрыйскіх казармаў. У сувязі з тым, што было вырашана стварыць у Асвенціме канцэнтрацыйны лагер, з прылеглай да яго тэрыторыі было выселена польскае насельніцтва. Гэта адбывалася ў два этапы; першы меў месца ў чэрвені 1940 года. Тады было выселена каля 2 тыс. людзей, якія жылі недалёка ад былых казармаў польскай арміі і будынкаў Польскай тытунёвай манаполіі. Другі этап высялення — ліпень 1940 года, ён ахапіў жыхароў вуліц Кароткая, Польны і Легіёнаў. У лістападзе таго ж года адбылося трэцяе высяленне, яно закранула раён Засоле. Мерапрыемствы па высяленню працягваліся і ў 1941 годзе; у сакавіку і красавіку былі выселеныя жыхары вёсак Бабіцы, Буды, Райскі, Бжэзінка, Брашчкавіцы, Плавы і Харменжы. Усяго былі выселеныя людзі з тэрыторыі ў 40 км², якая была аб’яўлена сферай інтарэсаў лагера; у 1941—1943 гадах тут былі створаны падсобныя лагеры сельскагаспадарчага профілю: рыбныя гаспадаркі, птушкагадоўчыя і жывёлагадоўчыя фермы. Першая група вязняў у складзе 728 польскіх палітычных зняволеных прыбыла ў лагер 14 чэрвеня 1940 года. На працягу двух гадоў колькасць зняволеных вар’іравалася ад 13 да 16 тысяч, а да 1942 года дасягнула 20000 зняволеных. [[СС]] адбірала некаторых зняволеных, пераважна немцаў, для сачэння за астатнімі. Зняволеныя лагера дзяліліся на класы, што было візуальна адлюстравана нашыўкамі на вопратцы. 6 дзён у тыдзень, акрамя нядзелі, зняволеныя былі абавязаныя працаваць. Знясільваючы графік работ і бедная ежа сталі прычынай шматлікіх смерцяў. У лагеры Аўшвіц 1 былі асобныя блокі, якія служылі розным мэтам. У блоках 11 і 13 блоках здзяйсняліся пакаранні парушальнікаў правілаў лагера. Людзей па 4 чалавекі змяшчалі ў так званыя «стаячыя камеры» памерам 90 см x 90 см, дзе ім даводзілася стаяць усю ноч. Больш жорсткія меры, фактычна павольныя забойствы — парушальнікаў або саджалі ў герметычную камеру, дзе яны паміралі ад недахопу кіслароду, або проста марылі голадам да смерці. Паміж блокамі 10 і 11 знаходзіўся катавальны двор, дзе зняволеных у лепшым выпадку проста расстрэльвалі. Сцяна, каля якой здзяйсняўся расстрэл, была рэканструявана па канцы вайны. 3 верасня 1941 года загадам намесніка каменданта лагера [[оберштурмфюрер]]а СС [[Карл Фрыцш|Карла Фрыцша]] праведзена першае выпрабаванне тручэння газам [[цыклон Б]] у блоку 11, у выніку якога загінула каля 600 савецкіх ваеннапалонных і 250 іншых вязняў, у асноўным хворых<ref>{{ЭЯЭ|13100|Освенцим}}</ref>. Вопыт быў прызнаны паспяховым, і адзін з бункераў быў пераканструяваны ў газавую камеру і крэматорый. Камера функцыянавала ў 1941—1942 гадах, а затым яе перабудавалі ў [[бамбасховішча]] СС. Пасля камера і [[крэматорый]] былі адноўлены з арыгінальных дэталяў і існуюць па гэтай дзень у якасці помніка жорсткасці нацыстаў. === Аўшвіц 2 === [[Файл:BIRKENAU.jpg|thumb|Унутры жылога барака. Аўшвіц 2 (Біркенау)]] [[Файл:Auschwitz Birkenau Ruins 2006.jpg|thumb|Руіны баракаў. Аўшвіц 2 (Біркенау)]] Аўшвіц 2 (таксама вядомы як Біркенау, або Бжэзінка) — гэта тое, што звычайна маюць на ўвазе, кажучы ўласна пра Асвенцім. У ім, у аднапавярховых драўляных бараках, утрымліваліся сотні тысяч яўрэяў, палякаў, цыган і вязняў іншых нацыянальнасцей. Колькасць ахвяр гэтага лагера склала больш за мільён чалавек. Будаўніцтва гэтай часткі лагера пачалося ў кастрычніку 1941 года. Усяго было чатыры будаўнічыя ўчасткі. У 1942 годзе аддалі ў эксплуатацыю ўчастак I (там змяшчаліся мужчынскі і жаночы лагеры); у 1943-44 гг. былі аддадзены ў эксплуатацыю лагеры, якія знаходзіліся на будаўнічым участку II (цыганскі лагер, мужчынскі карантынны, мужчынскі, мужчынскі бальнічны, яўрэйскі сямейны лагер, складскія памяшканні і «Дэпотлагер», гэта значыць лагер для венгерскіх яўрэяў). У 1944 годзе прыступілі да забудовы III будаўнічага ўчастка; у няскончаных бараках у чэрвені і ліпені 1944 года жылі яўрэйкі, прозвішчы якіх не былі занесеныя ў рэгістрацыйныя лагерныя кнігі. Лагер гэты таксама называлі «Дэпотлагер», а потым «Мексіка». IV ўчастак так і не быў забудаваны. Новыя вязні штодня прыбывалі на цягніках у Аўшвіц 2 з усёй акупаванай Еўропы. Прыбылых дзялілі на чатыры групы. Першая група, якая складала прыкладна ¾ ўсіх прывезеных, адпраўлялася ў газавыя камеры на працягу некалькіх гадзін. У гэтую групу ўваходзілі жанчыны, дзеці, старыя і ўсе тыя, хто не прайшоў медкамісію па поўнай прыдатнасці да працы. Кожны дзень у лагеры маглі забіваць каля 20000 чалавек. У Аўшвіцы 2 было 4 газавыя камеры і 4 крэматорыі. Усе чатыры крэматорыі ўступілі ў строй у 1943 годзе. Дакладныя тэрміны ўступлення ў строй: 1 сакавіка — крэматорый I, 25 чэрвеня — крэматорый II, 22 сакавіка — крэматорый III, 4 красавіка — крэматорый IV. Сярэдняя колькасць трупаў, спаленых за 24 гадзіны з улікам трохгадзіннага перапынку ў суткі для ачысткі печаў, у 30 печах першых двух крэматорыяў складала 5&nbsp;000, а ў 16 печах крэматорыяў I і II — 3&nbsp;000. Другая група зняволеных адпраўлялася на рабскую працу на прамысловыя прадпрыемствы розных кампаній. У 1940—1945 гадах у комплексе Асвенціма былі прыпісаны да фабрык каля 405000 зняволеных. З іх больш за 340&nbsp;000 сканалі ад хвароб і збіванняў, альбо былі пакараныя. Вядомы выпадак, калі нямецкі магнат [[Оскар Шындлер]] выратаваў каля 1&nbsp;000 яўрэяў, выкупіўшы іх для работ на сваёй фабрыцы. 300 жанчын з гэтага спісу па памылцы патрапілі ў Асвенцім. Шындлеру ўдалося вызваліць іх і вывезці ў Кракаў. Трэцяя група, у асноўным двайняты і карлікі, адпраўляліся на розныя медыцынскія эксперыменты, у прыватнасці да доктара [[Іозеф Менгеле|Іозефа Менгеле]], вядомаму пад мянушкай «анёл смерці». Чацвёртая група, пераважна жанчыны, адбіраліся ў групу «Канада» для асабістага выкарыстання немцамі ў якасці прыслугі і асабістых рабоў, а таксама для сартавання асабістай маёмасці зняволеных, якія прыбываюць у лагер. Назва «Канада» было выбрана як здзек над польскімі зняволенымі — у Польшчы слова «Канада» часта выкарыстоўвалася як усклік пры выглядзе каштоўнага падарунка. Раней польскія эмігранты часта адпраўлялі падарункі на радзіму з [[Канада|Канады]]. Асвенцім часткова абслугоўваўся зняволенымі, якіх перыядычна забівалі і замянялі новымі. За ўсім сачылі каля 6000 служачых СС. Да 1943 года ў лагеры сфарміравалася група супраціву, якая дапамагла некаторым зняволеным бегчы, а ў кастрычніку 1944 года група разбурыла адзін з крэматорыяў. У сувязі з набліжэннем савецкіх войскаў адміністрацыя Асвенціма пачала эвакуацыю зняволеных у лагеры, размешчаныя на тэрыторыі Германіі. 25 студзеня эсэсаўцы падпалілі 35 баракаў-складоў, якія былі поўныя рэчаў, адабраных у яўрэяў; іх не паспелі вывезці. Калі 27 студзеня 1945 года савецкія салдаты занялі Асвенцім, яны знайшлі там каля 7,5 тыс. тых вязняў, хто выжыў, а ў часткова ацалелых бараках-складах — 1&nbsp;185&nbsp;345 мужчынскіх і жаночых касцюмаў, 43&nbsp;255 пар мужчынскага і жаночага абутку, 13&nbsp;694 дываны, велізарную колькасць зубных шчотак і пэндзлікаў для галення, а таксама іншыя дробныя прадметы хатняга ўжытку. Больш за 58 тыс. зняволеных былі вывезены або забітыя немцамі. У памяць аб ахвярах лагера ў [[1947]] годзе Польшча стварыла [[Дзяржаўны музей Аушвіц-Біркенау|музей на тэрыторыі Асвенціма]]. === Аўшвіц 3 === Аўшвіц 3 з’яўляўся групай з прыблізна 40 невялікіх [[лагер]]аў, створаных пры фабрыках і шахтах вакол агульнага комплексу. Найбуйнейшым з такіх лагераў быў Мановіц, які бярэ назву ад польскай вёскі, якая размяшчалася на яго тэрыторыі. Ён пачаў функцыянаваць у маі 1942 года і быў прыпісаны да кампаніі IG Farben. Такія лагеры рэгулярна наведвалі дактары і адбіралі слабых і хворых для газавых камер Біркенау. Цэнтральнае кіраўніцтва ў Берліне выдала 16 кастрычніка 1942 года загад аб будаўніцтве ў Асвенціме псарні на 250 службовых сабак; запланавана гэта было на шырокую нагу — асігнавана 81&nbsp;000 марак. Пры будаўніцтве аб’екта быў прыняты да ўвагі пункт гледжання лагернага ветэрынарнага лекара і прыняты ўсе меры да стварэння добрых санітарных умоў. Не забыліся адвесці для сабак вялікую тэрыторыю з газонамі, пабудавалі ветэрынарную бальніцу і спецыяльную кухню. Факт гэты заслугоўвае асаблівай увагі, калі ўявіць сабе, што адначасова з гэтым клопатам пра жывёл лагерныя ўлады ставіліся з поўнай абыякавасцю да санітарна-гігіенічных умоў, у якіх жылі тысячы вязняў лагера. З успамінаў кашталяна [[Рудольф Хёс|Рудольфа Хёса]]: {{цытата|Рэйхсфюрар СС спадзяваўся, што сабак можна натрэніраваць так, каб яны заўсёды атачалі вязняў, як атару авечак, і такім чынам уцёкі сталі б справай немагчымай. Але ўсе спробы дамагчыся гэтага пацярпелі крах, бо людзі не скот.}} За ўсю гісторыю Асвенціма было здзейснена каля 700 спробаў уцёкаў, 300 з якіх увянчаліся поспехам, аднак калі нехта ўцякаў, то ўсіх яго сваякоў арыштоўвалі і адпраўлялі ў лагер, а ўсіх зняволеных з яго блока забівалі. Гэта быў вельмі дзейсны метад перашкаджаць спробам уцёкаў. У 1996 годзе ўрад Германіі абвясціў 27 студзеня, дзень вызвалення Асвенціма, афіцыйным [[Міжнародны дзень памяці ахвяр Халакоста|днём памяці ахвяр Халакоста]]. [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-R69919, KZ Auschwitz, Brillen.jpg|thumb|250px|Акуляры забітых у Асвенціме]] == Пасля вайны == {{Аб'ект Сусветнай спадчыны |BelName = Аўшвіц-Біркенау |Name = {{lang-de|Auschwitz-Birkenau}} |Image = AuschwitzCampEntrance.jpg |imagecaption= Галоўная брама лагера Біркенау (Аўшвіц-2), 2002 год |State_Party = Польшча |Type = Культурны |Criteria = vi |ID = 31 |Link = http://whc.unesco.org/en/list/31 |Region = Еўропа і |Coordinates = |Year = 1979 |Session = 3 |Extension = |Danger = }} Па вызваленні лагера савецкімі войскамі частку баракаў і будынкаў Аўшвіц-1 абсталявалі пад шпіталь для вызваленых вязняў. Пасля гэтага частку лагера да 1947 года выкарыстоўвалі як турму [[НКУС]] і [[Міністэрства грамадскай бяспекі]]. Хімічны завод быў перададзены польскаму ўраду і стаў асновай для развіцця хімічнай прамысловасці рэгіёну. Пасля 1947 года польскі ўрад пачаў стварэнне музея. == Катэгорыі зняволеных == * [[Яўрэі]] * [[Цыганы]] * Удзельнікі [[Рух Супраціву|руху Супраціву]] (у асноўным польскія) * [[Савецкія ваеннапалонныя ў час Вялікай Айчыннай вайны|Савецкія ваеннапалонныя]] * Нямецкія злачынцы і антысацыяльныя элементы * [[Гомасексуал]]ы (паводле розных даных, ад 48 да 97 чалавек<ref>[http://www.auschwitz.org.pl/new/index.php?language=EN&tryb=stale&id=420 Homosexuals A Separate Category of Prisoners] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081222060927/http://www.auschwitz.org.pl/new/index.php?language=EN&tryb=stale&id=420 |date=22 снежня 2008 }} {{ref-en}}</ref>). Вязняў канцэнтрацыйных лагераў пазначалі трохвугольнікамі («Вінкель») розных колераў залежна ад таго, па якой прычыне яны трапілі ў лагер. Напрыклад, палітычных зняволеных пазначалі [[Чырвоны трохвугольнік|чырвонымі трохвугольнікамі]], крымінальнікаў — зялёнымі, антыграмадскіх — [[Чорны трохвугольнік|чорнымі]], [[Сведкі Іеговы ў Трэцім Рэйху|Сведкаў Іеговы]] — [[Ліловы трохвугольнік|ліловымі]], гомасексуалаў — [[Ружовы трохвугольнік|ружовымі]]. Яўрэям, акрамя ўсяго, трэба было насіць жоўты трохвугольнік; разам з «Вінкелем» гэтыя два трохвугольнікі ўтваралі шасціканцовую зорку Давіда.<ref>[http://www.istorypedia.com/16/206/1608944.html ЭНЦИКЛОПЕДИЯ ТРЕТЬЕГО РЕЙХА] {{ref-ru}}</ref>. == Колькасць ахвяр == Дакладную колькасць загінулых у Асвенціме вызначыць немагчыма, бо многія дакументы былі знішчаны. Акрамя таго, немцы не вялі ўлік ахвяр, якіх накіроўвалі ў газавыя камеры непасрэдна па прыбыцці. Наяўная ў сетцы інтэрнэт-база даных загінулых вязняў змяшчае 180 тыс. імёнаў. Усяго захаваліся індывідуальныя звесткі пра 650 тыс. зняволеных<ref>[http://en.auschwitz.org.pl/m/index.php?option=com_content&task=view&Itemid=31&id=529 About the available data]{{Недаступная спасылка}} {{ref-en}}</ref>. Сучасныя гісторыкі лічаць, што ў Асвенціме было знішчана ад 1,1 да 1,6 мільёна чалавек, большасць з якіх складалі яўрэі<ref>[http://en.auschwitz.org.pl/h/index.php?option=com_content&task=view&id=14&Itemid=13&limit=1&limitstart=3 The number of victims, page 4] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111005221412/http://en.auschwitz.org.pl/h/index.php?option=com_content&task=view&id=14&Itemid=13&limit=1&limitstart=3 |date=5 кастрычніка 2011 }} {{ref-en}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == === Успаміны вязняў === * Либстер М. [http://www.crucibleofterror.com/bio.htm В горниле ужаса: рассказ человека, прошедшего через фашистский террор] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100414111707/http://www.crucibleofterror.com/bio.htm |date=14 красавіка 2010 }}. — Пер. с англ. — М.: Особая книга, 2007, 250г, 192 с.: ил. ISBN 978-5-9797-0003-8 * Max Liebster: ''Hoffnungsstrahl im Nazisturm. Geschichte eines Holocaustüberlebenden''; Esch-sur-Alzette, 2003; ISBN 2-87953-990-0 == Спасылкі == {{Commons}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Канцлагеры Асвенціма| ]] [[Катэгорыя:Нацысцкая медыцына]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1945 годзе]] [[Катэгорыя:Музеі пад адкрытым небам]] [[Катэгорыя:Музеі Малапольскага ваяводства]] n0icv6skg6crh0u9gknmp995ud4wkdc Цэнтральная рада былых мусульман 0 50573 5156116 5103201 2026-06-19T21:17:32Z Scheich Josef 170039 /* Спасылкі */ 5156116 wikitext text/x-wiki [[File:Zentralrat der Ex-Muslime Logo.svg|thumb|300px|Цэнтральная рада былых мусульман.]] '''Цэнтральная рада былых мусульман''' ({{lang-de|Zentralrat der Ex-Muslime}}) — змешчаная ў [[Германія|Германіі]] асацыяцыя нерэлігійных асоб, якія раней былі мусульманамі ці паходзяць з [[іслам]]скіх краін. Мае філіялы ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Скандынавія|Скандынавіі]]. Заснавана [[21 студзеня]] [[2007]] года. Дружалюбная арганізацыя, «Цэнтральны камітэт былых мусульман», была адкрыта ў [[Нідэрланды|Нідэрландах]]. Сярод заснавальнікаў — [[іран]]ская актывістка барацьбы за правы жанчын Міна Ахадзі, [[Турцыя|турэцкі]] публіцыст Арзу Токер, і сын [[ірак]]скага святара Нур Габары. == Спасылкі == * [https://exmuslim.de/ Сайт ЦРБМ у Германіі] {{ref-de}} * [https://www.ex-muslim.org.uk/ Сайт ЦРБМ у Вялікабрытаніі] {{ref-en}} * [http://commentisfree.guardian.co.uk/ac_grayling/2007/06/the_courage_of_their_convictions.html The courage of their convictions] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070622020941/http://commentisfree.guardian.co.uk/ac_grayling/2007/06/the_courage_of_their_convictions.html |date=22 чэрвеня 2007 }} — Guardian Unlimited * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/6224702.stm Ignore Islam, 'ex-Muslims' urge] — BBC * [http://www.secularism.org.uk/83138.html NSS supports the launch of the Ex-Muslim Council of Britain] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140220035025/http://www.secularism.org.uk/83138.html |date=20 лютага 2014 }} — National Secular Society ** [http://www.youtube.com/watch?v=TjxlocveJ3Y Video of supporters' speeches at the launch of the Council of Ex-Muslims in Britain, 21 June 2007] {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Крытыка ісламу]] [[Катэгорыя:Атэізм]] [[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Германіі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2007 годзе]] m75k2uwa5ckvoxtdksrjpee6z5l661k Вінцэнт Дмахоўскі 0 51209 5156145 5053160 2026-06-19T22:45:41Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5156145 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Дмахоўскі}} {{Мастак | імя = Вінцэнт Дмахоўскі | арыгінальнае імя = | імя пры нараджэнні = | партрэт =Vincent Dmachoŭski. Вінцэнт Дмахоўскі (1904).jpg | шырыня = | загаловак = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | паходжанне = | падданства = | грамадзянства = | вучоба = | стыль = | працы = | заступнікі = | уплыў = | уплыў на = | узнагароды = | сайт = | вікісховішча = }} '''Вінцэнт Дмахоўскі''' ({{lang-pl|Wincenty Dmochowski, Dmuchowski, Dmóchowski}}), у расійскай традыцыі '''Вікенцій Ігнатавіч Дмахоўскі''' ({{lang-ru|Викентий Игнатович Дмаховский}}; 2 (14) ліпеня 1807, фальварак Гаў’я<ref name=":0" /> — 22 лютага (6 сакавіка) 1862, Вільня) — мастак, жывапісец, піянер беларускага гістарычнага пейзажу. Творчасць звязана з грамадскім жыццём і мастацтвам [[Беларусь|Беларусі]], [[Літва|Літвы]] і [[Польшча|Польшчы]]{{sfn|ЭГБ|1996|с=258}}. == Біяграфія == Пачатковую адукацыю атрымаў у [[Шчучынскі піярскі калегіум|піярскім вучылішчы]] ў [[Шчучын]]е, пасля ў Мінску. У 1826 годзе Вінцэнт Дмахоўскі паступіў у [[Віленскі ўніверсітэт]] на літаратурны факультэт, адначасова з вучобай браў урокі малявання ў [[Ян Рустэм|Яна Рустэма]]. Прымаў удзел у антырасійскім [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанні 1830—1831 гадоў]], пасля яго паражэння вымушаны быў эміграваць у [[Каралеўства Прусія|Прусію]]. У 1833 годзе расійскі ўрад абвясціў амністыю, але Дмахоўскі вярнуўся на радзіму ўжо ў 1832 годзе<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://kultura-info.by/view/1764|title=Шляхі будучага майстра|author=Зміцер Юркевіч|website=kultura-info.by|date=2024-09-05|access-date=2024-09-05|archive-date=18 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240918205903/https://kultura-info.by/view/1764|url-status=dead}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://kultura-info.by/view/1759|title=Майстра з берагоў Гаўі|author=Зміцер Юркевіч|website=kultura-info.by|date=2024-09-02|access-date=2024-09-05|archive-date=18 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240918225556/https://kultura-info.by/view/1759|url-status=dead}}</ref>. Адкрыў у Вільні мастацкую майстэрню, якая за 20 год працы стала своеасаблівай мастацкай школай, дзе вучыліся многія вядомыя майстры, у тым ліку [[Гелена Скірмунт]] і іншыя. Часта наведваў свой небагаты маёнтак [[Нагародавічы]]. У віленскі перыяд Дмахоўскі стварыў шматлікія і разнастайныя творы, але краявіды радзімы асабліва хвалявалі мастака: «На начлезе», «Каля пераправы», «Наваградак», «Возера Свіцязь», «Радзіма» («Двор у Нагародавічах», 1843) і іншыя. Сучаснікі налічвалі больш за сто пейзажаў і жанравых карцін мастака. Дмахоўскага называлі ''«[[Клод Ларэн]] віленскіх ваколіц»'', як і французскі жывапісец XVII ст. Дмахоўскі быў мастаком-рамантыкам, знаходзіў у штодзённым жыцці эмацыянальны настрой, паэзію і веліч. Творчая спадчына мастака захоўваецца ў музеях Літвы і Польшчы. Таксама Дмахоўскі вядомы як скульптар і сцэнограф. У 1850—1854 гадах афармляў спектаклі ў [[Віленскі гарадскі тэатр|Віленскім гарадскім тэатры]] («Галька» [[Станіслаў Манюшка|Станіслава Манюшкі]], «Італьянка ў Алжыры» [[Джаакіна Расіні]], «Фаварытка» [[Гаэтана Даніцэці]] і іншыя). Пахаваны ў [[Нагародавічы|Нагародавічах]]{{Крыніца?}}. == Сям’я == Сын Вінцэнта Дмахоўскага — [[Уладзіслаў Дмахоўскі]] (1841—1913), таксама жывапісец. == Галерэя == <gallery widths="150" heights="150" perrow="3" caption="Асобныя творы Вінцэнта Дмахоўскага"> Файл:1837. Крыжакі перад атакай замка Пуня.jpg|Крыжакі перад атакай на замак [[Пуня (Літва)|Пуню]] Файл:Naharodavičy. Нагародавічы (V. Dmachoŭski, 1843).jpg|[[Нагародавічы]] Файл:1853. Руіны замка на возеры Троцкім.jpg|Руіны замка на возеры Троцкім Файл:Miednicki zamak. Медніцкі замак (V. Dmachoŭski, 1853).jpg|[[Медніцкі замак|Руіны замка]] ў [[Меднікі|Медніках]] Файл:Halšanski zamak. Гальшанскі замак (V. Dmachoŭski, 1853).jpg|[[Гальшанскі замак|Руіны замка]] ў [[Гальшаны|Гальшанах]] Файл:1854. Замак у Троках.jpg|[[Тракайскі замак|Замак]] у [[Тракай|Троках]] Файл:1861. Туганавічы, двор і пуня.jpg|[[Карчова|Туганавічы]], двор і пуня Файл:Tuhanavičy, Vieraščaka, Kaplica. Туганавічы, Верашчака, Капліца (V. Dmachoŭski, 1861).jpg|Капліца на ўзгорку ў Туганавічах Файл:1860. Лясны пажар.jpg|Лясны пажар Файл:Navahradak. Наваградак (V. Dmachoŭski, XIX).jpg|[[Барысаглебская царква (Навагрудак)|Базыльянская царква]] ў [[Навагрудак|Наваградку]] Файл:Вуліца ў Вільне.jpg|Вуліца ў [[Вільнюс|Вільні]] Файл:Кляштар у Пажайсце.jpg|Кляштар у [[Пажайсце|Пажайсці]] </gallery> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|3|Дмахоўскі Вікенцій||258—259}} * ''Дробаў Л. М.'' Мастакі XIX стагоддзя. — Мінск, «Беларусь», 1971. == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|130215}} * [http://pawet.net/collections/dmachowski/Вінцэнт_Дмахоўскі.html Старонка Вінцэнта Дмахоўскага] на [[pawet.net]] {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дмахоўскі Вікенцій Ігнатавіч}} [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дзятлаўскім раёне]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Шчучынскага піярскага калегіума]] [[Катэгорыя:Дмахоўскія|Вікенцій Ігнатавіч]] 4v4tpveh5w27snjorm3vufb4ovmpazf ABBA 0 52758 5156237 5091267 2026-06-20T06:55:04Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:Выканаўцы Atlantic Records]]; +[[Катэгорыя:Выканаўцы Epic Records]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5156237 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Гады = {{hlist|1972–1982|з 2016}} }} [[Image:ABBA Member.jpg|thumb|Удзельнікі «АВВА» (злева направа, зверху ўніз): Б’ёрн Ульвэус, Бэні Андэрсан, Агнэта Фэльтскуг, Анні-Фрыд Люнгстад. Фота 2009.]] '''ABBA''' — [[Швецыя|шведскі]] [[музыка|музычны]] [[квартэт]], які названы па першых літарах імёнаў выканаўцаў ('''A'''gnetha, '''B'''jörn, '''B'''enny, '''A'''nni-Frid). Створаны ў 1972. З’яўляецца адным з найбольш паспяховых калектываў за ўсю гісторыю папулярнай музыкі. Самая вядомая група, створаная ў Скандынавіі. Квартэт займаў першыя месцы ў сусветных чартах з сярэдзіны 1970-х да пачатку 1980-х гадоў. Яны засталіся ў плэй-лістах радыёстанцый, і іх альбомы працягваюць прадавацца па сённяшні дзень. Запісы групы па ўсім свеце былі прададзеныя тыражом больш за 350 мільёнаў. Яны былі першымі прадстаўнікамі кантынентальнай Еўропы, хто заваяваў першыя месцы ў чартах ўсіх вядучых англамоўных краін ([[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[Вялікабрытанія]], [[Канада]], [[Ірландыя]], [[Аўстралія]] і [[Новая Зеландыя]]). Група ABBA ўключана ў [[Зала славы рок-н-ролу|Залу славы рок-н-ролу]] 15 сакавіка [[2010]] [[год]]а. == Салісты == * [[Агнэта Фэльтскуг]] ({{lang-sv|Agnetha Åse Fältskog}}) * [[Б’ёрн Крысціян Ульвэус]] ({{lang-sv|Björn Kristian Ulvaeus}}) * [[Бэні Андэрсан]] ({{lang-sv|Benny Bror Göran Andersson}}) * [[Анні-Фрыд Люнгстад]] ({{lang-sv|Anni-Frid Synni Lyngstad}}) == Дыскаграфія == * {{год у музыцы|1973}} — [[Ring Ring]] * {{год у музыцы|1974}} — [[Waterloo, альбом|Waterloo]] * {{год у музыцы|1975}} — [[ABBA, альбом|ABBA]] * {{год у музыцы|1975}} — [[Greatest Hits (альбом ABBA)|Greatest Hits]] (зборная пласцінка) * {{год у музыцы|1976}} — [[Arrival]] * {{год у музыцы|1977}} — [[The Album (альбом ABBA)|The Album]] * {{год у музыцы|1979}} — [[Greatest Hits Vol. 2 (альбом ABBA)|Greatest Hits Vol. 2]] (зборнік) * {{год у музыцы|1979}} — [[Voulez-Vous]] * {{год у музыцы|1980}} — [[Gracias Por La Música, альбом|Gracias Por La Música]] (зборнік на іспанскай мове) * {{год у музыцы|1980}} — [[Super Trouper]] * {{год у музыцы|1981}} — [[The Visitors]] (гэта быў першы ў свеце камерцыйны Audio CD) * {{год у музыцы|1982}} — [[The Singles: The First Ten Years]] (зборная пласцінка на двух дысках) * {{год у музыцы|1986}} — [[ABBA Live]] (канцертны альбом) * {{год у музыцы|1992}} — [[ABBA Gold: Greatest Hits]] (зборнік) * {{год у музыцы|1992}} — [[ABBA Oro: Grandes Éxitos]] (зборнік на іспанскай мове) * {{год у музыцы|1993}} — [[More ABBA Gold: More ABBA Hits]] (зборны кампакт-дыск) * {{год у музыцы|1993}} — [[Mas Oro — Mas Exitos]] (зборнік на іспанскай мове) * {{год у музыцы|1994}} — [[Thank You for the Music, альбом|Thank You for the Music]] (кніжка-каробка з 4 кампакт-дыскаў) * {{год у музыцы|1999}} — [[Singles Collection 1972—1982]] (каробка з 27 кампакт-сінглаў) * {{год у музыцы|1999}} — [[Oro/Grandes Exitos]] (зборнік на іспанскай мове) * {{год у музыцы|2001}} — [[The Definitive Collection (альбом ABBA)|The Definitive Collection]] (зборнік на 2 кампакт-дысках) * {{год у музыцы|2005}} — [[The Complete Studio Recordings (альбом ABBA)|The Complete Studio Recordings]] (каробка з 9 кампакт-дыскаў і 2 відэадыскаў) * {{год у музыцы|2008}} — [[The Albums]] (каробка з 9 кампакт-дыскаў: 8 студыйных альбомаў з арыгінальным трэк-лістом + 1 дыск з бонусамі) * {{год у музыцы|2021}} — [[Voyage]] {{Зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ABBA}} {{Пераможцы конкурсу песні Еўрабачанне}} [[Катэгорыя:Пераможцы конкурсу песні Еўрабачанне]] [[Катэгорыя:ABBA| ]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1972 годзе]] [[Катэгорыя:Поп-гурты Швецыі]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Atlantic Records]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Epic Records]] 86fungsjvaguh4xzenrqjfcr6h23794 Крыстафер Рэн 0 53734 5156078 4431667 2026-06-19T19:39:56Z JerzyKundrat 174 5156078 wikitext text/x-wiki {{Архітэктар |выява = Christopher Wren by Godfrey Kneller 1711.jpg |памер = |подпіс = Крыстафер Рэн на партрэце Готфрыда Кнэлера (1711) |імя = Крыстафер Рэн |арыгінальнае імя = Sir Christopher Michael Wren |грамадзянства = {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Вялікабрытанія]] |дата нараджэння = 20.10.1632 |месца нараджэння = |дата смерці = 25.02.1723 |месца смерці = |працаваў у гарадах = [[Лондан]], [[Уінчэстэр|Вінчэстэр]] |стыль = [[Класіцызм]] |найважнейшыя пабудовы = [[Манумент, Лондан|Лонданскі манумент]], [[Ваенный шпіталь у Чэлсі]], [[Грынвіцкі шпіталь]], [[Мальбара-хаўс]] |горадабудаўнічыя праекты = |рэстаўрацыя помнікаў = [[Сабор Святога Паўла]] |нерэалізаваныя праекты = |навуковыя працы = |узнагароды = |вікісховішча = Christopher Wren }} Сэр '''Крыстафер Майкл Рэн''' ({{lang-en|Sir Christopher Michael Wren}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Вялікабрытанія|англійскі]] архітэктар, самы выдатны прадстаўнік англійскага класіцызму, матэматык і астраном. Быў вучнем [[Уільям Оўтрэд|У. Оўтрэда]]. Архітэктар [[Сабор Святога Паўла|сабора Святога Паўла]] ў [[Лондан]]е 1675—1710 гадоў, а таксама шматлікіх лонданскіх цэркваў (усяго 53), у тым ліку Сент Брайд, Фліт Стрыт і Сент Мэры-ле-Боу, Чыпсайд; Каралеўскай біржы, дома Мальбара, тэатра Шэлдоніан [[Оксфард]]. Яго навуковыя працы высока шанавалі [[Ісак Ньютан]] і [[Блез Паскаль]]. Стаў адным з заснавальнікаў [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]] і ў 1680—1682 гадах быў яго прэзідэнтам. Архітэктурным творам К. Рэна ўласцівы свабоднае выкарыстанне ордэрных элементаў і кампазіцыйная разнастайнасць, стройнасць прапорцый і парадная манументальнасць, вытанчанасць дэталей. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|14|Рэн Крыстофер}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Christopher Wren}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рэн Крыстафер}} [[Катэгорыя:Архітэктары Вялікабрытаніі|Рэн Крыстафер]] [[Катэгорыя:Архітэктары класіцызму]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Крыстафера Рэна]] sozqjmv94tfu65odlmcc5616u6sebwn Апенінскі паўвостраў 0 56121 5156109 5147168 2026-06-19T20:59:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156109 wikitext text/x-wiki {{Паўвостраў | Назва = Апенінскі паўвостраў | Карта = |lat_dir = N|lat_deg = 42|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 14|lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 5000000 |Акваторыя = Тырэнскае мора |Акваторыя 1 = Адрыятычнае мора |Акваторыя 2 = Іанічнае мора | Плошча = 149000 | Вышыня = |Краіна = Італія |Краіна 1 = Сан-Марына |Краіна 2 = Ватыкан | Выява =Satellite image of Italy in March 2003.jpg | Подпіс =Спадарожнікавы здымак паўвострава вясною }} '''Апені́нскі паўвостраў''' ({{lang-it|Penisola appenninica}}), часам таксама '''Італьянскі паўвостраў''' ({{lang-it|Penisola italiana}}), — [[паўвостраў]] [[Еўропа|Еўрапейскага кантынента]], які прасціраецца ў [[Міжземнае мора]] з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Згодна з [[Фізічная геаграфія|фізіка-геаграфічным]] раянаваннем [[Італія|Італіі]], якое прадугледжвае падзел краіны на тры часткі, гэтая тэрыторыя вызначаецца як «Паўастраўная Італія» — нароўні з [[Кантынентальная Італія|кантынентальнай]] і [[Астраўная Італія|астраўной]] часткамі<ref>{{cite encyclopedia |date=1993 |title=Italia |url=https://www.treccani.it/enciclopedia/italia_(Enciclopedia-Italiana)/ |encyclopedia=Enciclopedia Treccani }}</ref><ref>{{cite book |first=Giorgio |last=Pullè |date=1925-1926 |title=Italia continentale, Italia peninsulare e insulare |language=it |publisher=Bemporad |location=Firenze }}</ref><ref>{{cite book |first=Giampietro |last=Paci |date=2005 |chapter=Italia Fisica |title=Guardare il mondo |url=https://www.alpileviscampia.edu.it/archived_files/files/26-05-2020_Italia_fisica%281%29.pdf |language=it |publisher=Zanichelli Editore |page=88 }}</ref><ref>{{cite book |first=Bruno |last=Nice |date=1996 |title= Questo nostro mondo |language=it |series=Conoscere l'Italia |volume=I |publisher=Istituto geografico De Agostini |location=Novara |page=211}}</ref><ref>Eliseo Reclus, ''[https://linux.studenti.polito.it/static_resources/liberliber/biblioteca/r/reclus/nuova_geografia_universale_la_terra_e_gli_uomini_5_2/pdf/nuova__p.pdf Nuova geografia universale la Terra e gli uomini. Volume 5, parte seconda — L’Italia]'', Vallardi, 1888</ref>. У палітычным плане паўвостраў амаль цалкам уваходзіць у склад [[Італьянская Рэспубліка|Італьянскай Рэспублікі]], а таксама ахоплівае ўсе тэрыторыі [[Карлікавая дзяржава|мікрадзяржаў]] [[Сан-Марына]] і [[Ватыкан]]. Землі Італьянскай Рэспублікі, размешчаныя на паўвостраве, падзяляюцца на дзесяць рэгіёнаў. Калі рухацца з поўначы на поўдзень і з захаду на ўсход, гэта: Таскана (за выключэннем крайніх паўночных раёнаў), [[Марке]], [[Умбрыя]], [[Лацыа]], [[Абруцы]], [[Малізэ]], [[Апулія]], [[Кампанія (Італія)|Кампанія]], [[Базіліката]] і [[Калабрыя]]. Да гэтай зоны таксама адносяцца некаторыя паўднёвыя ўскрайкі [[Лігурыя|Лігурыі]] і [[Эмілія-Раманья|Эміліі-Раманьі]]. Праз асаблівасць свайго выгляду, Апенінскі паўвостраў часта называюць «Італьянскім чаравіком». == Фізічная геаграфія == {{main|Геаграфія Італіі}} === Вызначэнне === Ва ўласным сэнсе выраз «Апенінскі паўвостраў» адносіцца непасрэдна да той часткі Італіі, якая фактычна з’яўляецца паўвостравам. Гэта тэрыторыя, размешчаная на поўдзень ад умоўнай лініі, што злучае вусце ракі [[Магра (рака)|Магра]] з вусцем ракі [[Марэк’я (рака)|Марэк’я]] (так званая «лінія [[Ла-Спецыя]] — [[Рыміні]]»)<ref name="Vol 2004, p.78">De Agostini Ed., ''L’Enciclopedia Geografica — Vol. I — Italia'', 2004, p.78</ref><ref name="ReferenceA">Touring Club Italiano, ''Conosci l’Italia — Vol. I: L’Italia fisica'', 1957</ref>, якая праходзіць паблізу 44-й паралелі. Большую частку гэтай тэрыторыі займае горны ланцуг [[Апенінскія горы|Апенінаў]], дзякуючы якім паўвостраў атрымаў адну са сваіх назваў. Калі рухацца па гадзіннікавай стрэлцы, паўвостраў абмываюць чатыры моры: [[Адрыятычнае мора|Адрыятычнае]], [[Іанічнае мора|Іанічнае]], [[Тырэнскае мора|Тырэнскае]] і [[Лігурыйскае мора|Лігурыйскае]]. Частка краіны, якая ляжыць у межах паўвострава, называецца «Паўастраўной Італіяй» — гэты тэрмін выкарыстоўваецца нароўні з паняццямі «[[Кантынентальная Італія]]» і «[[Астраўная Італія]]». Апенінскі паўвостраў часта называюць «Ботам» ({{lang-it|lo Stivale}}) праз характэрную форму, якая нагадвае [[Боты|аднайменны абутак]]: паўвостраў [[Саленціна]] ўтварае «[[абцас]]», паўвостраў [[Гаргана]] — «шпору», а Калабрыя — «насок». Менавіта тут знаходзіцца адзіны дзейны [[вулкан]] кантынентальнай Еўропы — [[Везувій]]. У больш шырокім сэнсе пад «Італьянскім паўвостравам» часам разумеюць сукупнасць Кантынентальнай і Паўастраўной Італіі. У такім выпадку ягоныя межы распасціраюцца ад [[Альпы|Альпаў]] (дакладна ад паўднёвага схілу альпійскага [[водападзел]]у) аж да крайніх пунктаў Калабрыі: мыса [[Меліта-дзі-Порта-Сальва|Пунта-Меліта]] на поўдні<ref name="treccani.it">{{Cite web |url=https://www.treccani.it/enciclopedia/melito-di-porto-salvo_(Enciclopedia-Italiana)/ |title=MELITO di Porto Salvo |work=treccani.it |language=it}}</ref> і мыса [[Спартывента (мыс, Калабрыя)|Спартывента]] на паўднёвым захадзе<ref>{{cite encyclopedia |date= |title=Peninsulare |url=https://www.treccani.it/vocabolario/peninsulare/ |encyclopedia=Vocabolario Treccani }}</ref>. === Памеры === Працягласць паўвострава з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход складае прыкладна 1000 км. У сваёй паўднёвай частцы ён раздзяляецца на два меншыя паўастравы: [[Саленціна|Саленційскі]] на паўднёвым усходзе і [[Калабрыя|Калабрыйскі]] на паўднёвым захадзе. Максімальная шырыня дасягае 254 км па косай лініі, якая злучае мысы [[Анкона]] і [[П’ямбіна (мыс)|П’ямбіна]]<ref name="ReferenceB">{{cite book |last1=Melzi |first1=Battista |last2=Comandini |first2=Alfredo |date=1920 |title=Il nuovissimo Melzi: dizionario italiano |language=it |publisher=A. Vallardi |page=563 }}</ref>. Аднак у папярочным кірунку, перпендыкулярна да асноўнай восі (ад [[Монтэ-Арджэнтарыа]] да [[Монтэ-Конера]]), шырыня паўвострава роўная 240 км<ref>{{cite book |last=Nice |first=Bruno |date=1996 |title=Questo nostro mondo |language=it |series=Conoscere l'Italia |volume=I |location=Novara |publisher=Istituto geografico De Agostini }}</ref><ref>{{cite book |last=Nice |first=Bruno |date=2002 |title=Montagne d'Italia |url=https://archive.org/details/isbn_9788841804636 |language=it |location=Novara |publisher=Istituto geografico De Agostini |page=[https://archive.org/details/isbn_9788841804636/page/20 20] |isbn=9788841804636 }}</ref>. Мінімальная шырыня фіксуецца на самым поўдні паўвострава, у раёне пярэсмыка [[Катандзара (пярэсмык)|Катандзара]] ў Калабрыі — усяго 35 км. Гэты пярэсмык знаходзіцца паміж залівам [[Сант-Эўфемія (заліў)|Сант-Эўфемія]] ў Тырэнскім моры і залівам [[Сквілачэ (заліў)|Сквілачэ]] ў Іанічным моры. === Рэльеф === ==== Горы ==== {{main|Апенінскія горы}} [[Файл:Il Gran Sasso d'Italia, il paretone nord.JPG|міні|[[Гран-Саса-д’Італія]], самая высокая гара на Апенінскім паўвостраве.]] Праз увесь Апенінскі паўвостраў цягнецца [[Апенінскія горы|аднайменны горны ланцуг]], які часта называюць «хрыбтом» паўвострава. Толькі два ўчасткі Апенінскай сістэмы не ўваходзяць у склад паўвострава: самы паўночны — [[Лігурыйскія Апеніны]], і самы паўднёвы — [[Сіцылійскія Апеніны]]. Калі рухацца з поўначы на поўдзень, структура гор выглядае наступным чынам: * '''[[Таскана-Эміліянскія Апеніны]]'''. Яны аддзяляюць кантынентальную Італію ад паўастраўной, якая пачынаецца на поўдзень ад іхняга водападзелу. * '''[[Цэнтральныя Апеніны]]'''. Гэта самая высокая частка ўсяго ланцуга. Яна ўключае [[Умбра-Маркскія Апеніны|Умбра-Маркскія]] і [[Абруццкія Апеніны]]. Менавіта тут, у рэгіёне [[Абруцы|Абруцаў]], знаходзіцца найвышэйшая гара паўвострава — [[Гран-Саса-д’Італія]]. * '''[[Паўднёвыя Апеніны]]'''. Яны складаюцца з чатырох секцый: [[Саніцкія Апеніны|Саніцкіх]]{{efn|Некаторыя аўтары не вылучаюць Саніцкія Апеніны як самастойную частку Паўднёвых Апенінаў, а лічаць іх паўночным участкам [[Кампанскія Апеніны|Кампанскіх Апенінаў]]<ref>{{cite book |last=Ruocco |first=Domenico |date=1972 |title=Introduzione allo studio regionale dell'Italia |url=https://books.google.it/books?id=TJIZAQAAMAAJ&q=%22appennino+sannita%22+%22appennino+campano%22&dq=%22appennino+sannita%22+%22appennino+campano%22&hl=it&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjk_b-Xyq6JAxUvhP0HHZ4oMkQQ6AF6BAgLEAI |language=it |location= |publisher=Libreria scientifica |page=49}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.regione.molise.it/flex/cm/pages/ServeBLOB.php/L/IT/IDPagina/19119 |title=Rapporto Preliminare (art. 13 D.Lgs. 152/06) della procedura di Valutazione Ambientale Strategica del Piano d’Ambito del Servizio idrico integrato della regione Molise |language=it |access-date=28 студзеня 2026 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.isprambiente.gov.it/files/pubblicazioni/rapporti/fanghi/relazione-arpa-molise.pdf |title=Relazione di ARPA Molise |first=Annamaria |last=Manuppella |language=it |access-date=28 студзеня 2026 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.schededigeografia.net/Italia/Regioni/Molise.htm |title=Molise |work=schededigeografia.net |language=it |access-date=28 студзеня 2026 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.aledo.it/mediasoft/italy/molise/molise.htm |title=Molise |work=aledo.it |language=it |access-date=28 студзеня 2026 |url-status=live}}</ref>.}}, [[Кампанскія Апеніны|Кампанскіх]], [[Луканскія Апеніны|Луканскіх]] і [[Калабрыйскія Апеніны|Калабрыйскіх Апенінаў]], якія заканчваюцца ля берагоў [[Месінскі праліў|Месінскага праліва]]. З заходняга боку горны хрыбет суправаджаюць [[Антыапеніны]] (або Перадапеніны): [[Тасканскія Антыапеніны|Тасканскія]], [[Лацыянскія Антыапеніны|Лацыянскія]] і [[Кампанскія Антыапеніны|Кампанскія]]. У складзе апошніх знаходзіцца [[Везувій]] — адзіны дзейны [[вулкан]] на паўвостраве, які дамінуе над пейзажам [[Неапалітанскі заліў|Неапалітанскага заліва]]. З усходняга боку Антыапеніны сустракаюцца толькі ў Апуліі, дзе яны носяць назву [[Апула-Гарганскія Антыапеніны|Апула-Гарганскіх]]. ==== Узгоркі і раўніны ==== Рэгіёны [[Таскана]], [[Умбрыя]] і [[Марке]] — самыя [[Пагорак|пагорыстыя]]: узвышшы займаюць каля 70 % іхняй плошчы. [[Апулія]], наадварот, з’яўляецца самым [[Раўніна|раўнінным]] рэгіёнам Італіі (каля 50 % тэрыторыі). Менавіта тут ляжыць самая вялікая раўніна паўвострава — [[Тавальерэ-дэле-Пулье]]. У паўднёвай частцы Лацыа знаходзіцца [[Панцінскія палі]], якая калісьці былі [[Балота|балоцістай]] раўнінай, затым асушаная. ==== Карставыя з’явы ==== [[Карст]] шырока распаўсюджаны ў Умбра-Маркскіх Апенінах, дзе знаходзяцца вядомыя пячоры [[Фразасі (пячоры)|Фразасі]], а таксама на плато [[Мурджэ (плато)|Мурджэ]] (Апулія), у нетрах якога раскінуліся пячоры [[Кастэлана (пячоры)|Кастэлана]]. === Гідраграфія === ==== Рэкі ==== {{Гл. таксама|Рэкі Італіі}} [[Файл:Castel Sant´Angelo - Roma (Mausoleo de Adriano).jpg|міні|[[Тыбр]] у [[Рым]]е, паблізу [[Мост Сант-Анджэла|моста Сант-Анджэла]]]] [[Файл:FirenzeDec092023 01.jpg|міні|[[Арно]] ў [[Фларэнцыя|Фларэнцыі]]]] [[Файл:Gola del Furlo 2.jpg|міні|Цясніна [[Фурло (цясніна)|Фурло]] ў рэгіёне Марке]] Два асноўныя схілы Італьянскага паўвострава — тырэнскі і адрыятычны — маюць істотныя гідраграфічныя адрозненні. Гэта абумоўлена тым, што апенінскі водападзел ссунуты ў бок Адрыятычнага мора, што на ўсходзе. У выніку рэкі гэтага схілу маюць карацейшы шлях да вусця, тады як на тырэнскім схіле сітуацыя адваротная. Самыя доўгія рэкі паўвострава, якія маюць найбольш шырокія вадазборныя басейны і самыя працяглыя прытокі, упадаюць у [[Тырэнскае мора]]. * [[Тыбр]] (''Tevere'') — галоўная рака паўвострава. З даўжынёй 405 км ён займае трэцяе месца сярод усіх рэк Італіі. Па сярэднямесячным расходзе вады (324 м³/с) Тыбр таксама трэці, але фактычна займае другое месца сярод самастойных рэк (саступаючы толькі [[По (рака)|По]]), бо рака [[Тычына (рака)|Тычына]], якая мае большы паказчык, з’яўляецца [[прыток]]ам. Па плошчы басейна (17 375 км²) Тыбр саступае толькі рацэ По. Ён бярэ пачатак у [[Эмілія-Раманья|Эміліі-Раманьі]], але ўжо праз некалькі кіламетраў пакідае гэты рэгіён і цячэ праз Таскану, Умбрыю і Лацыа, абмываючы ўскраіны горада [[Перуджа]] і сталіцу краіны — [[Рым]]. ** [[Нера (прыток Тыбра)|Нера]] (''Nera''), прыток Тыбра, — самы доўгі прыток на паўвостраве і адзіны, даўжыня якога перавышае 100 км. Працякае праз Марке, Умбрыю і Лацыа. * [[Арно]] (''Arno'') — другая па даўжыні рака паўвострава (241 км) і восьмая ў Італіі (або чацвёртая, калі не лічыць прытокі). Цячэ выключна па тэрыторыі Тасканы, праходзячы праз [[Фларэнцыя|Фларэнцыю]]. * [[Вальтурна]] (''Volturno'') — рэцяя рака паўвострава даўжынёю 175 км (12-е месца ў Італіі). Працякае праз Малізэ і Кампанію. * Іншыя буйныя рэкі (больш за 100 км): [[Ліры (рака)|Ліры-Гарыльяна]] (Абруцы, Лацыа, Кампанія) і [[Амбронэ (рака)|Амбронэ]] (цалкам у Таскане). На [[Адрыятычнае мора|адрыятычным]] схіле ёсць пяць рэк даўжынёй больш за 100 км: * [[Атэрна-Пескара]] (152 км) — найбуйнейшая рака гэтага схілу, знаходзіцца ў Абруцах; * [[Офанта]] (цячэ праз Кампанію, Базілікату і Апулію); * [[Сангра (рака)|Сангра]] (Абруцы); * [[Метаўра]] (Марке); * [[Тронта]] (вытокі ў Лацыа, асноўнае рэчышча ў Марке). Для рэгіёна Марке ўласціва амаль паралельнае размяшчэнне рэк. Перад выхадам на пагорыстую раўніну і да мора яны праразаюць стромкія рачныя цясніны (горы). Гэта звязана з тым, што вытокі знаходзяцца ў галоўным ланцугу Апенінаў, і на шляху да ўзбярэжжа рэкам даводзіцца пераадольваць усходнія горныя пасмы. У Абруцах і Малізэ рэкі таксама цякуць паралельна, за выключэннем Атэрна-Пескары, рэчышча якой выгінаецца пад прамым вуглом. Асобна варта адзначыць сітуацыю ў Апуліі. Рэкі тут малаводныя і сустракаюцца толькі на поўначы рэгіёна. На астатняй тэрыторыі з-за адсутнасці гор і карставай прыроды глебы рэкі проста не могуць пракласціся<ref>{{cite book |author=Dinucci |date=2010 |chapter=Puglia |chapter-url=https://online.scuola.zanichelli.it/geograficamente/wp-content/uploads/Zanichelli_Dinucci_Geograficamente_vol1_16_Puglia.pdf |title=Geograficamente essenziale |publisher=Zanichelli editore |location=Bologna }}</ref>. Каб забяспечыць вадой насельніцтва, тут быў пабудаваны [[Апулійскі акведук]] — самая вялікая сістэма водазабеспячэння ў Еўропе. Сетка трубаправодаў цягнецца на 20 тысяч кіламетраў і абслугоўвае больш за 4 мільёны жыхароў<ref>{{cite web |url=https://www.aqp.it/perche-acquedotto |title=Perché Acquedotto |work=www.aqp.it |publisher=Acquedotto Pugliese |location=Bari |language=it |archive-url= |archive-date= |access-date=28 студзеня 2026 |url-status=live }}</ref>. На [[Іанічнае мора|іанічным]] схіле рэкі таксама маюць пераважна паралельны напрамак цячэння. Тры ракі перавышаюць адзнаку ў 100 км, і ўсе яны знаходзяцца ў Базілікаце: [[Базента (рака)|Базента]] (149 км, найдаўжэйшая), [[Агры (рака)|Агры]] і [[Брадана (рака)|Брадана]]. ==== Азёры ==== {{Гл. таксама|Азёры Італіі}} [[Файл:Bisenzio 1.JPG|міні|Мыс Бізенцыа на возеры [[Бальсена (возера)|Бальсена]]]] [[Файл:Lac de Nemi et Genzano di Roma.JPG|міні|Кратарнае возера [[Немі (возера)|Немі]]]] Большасць буйных азёр Італьянскага паўвострава засяроджана на тырэнскім схіле. Самы вялікі вадаём знаходзіцца ў Умбрыі — гэта возера [[Тразімена]] (128 км²), якое займае чацвёртае месца па плошчы ў Італіі. Гэта адзінае сярод буйных азёр паўвострава, якое мае не [[Вулканічнае возера|вулканічнае]], а [[Тэктанічнае возера|тэктанічна]]-[[Алювій|алювіяльнае]] паходжанне (прычым гэта самае вялікае возера такога тыпу ў краіне). Праз малую глыбіню (у сярэднім 4,3 м, максімум — не больш за 6 м<ref>{{cite book |author={{comment|AA. VV.|Autori vari}} |date=2007 |title=Guida d'Italia. Umbria (edizione speciale per la rivista Panorama) |url= |location=Milano |publisher=Touring Editore S.r.l. / Arnaldo Mondadori Editore SpA |volume=5 |page=179 |language=it }}</ref>) яго адносяць да ламінарнага тыпу. Навакольныя пагоркі ўтвараюць своеасаблівы прыродны [[амфітэатр]], павернуты да воднай гладзі. У Лацыа знаходзіцца адзінае, акрамя Тразімена, возера паўвострава плошчай больш за 100 км² — [[Бальсена (возера)|Бальсена]] (114,5 км²). Разам з азёрамі [[Брачана (возера)|Брачана]] (57,5 км²), [[Віка (возера)|Віка]] (12,1 км²) і [[Альбана (возера)|Альбана]] (6 км²) яно ўваходзіць у «чацвёрку» найбуйнейшых [[Вулканічнае возера|азёр вулканічнага паходжання]]. Іхнія воды запоўнілі старажытныя [[Вулканічны кратар|кратары]], што абумовіла галоўную асаблівасць гэтых вадаёмаў: усе яны размешчаны на вяршынях шырокіх узвышшаў, утвораных патухлымі вулканамі. Возера Бальсена займае пятае месца ў Італіі па плошчы, а Брачана — восьмае. На іанічным схіле натуральных азёр плошчай больш за 3 км² не існуе. На адрыятычным схіле ёсць толькі два возеры памерам больш за 50 км²: [[Варана (возера)|Варана]] (60,5 км²) і [[Лезіна (возера)|Лезіна]] (51,4 км²). Яны знаходзяцца непадалёк адно ад аднаго, на поўнач ад мыса [[Гаргана]]. Гэта прыбярэжныя азёры, якія ўзніклі дзякуючы дзеянню мора: яно намывала асадак, і з цягам стагоддзяў утварылася пясчаная каса, якая аддзяліла іх ад адкрытай вады. З прычыны такога паходжання вада ў іх саланаватая. Возера Варана — сёмае па велічыні ў Італіі, а возера Лезіна — дзявятае. [[Файл:Lago Trasimeno vito con il drone.jpg|міні|цэнтр|upright=3|Возера [[Тразімена]]]] === Узбярэжжа === Апенінскі паўвостраў абмываецца на захадзе [[Тырэнскае мора|Тырэнскім морам]], на поўдні — [[Іанічнае мора|Іанічным]], а на ўсходзе — [[Адрыятычнае мора|Адрыятычным]]. ==== Тырэнскае ўзбярэжжа ==== [[Файл:Argentario dal satellite.jpg|міні|Мыс [[Монтэ-Арджэнтарыа]]]] Тырэнскія берагі — самыя разнастайныя: тут шмат [[мыс]]аў, [[Заліў|заліваў]], паўастравоў і [[Востраў|астравоў]]. Калі рухацца з поўначы на поўдзень, у Таскане спачатку цягнецца нізкі і прамы ўчастак узбярэжжа [[Версілія|Версіліі]]. Затым ідуць мыс [[П’ямбіна (мыс)|П’ямбіна]], заліў Фалоніка і мыс [[Монтэ-Арджэнтарыа]]. Апошні злучаны з асноўнай часткай сушы дзвюма пясчанымі косамі — [[Томбала-дэла-Джанела]] і [[Томбала-дэла-Фенілья]], якія ўтвараюць лагуну [[Арбетэла (лагуна)|Арбетэла]]. Непадалёк ад тасканскіх берагоў ляжыць [[Тасканскі архіпелаг]], у склад якога ўваходзіць востраў [[Эльба (востраў)|Эльба]] — самы вялікі сярод «малых астравоў» Італьянскага рэгіёна (пасля [[Мальта (востраў)|Мальты]]). [[Файл:Promontorio.jpeg|міні|злева|Мыс [[Чырчэа (гара)|Чырчэа]], від з возера [[Сабаўдзія (возера)|Сабаўдзія]]]] У Лацыа спачатку ідзе доўгі ўчастак нізкага берага з чатырма шырокімі дугападобнымі выгінамі. Далей размешчаны мыс-гара [[Чырчэа (гара)|Чырчэа]], заліў Тэрачына, мыс [[Гаэта]] і [[Гаэта (заліў)|аднайменны заліў]]. На поўдзень ад гэтага заліва знаходзяцца [[Панцінскія астравы]]. У Кампаніі адкрываецца [[Неапалітанскі заліў]]. Ён ляжыць паміж мысам [[Мізена (мыс)|Мізена]] і [[Сарэнційскі паўвостраў|Сарэнційскім паўвостравам]], які вылучаецца сваім маляўнічым высокім і скалістым берагам. Ад адкрытага мора Неапалітанскі заліў аддзяляюць астравы [[Кампанскі архіпелаг|Кампанскага архіпелага]]. На поўдзень ад Сарэнційскага паўвострава знаходзіцца [[Салернскі заліў]], за якім цягнецца яшчэ адзін участак высокага скалістага ўзбярэжжа — горны масіў [[Чылента]]. За межамі Чылента высокі бераг працягваецца на кароткім тырэнскім адрэзку Базілікаты і далей у Калабрыі аж да заліва [[Сант-Эўфемія (заліў)|Сант-Эўфемія]]. Следам ідзе яшчэ адзін невялікі ўчастак высокага ўзбярэжжа да заліва [[Джоя-Таўра (заліў)|Джоя-Таўра]], пасля якога адкрываецца [[Месінскі праліў]], што злучае Тырэнскае мора з [[Іанічнае мора|Іанічным]] і адасабляе Калабрыю ад вострава [[Сіцылія]]. ==== Іанічнае ўзбярэжжа ==== [[Файл:Gulf of Calabria.PNG|міні|upright|Залівы вакол Калабрыі]] У [[Іанічнае мора|Іанічным моры]], адразу за Месінскім пралівам, пачынаецца [[Калабрыя|калабрыйскае]] ўзбярэжжа. Тут выступае горны масіў [[Аспрамонтэ]], які ўтварае мыс [[Меліта-дзі-Порта-Сальва|Пунта-Меліта]] (самы паўднёвы пункт Італьянскага паўвострава) і мыс [[Спартывента (мыс, Калабрыя)|Спартывента]]<ref name="treccani.it"/><ref>{{Cite web |url=https://www.treccani.it/enciclopedia/capo-spartivento_(Enciclopedia-Italiana)/ |title=SPARTIVENTO, Capo - Enciclopedia |work=Treccani |language=it |access-date=28 студзеня 2026 |url-status=live }}</ref>. Затым цягнецца ўчастак высокага берага да заліва [[Сквілачэ (заліў)|Сквілачэ]]. Пасля яго высокае ўзбярэжжа працягваецца да заліва [[Карыльяна (заліў)|Карыльяна]] і вялізнага заліва [[Таранта (заліў)|Таранта]] — самага буйнога ў Італіі<ref>{{cite web |url=https://www.laterradipuglia.it/benvenuti-in-puglia/regione-puglia/i-golfi-della-puglia |title=I golfi della Puglia |work=laterradipuglia.it |language=it |access-date=28 студзеня 2026 |url-status=live }}</ref>. Унутры гэтага заліва, непадалёк ад [[Таранта|горада, які даў яму назву]], размешчаны невялікі архіпелаг астравоў [[Керадзі (астравы)|Керадзі]]. Іанічнае ўзбярэжжа Базілікаты — нізіннае і пясчанае. Далей, ужо на тэрыторыі Апуліі, пачынаецца паўвостраў [[Саленціна]]. На ягоным іанічным баку нізкія ўчасткі берага чаргуюцца з высокімі аж да мыса [[Санта-Марыя-дзі-Леўка]]. Гэта крайні паўднёва-ўсходні пункт Італьянскага паўвострава, за межамі якога пачынаецца Адрыятычнае мора<ref>{{cite web |url=http://www.iho-ohi.net/iho_pubs/standard/S-23/S23_1953.pdf |title=Limits of Oceans and Seas, 3rd edition |date=1953 |work=iho-ohi.net |publisher=International Hydrographic Organization |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008191433/http://www.iho-ohi.net/iho_pubs/standard/S-23/S23_1953.pdf |archive-date=8 кастрычніка 2011 |access-date=28 студзеня 2026 |url-status=live }}</ref>. ==== Адрыятычнае ўзбярэжжа ==== [[Файл:Raggi sulla punta della Scalaccia.jpg|міні|Участак [[Рыўера Конера|рыўеры Конера]]]] Адрыятычныя берагі паўвострава Саленціна пераважна нізінныя і пясчаныя, з рэдкімі ўключэннямі высокага берага. Такі характар мясцовасці захоўваецца пры руху з поўдня на поўнач аж да заліва [[Манфрэдонія (заліў)|Манфрэдонія]], які ўтвораны выступам вялікага мыса [[Гаргана]]. Паўднёвыя і ўсходнія схілы гэтага масіва абрываюцца ў мора высокімі берагамі са шматлікімі пляжамі, схаванымі паміж скалістымі ўцёсамі. Паўночны бок, наадварот, нізкі; тут знаходзяцца два прыбярэжныя возеры — [[Лезіна (возера)|Лезіна]] і [[Варана (возера)|Варана]], аддзеленыя ад мора пясчанымі дзюнамі. На поўнач ад Гаргана ляжыць архіпелаг [[Ізоле-Трэміці|астравоў Трэміці]]. Далей на поўнач ад Гаргана ўзбярэжжа рэгіёнаў [[Малізэ]], [[Абруцы]] і [[Марке]] (а пры пераходзе ў кантынентальную Італію — і [[Раманья|Раманьі]], [[Венета]] і [[Фрыулі-Венецыя-Джулія|Фрыулі]]) застаецца тыпова нізкім і пясчаным. Гэтая паласа цягнецца прыкладна на 700 км — аж да [[Трыесцкі заліў|Трыесцкага заліва]], дзе зноў пачынаецца высокі бераг<ref>{{cite web |url=https://www.regione.fvg.it/rafvg/giunta/dettaglio.act;jsessionid=9B7097073C0AFE352F85C997CEC6251E?dir=/rafvg/cms/RAFVG/Giunta/&id=97551&ass=C07&WT.ti=Ricerca%20comunicati%20stampa#:~:text=In%20Friuli%20Venezia%20Giulia%20la,lunghezza%20di%20circa%2014%20km. |title=Ambiente: Vito firma protocollo per redazione linee guida difesa coste |date= |work=regione.fvg.it |publisher=Giunta regionale del Friuli-Venezia Giulia |language=it |archive-url= |archive-date= |access-date= |url-status=dead }}</ref>. Пасярод гэтай доўгай чарады пляжаў, якую перарываюць толькі [[Вусце ракі|вусці рэк]], у рэгіёне Марке вылучаецца мыс [[Конера (гара)|Конера]]. Ён утварае каля 20 км высокага берага, дзе пляжы заціснуты паміж каменнымі выступамі і градамі скал. Дарэчы, менавіта на лініі, якая злучае мыс Анкона (ля падножжа Конера) і мыс П’ямбіна, фіксуецца максімальная шырыня Італьянскага паўвострава — 254 км<ref name="ReferenceB"/>. Сярод іншых участкаў высокага берага варта адзначыць 10-кіламетровае [[Запаведнік|запаведнае]] узбярэжжа [[Рэгіянальны прыродны парк Монтэ-Сан-Бартала|Монтэ-Сан-Бартала]] (таксама ў Марке) і некаторыя кароткія адрэзкі ў паўднёвых Абруцах, якія чаргуюцца з пляжамі<ref>{{cite web |url=https://www.regione.abruzzo.it/system/files/ambiente/tutela-territorio/vinca/153692/3._relazione_generale.pdf |title=Piano di difesa della costa dall’erosione, dagli effetti dei cambiamenti climatici e dagli inquinamenti |date=Luglio 2020 |work=regione.abruzzo.it |publisher=Servizio Opere Marittime e Acque Marine |location=Regione Abruzzo |language=it |format= |archive-url= |archive-date= |access-date=28 студзеня 2026 |url-status=live }}</ref>. == Палітычная геаграфія == У палітычным плане Апенінскі паўвостраў ва ўласным сэнсе (выключаючы Астраўную і Кантынентальную Італіі) падзелены паміж некалькімі дзяржавамі: {| class="wikitable sortable" |- ! Назва ! Насельніцтва ! Плошча ([[Квадратны кіламетр|км²]]) ! Сталіца ! Афіцыйная мова |- |{{Сцяг|ITA}} '''[[Італьянская Рэспубліка]]<ref name=italiapeninsulare>Даныя адносяцца да рэгіёнаў [[Цэнтральная Італія|цэнтральнай]] і [[Паўднёвая Італія|паўднёвай Італіі]].</ref> |align="right"|{{formatnum:23915264}}<ref name=italiapeninsulare/> |align="right"|{{formatnum:131825.45}}<ref name=italiapeninsulare/> |[[Файл:Insigne Romanum coronatum.svg|20px]] [[Рым]] |[[Італьянская мова|італьянская]] |- |{{Сцяг|SMR}} '''[[Сан-Марына]]''' |align="right"|{{formatnum:33191}} |align="right"|61,2 |[[Файл:Coat of arms of the city of San Marino.svg|20px]] [[Сан-Марына (горад)|Горад Сан-Марына]] |[[Італьянская мова|італьянская]] |- |[[Файл:Flag of Vatican City (2023–present).svg|22px]] '''[[Ватыкан]]''' |align="right"|836 |align="right"|0,44 |[[Файл:Vatican City CoA.svg|20px]] [[Ватыкан]] |[[Італьянская мова|італьянская]], [[Лацінская мова|лацінская]] |- ! Усяго ! style="text-align:right"|{{formatnum:25102567}} ! style="text-align:right"|{{formatnum:131887.09}} ! ! |} У адміністрацыйным плане тэрыторыя Італьянскай Рэспублікі ў межах паўвострава падзяляецца на дзесяць рэгіёнаў (дзеля зручнасці падлікаў [[Таскана]] ўключана ў спіс цалкам, тады як [[Лігурыя]] і [[Эмілія-Раманья]] — поўнасцю выключаны): {| class="wikitable sortable" |- ! Назва ! Насельніцтва ! Плошча ([[Квадратны кіламетр|км²]]) ! Адміністрацыйны цэнтр ! Іншыя прызнаныя мовы |- |[[Файл:Regione-Abruzzo-Stemma.svg|20px]] [[Абруцы]] |align="right"|{{formatnum:1272627}} |align="right"|{{formatnum:10831.50}} |[[Файл:Coat of Arms of L'Aquila, Italy.svg|20px]] [[Л’Акуіла]] |[[Арберэшская мова|арберэшская]]<ref>[[Віла-Бадэса (Пескара)|Віла-Бадэса]] (фракцыя муніцыпалітэта [[Рашана]]).</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.arbitalia.it/katundet/index.htm |title=Mappa degli arbëreshë |publisher=ArbItalia.it |archive-date=8 сакавіка 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100308065637/http://www.arbitalia.it/katundet/index.htm |access-date=28 студзеня 2026 |url-status=live}}</ref> |- |[[Файл:Coat of Arms of Apulia.svg|20px]] [[Апулія]] |align="right"|{{formatnum:3907683}} |align="right"|{{formatnum:19540.52}} |[[Файл:Bari-Stemma.svg|20px]] [[Бары]] |[[Арберэшская мова|арберэшская]]<ref>Муніцыпалітэты [[К’еўці]] і [[Казальвек’ё-дзі-Пулья]].</ref><ref name=puglia>Bollettino Ufficiale della Regione Puglia — n. 45 del 28-03-2012, ''[https://trasparenza.regione.puglia.it/sites/default/files/provvedimento_amministrativo/44710_5_22-03-2012_L_5_22_03_2012.pdf Legge Regionale 22 marzo 2012, n. 5 «Norme per la promozione e la tutela delle lingue minoritarie in Puglia»]''.</ref>, [[Саленційскі грэчаскі дыялект|саленційская грэчаская]]<ref name=puglia/><ref>Муніцыпалітэты [[Калімера]], [[Карыльяна-д’Атранта]], [[Кастрын’яна-дэ’-Грэчы]], [[Мартана]], [[Марцін’яна]], [[Мельпін’яна]], [[Салета]], [[Стэрнація]], [[Цоліна]].</ref>, [[Франкаправансальская мова|франкаправансальская]]<ref name=puglia/><ref>Муніцыпалітэты [[Чэле-дзі-Сан-Віта]] і [[Фаета]].</ref> |- |[[Файл:Regione-Basilicata-Stemma.svg|20px]] [[Базіліката]] |align="right"|{{formatnum:537577}} |align="right"|{{formatnum:10073.11}} |[[Файл:Potenza-Stemma-2.svg|20px]] [[Патэнца]] |[[Арберэшская мова|арберэшская]]<ref>Муніцыпалітэты [[Барыле (Патэнца)|Барыле]], [[Джынестра (Патэнца)|Джынестра]], [[Маскіта (Патэнца)|Маскіта]], [[Сан-Кастанціна-Альбанезэ]], [[Сан-Паала-Альбанезэ]].</ref><ref>Афіцыйны сайт рэгіёну Базіліката, старонка ''[https://www.regione.basilicata.it/giunta/site/giunta/department.jsp?dep=100056&area=109477 Promozione e salvaguardia delle minoranze linguistiche] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240927214150/https://www.regione.basilicata.it/giunta/site/giunta/department.jsp?dep=100056&area=109477 |date=27 верасня 2024 }}''</ref> |- |[[Файл:Coat of arms of Calabria.svg|20px]] [[Калабрыя]] |align="right"|{{formatnum:1846610}} |align="right"|{{formatnum:15221.61}} |[[Файл:Coat of arms of Catanzaro.svg|20px]] [[Катандзара]] |[[Арберэшская мова|арберэшская]]<ref>Муніцыпалітэты [[Акуафармоза]], [[Вакарыдза-Альбанезэ]], [[Карафа-дзі-Катандзара]], [[Карыльяна-Расана]] (фракцыя Канцінела), [[Кастрарэджа]], [[Лунгра]], [[Маіда (Катандзара)|Маіда]] (фракцыя [[Маіда (Катандзара)#Вена-дзі-Маіда|Вена-дзі-Маіда]]), [[Платачы (Казенца)|Платачы]], [[Сан-Базілэ (Казенца)|Сан-Базілэ]], [[Сан-Бенедэта-Улана]], [[Сан-Дземетрыа-Каронэ]], [[Сан-Джорджа-Альбанезэ]], [[Санта-Катэрына-Альбанезэ]], [[Сан-Козма-Альбанезэ]], [[Сан-Марціна-дзі-Фініта]], [[Санта-Сафія-д’Эпіра]], [[Спецана-Альбанезэ]], [[Фальканара-Альбанезэ]], [[Фірма (Казенца)|Фірма]], [[Франшыта]], [[Чывіта (Казенца)|Чывіта]], [[Чэрцэта]].</ref><ref name=morisciano>Antonio Morisciano, [http://sanita.formez.it/sites/all/files/2_azione_minoranze_linguistiche_calabria.pdf Le minoranze Linguistiche nella Regione Calabria]</ref>, [[Гвардыёльскі дыялект аксітанскай мовы|гвардыёльская аксітанская]]<ref name=morisciano/><ref>Муніцыпалітэт [[Гуардзія-П’емантэзэ]].</ref>, [[Калабрыйскі грэчаскі дыялект|калабрыйская грэчаская]]<ref name=morisciano/><ref>Муніцыпалітэты [[Афрыка (Калабрыя)|Афрыка]], [[Багаладзі]], [[Бова (Калабрыя)|Бова]], [[Бова-Марына]], [[Бранкалеонэ (Калабрыя)|Бранкалеонэ]], [[Кандафуры]], [[Меліта-дзі-Порта-Сальва]], [[Рагудзі]], [[Ракафортэ-дель-Грэка]], [[Сан-Ларэнца (Калабрыя)|Сан-Ларэнца]], [[Стайці]].</ref> |- |[[Файл:Regione-Campania-Stemma.svg|20px]] [[Кампанія (Італія)|Кампанія]] |align="right"|{{formatnum:5609536}} |align="right"|{{formatnum:13670.60}} |[[Файл:Napoli-Stemma (without ornaments).svg|20px]] [[Неапаль]] |[[Арберэшская мова|арберэшская]]<ref>Муніцыпалітэт [[Грэчы]].</ref><ref>[http://www.minoranzelinguistiche.provincia.tn.it/binary/pat_minoranze_2011/normativa_regioni/LR_14_2004_Regione_Campania.1375433089.pdf Legge regionale 20 dicembre 2004, n. 14].</ref> |- |[[Файл:Lazio Coat of Arms.svg|20px]] [[Лацыа]] |align="right"|{{formatnum:5720536}} |align="right"|{{formatnum:17231.72}} |[[Файл:Roma-Stemma-2.svg|20px]] [[Рым]] | - |- |[[Файл:Regione-Molise-Stemma.svg|20px]] [[Малізэ]] |align="right"|{{formatnum:290636}} |align="right"|{{formatnum:4460.44}} |[[Файл:Campobasso-Stemma.svg|20px]] [[Кампабаса]] |[[Арберэшская мова|арберэшская]]<ref>Муніцыпалітэты [[Кампамарына]], [[Мантэчыльфонэ]], [[Портаканонэ]] і [[Уруры]].</ref><ref name=molise>Афіцыйны сайт рэгіёна Малізэ, старонка ''[https://www.regione.molise.it/flex/cm/pages/ServeBLOB.php/L/IT/IDPagina/17801 Minoranze linguistiche]''.</ref>, [[Харвацкая мова|харвацкая]]<ref name=molise/><ref>Муніцыпалітэты [[Акуавіва-Калекрочэ]], [[Мантэмітра]], [[Сан-Фелічэ-дэль-Малізэ]] і [[Тавена]].</ref> |- |[[Файл:Coat of arms of Marche.svg|20px]] [[Марке]] |align="right"|{{formatnum:1484298}} |align="right"|{{formatnum:9344.29}} |[[Файл:Stemma della Repubblica di Ancona.png|20px]] [[Анкона]] | - |- |[[Файл:Coat of arms of Tuscany.svg|20px]] [[Таскана]] |align="right"|{{formatnum:3661981}} |align="right"|{{formatnum:22987.44}} |[[Файл:FlorenceCoA.svg|20px]] [[Фларэнцыя]] | - |- |[[Файл:Regione-Umbria-Stemma.svg|20px]] [[Умбрыя]] |align="right"|{{formatnum:856407}} |align="right"|{{formatnum:8464.22}} |[[Файл:Perugia-Stemma.svg|20px]] [[Перуджа]] | - |- ! Усяго ! style="text-align:right"|{{formatnum:23915264}} ! style="text-align:right"|{{formatnum:131825.45}} ! ! |} == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ВП-парталы|Геаграфія}} [[Катэгорыя:Міжземнае мора]] [[Катэгорыя:Геаграфія Італіі]] [[Катэгорыя:Паўвостравы Еўропы]] es4hpgl8mop6d8dk2vnu382cxltnnr1 Армянская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка 0 56245 5156182 5088235 2026-06-20T01:30:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156182 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва = Армянская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка |саманазва = {{lang-hy|Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն}} |статус = [[Унітарная дзяржава]] ([[1920]] — [[1922]])<br />Рэспубліка ў складзе СССР ([[1922]] — [[1991]]) |сцяг = Flag of Armenian SSR.svg |описание_флага = [[Сцяг Армянскай ССР]] |герб = Emblem of the Armenian Soviet Socialist Republic (1937–1990), Emblem of Armenia (1990–1992).svg |описание_герба = [[Герб Армянскай ССР]] |карта = Armenian SSR in the Soviet Union.svg |описание = |p1 = Першая Рэспубліка Арменія |flag_p1 = Flag of Armenia.svg |p2 = |flag_p2 = |p3 = |flag_p3 = |p4 = |flag_p4 = |образовано = [[29 лістапада]] [[1920]]<br /> |ликвидировано = [[23 жніўня]] [[1990]]/[[26 снежня]] [[1991]] |s1 = Рэспубліка Арменія |flag_s1 = Flag of Armenia.svg |s2 = |flag_s2 = |дэвіз = «[[Пралетарыі ўсіх краін, яднайцеся!|Պրոլետարներ բոլոր երկրների, միացե՜ք։]]» |сталіца = [[Ерэван]] |города = | абразавана 29 лістапада 1920 | у складзе СССР з 30 снежня 1922 па 26 снежня 1991 |мова = [[Армянская мова|армянская]], [[Руская мова|руская]] |валюта = [[савецкі рубель]] <!-- |дадатковы_параметр = Гімн--> |гімн = [[Гімн Армянскай ССР]] |плошча = 29,8 тыс. км²<br />15-я у СССР |насельніцтва =3,287 тыс. чал.<br />13-я у СССР |форма_кіравання = [[Савецкая рэспубліка]] |тытул_кіраўнікоў = Старшыня Ваеннага рэвалюцыйнага камітэта |кіраўнік1 = першы - [[Саркіс Іванавіч Кас’ян]] |год_кіраўніка1 = 1920 |тытул_кіраўнікоў2 = Старшыня Вярхоўнага Савета |кіраўнік2 = апошні - [[Лявон Акопавіч Тэр-Петрасян]] |год_кіраўніка2 = 1990 |дадатковы_параметр = [[Часавыя паясы]] |змесціва_параметру = +4 |дадатковы_параметр1 =Узнагароды |змесціва_параметру1 ={{Ордэн Леніна|1958|тып=регіён}} {{Ордэн Леніна|1968|тып=регіён}} {{Ордэн Леніна|1978|тып=регіён}} {{Ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі|1970|тып=регіён}} {{Ордэн Сяброўства народаў|1972|тып=регіён}} |прим = }} [[Файл:Map of Soviet Armenia.gif|thumb|290px|right|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Армянскай ССР]] {{Гісторыя Арменіі|states}} '''Армянская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка''' ({{lang-hy|Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն}}) — адна з саюзных рэспублік [[СССР]]. Праіснавала з 30 снежня 1922 года па 30 жніўня 1991 года. == Афіцыйная назва == У 1922—1927 гадах афіцыйная назва рэспубліка гучала па-руску як «Социалистическая Советская Республика Армения», а па-армянску «Аястані Соцыалістакан Хорэрдайін Анрапетуцюн». Затым назва была зменена на «Армянская ССР», адпаведна ў армянскай назве форма «аястані» («Арменіі») была зменена на прыметнік «айкакан» («армянская»), акрамя таго, словы «савецкі» і «сацыялістычны» памяняліся месцамі. Афіцыйная назва Армянскай ССР на рускай мове далей не змянялася, але армянская назва змянілася яшчэ два разы, разам з афіцыйна змененым перакладам на армянскую мову тэрмінаў «савецкі» і «рэспубліка». У 1940 годзе ў якасці пераклада абодвух тэрмінаў замест армянскіх калек былі узяты прамыя запазычанні, і назва была зменена на «Айкакан Советакан Соцыалістакан Рэспубліка». У 1966 годзе быў адноўлены ранейшы тэрмін для «рэспублікі» (для «савецкі» застаўся русізм), і ў канчатковай рэдакцыі назва рэспублікі выглядала як «Айкакан Советакан Соцыалістакан Анрапетуцюн». == Узнагароды == Армянская ССР была ўзнагароджана трыма [[ордэн Леніна|ардэнамі Леніна]] (1958, 1968, 1978), [[ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі|ордэнам Кастрычніцкай Рэвалюцыі]] (1970) і [[Ордэн Дружбы народаў (СССР)|ордэнам Дружбы народаў]] (1972). == Гісторыя Армянскай ССР == Армянская ССР была абразавана 29 лістапада 1920 года. У яе склад былі ўключаны наступныя тэрыторыі былой Расійская імперыі: * 5 уездаў Эрыванскай губерні — Александропальскі, Нор-Баязецкі, Эчміадзінскі, Эрыванскі, Шарура-Даралагезскі, а таксама * частка Зангезурскага ўезда [[Елізаветпальская губерня|Елізаветпальскай губерні]], * Дыліжанская цясніна Казахскага ўезда, а таксама Краснасельскі раён і Гедзікчайскі басейн [[Елізаветпальская губерня|Елізаветпальскай губерні]], * раён Агбаба (пазней раён Амасія) [[Карская вобласць|Карскай вобласці]], * вобласць Лоры-Памбак Тыфліскай губерні. З 12 сакавіка 1922 года з'яўлялась часткаю [[ЗСФСР|Закаўказскай Савецкай Федэратыўнай Сацыялістычнай Рэспублікі]] (ЗСФСР). З 30 снежня 1922 года ў складзе ЗСФСР уваходзіць у СССР. З 5 снежня 1936 года ўваходзіла непасрэдна ў склад СССР як саюзная рэспубліка. 23 жніўня 1990 года Вярхоўны Савет Армянскай ССР прыняў «Дэкларацыю аб незалежнасці Арменіі», якая адзначыла пачатак працэса сцверджання незалежнай дзяржаўнасці. Было аб'яўлена, што на ўсей тэрыторыі Рэспублікі Арменія дзейнічаюць толькі Канстытуцыя і законы Рэспублікі Арменія. Таксама было аб'яўлена аб стварэнні Ўзброенных Сіл Арменіі. 17 сакавіка 1991 года Арменія перашкодзіла правядзенню рэферэндума аб захаванні СССР на тэрыторыі рэспублікі. 21 верасня 1991 года быў праведзены рэферэндум аб выхадзе са складу СССР: «Ці згодны вы, каб Рэспубліка Арменія была незалежнай дэмакратычнай дзяржавай па-за складам СССР?»<ref>[http://www.yeltsincenter.ru/digest/release/den-za-dnem-21-sentyabrya-1991-goda Референдум: точки над «I»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150404103940/http://www.yeltsincenter.ru/digest/release/den-za-dnem-21-sentyabrya-1991-goda |date=4 красавіка 2015 }} // Расійская газета, 21 верасня 1991, № 197 (243).</ref>. Большасць грамадзян, якія мелі выбарчае права, адказалі на гэтае пытанне сцвярджальна<ref>[http://www.yeltsincenter.ru/digest/release/den-za-dnem-23-sentyabrya-1991-goda Армения тоже стала независимой] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150404114704/http://www.yeltsincenter.ru/digest/release/den-za-dnem-23-sentyabrya-1991-goda |date=4 красавіка 2015 }} // Звесткі, 23 верасня 1991, № 227 (23493).</ref>. 23 верасня 1991 года Вярхоўны Савет Арменіі па выніках рэферэндума зноў абвясціў незалежнасць Арменіі. Армянская ССР фармальна заставалася ў складзе СССР да яго распаду 26 снежня 1991 года, паколькі не былі да канца выкананыя працэдуры, прадугледжаныя Законам СССР «Аб парадку рашэння пытанняў, звязаных з выхадам саюзнай рэспублікі з СССР» ад 3 красавіка 1990 года<ref>{{Cite web |url=http://cccp-kpss.narod.ru/arhiv/zagrazhd/IZSTEPH.HTM |title=О проекте Конституции Российской Советской Федерации |access-date=18 сакавіка 2017 |archive-date=18 мая 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518100509/http://cccp-kpss.narod.ru/arhiv/zagrazhd/IZSTEPH.HTM |url-status=dead }}</ref>. == Культура Армянскай ССР == У Армянскай ССР выходзілі рэспубліканскія газеты «Советакан Аястан» (на армянскай мове), «Камуніст» (на рускай мове), «Савет Эрменістаны» (на азербайджанскай мове) и «Рыа Таза» (на курдскай мове). == Кіраўнікі Армянскай ССР == {| class="wikitable standard" |- !Першы сакратар ЦК Кампартыі Арменіі||Перыяд на пасадзе |- |Аліханян, Геворк Саркісавіч|| align="center" | 1920—1921 |- |Лукашын, Сяргей Лук'янавіч|| align="center" | 1921—1922 |- |Іоанісян, Ашот Гарэгінавіч|| align="center" | 1922—1927 |- |Асепян, Гайк Александравіч|| align="center" | 1927—1928 |- |Кастанян, Айказ Аркадзевіч|| align="center" | 1928—1930 |- |Ханджан, Агасі Гевондавіч|| align="center" | 1930—1936 |- |Аматуні, Аматуні Семёнавіч|| align="center" | 1936—1937 |- |Аруцінаў, Грыгорый Арцёмавіч|| align="center" | 1937—1953 |- |Таўмасян, Сурэн Акопавіч|| align="center" | 1953—1960 |- |Зарабян, Якаў Мікітавіч|| align="center" | 1960—1966 |- |Качынян, Антон Ервандавіч|| align="center" | 1966—1974 |- |Дземірчан, Карэн Серобавіч|| align="center" | 1974—1988 |- |Аруцюнян, Сурен Гургенавіч|| align="center" | 1988—1990 |- |Маўсесян, Уладзімір Мігранавіч|| align="center" | 1990—1990 |- |Пагасян, Сцяпан Карапетавіч|| align="center" | 1990—1991 |- |Саркісян, Арам Гаспаравіч|| align="center" | 1991—1991 |} <br /> {| class="wikitable standard" |- !Кіраўнік дзяржавы||Перыяд на пасадзе||Назва пасады |- |Кас'ян, Саркіс Іванавіч||1920—1921; 1928—1930||Старшыня Ваеннага рэвалюцыйнага камітэта |- |Мяснікян, Аляксандр Фёдаравіч||1921—1922||Старшыня Совнаркама |- |Амбарцумян, Саркіс Саакавіч||1922—1925||Старшыня ЦІК |- |Карынян, Арташэс Баласіевіч||1925—1928||Старшыня ЦІК |- |Ананян, Армен Арцёмавіч||1930—1933||Старшыня ЦІК |- |Марцыкян, Серго Мікалаевіч||1933—1936||Старшыня ЦІК |- |Анесаглян, Геворг Сарыбекавіч||1936—1937||Старшыня ЦІК |- |Папян, Мацак Пятросавіч||1937—1938; 1938—1954||Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета |- |Акопджанян, Хачык Місакавіч||1938—1938||Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета |- |Арушанян, Шмавон Мінасавіч||1954—1963||Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета |- |Аруцюнян, Нагуш Хачатуравіч||1963—1975||Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета |- |Саркісаў, Бабкен Есаевіч||1975—1985||Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета |- |Васканян, Грант Мушегавіч||1985—1990||Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета |- |Тэр-Петрасян, Лявон Акопавіч||1990—1991||Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета |} <br /> {| class="wikitable standard" |- !Кіраўнік урада||Перыяд на пасадзе||Назва пасады |- |Лукашын, Сяргей Лук'янавіч||1922—1925||Старшыня Совнаркама |- |Амбарцумян, Саркіс Саакавіч||1925—1928; 1937—1937||Старшыня Совнаркама |- |Тэр-Габрыэлян, Саак Мірзоевіч||1928—1935||Старшыня Совнаркама |- |Гулоян, Арам Арамавіч||1935—1937||Старшыня Совнаркама |- |Пірузян, Арам Сяргеявіч||1937—1945||Старшыня Совнаркама |- |Саркісян, Агасі Саламонавіч||1945—1947||Старшыня Савета Міністраў |- |Карапецян, Саак Карапетавіч||1947—1952||Старшыня Савета Міністраў |- |Качынян, Антон Ервандовіч||1952—1966||Старшыня Савета Міністраў |- |Мурадзян, Бадал Амаякавіч||1966—1972||Старшыня Савета Міністраў |- |Арзуманян, Грыгорый Агафонавіч||1972—1976||Старшыня Савета Міністраў |- |Саркісян, Фадзей Тачатавіч||1977—1989||Старшыня Савета Міністраў |- |Маркар'янц, Уладзімір Сурэнавіч||1989—1990||Старшыня Савета Міністраў |- |Манукян, Вазген Мікаэлавіч||1990—1991||Старшыня Савета Міністраў |} == Армянская ССР у філатэліі == <center><gallery perrow="5" widths="160" heights="160" caption="[[Паштовая марка|Паштовыя маркі]] СССР" showfilename="yes"> Файл:The Soviet Union 1937 CPA 577 stamp (Arms of Armenia).jpg|Паштовая марка, 1938 год Файл:StampUSSR1950CPA1572.jpg|Паштовая марка, 1950 год Файл:StampUSSR1950CPA1573.jpg|Паштовая марка, 1950 год </gallery></center> {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.mining-enc.ru/a/armyanskaya-sovetskaya-socialisticheskaya-respublika/ Армянская ССР] на сайце «Горная энцыклапедыя» * [http://ru.wikisource.org/wiki/ Вытворчасць прамысловай прадукцыі ў Армянскай ССР па гадам] {{Рэспублікі СССР}} {{Дзяржаўныя ўтварэнні перыяду Грамадзянскай вайны і станаўлення СССР, 1917—1924}} [[Катэгорыя:Армянская ССР| ]] jinoro2ybtiv192li460h54rscrcrie Генры Уодсуарт Лангфела 0 58624 5156122 4515388 2026-06-19T21:32:43Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5156122 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Генры Уодсварт Лангфела | Арыгінал імя = Henry Wadsworth Longfellow | Фота = Henry Wadsworth Longfellow - Project Gutenberg eText 16786.jpg | Шырыня = | Подпіс = Генры Лангфела | Імя пры нараджэнні = | Грамадзянства = {{USA}} | Род дзейнасці = Паэт | Гады актыўнасці = | Кірунак = [[Рамантызм]] | Жанр = | Дэбют = | Прэміі = | Роспіс = Henry Wadsworth Longfellow Signature.svg | Lib = | Сайт = | Вікітэка = }} '''Генры Уодсуарт Лангфела''' ({{lang-en|Henry Wadsworth Longfellow}}; {{ДН|27|2|1807}}, [[Портленд (Мэн)|Портленд]], [[Мэн (штат)|штат Мэн]], ЗША — {{ДС|24|3|1882}}) — амерыканскі [[паэт]] і [[празаік]]. == Біяграфія == Скончыў Боўдайнскі каледж (1825), вышэйшую адукацыю атрымаў у [[Еўропа|Еўропе]] (1826—1829). У 1836—1854 гг. прафесар літаратуры [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскага ўніверсітэта]] . Замежны член Пецярбургскай АН (з 1872 года). == Творчасць == Друкаваўся з 1820 года. Аўтар рамантычных [[Паэзія|паэтычных]] зборнікаў «Галасы ночы» (1839), «Вершы пра рабства» (1842), «Пералётныя птушкі» (1858), паэм «Эванджэліна» (1847), «Сватанне Майлза Стэндыша» (1858), [[раман]]аў «Гіперыён» (1839), «Кавана» (1849), кнігі [[нарыс]]аў «За акіянам» (1835) і інш. Сусветную вядомасць прынесла [[паэма]] «Спеў аб [[Гаявата|Гаяваце]]» (1855), напісаная на аснове [[Індзейцы|індзейскіх]] паданняў. Паэма апявае прыгажосць і мудрасць чалавека, які жыве адным жыццём з прыродай. Пераклаў «Боскую камедыю» [[Дантэ]], склаў і пераклаў зборнік «Паэты і паэзія Еўропы» (1846), анталогію «Вершы пра мясцовасці» (т. 1-31, 1876—1879). == Беларускія пераклады == * «Ручаінка і вал» / Перакл. [[Юрый Жалезка|Ю. Жалезкі]] // Annus Albaruthenicus = Год Беларускі. № 1/2000; * «Спеў аб Гаяваце» / Перакл. [[А. Куляшоў|А. Куляшова]] Асобныя творы пераклалі [[Ю. Гаўрук]] і [[А. Мардвілка]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.youtube.com/watch?v=hQsnG9xdMKM Г. Лангфэла. Спеў аб Гаяваце. Уступ. Пераклад А. Куляшова (аудыё)] {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лангфела Генры}} [[Катэгорыя:Паэты ЗША]] [[Катэгорыя:Англамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Портлендзе (Мэн)]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Кембрыджы (Масачусетс)]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі ЗША]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Гарвардскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Паэты XIX стагоддзя]] esodup2y0g1fluvf1glk15rllp5hzui 5156123 5156122 2026-06-19T21:34:28Z JerzyKundrat 174 JerzyKundrat перанёс старонку [[Генры Лангфела]] у [[Генры Уодсуарт Лангфела]]: Уніфікацыя назваў 5156122 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Генры Уодсварт Лангфела | Арыгінал імя = Henry Wadsworth Longfellow | Фота = Henry Wadsworth Longfellow - Project Gutenberg eText 16786.jpg | Шырыня = | Подпіс = Генры Лангфела | Імя пры нараджэнні = | Грамадзянства = {{USA}} | Род дзейнасці = Паэт | Гады актыўнасці = | Кірунак = [[Рамантызм]] | Жанр = | Дэбют = | Прэміі = | Роспіс = Henry Wadsworth Longfellow Signature.svg | Lib = | Сайт = | Вікітэка = }} '''Генры Уодсуарт Лангфела''' ({{lang-en|Henry Wadsworth Longfellow}}; {{ДН|27|2|1807}}, [[Портленд (Мэн)|Портленд]], [[Мэн (штат)|штат Мэн]], ЗША — {{ДС|24|3|1882}}) — амерыканскі [[паэт]] і [[празаік]]. == Біяграфія == Скончыў Боўдайнскі каледж (1825), вышэйшую адукацыю атрымаў у [[Еўропа|Еўропе]] (1826—1829). У 1836—1854 гг. прафесар літаратуры [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскага ўніверсітэта]] . Замежны член Пецярбургскай АН (з 1872 года). == Творчасць == Друкаваўся з 1820 года. Аўтар рамантычных [[Паэзія|паэтычных]] зборнікаў «Галасы ночы» (1839), «Вершы пра рабства» (1842), «Пералётныя птушкі» (1858), паэм «Эванджэліна» (1847), «Сватанне Майлза Стэндыша» (1858), [[раман]]аў «Гіперыён» (1839), «Кавана» (1849), кнігі [[нарыс]]аў «За акіянам» (1835) і інш. Сусветную вядомасць прынесла [[паэма]] «Спеў аб [[Гаявата|Гаяваце]]» (1855), напісаная на аснове [[Індзейцы|індзейскіх]] паданняў. Паэма апявае прыгажосць і мудрасць чалавека, які жыве адным жыццём з прыродай. Пераклаў «Боскую камедыю» [[Дантэ]], склаў і пераклаў зборнік «Паэты і паэзія Еўропы» (1846), анталогію «Вершы пра мясцовасці» (т. 1-31, 1876—1879). == Беларускія пераклады == * «Ручаінка і вал» / Перакл. [[Юрый Жалезка|Ю. Жалезкі]] // Annus Albaruthenicus = Год Беларускі. № 1/2000; * «Спеў аб Гаяваце» / Перакл. [[А. Куляшоў|А. Куляшова]] Асобныя творы пераклалі [[Ю. Гаўрук]] і [[А. Мардвілка]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.youtube.com/watch?v=hQsnG9xdMKM Г. Лангфэла. Спеў аб Гаяваце. Уступ. Пераклад А. Куляшова (аудыё)] {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лангфела Генры}} [[Катэгорыя:Паэты ЗША]] [[Катэгорыя:Англамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Портлендзе (Мэн)]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Кембрыджы (Масачусетс)]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі ЗША]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Гарвардскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Паэты XIX стагоддзя]] esodup2y0g1fluvf1glk15rllp5hzui 5156129 5156123 2026-06-19T21:40:26Z JerzyKundrat 174 5156129 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Генры Уодсварт Лангфела | Арыгінал імя = Henry Wadsworth Longfellow | Фота = Henry Wadsworth Longfellow - Project Gutenberg eText 16786.jpg | Шырыня = | Подпіс = Генры Лангфела | Імя пры нараджэнні = | Грамадзянства = {{USA}} | Род дзейнасці = Паэт | Гады актыўнасці = | Кірунак = [[Рамантызм]] | Жанр = | Дэбют = | Прэміі = | Роспіс = Henry Wadsworth Longfellow Signature.svg | Lib = | Сайт = | Вікітэка = }} '''Генры Уодсуарт Лангфела''' ({{lang-en|Henry Wadsworth Longfellow}}; {{ДН|27|2|1807}}, [[Портленд (Мэн)|Портленд]], [[Мэн (штат)|штат Мэн]], ЗША — {{ДС|24|3|1882}}) — амерыканскі [[паэт]] і [[празаік]]. == Біяграфія == Скончыў Боўдайнскі каледж (1825), вышэйшую адукацыю атрымаў у [[Еўропа|Еўропе]] (1826—1829). У 1836—1854 гг. прафесар літаратуры [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскага ўніверсітэта]] . Замежны член Пецярбургскай АН (з 1872 года). == Творчасць == Друкаваўся з 1820 года. Аўтар рамантычных [[Паэзія|паэтычных]] зборнікаў «Галасы ночы» (1839), «Вершы пра рабства» (1842), «Пералётныя птушкі» (1858), паэм «Эванджэліна» (1847), «Сватанне Майлза Стэндыша» (1858), [[раман]]аў «Гіперыён» (1839), «Кавана» (1849), кнігі [[нарыс]]аў «За акіянам» (1835) і інш. Сусветную вядомасць прынесла [[паэма]] «Спеў аб [[Гаявата|Гаяваце]]» (1855), напісаная на аснове [[Індзейцы|індзейскіх]] паданняў. Паэма апявае прыгажосць і мудрасць чалавека, які жыве адным жыццём з прыродай. Пераклаў «Боскую камедыю» [[Дантэ]], склаў і пераклаў зборнік «Паэты і паэзія Еўропы» (1846), анталогію «Вершы пра мясцовасці» (т. 1-31, 1876—1879). == Беларускія пераклады == * «Ручаінка і вал» / Перакл. [[Юрый Жалезка|Ю. Жалезкі]] // Annus Albaruthenicus = Год Беларускі. № 1/2000; * «Спеў аб Гаяваце» / Перакл. [[А. Куляшоў|А. Куляшова]] Асобныя творы пераклалі [[Ю. Гаўрук]] і [[А. Мардвілка]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Литаратура == * {{Крыніцы/БЭ|9|Лангфела Генры Уодсуарт|Камароўская Т. Я.}} == Спасылкі == * [https://www.youtube.com/watch?v=hQsnG9xdMKM Г. Лангфэла. Спеў аб Гаяваце. Уступ. Пераклад А. Куляшова (аудыё)] {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лангфела Генры}} [[Катэгорыя:Паэты ЗША]] [[Катэгорыя:Англамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Портлендзе (Мэн)]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Кембрыджы (Масачусетс)]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі ЗША]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Гарвардскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Паэты XIX стагоддзя]] jqd41zvfr12gptzcla6m3lc09aszwll 5156130 5156129 2026-06-19T21:42:31Z JerzyKundrat 174 5156130 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Генры Уодсуарт Лангфела''' ({{lang-en|Henry Wadsworth Longfellow}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі [[паэт]] і [[празаік]]. == Біяграфія == Скончыў Боўдайнскі каледж (1825), вышэйшую адукацыю атрымаў у [[Еўропа|Еўропе]] (1826—1829). У 1836—1854 гг. прафесар літаратуры [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскага ўніверсітэта]] . Замежны член Пецярбургскай АН (з 1872 года). == Творчасць == Друкаваўся з 1820 года. Аўтар рамантычных [[Паэзія|паэтычных]] зборнікаў «Галасы ночы» (1839), «Вершы пра рабства» (1842), «Пералётныя птушкі» (1858), паэм «Эванджэліна» (1847), «Сватанне Майлза Стэндыша» (1858), [[раман]]аў «Гіперыён» (1839), «Кавана» (1849), кнігі [[нарыс]]аў «За акіянам» (1835) і інш. Сусветную вядомасць прынесла [[паэма]] «Спеў аб [[Гаявата|Гаяваце]]» (1855), напісаная на аснове [[Індзейцы|індзейскіх]] паданняў. Паэма апявае прыгажосць і мудрасць чалавека, які жыве адным жыццём з прыродай. Пераклаў «Боскую камедыю» [[Дантэ]], склаў і пераклаў зборнік «Паэты і паэзія Еўропы» (1846), анталогію «Вершы пра мясцовасці» (т. 1-31, 1876—1879). == Беларускія пераклады == * «Ручаінка і вал» / Перакл. [[Юрый Жалезка|Ю. Жалезкі]] // Annus Albaruthenicus = Год Беларускі. № 1/2000; * «Спеў аб Гаяваце» / Перакл. [[А. Куляшоў|А. Куляшова]] Асобныя творы пераклалі [[Ю. Гаўрук]] і [[А. Мардвілка]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Литаратура == * {{Крыніцы/БЭ|9|Лангфела Генры Уодсуарт|Камароўская Т. Я.}} == Спасылкі == * [https://www.youtube.com/watch?v=hQsnG9xdMKM Г. Лангфэла. Спеў аб Гаяваце. Уступ. Пераклад А. Куляшова (аудыё)] {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лангфела Генры}} [[Катэгорыя:Паэты ЗША]] [[Катэгорыя:Англамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Портлендзе (Мэн)]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Кембрыджы (Масачусетс)]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі ЗША]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Гарвардскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Паэты XIX стагоддзя]] 3ki4ycpix041ebj3bwntwvijrnewypt 5156131 5156130 2026-06-19T21:47:48Z JerzyKundrat 174 /* Біяграфія */ 5156131 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Генры Уодсуарт Лангфела''' ({{lang-en|Henry Wadsworth Longfellow}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі [[паэт]] і [[празаік]]. == Біяграфія == Скончыў Боўдайнскі каледж (1825), вышэйшую адукацыю атрымаў у [[Еўропа|Еўропе]] (1826—1829). У 1836—1854 гг. прафесар літаратуры [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскага ўніверсітэта]]. Аўтар падручнікаў па сучасных мовах. Замежны член Пецярбургскай АН (з 1872 года). == Творчасць == Друкаваўся з 1820 года. Аўтар рамантычных [[Паэзія|паэтычных]] зборнікаў «Галасы ночы» (1839), «Вершы пра рабства» (1842), «Пералётныя птушкі» (1858), паэм «Эванджэліна» (1847), «Сватанне Майлза Стэндыша» (1858), [[раман]]аў «Гіперыён» (1839), «Кавана» (1849), кнігі [[нарыс]]аў «За акіянам» (1835) і інш. Сусветную вядомасць прынесла [[паэма]] «Спеў аб [[Гаявата|Гаяваце]]» (1855), напісаная на аснове [[Індзейцы|індзейскіх]] паданняў. Паэма апявае прыгажосць і мудрасць чалавека, які жыве адным жыццём з прыродай. Пераклаў «Боскую камедыю» [[Дантэ]], склаў і пераклаў зборнік «Паэты і паэзія Еўропы» (1846), анталогію «Вершы пра мясцовасці» (т. 1-31, 1876—1879). == Беларускія пераклады == * «Ручаінка і вал» / Перакл. [[Юрый Жалезка|Ю. Жалезкі]] // Annus Albaruthenicus = Год Беларускі. № 1/2000; * «Спеў аб Гаяваце» / Перакл. [[А. Куляшоў|А. Куляшова]] Асобныя творы пераклалі [[Ю. Гаўрук]] і [[А. Мардвілка]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Литаратура == * {{Крыніцы/БЭ|9|Лангфела Генры Уодсуарт|Камароўская Т. Я.}} == Спасылкі == * [https://www.youtube.com/watch?v=hQsnG9xdMKM Г. Лангфэла. Спеў аб Гаяваце. Уступ. Пераклад А. Куляшова (аудыё)] {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лангфела Генры}} [[Катэгорыя:Паэты ЗША]] [[Катэгорыя:Англамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Портлендзе (Мэн)]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Кембрыджы (Масачусетс)]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі ЗША]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Гарвардскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Паэты XIX стагоддзя]] n08b2u953sq6ton1y8qmn4372yi3p9l 5156132 5156131 2026-06-19T21:48:16Z JerzyKundrat 174 /* Литаратура */ 5156132 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Генры Уодсуарт Лангфела''' ({{lang-en|Henry Wadsworth Longfellow}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі [[паэт]] і [[празаік]]. == Біяграфія == Скончыў Боўдайнскі каледж (1825), вышэйшую адукацыю атрымаў у [[Еўропа|Еўропе]] (1826—1829). У 1836—1854 гг. прафесар літаратуры [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскага ўніверсітэта]]. Аўтар падручнікаў па сучасных мовах. Замежны член Пецярбургскай АН (з 1872 года). == Творчасць == Друкаваўся з 1820 года. Аўтар рамантычных [[Паэзія|паэтычных]] зборнікаў «Галасы ночы» (1839), «Вершы пра рабства» (1842), «Пералётныя птушкі» (1858), паэм «Эванджэліна» (1847), «Сватанне Майлза Стэндыша» (1858), [[раман]]аў «Гіперыён» (1839), «Кавана» (1849), кнігі [[нарыс]]аў «За акіянам» (1835) і інш. Сусветную вядомасць прынесла [[паэма]] «Спеў аб [[Гаявата|Гаяваце]]» (1855), напісаная на аснове [[Індзейцы|індзейскіх]] паданняў. Паэма апявае прыгажосць і мудрасць чалавека, які жыве адным жыццём з прыродай. Пераклаў «Боскую камедыю» [[Дантэ]], склаў і пераклаў зборнік «Паэты і паэзія Еўропы» (1846), анталогію «Вершы пра мясцовасці» (т. 1-31, 1876—1879). == Беларускія пераклады == * «Ручаінка і вал» / Перакл. [[Юрый Жалезка|Ю. Жалезкі]] // Annus Albaruthenicus = Год Беларускі. № 1/2000; * «Спеў аб Гаяваце» / Перакл. [[А. Куляшоў|А. Куляшова]] Асобныя творы пераклалі [[Ю. Гаўрук]] і [[А. Мардвілка]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Литаратура == * {{Крыніцы/БЭ|9|Лангфела Генры Уодсуарт|Камароўская Т. Я.}} * ''Спанкэрэн К. Ван''. Нарыс аб амерыканскай літаратуры / Перакл. В. і Л. Калабан. — Інфармацыйнае агенцтва Злучаных Штатаў, [б.г.] == Спасылкі == * [https://www.youtube.com/watch?v=hQsnG9xdMKM Г. Лангфэла. Спеў аб Гаяваце. Уступ. Пераклад А. Куляшова (аудыё)] {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лангфела Генры}} [[Катэгорыя:Паэты ЗША]] [[Катэгорыя:Англамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Портлендзе (Мэн)]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Кембрыджы (Масачусетс)]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі ЗША]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Гарвардскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Паэты XIX стагоддзя]] nbmpvntka5wscsmrz77s8ingtkuuznh 5156133 5156132 2026-06-19T21:48:33Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5156133 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Генры Уодсуарт Лангфела''' ({{lang-en|Henry Wadsworth Longfellow}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі [[паэт]] і [[празаік]]. == Біяграфія == Скончыў Боўдайнскі каледж (1825), вышэйшую адукацыю атрымаў у [[Еўропа|Еўропе]] (1826—1829). У 1836—1854 гг. прафесар літаратуры [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскага ўніверсітэта]]. Аўтар падручнікаў па сучасных мовах. Замежны член Пецярбургскай АН (з 1872 года). == Творчасць == Друкаваўся з 1820 года. Аўтар рамантычных [[Паэзія|паэтычных]] зборнікаў «Галасы ночы» (1839), «Вершы пра рабства» (1842), «Пералётныя птушкі» (1858), паэм «Эванджэліна» (1847), «Сватанне Майлза Стэндыша» (1858), [[раман]]аў «Гіперыён» (1839), «Кавана» (1849), кнігі [[нарыс]]аў «За акіянам» (1835) і інш. Сусветную вядомасць прынесла [[паэма]] «Спеў аб [[Гаявата|Гаяваце]]» (1855), напісаная на аснове [[Індзейцы|індзейскіх]] паданняў. Паэма апявае прыгажосць і мудрасць чалавека, які жыве адным жыццём з прыродай. Пераклаў «Боскую камедыю» [[Дантэ]], склаў і пераклаў зборнік «Паэты і паэзія Еўропы» (1846), анталогію «Вершы пра мясцовасці» (т. 1-31, 1876—1879). == Беларускія пераклады == * «Ручаінка і вал» / Перакл. [[Юрый Жалезка|Ю. Жалезкі]] // Annus Albaruthenicus = Год Беларускі. № 1/2000; * «Спеў аб Гаяваце» / Перакл. [[А. Куляшоў|А. Куляшова]] Асобныя творы пераклалі [[Ю. Гаўрук]] і [[А. Мардвілка]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|9|Лангфела Генры Уодсуарт|Камароўская Т. Я.}} * ''Спанкэрэн К. Ван''. Нарыс аб амерыканскай літаратуры / Перакл. В. і Л. Калабан. — Інфармацыйнае агенцтва Злучаных Штатаў, [б.г.] == Спасылкі == * [https://www.youtube.com/watch?v=hQsnG9xdMKM Г. Лангфэла. Спеў аб Гаяваце. Уступ. Пераклад А. Куляшова (аудыё)] {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лангфела Генры}} [[Катэгорыя:Паэты ЗША]] [[Катэгорыя:Англамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Портлендзе (Мэн)]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Кембрыджы (Масачусетс)]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі ЗША]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Гарвардскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Паэты XIX стагоддзя]] 7x20byc2rapsqp7mof2b28u36uyk87d Анча (рака) 0 62226 5156096 4710074 2026-06-19T20:09:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156096 wikitext text/x-wiki {{Рака |Выява=AnčiatiesBatakiais.JPG }} '''Анча''' ({{lang-lt|Ančia}}) — [[рака]] ў [[Літва|Літве]], працякае па тэрыторыі [[Кільмезскага раёна]] [[Шаўляйскі павет|Шаўляйскага павета]], а таксама [[Шылальскага]] і [[Таўрагскі раён|Таўрагскага]] раёнаў [[Таўрагскі павет|Таўрагскага павета]] на захадзе краіны. == Этымалогія == Назва ракі звязана з глыбокім месцам ([[Літоўская мова|літ]]. ''uots''), але, магчыма, проста паходзіць ад назвы птушкі [[качкі]] ([[Літоўская мова|літ]]. antis)<ref>{{Кніга|спасылка=https://openlibrary.org/books/OL3032941M/Lietuviu%CC%A8_hidronimu%CC%A8_etimologinis_z%CC%8Codynas|аўтар=Aleksandras Vanagas|загаловак=Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas|год=1981|месца=Vilnius|выдавецтва="Mokslas,"|старонак=408}}</ref>. == Гісторыя == Анча — гістарычная рака, яна неаднаразова згадваецца ў справаздачах аб [[Вайна Тэўтонскага ордэна з Вялікім Княствам Літоўскім|Тэўтонскіх ваенных шляхах у Літву]], складзеных у 1384–1402 гадах<ref>{{Артыкул|спасылка=https://lt.wikipedia.org/w/index.php?title=An%C4%8Dia_(%C5%A0e%C5%A1uvis)&oldid=5161960|загаловак=Ančia (Šešuvis)|год=2017-04-07|мова=lt|выданне=Vikipedija}}</ref>. Рака была натуральнай перашкодай абароны літоўцаў ад нападаў [[Крыжакі|крыжакоў]]. == Фізіка-геаграфічная характарыстыка == Даўжыня ракі — 67 км, плошча басейна 277 км². Выцякае з балоцістай мясцовасці недалёка ад вёскі [[Клібаляй]], 6 км на захад ад горада [[Кражэй]]. Упадае ў раку [[Шашувіс]] 46 км ад яе вусця, каля вёскі [[Сантакай (вёска)|Сантакэй]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01006619597?ysclid=lur08x9nnr12837797|аўтар=Тамара Григорьевна Новикова|загаловак=Атлас мира|год=1999|месца=Москва|выдавецтва=Роскартография|isbn=978-5-85120-055-7}}</ref>. Сярэдняя глыбіня 0,5-1 м, сярэдні ўхіл 193 см/км. У вярхоўях даліна не выяўленая, ад вёскі [[Антынінкай|Антынінкэй]] — вузкая і глыбокая (да 25 м). Хуткасць плыні 0,6-0,7 м/с. Вялікае ваганне ўзроўню і расходу вады. Вада падымаецца да 2 м. Расход вады ў Пужайскім водавымяральным пасту (3 км на паўднёвы захад ад горада [[Скаўдзвіле]]): максімальны 98,6 м³/с, сярэдні 2,82 м³/с, мінімальны 0,018 м³/с<ref>{{Cite web|url=http://www.upese.lt/index.php/a/ancia|title=Ančia upė. Jūros baseinas Šešuvies intakas. Maršrutas upe|website=www.upese.lt|access-date=2024-04-08}}</ref>. === Прытокі: === * левыя: Шалтупіс, Плушча, Сувіркштэ, Інксцілас; * правыя: Рынгіс, Дубе, Рынге, Скляусціс, Клутупіс, Пяла, Нараса, Укіс<ref>{{Cite web|url=https://vanduo.old.gamta.lt/cms/index?rubricId=7cdeb451-1844-4e9d-af55-af1be4215e83|title=AAA - Upių, ežerų ir tvenkinių kadastras|website=vanduo.old.gamta.lt|access-date=2024-04-08|archive-date=8 красавіка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408135147/https://vanduo.old.gamta.lt/cms/index?rubricId=7cdeb451-1844-4e9d-af55-af1be4215e83|url-status=dead}}</ref>. {{дапісаць}} {{Няма крыніц|дата=2022-06-23}} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Рэкі Літвы]] pmtke60m4hskxvhkk6uys1nk7e5khf7 Анібалева 0 63957 5156098 5135742 2026-06-19T20:18:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156098 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Анібалева |вобласць = Віцебская |раён = Аршанскі |сельсавет = Андрэеўшчынскі }} '''Аніба́лева'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}. Сустракаюцца таксама варыянты '''Ані́балева'''</ref> ({{lang-be-trans|Anibalieva}}, {{lang-ru|Анибалево}}) — [[вёска]] ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Андрэеўшчынскі сельсавет|Андрэеўшчынскага сельсавета]]. Вёска размешчана за 5 км на поўнач ад [[Орша|Оршы]] і за 2 км на ўсход ад міжнароднай аўтамагістралі [[Санкт-Пецярбург]] — [[Адэса]] (у межах Беларусі — магістраль ''[[Магістраль М8|М8]]''). == Гісторыя == Перад вайной у вёсцы жыло 101 чалавек у 33 дварах<ref name="Бер">[http://db.narb.by/search/75 Аннибалево] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220127165259/http://db.narb.by/search/75 |date=27 студзеня 2022 }} {{ref-ru}}</ref>. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў чэрвені 1944 года гітлераўцамі было спалена 28 дамоў<ref name="Бер"/>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Андрэеўшчынскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Андрэеўшчынскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршанскага раёна]] 2jwjzd7fqo5yu1ak2rcex15f634z6al Плінфа 0 68278 5156291 5134367 2026-06-20T08:10:50Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5156291 wikitext text/x-wiki [[Файл:Smolensk Historical Museum - 0242.jpg|thumb|Абломак плінфы са знакам «W», выяўлены ў час раскопак сабора на Пратоку ў Смаленску]] '''Плі́нфа''' (ад {{lang-el|πλίνθος}} — «цэгла») — шырокая і плоская абпаленая [[цэгла]], якая з’яўлялася найбольш распаўсюджаным [[Будаўнічыя матэрыялы|будаўнічым матэрыялам]] у манументальным дойлідстве [[Візантыя|Візантыі]] і [[Старажытная Русь|Старажытнай Русі]] ў [[X стагоддзе|X]]—[[XIII стагоддзе|XIII стагоддзях]]. У старажытнарускіх пісьмовых крыніцах гэты тып цэглы таксама называўся словамі «плінт» або «плінф». Вытворчасць плінфы патрабавала спецыяльных ведаў і вялікага вопыту, а яе тэхналогія пракралася на ўсходнеславянскія землі разам з візантыйскімі майстрамі ў канцы X ст. пры ўзвядзенні [[Дзясяцінная царква|Дзясяціннай царквы]] ў [[Кіеў|Кіеве]]{{sfn|Рапапорт|1994|с=5}}. == Гісторыя і эвалюцыя памераў == [[Файл:Софійський собор12.jpg|міні|злева|Фрагмент сцяны кіеўскага [[Сафійскі сабор (Кіеў)|Сафійскага сабора]] з муроўкай «са схаваным радам»]] [[Файл:Полацк. Падмуркі сабора 2.JPG|thumb|Рэшткі слупа полацкага [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскага сабора]], выкладзены ў тэхніцы муроўкі «са схаваным радам»]] Да [[Мангольскае нашэсце на Русь|мангольскага нашэсця]] ў сярэдзіне XIII ст. плінфа заставалася асноўным матэрыялам для ўзвядзення канструктыўных элементаў будынкаў. Будавалі з плінфы з дапамогай тоўстага пласта [[вапна]]ва-[[цамянка]]вага [[будаўнічы раствор|раствору]], які часцяком быў роўны па таўшчыні самой плінфе. Дзякуючы гэтаму, а таксама прымяненню сістэмы [[Муроўка са схаваным радам|муроўцы «са схаваным радам»]], фасад будынка станавіўся паласатым. такі стыль характэрны для кіеўскага [[Сафійскі сабор (Кіеў)|Сафійскага сабора]] і полацкага [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскага сабора]]. У XII&nbsp;ст. ёй на змену прыйшла раўнаслойная (парадковая) тэхніка, якая ў канцы XII&nbsp;ст. прымянялася і ў [[Гродзенская школа дойлідства|гродзенскай архітэктурнай школе]], напрыклад, у [[Каложская царква|Барысаглебскай царкве]]{{sfn|Рапапорт|1994|с=109, 111}}. Таксама існавалі змяшаныя варыянты з выкарыстаннем прыроднага каменя, як у [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанскай царкве]] ў [[Віцебск|Віцебску]]{{sfn|Рапапорт|1994|с=115}}{{sfn|Рапапорт|1982|с=10}}. Памеры плінфы змяняліся з цягам часу, што дазваляе даследчыкам выкарыстоўваць яе фармат для датавання архітэктурных помнікаў. Сістэматычнае змяншэнне памераў старажытнарускіх цаглін было звязана з пэўнай сістэмай фармоўкі і абпалу. Цагліны пабудоў XI ст. мелі, як правіла, даўжыню ад 34 да 38 см пры шырыні ад 27 да 31 см. У помніках XII ст. плінфа стала меншай: даўжыня складала ад 29 да 36 см, а шырыня ад 20 да 26 см. Нарэшце, у канцы XII — першай трэці XIII ст. даўжыня плінфы паменшылася да 24—29 см, а шырыня да 17—21 см. Таўшчыня плінфы вагалася ў межах ад 2,5 да 5 см і не мела выразнай храналагічнай заканамернасці{{sfn|Рапапорт|1976|с=83}}{{sfn|Рапапорт|1994|с=50}}. == Вытворчасць == === Падрыхтоўка гліны і фармоўка === Для вырабу якаснай плінфы патрабавалася асаблівая [[гліна]] з пэўнай колькасцю [[пясок|пяску]], каб цагліна не растрэсквалася пры абпале і мела неабходную трываласць. На працягу ўсяго XI ст. для вытворчасці плінфы выкарыстоўвалі [[каалін]]авую гліну, якую часам даводзілася падвозіць здалёк. Цагліны з такой гліны звычайна мелі не чырвоны, а [[Ружовы колер|ружовы]], палевы або [[Жоўты колер|светла-жоўты колер]]. Да канца XI — пачатку XII ст. майстры пачалі паўсюдна карыстацца мясцовай глінай, таму плінфа набыла традыцыйны [[чырвоны колер]]. Разнастайнасць глін у межах аднаго будынка сустракалася рэдка, хоць у асобных выпадках (напрыклад, у царкве «[[Старая кафедра (Уладзімір)|Старая кафедра]]» каля валынскага [[Уладзімір-Валынскі|Уладзіміра]] або ў [[Дабравешчанская царква (Чарнігаў)|Дабравешчанскай царкве]] [[Чарнігаў|Чарнігава]]) адзначана наяўнасць цаглін розных колераў, зробленых з розных гатункаў гліны{{sfn|Рапапорт|1994|с=5}}. Прывезеную гліну разміналі ў спецыяльных ямах (дзейнасць майстроў па замесе гліны і фармоўцы, відавочна, вызначалася тэрмінам «тварыць»{{sfn|Даль|1882|с=405}}), пасля чаго пачыналі фармоўку [[Сырэц|сырцоў]]. Гліну шчыльна набівалі ў драўляную форму-рамку, якая не мела дна і ляжала на падкладной дошцы. Затым лішак гліны зразалі драўляным нажом (правілам) да ўзроўню верхняга краю рамкі{{sfn|Рапапорт|1994|с=6—8}}. Візуальны агляд шырокіх бакоў цаглін, якія ў беларускай навуковай тэрміналогіі атрымалі назву «пасцель»{{sfn|Ткачоў|1978}}, часта дапамагае атрымаць дакладныя звесткі пра тэхналогію іх вытворчасці{{sfn|Трусаў|2001}}. З-за гэтага верхняя паверхня плінфы заўсёды заставалася гладкай і часта мела лёгкія драпіны ўздоўж доўгай восі ад слізгацення правіла. Ніжняя паверхня, наадварот, атрымлівалася крыху шурпатай з-за адбітка падкладной дошкі. Формы-рамкі рабіліся з улікам каэфіцыента ўсушкі гліны, паколькі ў працэсе сушкі і абпалу плінфа істотна змяншалася ў памерах{{sfn|Рапапорт|1994|с=6—8}}. === Сушка і абпал === Фармоўка плінфы праводзілася не круглы год, а толькі падчас будаўнічага сезона. Паводле этнаграфічных даных, сезон пачынаўся прыкладна з 20 мая і доўжыўся да 1 верасня. Сырцы спачатку ўкладвалі плазам, потым пераварочвалі на рабро, пасля чаго складвалі ў [[штабель|штабелі]] («банкеты»). Працэс сушкі працягваўся ад 10 да 14 дзён, але пры неспрыяльным надвор’і мог расцягвацца да месяца{{sfn|Рапапорт|1994|с=6—7}}. У розных будаўнічых цэнтрах Старажытнай Русі працэс сушкі адрозніваўся. На кіеўскіх, пераяслаўскіх і гродзенскіх плінфах часта сустракаюцца адбіткі ног дзяцей, свойскіх жывёл і птушак, а таксама сляды дажджавых кропель. Гэта сведчыць пра тое, што сушка там праводзілася проста на зямлі пад адкрытым небам. У той жа час на смаленскіх і полацкіх цаглінах падобных слядоў няма, што паказвае на выкарыстанне спецыяльных навесаў або адрын для сушкі. У [[Смаленск]]у на ніжняй плоскасці плінфы часам заставаліся адбіткі тканіны, якую падсцілалі пад сырцы. У [[Вялікі Ноўгарад|Вялікім Ноўгарадзе]] на плінфах канца XII — пачатку XIII ст. заўсёды бачныя выразныя адбіткі травы{{sfn|Рапапорт|1994|с=7}}. Абпал праводзіўся ў спецыяльных цагельна-абпальвальных [[печ]]ах рознай канструкцыі, якія будаваліся як мага бліжэй да аб’екта будаўніцтва або каля радовішчаў якаснай гліны. Працэс абпалу быў складаным: спачатку ў печы стваралі не вельмі высокую тэмпературу, а потым падымалі яе да 800—950 градусаў. Усяго цыкл працы печы ад загрузкі да выгрузкі працягваўся каля двух-трох тыдняў. Пра якасць і каштоўнасць абпаленай плінфы сведчыць эпізод з [[Жыціе Ефрасінні Полацкай|жыція Ефрасінні Полацкай]], дзе як пра цуд паведамляецца пра раптоўнае з’яўленне гатовага матэрыялу для завяршэння будаўніцтва{{sfn|Дзімітрый|1700|с=175}}{{sfn|Рапапорт|1994|с=21}}: {{Цытата|Знайшлася печ, поўная плінфаў абпаленых, і ўжо халодных, вельмі моцных. {{арыгінальны тэкст|cu|обретеся пещ полна плынф жженных, и уже студеных, крепких зело.}}}} == Клеймы і знакі == [[Файл:Плінфа з чарцяжом храма-пахавальні ў Полацку (канец XI — пачатак XII ст.).jpg|thumb|Плінфа з чарцяжом [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|храма-пахавальні]] ў [[Полацк]]у (канец XI — пачатак XII ст.)]] На шматлікіх старажытнарускіх плінфах маюцца разнастайныя знакі, якія даследчыкі падзяляюць на некалькі тыпаў паводле іх тэхнікі і прызначэння (класіфікацыя [[І. М. Хозераў|І. М. Хозерава]] і [[Л. А. Бяляеў|Л. А. Бяляева]]){{sfn|Хозераў|1929|с=167}}{{sfn|Бяляеў|1973|с=439}}. Найбольш шырокае прымяненне мелі выпуклыя знакі на [[Тарэц|тарцах]] плінфаў. Яны выкарыстоўваліся ў чарнігаўскім, [[Разанскае княства|разанскім]], [[Смаленская школа дойлідства|смаленскім]], [[Полацкая школа дойлідства|полацкім]] і [[Гродзенская школа дойлідства|гродзенскім]] дойлідстве. Гэтыя знакі з’яўляліся вытворчымі: імі майстры пазначалі верхнюю цагліну кожнага штабеля сырцоў для ўліку партый і кантролю за працэсам абпалу. Знакі былі выкананы ў выглядзе адбітка драўлянай [[Матрыца (тэхніка)|матрыцы]], якая ўстаўлялася ў форму-рамку. У адным будынку магло выкарыстоўвацца да 200 розных варыянтаў такіх знакаў{{sfn|Рапапорт|1977|с=28}}{{sfn|Рапапорт|1994|с=22—25}}. Зусім іншы характар маюць выпуклыя знакі на пасцелістым (шырокім) баку плінфы. Яны сустракаюцца рэдка (звычайна не больш за 1—2 % ад агульнай колькасці цаглін будынка). Гэтыя знакі былі выразаны на падкладной дошцы і ўяўлялі сабой княжацкія асабістыя знакі заказчыка (напрыклад, [[трызуб]]цы) або імёны. Такія знакі знойдзены ў [[Дзясяцінная царква|Дзясяціннай царкве]], [[Успенскі сабор (Уладзімір-Валынскі)|Успенскім саборы ва Уладзіміры-Валынскім]], [[Царква на рове (Полацк)|царкве на Рове ў Полацку]] і шэрагу смаленскіх помнікаў. Гэта была візантыйская традыцыя пазначаць будматэрыялы імем або родавым знакам сюзерэна{{sfn|Рапапорт|1994|с=25—26}}. Трэці тып адбіткаў — гэта [[Кляймо|клеймы]], якія ўціскаліся ў вільготную гліну з дапамогай спецыяльнага [[штамп]]а (хутчэй за ўсё, выразанага з [[Рог (анатомія)|рога]]) ужо пасля таго, як лішак гліны быў зрэзаны правілам. Клеймы сустракаюцца пераважна ў помніках [[Смаленская зямля|Смаленскай]] і [[Полацкая зямля|Полацкай]] земляў XII ст. Іх размяшчэнне на плінфе было хаатычным, а прызначэнне, верагодна, таксама звязвалася з маркіроўкай асобных партый сырцу{{sfn|Рапапорт|1994|с=27—28}}. Акрамя таго, у [[Пераяслаўскае княства|пераяслаўскім]] і ўладзіміра-валынскім дойлідстве існавала традыцыя наносіць на пасцелістую плоскасць плінфы хваляпадобныя паралельныя лініі з дапамогай грабянцы (так званыя «расчосы»){{sfn|Рапапорт|1994|с=30}}. == Сартамент і формы == Сартамент (набор формаў) плінфы ў старажытнарускіх помніках быў даволі разнастайным і залежаў ад архітэктурнай школы. Асноўную масу (да 80 %) складалі стандартныя прамавугольныя цагліны. Разам з імі выкарыстоўваліся вузкія прамавугольныя плінфы — так званыя «[[Палавінка (цэгла)|палавінкі]]» (шырынёй 15—19 см). Для выканання складаных архітэктурных элементаў вырабляліся спецыяльныя [[Лякальная цэгла|лякальныя плінфы]]. Сярод іх сустракаліся цагліны з паўкруглым канцом (для выкладвання тонкіх [[паўкалона]]к на [[Пілястра|пучковых пілястрах]]), трапецападобныя плінфы для праёмаў, а таксама клінападобныя плінфы-«прасы» (для стварэння [[Аркатурны пояс|аркатурных паясоў]] з зубчыкамі). [[Смаленская школа дойлідства|Смаленская]] і [[Кіеўская школа дойлідства|кіеўская]] архітэктурныя школы вылучаліся найбольш багатым наборам разнастайных формаў плінфы, у той час як у [[Наўгародская школа дойлідства|наўгародскім дойлідстве]] лякальныя цагліны выкарыстоўваліся вельмі рэдка{{sfn|Рапапорт|1994|с=31—34}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|ref=Трусаў|спасылка=|аўтар=[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А. А.]]|загаловак=Манументальнае дойлідства Беларусі XI—XVIII стагоддзяў: гісторыя будаўнічай тэхнікі|год=2001|месца=Мн.|выдавецтва=|старонак=|isbn=}} * {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|ref=Ткачоў}} * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{кніга |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Русское зодчество X—XIII вв.: Каталог памятников |месца=Л. |выдавецтва= |год=1982 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Метод датирования памятников древнего смоленского зодчества по формату кирпича |выданне=Советская археология |тып=часопіс |год=1976 |нумар=2 |старонкі=83 |спасылка= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Раппопорт П. А. |загаловак=Знаки на плинфе |выданне=Краткие сообщения Института археологии (КСИА) |тып=часопіс |год=1977 |выпуск=150 |старонкі=28 |спасылка= |ref=Рапапорт}} * {{артыкул |аўтар=Хозеров И. М. |загаловак=Знаки и клейма кирпичей смоленских памятников зодчества древнейшего периода |выданне=Науч. изв. Смолен. гос. ун-та |тып=часопіс |месца=Смоленск |год=1929 |том=5 |выпуск=3 |старонкі=167 |спасылка= |ref=Хозераў}} * {{артыкул |аўтар=Беляев Л. А. |загаловак=Из истории древнерусского строительского ремесла |выданне=Проблемы истории СССР |тып=зборнік |месца=М. |год=1973 |старонкі=439 |спасылка= |ref=Бяляеў}} * {{кніга |аўтар=Даль В. |загаловак=Толковый словарь живого великорусского языка |месца=СПб. |выдавецтва= |год=1882 |том=4 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Даль}} * {{кніга |аўтар=Димитрий |загаловак=Книга житий святых. Месяц май. 23 мая |месца=Киев |выдавецтва= |год=1700 |старонак= |спасылка= |isbn= |ref=Дзімітрый}} * ''Власов В. Г.'' Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства: В 10 т. — Спб.: Азбука-классика, 2004—2009.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Цэгла]] [[Катэгорыя:Архітэктура Візантыі]] [[Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы]] [[Катэгорыя:Архітэктурныя дэталі]] [[Катэгорыя:Старажытнаруская архітэктура]] 20a5baeq8iuh4oto0h4awlqayv49def Натаніэл Хотарн 0 71408 5156297 4620509 2026-06-20T08:22:03Z JerzyKundrat 174 JerzyKundrat перанёс старонку [[Натаніэль Готарн]] у [[Натаніэл Хотарн]] 4620509 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Натаніэль Готарн | Арыгінал імя = Nathaniel Hawthorne | Фота = Nathaniel Hawthorne.jpg | Шырыня = | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Грамадзянства = {{сцягафікацыя|ЗША}} | Род дзейнасці = пісьменнік | Гады актыўнасці = | Кірунак = [[рамантызм]] | Жанр = апавяданне, навэла, раман | Мова твораў= англійская | Дэбют =раман «Фэншо» | Прэміі = | Узнагароды = | Lib =http://www.lib.ru/INPROZ/GOTORN/ | Сайт = | Вікітэка = }} '''Ната́ніэль Го́тарн''' ([[Англійская мова|анг.]]: ''Nathaniel Hawthorne'', нар. [[4 ліпеня]] [[1804]], [[Сейлем (Масачусетс)|Сейлем]] — [[19 мая]] [[1864]], [[Плімут (Нью-Гэмпшыр)|Плімут]]) — адзін з самых выбітных амерыканскіх літаратараў [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзя]]. Скіраваная на рэлігію творчасць Готарна апісвае праблематыку першароднага граха, жыцця людзей які перамагаюць канфлікты віны і прабачэння. Некаторыя даследчыкі гавораць пра існаванне «комплексу граху». Сам Готарн тлумачыць сваю творчасць, а асабліва зацікаўленасць маральнымі дылемамі, патрэбай кампенсацыі сумнай вядомасці Салему і прыняцце адказнасці за злачынствы здзейсненыя [[Пурытанства|пурытанскім]] насельніцтвам горада, якое ў канцы XVI стагоддзя правяло некалькі «судоў над ведзьмамі». Натаніэль Гортан і [[Эдгар Алан По]] лічацца найлепшымі знаўцамі цёмных бакоў чалавечай псіхікі ў амерыканскай літаратуры. == Біяграфія == Натаніэль Готарн нарадзіўся 4 ліпеня 1804 года ў Салеме, [[Масачусетс|штат Масачусетс]], дзе ў наш час знаходзіцца прысвечаны яму музей. Яго прадзядуля, ''Джон Готарн'', браў удзел у вядомым працэсе над ведзьмамі ў XVII стагоддзі, што стала ганьбай роду Готарнаў. Гэты факт аказаў значны ўплыў на будучыню пісьменніка, а таксама жыццё ў пурытанскім асяроддзі [[Новая Англія|Новай Англіі]], у якой ён выхоўваўся і якую вінаваціў у сваёй літаратурнай дзейнасці. Готарн тлумачыў сваю творчасць, а асабліва канцэнтрацыю ў ёй маральнымі дылемамі, адказнасьцю за зло, якое здзейсніў яго продак. У дзяцінстве (1808 год), Натаніэль страціў свайго бацьку, капітана карабля, які памёр ад жоўтай ліхаманкі. Хлопчык вельмі рана даведаўся што такое адзінота, усе дні ён праводзіў у падарожжах па навакольных [[Лес|лясах]] у далечыні ад людзей. Літаратурныя даследчыкі лічаць, што менавіта ў гэты час абудзілася схільнасць Готарна да самааналізу. У 1821—1824 г.г. Натаніэль вучыўся ў ''Коледжы Боўдойн'', дзе пазнаёміўся з вядомым у будучыні паэтам ''Генры Уадсуортам Лонгфэла'' і будучым прэзідэнтам ЗША [[Франклін Пірс|Франклінам Пірсам]]. Пасля сканчэння вучобы, Готарн вырашыў заняцца літаратурнай дзейнасцю. Гэты перыяд яго жыцця не вельмі вядомы, але вядома, што ён пасяліўся ў доме свайго [[дзядзя|дзядзькі]] ў Салеме, які называў «сваім гняздом», выбіраючы поўнасцю ізаляванае жыццё. У 1828 годзе быў напісаны першы раман «Fanshaw», які аказаўся няўдалым, а ў 1937 годзе былі апублікаваны яго першыя творы пад назвай «Twice told Stories». У 1838 годзе Натаніэль пазнаёміўся з мастачкай ''Сафі Пібадзі'', з якой, праз некаторы час, ажаніўся. Шукаючы для сябе і Сафі месца для жыцця, пісьменнік, разам з жонкай пераехаў у 1841 годзе ў утапічную камуну [[Трансідэнталізм|трансідэнталістаў]] у ''Брук Фарм''. У гэты перыяд, у 1852 годзе, была апублікавана яго аповесць «The Blithdale Romance». У гэтым жа годзе Готарн, разам з Сафі, пераехаў у нованабыты дом. Хутка у Готарна нарадзілася трое дзяцей: ''Юні'', ''Джуліяна'' і ''Розі''. У 1841 годзе быў апублікаваны зборнік дзіцячых апавяданняў «Grandfathers Chair», а ў наступным годзе Готарн выдаў свае лепшыя творы на гістарычныя і звышнатуральныя тэмы ў зборніку «Old Farm Stories». У 1850 годзе быў апублікаваны яго першы раман «The Scarlet letter», які прынёс пісьменніку вядомасць і стаў бэстсэлерам. У 1853—1857 гадах Н. Готарн атрымаў пасаду консула [[ЗША]] ў [[Ліверпул]]і, [[Англія]]. У гэты час ён заняўся публіцыстыкай, яго фельетоны былі сабраны і апублікаваны ў 1863 годзе пад назвай «Our Old Home». У 1857 годзе, разам з сям’ёй Готарн пераехаў у [[Італія|Італію]], дзе жыў у [[Рым]]е і [[Фларэнцыя|Фларэнцыі]]. Тут была напісана яго апошняя аповесць «The Мarble faun». Пасля вяртання ў ЗША ў 1860 годзе, лісты Готарна сведчаць пра расчараванне яго ўласнай літаратурнай дзейнасцю. Пісьменнік стаў пісаць значна меней, а на ўласным надмагіллі загадаў напісаць «What meaning?» (Які азначае?). Акрамя гэтага, [[рак страўніка]] не дазволіў яму скончыць свае чатыры аповесці. Пісьменнік памёр 19 мая 1864 года ў Плімуце, Нью Гемпшыр, пад час свайго падарожжа ў [[Уайт Маўнтынс]], якое ён здзяйсняў разам з ''Франклінам Пірсам''. Готарн быў пахаваны ў родным Масачусетсы. == Творчасць == Першы зборнік апавяданняў «Двойчы расказаныя гісторыі» (''Twice-Told Tales'', 1837) быў высока ацэнены [[Г. Лангфела]] і [[Э. По]]. Акрамя навелаў спадчына Н. Готарна ўключае раманы «Пунсовая літара» (''The Scarlet Letter'', 1850), «Дом з сямю франтонамі» (''The House of the Seven Gables'', 1851), «Мармуровы фаўн» (T''he Marble Fawn'', 1860). Да ўсяго, выдаў два дзіцячых зборнікі, якія сталі класікай, — «Кніга цудаў» (''A Wonder Book'', 1852) і «Гісторыі Тэнглвуда» (''Tanglewood Tales'', 1853). == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Nathaniel Hawthorne|выгляд=міні}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Готарн Натаніэль}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі ЗША]] [[Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі]] 3fd67cjo723t2whzdohtws4e8u7aa5q 5156301 5156297 2026-06-20T08:23:15Z JerzyKundrat 174 5156301 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Натаніэль Готарн | Арыгінал імя = Nathaniel Hawthorne | Фота = Nathaniel Hawthorne.jpg | Шырыня = | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Грамадзянства = {{сцягафікацыя|ЗША}} | Род дзейнасці = пісьменнік | Гады актыўнасці = | Кірунак = [[рамантызм]] | Жанр = апавяданне, навэла, раман | Мова твораў= англійская | Дэбют =раман «Фэншо» }} '''Натаніэл Хотарн''', '''Ната́ніэль Го́тарн''' ([[Англійская мова|анг.]]: ''Nathaniel Hawthorne'', нар. [[4 ліпеня]] [[1804]], [[Сейлем (Масачусетс)|Сейлем]] — [[19 мая]] [[1864]], [[Плімут (Нью-Гэмпшыр)|Плімут]]) — адзін з самых выбітных амерыканскіх літаратараў [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзя]]. Скіраваная на рэлігію творчасць Готарна апісвае праблематыку першароднага граха, жыцця людзей які перамагаюць канфлікты віны і прабачэння. Некаторыя даследчыкі гавораць пра існаванне «комплексу граху». Сам Готарн тлумачыць сваю творчасць, а асабліва зацікаўленасць маральнымі дылемамі, патрэбай кампенсацыі сумнай вядомасці Салему і прыняцце адказнасці за злачынствы здзейсненыя [[Пурытанства|пурытанскім]] насельніцтвам горада, якое ў канцы XVI стагоддзя правяло некалькі «судоў над ведзьмамі». Натаніэль Гортан і [[Эдгар Алан По]] лічацца найлепшымі знаўцамі цёмных бакоў чалавечай псіхікі ў амерыканскай літаратуры. == Біяграфія == Натаніэль Готарн нарадзіўся 4 ліпеня 1804 года ў Салеме, [[Масачусетс|штат Масачусетс]], дзе ў наш час знаходзіцца прысвечаны яму музей. Яго прадзядуля, ''Джон Готарн'', браў удзел у вядомым працэсе над ведзьмамі ў XVII стагоддзі, што стала ганьбай роду Готарнаў. Гэты факт аказаў значны ўплыў на будучыню пісьменніка, а таксама жыццё ў пурытанскім асяроддзі [[Новая Англія|Новай Англіі]], у якой ён выхоўваўся і якую вінаваціў у сваёй літаратурнай дзейнасці. Готарн тлумачыў сваю творчасць, а асабліва канцэнтрацыю ў ёй маральнымі дылемамі, адказнасьцю за зло, якое здзейсніў яго продак. У дзяцінстве (1808 год), Натаніэль страціў свайго бацьку, капітана карабля, які памёр ад жоўтай ліхаманкі. Хлопчык вельмі рана даведаўся што такое адзінота, усе дні ён праводзіў у падарожжах па навакольных [[Лес|лясах]] у далечыні ад людзей. Літаратурныя даследчыкі лічаць, што менавіта ў гэты час абудзілася схільнасць Готарна да самааналізу. У 1821—1824 г.г. Натаніэль вучыўся ў ''Коледжы Боўдойн'', дзе пазнаёміўся з вядомым у будучыні паэтам ''Генры Уадсуортам Лонгфэла'' і будучым прэзідэнтам ЗША [[Франклін Пірс|Франклінам Пірсам]]. Пасля сканчэння вучобы, Готарн вырашыў заняцца літаратурнай дзейнасцю. Гэты перыяд яго жыцця не вельмі вядомы, але вядома, што ён пасяліўся ў доме свайго [[дзядзя|дзядзькі]] ў Салеме, які называў «сваім гняздом», выбіраючы поўнасцю ізаляванае жыццё. У 1828 годзе быў напісаны першы раман «Fanshaw», які аказаўся няўдалым, а ў 1937 годзе былі апублікаваны яго першыя творы пад назвай «Twice told Stories». У 1838 годзе Натаніэль пазнаёміўся з мастачкай ''Сафі Пібадзі'', з якой, праз некаторы час, ажаніўся. Шукаючы для сябе і Сафі месца для жыцця, пісьменнік, разам з жонкай пераехаў у 1841 годзе ў утапічную камуну [[Трансідэнталізм|трансідэнталістаў]] у ''Брук Фарм''. У гэты перыяд, у 1852 годзе, была апублікавана яго аповесць «The Blithdale Romance». У гэтым жа годзе Готарн, разам з Сафі, пераехаў у нованабыты дом. Хутка у Готарна нарадзілася трое дзяцей: ''Юні'', ''Джуліяна'' і ''Розі''. У 1841 годзе быў апублікаваны зборнік дзіцячых апавяданняў «Grandfathers Chair», а ў наступным годзе Готарн выдаў свае лепшыя творы на гістарычныя і звышнатуральныя тэмы ў зборніку «Old Farm Stories». У 1850 годзе быў апублікаваны яго першы раман «The Scarlet letter», які прынёс пісьменніку вядомасць і стаў бэстсэлерам. У 1853—1857 гадах Н. Готарн атрымаў пасаду консула [[ЗША]] ў [[Ліверпул]]і, [[Англія]]. У гэты час ён заняўся публіцыстыкай, яго фельетоны былі сабраны і апублікаваны ў 1863 годзе пад назвай «Our Old Home». У 1857 годзе, разам з сям’ёй Готарн пераехаў у [[Італія|Італію]], дзе жыў у [[Рым]]е і [[Фларэнцыя|Фларэнцыі]]. Тут была напісана яго апошняя аповесць «The Мarble faun». Пасля вяртання ў ЗША ў 1860 годзе, лісты Готарна сведчаць пра расчараванне яго ўласнай літаратурнай дзейнасцю. Пісьменнік стаў пісаць значна меней, а на ўласным надмагіллі загадаў напісаць «What meaning?» (Які азначае?). Акрамя гэтага, [[рак страўніка]] не дазволіў яму скончыць свае чатыры аповесці. Пісьменнік памёр 19 мая 1864 года ў Плімуце, Нью Гемпшыр, пад час свайго падарожжа ў [[Уайт Маўнтынс]], якое ён здзяйсняў разам з ''Франклінам Пірсам''. Готарн быў пахаваны ў родным Масачусетсы. == Творчасць == Першы зборнік апавяданняў «Двойчы расказаныя гісторыі» (''Twice-Told Tales'', 1837) быў высока ацэнены [[Г. Лангфела]] і [[Э. По]]. Акрамя навелаў спадчына Н. Готарна ўключае раманы «Пунсовая літара» (''The Scarlet Letter'', 1850), «Дом з сямю франтонамі» (''The House of the Seven Gables'', 1851), «Мармуровы фаўн» (T''he Marble Fawn'', 1860). Да ўсяго, выдаў два дзіцячых зборнікі, якія сталі класікай, — «Кніга цудаў» (''A Wonder Book'', 1852) і «Гісторыі Тэнглвуда» (''Tanglewood Tales'', 1853). == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * ''Спанкэрэн К. Ван''. Нарыс аб амерыканскай літаратуры / Перакл. В. і Л. Калабан. — Інфармацыйнае агенцтва Злучаных Штатаў, [б.г.] == Спасылкі == {{Commons|Category:Nathaniel Hawthorne|выгляд=міні}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Хотарн Натаніэл}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі ЗША]] [[Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі]] fksm4umsg8kfglse6bpt4j5eln2gmt5 Армянскі каляндар 0 75590 5156183 4581412 2026-06-20T01:36:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156183 wikitext text/x-wiki {{Календары}} {{Культура Арменіі}} '''Армянскі каляндар''', '''Армянскі царкоўны каляндар'''&nbsp;— [[каляндар]], які выкарыстоўвае [[армянская мова|армянскія]] лічбы для пазначэння датаў. Каляндар распачынаецца з 552 года да н. э. — пачатку Армянскай эры. Год пераважна пазначаецца спецыяльнымі літарамі, напрыклад ԹՎ. {| class=wikitable |+ Армянскія лікі ! Армянскія ! Транслітарацыя ([[Лацінскі алфавіт|лаціна]]) ! Арабскія |- align=center | style="font-size:200%" | Ա | A | [[1_(number)|1]] |- align=center | style="font-size:200%" | Բ | B | [[2_(number)|2]] |- align=center | style="font-size:200%" | Գ | G | [[3_(number)|3]] |- align=center | style="font-size:200%" | Դ | D | [[4_(number)|4]] |- align=center | style="font-size:200%" | Ե | E | [[5_(number)|5]] |- align=center | style="font-size:200%" | Զ | Z | [[6_(number)|6]] |- align=center | style="font-size:200%" | Է | E̅ | [[7_(number)|7]] |- align=center | style="font-size:200%" | Ը | Ě | [[8_(number)|8]] |- align=center | style="font-size:200%" | Թ | T‘ | [[9_(number)|9]] |- align=center | style="font-size:200%" | Ժ | Ž | [[10_(number)|10]] |- align=center | style="font-size:200%" | Ի | I | [[20_(number)|20]] |- align=center | style="font-size:200%" | Լ | L | [[30_(number)|30]] |- align=center | style="font-size:200%" | Խ | X | [[40_(number)|40]] |- align=center | style="font-size:200%" | Ծ | C | [[50_(number)|50]] |- align=center | style="font-size:200%" | Կ | K | [[60_(number)|60]] |- align=center | style="font-size:200%" | Հ | H | [[70_(number)|70]] |- align=center | style="font-size:200%" | Ձ | J | [[80_(number)|80]] |- align=center | style="font-size:200%" | Ղ | Ł | [[90_(number)|90]] |- align=center | style="font-size:200%" | Ճ | Č | [[100_(number)|100]] |- align=center | style="font-size:200%" | Մ | M | [[200_(number)|200]] |- align=center | style="font-size:200%" | Յ | Y | [[300_(number)|300]] |- align=center | style="font-size:200%" | Ն | N | [[400_(number)|400]] |- align=center | style="font-size:200%" | Շ | Š | [[500_(number)|500]] |- align=center | style="font-size:200%" | Ո | O | [[600_(number)|600]] |- align=center | style="font-size:200%" | Չ | Č‘ | [[700_(number)|700]] |- align=center | style="font-size:200%" | Պ | P | [[800_(number)|800]] |- align=center | style="font-size:200%" | Ջ | J̌ | [[900_(number)|900]] |- align=center | style="font-size:200%" | Ռ | Ṙ | [[1000_(number)|1000]] |- align=center | style="font-size:200%" | Ս | S | [[2000_(number)|2000]] |- align=center | style="font-size:200%" | Վ | V | [[3000_(number)|3000]] |- align=center | style="font-size:200%" | Տ | T | [[4000_(number)|4000]] |- align=center | style="font-size:200%" | Ր | R | [[5000_(number)|5000]] |- align=center | style="font-size:200%" | Ց | C‘ | [[6000_(number)|6000]] |- align=center | style="font-size:200%" | Ւ | W | [[7000_(number)|7000]] |- align=center | style="font-size:200%" | Փ | P‘ | [[8000_(number)|8000]] |- align=center | style="font-size:200%" | Ք | K‘ | [[9000_(number)|9000]] |----- |} == Спасылкі == * [http://www.biblicalstudies.ru/Books/Bolotov2.html В. В. Болотов. Лекции по истории Древней Церкви. Вспомогательные науки для церковной истории]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101213211219/http://biblicalstudies.ru/Books/Bolotov2.html |date=13 снежня 2010 }}{{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Каляндар]] [[Катэгорыя:Арменія]] 6tl7lnsgp8j2ny2jkns697q7gdd7oyu Юджын О’Ніл 0 76954 5156047 5072065 2026-06-19T18:31:02Z JerzyKundrat 174 JerzyKundrat перайменаваў старонку [[Юджын Гладстан О’Ніл]] у [[Юджын О’Ніл]] па-над перасылкай 5072065 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} {{цёзкі2|О'Ніл}} '''Юджын Гладстан О’Ніл'''<ref name=pr>Напісанне імя і прозвішча '''Юджын Гладстан О’Ніл''' у адпаведнасці з: {{Крыніцы/БелЭн|11|||437}}</ref> ({{lang-en|Eugene Gladstone O'Neill}}, {{ДН|16|10|1888}} — {{ДС|27|11|1953}}) — [[ЗША|амерыканскі]] [[драматург]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] (1936), лаўрэат Пулітцэраўскай прэміі (1920, 1922, 1928). П’есу «Любоў пад вязамі» на беларускую мову пераклаў [[Васіль Сяргеевіч Сёмуха|Васіль Сёмуха]] (1986). == Біяграфія == Нарадзіўся ў Нью-Ёрку ў сям’і Элы (Квінлан) О’Ніл і вядомага амерыканскага акцёра Джэймса О’Ніла. Вучыўся ў каталіцкай школе-інтэрнаце ў Нью-Ёрку, затым у школе ў Нью-Лондане. У 1902 г. паступіў у інтэрнат для пратэстантаў і каталікоў у [[Канектыкут|Канектыкуце]]. У 1906 г. паступіў у Прынстанскі ўніверсітэт, але праз год кінуў вучобу. У 1909 г. ажаніўся супраць волі бацькі і адправіўся золаташукальнікам у [[Гандурас]], затым у Англію і Аргенціну, дзе бадзяўся і жыў у галечы. У 1911 г. вярнуўся ў Нью-Ёрк. У 1912 г. пачаў пісаць п’есы. З 1914 г. стаў наведваць семінар Дж. П. Бекера па драматургіі ў [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскім універсітэце]]. У 1916 г. адбылася першая пастаноўка п’есы О’Ніла («На ўсход, на Кардыф»). З 1920 г. яго п’есы пачынаюць ставіць на Брадвеі. З 1920 па 1923 гг. драматург страціў бацьку, маці і брата, у 1928 г. развёўся з другой жонкай. У 1929 г. ажаніўся ў трэці раз з актрысай Карлотай Монтрэ. У 1920—1943 гг. стварыў больш за 20 п’ес. У 1936 г. драматург быў удастоены [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]]. У 1943 г. цалкам страціў працаздольнасць з-за паражэння нервовай сістэмы. {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:О'Ніл}} {{Нобелеўская прэмія/літаратура}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] [[Катэгорыя:Драматургі ЗША]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Тоні»]] {{Бібліяінфармацыя}} 9s3ww22g12vvzrnaw8hol53mibc1fcd Юджын О'Ніл 0 76956 5156137 2824329 2026-06-19T22:19:32Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Юджын О’Ніл]] 5156137 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Юджын О’Ніл]] 1ytd9ijkidd4ety8nyye5dnbmy8p18x Шаблон:Гета на Беларусі 10 78786 5156276 5148917 2026-06-20T07:56:38Z DBatura 73587 5156276 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Гета на тэрыторыі Беларусі ў перыяд Халакоста |navbar = |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Спіс месцаў канцэнтрацыі яўрэяў на тэрыторыі Беларусі для знішчэння ў перыяд Халакоста|Гета на тэрыторыі Беларусі ў перыяд Халакоста]] |выява = [[Выява:Bundesarchiv Bild 101I-138-1083-28, Russland, Mogilew, Zwangsarbeit von Juden.jpg|100px]] |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_цела = hlist |стыль_уверсе = |уверсе = Аглядная тэма: [[Халакост у Беларусі]] |загаловак1 = [[Брэсцкая вобласць]] |спіс1 = * [[Халакост у Баранавіцкім раёне|Баранавіцкі раён]] ** [[Баранавіцкае гета|Баранавічы]] ** [[Гарадзішчанскае гета|Гарадзішча]] ** [[Гета ў Моўчадзі|Моўчадзь]] ** [[Гета ў Новай Мышы|Новая Мыш]] * [[Халакост у Бярозаўскім раёне|Бярозаўскі раён]] ** [[Бярозаўскае гета|Бяроза]] ** [[Гета ў Малечы|Малеч]] * [[Халакост у Брэсцкім раёне|Брэсцкі раён]] ** [[Брэсцкае гета|Брэст]] ** [[Гета ў Дамачаве|Дамачава]] ** [[Гета ў Тамашоўцы|Тамашоўка]] ** [[Гета ў Чарнаўчыцах|Чарнаўчыцы]] * [[Халакост у Ганцавіцкім раёне|Ганцавіцкі раён]] ** [[Гета ў Ганцавічах|Ганцавічы]] * [[Халакост у Драгічынскім раёне|Драгічынскі раён]] ** [[Гета ў Антопалі|Антопаль]] ** [[Драгічынскае гета|Драгічын]] ** [[Гета ў Хомску|Хомск]] * [[Халакост у Жабінкаўскім раёне|Жабінкаўскі раён]] ** [[Гета ў Жабінцы|Жабінка]] * [[Халакост у Іванаўскім раёне|Іванаўскі раён]] ** [[Гета ў Іванаве|Іванава]] ** [[Гета ў Моталі|Моталь]] * [[Халакост у Івацэвіцкім раёне|Івацэвіцкі раён]] ** [[Гета ў Івацэвічах|Івацэвічы]] ** [[Гета ў Косаве|Косава]] ** [[Гета ў Целяханах|Целяханы]] * [[Халакост у Камянецкім раёне|Камянецкі раён]] ** [[Гета ў Воўчыне|Воўчын]] ** [[Гета ў Высокім|Высокае]] * [[Халакост у Кобрынскім раёне|Кобрынскі раён]] ** [[Кобрынскае гета|Кобрын]] * [[Халакост у Лунінецкім раёне|Лунінецкі раён]] ** [[Гета ў Кажан-Гарадку|Кажан-Гарадок]] ** [[Гета ў Лахве|Лахва]] ** [[Гета ў Мікашэвічах|Мікашэвічы]] ** [[Гета ў Лунінцы|Лунінец]] * [[Халакост у Ляхавіцкім раёне|Ляхавіцкі раён]] ** [[Гета ў Ляхавічах|Ляхавічы]] * [[Халакост у Маларыцкім раёне|Маларыцкі раён]] ** [[Гета ў Маларыце|Маларыта]] * [[Халакост у Пінскім раёне|Пінскі раён]] ** [[Пінскае гета|Пінск]] ** [[Гета ў Пагосце-Загародскім|Пагост-Загародскі]] * [[Халакост у Пружанскім раёне|Пружанскі раён]] ** [[Лінаўскае гета|Лінава]] ** [[Гета ў Пружанах|Пружаны]] ** [[Гета ў Ружанах|Ружаны]] * [[Халакост у Столінскім раёне|Столінскі раён]] ** [[Гета ў Гарадной|Гарадная]] ** [[Гета ў Давыд-Гарадку|Давыд-Гарадок]] ** [[Гета ў Століне|Столін]] |загаловак2 = [[Віцебская вобласць]] |спіс2 = * [[Халакост у Бешанковіцкім раёне|Бешанковіцкі раён]] ** [[Гета ў Бешанковічах|Бешанковічы]] ** [[Гета ў Слабадзе|Слабада]] ** [[Гета ў Астроўне|Астроўна]] ** [[Гета ва Уле|Ула]] * [[Халакост у Браслаўскім раёне|Браслаўскі раён]] ** [[Гета ў Браславе|Браслаў]] ** [[Гета ў Відзах|Відзы]] ** [[Гета ў Дрысвятах|Дрысвяты]] ** [[Гета ў Друі|Друя]] ** [[Гета ў Дубіне|Дубіна]] ** [[Гета ў Іказні|Іказнь]] ** [[Гета ў Опсе|Опса]] * [[Халакост у Верхнядзвінскім раёне|Верхнядзвінскі раён]] ** [[Гета ў Боркавічах|Боркавічы]] ** [[Гета ў Дрысе|Верхнядзвінск (Дрыса)]] ** [[Гета ў Валынцах|Валынцы]] ** [[Гета ў Асвеі|Асвея]] * [[Халакост у Віцебскім раёне|Віцебскі раён]] ** [[Віцебскае гета|Віцебск]] ** [[Гета ў Суражы|Сураж]] ** [[Гета ў Янавічах|Янавічы]] * [[Халакост у Глыбоцкім раёне|Глыбоцкі раён]] ** [[Гета ў Глыбокім|Глыбокае]] ** [[Гета ў Плісе|Пліса]] ** [[Гета ў Празароках|Празарокі]] * [[Халакост у Гарадоцкім раёне|Гарадоцкі раён]] ** [[Гета ў Гарадку (Гарадоцкі раён)|Гарадок]] ** [[Гета ў Езярышчы|Езярышча]] * [[Халакост у Докшыцкім раёне|Докшыцкі раён]] ** [[Гета ў Докшыцах|Докшыцы]] ** [[Гета ў Бягомлі|Бягомль]] ** [[Гета ў Параф’янаве|Параф’янава]] * [[Халакост у Дубровенскім раёне|Дубровенскі раён]] ** [[Гета ў Баеве|Баева]] ** [[Дубровенскае гета|Дуброўна]] ** [[Гета ў Лядах|Ляды]] * [[Халакост у Лепельскім раёне|Лепельскі раён]] ** [[Гета ў Камені|Камень]] ** [[Лепельскае гета|Лепель]] * [[Халакост у Лёзненскім раёне|Лёзненскі раён]] ** [[Гета ў Бабінавічах|Бабінавічы]] ** [[Гета ў Дабрамыслях|Дабрамыслі]] ** [[Гета ў Калышках|Калышкі]] ** [[Гета ў Калках|Калкі]] ** [[Лёзненскае гета|Лёзна]] * [[Халакост у Мёрскім раёне|Мёрскі раён]] ** [[Гета ў Дзісне|Дзісна]] ** [[Гета ў Мёрах|Мёры]] * [[Халакост у Аршанскім раёне|Аршанскі раён]] ** [[Гета ў Барані|Барань]] ** [[Гета ў Копысі|Копысь]] ** [[Аршанскае гета|Орша]] ** [[Гета ў Смальянах|Смальяны]] * [[Халакост у Полацкім раёне|Полацкі раён]] ** [[Бабыніцкае гета|Бабынічы]] ** [[Гета ў Ветрына|Ветрына]] ** [[Гета ў Варонічах|Варонічы]] ** [[Полацкае гета|Полацк]] ** [[Гета ў Трудах|Труды]] * [[Халакост у Пастаўскім раёне|Пастаўскі раён]] ** [[Гета ў Дунілавічах|Дунілавічы]] ** [[Гета ў Лынтупах|Лынтупы]] ** [[Гета ў Паставах|Паставы]] * [[Халакост у Расонскім раёне|Расонскі раён]] ** [[Расонскае гета|Расоны]] * [[Халакост у Сенненскім раёне|Сенненскім раёне]] ** [[Багушэўскае гета|Багушэўск]] ** [[Сенненскае гета|Сянно]] * [[Халакост у Талачынскім раёне|Талачынскі раён]] ** [[Гета ў Коханава|Коханава]] ** [[Гета ў Абольцах|Абольцы]] ** [[Гета ў Славенях|Славені]] ** [[Гета ў Слаўным|Слаўнае]] ** [[Талачынскае гета|Талачын]] * [[Халакост ва Ушацкім раёне|Ушацкі раён]] ** [[Гета ў Кублічах|Кублічы]] ** [[Гета ва Ушачах|Ушачы]] * [[Халакост у Чашніцкім раёне|Чашніцкі раён]] ** [[Гета ў Лукомлі|Лукомль]] ** [[Гета ў Чашніках|Чашнікі]] ** [[Гета ў Чарэі|Чарэя]] * [[Халакост у Шаркаўшчынскім раёне|Шаркаўшчынскі раён]] ** [[Гета ў Германавічах|Германавічы]] ** [[Гета ў Ёдах|Ёды]] ** [[Гета ў Лужках|Лужкі]] ** [[Гета ў Шаркаўшчыне|Шаркаўшчына]] * [[Халакост у Шумілінскім раёне|Шумілінскі раён]] ** [[Гета ў Сіроціна|Сіроціна]] ** [[Шумілінскае гета|Шуміліна]] |загаловак3 = [[Гомельская вобласць]] |спіс3 = * [[Халакост у Акцябрскім раёне|Акцябрскі раён]] * [[Халакост у Брагінскім раёне|Брагінскі раён]] ** [[Гета ў Брагіне|Брагін]] * [[Халакост у Буда-Кашалёўскім раёне|Буда-Кашалёўскі раён]] ** [[Гета ў Буда-Кашалёве|Буда-Кашалёва]] ** [[Гета ва Уваравічах|Уваравічы]] * [[Халакост у Веткаўскім раёне|Веткаўскі раён]] * [[Халакост у Гомельскім раёне|Гомельскі раён]] ** [[Гомельскае гета|Гомель]] * [[Халакост у Добрушскім раёне|Добрушскі раён]] ** [[Гета ў Добрушы|Добруш]] * [[Халакост у Ельскім раёне|Ельскі раён]] ** [[Гета ў Ельску|Ельск]] * [[Халакост у Жыткавіцкім раёне|Жыткавіцкі раён]] ** [[Гета ў Леніне (Жыткавіцкі раён)|Ленін]] ** [[Гета ў Тураве|Тураў]] * [[Халакост у Жлобінскім раёне|Жлобінскі раён]] ** [[Гета ў Жлобіне|Жлобін]] ** [[Гета ў Стрэшыне|Стрэшын]] ** [[Гета ў Шчадрыне|Шчадрын]] * [[Халакост у Калінкавіцкім раёне|Калінкавіцкі раён]] ** [[Гета ў Калінкавічах|Калінкавічы]] ** [[Гета ў Азарычах|Азарычы]] ** [[Гета ў Юравічах|Юравічы]] * [[Халакост у Кармянскім раёне|Кармянскі раён]] ** [[Гета ў Карме|Карма]] * [[Халакост у Лельчыцкім раёне|Лельчыцкі раён]] * [[Халакост у Лоеўскім раёне|Лоеўскі раён]] * [[Халакост у Мазырскім раёне|Мазырскі раён]] ** [[Мазырскае гета|Мазыр]] * [[Халакост у Нараўлянскім раёне|Нараўлянскі раён]] * [[Халакост у Петрыкаўскім раёне|Петрыкаўскі раён]] ** [[Гета ў Петрыкаве|Петрыкаў]] * [[Халакост у Рэчыцкім раёне|Рэчыцкі раён]] ** [[Гета ў Рэчыцы|Рэчыца]] * [[Халакост у Рагачоўскім раёне|Рагачоўскі раён]] ** [[Гета ў Журавічах|Журавічы]] ** [[Гета ў Рагачове|Рагачоў]] * [[Халакост у Светлагорскім раёне|Светлагорскі раён]] ** [[Гета ў Давыдаўцы|Давыдаўка]] ** [[Гета ў Парычах|Парычы]] ** [[Гета ў Шацілках (Светлагорску)|Шацілкі (Светлагорск)]] * [[Халакост у Хойніцкім раёне|Хойніцкі раён]] ** [[Гета ў Хойніках|Хойнікі]] * [[Халакост у Чачэрскім раёне|Чачэрскі раён]] |загаловак4 = [[Гродзенская вобласць]] |спіс4 = * [[Халакост у Бераставіцкім раёне|Бераставіцкі раён]] * [[Халакост у Ваўкавыскім раёне|Ваўкавыскі раён]] ** [[Ваўкавыскае гета|Ваўкавыск]] ** [[Гета ў Воўпе|Воўпа]] * [[Халакост у Воранаўскім раёне|Воранаўскі раён]] ** [[Гета ў Воранаве|Воранава]] ** [[Гета ў Радуні|Радунь]] * [[Халакост у Гродзенскім раёне|Гродзенскі раён]] ** [[Гродзенскае гета|Гродна]] * [[Халакост у Дзятлаўскім раёне|Дзятлаўскім раёне]] ** [[Гета ў Дварцы|Дварэц]] ** [[Гета ў Дзятлаве|Дзятлава]] ** [[Гета ў Казлоўшчыне|Казлоўшчына]] ** [[Гета ў Наваельні|Наваельня]] * [[Халакост у Зэльвенскім раёне|Зэльвенскі раён]] ** [[Дзярэчынскае гета|Дзярэчын]] * [[Халакост у Іўеўскім раёне|Іўеўскі раён]] ** [[Гета ў Іўі|Іўе]] * [[Халакост у Карэліцкім раёне|Карэліцкі раён]] ** [[Гета ў Карэлічах|Карэлічы]] ** [[Гета ў Міры|Мір]] * [[Халакост у Лідскім раёне|Лідскі раён]] ** [[Лідскае гета|Ліда]] * [[Халакост у Мастоўскім раёне|Мастоўскі раён]] ** [[Гета ў Лунна|Лунна]] ** [[Гета ў Песках|Пескі]] * [[Халакост у Навагрудскім раёне|Навагрудскі раён]] ** [[Гета ў Любчы|Любча]] ** [[Навагрудскае гета|Навагрудак]] * [[Халакост у Астравецкім раёне|Астравецкі раён]] ** [[Гета ў Кемелішках|Кемелішкі]] ** [[Гета ў Міхалішках|Міхалішкі]] * [[Халакост у Ашмянскім раёне|Ашмянскі раён]] ** [[Гета ў Гальшанах|Гальшаны]] ** [[Гета ў Ашмянах|Ашмяны]] * [[Халакост у Свіслацкім раёне|Свіслацкі раён]] ** [[Гета ў Поразаве|Поразава]] ** [[Гета ў Свіслачы (Свіслацкі раён)|Свіслач]] * [[Халакост у Слонімскім раёне|Слонімскі раён]] ** [[Слонімскае гета|Слонім]] * [[Халакост у Смаргонскім раёне|Смаргонскі раён]] ** [[Гета ў Смаргоні|Смаргонь]] * [[Халакост у Шчучынскім раёне|Шчучынскі раён]] ** [[Гета ў Астрына|Астрына]] ** [[Гета ў Васілішках|Васілішкі]] ** [[Гета ў Жалудку|Жалудок]] ** [[Гета ў Шчучыне|Шчучын]] |загаловак6 = [[Мінская вобласць]] |спіс6 = * [[Халакост у Бярэзінскім раёне|Бярэзінскі раён]] ** [[Гета ў Беразіно|Беразіно]] ** [[Гета ў Багушэвічах|Багушэвічы]] * [[Халакост у Барысаўскім раёне|Барысаўскі раён]] ** [[Барысаўскае гета|Барысаў]] ** [[Зембінскае гета|Зембін]] ** [[Гета ў Мсціжы|Мсціж]] * [[Халакост у Вілейскім раёне|Вілейскі раён]] ** [[Вілейскае гета|Вілейка]] ** [[Гета ў Даўгінаве|Даўгінава]] ** [[Гета ў Ільі|Ілья]] * [[Халакост у Валожынскім раёне|Валожынскі раён]] ** [[Вішнеўскае гета|Вішнева]] ** [[Валожынскае гета|Валожын]] ** [[Гета ў Забрэззі|Забрэззе]] ** [[Гета ў Івянцы|Івянец]] ** [[Гета ў Ракаве|Ракаў]] * [[Халакост у Дзяржынскім раёне|Дзяржынскі раён]] ** [[Гета ў Дзяржынску|Дзяржынск]] * [[Халакост у Клецкім раёне|Клецкі раён]] ** [[Клецкае гета|Клецк]] ** [[Гета ў Сіняўцы|Сіняўка]] * [[Халакост у Капыльскім раёне|Капыльскі раён]] ** [[Капыльскае гета|Капыль]] ** [[Гета ў Грозаве|Грозава]] * [[Халакост у Крупскім раёне|Крупскі раён]] ** [[Гета ў Абчузе|Абчуга]] ** [[Гета ў Бабры|Бабёр]] ** [[Гета ў Крупках|Крупкі]] ** [[Гета ў Халопенічах|Халопенічы]] ** [[Гета ў Шамках|Шамкі]] * [[Халакост у Лагойскім раёне|Лагойскі раён]] ** [[Гета ў Лагойску|Лагойск]] ** [[Гета ў Плешчаніцах|Плешчаніцы]] * [[Халакост у Любанскім раёне|Любанскі раён]] ** [[Гета ў Любані|Любань]] ** [[Гета ва Урэччы|Урэчча]] * [[Халакост у Мінскім раёне|Мінскі раён]] ** [[Гета ў Заслаўі|Заслаўе]] ** [[Мінскае гета|Мінск]] * [[Халакост у Маладзечанскім раёне|Маладзечанскі раён]] ** [[Гета ў Гарадку (Маладзечанскі раён)|Гарадок]] ** [[Гета ў Красным|Краснае]] ** [[Гета ў Лебедзеве|Лебедзева]] ** [[Гета ў Маладзечне|Маладзечна]] ** [[Гета ў Радашковічах|Радашковічы]] * [[Халакост у Мядзельскім раёне|Мядзельскі раён]] ** [[Гета ў Крывічах|Крывічы]] ** [[Гета ў Мядзелі|Мядзель]] ** [[Гета ў Кабыльніку (Нарачы)|Кабыльнік (Нарач)]] * [[Халакост у Нясвіжскім раёне|Нясвіжскі раён]] ** [[Гета ў Гарадзеі|Гарадзея]] ** [[Нясвіжскае гета|Нясвіж]] * [[Халакост у Пухавіцкім раёне|Пухавіцкі раён]] ** [[Гета ў Дукоры|Дукора]] ** [[Гета ў Мар’інай Горцы|Мар’іна Горка]] ** [[Гета ў Пухавічах|Пухавічы]] ** [[Гета ў Рудзенску|Рудзенск]] ** [[Гета ў Тальцы|Талька]] ** [[Гета ва Узлянах|Узляны]] ** [[Гета ў Шацку|Шацк]] * [[Халакост у Слуцкім раёне|Слуцкі раён]] ** [[Гета ў Леніне (Слуцкі раён)|Леніна]] ** [[Слуцкае гета|Слуцк]] * [[Халакост у Смалявіцкім раёне|Смалявіцкі раён]] ** [[Гета ў Смалявічах|Смалявічы]] * [[Халакост у Салігорскім раёне|Салігорскі раён]] ** [[Гета ў Пагосце|Пагост]] * [[Халакост у Старадарожскім раёне|Старадарожскі раён]] ** [[Гета ў Старых Дарогах|Старыя Дарогі]] * [[Халакост у Стаўбцоўскім раёне|Стаўбцоўскі раён]] ** [[Гета ў Новым Свержане|Новы Свержань]] ** [[Гета ў Рубяжэвічах|Рубяжэвічы]] ** [[Гета ў Стоўбцах|Стоўбцы]] * [[Халакост ва Уздзенскім раёне|Уздзенскі раён]] ** [[Гета ва Уздзе|Узда]] * [[Халакост у Чэрвеньскім раёне|Чэрвеньскі раён]] ** [[Гета ў Смілавічах|Смілавічы]] ** [[Гета ў Чэрвені|Чэрвень]] |загаловак5 = [[Магілёўская вобласць]] |спіс5 = * [[Халакост у Бялыніцкім раёне|Бялыніцкі раён]] ** [[Гета ў Бялынічах|Бялынічы]] * [[Халакост у Бабруйскім раёне|Бабруйскі раён]] ** [[Бабруйскае гета|Бабруйск]] * [[Халакост у Быхаўскім раёне|Быхаўскі раён]] ** [[Быхаўскае гета|Быхаў]] ** [[Гета ў Сапяжынцы|Сапяжынка]] * [[Халакост у Глускім раёне|Глускі раён]] ** [[Глускае гета|Глуск]] * [[Халакост у Горацкім раёне|Горацкі раён]] ** [[Гета ў Верашчаках|Верашчакі]] ** [[Гета ў Гарах|Горы]] ** [[Гета ў Горках|Горкі]] ** [[Гета ў Леніне (Горацкі раён)|Леніна]] ** [[Гета ў Марнаўцы|Марнаўка]] ** [[Гета ў Рудкаўшчыне|Рудкаўшчына]] * [[Халакост у Дрыбінскім раёне|Дрыбінскі раён]] ** [[Гета ў Дрыбіне|Дрыбін]] ** [[Гета ў Расне|Расна]] ** [[Гета ў Чэрнеўцы|Чэрнеўка]] * [[Халакост у Кіраўскім раёне|Кіраўскі раён]] ** [[Гета ў Любонічах|Любонічы]] * [[Халакост у Клімавіцкім раёне|Клімавіцкі раён]] ** [[Клімавіцкае гета|Клімавічы]] * [[Халакост у Клічаўскім раёне|Клічаўскі раён]] ** [[Гета ў Клічаве|Клічаў]] * [[Халакост у Касцюковіцкім раёне|Касцюковіцкі раён]] ** [[Гета ў Касцюковічах|Касцюковічы]] ** [[Гета ў Саматэвічах|Саматэвічы]] * [[Халакост у Краснапольскім раёне|Краснапольскі раён]] ** [[Гета ў Краснаполлі|Краснаполле]] * [[Халакост у Крычаўскім раёне|Крычаўскі раён]] ** [[Гета ў Антонаўцы|Антонаўка]] ** [[Гета ў Крычаве|Крычаў]] ** [[Гета ў Маляцічах|Маляцічы]] * [[Халакост у Круглянскім раёне|Круглянскі раён]] ** [[Гета ў Круглым|Круглае]] ** [[Гета ў Кручы|Круча]] ** [[Гета ў Шапялевічах|Шапялевічы]] * [[Халакост у Магілёўскім раёне|Магілёўскі раён]] ** [[Магілёўскае гета|Магілёў]] * [[Халакост у Мсціслаўскім раёне|Мсціслаўскі раён]] ** [[Гета ў Мсціславе|Мсціслаў]] ** [[Гета ў Шамаве|Шамава]] * [[Халакост у Асіповіцкім раёне|Асіповіцкі раён]] ** [[Гета ў Градзянцы|Градзянка]] ** [[Гета ў Дараганаве|Дараганава]] ** [[Гета ў Ялізаве|Ялізава]] ** [[Гета ў Крынках|Крынкі]] ** [[Гета ў Лапічах|Лапічы]] ** [[Гета ў Ліпені|Ліпень]] ** [[Асіповіцкае гета|Асіповічы]] ** [[Гета ў Свіслачы (Асіповіцкі раён)|Свіслач]] ** [[Гета ў Ясені|Ясень]] * [[Халакост у Слаўгарадскім раёне|Слаўгарадскі раён]] ** [[Гета ў Прапойску|Прапойск (Слаўгарад)]] * [[Халакост у Хоцімскім раёне|Хоцімскі раён]] ** [[Гета ў Хоцімску|Хоцімск]] * [[Халакост у Чавускім раёне|Чавускі раён]] ** [[Гета ў Чавусах|Чавусы]] * [[Халакост у Чэрыкаўскім раёне|Чэрыкаўскі раён]] ** [[Чэрыкаўскае гета|Чэрыкаў]] * [[Халакост у Шклоўскім раёне|Шклоўскі раён]] ** [[Гета ў Рыжкавічах|Рыжкавічы]] ** [[Шклоўскае гета|Шклоў]] |стыль_унізе = |унізе = Звязаныя тэмы: [[Гета ў перыяд Другой сусветнай вайны]] {{*}} [[Катастрофа еўрапейскага яўрэйства]] {{*}} [[Канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання]] {{*}} [[Юдэнфрай]] }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Яўрэйская гісторыя]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Халакост]] </noinclude> t9xhj6c8s46qh6olwzvrae9vtyiv90o Архітэктура Беларусі 0 80839 5156197 5134207 2026-06-20T03:48:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156197 wikitext text/x-wiki [[Файл:St Andrew's Church, Slonim.jpg|thumb|right|320px| [[Горад Слонім|Слонім]]. [[Касцёл Святога апостала Андрэя (Слонім)|Касцёл святога Андрэя]], 1775.]] == Агульная характарыстыка == [[Файл:Vilnius 2.JPG|thumb|320px|[[Касцёл Святой Ганны (Вільнюс)|Касцёл святой Ганны, Вільня]]]] Працяглы перыяд адсутнасці ўласнай дзяржаўнасці і затрымка кансерватыўных, феадальных па форме палітычных установак істотна запаволілі рух культуры Беларусі і фарміраванне беларускай нацыі. Землі Беларусі стагоддзямі былі ўключаныя ў іншыя дзяржаўна-нацыянальныя ўтварэнні, што значна паўплывала на архітэктурную сітуацыю ў краіне. Ужо ў пачатку [[XIV стагоддзе|XIV стагоддзя]] землі Беларусі ўваходзяць у склад [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], затым у склад Рэчы Паспалітай. З канца '''XVIII стагоддзя''' частка зямель Беларусі падпарадкавана [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Адзначана два магутныя ўздзеянні на мастацкую сітуацыю ў краіне: * [[Старажытнаруская архітэктура|Старажытнарускі ўплыў]] (11-13 ст.) * {{нп3|Сярэднявечная архітэктура|Заходнееўрапейскі ўплыў||Medieval architecture}} (з 14 ст. да 19). Недальнабачнае рашэнне Сталіна аддаць частку зямель Беларусі з горадам [[Вільнюс|Вільня]] ў склад Літвы пазбавіла краіну значнай долі архітэктурнага здабытку Беларусі [[Беларуская готыка|готыкі]] і [[Адраджэнне|рэнесансу]], якія былі агульным культурным здабыткам літоўскага і беларускага народаў. Да таго ж гэта пазбавіла Беларусь старажытнай гістарычнай сталіцы. == Зараджэнне дойлідства == Непоўнасць звестак аб найбольш старажытным перыядзе ў архітэктуры Беларусі абумоўлена адсутнасцю пісьмовых крыніц і недаўгавечнасцю матэрыялаў, які выкарыстоўваліся ў той час. Тым не менш у самых агульных рысах можна прасачыць ход развіцця дойлідства тых часоў<ref name="Чантурия 1"/>. Найбольш ранні перыяд развіцця дойлідства звязаны з узнікненнем [[гарадзішча]]ў і [[Селішча (археалогія)|селішчаў]], што абумоўлена ў сваю чаргу развіццём [[земляробства]] і [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўлі]]<ref name="Чантурия 1"/>. === Узнікненне гарадзішчаў === Большасць гарадзішчаў, умацаваных паселешчаў, размяшчаліся на берагах рэк, мысах або іншых маладаступных месцах. Акрамя натуральных перашкод гарадзішчы звычайна мелі штучныя ўмацаванні, напрыклад, рвы, валы і драўляныя сцены — частакол. Такім чынам гарадзішчы са рвамі і валамі, што маглі дасягаць у вышыню 2,5-3 м, уяўлялі сабой натуральныя крэпасць<ref name="Чантурия 1"/>. Канфігурацыя гарадзішчаў была разнастайнай і залежала перш за ўсё ад рэльефу мясцовасці і абрысу пляцоўкі, аднак найбольш распаўсюджана форма блізкая да [[авал]]у. Калі ў ранніх гарадзішчах гаспадарчыя пабудовы размяшчаліся ў цэнтры, а вакол іх групавалася жыллё, то ў II—III стст. жылая забудова займае ўжо ўсю тэрыторыю гарадзішча<ref name="Чантурия 1"/>. === Жыллё === У архітэктуры жылля гэтага перыяду прасочваецца сувязь з матэрыяльнымі патрэбнасцямі і прыроднымі ўмовамі. Першапачаткова адзінымі матэрыяламі для ўзвядзення жылля ва ўсходніх славян былі зямля, гліна і дрэва, выкарыстанне такіх матэрыялаў як камень і цэгла, адносіцца да больш позняга перыяду і звязана з развіццём тэхнікі. Жыллё ў гэты час мае чыста ўтылітарны характар, уздымаючыся да ўзроўня твораў мастацтва значна пазней<ref name="Чантурия 1">Чантурия В. А. История архитектуры Белоруссии. Т.1 (Дооктябрьский период). 3 изд. Мн., 1985.</ref>. Характар жылых пабудоў таксама залежаў ад прыродных умоў і мясцовых відаў будаўнічых матэрыялаў. У паўднёвых раёнах, дзе было мала будаўнічага лесу, шырока выкарыстоўвалася гліна пры стварэнні зямлянак і паўзямлянак. У паўночных раёнах наадварот вызначальную ролю адыграла дрэва. У цэнтральнай частцы сустракаюцца жылыя пабудовы абодвух тыпаў<ref name="Чантурия 1"/>. У ранніх паселішчах пераважае аднакамернае жыллё [[зямлянка|паўзямляначнага тыпу]], паглыбленае ў грунт на 0,3-0,6 м, іх плошча складала каля 12-16 кв. м. Сустракаюцца квадратныя, прамавугольныя, круглыя і авальныя ў плане пабудовы. Уваход меў выгляд выступу каля адной са сцен або на куту. Падобны выгляд мела адкрытае ў [[Мохаў (археалагічныя помнікі)|Мохаўскім гарадзішчы]] ([[Рэчыцкі раён]]) жыллё слуповай канструкцыі з ачагом, размешчанным у адмысловым паглыбленні, якое прылягае да аднаго з кутоў пабудовы<ref name="Чантурия 1"/><ref name="ТРЕТЬЯКОВ">[http://www.archaeology.ru/Download/KSIA/KSIA_055_1954.pdf П. Н. ТРЕТЬЯКОВ РАННЕСААВЯНСКАЯ КУЛЬТУРА В ВЕРХНЕМ ПОДНЕПРОВЬЕ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304132236/http://www.archaeology.ru/Download/KSIA/KSIA_055_1954.pdf |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>. Пазней жыллё паўзямляначнага тыпу змяняецца надземнымі {{нп3|слупковая канструкцыя|збудаваннямі слупковай канструкцыі|ru|Post in ground}}. Характэрны прыклад падобнага будаўніцтва — [[Чаплінскае гарадзішча]] [[Зарубінецкая культура|зарубінецкай культуры]] ([[Лоеўскі раён]]), якое складалася з 25-30 жылых збудаванняў надземнага тыпу памерамі 16-25 кв. м, згрупаваных у цэнтральнай і заходняй частцы, і гаспадарчых пабудоў, што размяшчаліся на паўднёвых і ўсходніх ускраінах гарадзішча. Тэрыторыя гарадзішча 75×65 м была абнесена [[Тын|астраколам]] з масіўнага бярвення. Слупы былі пастаўлены на адлегласці 1-2 м адзін ад аднаго і мелі [[паз]]ы, праз якія прапускаліся гарызантальныя {{нп3|Жэрдка|жэрдкі|ru|Жердь}}. Такая канструкцыя выкарыстоўвалася і пазней, сплеценыя з прутоў сцены паміж слупамі абмазваліся глінай, як гэта было зроблена ў [[Гарошкаўскае гарадзішча|Гарошкаўскім гарадзішчы]] ([[Рэчыцкі раён]])<ref name="Чантурия 1"/>. Сцены, магчыма, потым бяліліся. Дахі зарубінецкага жылля былі двухсхільнымі, складзенымі з жэрдак, [[салома|саломы]], [[чарот]]у і гліны<ref name="ReferenceG">Археология Украинской ССР. — К., 1986. — Т. 3. — 575 с.</ref><ref name="ReferenceH">{{Cite web |url=http://kronk.narod.ru/library/2006-m-manual-3.2.3.htm |title=Археология. — М., 2006. — 608 с. |access-date=25 снежня 2012 |archive-date=21 жніўня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120821045317/http://kronk.narod.ru/library/2006-m-manual-3.2.3.htm |url-status=dead }}</ref>. Для абагрэву жытла адным з кутоў ці каля сцяны<ref name="ReferenceA">''[[Ала Мікалаеўна Ваганава|Ваганава А. М.]]'' Свіслач / А. М. Ваганава // Археалогія і нумізматыка Беларусі. — Мн. «Беларуская энцыклапедыя» імя Патруся Броўкі, 1993 г. — С. 263</ref>, альбо пасярэдзіне жылля<ref name="Ранний железный век">А. Р. Канторович. Ранний железный век. «Археология» — Раздел III. Под редакцией академика РАН В. Л. Янина. М.: МГУ, 2006. 608 с. 5000 экз. ISBN 5-211-06038-5.</ref> размяшчаліся агнішчы, якія ўяўлялі сабой участак падлогі дыяметрам каля 0,5 м, агароджаны невысокай каменнай або глінянай сцяной<ref name="ReferenceG"/><ref name="ReferenceH"/>, пазней — глінабітныя печы<ref name="Гісторыя Беларусі 1">{{крыніцы/Гісторыя Беларусі Касцюк|1|93}}</ref>. У цёплую пару года агонь разводзілі пад адкрытым небам ў ачагах, якія былі выбрукаваны камянямі ці чарапкамі, абмазаны глінай і размяшчаліся непасрэдна каля самога жылля<ref name="ReferenceG"/><ref name="ReferenceH"/>. Побач з жыллём таксама размяшчаліся гаспадарчыя і вытворчыя пабудовы, ямы-паграбы<ref name="ReferenceA"/> цыліндрычнай або звонападобнай формы і складаныя скляпы з землянымі скляпеннямі і прыступкамі. Памеры жылля і наяўнасць ачага сведчаць аб тым, што пабудовы прызначаліся для пражывання вялікай сям’і, якая вяла самастойную гаспадарку<ref name="ReferenceG"/><ref name="ReferenceH"/>. У [[III стагоддзе да н.э.|III]]-[[II стагоддзе да н.э.|II стст. н.э.]] у [[Цэнтральная Беларусь|Цэнтральнай Беларусі]] жытло ўяўляла сабой вылікія і выцягнутыя у плане хаты, раздзеленыя на памяшканні плошчай 20-25 кв. м. Падобныя шматкамерныя пабудовы знойдзены на гарадзішчах [[культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] ля вёсак [[Збаравічы (гарадзішча)|Збаравічы]] і [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабеншчына]] ([[Мінская вобласць]])<ref name="Чантурия 1"/>. У [[II стагоддзе|II]]-[[III стагоддзе|III стст. н.э.]] з’яўляюцца шматкамерныя хаты меншых памераў, якое, відавочна, належала вялікай патрыярхальнай сям’і, унутры якой пачаўся працэс раскладання і вылучэння меншых па колькасці сем’яў<ref name="Чантурия 1"/>. Характэрныя прыклады зрубнага жылля знойдзены ў вёсках [[Вязынка (Маладзечанскі раён)|Вязынка]] ([[Маладзечанскі раён]]), дзе вялікая хата складалася з трох неаднолькавых памяшканняў плошчай 48, 32, 26 кв. м, якія ўтваралі кампактны план, і [[Малышкі]] ([[Крывіцкі раён]]), дзе захаваліся сляды чатырох надземных хат памерамі 18×7 м, якія дзяліліся на чатыры аднольнавыя памяшканні з уласнымі ачагамі. Забудова гарадзішча ў Малышках характарызуецца дакладнасцю і пэўнай рэгулярнасцю планіроўкі<ref name="Чантурия 1"/>. === Узнікненне селішчаў === У [[IV стагоддзе|IV]]-[[V стагоддзе|V стст. н.э.]] з развіццём {{нп3|плужнае земляробства|плужнага земляробства|ru|Плужное земледелие}} працягваецца працэс распадзення патрыярхальна-радавых адносін, які характарызуецца ўзнікненнем сельскіх абшчын і пераходам ад родавых сувязей да тэрытарыяльных. Новыя сацыяльна-эканамічныя ўмовы спрыяюць змяненню характара [[паселішча]]ў. Так замест гарадзішчаў развіваюцца адкрытыя, неўмацаваныя [[Селішча (археалогія)|селішчы]]. Разам з тым гарадзішчы захоўваюць ролю крэпасці-прыстанішча на выпадак ваенных дзеянняў. Пазней гарадзішчы, які часцей за ўсё размяшчаліся ўнутры буйных селішчаў, пачалі засяляцца знаццю, жрацамі, воінамі і асобнымі рамеснікамі<ref name="Чантурия 1"/>. Адкрытае селішча вакол сцен гарадзішча ля вёскі [[Хотамель]] займала плошчу каля аднаго гектара і было шчыльна забудавана радамі паўзямлянкавага жытла, размешчанага ўздоўж знешняга вала у 1-5 м адно ад аднаго. У VIII—X стст. гарадзішча пераўварылася ў паселішча для [[Дружына|дружыннікаў]] з магутнымі кругавымі драўлянымі ўмацаваннямі, што фактычна было пераходам да ранняга феадальнага ўмацавання<ref name="Чантурия 1"/>. Асаблівасцю селішчаў былі вялікія памеры, да 5-7 га і болей, і вялікая колькасць жытла. Так ў селішчы [[Замкавая гара, Бягомль|Замкавая гара]] каля [[Бягомль|Бягомля]] знойдзена звыш 300 чатырохвугольных у плане паўзямлянкавых жытлаў плошчай не большай за 15 кв. м, кожнае з якіх было разлічана на адну сям’ю. Далейшае развіццё атрымлівае аднакамерная хата, якая ў [[VIII стагоддзе|VIII]]-[[IX стагоддзе|IX стагоддзях]] становіцца найбольш распаўсюджанай на тэрыторыі Беларусі<ref name="Чантурия 1"/>. === Культавыя збудаванні === Сярод культавых збудаванняў гэтага перыяду вылучаюцца пахавальныя курганы разнастайных форм і памераў, якія першапачатковы выконвалі ролю калектыўнай радавой пахавальні, але з утварэннем класавага грамадства сталі месцам пахавання выключна князёў і дружыннікаў. У асобных раёнах [[Паазер’е (этнаграфічны рэгіён Беларусі)|Паазер’я]], [[Беларускае Падняпроўе|Падняпроўя]], [[Панямонне|Панямоння]] і [[Заходняе Палессе|Пабужжа]] ў сяр. і ў другой пал. [[1 тысячагоддзе|I тысячагоддзя н.э.]] узнікаюць доўгія і [[Валатоўка|падоўжаныя курганы]], першыя з якіх мелі выгляд выла даўжынёй да 80-100 м, шырынёй каля 20 м і вышынёй 2 м, другія не перавышалі 20 м у даўжыню, 10 м у шырыню і 1,5 м у вышыню. У IX ст. гэты тып курганоў быў выцеснены круглымі<ref name="Чантурия 1"/>. Атрымаць звесткі пра іншыя культавыя збудаванні, напрыклад, [[Капішча|язычніцкія храмы і свяцілішчы]], пакуль не ўяўляецца магчымым, але можна меркаваць, што яны ідэнтычны збудаванням падобнага тыпу, якія былі знойдзены на тэрыторыі [[Украіна|Украіны]] і [[Расія|Расіі]]<ref name="Чантурия 1"/>. == Старажытнарускі перыяд == Сацыяльна-эканамічная змены і рост сіл феадальнага грамадства ў [[IX]]—[[XI ст.|XII стст.]] спрыяюць будаўніцтву і развіццю гарадоў. На захадзе ўсходнеславянскіх зямель унікаюць новыя гарады — [[Полацк]], [[Віцебск]], [[Менск]], [[Гродна]], [[Орша]], [[Пінск]], [[Бярэсце]], [[Тураў]], [[Браслаў]], [[Ваўкавыск]]. Звычайна яны ўзводзіліся ў сутоках рэк, якія служылі натуральнымі абарончымі ўмацаваннямі<ref name="Чантурия 1"/><ref name="Лазука"/>. Найбольшае развіццё атрымліваюць у гарадах акрамя ўмацаванняў, культавыя пабудовы і жыллё — усё пераважна з [[дрэва]]<ref name="Лазука">{{кніга |аўтар = [[Барыс Андрэевіч Лазука|Б.А.Лазука]] |частка = |загаловак = Гісторыя мастацтваў: Вучэб. дапам. для вучняў шк. з паглыбл. вывучэннем выяўл. мастацтва і архітэктуры, для студэнтаў гуманіт. профілю выш. і сярэд. спец. навуч. устаноў |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = {{Мн.}} |выдавецтва = Беларусь |год = 1996 |том = |старонкі = |старонак = 399 |серыя = |isbn = 985-01-0045-1 |тыраж = 15000 }}</ref>. Цэнтральнае месца ў горадзе займаў дзяцінец (крэмль), вакол якога размяшчаліся рамесна-гандлёвы рад — гэты прыём быў традыцыйным для старажытнарускага горадабудаўніцтва<ref name="Чантурия 1"/>. [[Файл:Usiaslau sa 2005.gif|thumb|Выява Сафійскага сабора на аверсе манеты «Усяслаў Полацкі», 20 рублёў]] З узнікненнем Старажытнарускай дзяржавы са сталіцай у горадзе [[Кіеў]], землі сучаснай Беларусі ўвайшлі ў яе склад. У канцы X ст. на Русі было [[Хрышчэнне Русі|прынята хрысціянства]], якое спрыяла ўмацаванню феадальных адносін, развіццю дзяржаўнасці, узаемнаму ўплыму з суседнімі краінамі. Сувязь з [[Візантыя]]й, адкуль і прыйшло хрысціянства, пакінула значны след у старажытнарускім дойлідстве. Стварэнне манументальных храмаў спрыяла развіццю будаўнічай тэхнікі, мастацкага аздаблення<ref name="Чантурия 1"/>, што, нароўні з развіццём гарадоў, стала першапрычынай фарміравання новых кірункаў у дойлідстве, з’явіўся такі тып збудаванняў як каменны [[крыжова-купальны храм]], пабудаваны з тонкай квадратнай цэглы — [[Плінфа|плінфы]]. У [[X]]—[[XI ст.|XI стст.]] храмы на беларускіх землях будавалі пераважна майстры, запрошаныя з [[Візантыя|Візантыі]]. Закладзены паміж [[1044]] і [[1066]] гг. і пабудаваны ён з плінфы ў [[Муроўка са схаваным радам|тэхніцы з так званым схаваным радам]] [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор]] у [[Полацк]]у можна лічыць першым з ліку выдатных культавых збудаванняў на тэрыторыі сучаснай Беларусі. У гэтым помніку былі закладзены асноватворныя прынцыпы мясцовай архітэктурнай школы, якія выявіліся ў цэнтрычна-пірамідальнай кампазіцыі архітэктурных форм. Хутчэй за ўсё, такія прынцыпы з’явіліся пад уздзеяннем мясцовых будаўнічых традыцый, якія склаліся яшчэ ў [[Народнае дойлідства Беларусі|драўляным народным дойлідстве]]<ref name="Культавае дойлідства Беларусі">[http://archives.gov.by/index.php?id=428409 Культавае дойлідства Беларусі]</ref>. Для мураванай культавай архітэктуры гэтага перыяду характэрна муроўка сцен са схавным радам, які замазваўся шырокай белай паласой раствору так, каб фасадныя сцены атрымлівалі паласатую двухколерную расфарбоўку. Падобная муроўка таксама сустракаецца і пазней, у перыяд феадальнай раздробленасці<ref name="Чантурия 1"/>. Інтэр’еры храмаў багата ўпрыгожваліся роспісамі, якія да нашага часу амаль не захаваліся<ref name="Чантурия 1"/>. [[Файл:Polatsk XVI.jpg|міні|300пкс|Полацк на гравюры XVI ст.]] На мяжы [[X]]-[[XI стагоддзе|XI стст.]] умацаваны цэнтр [[Полацк]]а — дзяцінец — быў перанесены са [[Полацкае гарадзішча|старога гарадзішча]] на паўднёвы захад да месца ўпадзення [[Палата|Палаты]] ў [[Заходняя Дзвіна|Заходнюю Дзвіну]]. Новы дзяцінец займаў плошчу 7 га і пазней атрымаў назву [[Верхні замак (Полацк)|Верхні замак]]. [[Вакольны горад (Полацк)|Вакольны горад]] размяшчаўся на ўсход ад дзяцінца, паміж Дзвіной і Палатой, і пазней называўся Астрогам або Местам, пасля захопу горада маскоўцамі ў 1567 годзе на частцы вакольнага горада імі пабудаваны Стралецкі горад, які пазней атрымаў назву [[Ніжні замак (Полацк)|Ніжні замак]]. Таксама развіваўся і [[Запалоцкі пасад]]. Такім чынам ў Полацка ўтварылася трохчастковая структура плана, дзе дамінуючае становішча заняў дзяцінец. Уздоўж Дзвіны пазней пачала развівацца найбольш буйная частка горада — [[Вялікі пасад (Полацк)|Вялікі пасад]]. Да [[XII ст.]] плошча горада ўзрасла да 70-80 га<ref name="Чантурия 1"/>. Акрамя асноўнага ўмацавання вакол дзяцінца, кожная частка Полацка мела свае абарончыя збудаванні. У дзяцінцы размяшчаліся Сафійскій сабор, палац князя, жыллё феадалаў, дружыны, заможных рамеснікаў. Жыллёвая забудова фармавалася стыхійна і безсістэмна. Вуліцы пракладваліся паміж хатамі і былі замошчаны бярвеннямі на лагах<ref name="Чантурия 1"/>. Падчас раскопак у [[Брэст|Брэсце]] была выяўлена найстаражытнейшая частка горада — [[Берасцейскае гарадзішча|Бярэсце]]. Сярод іншага захаваліся рэшткі жылых і гаспадарчых пабудоў, дваровыя насцілы і [[паркан]]ы, якія характэрны для паселішчаў [[XI]]-[[XIII|XIII стст.]] Жытло аднакамернае, зрубнай канструкцыі «[[Зруб#Віды змацавання зруба|вугал з рэшткам]]», у плане квадратнае, даўжыня сцен складае ад 3,2 да 4,4 м, у якасці матэрыялу выкарыстаны хвоя і дуб. Пабудовы захаваліся на вышыню 7-12 вянцоў, што дазваляе меркаваць аб аб’ёмна-прасторавай кампазіцыі, форме і памерах дзвярных і аконных праёмаў, дэталях дашчанага даху і інш<ref name="Чантурия 1"/>. === Полацкая школа дойлідства === {{main|Полацкая школа дойлідства}} [[Файл:Carkva Svv. Barysa i Hleba, Połacak.jpg|thumb|злева|180пкс|Барысаглебская царквы]] [[Файл:Carkva Sv. Paraskievy Piatnicy, Połacak.jpg|thumb|Пятніцкая царква]] На аснове традыцый [[Візантыйская архітэктура|візантыйскай архітэктуры]] і пад уплывам форм Полацкага Сафійскага сабора ў [[XII ст.]] сфармавалася самабытная [[Полацкая школа дойлідства]]<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>. У адрозненне ад [[Кіеў|Кіева]], Полацкая школа захоўвае архітэктурныя традыцыі (выкарыстанне муроўкі «са схавным радам», каменных блокаў, плоскіх [[Лапатка (архітэктура)|лапатак]], абхадных галерэй) і рашуча пераглядае сістэму крыжова-купальных будынкаў, набліжаючы іх да вежападобных кампазіцый<ref name="Лазука"/>, ствараючы выразныя сілуэты знешніх аб’ёмаў. Падкупальныя прасторы пераносяцца над заходнія пары слупоў. Атрымліваюць распаўсюджанне бесслуповыя цэрквы з адной апсідай і прытворам на захадзе, трохнефавыя чатырох- ці шасціслуповыя храмы, у якіх сваімі памерамі пераважае галоўны неф, а два бакавыя робяцца вузейшымі за яго, т.ч. знадворку вылучаліся тры апсіды або толькі адна, тая, што завяршала галоўны неф. Апсіды ў канцах бакавых нефаў мелі выгляд ніш і змяшчаліся ў тоўшчы ўсходняй сцяны<ref name="Лазука2">Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007 </ref>. Унутраная прастора храмаў аздаблялаецца [[фрэска]]мі<ref name="грамадства"/>. Найбольш значныя збудаванні Полацкай школы ўяўлялі Пятніцкая і Барысаглебская цэрквы [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага Барысаглебскага манастыра]] ў прыгарадзе Полацка, [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаса-Еўфрасіннеўская царква]] [[Спаса-Еўфрасіннеўскі манастыр|Полацкага Спаса-Еўфрасіннеўскага манастыра]], [[Свята-Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанская царква]] ў [[Віцебск]]у<ref name="Лазука"/><ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>. Прадстаўлена таксама храмы ў [[Мінск]]у, [[Ноўгарад]]зе, [[Смаленск]]у<ref name="грамадства">[http://www.ehu.by/content/starazhytnae-gramadstva-belarus-u-rannim-syarednevyakowi?page=0,49 Старажытнае грамадства. Беларусь у раннім Сярэдневякоўі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160530210816/http://www.ehu.by/content/starazhytnae-gramadstva-belarus-u-rannim-syarednevyakowi?page=0,49 |date=30 мая 2016 }}</ref>. <!-- Бельчыцкі манастыр быў рэзідэнцыяй [[Князі полацкія|полацкіх князёў]], таму яго Вялікі сабор, узведзены ў [[1120-я|1120]]—[[1130-я|30-я]] гады, вылучаўся значнымі памерамі (22,5х16,5 [[м]]) і ўяўляў сабой шасціслуповы храм з трыма [[апсіда]]мі. Перад [[Партал|парталамі]] на усіх трох [[фасад]]ах былі ўзведзены амаль квадратныя [[прытвор]]ы, што надавала царкве крыжовасць<ref name="Лазука"/>.--> <center><gallery caption="Помнікі Полацкай школы дойлідства" widths="220" heights="150"> Выява:Połacak. Полацак (I. Trutnev, 1866).jpg|Бельчыцкі манастыр, [[Іван Трутнеў|І. Трутнеў]], 1866. Злева Барысаглебская царква, справа Пятніцкая царква, на пярэднім плане руіны Вялікага сабора Выява:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|Рэканструкцыя пачатковага выгляду Спаса-Еўфрасіннеўскай царквы Выява:Viciebsk, carkva. Віцебск, царква (1664).jpg|[[Свята-Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанская царква]] ў [[Віцебск]]у, з «Чарцяжа горада Віцебска», 1664 </gallery></center> === Гродзенская школа дойлідства === [[Файл:St Barys and Hleb Church Horadnia.JPG|злева|thumb|[[Каложская царква]] — адзіны захаваны помнік чорнарускага дойлідства.]] {{main|Гродзенская школа дойлідства}} Акрамя Полацкай вылучалася вылучаецца [[Гродзенская школа дойлідства]], што склалася ў [[XII ст.]] ў межах [[Гарадзенскае княства|Гарадзенскага княства]]. Пабудовы Гродзенская школа адрозніваліся выкарыстоўваннем у роўнаслаёвай муроўцы з плінфы ўставак з абчасаных, паліраваных валуноў, геаметрычных кампазіцый з каляровых паліваных [[кафля]]ў, наборнай [[маёліка]]вай падлогі з плітак разнастайных форм. Для аб’ёмна-прасторавых кампазіцый характэрна адносна невялікая круглая і гранёная форма ўнутраных слупоў. Каб садзейнічаць акустыцы, у верхнія часткі сцен умуроўвалася вялікая кольскасць галаснікоў — [[кераміка|керамічных]] сасудаў, які ўмуроўваліся ў сцены будынка з мэтай паляпшэння [[Акустыка|акустычных]] якасцей<ref name="Лазука"/><ref name="Ганц">{{Cite web |url=http://www.gants-region.info/index/0-752 |title=ГРОДЗЕНСКАЯ ШКОЛА ДОЙЛІДСТВА |access-date=14 жніўня 2012 |archive-date=5 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305204622/http://www.gants-region.info/index/0-752 |url-status=dead }}</ref>. Структурна яна была працягам [[архітэктура Полацкага княства|полацкага дойлідства]], але ў адносінах да паліхромнага дэкору адрозніваецца большай своеасаблівасцю і можа быць параўнана хіба што з помнікамі еўрапейскай [[раманскі стыль|раманікі]]. У будаўніча-тэхнічных адносінах Гродзенская школа бліжэй усяго да помнікаў Кіева і [[Валынь|Валыні]], дзе таксама выкарыстоўвалася тэхніка роўнаслаёвай муроўкі<ref name="Раппопорт">{{Cite web |title=П. А. Раппопорт Зодчество Древней Руси |url=http://rudocs.exdat.com/docs/index-179375.html?page=9 |accessdate=14 жніўня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160602195733/http://rudocs.exdat.com/docs/index-179375.html?page=9 |archivedate=2 чэрвеня 2016 |url-status=dead }}</ref>. Яскравы узор Гродзенскай школы дойлідства — [[Барысаглебская царква (Гродна)|Барысаглебская царква]] (Каложская), у ёй адзінай, нягледзячы на значныя страты, захаваліся архітэктурна-будаўнічыя канструкцыі да ўзроўню [[Скляпенне|скляпенняў]]. Таксама да гэтай школы ў Гродна належаць [[Ніжняя царква (Гродна)|Ніжняя царква]] на плошчы [[Стары замак (Гродна)|Старога замка]], [[Прачысценская царква (Гродна)|Прачысценская царква]], княжацкі палац на дзядзінцы, царква ў [[Ваўкавыск]]у на замчышчы (сяр. XII ст.), храмамі ў [[Навагрудак|Навагрудку]], [[Мінск]]у і інш<ref name="грамадства"/><ref name="Ганц"/>. Сярод дойлідаў вылучаецца адзіны [[Пётр Міланег]]. <center><gallery caption="Помнікі Гродзенскай школы дойлідства" widths="220" heights="150"> Выява:Каложа.png|Варыянт рэканструкцыі Барысаглебскай (Каложскай) царквы; паўночны фасад Выява:План Ніжняй царквы.jpg|План Ніжняй царквы Выява:План Прачысценскай царквы.jpg|План Прачысценскай царквы </gallery></center> === Абарончае будаўніцтва === [[Файл:Kamianieckaja_vieža._Камянецкая_вежа_(1885).jpg|thumb|[[Камянецкая вежа]], В. Гразноў, 1-я пал. [[XIX стагоддзе|XIX ст.]]]] З канца [[XII]] — пач. [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]] развіццё манументальнага культавага дойлідства замаруджваецца, на першы план выходзяць [[абарончае збудаванне|абарончыя збудаванні]], што абумоўлена павелічэннем пагрозы з боку [[Крыжакі|крыжакоў]] і [[Мангола-татарскае нашэсце|татар]]. Распаўсюджваюцца вежы-данжоны, у XIII стагоддзі яны з’яўляюцца ў [[Камянец|Камянцы]], [[Тураўская вежа|Тураве]], [[Новагародскія вежы|Новагародку]], [[Гарадзенская вежа|на тэрыторыі Старога замка]] ў [[Гродна|Гродне]], [[Берасцейская вежа|на замчышчы]] старажытнага [[Бярэсце|Бярэсця]]<ref name="Лазука"/>. Да нашага часу захавалася толькі [[Камянецкая вежа]], выкладзеная з брусковай цэглы. У плане ўяўляе круг [[дыяметр]]ам 13,6 м, таўшчыня сцен 2,5 м. Пры вышыні 29,4 м вежа мае 5 паверхаў, злучаных лесвіцамі. Выключна абарончае прызначэнне абумовіла адсутнасць якіх-небудзь архітэктурных упрыгожванняў<ref name="Лазука"/>. == Эпоха Вялікага Княства Літоўскага (XIV—XVI стст.) == {{main|Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага}} З другой паловы [[XIII]] — пач. [[XIV ст.]] пачаўся новы этап у развіцці беларускага дойлідства<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>, адбылася творчая перапрацоўка ўсходнеславянскіх і візантыйскіх традыцый<ref name="БЭ">Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) [і інш.]. Т. 18. Кн. 2 : Рэспубліка Беларусь</ref>. Асаблівасці архітэктуры гэтага часу вызначаліся сацыяльна-эканамічнымі, палітычнымі і культурна-рэлігійнымі ўмовамі, у якіх знаходзілася Беларусь у складзе Вялікага Княства Літоўскага. Пашырэнне і развіццё новых традыцый працягвалася на тэрыторыі Беларусі і [[Украіна|Украіны]], а таксама яны інтэнсіўна пранікалі на землі, заселеныя [[Балты|балтамі]], дзе бурна развіваліся гарады і ўзнік феномен новай гарадской культуры. На праваслаўных і язычніцкіх землях княства апрача храмаў ўзнікаюць шматлікія манастыры і каталіцкія кляштары. Найважнейшым і найбольш даступным матэрыялам для будаўніцтва заставалася дрэва. З яго ўзводзіліся не толькі жылыя збудаванні, але і замкі, палацы, храмы, кляштары. Нароўні з гэтым развівалася і каменнае дойлідства<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>. === Грамадзянская архітэктура === Пасля знікнення пагрозы з боку крыжакоў у выніку іх паражэння ў [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітвы]], гарадская культура канчаткова стала фарміравацца як неад’емная частка [[Заходняя культура|заходнееўрапейскай цывілізацыі]]. У гэты час пашыралася [[магдэбургскае права]], таму адмістрацыйны цэнтр горада паступова перамясціўся на рыначную плошчу, дзе ставілі ратушу ([[Віцебская ратуша|Віцебск]], [[Чачэрская ратуша|Чачэрск]], [[Слонімская ратуша|Слонім]], [[Мінская ратуша|Мінск]] і інш.), часам ў комплексе з гандлёвымі радамі [[Нясвіжская ратуша|Нясвіж]]). Для гэтага часу характэрна з’яўленне [[мястэчка]]ў як прамежкавай формы паселішчаў паміж [[горад]]ам і вялікай [[вёска]]й. Пры мястэчках будаваліся мураваныя замкі тыпу [[Кастэль|кастэляў]], напрыклад замкі ў [[Крэўскі замак|Крэве]] і [[Лідскі замак|Лідзе]]<ref name="БЭ"/>. === Культавая архітэктура === У [[XIV]] — [[XV ст.|XV стст.]] на тэрыторыі Беларусі захоўваліся найважнейшыя рысы дойлідства заходніх зямель [[Русь|Русі]] [[XI]]-[[XIII ст.|XIII стст.]]<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>, але пасля [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]] [[1385]] на тэрыторыю ВКЛ пачалі пранікаць і пашырацца традыцыі [[Каталіцтва|каталіцкай]] культуры, асяродкам якой у [[XIV]] — пач. [[XVII ст.]] становяцца [[Віцебск]], [[Мсціслаў]], [[Орша]] і [[Смаленск]]<ref name="БЭ"/>. Змяняецца кірунак развіцця архітэктуры, што было звязана з дасягненнямі ў тэхніцы будаўніцтва і пэўным пераасэнсаваннем форм заходнееўрапейскай архітэктуры — [[Гатычная архітэктура|готыкі]] і [[Архітэктура Адраджэння|рэнесансу]], а пачынаючы з канца [[XIV ст.]], і [[барока]]. Храмы Беларусі [[XIV]]-[[XV ст.|XV стст.]] адрозніваліся ад крыжова-купальных старажытнарускіх збудаванняў у канструктыўным стаўленні, а таксама тым, што ў большасці выпадкаў уяўлялі сабою тып зальнай [[Базіліка|базілікі]]<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>. На тэрыторыі сучаснай заходняй і цэнтральнай Беларусі ў месцах кампактнага рассялення [[яўрэі|яўрэяў]] і [[татары|татар]] у [[XIV]]-[[XV ст.|XV стст.]] з’яўляюцца першыя драўляныя [[Сінагога|сінагогі]] і [[Мячэць|мячэці]]<ref name="БЭ"/>. <!--Актыўна будаваліся каталіцкія гатычныя храмы — з аднанефавымі, аднаапсіднымі аб’ёмна-прасторавымі кампазіцыямі (касцёлы ў Ішкальдзі, Іўі). З рэфармацыяй з’явіліся новыя культавыя пабудовы — зборы, якія спалучалі гатычныя рысы ў форме пабудовы і рэнесансавы ордэрны дэкор (зборы ў Койданаве, Заслаўі, Замосці, Новым Свержані)<ref name="istoriya"/>.--> <center><gallery caption="Абарончыя храмы" widths="220" heights="150"> Выява:Cerkiew Zwiastowania NMP w Supraślu 03.jpg|[[Свята-Дабравешчанская царква (Супрасль)|Дабравешчанская царква]], [[Супрасль]] Выява:Church in Muravanka.jpg|[[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Мураванка)|Свята-Раства-Багародзіцкая царква, Мураванка]], В. Гразноў, 1874 Выява:Church of St. Michael in Synkovičy.jpg|[[Свята-Міхайлаўская царква (Сынкавічы)|Царква Святога Міхаіла, Сынкавічы]], [[XIX ст.]] </gallery></center> [[Файл:Church of St Mikola Bierascie.jpg|міні|злева|Выява [[Свята-Мікалаеўская царква (Брэст)|царквы Святога Мікалая]], XVIII ст.]] Пры ўзаемадзеянні традыцый мясцовага абароннага дойлідства з візантыйскім і заходнееўрапейскім уплывам<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/> у першай палове [[XVI ст.]] сфарміраваўся самабытны 4-х вежавы тып праваслаўнага храма з абарончай функцыяй, які прадстаўлены [[Мураванкаўская царква-крэпасць|Мураванкаўскай]], [[Свята-Міхайлаўская царква (Сынкавічы)|Сынкавіцкай]], [[Свята-Дабравешчанская царква (Супрасль)|Супрасльскай цэрквамі-крэпасцямі]] і [[Свята-Мікалаеўская царква (Брэст)|Мікалаеўскім саборам]] у Берасці. Іх стыль, які ўвабраў у сябе рысы цэнтральнаеўрапейскай готыкі<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>, вызначаецца як [[беларуская готыка]]<ref name="istoriya"/>. Акрамя крыжова-купальных, у гэты перыяд узводзяцца базілікальныя будынкі, назіраецца таксама спалучэнне гэтых двух тыпаў храмаў<ref name="Лазука"/>. Да беларускай готыкі таксама адносіцца некалькі найстаражытнейшых каменныя бязвежавых культавых збудаванняў канца [[XV]] — пачатку [[XVI ст.]]: [[Касцёл Святога Казіміра (Уселюб)|Уселюбскі касцёл]], [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Ішкалдзь)|Траецкі касцёл]] у [[Ішкалдзь|Ішкалдзі]], [[Навагрудак|Наваградская]] [[Барысаглебская царква (Навагрудак)|Барысаглебская царква]]<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>. [[Файл:Iškaldź. Ішкальдзь (J. Bułhak, 1919-39).jpg|thumb|злева|[[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Ішкалдзь)|Траецкі касцёл]], [[Ішкалдзь]], [[Ян Булгак]], [[XX ст.]]]] Масіўны аб’ём аднага з найбольш ранніх храмаў [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Ішкалдзь)|Траецкага касцёла]] ў [[Ішкалдзь|Ішкалдзі]] складаецца з дзвюх частак: асноўнай прасторы, падзеленай на тры нефы гранёнымі слупамі, і вялікай пяціграннай [[апсіда|апсіды]]. Касцёл, у адрознене ад больш позніх прыкладаў, яшчэ бязвежавы, [[экстэр’ер]] вызначаецца лаканізмам і стрыманасцю, храм стварае ўражанне суцэльнага маналіту, са злітых ў адзінае розных архітэктурных элементай: шчыта, контрфорсаў, выцягнутых акон, стромкага двухсхільнага даху. Аздабленне таксама адрозніваецца сваёй сціпласцю, мудрагелісты малюнак перакрыццяў надае ўнутранай прасторы лёгкасць і рух уверх<ref name="Лазука"/>. <center><gallery caption="Беларуская готыка" widths="220" heights="150"> Выява:Usielub. Уселюб (XX, I).jpg|[[Касцёл Святога Казіміра (Уселюб)|Касцёл Святога Яна Хрысціцеля]], [[Уселюб]] <!--Выява:Belarus-Ishkaldz-Holy Trinity Church-6.jpg|[[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Ішкалдзь)|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы]], [[Ішкалдзь]] --> Выява:Navahradak. Наваградак (V. Dmachoŭski, XIX).jpg|[[Барысаглебская царква (Навагрудак)|Барысаглебская царква]], [[Навагрудак]], [[Вікенцій Ігнатавіч Дмахоўскі|Вікенцій Дмахоўскі]] [[XIX ст.]] </gallery></center> У сярэдзіне [[XVI]] ст. з распаўсюджаннем ідэй [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] пачалося актыўнае будаўніцтва пратэстанцкіх храмаў, т.зв. кальвінскіх зборах, якія таксама былі прыстасаваны да абаронных патрэб. Добры прыклад такога храма — [[Спаса-Праабражэнская царква (Заслаўе)|Кальвінскі збор]] у [[Заслаўе|Заслаўі]], узведзены ў сярэдзіне XVI ст<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>. Рэфармацкія храмы маюць своеасаблівую архітэктуру і значна адрозніваюцца ад касцёлаў і праваслаўных цэркваў. З апошнімі іх з апошнімі некаторыя рысы планаў і агульны абаронны характар<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>. Для збораў характэрны адзін неф, вежа над галоўным уваходам, асобныя ўмацаванні: земляныя валы і бастыёны<ref name="Лазука"/>. У другой палове XVI ст. у беларускай архітэктуры ўсё больш пачынаюць выяўляцца рысы [[Архітэктура Адраджэння|рэнесансу]]. Прыклад спалучэння гатычнай і рэнесанснай архітэктуры — [[Троіцкі касцёл (Чарнаўчыцы)|Троіцкі касцёл]] у [[Чарнаўчыцы|Чарнаўчыцах]]<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>. <center><gallery caption="Рэнесансныя збудаванні" widths="220" heights="150"> Выява:Kojdanaŭ. Койданаў (N. Orda, 1876).jpg|[[Койданаўскі замак|Кальвінскі збор і замак]]. [[Напалеон Орда]], [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] Выява:Kaścioł Najśviaciejšaj Trojcy (Čarnaŭčycy) 001.Jpeg| [[Троіцкі касцёл (Чарнаўчыцы)|Троіцкі касцёл]] у [[Чарнаўчыцы|Чарнаўчыцах]] Выява:Царква3.JPG|[[Спаса-Праабражэнская царква (Заслаўе)|Кальвінскі збор]] ([[Спаса-Праабражэнская царква (Заслаўе)|Спаса-Праабражэнская царква]]) у [[Заслаўе|Заслаўі]], </gallery></center> === Абарончыя збудаванні === {{main|Замкі Беларусі}} У залежнасці ад тыпу матэрыялаў замкавае дойлідства можна падзяліць на драўлянае і каменнае, часта камень і дрэва дапаўнялі адзін аднаго ў адным умацаванні. Драўляныя крапасныя збудаванні да нашага часу не захаваліся. Некаторае ўяўленне пра іх даюць вопісы маёмасці — [[інвентар]]ы і старыя выявы<ref name="istoriya"/>. [[Файл:LT-2006-50litų-Medininkų_pilis-b.png|thumb|злева|150px|Медніцкі замак на літоўскай [[Памятная манета|манеце]] (2006 г.).]] Інтэнсіўнае замкавае будаўніцтва ў [[XIV]]—[[XVI ст.|XVI стст.]] было прадыктавана знешнім і ўнутраным становішчам у Вялікім Княстве Літоўскім<ref name="Лазука"/>. Цэнтры буйных удзельных княстваў, такія як Полацк, Мінск, Віцебск, Гродна, [[Навагрудскі замак|Навагрудак]], ужо мелі добрыя ўмацаванні, аднаўленне і рэканструкція якіх ускладалася на ўсіх жыхароў горада (т.з. [[замкавая павіннасць]]). Вакол [[дзядзінец|дзядзінца]] з жылымі, гаспадарчымі і культавымі збудаваннямі размяшчаліся [[пасад]]ы. Для пыватнаўласніцкіх гарадоў характэрна вынясенне замка за межы паселішча. Умацаванні ўзводзіліся на штучных пляцоўках з улікам стратэгічнай неабходнасці абараніць ад нападаў ворагаў не толькі асобны горад, але і дзяржаву увогуле. [[Файл:Lida. Ліда (2007).jpg|thumb|Від на Лідскі замак зверху]] У [[XIV ст.]] з’явіліся цалкам мураваныя замкі-[[Кастэль|кастэлі]], квадратныя ў плане з вежай-[[данжон]]ам ([[Крэўскі замак|Крэва]], [[Лідскі замак|Ліда]], [[Троцкі замак|Трокі]], [[Медніцкі замак|Меднікі]])<ref name="istoriya">[http://www.istoriya.org/belarus-history/40-kultura-9-17/137-arhitektura.html Архітэктура і будаўніцтва Гісторыя Беларусі — Культура Беларусі ў IX—XVII ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160604035712/http://www.istoriya.org/belarus-history/40-kultura-9-17/137-arhitektura.html |date=4 чэрвеня 2016 }}</ref>. Для [[Лідскі замак|Лідскага замка]], узведзенага ў [[1320-я]] гады на насыпе, акружаным багністымі берагамі рэк [[Лідзея|Лідзеі]] і [[Каменка (прыток Дзітвы)|Каменкі]], характэрна дыяганальнае размяшчэнне веж і высокія сцены, які ўтваралі трохі скошаны чатырохвугольны двор. [[Крэўскі замак]], узведзены ў [[1330-я]] на штучным поплаве ў даліне [[Краўлянка|ракі Краўлянкі]], паўтараў канструкцыйнае вырашэнне Лідскага, але адрозніваўся тым, што адна з веж выступала за перыметр сцяны, што надавала ўмацаванню больш фартыфікацыйных магчымасцей<ref name="Лазука"/>. <center><gallery caption="Замкі-кастэлі" widths="220" heights="150"> Выява:Medininkai Castle.jpg|[[Медніцкі замак]], Н. Орда, XIX ст. Выява:Giedymin Castle in Lida.jpg|[[Лідскі замак]], В. Гразноў, 1-я пал. XIX ст. Выява:Krewo (G. Wilenska) 1877 (75033551) (cropped).jpg|[[Крэўскі замак]], справа — магутная вежа-данжон т.зв. Княская вежа, Н. Орда, XIX ст. </gallery></center> [[Файл:Navahradak - Rekanstrukcyja (Viktar Staščaniuk) 3.jpg|thumb|250px|Навагрудскі замак. Рэканструкцыя В.Сташчанюка]] У [[XIV]]—[[XVI ст.|XVI стст.]] вядзецца будаўніцтва ўмацаванняў на цяжкадаступных для ворага месцах, пагорках, узвышшах, у сутоках рэк. Узвядзенне дадатковых перашкод, накшталт [[Вал (фартыфікацыя)|валоў]] і [[Роў (фартыфікацыя)|рвоў]], забяспечвала непрыступнасць замка<ref name="Лазука"/>. Адзін з самых буйных і старажытных комплексаў падобнага роду — [[Навагрудскі замак]], які меў сем вежаў — Шчытоўка, Касцельная, Малая брама, Пасадская, Дазорца, Калодзежная, Меская. З паўднёва-заходняга боку замак атачала сістэма рвоў і валоў. За сценамі знаходзіўся шэраг жылых і гаспадарчых пабудоў, храм і [[Вялікія князі літоўскія|княжацкі]] [[палац]], што тлумачыцца выкарыстаннем комплексу як рэзідэнцыі<ref name="Лазука"/>. [[Замак Вітаўта (Гродна)|Гродзенскі замак Вітаўта]] — яшчэ адзін значны комплекс таго часу. Складаўся з пяці вежаў і палаца, якія размяшчаліся па перыметры трохвугольнай пляцоўкі Замкавай гары, вышыня якой дасягала 30 м і была натуральным умацаваннем. Самая вялікая вежа-данжон была круглая ў плане, а астатнія чатыры — квадратныя. Палац зліваўся са сцяной, вокны былі падобныя на бойніцы. Паступова яго абарончая роля памяншаецца і ў [[XVI ст.]] ён [[Стары замак (Гродна)|перабудўваецца]] італьянскім архітэктарам [[Скота з Пармы|Скота]] ў [[рэнесанс]]ную каралеўскую рэзідэнцыю [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]]. Падчас рэканструкцыі разабраны шэраг пабудоў і веж, у тым ліку стары [[данжон]]<ref name="Лазука"/>. <center><gallery caption="Замкавыя комплексы" widths="220" heights="150"> Выява:Navahradak_-_Rekanstrukcyja_(Viktar_Staščaniuk)_1.jpg|Рэканструкцыя [[Навагрудскі замак|Навагрудскага замка]], [[Віктар Сташчанюк]] Выява:Mir39.JPG|Мірскі замак Выява:Замак Вітаўта. Рэканструкцыя Вайцяхоўскага.JPG|Рэканструкцыя Гродзенскага замка кан. XIV — XVI пач. стст., {{нп3|Яраслаў Вайцяхоўскі|Я. Вайцяхоўскі|pl|Jarosław Wojciechowski}} </gallery></center> == Эпоха Рэчы Паспалітай (XVII—XVIII стст.) == Развіццё беларускага дойлідства ў [[XVII]] ст. адбываецца пад уздзеяннем стылю [[барока]], што абумоўлена палітычнымі і эканамічнымі працэсамі ў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], пашырэннем зносін з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]]. Новы стыль адпавядаў агульнаму працэсу ўскладнення ўяўленняў чалавека аб прыродзе, яго уласным месцы і ролі. Для барока характэрна зліццё заходнееўрапейскіх і нацыянальных традыцый. Асаблівы ўздым барочнага будаўніцтва прыпадае на сяр. [[XVII]] — сяр. [[XVIII]] ст<ref name="Лазука"/>. У XVII ст. працягваецца развіццё і рост беларускіх гарадоў, але змяняецца іх характар забудовы. Значныя гарады з насельніцтвам звыш 10 тысяч чалавек — [[Берасце]], [[Слуцк]], [[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], а таксама [[Навагрудак]], [[Менск]], [[Гродна]], [[Орша]], [[Быхаў]] і [[Мсціслаў]]. Адначасова ўзводзяцца і гарадскія ўмацаванні, галоўным чынам [[земляны вал|земляныя валы]] з [[курціна]]мі і [[бастыён]]амі<ref name="Лазука"/>. Асноўным архітэктурна-планіровачным ядром гарадоў становяцца гандлёвыя плошчы, на якіх размяшчаюцца ратушы — сімвалы гарадскога самакіравання, гандлёвыя рады, культавыя збудаванні. === Абарончае будаўніцтва === Абарончае будаўніцтва ў XVII ст. паранейшаму захоўвае важнае месца. Работа на тэрыторыі некаторых галандскіх майстроў, напрыклад, [[Ван Лаер]]а, [[Пётр Нонхарт|Нонхарта]], [[Ван Дадэн]]а, Голанда, Валона, абумовіла значны ўплыў нідэрландскай рэнесанскай архітэктуры на замкавае будаўніцтва ў Рэчы Паспалітай. Звыклыя для іх прыёмы і сродкі, у прыватнасці выкарыстанне земляных валоў і рвоў, дазволілі сканцэнтраваць асноўную ўвагу на самі будынкі, часткова пазбавіўшы іх мастацкае вырашэнне суровых крапасных рыс<ref name="Лазука"/>. [[Гальшанскі замак]] ўзведзены ў першай палове XVII ст. Па сваёй кампазіцыі нагадваў Мірскі замак: прамавугольны двор памерамі 88,6×95,6 м быў акружаны жылымі карпусамі і шасцю вежамі, дзе акрамя жылля размяшчаліся і гаспадарчыя памяшканні. Сціплае аздабленне адрознівалася аднак ад падобных, але больш суровых пабудоў XIV—XVI ст<ref name="Лазука"/>. Прыкладана ў той жа час узнік і [[Смалянскі замак]] (Белы Ковель), узведзенны ў нізкім, забалочаным месцы на высокім земляным насыпе, які атачаў роў. Унутраны прамавугольны двор памерамі 100×200 м утвораны трох- і чатырохпавярховымі карпусамі і шмат’яруснымі гранёнымі вежамі. Аздабленне падобна да комплексу ў Гальшанах і набліжае яго да палацавых пабудоў<ref name="Лазука"/>. [[Любчанскі замак|Замак у Любчы]] таксама першай паловы XVII ст. размяшчаўся на ўзгорку каля [[Нёман]]а, квадратная ў плане пляцоўка, акружаная мураванымі сценамі, з трох бакоў атачаў штучны канал. Замак меў чатыры вежы: тры чатырохгранныя, завершаныя шатрамі, і праязную вежу-браму. З боку ракі паміж дзвюма вежамі размяшчаўся палац. У формах кампазіцыі веж заўважны ўплыў драўлянага абарончага дойлідства, але сам замак ужо страціў манументальны выгляд крэпасцей<ref name="Лазука"/>. <center><gallery caption="Замкавыя комплексы" widths="220" heights="150"> Выява:Halšanski zamak. Гальшанскі замак (N. Orda, 18.05.1876).jpg|[[Гальшанскі замак]] на карціне [[Напалеон Орда|Н. Орды]] Выява:Smalany. Смаляны (J. Pieška, XIX).jpg|[[Смалянскі замак|Замак Белы Ковель]], [[Ю. Пешка|Ю. Пешкі]], кан. [[XVIII ст.]] Выява:Lubcz.jpg|[[Любчанскі замак]], [[Ю. Пешка|Ю. Пешкі]], кан. [[XVIII ст.]] </gallery></center> === Прыватнаўласніцкія рэзідэнцыі === [[Файл:Hajciuniški, Nonhart. Гайцюнішкі, Нонгарт (N. Orda, 28.07.1877).jpg|thumb|[[Дом-крэпасць Нонхартаў|Дом-крэпасць]] у [[Гайцюнішкі|Гайцюнішках]]. [[Напалеон Орда|Н. Орда]], [[1877]]]] [[Магнат|Магнацкія]] [[Сядзіба|сядзібы]] і [[Фальварак|фальваркі]], якія ўзнікалі ў гэты перыяд, былі адначасова і буйнымі [[горадабудаўніцтва|горадабудаўнічымі]] комплексамі і размяшчаліся ў жывапісных месцах ля вадаёмаў, вакол сядзібы разбіваліся паркі і сады. Маётнткі складаліся з двара з жылымі і гаспадарчымі пабудовамі і фальварка, які ўключаў жыллё аканома, прыслугі і рамеснікаў, складскія пабудовы, напрыклад, [[свіран]]ы і [[лямус]]ы, [[бровар]]ы, [[сыраварня|сыраварні]], [[гумно|гумны]], стадолы, токі, [[адрына|адрыны]], [[пуня|пуні]]<ref name="Лазука"/>. [[Дом-крэпасць Нонхартаў|Дом-крэпасць]] у [[Гайцюнішкі|Гайцюнішках]] узведзены ў [[1613]] годзе (арх. [[Пётр Нонхарт]]) і ёсць прыкладам арганічнага спалучэння жылёвых і абарончых функцыў у дадзены перыяд. Двухпавярховы будынак накрыты [[вальмавы дах|вальмавым дахам]], чатыры вуглы фланкіруюць круглыя абарончыя вежы з [[Шацёр (архітэктура)|шатровымі дахамі]]. Архітэктурнае вырашэнне будуецца на кантрасце асобных аб’ёмаў і вялікіх плоскасцей, звонку дэкор адсутнічае<ref name="Лазука"/>. === Культавае будаўніцтва === [[Файл:Нясвіж Касцёл Божага Цела.JPG|thumb|Касцёл Божага Цела ў Нясвіжы]] Нягледзячы на сваю спецыфіку, культавае будаўніцтва ў гэты перыяд непасрэдна звязана з грамадзянскай архітэктурай, што праявілася ў будаўніцтве манастыроў, кляштароў і калегіумаў, для якіх яшчэ характэрны абарончыя рысы. Карпусы ўтваралі замкнёны ўнутраны двор, вакол якога групаваліся розныя па прызначэнню памяшканні: келлі, бібліятэка, класы, лабараторыі, трапезная, кухня, аптэка, шпіталь. З аднаго боку мог прымыкаць касцёл<ref name="Лазука"/>. Менавіта так быў вырашаны [[Нясвіжскі езуіцкі калегіум]] і [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|касцёл Божага Цела]] пры ім (арх. [[Я. М. Бернардоні]], 1587—1593 гг.) — першае збудаванне на Беларусі ў стылі [[барока]], якое у агульных рысах паўтарала [[рым]]скі храм [[Іль Джэзу]] (арх. [[Джакама да Віньёла|Д. Віньёла]] і [[Джакама дэла Порта|Д. Порта]], 1568—1854)<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>. Нясвіжскі касцёл уяўляў сабой трохнефную базіліку з адной паўцыркульнай выцягнутай апсідай. Сярэдні неф перакрыты цыліндрычнымі скляпеннямі з [[люнет]]амі, бакавыя нефы — крыжовымі. Нагрузку сцен цэнтральнага нефа прымаюць шэсць масіўных слупоў з аркамі. Езуіцкі касцёл меў уласцівы для італьянскага барока бязвежавы галоўны фасад, на якім канцэнтравліся асноўныя сродкі выразнасці. Двух’ярусная кампазіцыя мае выразнае чляненне па вертыкалі і гарызанталі<ref name="Лазука"/>. [[Файл:Плян_кляштара_брыгітак.JPG|thumb|План [[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)|брыгіцкага кляштара]] ў Гродна]] Падобныя прынцыпы планіроўкі былі закладзены ў [[Пінскі езуіцкі калегіум|Пінскім]] (1631—1639 гг.) і [[Бабруйскі езуіцкі калегіум|Бабруйскім езуіцкіх калегіумах]]. Яны ж былі паўтораны ў [[гродна|гродзенскіх]] [[Касцёл Адшукання Святога Крыжа і кляштар бернардзінцаў (Гродна)|кляштарных комлексах бернардзінцаў]], [[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)|брыгітак]] і [[Касцёл Маці Божай Анёльскай і кляштар францысканцаў|францысканцаў]]<ref name="Лазука"/>. Культавае будаўніцтва пачатку [[XVII]] ст. адрозніваецца стылявой рознахарактарнасцю з перавагай таго ці іншага архітэктурнага стылю. У [[Касцёл Святога Мікалая (Мір)|касцёле Св. Мікалая]] ў [[Мір (Карэліцкі раён)|Міры]] (1599—1605 гг.) спалучыліся рысы італьянскага барока, што абумовіла выцягнутасць плана і наяўнасць трансепта, і самабытнае вырашэнне фасада масіўнай шмат’яруснай готыка-рэнесанснай вежай, з двух бакоў да якой прымыкаюць невялікія круглыя бакавыя вежы, што кампазіцыйна завяршаюць бакавыя нефы. Падобные вырашэнне раней было выкарстана ў аднанефным фарным касцёле ў Гродна, т.зв. [[Фара Вітаўта|Фары Вітаўта]] (арх. [[Антоній Дзікрап|А. Дзікрап]], 1579—1856 гг.)<ref name="Лазука"/>. Запазычаныя з [[Італія|Італіі]] архітэктурныя формы яшчэ доўга спалучаліся ў мясцовым дойлідстве з элементамі [[готыка|готыкі]] і [[рэнесанс]]у<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>. Так у пачатку [[XVII]] ст. працягваецца будаўніцтва храмаў готыка-рэнесанснага тыпу, напрыклад, [[Троіцкая царква (Слонім)|касцёл бернардзінцаў]] у Слоніме (1645—1671 гг.) або [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Ружаны)|касцёл кармелітаў]] у [[Ружаны|Ружанах]] (1615—1617 гг.), які ўяўляе сабой аднанефную базіліку з ніжэйшай за асноўны аб’ём паўкруглай абсідай, а над уваходам узвышаецца чатырох’ярусная васьмігранная вежа<ref name="Лазука"/>. <center><gallery caption="" widths="150" heights="200"> Выява:Belarus-Mir-Church of Bishop Nicholas-2.jpg|[[Касцёл Святога Мікалая (Мір)|Касцёл Св. Мікалая]] ў [[Мір (Карэліцкі раён)|Міры]] Выява:Г. Слонім - Троіцкая царква PICT3063.jpg|[[Троіцкая царква (Слонім)|Касцёл бернардзінцаў]] у Слоніме Выява:Carkva śv. Trojcy, Ružany 001.jpg|[[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Ружаны)|Касцёл кармелітаў]] у [[Ружаны|Ружанах]] </gallery></center> Абвастрэнне рэлігійна-палітычнай барацьбы ў першай палове [[XVII ст.]], суперніцтва паміж [[уніяты|уніятамі]], [[каталікі|каталікамі]] і [[праваслаўе|праваслаўнымі]] прывяло ў сферы культавага будаўніцтва да выкарыстання найбольш выразных архітэктурных сродкаў барока і сінтэзу іх з мясцовымі будаўнічымі прыёмамі. Як вынік на працягу [[XVII]]—[[XVIII]] стст. сфармавалася своеасаблівая архітэктурна-мастацкая сістэма [[Віленскае барока|віленскага барока]], асноўнай базай для развіцця якога з’явілася культавая архітэктура<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>. [[Файл:Viciebsk,_Vialikaja-Zamkavaja._Віцебск,_Вялікая-Замкавая_(1841)..jpg|thumb|180пкс|Абмерны чарцёж езуіцкага касцёла ў Віцебску да перабудовы ў царкву]] У першая палова [[XVII ст.]], у перыяд ранняга [[барока]], архітэктура фасадаў культавых будынкаў мела невялікі набор дэкаратыўных элементаў<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>. У гэты час шмат будуецца бязвежавых трохнефных базілік, якія ў адрозненне ад нясвіжскага Фарнага касцёла не маюць [[трансэпт]]а: [[Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)|касцёл дамініканцаў]] у Мінску (1605 г.), [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля і кляштар францысканцаў (Гальшаны)|францысканцаў]] у [[Гальшаны|Гальшанах]] (1618 г.), [[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла (Навагрудак)|дамініканцаў]] у [[Навагрудак|Навагрудку]] (1617—1624 гг.), [[Касцёл Маці Божай Анёльскай і кляштар францысканцаў|францысканцаў]] у Гродне (1635 г.), [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы і кляштар бернардзінцаў (Друя)|бернардзінцаў]] у Друі (1643 г.)<ref name="Лазука"/>. [[Файл:Ансамбль былога кляштара брыгітак - касцел.jpg|міні|злева|180пкс|Брыгіцкі касцёл у Гродне]] Эпоха сталага і позняга барока, якая прыпадае на другую палову XVII — 80-я гг. XVIII ст., адзначаецца дзяленне фасадаў, увядзенне ляпніны, архітэктурныя дэталі становяцца лёгкімі і вытанчанымі<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>, безвежавыя базілікі змяняюць дзвюхвежавыя, якія становяцца найбольш характэрнымі для беларускага барока. Падобны варыянт таксама шырока выкарыстоўваўся ў культавай архітэктуры Венгрыі, Славакіі і Польшчы, але вытокі дзвухвежавасці храмаў на Беларусі ўзыходзяць да абарончых збудаванняў беларускай готыкі. Вежы падтрымлівалі дынаміку мас, уласцівую для новага стылю і акцэнтуюць увагу гледачоў на галоўным фасадзе. Паступова дзвюхвежавы фасад-куліса, як самастойны трохвымерны аб’ём, засланіў сабой агульную кампазіцыю збудавання. Падобнае рашэнне бачна і ў архітэктуры [[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)|брыгіцкага касцёла]] ў Гродне (1642—1651 гг.), дзе паўкруглая апсіда зліваецца ў адзіны аб’ём з нефам. Фасад вырашаны ў выглядзе вузкага дзвюхвежавага аб’ёму з пяцічасткавым чляненнем, уласцівым для барочнай архітэктуры. Вежы маюць адзін ярус і не ўзвышаюцца над франтонам. Падобнае рашэнне маюць і касцёлы [[Касцёл Святога Казіміра і кляштар дамініканцаў (Стоўбцы)|Святога Казіміра ў Стоўбцах]] (1612—1640), [[Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінак (Мінск)|Звеставання Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Мінску]] (1633—1642)<ref name="Лазука"/>. Адно з культавых збудаванняў гэтага перыяду, напрыклад, [[Касцёл Святога Іосіфа і калегіум езуітаў (Віцебск)|касцёл Св. Іосіфа пры калегіуме езуітаў]] у Віцебску (1716). Шырока выкарыстоўваюцца ў сярэдзіне XVIII ст. дэкаратыўныя матывы [[ракако]]<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>. ==== Уніяцкія храмы ==== Архітэктурна-мастацкая сістэма позняга барока ў манументальным [[архітэктура Вялікага Княства Літоўскага|дойлідстве Вялікага Княства Літоўскага]] атрымала ў мастацтвазнаўстве назву [[віленскае барока|віленскага барока]]. Яго рысы найбольш ярка адлюстраваліся ў культавых збудаваннях уніятаў, напрыклад, ва ўзведзеным на падмурках зруйнавага праваслаўнага храма [[Полацк]]ім [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскім саборы]] (арх. [[Іаган Крыштоф Глаўбіц|І. К. Глаўбіц]], 1738—1760 гг.), [[Свята-Петра-Паўлаўская царква і манастыр базыльян (Беразвечча)|Петрапаўлаўскіх цэрквах і манастырах базыльян]] у [[Глыбокае|Беразвеччы]] (арх. [[Іаган Крыштоф Глаўбіц|І. К. Глаўбіц]]<ref>{{Cite web |url=https://planetabelarus.by/sights/berezvechskiy-monastyr-bazilian/ |title=Беразвечскі манастыр базыльян |access-date=1 ліпеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200926031145/https://planetabelarus.by/sights/berezvechskiy-monastyr-bazilian/ |archivedate=26 верасня 2020 |url-status=dead }}</ref>, 1756—1779 гг.) і [[Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Баруны)|Барунах]] (1747—1754 гг.), [[Свята-Пакроўская царква (Талачын)|Свята-Пакроўскай царкве і манастыры базыльян]] у [[Талачын]]е (1769—1779 гг.), [[Богаяўленская царква (Жыровіцы)|Богаяўленская]] і [[Крыжаўзвіжанская царква (Жыровічы)|Крыжаўзвіжанская цэрквы]] ў [[Жыровічы|Жыровічах]] (1769 г.), [[Свята-Васкрасенская (Рынкавая) царква (Віцебск)|Васкрасенская царква]] ў Віцебску (1772 г.) і іншыя<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>. <center><gallery caption="Віленскае барока" widths="220" heights="150"> Выява:Бакавы_фасад,_Беразвечча.jpg|[[Свята-Петра-Паўлаўская царква і манастыр базыльян (Беразвечча)|Петрапаўлаўская царква і манастыр базыльян]] у [[Беразвечча|Беразвеччы]], [[Ян Булгак|Я. Булгак]], [[1930-я]] гг. Выява:Kasciol Sviatych Apostalau Piatra j Paula j manastyr bazyljanau (Baruny).jpg|[[Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Баруны)|Петрапаўлаўская царква і манастыр базыльян]] у [[Баруны (Ашмянскі раён)|Барунах]] Выява:Сафійскі сабор, Полацк.jpg|[[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскі сабор]] у [[Полацк]]у </gallery></center> <center><gallery caption="" widths="220" heights="150"> Выява:Uniate Monastery in Žyrovičy, Napaleon Orda.jpg|[[Богаяўленская царква (Жыровіцы)|Богаяўленская]] (спераду) і [[Крыжаўзвіжанская царква (Жыровічы)|Крыжаўзвіжанская цэрквы]] (ззаду) ў [[Жыровічы|Жыровічах]], [[Напалеон Орда|Н. Орда]], [[XIX ст.]] Выява:Viciebsk, Vialikaja. Віцебск, Вялікая (N. Orda, XIX).jpg|[[Свята-Васкрасенская (Рынкавая) царква (Віцебск)|Васкрасенская царква]] і [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага (Віцебск)|касцёл Св. Антонія]] ў [[Віцебск]]у, [[Напалеон Орда|Н. Орда]], [[XIX ст.]] Выява:Uniate Monastery in Tałačyn.JPG|[[Свята-Пакроўская царква (Талачын)|Свята-Пакроўскай царкве і манастыры базыльян]] у [[Талачын]]е </gallery></center> ==== Праваслаўныя храмы ==== [[Файл:Miensk,_Piatra_i_Paŭła._Менск,_Пятра_і_Паўла_(XIX).jpg|thumb|злева|[[Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|Петрапаўлаўская царква]] ў [[Мінск]]у, [[Дзмітрый Міхайлавіч Струкаў|Д. Струкаў]], [[XIX ст.]]]] Праваслаўныя храмы [[XVII]]—[[XVIII]] стст. вельмі разнастайныя па сваёй архітэктуры, пры гэтым як каменным, так і драўляным іх узорам уласцівы агульныя планавыя і кампазіцыйныя рашэнні. [[Крыжова-купальны храм|Крыжова-купальныя каменныя цэрквы]] былі асноўным тыпам манументальных праваслаўных храмаў Беларусі XVII—XVIII стст. Нароўні з імі будаваліся і цэрквы бескупальныя, якія ўяўлялі сабой [[базіліка|базіліку]]. Пабудаваная ў [[1612]] годзе [[Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|Петрапаўлаўская царква]] ў Менску — найбольш ранняя пабудова гэтага тыпу<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>. ===== Драўляныя храмы ===== Беларуская традыцыя будаўніцтва драўляных цэркваў у [[XVII]]—[[XVIII]] стст. адрознівалася ад традыцыі, напрыклад, [[Руская Поўнач|Рускай Поўначы]]. Для апошняй характэрныя збудаванні са [[зруб]]амі рознай вышыні і асобным пакрыццём кожнага зруба, найчасцей у выглядзе высокага [[Шатровы дах|шатра]]. У [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] часцей ставілі храмы [[базіліка]]льнага кшталту — з падоўжанай кампаноўкай частак-зрубаў аднолькавай вышыні пад агульным высокім [[кроквы|кроквавым]] дахам. Мастацкую выразнасць храму надавалі [[вежа|вежы]] і [[купал]]ы, запазычаныя ў барочнага мураванага дойлідства, што панавала ў той час у заходнім хрысціянскім свеце. Такі перанос стылю ў традыцыйнае драўлянае дойлідства надавала храмам этнічны каларыт, утварала нацыянальную [[Віленскае барока|беларускую разнавіднасць барока]]<ref name="Вын">{{Cite web |url=http://euimedia.com/menu/aktualii-1/vynishchennie-ghistarychnai-pamiatsi-naroda-pratsiaghvaietstsa |title=Тамара Габрусь. Вынішчэнне гістарычнай памяці народа працягваецца |access-date=16 кастрычніка 2015 |archive-date=2 чэрвеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160602205544/http://euimedia.com/menu/aktualii-1/vynishchennie-ghistarychnai-pamiatsi-naroda-pratsiaghvaietstsa |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Valaviel. Валавель (XX).jpg|міні|Драўляная [[Свята-Георгіеўская царква, Валавель|Юр’еўская царква]] ў [[Валавель|Валавелі]] ўяўляе сабой узор беларускага барока XVII—XVIII стст., здымак пач. XX ст.]] На галоўным фасадзе драўлянага беларускага храма звычайна ставілі дзве вежы, накшталт мураваных барочных базілік. Найбольш пашыранымі былі вежы квадратнай формы ([[Чацвярык (збудаванне)|чацверыкі]]), накрытыя невысокімі, у параўнанні з расійскімі, [[Шатровы дах|шатрамі]], якія зваліся «каўпакамі». Іх вышыня была звычайна роўнай палове дыяганалі асновы, што рабіла іх візуальна статычнымі<ref name="Вын"/>. Больш позняй формай завяршэння вежаў храмаў эпохі барока, пачынаючы з сярэдзіны [[XVIII ст.]], сталі фігурныя грушападобныя гранёныя [[Банька|купалы-банькі]]. Банькі рабілі шмат’яруснымі, на васьмігранных і шасцігранных шыйках, што стварала кантрасныя светлаценевыя эфекты<ref name="Вын"/>. ==== Сінагогі ==== Вялікую групу культавых будынкаў Беларусі складаюць сінагогі, якія будаваліся пераважна ў XVII—XVIII стст. У той час Рэч Паспалітая ў сілу шэрага гістарычных прычын стала адной з найбольш населеных яўрэямі краін Еўропы, большасць з якіх імігрыравала на беларускія тэрыторыі з захаду<ref name="Чантурия 1"/>. Паколькі яўрэі складалі значную частку насельніцтва гарадоў і мястэчак Вялікага Княства Літоўскага, [[Сінагога|сінагогі]] былі даволі распаўсюджаным тыпам рэлігійных будынкаў<ref>{{артыкул|аўтар=Лободенко Г.|загаловак=Белорусские синагоги|выданне=Комсомольская правда|месца=Масква|год=2008|нумар=14 мая}}</ref>. Памер і размяшчэнне сінагог, якія былі цэнтрамі рэлігійнага і грамадскага жыцца яўрэйскіх абшчын, былі рознымі. У каралеўскіх гарадах, напрыклад, Гродна, каталіцкае духавенства дзеля зніжэння «канкурэнцыі» паміж храмамі розных канфесій прадпісвала ўзвядзенне сінагог не вельмі высокімі і без веж. У малых гарадых падобных забаронаў звычайна не трымаліся, таму там сінагогі маглі ўзвышацца над звычайнай жылой забудовай нароўні з хрысціянскімі храмамі ці ратушай<ref name="Чантурия 1"/>. Сінагогі, як і храмы іншых канфесій, адрозніваюцца разнастайнасцю планіровачных і аб’ёмна-прасторавых рашэнняў. Аднак найбольш папулярнай і рацыянальнай, улічваючы функцыю сінагог не толькі як культавых збудаванняў, але і як месцаў дыскусій і судзебных пасяджэнняў, была цэнтрычная кампазіцыя з [[біма]]й. Апошнюю атачалі чатыры слупы, якія адначасова была канструктыўнай часткай збудавання, на якія абапіраліся цыліндрычныя і крыжовыя скляпенні, што ўтваралі дзевяціпольную сістэму скляпенняў<ref name="Чантурия 1"/>. Гэтак у мураваным сінагагальным дойлідстве [[XVII ст.]] сустракаюцца выключна цэнтрычныя збудаванні, якія паўтараюцца і [[XVIII ст.]], набываючы барочнае дэкаратыўнае аздабленне ([[Друйская сінагога|Друя]]). Каменныя сінагогі ў [[Вялікая сінагога, Пінск|Пінску]] (1640 г.), [[Слонімская сінагога|Слоніме]] (1642 г.) і [[Навагрудская сінагога|Навагрудку]] (1648 г.) уяўляюць даволі высокія, але кампактныя цэнтральныя аб’ёмы з заламі, да якіх з трох або чатырох бакоў прымыкаюць нізкія памяшканні. Пінская сінагога мела характэрны для свецкіх пабудоў атык, які атачаў невысокі чатырохсхільны дах, Слонімская наадварот мела высокі дах з высокімі барочнымі [[Шчыт (архітэктура)|шчытом]] па тарцах<ref name="Чантурия 1"/>. Крапасны выгляд надае [[Быхаўская сінагога|сінагозе ў Старым Быхаве]] (пач. XVII ст.) круглая вуглавая вежа. Аб абарончым характары пабудовы сведчаць разбіўка акон на значнай вышыні і наяўнасць байніц ў [[атык]]авым [[Ярус (архітэктура)|ярусе]]. Можна выказаць здагадку, што ёй у сістэме ўмацаванняў горада адводзілася пэўная роля<ref name="Чантурия 1"/>. <center><gallery caption="Сінагогі" widths="220" heights="150"> Выява:Bychaŭ-synagoga.jpg|[[Быхаўская сінагога]], пач. [[XX ст.]] Выява:Synagogue in Pinsk.jpg|[[Вялікая сінагога, Пінск|Вялікая сінагога]] ў [[Пінск]]у, пач. [[XX ст.]] Выява:Synagogue, Slonim.jpg|[[Слонімская сінагога]] </gallery></center> У канцы [[XVIII ст.]] назіраецца адыход ад традыцыйнага тыпу мураваных сінагог. Вонкавае аблічча набывае рысы, уласцівыя для свецкіх пабудоў, у планіроўцы страчваюцца адметныя рысы, характэрныя для гэтага тыпу пабудоў. Так, у [[Столінская сінагога|Столінскай сінагозе]] (кан. [[XVII ст.]]) адсутнічае біма, знікае выразнасць цэнтрычнай кампазіцыі. Фасад падзелены на два ярусы, верхні аздоблены [[пілястра]]мі і завершаны трохвугольным [[франтон]]ам, дзякуючы чаму архітэктура храма пераклікаецца з палацавымі пабудовамі таго часу<ref name="Чантурия 1"/>. Мураваная сінагога ў [[Вялікая сінагога (Клецк)|Клецку]] ([[Іўеўская сінагога|Іўе]] і інш.) кан. [[XVIII ст.]] архітэктурай свайго фасада ўжо нагадвае жыллё заможнага мяшчанства<ref name="Чантурия 1"/>. <center><gallery caption="" widths="220" heights="150"> Выява:Navahradak-synagoga.jpg|[[Навагрудская сінагога]], пач. [[XX ст.]] Выява:Stolin-synagoga.jpg|[[Столінская сінагога]] Выява:Klecak, Synagoga (1930).jpg|[[Вялікая сінагога (Клецк)|Клецкая сінагога]], 1930 </gallery></center> Асабліва развіта было будаўніцтва драўляных сінагог, напрыклад, у [[Высокаўская сінагога|Высокім]], [[Кажан-Гарадоцкая сінагога|Кажан-Гарадку]], [[Сінагога (Гродна)|Гродне]], Волпе, [[Сапоцкінская сінагога|Сапоцкіне]], [[Нараўлянская сінагога|Нароўлі]] і інш<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>. Нажаль, не захавалася прыкладаў драўляных [[Сінагога|сінагог]], якія ў адрозненне ад каменных былі больш традыцыйнымі і кансерватыўнымі. <center><gallery caption="Драўляныя сінагогі" widths="150" heights="200"> Выява:Сінагога ў Нароўлі.jpg|Сінагога ў Нароўлі Выява:Kazhan-haradok_synagogue_1916.jpg|[[Кажан-Гарадоцкая сінагога|Сінагога]] ў [[Кажан-Гарадок|Кажан-Гарадку]] Выява:Voŭpaŭskaja synagoga. Воўпаўская сынагога (1901-39) (3).jpg|[[Сінагога (Воўпа)|Сінагога]] ў [[Воўпа|Воўпе]], [[1930]] г. Выява:Voŭpaŭskaja synagoga. Воўпаўская сынагога (S. Zajčyk, 1919-39).jpg|[[Сінагога (Воўпа)|Сінагога]] ў [[Воўпа|Воўпе]], [[С. Зайчык]], пач. [[XX ст.]] </gallery></center> ==== Мячэці ==== У шматлікіх мястэчках цэнтральнага і паўночна-заходняга рэгіёнаў Беларусі сярод культавых збудаванняў меліся таксама татарскія мячэці. Да 1795 г. на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага налічвалася 23 мячэці і яшчэ 65 татарскіх малельных дамоў<ref name="Культавае дойлідства Беларусі"/>. <!--Працаваць--> == У складзе Расійскай імперыі == У канцы [[XVIII ст.]] стыль [[барока]] змяніўся [[класіцызм]]ам. Для яго развіцця на Беларусі характэрна аб’яднанне як заходнееўрапейскага, так і рускага кірункаў з мясцовымі мастацкімі традыцыямі. Галоўную ролю ў фарміраванні архітэктурнага выгляду беларускіх гарадоў адыграла [[Віленская архітэктурная школа]], творчасць рускіх архітэктараў: [[Мікалай Аляксандравіч Львоў|М. Львова]], [[Васіль Пятровіч Стасаў|В. Стасава]], [[Аўраам Іванавіч Мельнікаў|А. Мельнікава]], [[англічанін]]а [[Джон Кларк (архітэктар)|Дж. Кларка]]<ref name="kultura-19"/>. Класіцызм не быў адзіным архітэктурным кірункам Беларусі першай паловы XIX ст. Побач з ім развіваецца [[неаготыка]] — архітэктурны аналаг эпохі [[сентыменталізм]]у і [[рамантызм]]у. Захапленне сярэдневяковым [[готыка|гатычным стылем]] на Беларусі пачынаецца на рубяжы стагоддзяў. Неаготыка да 1830-40 гг. суіснавала побач з класіцызмам, прымяненне яна знайшла ў культавых збудаваннях і англійскім пейзажна-паркавым мастацтве, загарадных прысядзібных комплексах<ref name="kultura-19"/>. === Горадабудаўніцтва === [[Файл:Планы городов из Полного собрания законов Российской империи 185.jpg|250px|thumb|План Чавусаў, [[1839]]]] У адрозненні ад сярэдневяковай хаатычнай забудовы, горад разглядаўся як цэласная, строга спланаваная сістэма, заснаваная на прынцыпах [[Рацыяналізм (філасофія)|рацыяналізму]] і класічных ідэалаў. У гэты час забудова гарадоў і мястэчак Беларусі прымае рэгулярны і тыпавы характар. У старых гарадах Беларусі — [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у і інш. вялося ўпарадкаванне вулічнай сеткі, узбуйняліся кварталы, ствараліся новыя плошчы. У гэтых гарадах праекцыйны цэнтр звычайна сумяшчаўся з гістарычна склаўшымся ансамблем горада. Архітэктура цэнтра беларускіх гарадоў вызначалася як новай забудовай, так і манументальнай архітэктурай [[17 стагоддзе|XVII]]-[[18 стагоддзе|XVIII стст.]], галоўным чынам манастырамі, касцёламі, калегіумамі, што прыдавала цэнтрам некаторую сваеасаблівасць. Прынцыпы прамавугольнай планіроўкі найбольш паслядоўна здзейснены ў [[Клімавічы|Клімавічах]], [[Сураж (Віцебскі раён)|Суражы]], [[Мсціслаў|Мсціславе]], [[Чавусы|Чавусах]]<ref name="kultura-19"/>. <center><gallery caption="Рэгулярныя планы беларускіх гарадоў у складзе Расійскай імперыі" widths="220" heights="150"> Выява:Планы городов из Полного собрания законов Российской империи 270.jpg|План Суража, [[1839]] Выява:Планы городов из Полного собрания законов Российской империи 179.jpg|План Клімавічаў, [[1839]] Выява:Планы городов из Полного собрания законов Российской империи 181.jpg|План Мсціслава, [[1839]] </gallery></center> === Грамадская архітэктура === Асаблівасцю горадабудаўніцтва гэтага часу было развіццё ансамблевай забудовы, узвядзенне будынкаў спецыяльнага дзяржаўнага і грамадскага прызначэння (адміністрацыйныя, навучальныя, бальніцы). У кожным губернскім горадзе на цэнтральнай плошчы акрамя сабораў узводзіліся дзяржаўныя ўстановы і [[гандлёвыя рады]], якія сталі прадметам новага грамадска-палітычнага і эканамічнага жыцця. Тут узнікалі школы, музеі, бібліятэкі<ref name="kultura-19"/>. === Палацавае будаўніцтва === У палацава-сядзібным будаўніцтве Беларусі класіцызм абумовіў геаметрычнасць планіроўкі тэрыторыі. З’явіўся новы тып палаца — цэнтрычнае кампактнае збудаванне з [[купал]]ам, у кампазіцыі з якім часта пабудаваны [[Галерэя|галерэі]]-[[каланада|каланады]], размешчаныя паўкругам або франтальна. Галоўны кампазіцыйны акцэнт прысядзібнага дома быў манументальны [[порцік]]. Сярод выдатных помнікаў гэтага тыпу [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль|Гомельскі палац]] графа [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|М. Румянцава]], [[Палац губернатара (Віцебск)|палацы віцебскага генерал-губернатара]] ў Віцебску і [[Палац віцэ-губернатара (Гродна)|віцэ-губернатара ў Гродне]]<ref name="kultura-19"/>. <center><gallery caption="" widths="220" heights="150"> Выява:Палацава-паркавы ансамбаль, Гомель, палац 3.JPG|Палац М. Румянцава ў Гомелі Выява:Дом максімовіча вул Э. Ажэшкі.jpg|[[Палац віцэ-губернатара (Гродна)|Палац віцэ-губернатара Максімовіча]] ў Гродне Выява:Советская 18 Путна.jpg|[[Палац губернатара (Віцебск)|Палац віцебскага генерал-губернатара]] ў Віцебску </gallery></center> === Культавае будаўніцтва === Да выдатных помнікаў гэтага перыяду адносяцца культавыя забудовы: [[Петрапаўлаўскі сабор (Гомель)|Петрапаўлаўскі сабор у Гомелі]], [[Спаса-Праабражэнская царква (Чачэрск)|Спаса-Праабражэнска царква ў Чачэрску]], касцёлы ў Лідзе і Шчучыне<ref name="kultura-19"/>. У першай палове [[XIX ст.]] у культавых пабудовах праваслаўнай царквы наглядаецца ўплыў старажытнарускай архітэктурнай культуры. Пачаткам развіцця «[[Руска-візантыйская архітэктура|руска-візантыйскага стылю]]» лічацца [[1830-я]] гады. Развіццё гэтага стылю адбывалася ў двух кірунках: перабудова існуючых каталіцкіх і ўніяцкіх храмаў і ўзвядзенне новых цэркваў па праектам Сінода і прыватных асоб. Найбольшага росквіту стыль дасягнуў у другой палове XIX — пачатку XX ст., калі пачалося масавае будаўніцтва цэркваў-«мураўёвак» за дзяржаўны кошт<ref name="kultura-19">[http://www.istoriya.org/belarus-history/46-kultura-19/164-kultura-19.html Культура Беларусі ў першай палове XIX cт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160604043034/http://www.istoriya.org/belarus-history/46-kultura-19/164-kultura-19.html |date=4 чэрвеня 2016 }}</ref>. == Архітэктура другой паловы XVIII — сярэдзіны XIX ст == Гэты перыяд адметны з’яўленнем на Беларусі стылю [[класіцызм]]у, які ўзнік і развіваўся пад уплывам ідэй Асветніцтва, а з [[XIX ст.]] — і пад уплывам [[рамантызм]]у. Ён пашыраны практычна ва ўсіх сферах архітэктуры і [[горадабудаўніцтва]] і характарызуецца выкарыстаннем дасягненняў антычнай класікі [[Архітэктура Старажытнай Грэцыі|Грэцыі]] і [[Архітэктура Старажытнага Рыма|Рыма]]. Асноўны ўклад у архітэктуру класіцызму зрабілі дойліды-прафесіяналы, выпускнікі вышэйшых навуч. устаноў мастацтваў [[Вільня|Вільні]], [[Варшава|Варшавы]], [[Полацк]]а, [[Пецярбург]]а, [[Рым]]а, [[Парыж]]а. Заказчыкамі былі пераважна імператарскія і каралеўскія двары, а таксама дзяржава, [[дваранства]] і [[шляхта]]. Вылучаюць некалькі кірункаў класіцызму{{sfn|БелЭн|2004|с=641}}: [[барочны класіцызм|барочны]], [[строгі класіцызм|строгі стыль]], [[паладыянства]], [[ампір]], рацыянальны і [[неарэнесанс]]авы. Асобныя элементы гэтага стылю выявіліся ўжо ў познабарочным дойлідстве пачатку [[XVIII ст.]] пад уплывам ідэалогіі асветнага сарматызму, калі ў архітэктуру [[Палац Радзівілаў у Нясвіжы|палацаў Радзівілаў]] у [[Нясвіж]]ы і [[Высокаўскі замак|Сапегаў у Высокім]] уключаліся антычныя [[порцік]]і як знак [[рым]]скага паходжання іх уладальнікаў{{sfn|БелЭн|2004|с=642}}. Станаўленне класіцызму адносіцца да [[1760-я|1760]]—[[1790-я|1790-х]] гг., калі яго стылістыка развівалася ад барочнага класіцызму да строгага стылю. На беларускіх землях, што уваходзілі ў склад Рэчы Паспалітай, пабудовы барочнага класіцызму звязаны з заказамі каралеўскага двара і [[магнат]]аў, уплывам [[Берлін]]а і [[Варшава|Варшавы]], дзейнасцю архітэктараў [[Джузэпэ Сака|Дж. Сакі]], [[Ян Самуэль Бекер|Я. С. Бекера]] і [[Караль Шыльдгаўз|К. Шыльдгаўза]]. Да іх належаць комплексы мануфактур у [[Ласосна|Ласосне]] (каля Гродна), каралеўскія палацы ў [[Сядзіба Станіславова|Станіславове]], [[Аўгустова, сядзіба|Аўгустове]] і [[Сядзіба Панямонь|Панямуні]] (у наваколлі [[Гродна]]); перабудова [[А. Сапега]]м [[Ружанскі палац|свайго палаца]], будаўніцтва [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Ружаны)|уніяцкай царквы]], [[Кляштар базыльянаў (Ружаны)|манастыра]] і [[аўстэрыя, Ружаны|карчмы]] ў [[Ружаны|Ружанах]]; «[[Палаца-паркавы ансамбль (Дзярэчын)|Акадэмія]]» ў [[Дзярэчын]]е, [[Шчорсаўскі палац|палац]] [[І. Храптовіч]]а і [[Дзмітрыеўская царква (Шчорсы)|касцёл]] у [[Шчорсы|Шчорсах]], [[Палацава-паркавы комплекс Валовічаў (Свяцк)|палац Валовічаў у Свяцку]], [[Віцебская ратуша|ратуша]] ў [[Віцебск]]у ([[1775]]){{sfn|БелЭн|2004|с=642}}. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Horadnia, Stanisłavova. Горадня, Станіславова (N. Orda, 1860-77).jpg|Станіславова. Н. Орда Horadnia, Aŭgustovak. Горадня, Аўгустовак (N. Orda, 27.07.1861-77).jpg|Аўгустова. Н. Орда Horadnia, Nioman-Paniamuń. Горадня, Нёман-Панямунь (N. Orda, 1861-77).jpg|Панямунь. Н. Орда Dziarečyn, Sapieha. Дзярэчын, Сапега (N. Orda, 21.05.1877) (2).jpg|[[Палаца-паркавы ансамбль (Дзярэчын)|«Акадэмія»]] ў [[Дзярэчын]]е. Н. Орда RuzhanyPrajekt03.jpg|Праект галоўнага фасада Ружанскага палаца Сапегаў Ružany, Karčma. Ружаны, Карчма (J. Becker, 1762-88).jpg|Праект галоўнага фасада ўніяцкай царквы ў Ружанах Ščorsy, Chraptovič. Шчорсы, Храптовіч (T. Boretti, 1894) (4).jpg|Шчорсаўскі палац. 1894 Ščorsy. Шчорсы (1900).jpg|Касцёл у [[Шчорсы|Шчорс]]ах у пач. 20 ст. Swiack_1933.jpg|Свяцкі палац. 1933 Віцебск. 32.JPG|Віцебская ратуша ў наш час. Трэці паверх надбудаваны пазней </gallery> З [[1780-я|1780-х]] г. пад уплывам віленскай архітэктуры дзякуючы творчасці [[К. Спампані]] і [[Я. Падчашынскі|Я. Падчашынскага]] з’яўляюцца пабудовы строгага стылю: сядзібныя дамы ў [[Сядзіба Хмараў, Сёмкава|Сёмкаве]], [[Сядзібна-паркавы комплекс Коцелаў (Беніца)|Беніцы]], [[Сядзібна-паркавы комплекс Завішаў (Кухцічы)|Кухцічах]], [[Палац Радзівілаў (Радзівілімонты)|Радзівілімонтах]], [[Сядзіба Васілеўскіх, Гародня|Гародні]], [[Касцёл Адшукання Святога Крыжа (Жырмуны)|касцёл]] у [[Жырмуны|Жырмунах]]{{sfn|БелЭн|2004|с=642}}. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Bienica, Kocieł. Беніца, Коцел (N. Orda, 1875-77).jpg|Сядзібна-паркавы комплекс Коцелаў у [[Беніца|Беніцы]]. Н. Орда Kuchcičy, Zaviša. Кухцічы, Завіша (N. Orda, 1864-76) (2).jpg|Сядзібна-паркавы комплекс Завішаў у [[Кухцічы|Кухцічах]]. Н. Орда Radzivilimonty, Radzivił. Радзівілімонты, Радзівіл (1900).jpg|Палац Радзівілаў у Радзівілімонтах, малюнак пач. XX ст. Жырмуны. Касцёл Адшукання Святога Крыжа (05).jpg|Касцёл Адшукання Святога Крыжа ў Жырмунах </gallery> [[Файл:Gomel_zaleski.jpg|thumb|300пкс|[[Палац Румянцавых — Паскевічаў|Палац П. А. Румянцава]] на палатне [[М. Залескі|М. Залескага]] (XIX стагоддзе)]] На [[Усходняя Беларусь|ўсходніх землях Беларусі]], што уваходзілі ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], асновай развіцця класіцызму стала перабудова беларускіх гарадоў паводле планаў, зацверджаных у [[Пецярбург]]у ў [[1778]] годзе. Гарады набывалі пераважна прамавугольную сетку кварталаў, прамыя вуліцы, плошчы набылі выразныя геаметрычныя абрысы. Многія павятовыя гарады ([[Клімавічы]], [[Беліца]], [[Бабінавічы]], [[Гарадок]], [[Веліж]] і інш.) ствараліся з выкарыстаннем «ідэальных» сіметрычных планіровачных схем прамавугольнага ці квадратнага абрысу. У іх цэнтр, частцы паводле праектаў архітэктараў [[Іван Зігфрыдан|І. Зігфрыдана]] і [[Іван Зэйдэль|І. Зэйдэля]] ў стылі барочнага класіцызму узводзілі будынкі новай адміністрацыі — губернскія і павятовыя дзяржаўныя ўстановы, дамы [[губернатар]]аў і [[віцэ-губернатар]]аў, урачэбных упраў, [[суд]]оў{{sfn|БелЭн|2004|с=642}}. Пабудовы строгага стылю ствараліся з [[1780-я|1780-х]] гг. па указах [[Кацярына II|Кацярыны II]] ([[Сабор Святога Іосіфа (Магілёў)|Іосіфаўскі сабор]] і будынак [[Магілёўская духоўная семінарыя|семінарыі]] ў [[Магілёў|Магілёве]], арх. [[М. Львоў]]; корпус келляў і царквы [[Богаяўленскі манастыр (Полацк)|Богаяўленскага манастыра]] ў [[Полацка|Полацку]], арх. [[Дж. Кварэнгі]]) і для расійскіх вяльмож (касцёл і З царквы ў [[Чачэрск]]у, царква ў [[Прапойск]]у, [[Палац Румянцавых — Паскевічаў|палацы П. А. Румянцава]] ў [[Гомель|Гомелі]], [[Палац Пацёмкіна (Крычаў)|Р. А. Пацёмкіна]] ў [[Крычаў|Крычаве]], абодва арх. [[І. Староў]]) у іх новых беларускіх [[Маёнтак|маёнтках]]{{sfn|БелЭн|2004|с=642}}. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Mahiloŭ, Saborny. Магілёў, Саборны (1901-18).jpg|Іосіфаўскі сабор у Магілёве Полоцк. Музей книгопечатания..jpg|Богаяўленскі манастыр у Полацку Church of the Transfiguration, Čačersk 6087.Jpg|[[Спаса-Праабражэнская царква (Чачэрск)|Спаса-Праабражэнская царква]] ў Чачэрску Крычаў. Палац Пацёмкіна і Галынскіх узімку (01).jpg|Палац Пацёмкіна ў Крычаве </gallery> [[Файл:Babruysk fortress 1811.jpg|thumb|злева|Бабруйская крэпасць. XIX ст.]] [[Файл:Śvisłač, Gimnazičny. Сьвіслач, Гімназічны (1879).jpg|thumb|Будынак Свіслацкай гімназіі. 1880]] Перыяд вышэйшага ўзроўню класіцызму ахоплівае [[1800-я|1800]]—[[1820-я]] гг., характарызуецца пранікненнем стылю ва ўсё сферы дойлідства і стылістычным развіццём ад строгага стылю да [[ампір]]у. Гарады [[Цэнтральная Беларусь|цэнтральных]] і [[Заходняя Беларусь|заходніх зямель Беларусі]] набылі [[рэгулярная планіроўка|рэгулярную планіроўку]], у большай ступені падпарадкоўваліся умовам мясцовасці (планы [[Мінск]]а, [[Слуцк]]а, [[Барысаў|Барысава]], [[Пінск]]а, [[Навагрудак|Навагрудка]] і інш.). У цэнтры ставілі будынак [[ратуша|ратушы]] ([[Мінская ратуша|Мінск]], [[Гродзенская ратуша|Гродна]], [[Гомельская ратуша|Гомель]]). Паводле праекта [[К. Падчашынскі|К. Падчашынскага]] ўзведзены [[Будынак Свіслацкай гімназіі|гімназія]] ў [[Свіслач (горад)|Свіслачы]], павятовае вучылішча ў Брэсце. Архітэктар ваеннага ведамства [[А. Штаўберт]] стварыў ансамбль [[Бабруйская крэпасць|Бабруйскай крэпасці]]. Строгі стыль у палацава-сядзібнай архітэктуры характарызаваўся простымі прамавугольнымі абрысамі планаў будынкаў з порцікамі [[Дарычны ордар|дарычнага ордэра]] на галодным фасадзе ([[Палац Тышкевічаў (Валожын)|палацы І. Тышкевіча]] ў [[Валожын]]е, [[Обальскі сядзіба-паркавы комплекс|І. Грабніцкага ў г.п. Обаль]] [[Шумілінскі раён|Шумілінскага]], [[Палацава-паркавы комплекс Агінскіх (Залессе)|М. К. Агінскага]] ў в. [[Залессе (Смаргонскі раён)|Залессе]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёнаў]]). <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Homielskaja ratuša. Гомельская ратуша (XIX).jpg|Гомельская ратуша Валожын, палац Тышкевічаў, foto 2 (cropped).JPG|Палац Тышкевічаў у Валожыне Obal,_Hrabnicki._Обаль,_Грабніцкі_(1890).jpg|Обальскі сядзіба-паркавы комплекс Сядзіба Агінскіх у Залессі 037.jpg|Сядзіба Агінскіх у Залессі </gallery> Культавае будаўніцтва арыентавалася пераважна на паўтор аб’ёмнай кампазіцыі знакамітых помнікаў мінулага ([[Пантэон (Рым)|Пантэона]] ў [[Рым]]е, [[Парфенон]]а ў [[Афіны|Афінах]] і інш.). Развіццё строгага стылю звязана з творчасцю дойлідаў віленскай школы (касцёлы ў г. [[Свіслач (горад)|Свіслач]], 1802, арх. [[М. Шульц]]; [[Касцёл Святога Іосіфа (Валожын)|Валожыне]], [[1816]], арх. [[А. Касакоўскі]]; капліца ў Залессі, арх. [[М. Шульц]]), а таксама пецярбургскай і маскоўскай школ — [[ампір]] (праект царквы ў [[Мсціслаў|Мсціславе]], 1811, арх. [[В. Стасаў]]; цэрквы ў [[Бабруйская крэпасць|Бабруйскай крэпасці]], 1823, арх. [[А. Штаўберт]]; [[Троіцкая царква, Гомель|Троіцкая]] ў [[Гомель|Гомелі]], [[1824]]). <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150"> Файл:Kaścioł, Vałožyn1.JPG|Касцёл Святога Іосіфа ў Валожыне Файл:Zalieśsie Ahinskija manor 202.JPG|Капліца ў Залессі. Аб'ём злева прыбудаваны пазней Файл:Бобруйск. Проект церкви. Фасад, разрез. Архитектор А. Штауберт. 1823 г. РГВИА.jpg|Праект [[Свята-Аляксандра-Неўскі сабор (Бабруйск)|Аляксандра-Неўскага сабора]] ў Бабруйску. 1823 Файл:Homiel, Prabojnaja, Trajeckaja. Гомель, Прабойная, Траецкая (1911).jpg|Троіцкая царква ў Гомелі. 1911 </gallery> Перыяд згасання стылю прыпадае на [[1830-я|1830]]—[[1850-я]] гг. і адметны пашырэннем т.зв. узорных праектаў у сферы дзяржаўнага будаўніцтва і яго поўнай рэгламентацыяй, развіццём стылістыкі ад ампіру да рацыянальнага кірунку. Практычна ўсё праекты ў сферы дзяржаўнага будаўніцтва разглядаліся, карэкціраваліся ці выконваліся ў [[Камісія праектаў і каштарысаў|Камісіі праектаў і каштарысаў]] у [[Пецярбург]]у. У забудову гарадоў уключалі буйныя комплексы адміністрацыйных, лячэбных і гандлёвых будынкаў. Асноўная ўвага звярталася на функцыянальнае уладкаванне і тэхнічныя пытанні, а не на дэкарыравана фасадаў (губернскія дзяржаўныя ўстановы ў [[Мінск]]у, [[1839]]—[[1840-я]] гг., арх. [[К. Хршчановіч]]; бальніца, 1848, арх. [[Уладзімір Васільевіч Морган|У. Морган]], і шпіталь, 1849, арх. [[Бернштэйн]], у [[Магілёў|Магілёве]]; [[Гасціны двор, Полацк|гасціны двор]] у [[Полацк]]у, [[1836]]). У сувязі з развіццём дарожнага будаўніцтва паводле «узорных праектаў» [[1831]] і [[1843]] узводзіліся [[Паштовая станцыя|паштовыя станцыі]] па дарогах [[Пецярбург]]—[[Кіеў]], [[Масква]]—[[Варшава]], [[Магілёў]]—[[Бабруйск]]. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Piszczalauski_castle_(Miensk,_Bielarus)_bXX_01.jpg|[[Пішчалаўскі замак]] у Мінску Zalieśsie Ahinskija manor 202.JPG|Капліца ў Залессі. Аб'ём злева прыбудаваны пазней </gallery> У кампазіцыі праваслаўных храмаў выкарыстоўвалася пераважна выпрацаваная ў [[руская архітэктура|рускім дойлідстве]] [[XVII ст.]] схема з паслядоўным размяшчэннем на падоўжнай восі [[званіца|званіцы]], [[трапезная|трапезнай]], асноўнага аб’ёму і [[апсіда|апсіды]] (цэрквы ў [[Мазалава (Віцебскі раён)|Мазалаве]] каля [[Віцебск]]а, [[1827]], і [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[1835]], арх. [[Аўраам Іванавіч Мельнікаў|А. Мельнікаў]]; [[Горкі|Горках]], 1839, арх. [[А. Порта]]). [[Уніяцкая царква на Беларусі|Уніяцкія]] і [[Каталіцтва ў Беларусі|каталіцкія]] храмы перабудоўваліся ў праваслаўныя; у іх ліквідаваліся высокія [[вежа|вежы]] на фасадзе, [[франтон]]ы, з’яўляліся [[купал]]ы, у [[інтэр'ер]]ах — [[іканастас]]ы. Для перабудовы выбіраўся рацыянальны варыянт класіцызму ([[Успенскі сабор (Жыровіцы)|Успенскі сабор]] у [[Жыровіцы|Жыровіцах]], [[Сабор у імя Архістратыга Міхаіла (Мазыр)|касцёл кляштара бернардзінцаў]] у [[Мазыр]]ы, [[Успенскі сабор і манастыр базыльян (Віцебск)|Васкрасенская уніяцкая царква]] ў [[Віцебск]]у). <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Жыровічы, Усьпенскі сабор і манастырскі корпус 2.jpg|Успенскі сабор у Жыровіцах Свята-Міхайлаўскі кафедральны сабор.jpg|Свята-Міхайлаўскі кафедральны сабор у Мазыры пасля перабудовы Віцебск. 33.JPG|Адноўленая ў першапачатковым барочным абліччы Свята-Васкрасенская (Рынкавая) царква ў Віцебску Viciebsk, Rynkavaja. Віцебск, Рынкавая (1841).jpg|Праект прабудовы Свята-Васкрасенскай (Рынкавай) царквы ў Віцебску </gallery> У будаўніцтве палацаў і сядзіб развівалася шырокая тыпалогія будынкаў ад раскошных палацавых комплексаў да невялікіх дамоў з [[порцік]]ам на фасадзе і разнастайная стылістыка — строгі стыль, ампір, паладыянства, рацыянальны кірунак, пошукі мясцовага каларыту і неарэнесанс. Іх стваральнікі — дойліды віленскай і варшаўскай архітэктурных школ [[А. Ідзкоўскі]]{{sfn|БелЭн|2004|с=642}}, [[А. Галонскі]], [[К. Падчашынскі]], [[Ф. Яшчалд]] і інш. [[Ампір]]ная стылістыка ужывалася для дэманстрацыі амбіцый і багацця родавага дваранства ([[Палацава-паркавы комплекс Булгакаў (Жылічы)|палацы Булгакаў]] у в. [[Жылічы (вёска, Кіраўскі раён)|Жылічы]] [[Кіраўскі раён|Кіраўскага раёна]], [[Палац Румянцавых — Паскевічаў|Паскевічаў]] у [[Гомель|Гомелі]], [[Палац Абуховічаў, Сваятычы|Абуховічаў]] у [[Сваятычы|Сваятычах]]). Уплыў неарэнесансу выяўляецца ў стварэнні новага тыпу палацаў-[[віла|віл]] ([[Вістыцкі палацава-паркавы ансамбль|П. Янчына]] ў в. [[Вістычы]] [[Брэсцкі раён|Брэсцкага раёна]], [[1840]], арх. [[Ф. Яшчалд]]; [[Сядзіба Альбярцін|В. Пуслоўскага ў Альбярціне]] пад [[Слонім]]ам, 1833). Рацыянальны кірунак развіваўся пад уплывам берлінскай школы і творчасці К. Падчашынскага, ён выяўляўся ў адмаўленні ад порцікаў і [[каланада|каланад]], выкарыстанні плоскіх элементаў дэкарыроўкі фасадаў, аконных праёмаў з паўцыркульным завяршэннем ({{нп3|Палацава-паркавы ансамбль Вагнераў, Шальчынінкай|палац О. Вагнера|lt|Šalčininkų dvaras}} ў [[Шальчынінкай|Вялікіх Салечніках (Шальчынінкаі)]], [[Сядзібна-паркавы комплекс Тарасевічаў, Гнезна|сядзібны дом Тарасевіча]] ў в. [[Гнезна (Ваўкавыскі раён)|Гнезна]] [[Ваўкавыскі раён|Ваўкавыскага раёна]], [[1840-я]] гг., арх. [[А. Градзецкі]]){{sfn|БелЭн|2004|с=643}}. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Dobasna, Bułhak. Добасна, Булгак (N. Orda, 1864-76) (3).jpg|Палацава-паркавы комплекс Булгакаў у Жылічах Svajatyčy, Čapski. Сваятычы, Чапскі (A. Visłocki, 1923).jpg|Палац Абуховічаў у Сваятычах Vistyčy, Jahmin. Вістычы, Ягмін (J. Kłos, 1930).jpg|Сядзіба Янчына ў Вістычах Słonim, Albertyn-Pusłoŭski. Слонім, Альбэртын-Пуслоўскі (1919-39).jpg|Палацава-паркавы ансамбль Пуслоўскіх у Альбярціне Salcininku_dvaras2015.JPG|Палацава-паркавы ансамбль Вагнераў у Вялікіх Салечніках Гнезна._Сядзіба.jpg|Сядзібны дом Тарасевіча ў Гнезне </gallery> == Архітэктура другой паловы XIX — пачатку XX ст == Новыя архітэктурна-мастацкія погляды, што ахапілі [[Заходняя Еўропа|Заходнюю Еўропу]], на Беларусі набылі сваю спецыфіку. Пераход ад класіцызму да новых кірункаў у архітэктуры быў працяглы і складаны. Для [[1860-я|1860]]—[[1890-я|1890-х]] гг. характэрна [[Эклектыка (архітэктура)|эклектыка]]<ref name="ЛАЗ352">{{кніга |аўтар = [[Барыс Андрэевіч Лазука|Лазука Б.А.]] |частка = Беларуская архітэктура XIX - пачатку XX стагоддзя |загаловак = Гісторыя сусветнага мастацтва. Рускае і беларускае мастацтва XIX - пачатку XX стагоддзя |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 2011 |том = |старонкі = 352 |старонак = 430 |серыя = |isbn = 978-985-01-0880-7 |тыраж = }}</ref> з шырокім выкарыстаннем [[гістарызм]]у — перайманнем гістарычных стыляў мінулага (арх. [[І. Бельтрашы]], [[А. Рандзівід]], [[М. Чаховіч]], [[К. Хршчановіч]] і інш.). [[Гатычная архітэктура|Гатычныя формы]], а часам і канструкцыі ўвасобіліся ў праектах загарадных [[сядзіба|сядзіб]], [[культавы будынак|культавых пабудоў]]: [[Косаўскі палац|палац у Косаве]] (арх. [[Ф. Яшчалд]], [[У. Марконі]]), касцёлы [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Троіцкі Залатагорскі (св. Роха)]] у [[Мінск]]у, у вёсках [[Касцёл Святога Мацвея Апостала (Раўбічы)|Раўбічы]] [[Мінскі раён|Мінскага]], [[Сар’янскі храм|Сар’я]] [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскага раёнаў]] і інш. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Kosaŭskі palac, 2016 2.jpg|Косаўскі палац Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-1.jpg|Залатагорскі касцёл Найсвяцейшай Тройцы ў Мінску Фото путешествия по Беларуси 050.jpg|Касцёл Святога Мацвея Апостала ў Раўбічах Kaścioł - Sarja - 06.jpg|Сар'янскі храм </gallery> Эклектыка найбольшае развіццё атрымала ў малых гарадах і перыферыйных раёнах сярэдніх і буйных гарадоў. Яе прадстаўнікі арыентаваліся пераважна на [[старажытнаруская архітэктура|старажытна-рускую архітэктуру]] ([[магілёў]]скія архітэктары [[Уладзіслаў Сямёнавіч Міляноўскі|У. Мільяноўскі]], [[І. Вотчын]], [[Пётр Георгіевіч Камбураў|П. Камбураў]], [[Міхаіл Якаўлевіч Міроненка|М. Міроненка]], [[Васіль Васільевіч Сазонаў|В. Сазонаў]] і гомельскі архітэктар [[Яўген Кірылавіч Торлін|Я. Торлін]]<!--гледзячы па крыніцах, Торлін быў гомельскім архітэктарам, а ў магілёўскія яго запісалі, бо Гомель быў Магілёўскай губерні!-->). Стылізатарства на тэмы [[рускі класіцызм|рускага класіцызму]] характэрна для творчасці [[віцебск]]іх архітэктараў [[Андрэй Акімавіч Палонскі|А. Палонскага]], [[Аляксандр Дзмітрыевіч Ракаў|А. Ракава]], [[Аляксандр Мікалаевіч Кляменцьеў|А. Кляменцьева]]. З сярэдзіны [[XIX ст.]] пашырыўся т.зв. [[руска-візантыйскі стыль]], які быў сацыяльным заказам расійскіх улад, асвячоны аўтарытэтам [[Руская праваслаўная царква|праваслаўнай царквы]]. Сярод яго ўзораў: цэрквы [[Казанская царква (Мінск)|Казанскай Божай Маці (чыгуначная)]] у [[Мінск]]у, [[Царква Аляксандра Неўскага, Гродна|Аляксандра Неўскага]] ў [[Гродна|Гродне]], Мікалаеўская ў [[Петрыкаў|Петрыкаве]], [[Свята-Ільінская царква (Бешанковічы)|Ільінская]] ў [[Бешанковічы|Бешанковічах]], [[Крыжаўзвіжанскі сабор (Полацк)|Крыжаўзвіжанскі сабор]] у [[Полацк]]у, [[Свята-Пакроўская царква (Мількаўшчына)|царква]] ў в. [[Мількаўшчына (Гродзенскі раён)|Мількаўшчына]] [[Гродзенскі раён|Гродзенскага раёна]]. Стыль найбольш выявіўся ў работах архітэктараў [[Д. Грым]]а, [[Уладзімір Фёдаравіч Коршыкаў|У. Коршыкава]], [[М. Прозараў|М. Прозарава]]. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Miensk, Karaleŭski, Čyhunačnaja. Менск, Каралеўскі, Чыгуначная (1918).jpg|Царква Казанскай Божай Маці (чыгуначная) у Мінску Belarus-Beshankovichy-Church of Prophet Elijah-5.jpg|Свята-Ільінская царква ў Бешанковічах Полацк. Крыжаўзвіжанская царква.jpg|Крыжаўзвіжанскі сабор у Полацку </gallery> На мяжы [[XIX]] і [[XX]] ст. развіваліся [[неаготыка]], [[неакласіцызм]], [[неарускі стыль]] і інш<ref name="ЛАЗ352"/>. Пераважная большасць касцёлаў з [[1890-я|1890-х]] гг. будавалася ў неаготыцы (у вёсках [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Гервяты)|Гервяты]] [[Астравецкі раён|Астравецкага]], г.п. [[Троіцкі касцёл (Відзы)|Відзы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёнаў]], г.п. [[Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла (Лагішын)|Лагішын]] [[Пінскі раён|Пінскага раёна]], гарадах [[Касцёл Узнясення Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мёры)|Мёры]], [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага (Паставы)|Паставы]] і інш.). Пабудовы ў [[неакласіцызм]]е адметныя высокімі [[эстэтыка|эстэтычнымі]] вартасцямі: шэраг банкаўскіх устаноў у [[Гомель|Гомелі]], [[Баранавічы|Баранавічах]], [[Брэст|Брэсце]], даходных дамоў у [[Мінск]]у (арх. [[С. Гайдукевіч]], [[Г. Гай]]). У духу [[неабарока]] [[Палацава-паркавы комплекс Святаполк-Чацвярцінскіх (Жалудок)|палац у г.п. Жалудок]] [[Шчучынскі раён|Шчучынскага раёна]] ([[1908]]), [[Касцёл Святога Апостала Андрэя (Лынтупы)|Андрэеўскі касцёл]] у г.п. [[Лынтупы]] Пастаўскага раёна (1908—14). <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Church of the Holy Trinity in Gierviaty.jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы ў Гервятах Kaścioł - Vidzy - 6.jpg|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы ў Відзах <!--Logishin catholic church.jpg|Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла ў Лагішыне--> Миоры Успенский Костел 03.jpg|Касцёл Узнясення Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Мёрах ПАСТАВЫ. Касцёл Святога Антонія Падуанскага..jpg|Касцёл Святога Антонія Падуанскага ў Паставах Савецкая_9.jpg|[[Будынак Руска-Азіяцкага банка (Гомель)|Будынак Руска-Азіяцкага банка]] ў Гомелі Вул. К. Маркса, 30 -2.JPG|[[Дом Свянціцкага]] ў Мінску Усадьба Четвертинских.jpg|Палац Святаполк-Чацвярцінскіх у Жалудку Лынтупы, касьцёл сьв. апостала Андрэя.jpg|Касцёл Святога Андрэя Баболі ў Лынтупах </gallery> У [[1910-я]] г. ва ўсіх рэгіёнах Беларусі пашырыўся стыль [[мадэрн]], які закранаў пераважна вонкавыя атрыбуты пэўнага стылю, што не вынікалі з агульнай аб’ёмна-прасторавай структуры пабудовы (творчасць [[Васіль Георгіевіч Вукалаў|В. Вукалава]], [[С. Гейдукевіч]]а, [[У. Коршыкаў|У. Коршыкава]], [[Ц. Кібардзін]]а, [[М. Прозараў|М. Прозарава]] і інш.). Прыхільнікі мадэрну адмаўлялі [[эклектызм]] і стылізатарства. Вядучая роля ў развіцці стылю належала [[Атон Краснапольскі|А. Краснапольскаму]]. Яго праграмай стала устанаўленне выразнай сувязі паміж формай і функцыяй ([[дом Кастравіцкай]], на 1-м паверсе — упраўленне [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгункі]]). У творчасці некаторых архітэктараў пераважаў чыста дэкаратыўны пачатак ([[Будынак пазямельна-сялянскага банка (Магілёў)|банк у Магілёве]], арх. [[А. Друкер]], [[П. Кальнін]]; [[гасцініца Савой, Гомель|гасцініца «Савой»]] у [[Гомель|Гомелі]], арх. [[С. Шабунеўскі]]). <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Вул._Кірава,_11_-_1.JPG|Дом Кастравіцкай у Мінску Магілёў, былы пазямельна-сялянскі банк, foto by futureal.jpg|Будынак пазямельна-сялянскага банка ў Магілёве Homiel, Reźnickaja-Prabojnaja, Savoj. Гомель, Рэзьніцкая-Прабойная, Савой (1931).jpg|Гасцініца «Савой» у Гомелі </gallery> Вылучаліся 2 шляхі канструктыўнасці мадэрну: праз засваенне архітэктурнай спадчыны готыкі ([[Палацава-паркавы комплекс Козелаў-Паклеўскіх (Красны Бераг)|сядзіба]] ў в. [[Красны Бераг (Жлобінскі раён)|Красны Бераг]] [[Жлобінскі раён|Жлобінскага раёна]], арх. [[К. Шрэтэр]]) і ранняга рускага сярэдневякоўя ([[Будынак пазямельна-сялянскага банка (Віцебск)|пазямельна-сялянскі банк]] у [[Віцебск]]у, інж. [[Канстанцін Канстанцінавіч Тарасаў|К. Тарасаў]]; [[Свята-Петра-Паўлаўская капліца (Лясная)|мемарыяльная капліца]] ў в. [[Лясная (Слаўгарадскі раён)|Лясная]] [[Слаўгарадскі раён|Слаўгарадскага раёна]], арх. [[А. Гаген]]). <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Палацава-паркавы_комплекс_Козелаў-Паклеўскіх,_Красны_Бераг.jpg|Палацава-паркавы комплекс Козелаў-Паклеўскіх у Красным Беразе Пазямельна-сялянскi банк.jpg|Будынак пазямельна-сялянскага банка ў Віцебску Свята-Петра-Паўлаўскі_храм-помнік.jpg|Свята-Петра-Паўлаўскі храм-помнік у Лясной </gallery> Ранні мадэрн (1890—1907) адметны дэманстратыўным адмаўленнем ад механічнага капіравання гістарычных архітэктурных форм. У гэты перыяд значныя зрухі адбыліся ў галіне сінтэзу архітэктуры і іншых відаў пластычных мастацтваў ([[Капліца-пахавальня Паскевічаў|капліцы-пахавальні Паскевічаў]] у [[Гомель|Гомелі]], [[Капліца-пахавальня Святаполк-Мірскіх|Святаполк-Мірскіх]] у [[Мір (Карэліцкі раён)|Міры]]), які спрыяў{{sfn|БелЭн|2004|с=643}} узнікненню творчых тандэмаў архітэктараў і скульптараў [[С. Шабунеўскі|С. Шабунеўскага]] і [[П. Яцына|П. Яцыны]], [[Г. Гай|Г. Гая]] і [[Яраслаў Тышынскі|Я. Тышынскага]] і інш. На гэтым этапе адчувальны ўплыў эклектыкі з яе схільнасцю да дэкаратыўных дэталей, самавызначаліся формы, плоскасці, лініі ([[Будынак пазямельнага банка (Гродна)|пазямельна-сялянскі банк]] і [[дом купца Касоўскага|дамы купца Касоўскага]] ў [[Гродна|Гродне]], [[дом купца Грошыкава, Гомель|Грошыкава]] ў [[Гомель|Гомелі]]). Дэкор быў цесна звязаны з канструкцыяй ([[дзверы|дзвярныя]] і [[акно|аконныя]] абрамленні, металічныя рашоткі [[балкон]]аў, [[лесвічная клетка|лесвічных клетак]], [[казырок|казыркоў]] уваходаў і інш), у выглядзе рэльефнага [[арнамент]]у, [[мазаіка|мазаічнага]] ці жывапіснага [[пано]] ([[Дом урача (Гродна)|жылы дом Чалакаева]] ў [[Гродна|Гродне]], [[даходны дом, Магілёў|даходны дом]] у [[Магілёў|Магілёве]], [[Будынак банка (Слонім)|камерцыйны банк]] у [[Слонім]]е){{sfn|БелЭн|2004|с=644}}. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Капліца-пахавальня 2.JPG|Капліца-пахавальня Паскевічаў у Гомелі Мазаічная_выява_на_фасадзе_капліцы-пахавальні.jpg|Капліца-пахавальня Святаполк-Мірскіх у Міры 11.10.02 Тая самая Пагулянка 064.jpg|Дом купца Касоўскага ў Гродне Баумана 5.JPG|Дом купца Грошыкава ў Гомелі Былы Дом урача.jpeg|Дом Чалакаева ў Гродне </gallery> На другім этапе ([[1907]]—[[1917]]) адбывалася далейшае развіццё мадэрну. У [[1910-я]] г. пад уплывам заходне-еўрапейскай (польскай) мастацкай культуры пашырыліся тэндэнцыі [[рацыяналізм|рацыяналістычнага кірунку]]. У паўночна-ўсходніх раёнах, напрыклад, у гарадах [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]], архітэктурныя традыцыі захоўвалі прыхільнасць да [[класіцызм]]у, з прычыны таго, што большасць губернскіх, гарадскіх і епархіяльных архітэктараў былі выпускнікамі [[Пецярбургская акадэмія мастацтваў|Пецярбургскай акадэміі мастацтваў]] ([[В. Вукалаў]], [[К. Макер]], [[Ц. Кібардзін]], [[Ф. Фурман]]). Засваенне нацыянальнай архітэктуры адбывалася менш рэльефна. Ідэйна-мастацкая і [[светапогляд]]ная канцэпцыя мінулага ў развіцці архітэктуры была прапанавана [[Віктар Іванавіч Струеў|В. Струевым]], які ў [[1898]]—[[1914]] гадах быў галоўным архітэктарам [[Мінская епархія|Мінскай епархіі]]. Сярод яго работ: цэрквы [[Свята-Троіцкая царква (Белавуша)|Троіцкая]] ў в. [[Белавуша]] [[Столінскі раён|Столінскага]] (1905), у в. [[Хатава]] [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага]] (1908) раёнаў, [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Узда)|Петрапаўлаўская]] ў г. [[Узда]], на чыг. станцыі [[Гарадзея]] (абедзве 1910), [[Царква Раства Багародзіцы (Парэчча)|Раства Багародзіцы]] ў в. [[Парэчча (Пінскі раён)|Парэчча]] [[Пінскі раён|Пінскага раёна]] (1912), [[Юбілейны дом|Народны дом]] у [[Мінск]]у (1912). Адной з рэгіянальных праяў у архітэктуры было выкарыстанне каменя-[[валун]]а (касцёлы ў вёсках [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Слабодка]], 1903; [[Касцёл Святога Казіміра (Ліпнішкі)|Ліпнішкі]], 1908, [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]{{факт?}}). Пазней цэлыя камяні ў будаўнічай практыцы замянялі колатымі, прамежкі-швы паміж камянямі запаўнялі дробным [[друз]]ам ці [[галька]]й. Такую тэхніку часта спалучалі з [[Цэгла|цаглянай]] муроўкай, гладкай ці фактурнай [[тынкоўка]]й, дасягаючы гэтым фактурнай разнастайнасці. Этапы мастацкіх павеваў у беларускім дойлідстве ад эклектыкі (гістарычнага рамантызму) праз мадэрн да рацыяналізму і [[канструктывізм]]у прасочваюцца ў творчасці [[С. Шабунеўскі|С. Шабунеўскага]] ([[Дом Мінскага таварыства ўзаемнага сельскагаспадарчага страхавання|будынкі Таварыства сельска-гаспадарчага страхавання]] ў [[Мінск]]у, [[Гарадская бальніца, Гомель|жаночай гінекалагічнай бальніцы]] ў [[Гомель|Гомелі]]){{sfn|БелЭн|2004|с=644}}. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Белавуша. Свята-Троіцкая царква (01).jpg|Свята-Троіцкая царква ў Белавушы Узда. Петра-Паўлаўская царква (01).jpg|Свята-Петра-Паўлаўская царква ва Уздзе Парэчча. Царква (01).jpg|Свята-Раства-Багародзіцкая царква ў Парэччы Belarus-Minsk-House of Artists-2.jpg|Юбілейны дом у Мінску </gallery> <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Kaścioł - Słabodka - 02.jpg|Касцёл Сэрца Ісуса ў Слабодцы Касцёл у Ліпнішках 03.jpg|Касцёл Святога Казіміра ў Ліпнішках Dom_Mienskaha_ziemliarobčaha_tavarystva.JPG|Дом Мінскага таварыства ўзаемнага сельскагаспадарчага страхавання Гомель. Гарадская бальніца.JPG|Гарадская бальніца ў Гомелі </gallery> == XX стагоддзе == У пасляваенныя гады пасля 2-й сусветнай вайны архітэктура Беларусі развівалася ў рэчышчы сталінскага класіцызму, пазней ў спрошчаным стылі [[Функцыяналізм (архітэктура)|функцыяналізму]]. <gallery> Выява:Science academy of Belarus.jpg|Акадэмія навук Беларусі, Мінск Выява:Belarus-Minsk-Academy of Sciences-6.jpg|Дворык Акадэміі навук Беларусі Выява:Дом офицеров, Минск.JPG|Дом афіцэраў, Мінск |Забудова ў раёне гасцініцы «Мінск» Выява:Belarus-Minsk-Independence Square-1.jpg|Плошча Незалежнасці, Мінск Выява:Theatre opera&ballet, Minsk.JPG|Тэатр оперы і балета, Мінск |Беларускі дзяржаўны музычны тэатр </gallery> === Архітэктура 1930—41 гг === Беларуская архітэктура гэтага часу развівалася ў агульнасаюзным рэчышчы. Гэта быў час пошуку новых форм, які суправаджаўся проціборствам паміж старой творчай [[інтэлігенцыя]]й і новай — пралетарскай. Новая архітэктура страціла нацыянальны каларыт і развівалася як частка шматнацыянальнай [[савецкая архітэктура|савецкай архітэктуры]]. [[Мінск]] як [[сталіца]] рэспублікі стаў цэнтрам архітэктурнага жыцця, канцэнтрацыі вялікага мастацкага і інтэлектуальнага патэнцыялу. Рост [[эканоміка БССР|эканомікі БССР]] актывізаваў будаўнічую дзейнасць, стымуляваў развіццё [[Культура Беларусі|культуры]]. У [[1933]] створаны першы на Беларусі буйны [[праектны інстытут]] рэспубліканскага маштабу «[[Белдзяржпраект]]» (дырэктар [[А.  П.  Воінаў]]), у [[1936]] — «[[Белпрампраект]]». У «Белдзяржпраекце» распрацаваны [[генплан]]ы [[Магілёў|Магілёва]] (арх. [[Міхаіл Мікалаевіч Андросаў|М. Андросаў]], [[Н. Трахтэнберг]]), [[Орша|Оршы]] і [[Мазыр]]а (арх. [[П. Кірыенка]]), [[Полацк]]а (арх. [[І. Рапапорт]]), [[Слуцк]]а і [[Рэчыца|Рэчыцы]] (арх. [[Г. Парсаданаў]]). У [[1941]] была завершана распрацоўка праекта генеральнай схемы планіроўкі рэканструкцыі Мінска да [[1955]] (арх. [[В. Мураўёў]], [[І. Трудаў]], [[Г. Якушка]], інж. [[Д. Яскевіч]]); згодна са схемай планавалася капітальнае будаўніцтва на асноўных яго магістралях. Пры узвядзенні [[Дом урада (Мінск)|Дома Урада]] ([[1930]]—[[1934]], арх. [[І. Лангбард]]) азначыўся адыход ад [[канструктывізм]]у. На шляху пошуку новых форм працаваў І. Лангбард, ён выкарыстоўваў трохчвэртныя [[калона|калоны]], рытмічны лад якіх надаваў будынкам магутную выразнасць і кампазіцыйную завершанасць ([[Цэнтральны дом афіцэраў (Мінск)|Дом Чырвонай Арміі]], комплекс Акадэміі навук, [[Беларускі тэатр оперы і балета|будынак тэатра оперы і балета]], усе ў [[Мінск]]у). У кірунку мастацкай перабудовы і крытычнага асваення класікі вылучаліся работы [[В. Батаеў|В. Батаева]], [[І. Валадзько]], [[У. Вараксін]]а, [[Аляксандр Пятровіч Воінаў|А. Воінава]], [[М. Гіляраў|М. Гілярава]], [[Валянцін Іванавіч Гусеў|В. Гусева]], [[Аляксей Фёдаравіч Крылоў|А. Крылова]], [[Авель Пінхусавіч Брэгман|А. Брэгмана]], [[Р. Столер]]а, [[М. Томах]]а, [[Г. Якушка|Г. Якушкі]] і інш. (у Мінску — [[Будынак ЦК КПБ|будынкі ЦК КПБ]], [[Будынак партыйных курсаў|партыйных курсаў]], [[Будынак Рэспубліканскага Палаца піянераў і школьнікаў|Палац піянераў]], [[Інстытут фізкультуры (стары будынак)|Інстытут фізкультуры]], [[Будынак сярэдняй школы № 4|сярэдняя школа № 4]], [[гасцініца Беларускай ваеннай акругі|гасцініцы Беларускай ваеннай акругі]], «[[Беларусь (гасцініца, Мінск)|Беларусь]]», 122-кватэрны жылы дом на [[Круглая плошча, Мінск|Круглай плошчы]], жылы дом гарсавета на вул. Савецкай; [[Дом гарсавета, Гомель|Дом гарсавета]] ў Гомелі). Стылістычныя змены часцей адлюстроўваліся ў дэкаратыўным убранні, а ў аб’ёмна-кампазіцыйных вырашэннях захоўваліся прынцыпы канструктывісцкай архітэктуры. Забудова [[1930-я|1930-х]] гг. характарызавалася маштабнай цэласнасцю і ансамблевасцю, фарміравала новае архітэктурна-прасторавае і мастацкае асяроддзе (забудова [[Круглая плошча, Мінск|Круглай плошчы]], [[Комплекс будынкаў Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|універсітэцкага гарадка]], [[Будынак 1-й клінічнай бальніцы, Мінск|1-й клінічнай бальніцы]], [[Комплекс будынкаў БНТУ|політэхнічнага інстытута]], усе ў [[Мінск]]у). Вялікую ролю ў фарміраванні тэарэтычнай праблематыкі [[1930-я|1930-х]] гг. адыгралі 1-ы ([[1935]]) і 2-і ([[1941]]) Усебеларускія з’езды [[Саюз архітэктараў Беларусі|Саюза архітэктараў]], а таксама 1-ы з’езд [[Саюз архітэктараў СССР|Саюза архітэктараў СССР]] ([[1937]]). У гэты перыяд адбывалася станаўленне архітэктуры [[сацыялістычны рэалізм|сацыялістычнага рэалізму]]. У архітэктурнае жыццё актыўна ўваходзяць праблемы крытычнага асваення класічнай спадчыны. Практычныя пытанні, што абмяркоўваліся на з’ездах Саюза архітэктараў, сфарміравалі цэлыя блокі тэарэтычнай праблематыкі. У гэтых умовах вывучэнне пытанняў нацыянальный своеасаблівасці беларускай архітэктуры штучна прыпынена{{sfn|БелЭн|2004|с=644}}. === Архітэктура 1944—1950-х гадоў === Гэты перыяд быў прынцыпова важным для развіцця горадабудаўніцтва і архітэктуры. Ён звязаны з фарміраваннем комплексу рознаўзроўневых праблем, ідэй і канцэпцый, што залежалі ад палітычных, сацыяльна-эканамічных, ідэйна-мастацкіх і тэхнічных умоў. У гэты час актыўна вялося пасляваеннае аднаўленне гарадоў і вёсак. Пры распрацоўцы новых генпланаў (Мінска і інш.) намеціўся падыход да вызначэння галоўнай горадабудаўнічай канцэпцыі — увасабленне ўсімі магчымымі сродкамі пафасу вялікай Перамогі, узвелічэнне здзейсненага народам подзвігу. У рэчышчы гэтай эстэтыкі праектавалася і забудоўвалася 1-я чарга галоўнай магістралі Мінска — вул. Савецкай (сучасны праспект Незалежнасці). Архітэктурна-мастацкае аблічча гэтага ансамбля сведчыць пра ўрачыстую манументальнасць, параднасць, мажорную прыўзнятасць усёй забудовы, дзе кожны будынак — помнік архітэктуры. Плошчы, бульвары, курданёры і разрывы паміж будынкамі ствараюць разнастайнасць, рытмічны лад і змену уражанняў{{sfn|БелЭн|2004|с=644}}. У жніўні 1944 года ў Мінску працавала спецыяльная камісія камітэта па справах архітэктуры пры [[СНК СССР]], якая распрацавала схему новай планіроўкі горада («Эскіз планіроўкі Мінска», арх. [[А. Шчусеў]], [[М. Колі]], [[А. Мардвінаў]], [[У. Сямёнаў]], [[Барыс Рафаілавіч Рубаненка|Б. Рубаненка]], [[Іосіф Рыгоравіч Лангбард|І. Лангбард]]); сярод распрацоўшчыкаў «Эскіза» быў і беларускі архітэктар [[Н. Трахтэнберг]]. Былі ўнесены прынцыповыя ідэі-прапановы па стварэнні радыяльна-кальцавой планіровачнай структуры горада, дзе галоўнае месца адводзілася цэнтральнай гарадской магістралі вул. Савецкай (напрамак усход—захад) і перпендыкулярна ёй — вул. Леніна (напрамак поўнач—поўдзень) — другому дыяметру горада. У паўднёва-усходняй частцы горада прадугледжвалася размяшчэнне прамысловай зоны (фарміраванне пачалося перад вайной), дзе знаходзіліся буйныя прадпрыемствы. Уздоўж р. Свіслач планавалася стварыць суцэльны зялёны масіў, утвараючы паркавую і рэкрэацыйную зоны — рэзервуар чыстага паветра. Далейшыя распрацоўкі генпланаў Мінска і інш. гарадоў імкнуліся захаваць пераемнасць папярэдніх. Роля горадабудаўніцтва ў пераўтварэнні гарадоў стала найб. важным заваяваннем сав. архітэктуры. Праблема ансамблевасці разглядалася як сродак стварэння прынцыпова новага аблічча горада. Горадабудаўнічыя ідэі ансамблевасці уключалі ў маст. адзінства не толькі грамадскія будынкі, а і жылыя фарміраванні. Сярод распрацоўшчыкаў генплана Мінска (рэдакцыя 1946) бел. праекціроўшчыкі [[Міхаіл Мікалаевіч Андросаў|М. Андросаў]], Н. Трахтэнберг, інж. К. Іваноў, Р. Абразцоў, В. Талмачоў. У выніку шматлікіх конкурсных спаборніцтваў дойлідаў у 1948 прыняты да рэалізацыі праект планіроўкі і забудовы цэнтр, раёна горада (аўтары арх. [[Г. Баданаў]], [[У. Кароль]], [[М. Асмалоўскі]], [[М. Паруснікаў]]). Праектаванне і будаўніцтва праспекта Незалежнасці — яркая старонка савецкага горадабудаўніцтва. Вялікая ўвага звярталася на мастацка-вобразны бок архітэктуры, у большасці выпадкаў яе разглядалі з пазіцыі мастацтва. Тэндэнцыя пошуку архітэктурна-мастацкай вобразнасці паступова набывала супярэчлівы характар (калі архітэктуру аздаблялі архітэктурай). Імкненне дасягнуць мастацкага ўзроўню за кошт «класікі» прывяло да неадэкватнасці формы, функцыі, зместу і тэктонікі збудаванняў. На гэтым этапе пачала пераважаць выяўленчасць у архітэктуры, якая з’явілася істотным іманентным сродкам мастацкай формы, накіраванай на ідэйна-эмацыянальнае мадэліраванне сац. асяроддзя. Найбольшае пашырэнне атрымаў алакатыўны тып архітэктуры (з канструктыўна пасіўнай выяўленчай формай), напр. , «прыстаўка» класічнага порціка як дэкаратыўназнакавага дапаўнення, а таксама спалучэнне класічнага ордэра з выкарыстаннем дэкору, запазычанага з народнапрыкладнога мастацтва (арнаментыка раслінных матываў са знакамітых слуцкіх паясоў). Архітэктары супрацоўнічалі з мастакамі (мастак-кераміст М. Міхалап і інш.). Сярод значных будынкаў грамадскага прызначэння: у Мінску — галоўны паштамт (арх. А. Духан, У. Кароль), адміністрацыйны будынак і дзярж. банк (арх. М. Паруснікаў), Палац прафсаюзаў (арх. У. Яршоў), цэнтр, тэлеграф (арх. А. Духан, У. Кароль); ансамбль забудовы вул. Кірава ў Віцебску (арх. [[Валянцін Іванавіч Гусеў|В. Гусеў]], [[Віталь Аляксандравіч Данілаў|В.]] і [[А. Данілава|А. Данілавы]]), драматычны тэатр у Гомелі (арх. [[А. Тарасенка]]). Архітэктура гэтых будынкаў заснавана на прынцыпах выкарыстання класічных форм і кампазіцый. К сярэдзіне 1950-х г. гіст. формы ўступілі ў супярэчнасць з нарастаючымі тэмпамі і павелічэннем аб’ёмаў будаўніцтва. Асэнсаванне гэтай праблемы прывяло да адмаўлення ад прыярытэтных галоўных фасадаў будынкаў, што выходзілі на магістралі; пачалася карэнная перабудова архітэктурна-праектнай справы, архітэктура ўступіла ў новую стадыю свайго развіцця{{sfn|БелЭн|2004|с=645}}. === Архітэктура 1960 — пачатку 1990-х гадоў === У архітэктуры найбольшае развіццё атрымала тыпавое праектаванне, якое ажыццяўлялася ў межах пануючага кірунку функцыяналізму. Другім шляхам стаў зварот да нац. спадчыны, дасягненняў сусветнай архітэктуры. Замацаванню наватарскіх рыс садзейнічала тэхніка, з дапамогай якой выпрацоўваліся новыя архітэктурна-будаўнічыя прыёмы. Адной з характэрных рыс архітэктуры 1960—1970-х гг. стаў яе кірунак на комплекснае ансамблевае будаўніцтва. Мастацкая выразнасць новых арх. кампазіцый забяспечвалася адпаведным размяшчэннем грамадскіх будынкаў, якія акцэнтавалі горадабудаўнічае значэнне пэўнага раёна, стылістычным адзінствам і аб’ёмна-прасторавым вырашэннем ансамбляў, добраўпарадкаваннем галоўных плошчаў, магістралей і іншых гарадскіх вузлоў. Пачаўся адыход ад традыцыйных горадабудаўнічых вырашэнняў, у аснове якіх ляжала супрацьпастаўленне цэнтраў ускраінам. Пры праектаванні і буд-ве архітэктары пачалі звяртацца да нац. традыцый, што ўзбагаціла вобразную выразнасць пабудоў. Нар. традыцыі з найбольшай паўнатой захаваліся ў сельскай архітэктуры. Невялікія памеры сельскіх населеных месцаў, аддаленасць ад гарадоў сталі Умовай захавання і развіцця нар. асаблівасцей дойлідства. Гэтаму спрыялі культурна-быт. традыцыі і спецыфіка жыццядзейнасці насельніцтва. Блізкасць да прыроды як спецыфічная асаблівасць бел. вёскі паўплывала на вырашэнне аб’ёмна-прасторавых кампазіцый пабудоў, больш арганічнай стала сувязь з наваколлем. Узнімаліся праблемы сувязі арх. і прыродна-ландшафтнага асяроддзя, добраўпарадкавання і азелянення тэрыторый. У выніку асноўным падыходам да арганізацыі горадабудаўнічых комплексаў стала ансамблевае будаўніцтва, якое ажыццяўлялася разнастайнымі арх. метадамі: гібкасцю і дынамічнасцю кампазіцый, сінтэзам арх. і прыроднага асяроддзя, сувяззю пабудоў з гіст. асяродкам, кантрастам форм і кампазіцый пабудоў, разнастайнасцю тыпаў будынкаў і інш. Адным з фактараў фарміравання арх. -маст. вобраза стаў колер і звязаны з ім маст. сінтэз, а ў якасці сродкаў арганізацыі арх. -маст. кампазіцый — маштаб, прапорцыі і рытм. У шэрагу выпадкаў ролю структурных адзінак, якія фарміруюць арх. маст. аблічча, узялі на сабе функцыянальныя і канструкцыйныя элементы — балконы, лоджыі, галерэі, эркеры і інш. Усё адзначанае ва ўзаемадзеянні спрыяла станаўленню спецыфічнага маст. аблічча архітэктуры 1960 — пач. 1990-х гг. У горадабудаўніцтве 1960— 70-х гг. асаблівая ўвага звярталася на сістэму развіцця грамадскіх цэнтраў. У вялікіх гарадах фарміравалася поліцэнтрычная лінейна-восевая{{sfn|БелЭн|2004|с=645}} кампазіцыя з зорчатай структурай, якая складвалася на аснове планіроўкі радыяльна-кальцавой (Мінск, Віцебск, Гомель), ці веернай, што развівалася на базе існуючай асіметрычнай кампазіцыі цэнтра (Брэст, Пінск). У 1980-я г. ў буйных гарадах складвалася разгалінаваная шматвузлавая поліцэнтрычная структура грамадскіх цэнтраў. Напрыклад, у [[Віцебск]]у цэнтр развіваўся за кошт асваення пешаходных прыбярэжных тэрыторый р. [[Заходняя Дзвіна]], цэнтр Магілёва фарміраваўся ўздоўж другога кампазіцыйнага дыяметра — [[праспект Міру (Магілёў)|праспекта Міру]]. Грамадскі цэнтр быў ядром у фарміраванні кампазіцый беларускіх паселішч і ў канцэнтраваным выглядзе адлюстроўваў іх архітэктурную спецыфіку. Аблічча сельскага грамадскага цэнтра заснавана на творчым развіцці традыцый народнага дойлідства ў спалучэнні з наватарскімі пошукамі. Кампазіцыя грамадскага цэнтра, што звычайна складалася з некалькіх элементаў, размяшчалася на азялененай тэрыторыі ці каля вадаёма, вырашалася шматфасадна і стылістычна працягвалася ў забудове прылеглых тэрыторый грамадскімі і жылымі будынкамі (вёскі [[Акцябрская (Віцебскі раён)|Акцябрская]] Віцебскага, [[Верцялішкі]] Гродзенскага, [[Зашыр’е]] Ельскага, [[Новы Двор (Шчучынскі раён)|Новы Двор]] Шчучынскага раёнаў і інш.). У гістарычных раёнах гарадоў фарміраваліся [[Пешаходная зона|пешаходныя зоны]]. Упершыню пешаходная зона створана ў г. [[Ліда]], пазней — у [[Гродна|Гродне]] і [[Брэст|Брэсце]]; у Мінску такая зона сфарміравана ўздоўж [[Праспект Пераможцаў (Мінск)|праспекта Машэрава]]. Увага пры арганізацыі такіх зон аддавалася пры развіцці агульнагарадскіх цэнтраў у [[Баранавічы|Баранавічах]], [[Барысаў|Барысаве]], [[Бабруйск]]у, [[Маладзечна|Маладзечне]], [[Мазыр]]ы, [[Орша|Оршы]]. Мастацкая выразнасць дасягалася ў выніку добраўпарадкавання і азелянення тэрыторыі з уключэннем архітэктуры малых форм і дэкар. скульптурных кампазіцый. Планіровачная структура гарадоў узбуйнялася шляхам фарміравання новых раёнаў, працягвалася забудова і мікрараёнамі. Новыя раёны фарміраваліся каля водна-зялёных зон ці буйных гар. магістралей. Кампазіцыйным дыяметрам сталі водна-зялёныя зоны ў асобных раёнах Мінска ([[Серабранка (жылы раён, Мінск)|Серабранка]], [[Чыжоўка (жылы раён)|Чыжоўка]]), Гомеля ([[Валатава (жылы раён)|Валатава]]), Магілёва, Віцебска, Гродна, Брэста. У межах буйных гарадскіх магістралей ствараліся раёны [[Усход (жылы раён, Мінск)|Усход]], [[Серабранка (жылы раён, Мінск)|Серабранка]], [[Чыжоўка (жылы раён)|Чыжоўка]], [[Захад (жылы раён, Мінск)|Захад]] у Мінску і інш. Забудова новых раёнаў вялася з максімальным выкарыстаннем [[рэльеф]]у і навакольных [[лясны масіў|лясных масіваў]]. Іх маст. і дэкар. выразнасць дасягаецца пры дапамозе будынкаў рознага тыпу (прамавугольных і крывалінейных у плане, вышынных вежавага тыпу і інш.), якія кантрастуюць паміж сабой і ўтвараюць рытмічнае чаргаванне, дынамічныя ансамблевыя кампазіцыі. Рознае канструкцыйнае вырашэнне набылі жылыя дамы. Забудова вялася з выкарыстаннем маналітных, буйнапанэльных, цагляных і аб’ёмна-блочных дамоў. У 1980 — пач. 90-х гг. гарады развіваліся за кошт асваення прылеглых тэрыторый ([[Кунцаўшчына (жылы раён, Мінск)|Кунцаўшчына]], [[Зялёны Луг (жылы раён, Мінск)|Зялёны Луг]] б, 7, [[Уручча (жылы раён)|Уручча]], [[Ангарская (жылы раён)|Ангарская]] З, 4, [[Серабранка (жылы раён, Мінск)|Серабранка]] ў Мінску, [[Перасёлка (жылы раён)|Перасёлка]] З, [[Фарты (жылы раён)|Фарты]] 2, [[Румлёва (жылы раён)|Румлёва]] ў Гродне; [[Поўдзень (жылы раён, Віцебск)|Поўдзень]] 5, б, 7 у Віцебску, мікрараёны № 11 і 12 у Гомелі і інш.). На прынцыпах будаўніцтва адбіўся ўлік прыродна-ландшафтнага фактару. Узгорысты рэльеф з перападамі адводзілі пад вышыннае будаўніцтва, тэрыторыі з раўнінным рэльефам забудоўвалі гарызантальна выцягнутымі дамамі. Новыя раёны гар. забудовы нярэдка фарміраваліся ўздоўж буйных магістральных вуліц з улікам трансп. сувязей. Паступова ўзбуйняўся маштаб забудовы. У розных раёнах Мінска ўзводзілі жылыя дамы на 9—20 паверхаў: у жылых раёнах Усход 1 (арх. [[Г. Сысоеў]], [. Жураўлёў, [[І. Папова]]), Усход 2 (арх. [[Г. Сысоеў]], [[А. Белаконь]], [[Н. Грачова]]), інтэрнат РТІ па вул. Першамайскай (арх. [[А. Беразоўскі]], [[Ю. Грыгор’еў]]), дамы з магазінамі «Трыкатаж» па вул. Першамайскай (арх. [[Э. Святлова]]), «Несцерка» па вул. М. Багдановіча (арх. [[Л. Маскалевіч]], [[Г. Ласкавая]]), у мікрараёне Сярова І (арх. [[К. Сакалова]], [[Л. Мартынаў]], [[Уладзімір Мікалаевіч Крывашэеў|У. Крывашэеў]], [[Аляксандр Аляксандравіч Сабалеўскі|А. Сабалеўскі]] і інш.) і інш. Часам яны ўяўляюць сабой каскады аб’ёмаў розных вышынь: комплекс жылых будынкаў у мікрараёне Усход З у Брэсце (арх. [[В. Арсеньеў]], [[В. Гапіенка]], [[А. Ляшук]]). Жылыя дамы з убудаванай выставачнай залай па [[Праспект Леніна (Гомель)|праспекце Леніна]] ў Гомелі (арх. [[С. Пеўны]]), па [[Вуліца Першамайская (Магілёў)|вул. Першамайскай]] у Магілёве (арх. [[Я. Бранцаў]], [[Ю. Іўжанка]]), 300-кватэрны ў Барысаве (арх. [[А. Нікіцін]], [[А. Федарэнкаў]]) і інш. Значнае пашырэнне атрымалі класічная прамавугольная ў плане кампазіцыя, строгасць, сіметрыя ў аб’ёмна-прасторавым вырашэнні (будынкі абкамаў КПБ у [[будынак абкама КПБ (Магілёў)|Магілёве]], [[будынак абкама КПБ (Брэст)|Брэсце]], [[будынак абкама КПБ (Гомель)|Гомелі]]; [[будынак Мінскага гаркама КПБ|гаркама КПБ]], [[Палац культуры чыгуначнікаў (Мінск)|Палаца культуры чыгуначнікаў]] у Мінску, [[тэатр драмы і камедыі (Бабруйск)|тэатра драмы і камедыі]] ў Бабруйску, жылыя дамы па вул. Леніна ў Віцебску, па вул. Першамайскай у Магілёве). У асобных выпадках выкарыстоўваецца пірамідальная ці складаная асіметрычная кампазіцыя: корпус № 15 БПІ (арх. [[І. Есьман]], [[В. Анікін]]), інстытут меліярацыі і воднай гаспадаркі па вул. М. Багдановіча (арх. [[П. Крахалёў]]) у Мінску; жылыя дамы па [[бульвар Касманаўтаў (Брэст)|бульвары Касманаўтаў]] у Брэсце (арх. [[А. Казюкоў]], [[Г. Будзько]], [[І. Карват]], [[Р. Шылай]]); комплекс жылых дамоў на набярэжнай р. Зах. Дзвіна ў Наваполацку (арх. Л. Краўчыня). Буд-ва культурна-асветных устаноў вялося пераважна паводле тыпавых праектаў. Маст. выразнасць будынкаў дасягалася сістэмай аздаблення фасадаў. Пры ўзвядзенні грамадскіх пабудоў часта выкарыстоўваліся класіцыстычныя парталы: [[Палац культуры Мінпрамбуда Беларусі|Палацы культуры Мінпрамбуда Беларусі]] (арх. А. Тэн, [[С. Неўмывакін]], С. Кожар), [[Палац Рэспублікі (Мінск)|Рэспублікі]] (кіраўнік праекта [[М. Пірагоў]], арх. [[В. Даклаў]], [[Л. Зданевіч]], [[Анатоль Андрэевіч Шабалін|А. Шабалін]], канструктары [[Я. Уласаў]], [[А. Яршова]]) у Мінску{{sfn|БелЭн|2004|с=646}}. Выкарыстоўваліся таксама скульптурныя кампазіцыі (абл. драм. тэатр у Г родне, арх. Г. Мачульскі), дэкар. нішы (інфармацыйна-вылічальны цэнтр Мінжылкамгаса ў Магілёве, арх. М. Янчык), арнаментальныя дэкар. паясы (сталовая завода «Калібр» у Мінску, арх. А. Кругавая розныя віды аздаблення шкла з рэльефнай і гладкай паверхняй (школа па навучанні замежных спецыялістаў у Мінску, арх. [[А. Зензін]]). Аднак у большасці выпадкаў мастацка-эстэтычны акцэнт робіцца на аб’ёмна-прасторавую кампазіцыю і канструкцыйныя асаблівасці. Блакіроўка аб’ёмаў розных вышынь, адсутнасць чыста дэкар. элементаў у аздабленні, правільныя геаметрычныя формы сведчаць пра наяўнасць рыс канструктывізму ў грамадзянскай архітэктуры: будынкі [[канцэртная зала «Мінск»|канцэртнай залы «Мінск»]] (арх. [[Л. Патапаў]], [[Ю. Кустоў]], [[Л. Кустова]], [[А. Чадовіч]]), рэсп. Дома тэхнічнай творчасці (арх. [[У. Даніленка]], [[A. Зензін]], [[Мікалай Сцяпанавіч Навумаў|М. Навумаў]]) у Мінску, гасцініц «[[Гродна (гасцініца)|Гродна]]» ў Гродне (арх. [[Ю. Патапаў]], [[Віктар Міхайлавіч Папоў|В. Папоў]], [[У. Еўдакімаў]], [[Ю. Раманаў]]) і «[[Маладзечна (гасцініца)|Маладзечна]]» ў [[Маладзечна|Маладзечне]] (арх. [[Уладзімір Мікалаевіч Крывашэеў|У. Крывашэеў]]) і інш. У гандлёвых, гасцінічных і спартыўных збудаваннях маст. выразнасць дасягалася канструкцыйным вырашэннем: у Мінску — [[Палац тэніса (Мінск)|Палац тэніса]] (арх. С. Баткоўскі, Л. Гельфанд), крыты каток у дзіцячым [[парк імя М. Горкага (Мінск)|парку імя М. Горкага]] (арх. Ю. Грыгор’еў, В. Бабашкін, В. Г разцоў), [[Турыст (гасцініца)|гасцініца «Турыст»]] (арх. Л. Пагарэлаў), [[выставачны цэнтр «БелЭкспа»]] на праспекце Машэрава (арх. Л. Маскалевіч, Г. Ласкавая, Г. Федасенка, В. Капылоў), [[Камароўскі рынак|крыты рынак «Камароўскі»]] (арх. [[В. Аладаў]], [[А. Жалдакоў]], [[М. Ткачук]], [[Уладзімір Васілевіч Крывашэеў|У. Крывашэеў]]), універсамы «[[Рыга (універсам)|Рыга]]» (арх. [[Я. Дзятлаў]], [[А. Жалдакоў]]), «[[Талін (універсам)|Талін]]» (арх. [[А. Жалдакоў]], [[Р. Яўменаў]], [[Ф. Пархімовіч]]), [[Усходні аўтавакзал (Мінск)|комплекс аўтавакзала «Усходні»]] (арх. [[Л. Пагарэлаў]], [[Л. Кустова]], [[В. Ягаднікі]]); комплекс міжнароднага маладзёжнага цэнтра «Юнацтва» на Заслаўскім вадасховішчы (арх. [[Ю. Шпіт]], [[Э. Вішнеўская]]), аэравакзалы ў [[Гродзенскі аэравакзал|Гродне]] (арх. [[У. Еўдакімаў]], [[Л. Маскалевіч]], [[М. Куняўскі]], [[В. Васілюк]], [[В. Чубіч]]) і [[Брэсцкі аэравакзал|Брэсце]] (арх. [[B. Арсеньеў]], [[А. Ляшук]], [[В. Кескевіч]], [[Р. Шылай]], [[В. Гапіенка]]). У жыллёвым будаўніцтве індывідуальнае вырашэнне набылі асобныя арх. элементы — балконы, лоджыі, парапеты, а таксама аздабленне панэлей (комплекс Дома быту і інстытута «Белбыттэхпраект» у Мінску, жылыя дамы па [[вуліца Мічурына (Брэст)|вул. Мічурына]] ў Брэсце, Першамайскай у Магілёве і інш.). Архітэктурная выразнасць дасягалася за кошт уключэння твораў манументальна-выяўл. і дэкар. характару (мазаічныя кампазі¬ цыі ў тарцовых частках вышынных будынкаў у жылым раёне Усход 1 у Мінску, дэкар. кампазіцыі манум. жывапісу жылых дамоў на набярэжнай р. Зах. Дзвіна ў Наваполацку). У аздабленні выкарыстоўваліся таксама вітражы (тэатр драмы і камедыі ў Бабруйску). У жыллёвым буд-ве пашырэнне набыў колер у афармленні тарцоў, элементаў балконаў, лоджый (інтэрнат РТІ па вул. Я. Коласа, жылыя дамы ў мікрараёне Сярова 1 у Мінску, на бульвары Касманаўтаў у Брэсце). На працэс формаі стылеўтварэння паўплываў гіст. фактар. Пераасэнсаванне гіст. і нар. традыцый выявілася ў забудове новых гар. раёнаў. Сучасную інтэрпрэтацыю атрымалі формы і прынцыпы функцыяналізму і канструктывізму. У пач. 1990-х гг. архітэктура знаходзілася пад уплывам постмадэрнізму; пашыраны пірамідальная ці асіметрычная планіроўка аб’ёмаў, выкарыстанне ў канструкцыях пабудоў грамадскага і жыллёвага прызначэння вежавых форм, адсутнасць чыста дэкар. аздаблення фасадаў. Нацыянальныя рысы ўвасобіліся пераважна ў сельскай архітэктуры. Аблічча сельскіх пабудоў у многім вызначылі традыцыйныя мясц. матэрыялы (дрэва, прыродны камень, цэгла): комплекс прадпрыемства быт. абслугоўвання ў в. Блонь Пухавіцкага, аднакватэрныя жылыя дамы ў пас. Жамчужны Баранавіцкага, в. Сухары Магілёўскага раёнаў. Разнастайнасць тыпаў і канструкцый пабудоў дазволіла стварыць індывідуальны маст. вобраз архітэктуры пасёлкаў. Падтрыманню адзінай стылістычнай лініі пры захаванні нац. каларыту спрыяла дэкар. аздабленне фасадаў з выкарыстаннем традыцыйнага арнаменту (жылыя дамы па вул. Юбілейнай у в. Верцялішкі Гродзенскага, блакіраваныя з кватэрамі ў двух узроўнях у в. Сноў Нясвіжскага, сядзібны мансарднага тыпу ў в. [[Нявелічы]] Дзяржынскага раёнаў і інш.). Перавага нар. і нац. традыцый над наватарскімі пошукамі стала характэрнай асаблівасцю сельскага будаўніцтва. === Архітэктура 1990 — пачатку 2000-х гадоў === Моцнае уздзеянне на сучасную архітэктуру зрабіў постмадэрнізм, у якім знайшло увасабленне спалучэнне рэалістычнага і авангарднага кірункаў. Першы звязаны з развіццём нац. традыцый, аснова другога — рэтраспектывізм. Новыя аб’екты набылі больш выразныя сілуэтныя кампазіцыі. Як сродак маст. выразнасці важную ролю адыгрываюць колер і святло. Паскоранымі тэмпамі ішло фарміраванне агульнагарадскіх цэнтраў. Поліцэнтрычную структуру набылі Пінск, Полацк і Наваполацк. Іх развіццё прадугледжвае выхад іх да водна-зялёных зон і лясных масіваў. У вялікіх гарадах большая ўвага аддаецца захаванню гіст. забудовы. У шэрагу выпадкаў гіст. цэнтры ператвораны ў пешаходныя зоны (Пінск, Ліда). Пры гэтым новыя транспартныя лініі фарміруюцца ў абыход гар. ядра. У [[1990-я]] г. пачала мяняцца горадабудаўнічая канцэпцыя. Калі папярэднія генпланы гарадоў арыентаваліся на высакашчыльную шматпавярховую забудову жылых раёнаў, то новая стратэгія прадугледжвае і індывідуальнае малапавярховае буд-ва (Мінск). Атрымала развіццё ідэя захавання прыродна-ландшафтных зон, асабліва каля водных зон ці сістэм ([[Лошыцкая водная сістэма|Лошыцкая]] і [[Сляпянская водная сістэма|Сляпянская сістэмы]], зялёныя зоны вакол рэк Свіслач, Вяча, Волма, Пціч і інш.){{sfn|БелЭн|2004|с=647}}. Далейшае развіццё гарадоў патрабавала стварэння новых транспартна-камунікацыйных восей і вузлоў, якія мелі на мэце аб’яднанне цэнтральных і перыферыйных раёнаў горада планіровачным каркасам. Змяніўся характар забудовы жылых раёнаў. Калі ў 1970—80-я г. будынкі былі дакладна скаардынаваны з магістральнымі вуліцамі (размяшчаліся ўздоўж іх ці тарцовым бокам), то ў 1990-я г. іх узводзяць пад розным вуглом адносна вуліц. Пашырэнне атрымалі спартыўныя збудаванні, банкаўскія комплексы, маст. выразнасць якіх дасягаецца і канструкцыяй, і выкарыстаннем сучасных матэрыялаў. У такіх пабудовах падкрэсліваецца структура нясучых элементаў, вонкавыя сцены маюць частковае і [[суцэльнае шкленне]]: [[Маскоўскі аўтавакзал (Мінск)|аўтавакзал «Маскоўскі»]] (арх. [[Мікалай Сцяпанавіч Навумаў|М. Навумаў]], інж. [[Леанід Барысавіч Ваўчэцкі|Л. Ваўчэцкі]]), [[Мінскі чыгуначны вакзал|новы чыгуначны вакзал]] ([[В. Крамарэнка]], [[М. Вінаградаў]], [[Іван Кліменцьевіч Вінаградаў|І. Вінаградаў]]) у Мінску; [[Мінскі лядовы палац спорту|лядовыя палацы ў Мінску]] (арх. [[Ю. Патапаў]], [[І. Боўт]], [[А. Шафрановіч]]), [[лядовы палац, Віцебск|Віцебску]] (арх. І. Боўт, А. Шафрановіч), [[лядовы палац, Гродна|Гродне]] (арх. [[М. Жучко]], [[У. Еўдакімаў]], [[А. Пархута]], [[А. Тараненка]]), [[лядовы палац, Гомель|Гомелі]] (арх. І. Боўт, С. Міцько з удзелам Л. Смольскай, Н. Шамелавай, А. Грачова); будынкі Мінсккомплексбанка, Масбізнесбанка ў Мінску (абодва арх. [[А. Вараб’ёў]]), банкі па вул. Міцкевіча ў Гродне (арх. Н. Чуйко, М. Жучко, А. Тараненка), у г. Шчучын (арх. А. Штэн, Э. Марцінчык, С. Мужэйка, Т. Чорная) і інш. Тэндэнцыі постмадэрнізму яскрава адбіліся на грамадскай і жыллёвай архітэктуры. Ускладнілася аб’ёмна-прасторавая кампазіцыя, якая найчасцей грунтуецца на прынцыпе блакіроўкі аб’ёмаў розных маштабаў і форм: паліклініка па праспекце Машэрава (арх. В. Крусь), рэканструяваны будынак [[ЦУМ, Мінск|ЦУМа]] (арх. [[С. Неўмывакін]], В. Счыслёнак, І. Бялешчанка), жылыя дамы на скрыжаванні вуліц М. Багдановіча і Някрасава (арх. Э. Левіна), па вул. Грыбаедава (арх. Д. Сакалоў, А. Чадовіч) у Мінску; па вул. Кірава ў Брэсце (арх. У. Чайкоўскі, А. Чайкоўская) і інш. Атрымалі распаўсюджанне вежавыя формы: ЗАГС Кастрычніцкага раёна (арх. А. Цэйтлін, A. Трусаў), жылыя дамы на скрыжаванні вуліц Л. Бяды і Някрасава (арх. Л. Маскалевіч), па вул. Варвашэні (арх. B. Галкоўскі, Т. Лабінская) у Мінску; дзіцячы парк па вул. З. Касмадзям’янскай у Пінску (арх. А. Васіленка), катэджы ў Бараўлянах, Гарадзішчы пад Мінскам. Для ўзмацнення мастацка-эстэтычнай выразнасці ў новых пабудовах выкарыстоўваюцца гіст. -арх. элементы, разлічаныя на дэкар. эфект: зубчастыя ці крывалінейныя завяршэнні сцен (замежны гандлёвы дом «Кантыненталь» у Брэсце, арх. В. Кескевіч, Ю. Прудзялюк), паўцыркульныя нішы і аконныя праёмы, трохвугольныя ці фігурныя франтоны з матывамі барока, арачныя галерэі, дэкар. калоны, рызаліты і інш. У сучаснай архітэктуры маюць месца матывы мадэрна (крывалінейныя формы ў спалучэнні з двухсхільнымі дахамі, мансардныя надбудовы); праект карчмы для музейна-вытворчага комплексу «[[Дудуткі]]» (у [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]]; арх. [[А. Базевіч]], [[С. Сергачоў]]), індывідуальны чатырохпакаёвы жылы дом (арх. В. Кескевіч), жылыя дамы па вул. Леванеўскага (арх. А. Янушка) у Брэсце, на Лагойскім тракце ў Мінску (арх. П. Кракалёў, Л. Карначык). Найб. яскрава рэтраспектыўная тэндэнцыя ў сучаснай архітэктуры выявілася ў культавым дойлідстве. Пра распаўсюджанне ў сакральным дойлідстве гатычных матываў сведчаць буйнамаштабныя формы базілікальных храмаў са сціплым выкарыстаннем дэкар. элементаў, шчытавыя дахі, вузкія выцягнутыя вокны стральчатых абрысаў, контрфорсы (касцёл і праваслаўная царква ў Мастах, [[касцёл Узвіжання Святога Крыжа, Светлагорск|касцёл Узвіжання Святога Крыжа]] ў [[Светлагорск]]у). У праваслаўнай царкоўнай архітэктуры знайшлі адлюстраванне [[візатыйская архітэктура|візатыйскія]] і [[Руска-візантыйская архітэктура|руска-візантыйскія]] матывы. Кампактныя крыжовакупальныя ў плане пабудовы маюць характэрнае захмарнае перакрыццё; сферычны, шлемападобны ці цыбулепадобны купал на высокім цыліндрычным барабане з шэрагам вузкіх аконных праёмаў (храмы Успення Прасвятой Багародзіцы ў Маладзечне, у імя Прападобнай Ефрасінні княжны Полацкай у Мінску; цэрквы Серафіма-Сароўская ў г. Белаазёрск, Святога Пакутніка Валянціна ў в. Наваспаск Смаргонскага раёна і інш.). Часам для аздаблення выкарыстоўваліся какошнікі (капліца па вул. Карастаянавай у Мінску). На аснове пераасэнсавання традыцый дойлідства ў новых пабудовах знайшло адлюстраванне узаемадзеянне гіст. і сучаснага (аднаўленне [[Мінская ратуша|будынка ратушы]] ў [[Мінск]]у, [[2002]]). Адной з істотных заканамернасцей архітэктуры стала рэтраспектыўная тэндэнцыя, што была вынікам [[постмадэрнізм]]у. Аднак пэўнай стылістычнай накіраванасці [[1990-я]] — пачатку [[2000-я|2000-х]] гг. не прынеслі. Для архітэктуры гэтага перыяду характэрна адраджэнне гістарычных і нацыянальных традыцый. Вынікам пошукаў выразнасці стала своеасаблівая шматстылёвасць архітэктуры{{sfn|БелЭн|2004|с=648}}. == 21 стагоддзе == === Культавая архітэктура === Адноўленае храмабудаўніцтва Беларусі канца [[ХХ]] — пачатку [[ХХІ]] стагоддзя ў значнай ступені абапіраецца на архітэктурна-мастацкія распрацоўкі мінулых стагоддзяў, разнастайныя стылі і напрамкі<ref name="Арабей"/>. Для сучаснага прыходскага храмабудаўніцтва [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускай праваслаўнай царквы]] характэрна ігнараванне традыцый [[Гатычная архітэктура|готыкі]] і [[архітэктура барока|барока]], стыляў, у якіх беларускае праваслаўнае дойлідства дасягнула высокага ўзроўню архітэктурна-мастацкіх рашэнняў і нацыянальнай самабытнасці; нешматлікае і фрагментарнае выкарыстоўванне спадчыны [[Беларускае народнае дойлідства|народнай архітэктуры]]; прыярытэтная арыентацыя на [[рэтраспектыўна-рускі стыль]], які развівае архітэктурныя традыцыі, не характэрныя для беларускага культавага дойлідства<ref name="Арабей">[[В. Г. Арабей]]. [http://elib.psu.by:8080/bitstream/123456789/1443/1/%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%B9_2013-16.pdf ВОБРАЗНА-СТЫЛІСТЫЧНЫЯ РАШЭННІ СУЧАСНЫХ ПРЫХОДСКІХ ХРАМАЎ БЕЛАРУСКАЙ ПРАВАСЛАЎНАЙ ЦАРКВЫ (ВОПЫТ 1991—2013 ГАДОЎ)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304132401/http://elib.psu.by:8080/bitstream/123456789/1443/1/%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%B9_2013-16.pdf|date=4 сакавіка 2016}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Народнае дойлідства Беларусі]] * [[Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага]] * [[Помнікі архітэктуры Беларусі (серыя манет)|Помнікі архітэктуры Беларусі]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Комеч А. И. «Древнерусское зодчество конца 10-начала 12 вв.», М, «Наука», 1987 * Краткая художественная энциклопедия. Искусство стран и народов мира, т 1, М, 1962 * История Искусства народов СССР, т 4, Искусство концв 17-18 вв., М, 1976 * ''[[Аляксандр Іванавіч Лакотка|Лакотка, А. І.]]'' Народнае дойлідства / А. І. Лакотка. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — 200 с. * {{крыніцы/БЭ|18-2|Мастацтва. Архітэктура і горадабудаўніцтва.}} == Спасылкі == * Ольга Брянцева. [http://www.nestor.minsk.by/sn/1998/43/sn84316.htm Основные этапы развития жилища в Республике Беларусь (20—80-е г.)] {{ref-ru}} {{Беларусь у тэмах}} {{Беларусы}} {{Архітэктура краін Еўропы}} [[Катэгорыя:Архітэктура Беларусі| ]] 8kpzexjn4pvt1puom093mb6fevzz9p6 Вянок 0 82222 5156034 4643354 2026-06-19T15:51:29Z Geoffroi 85378 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:31-primavera,Taccuino Sanitatis, Casanatense 4182..jpg]] → [[File:31-primavera,Taccuino Sanitatis, Casanatense 4182.jpg]] #6 5156034 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Godward-Tranquillity-1914 detail2.jpg|thumb|Фрагмент карціны англійскага мастака [[Джон Уільям Годвард|Джона Уільяма Годварда]] «Спакой» (1914)]]'''Вяно́к''' — плеценае ў выглядзе кальца ўпрыгожванне з [[кветкі|кветак]], [[ліст|лісцяў]], галінак (часам таксама і з матэрыялаў, якія імітуюць натуральныя). __TOC__ [[Файл:31-primavera,Taccuino Sanitatis, Casanatense 4182.jpg|left|thumb|250px|Пляценне вянкоў. Ілюстрацыя з медыцынскага трактата [[XIV ст.]] «''Tacuina sanitatis''»]] == Гісторыя == У [[Старажытная Грэцыя|антычнай Грэцыі]] вянкамі ўзнагароджвалі пераможцаў музычных і спартыўных спаборніцтваў. Пераможцаў [[Піфійскія гульні|Піфійскіх гульняў]] узнагароджвалі [[Лаўровы вянок|вянком з лаўровага лісця]]. Ужо ў V стагоддзі да нашай эры вянок стаў агульнапрынятым [[сімвал]]ам перамогі. У [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] вянкі ўручаліся як узнагароды, напрыклад, ''[[Грамадзянская карона|corona civica]]'' (вянок з [[дуб]]овага лісця) за выратаванне грамадзяніна Рыма з небяспечнага для жыцця становішча ці ''[[corona muralis]]'' у выглядзе зубчастага вянка для тых, хто падчас [[аблога|аблогі]] ці [[Штурм, напад|штурму]] першымі ступілі на варожую гарадскую сцяну. Пазней сталі замяняць арганічны матэрыял на [[метал]], і з вянка развілася [[карона]]. Як элемент убрання ўдзельнікаў абрадаў ці хатніх жывёл, жылых і гаспадарчых пабудоў, вянок часта служыў засцярогам ад нячыстай сілы, сурокаў. Рытуальнае выкарыстанне яго звязана з асэнсаваннем вянка як круга, што збліжае вянок з іншымі прадметамі, якія мелі адтуліну (кольца, абруч, калач). Вядомая [[паганства|паганская]] традыцыя — у дзень [[Іван Купала|Івана Купала]] дзяўчыны кідалі вянкі ў ваду і варажылі: «вянок, які тоне — смерць, які плыве — замужжа». [[Файл:Adventskranz-1.Advent.jpg|thumb|Калядны вянок]] == Калядны вянок == {{main|Калядны вянок}} У шматлікіх краінах у [[Адвент|перадкалядны час]] можна ўбачыць ''калядны вянок'' — упрыгажэнне ў форме вянка з [[елка|яловых галінак]] з чатырма [[свечка]]мі, якія замацоўваецца вертыкальна ці ўстанаўліваецца на стол. == Пахавальны вянок == Атрыбут пахавальных працэсій ці цырымоній. Ускладаецца на магілы, масавыя пахаванні, да помнікаў і манументаў у знак павагі да памяці нябожчыка. Вырабляецца, як правіла, са штучных кветак. Можа мець спецыяльныя жалобныя стужкі з надпісамі. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Wreaths|Вянок (Wreaths)}} {{Commonscat-inline|Flower wreaths|Вянок з кветак (Flower wreaths)}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Галаўныя ўборы]] [[Катэгорыя:Галаўныя ўборы ўсходніх славян]] [[Катэгорыя:Упрыгажэнні]] 1106kvx38cljf7n94xm4w9f4fgxxqyk Вашынгтон Ірвінг 0 85161 5156106 4697835 2026-06-19T20:45:22Z JerzyKundrat 174 5156106 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Ірвінг}} {{Пісьменнік | Імя = Вашынгтон Ірвінг | Арыгінал імя = Washington Irving | Фота = Irving-Washington-LOC.jpg | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = Washington Irving | Псеўданімы = | Месца нараджэння = | Месца смерці = | Грамадзянства = {{US}} | Род дзейнасці = | Гады актыўнасці = | Кірунак = | Жанр = | Magnum opus = | Роспіс = Washington Irving Signature.svg | Прэміі = | Lib = http://www.lib.ru/INPROZ/IRWING/ }} '''Вашынгтон Ірвінг''' ({{lang-en|Washington Irving}}; [[3 красавіка]] [[1783]] — [[28 лістапада]] [[1859]]) — [[ЗША|амерыканскі]] [[пісьменнік]] пачатку [[19 стагоддзе|19 стагоддзя]]. Найбольш вядомы сваімі [[апавяданне|апавяданнямі]] «''Легенда Соннай Лагчыны''» i «''Рып Ван Вінкль''» (якія былі выдадзеныя пад адной вокладкай кніжкі «''Кніга нарысаў Джофры Крэяна''»), таксама быў выдатным [[эсэ]]істам, біёграфам і [[гісторыя|гісторыкам]]. == Біяграфія == Самы малодшы з адзінаццаці дзяцей нью-ёркскага гандляра. У 1815—32 жыў у Еўропе, быў выдаўцом, дыпламатам, амерыканскім паслом у [[Мадрыд]]зе. В Ірвінг — першы амерыканскі пісьменнік, які заваяваў еўрапейскае прызнанне. Гістарычнай хроніка «Гісторыя Нью-Ёрка» (1809) — пародыя, вострая сатыра на амерыканцаў і тагачаснае жыццё [[Нью-Ёрк]]а. «Кніга эскізаў» (1819—20) і «Брэйсбрыдж-хол» (1822) сталі першымі творамі амерыканскага [[рамантызм]]у, для якіх характэрна іранічная трактоўка традыцыйных рамантычных сюжэтаў, цікавасць не так да гістарычных падзей, як да іх уплыву на народнае жыццё. Стварыў новы жанр тыповага амерыканскага «кароткага апавядання» (зборнікі «Апавяданні падарожніка», 1824; «Альгамбра», 1832). Аўтар біяграфічных кніг пра [[Х. Калумб]]а (1828), англійскага пісьменніка [[О. Голдсміт]]а (1840), [[Дж. Вашынгтон]]а (1855—59). Поўны збор яго сачыненняў выйшаў у Нью-Ёрку ў 1848—1850 гадах і ў Лондане ў 1851 годзе. Гісторыя пра «Рып Ван Вінкля», які праспаў 20 год і абудзіўся, каб адкрыць калоніі, стала самастойным творам і ўрэшце ператварылася ў фальклорную. Яна была інсцэніравана для тэатра, увайшла ў вусную традыцыю і паступова пачала ўспрымацца пакаленнямі амерыканцаў як сапараўдная легенда. == Творы == * «Salmagundi» («Сальмагундзі», 1807—1808); * «A History of New York» («Гісторыя Нью-Ёрка», 1809); * «The Sketch Book of Geoffrey Crayon» («Кніга нарысаў Джофры Крэяна», 1819—1820); * «Tales of a Traveller» («Апавяданні падарожніка», 1824); * «Bracebridge Hall» («Брэйсбрыдж-Хол», 1826); * «A History of the Life and Voyages of Christopher Columbus» («Гісторыя жыцця і вандраванняў Хрыстафора Калумба», 1828); * «Tales of the Alhambra» («[[Альгамбра, кніга|Альгамбра]]», 1832); * «Astoria» («Асторыя», 1836); * «Miscellanies» (Л., 1835—1836); * «History of Mahomet and his successors»; * «Oliver Goldsmith» (Л., 1849); * «Life of George Washington» («Жыццё Вашынгтона»; Нью-Ёрк, 1855—1859). == Беларускія пераклады == * Легенда Соннай Лагчыны. — [[Гутэнберг (выдавецтва)|Гутэнберг]], 2024. — 112 с. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Крыніцы == * {{Крыніцы/БЭ|7|Ірвінг|Камароўская Т. Я.}} * ''Спанкэрэн К. Ван''. Нарыс аб амерыканскай літаратуры / Перакл. В. і Л. Калабан. — Інфармацыйнае агенцтва Злучаных Штатаў, [б.г.] == Спасылкі == {{Commons|Category:Washington Irving|выгляд=міні}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ірвінг Вашынгтон}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі ЗША]] [[Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі рамантызму]] 05yfhwxubhmaid1e2wf0v7ggmtrcng0 5156107 5156106 2026-06-19T20:49:46Z JerzyKundrat 174 5156107 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Ірвінг}} {{Пісьменнік | Імя = Вашынгтон Ірвінг | Арыгінал імя = Washington Irving | Фота = Irving-Washington-LOC.jpg | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = Washington Irving | Псеўданімы = | Месца нараджэння = | Месца смерці = | Грамадзянства = {{US}} | Род дзейнасці = | Гады актыўнасці = | Кірунак = | Жанр = | Magnum opus = | Роспіс = Washington Irving Signature.svg | Прэміі = | Lib = http://www.lib.ru/INPROZ/IRWING/ }} '''Вашынгтон Ірвінг''' ({{lang-en|Washington Irving}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[ЗША|амерыканскі]] [[пісьменнік]]. Найбольш вядомы сваімі [[апавяданне|апавяданнямі]] «''Легенда Соннай Лагчыны''» i «''Рып Ван Вінкль''» (якія былі выдадзеныя пад адной вокладкай кніжкі «''Кніга эскізаў Джофры Крэяна''»), таксама быў выдатным [[эсэ]]істам, біёграфам і [[гісторыя|гісторыкам]]. == Біяграфія == Самы малодшы з адзінаццаці дзяцей нью-ёркскага гандляра. У 1815—32 жыў у Еўропе, быў выдаўцом, дыпламатам, амерыканскім паслом у [[Мадрыд]]зе. В Ірвінг — першы амерыканскі пісьменнік, які заваяваў еўрапейскае прызнанне. Гістарычнай хроніка «Гісторыя Нью-Ёрка» (1809) — пародыя, вострая сатыра на амерыканцаў і тагачаснае жыццё [[Нью-Ёрк]]а. «Кніга эскізаў» (1819—20) і «Брэйсбрыдж-хол» (1822) сталі першымі творамі амерыканскага [[рамантызм]]у, для якіх характэрна іранічная трактоўка традыцыйных рамантычных сюжэтаў, цікавасць не так да гістарычных падзей, як да іх уплыву на народнае жыццё. Стварыў новы жанр тыповага амерыканскага «кароткага апавядання» (зборнікі «Апавяданні падарожніка», 1824; «Альгамбра», 1832). Аўтар біяграфічных кніг пра [[Х. Калумб]]а (1828), англійскага пісьменніка [[О. Голдсміт]]а (1840), [[Дж. Вашынгтон]]а (1855—59). Поўны збор яго сачыненняў выйшаў у Нью-Ёрку ў 1848—1850 гадах і ў Лондане ў 1851 годзе. Гісторыя пра «Рып Ван Вінкля», які праспаў 20 год і абудзіўся, каб адкрыць калоніі, стала самастойным творам і ўрэшце ператварылася ў фальклорную. Яна была інсцэніравана для тэатра, увайшла ў вусную традыцыю і паступова пачала ўспрымацца пакаленнямі амерыканцаў як сапараўдная легенда. == Творы == * «Salmagundi» («Сальмагундзі», 1807—1808); * «A History of New York» («Гісторыя Нью-Ёрка», 1809); * «The Sketch Book of Geoffrey Crayon» («Кніга эскізаў Джофры Крэяна», 1819—1820); * «Tales of a Traveller» («Апавяданні падарожніка», 1824); * «Bracebridge Hall» («Брэйсбрыдж-Хол», 1826); * «A History of the Life and Voyages of Christopher Columbus» («Гісторыя жыцця і вандраванняў Хрыстафора Калумба», 1828); * «Tales of the Alhambra» («[[Альгамбра, кніга|Альгамбра]]», 1832); * «Astoria» («Асторыя», 1836); * «Miscellanies» (Л., 1835—1836); * «History of Mahomet and his successors»; * «Oliver Goldsmith» (Л., 1849); * «Life of George Washington» («Жыццё Вашынгтона»; Нью-Ёрк, 1855—1859). == Беларускія пераклады == * Легенда Соннай Лагчыны. — [[Гутэнберг (выдавецтва)|Гутэнберг]], 2024. — 112 с. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Крыніцы == * {{Крыніцы/БЭ|7|Ірвінг|Камароўская Т. Я.}} * ''Спанкэрэн К. Ван''. Нарыс аб амерыканскай літаратуры / Перакл. В. і Л. Калабан. — Інфармацыйнае агенцтва Злучаных Штатаў, [б.г.] == Спасылкі == {{Commons|Category:Washington Irving|выгляд=міні}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ірвінг Вашынгтон}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі ЗША]] [[Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі рамантызму]] a37g4fpha2l73by7mx98ixta6wib4wf 5156108 5156107 2026-06-19T20:55:53Z JerzyKundrat 174 5156108 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Ірвінг}} {{Пісьменнік | Імя = Вашынгтон Ірвінг | Арыгінал імя = Washington Irving | Фота = Irving-Washington-LOC.jpg | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = Washington Irving | Псеўданімы = | Месца нараджэння = | Месца смерці = | Грамадзянства = {{US}} | Род дзейнасці = | Гады актыўнасці = | Кірунак = | Жанр = | Magnum opus = | Роспіс = Washington Irving Signature.svg | Прэміі = | Lib = http://www.lib.ru/INPROZ/IRWING/ }} '''Вашынгтон Ірвінг''' ({{lang-en|Washington Irving}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[ЗША|амерыканскі]] [[пісьменнік]]. Найбольш вядомы сваімі [[апавяданне|апавяданнямі]] «[[Легенда Соннай Лагчыны]]» i «Рып Ван Вінкль» (якія былі выдадзеныя пад адной вокладкай кніжкі «Кніга эскізаў Джофры Крэяна»), таксама быў выдатным [[эсэ]]істам, біёграфам і [[гісторыя|гісторыкам]]. == Біяграфія == Самы малодшы з адзінаццаці дзяцей нью-ёркскага гандляра. У 1815—32 жыў у Еўропе, быў выдаўцом, дыпламатам, амерыканскім паслом у [[Мадрыд]]зе. В Ірвінг — першы амерыканскі пісьменнік, які заваяваў еўрапейскае прызнанне. Гістарычнай хроніка «Гісторыя Нью-Ёрка» (1809) — пародыя, вострая сатыра на амерыканцаў і тагачаснае жыццё [[Нью-Ёрк]]а. «Кніга эскізаў» (1819—20) і «Брэйсбрыдж-хол» (1822) сталі першымі творамі амерыканскага [[рамантызм]]у, для якіх характэрна іранічная трактоўка традыцыйных рамантычных сюжэтаў, цікавасць не так да гістарычных падзей, як да іх уплыву на народнае жыццё. Стварыў новы жанр тыповага амерыканскага «кароткага апавядання» (зборнікі «Апавяданні падарожніка», 1824; «Альгамбра», 1832). Аўтар біяграфічных кніг пра [[Х. Калумб]]а (1828), англійскага пісьменніка [[О. Голдсміт]]а (1840), [[Дж. Вашынгтон]]а (1855—59). Поўны збор яго сачыненняў выйшаў у Нью-Ёрку ў 1848—1850 гадах і ў Лондане ў 1851 годзе. Гісторыя пра «Рып Ван Вінкля», які праспаў 20 год і абудзіўся, каб адкрыць калоніі, стала самастойным творам і ўрэшце ператварылася ў фальклорную. Яна была інсцэніравана для тэатра, увайшла ў вусную традыцыю і паступова пачала ўспрымацца пакаленнямі амерыканцаў як сапараўдная легенда. == Творы == * «Salmagundi» («Сальмагундзі», 1807—1808); * «A History of New York» («Гісторыя Нью-Ёрка», 1809); * «The Sketch Book of Geoffrey Crayon» («Кніга эскізаў Джофры Крэяна», 1819—1820); * «Tales of a Traveller» («Апавяданні падарожніка», 1824); * «Bracebridge Hall» («Брэйсбрыдж-Хол», 1826); * «A History of the Life and Voyages of Christopher Columbus» («Гісторыя жыцця і вандраванняў Хрыстафора Калумба», 1828); * «Tales of the Alhambra» («[[Альгамбра, кніга|Альгамбра]]», 1832); * «Astoria» («Асторыя», 1836); * «Miscellanies» (Л., 1835—1836); * «History of Mahomet and his successors»; * «Oliver Goldsmith» (Л., 1849); * «Life of George Washington» («Жыццё Вашынгтона»; Нью-Ёрк, 1855—1859). == Беларускія пераклады == * Легенда Соннай Лагчыны. — [[Гутэнберг (выдавецтва)|Гутэнберг]], 2024. — 112 с. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Крыніцы == * {{Крыніцы/БЭ|7|Ірвінг|Камароўская Т. Я.}} * ''Спанкэрэн К. Ван''. Нарыс аб амерыканскай літаратуры / Перакл. В. і Л. Калабан. — Інфармацыйнае агенцтва Злучаных Штатаў, [б.г.] == Спасылкі == {{Commons|Category:Washington Irving|выгляд=міні}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ірвінг Вашынгтон}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі ЗША]] [[Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі рамантызму]] fcy28y7xqjsnd8lbaozimvhymfbuxqt 5156143 5156108 2026-06-19T22:39:05Z JerzyKundrat 174 /* Біяграфія */ вікіфікацыя 5156143 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Ірвінг}} {{Пісьменнік | Імя = Вашынгтон Ірвінг | Арыгінал імя = Washington Irving | Фота = Irving-Washington-LOC.jpg | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = Washington Irving | Псеўданімы = | Месца нараджэння = | Месца смерці = | Грамадзянства = {{US}} | Род дзейнасці = | Гады актыўнасці = | Кірунак = | Жанр = | Magnum opus = | Роспіс = Washington Irving Signature.svg | Прэміі = | Lib = http://www.lib.ru/INPROZ/IRWING/ }} '''Вашынгтон Ірвінг''' ({{lang-en|Washington Irving}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[ЗША|амерыканскі]] [[пісьменнік]]. Найбольш вядомы сваімі [[апавяданне|апавяданнямі]] «[[Легенда Соннай Лагчыны]]» i «Рып Ван Вінкль» (якія былі выдадзеныя пад адной вокладкай кніжкі «Кніга эскізаў Джофры Крэяна»), таксама быў выдатным [[эсэ]]істам, біёграфам і [[гісторыя|гісторыкам]]. == Біяграфія == Самы малодшы з адзінаццаці дзяцей нью-ёркскага гандляра. У 1815—32 жыў у Еўропе, быў выдаўцом, дыпламатам, амерыканскім паслом у [[Мадрыд]]зе. В Ірвінг — першы амерыканскі пісьменнік, які заваяваў еўрапейскае прызнанне. Гістарычнай хроніка «Гісторыя Нью-Ёрка» (1809) — пародыя, вострая сатыра на амерыканцаў і тагачаснае жыццё [[Нью-Ёрк]]а. «Кніга эскізаў» (1819—20) і «Брэйсбрыдж-хол» (1822) сталі першымі творамі амерыканскага [[рамантызм]]у, для якіх характэрна іранічная трактоўка традыцыйных рамантычных сюжэтаў, цікавасць не так да гістарычных падзей, як да іх уплыву на народнае жыццё. Стварыў новы жанр тыповага амерыканскага «кароткага апавядання» (зборнікі «Апавяданні падарожніка», 1824; «Альгамбра», 1832). Аўтар біяграфічных кніг пра [[Х. Калумб]]а (1828), англійскага пісьменніка [[О. Голдсміт]]а (1840), [[Дж. Вашынгтон]]а (1855—59). Поўны збор яго сачыненняў выйшаў у Нью-Ёрку ў 1848—1850 гадах і ў [[Лондан]]е ў 1851 годзе. Гісторыя пра «Рып Ван Вінкля», які праспаў 20 год і абудзіўся, каб адкрыць калоніі, стала самастойным творам і ўрэшце ператварылася ў фальклорную. Яна была інсцэніравана для тэатра, увайшла ў вусную традыцыю і паступова пачала ўспрымацца пакаленнямі амерыканцаў як сапараўдная легенда. == Творы == * «Salmagundi» («Сальмагундзі», 1807—1808); * «A History of New York» («Гісторыя Нью-Ёрка», 1809); * «The Sketch Book of Geoffrey Crayon» («Кніга эскізаў Джофры Крэяна», 1819—1820); * «Tales of a Traveller» («Апавяданні падарожніка», 1824); * «Bracebridge Hall» («Брэйсбрыдж-Хол», 1826); * «A History of the Life and Voyages of Christopher Columbus» («Гісторыя жыцця і вандраванняў Хрыстафора Калумба», 1828); * «Tales of the Alhambra» («[[Альгамбра, кніга|Альгамбра]]», 1832); * «Astoria» («Асторыя», 1836); * «Miscellanies» (Л., 1835—1836); * «History of Mahomet and his successors»; * «Oliver Goldsmith» (Л., 1849); * «Life of George Washington» («Жыццё Вашынгтона»; Нью-Ёрк, 1855—1859). == Беларускія пераклады == * Легенда Соннай Лагчыны. — [[Гутэнберг (выдавецтва)|Гутэнберг]], 2024. — 112 с. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Крыніцы == * {{Крыніцы/БЭ|7|Ірвінг|Камароўская Т. Я.}} * ''Спанкэрэн К. Ван''. Нарыс аб амерыканскай літаратуры / Перакл. В. і Л. Калабан. — Інфармацыйнае агенцтва Злучаных Штатаў, [б.г.] == Спасылкі == {{Commons|Category:Washington Irving|выгляд=міні}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ірвінг Вашынгтон}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі ЗША]] [[Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі рамантызму]] pkyvxirjmth362gnqjtafqk8f0ps6tn Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка 4 90386 5156249 5155671 2026-06-20T07:23:37Z JerzyKundrat 174 5156249 wikitext text/x-wiki ''Новыя факты, калі ласка, дадавайце зверху, каб не было блытаніны :)'' * '''[[Філіп Фрэно|Паэт Амерыканскай рэвалюцыі]]''' славіў [[ром (напой)|алкагольны напой]] [[Вест-Індыя|Вест-Індыі]], як ключавы тавар амерыканскага гандлю. * Адной з галоўных прыстаней на [[Нёман]]е ў [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] было '''[[Мікалаева (Іўеўскі раён)|Мікалаева]]'''. ''[[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка/Архіў|Архіў]]'' [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праекты|Ці ведаеце вы]] 89hell3jrpzry1hsk5qb6wtfmz979h0 5156315 5156249 2026-06-20T08:45:08Z JerzyKundrat 174 5156315 wikitext text/x-wiki ''Новыя факты, калі ласка, дадавайце зверху, каб не было блытаніны :)'' * Асноўным матэрыялам для будаўніцтва абарончых замкаў часоў [[Гедымін]]а і [[Альгерд]]а была '''[[цэгла-пальчатка]]'''. * '''[[Філіп Фрэно|Паэт Амерыканскай рэвалюцыі]]''' славіў [[ром (напой)|алкагольны напой]] [[Вест-Індыя|Вест-Індыі]], як ключавы тавар амерыканскага гандлю. * Адной з галоўных прыстаней на [[Нёман]]е ў [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] з’яўлялася '''[[Мікалаева (Іўеўскі раён)|Мікалаева]]'''. ''[[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка/Архіў|Архіў]]'' [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праекты|Ці ведаеце вы]] c33bx7hc964upaltkl896sy4mhf5cwh 5156319 5156315 2026-06-20T08:51:48Z JerzyKundrat 174 5156319 wikitext text/x-wiki ''Новыя факты, калі ласка, дадавайце зверху, каб не было блытаніны :)'' * Асноўным матэрыялам для будаўніцтва абарончых замкаў часоў [[Гедымін]]а і [[Альгерд]]а была '''[[цэгла-пальчатка]]'''. * '''[[Філіп Фрэно|Паэт Амерыканскай рэвалюцыі]]''' славіў [[ром (напой)|алкагольны напой]] [[Вест-Індыя|Вест-Індыі]], як ключавы тавар амерыканскага гандлю. * '''[[Легенда Соннай Лагчыны]]''' вядома сваёй атмасферай жаху, спалучэннем [[фальклор]]у і [[гумар]]у. * Адной з галоўных прыстаней на [[Нёман]]е ў [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] з’яўлялася '''[[Мікалаева (Іўеўскі раён)|Мікалаева]]'''. ''[[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка/Архіў|Архіў]]'' [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праекты|Ці ведаеце вы]] hilhqqsok9vrj367p9n2z2fsafqbxxa Цэгла 0 93970 5156028 5029046 2026-06-19T15:29:00Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5156028 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Stapel bakstenen - Pile of bricks 2005 Fruggo.jpg|thumb|Цэгла]] '''Цэ́гла''' ({{lang-с.-в.-ням.|ziegel}}<ref name=pr>{{Крыніцы/Слоўнік іншамоўных слоў|2}}, С.635</ref>) — штучны будаўнічы матэрыял у форме блокаў, зробленых з [[гліна|гліны]], [[вапна|вапны]], [[пясок|пяску]] і [[цэмент]]у. Блокі могуць быць розных памераў, аднак звычайныя суадносіны вышыні, шырыні і даўжыні — адпаведна 1:2:4. Для надання цэгле неабходных уласцівасцей (трываласці, устойлівасці да марозу і вільгаці) выкарыстоўваюцца разнастайныя метады: сушка, абпальванне, апрацоўка парай. == Гісторыя == Цэгла з’яўляецца найбольш старажытным будаўнічым матэрыялам. Ужыванне абпаленай цэглы ў дойлідстве і будаўніцтве ўзыходзіць да часоў [[Старажытны Егіпет|Старажытнага Егіпта]], а таксама [[Вавілон]]а і [[Рым]]а, дзе з яе выкладваліся складаныя канструкцыі, накшталт [[арка|арак]] і скляпенняў. У [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]] цэглу пачалі выкарыстоўваць і для дэкаратыўнага аздаблення будынкаў. === Гісторыя вырабу цэглы на Беларусі === [[Файл:Бакі цэглы.svg|міні|злева|Бакі цэглы]] Цагельні, адмысловыя прадпрыемствы па вырабу цэглы, на [[Беларусь|Беларусі]] ўтвараліся прынамсі ў тых мястэчках, дзе была гліна. У [[Мінск]]у іх было каля 10. Амаль кожная цагліна пазначалася фірмовым кляймом гаспадара цагельні. Найбольш вядомымі былі [[цагельні Авербуха]]. Станам на [[1993]] год у Беларусі дзейнічалі 116 цагельняў з аб’ёмам вытворчасці 2,3 млрд штук умоўнай цэглы ў год. Да [[2000]] года засталося ўсяго 53 заводы, а вытворчасць упала да 0,8 млрд штук у год. Станам на [[2025]] год у Беларусі крыху больш за 10 прадпрыемстваў вырабляюць цэглу<ref>{{cite web|url=https://nadezda.by/stati/kirpichnye-zavody-v-belarusi|title=Кирпичные заводы в Беларуси|lang=ru}}</ref><ref>{{cite web|url=https://kirpichdelo.ru/zavody-belarus.htm|title=Кирпичные заводы в Республике Беларусь|lang=ru}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Плінфа]] * [[Клінкерная цэгла]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Bricks}} {{Будаўнічыя матэрыялы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Цэгла| ]] 0ii4p62woss1sikajr82qqa3oo4c4se Армузскі праліў 0 102769 5156179 5117999 2026-06-20T01:23:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156179 wikitext text/x-wiki {{праліў}} [[Файл:Strait of Hormuz.jpg|thumb|250px|Карта Армузскага праліва]] '''Армузскі праліў''' ({{lang-ar|مضيق هرمز}} — ''Madīq Hurmuz'', {{lang-fa|تنگه هرمز}} — ''Tangeh-ye Hormoz'') — праліў, які злучае [[Аманскі заліў]] на паўднёвым усходзе з [[Персідскі заліў|Персідскім залівам]] на паўднёвым захадзе. Паўночнае ўзбярэжжа належыць [[Іран]]у, а паўднёвае — [[ААЭ|Аб’яднаным Арабскім Эміратам]] і паўанклаву [[Аман]]а. Праліў мае даўжыню 195 кіламетраў, а самае вузкае месца праліва каля 54 кіламетраў (29 марскіх міль). Пераважная глыбіня 50-70 метраў, максімальна дасягае 229 метраў. Праліў падзелены на два транспартныя каналы шырынёю каля 2,5 кіламетраў кожны, аддзеленыя паміж сабою буфернай зонай у 5 кіламетраў. На дадзены момант праліў з’яўляецца адзіным марскім шляхам, які дазваляе экспарціраваць арабскія газ і [[нафта|нафту]] ў іншыя краіны, у тым ліку ў [[ЗША]]. == Пагроза блакавання канала для вывазу нафту Іранам у адказ на новыя санкцыі ЗША == 27 снежня 2011 года першы віцэ-прэзідэнт Ірана Махамад Рэзы-Рахімі (Mohammad-Reza Rahimi) выступіў з крытыкаю падрыхтаваных новых эканамічных санкцыяў ЗША і заявіў, што ў адказ на любы ціск яго краіна адкажа блакаваннем паставак нафты праз Армузскі праліў, праз які праходзіць прыкладна адна пятая ўсіх сусветных паставак нафты<ref>{{Cite web |url=http://www.inosmi.ru/asia/20111228/181555702.html |title=ЗША рыхтуюць санкцыі, а Іран пагражае іх заблакаваць |access-date=7 верасня 2012 |archive-date=3 сакавіка 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120303050457/http://www.inosmi.ru/asia/20111228/181555702.html |url-status=dead }}</ref>. Яшчэ 30 чэрвеня 2008 года віцэ-адмірал Кевін Дж. Косгрыф, камандзір 5-га флота ЗША, які размешчаны ў Бахрэйне, заўважыў: штодня праз Армузскі праліў праходзіць 25 мільёнаў барэляў нафты, што эквівалентна 3 мільярдам долараў<ref>[http://www.foxnews.com/story/0,2933,374905,00.html ВМС ЗША папярэджвае Іран не закрываць Армузскі заліў (30 чэрвеня 2008 года)]</ref>. Пад канец 2011 года амаль адначасова з прыняццем новых санкцыяў ЗША і ЕС супраць Цэнтральнага банка Ірана, праз які ідзе аплочванне за прададзеную ім нафту, ў Армузскім праліве ВМС Ірана пачалі вялікія вучэнні. Гэта выклікала рост коштаў на нафту да 112 долараў за барэль<ref>[http://lenta.ru/articles/2012/01/09/getready/ У Армузскім праліве расце супрацьстаянне паміж Іранам і ЗША]</ref>. Да месца вучэнняў 29 снежня 2011 года наблізілася Амерыканская ўдарная група ваенных караблёў, а кіраўнік ВМС Ірана Хабібула Саяры заявіў: «Закрыць Арзускі праліў для Узброеных Сіл Ірана насамрэч не праблема. Іранцы гавораць, што гэта будзе прасцей зрабіць, чым выпіць шклянку вады»<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=sZVJr4UcKH8&feature=related Караблі ЗША ў Армузскім праліве і заява кіраўніка ВМС Ірана]</ref>. Новыя санкцыі супраць Ірана ўступілі ў дзеянне 1 студзеня 2012 года<ref>[http://online.wsj.com/article/SB10001424052970204720204577132923798499772.html Мэта ЗША — Цэнтральны банк Ірана]</ref>. 8 студзеня 2012 года ў эфіры амерыканскага канала Сі-Бі-ЭС міністр абароны ЗША Леон Панета адзначыў: «ЗША не будуць мірыцца з закрыццём Армузскага канала. Гэта тая чырвоная лінія, якую нельга пераходзіць, і мы адкажам на гэта»<ref>[http://spb.kp.ru/online/news/1055656 ЗША не будуць мірыцца з закрыццём Армускага праліва]</ref>. == Гл. таксама == {{commonscat|Strait of Hormuz}} * востраў [[Абу Муса]] * [[спіс астравоў Ірана]] * [[Канвенцыя ААН па марскім праве]] (''United Nations Convention on the Law of the Sea'') {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|1|Арму́зскі пралі́ў||496}} == Спасылкі == * [http://www.fas.org/nuke/guide/iran/facility/abu-musa.htm Abu Musa Island] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210331225246/http://www.fas.org/nuke/guide/iran/facility/abu-musa.htm |date=31 сакавіка 2021 }} // [[Федэрацыя Амерыканскіх Вучоных]] (''Federation of American Scientists'') пра ўзбраенні на астравах {{Геастратэгічныя пункты сусветнага акіяна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Геаграфія Амана]] [[Катэгорыя:Геаграфія Ірана]] [[Катэгорыя:Пралівы Індыйскага акіяна]] [[Катэгорыя:Пралівы Азіі]] [[Катэгорыя:Персідскі заліў]] qa6n10i3zbb0xqjhl99vu2lrg6gp8do Генрых Вацлававіч Далідовіч 0 106684 5156155 5063452 2026-06-19T22:51:49Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5156155 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} {{Цёзкі2|Далідовіч}} '''Ге́нрых Ва́цлававіч Далідо́віч''' (нар. {{ДН|1|6|1946}}, [[Янкавічы (Стаўбцоўскі раён)|в. Янкавічы]], {{МН|Стаўбцоўскі раён|у Стаўбцоўскім раёне|}}, [[Мінская вобласць]]) — беларускі [[пісьменнік]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям'і. У 1963 годзе скончыў Дзераўнянскую дзесяцігодку. Скончыў [[філалагічны факультэт БДУ|філалагічны факультэт]] [[БДУ]] (1968). Служыў у арміі. Настаўнічаў на Барысаўшчыне (1971—1973), працаваў у аддзеле прозы часопіса [[Полымя (1922)|«Полымя»]] (1973—1979), намеснікам галоўнага рэдактара (1979—1991), галоўным рэдактарам часопіса [[Маладосць (1953)|«Маладосць»]] (1991—2002). З 2003 года намеснік галоўнага рэдактара [[Краязнаўчая газета (2003)|«Краязнаўчай газеты»]]. == Творчасць == Друкуецца з 1966 года. Першы зборнік апавяданняў «Дажджы над вёскай» (1974). Творы Г. Далідовіча адметныя лірызмам, увагай да побытавых дэталей, дакладным псіхалагізмам. У рамане «Гаспадар-камень» (1984), прысвечаным пярэдадню Першай сусветнай вайны, шматбакова паказаў жыццё тагачасных вёскі і горада, няпростыя шляхі нацыянальнай інтэлігенцыі, у якой расло ўсведамленне свайго абавязку. У раманах «Пабуджаныя» (1988) і «Свой дом» (1989) побач з героямі, вядомымі з «Гаспадара-каменя», шмат новых персанажаў — удзельнікаў і кіраўнікоў палітычнага руху розных кірункаў на Беларусі ў 1917—18 г. У рамане «Заходнікі» (1992) створана панарамная карціна жыцця заходнебеларускага сялянства і інтэлігенцыі пачынаючы з канца 1940-х г., іх «перавыхаванне», рэпрэсіі, міграцыі. Выступае з літаратурна-крытычнымі і публіцыстычнымі артыкуламі. На беларускую мову пераклаў раман [[Дж. Ф. Купер]]а «Апошні з магікан». == Прэміі і ўзнагароды == * [[Літаратурная прэмія імя І. Мележа]] (1987). * [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь імя Якуба Коласа]] ў галіне літаратуры, мастацтва і архітэктуры (1996) — ''за раман «Заходнікі»''. == Бібліяграфія == * Цяпло на першацвет. Мн., 1976. * Маладыя гады. Мн., 1979. * Міланькі. Мн., 1980. * На новы парог. Мн., 1983. * Станаўленне. Мн., 1985. * Міг маладосці. Мн., 1987. * Жывы покліч. Мн., 1995. * Жар кахання. Мн., 1996. * Кліч роднага звона. Мн., 1997. * БНР і БССР: Роздум аб пакут. шляху бел. дзяржаўнасці ў XX ст. / Генрых Далідовіч. — Мн.: Пейто, 2002. * Сярод лесу, сярод поля: апавяданне-імправізацыя, лісткі запісных кніжак / Генрых Далідовіч. — Мн.: Кнігазбор, 2007. {{зноскі}} == Літаратура == * ''[[Лідзія Сымонаўна Савік|Савік Л.]]'' Адчуванне часу. — Мн., 1981. * ''[[Серафім Антонавіч Андраюк|Андраюк С.]]'' Жыць чалавекам. — Мн., 1983. * ''[[Міхась Тычына|Тычына М.]]'' Змена квадры. — Мн., 1983. * {{Крыніцы/БелЭн|6|||19}} * {{Крыніцы/ЭЛіМБел|2||263}} * ''[[Аляксандр Іванавіч Бельскі|Бельскі А.]]'' Kpaca i cмyтaк: Дaпaмoжнiк для нacтaўнiкaў. — Miнcк: [[Macтaцкaя лiтapaтypa (выдавецтва)|Macтaцкaя лiтapaтypa]], 2000. — 237 c. == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|130210}} * [https://mozyrlib.by/colleague/calendar/literary-dalid.html Далідовіч Генрых. 75 гадоў з дня нараджэння]{{Недаступная спасылка}} // Мазырская цэнтральная раённая бібліятэка імя А. С. Пушкіна {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Далідовіч Генрых Вацлававіч}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі СССР]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з англійскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы СССР]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі СССР]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты СССР]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] o5tluuv7jedsey8xbvojfd5pp8wu7ty Джаан Вудвард 0 106709 5156202 4699196 2026-06-20T04:43:21Z StarDeg 16311 5156202 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Вудвард}} {{Кінематаграфіст | Імя = Джаан Вудвард | Арыгінал імя = Joanne Woodward | Фота = Joanne_Woodward_in_Paris_Blues.jpg | Подпіс = | Шырыня = 230px | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Прафесія = | Гады актыўнасці = 1952 — цяпер. час | Кірунак = | Узнагароды = | imdb_id = | Сайт = }} '''Джаан Вудвард''' ({{lang-en|Joanne Gignilliat Trimmier Woodward}}, нар. [[27 лютага]] [[1930]]) — амерыканская {{актрыса|ЗША}}, у актыве якой маюцца прэміі «[[Оскар]]» (1957) і «[[Эмі]]» (1978, 1985), а таксама ўзнагарода [[Канскі кінафестываль|Канскага кінафестывалю]] за лепшую жаночую ролю (1972). == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * {{imdb|0940946|Джаан Вудвард}} * {{AllMovie name|117305|Джаан Вудвард}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю — драма}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю — міні-серыял ці тэлефільм}} {{Прэмія BAFTA за найлепшую жаночую ролю}} {{Прэмія «Эмі» за найлепшую жаночую ролю ў міні-серыяле ці тэлефільме}} {{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшую жаночую ролю ў міні-серыяле ці тэлефільме}} {{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за ўклад у кінематограф}} {{ВП-парталы|Кінематограф|Біяграфіі|ЗША}} {{DEFAULTSORT:Вудвард Джаан}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Гільдыі кінаакцёраў ЗША]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Гільдыі кінаакцёраў ЗША за ўклад у кінематограф]] ho1sfbbbfo71xmc1jb6s3ac5qryvjdp Ваенна-марскія сілы ЗША 0 106913 5156184 4915943 2026-06-20T01:42:35Z CommonsDelinker 151 Replacing US_Navy_O5_insignia.svg with [[File:U.S._Navy_O-5_insignia.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR6|Criterion 6]]). 5156184 wikitext text/x-wiki {{Ваеннае падраздзяленне |назва=United States Navy (USN) <br />Ваенна-марскія сілы ЗША |выява=[[Выява:United States Department of the Navy Seal.svg|150px]] |подпіс=Эмблема міністэрства ВМС ЗША |гады= |краіна= {{сцягафікацыя|ЗША}} |падпарадкаванне=[[Міністэрства абароны ЗША]] |у складзе= Міністэрства ВМС ЗША |тып=[[Ваенна-марскія сілы]] |роля= |памер= |камандная_структура= |размяшчэнне= |мянушкі= |заступнік= |дэвіз= |колеры= |марш= |талісман= |рыштунак= |бітвы= |знакі_адрознення= |сучасны_галаўкам= [[Начальнік штаба ВМС ЗША]] [[адмірал]] Гары Ругід<br />{{lang-en|Chief of Naval Operations Admiral Gary Roughead}}<ref>[http://www.navy.mil/navydata/leadership/ldrDisplay.asp?m=253 Chief of Naval Operations]</ref> |вядомыя_камандзіры= }} '''Ваенна-марскія сілы ЗША''' ({{lang-en|United States Navy (USN)}}) — адзін з пяці відаў [[узброеныя сілы ЗША|узброеных сіл ЗША]]. Начальнік штаба ВМС падсправаздачны міністру ВМС і з’яўляецца членам камітэта начальнікаў штабоў. Асноўныя камандаванні ВМС ЗША — [[Ціхаакіянскі флот ВМФ ЗША|Ціхаакіянскі флот]], Камандаванне ваенна-марскіх сіл ЗША (былы Атлантычны флот), Ваенна-марскія сілы ў Еўропе, Камандаванне марскіх перавозак. У аператыўным дачыненні да ВМС ЗША падзяляецца на шэсць флатоў: Трэці, Чацвёрты, Пяты, Шосты, Сёмы, Дзесяты. У розны час у склад ВМС ЗША ўваходзілі таксама Першы, Другі, Восьмы, Дзявяты, Адзінаццаты і Дванаццаты флаты, а таксама Азіяцкі флот ЗША. ВМС ЗША з’яўляюцца сусветным лідарам па колькасці [[авіяносец|авіяносцаў]]: па стане на люты 2010 года, 11 авіяносцаў знаходзіцца ў страі, яшчэ 1 закладзены. Караблі і судны ВМC ЗША маюць прэфікс USS (англ. United States Ship — карабель Злучаных Штатаў). == Сцягі караблёў і суднаў == <gallery> Выява:Flag of the United States.svg|[[Сцяг]] караблёў і суднаў ВМC ЗША Выява:US Naval Jack.svg|[[Гюйс]] караблёў і суднаў ВМC ЗША Выява:Naval Jack of the United States.svg| Гюйс караблёў і суднаў ВМC ЗША з 2002 года. Выява:USNavyCommissionPennant.svg|[[Вымпел]] караблёў і суднаў ВМC ЗША </gallery> === Сцягі службовых асоб === <gallery> Выява:Flag of the United States Secretary of the Navy.svg|Сцяг камандуючага ВМС ЗША Выява:US-ChiefOfNavalOperations-Flag.svg|Сцяг кіраўніка ваенна-марскімі аперацыямі </gallery> == Знакі адрознення == === Матросы і старшыны === {| style="border:1px solid #8888aa; background-color:#f7f8ff; padding:5px; font-size:95%; margin: 0px 12px 12px 0px;" |- bgcolor="#CCCCCC" !'''Код арміі ЗША'''||colspan=4|E-9||colspan=2|E-8||E-7||E-6||E-5||E-4||E-3||E-2||E-1 |- align=center ||Нарукаўны шаўрон | style="text-align:center; width:16%;"| [[Выява:MCPON.svg|40px]] | style="text-align:center; width:16%;"| [[Выява:FMCPO.svg|40px]] | style="text-align:center; width:16%;"| [[Выява:CMCPO.svg|40px]] | style="text-align:center; width:16%;"| [[Выява:MCPO GC.svg|40px]] | style="text-align:center; width:16%;"| [[Выява:CMDCS.svg|40px]] | style="text-align:center; width:16%;"| [[Выява:SCPO GC.svg|40px]] | style="text-align:center; width:16%;"| [[Выява:CPO GC.svg|40px]] | style="text-align:center; width:16%;"| [[Выява:PO1 NOGC.svg|40px]] | style="text-align:center; width:16%;"| [[Выява:BM2 NOGC.svg|40px]] | style="text-align:center; width:16%;"| [[Выява:BM3 NOGC.svg|40px]] | style="text-align:center; width:16%;"| [[Выява:E3 SM USN.svg|50px]] | style="text-align:center; width:16%;"| [[Выява:E2 SM USN.svg|50px]] || ''Няма'' |- align=center ||Вайсковае званне ||[[Унтар-афіцэр|Майстар-старшына ВМС]]<br />Master Chief Petty Officer of the Navy ||[[Унтар-афіцэр|Майстар-старшына флота/эскадры]]<br />Fleet/Force Master Chief Petty Officer ||[[Унтар-афіцэр|Каманд-майстар-старшына]]<br />Command Master Chief Petty Officer ||[[Унтар-афіцэр|Майстар-старшына]]<br />Master Chief Petty Officer ||[[Унтар-афіцэр|Каманд-Першы галоўны старшына]]<br />Command Senior Chief Petty Officer ||[[Унтар-афіцэр|Першы галоўны старшына]]<br />Senior Chief Petty Officer ||[[Унтар-афіцэр|Галоўны старшына]]<br />Chief Petty Officer ||[[Унтар-афіцэр|Старшына 1-га класу]]<br />Petty Officer First Class ||[[Унтар-афіцэр|Старшына 2-га класу]]<br />Petty Officer Second Class ||[[Унтар-афіцэр|Старшына 3-га класу]]<br />Petty Officer Third Class ||[[Матрос]]<br />Seaman ||[[Матрос|Малодшы матрос]]<br />Seaman Apprentice ||[[Рэкрут|Матрос-рэкрут]] <br />Seaman Recruit |- align=left |} === [[Уорэнт-афіцэр]]ы === {| style="border:1px solid #8888aa; background-color:#f7f8ff; padding:5px; font-size:95%; margin: 0px 12px 12px 0px;" |- align=center |- bgcolor="#CCCCCC" !'''Код арміі ЗША'''||W-5||W-4||W-3||W-2||W-1 |- align=center ||Пагон | [[Выява:US Navy CW5 insignia.svg|100px|center|U.S. Navy Chief Warrant Officer 5 Rank Insignia]] | [[Выява:US Navy CW4 insignia.svg|100px|center|U.S. Navy Chief Warrant Officer 4 Rank Insignia]] | [[Выява:US Navy CW3 insignia.svg|100px|center|U.S. Navy Chief Warrant Officer 3 Rank Insignia]] | [[Выява:US Navy CW2 insignia.svg|100px|center|U.S. Navy Chief Warrant Officer 2 Rank Insignia]] | [[Выява:US Navy WO1 insignia.svg|100px|center|U.S. Navy Warrant Officer 1 Rank Insignia]] |- align=center ||Вайсковае званне || [[Уорэнт-афіцэр|Старшы ўорэнт-афіцэр 5-га класу]]<br />Chief Warrant Officer 5 insignia || [[Уорэнт-афіцэр|Старшы ўорэнт-афіцэр 4-га класу]]<br />Chief Warrant Officer 4 insignia || [[Уорэнт-афіцэр|Старшы ўорэнт-афіцэр 3-га класу]]<br />Chief Warrant Officer 3 insignia || [[Уорэнт-афіцэр|Старшы ўорэнт-афіцэр 2-га класу]]<br />Chief Warrant Officer 2 insignia || [[Уорэнт-афіцэр|Уорэнт-афіцэр 1-га класу]]<br />Warrant Officer 1 insignia |- align=center ||Абрэвіятура||CW5||CW4||CW3||CW2||WO1 |- align=center ||Код НАТА ||WO-5 ||WO-4 ||WO-3 ||WO-2 ||WO-1 |} === Афіцэры === {| style="border:1px solid #8888aa; background-color:#f7f8ff; padding:5px; font-size:95%; margin: 0px 12px 12px 0px;" |- align=center |- bgcolor="#CCCCCC" !'''Код арміі ЗША'''||Адмысловае||O-10||O-9||O-8||O-7||O-6||O-5||O-4||O-3||O-2||O-1 |- align=center | Каўнер/Пагон/нарукаўная нашыўка | [[Выява:US Navy O11 insignia.svg|60px]] | [[Выява:US Navy O10 insignia.svg|60px]] | [[Выява:US Navy O9 insignia.svg|60px]] | [[Выява:US Navy O8 insignia.svg|60px]] | [[Выява:US Navy O7 insignia.svg|60px]] | [[Выява:US Navy O6 insignia.svg|60px]] | [[Выява:U.S. Navy O-5 insignia.svg|60px]] | [[Выява:US Navy O4 insignia.svg|60px]] | [[Выява:US Navy O3 insignia.svg|60px]] | [[Выява:US Navy O2 insignia.svg|60px]] | [[Выява:US Navy O1 insignia.svg|60px]] |- align=center ||Вайсковае званне || [[Адмірал флота, ЗША|Адмірал флота]]<br />Fleet Admiral || [[Адмірал]]<br />Admiral || [[Віцэ-адмірал]]<br />Vice Admiral || [[Контр-адмірал|Контр-адмірал (старэйшага рангу)]]<br />Rear Admiral (upper half) || [[Контр-адмірал|Контр-адмірал (малодшага рангу)]]<br />Rear Admiral (lower half) || [[Капітан]]<br />Captain || [[Камандар]]<br />Commander || [[Капітан-лейтэнант|Лейтэнант-камандар]]<br />Lieutenant Commander || [[Лейтэнант]]<br />Lieutenant || [[Малодшы лейтэнант|Лейтэнант малодшага рангу]]<br />Lieutenant Junior Grade || [[Энсін]]<br />Ensign |- align=center ||Абрэвіятура||FADM||ADM||VADM||RADM||RDMLCAPT||CAPT||CDR||LCDR||LT||LTJG||ENS |} ==Зноскі== {{Reflist}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт}} * [http://www.naval-reference.net/uniforms/uniforms_index.html Naval History Reference: Naval Uniforms and Insignia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070204013224/http://www.naval-reference.net/uniforms/uniforms_index.html |date=4 лютага 2007 }}{{ref-en}} * [http://usn-news.livejournal.com/ Ілюстраваны часопіс пра ВМС ЗША на рускай мове]{{Недаступная спасылка}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Узброеныя сілы ЗША}} {{Паўночная Амерыка паводле тэм|Ваенна-марскія сілы}} [[Катэгорыя:Ваенна-марскія сілы ЗША| ]] n4wqanjfagqvcindptfg1abx6qtji63 Асятры 0 107349 5156322 4829908 2026-06-20T09:18:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156322 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | image file = Sturgeon2.jpg | image descr = {{bt-bellat|Асетр атлантычны|Acipenser sturio}} | regnum = Жывёлы | latin = Acipenser | author = [[Linnaeus]], [[1758]] | wikispecies = Acipenser | commons = Category:Acipenser | itis = 161065 | ncbi = 7901 | eol = 357104 }} '''Асётр''' (''Acipenser'') — прадстаўнік сямейства паўпрахадных і прахадных рыб, распаўсюджаных у паўночным паўшар'і. == Апісанне == Даўжыня да 6 м. Вага да 800 кг і больш. Цела тоўстае, вераценападобнае, звужаецца к хвасту. Асятры не маюць пазванкоў і часткова пакрыты касцянымі пласцінкамі. Спінны і анальны плаўнікі моцна ссунутыя назад. Лучыны хваставога плаўніка абгінаюць канец хваста. Рыла доўгае, мае 4 канусападобныя вуса, якія ўжывае як такцільныя органы. Рот без зубоў. Асётр вядзе наддонны драпежны вобраз жыцця, сілкуецца рыбай, чарвякамі, малюскамі. Звычайна стала жыве ў марской вадзе, але заходзіць на нераст у рэкі. Палавога ўзросту дасягае ў 7 — 18 гадоў. Адна сталая рыбіна дае да 2 млн ікрынак, аднак большасць моладзі гіне.<ref>[https://gidfermer.com/zhivotnye/ryba/razvedenie-osetra-v-domashnix-usloviyax.html Асаблівасці гадоўлі і догляду асятроў]</ref> == Віды == Род уключае 17 відаў: * [[Acipenser baerii]] * [[Acipenser brevirostrum]] * [[Acipenser dabryanus]] * [[Acipenser fulvescens]] * [[Acipenser gueldenstaedtii]] — Асётр рускі * [[Acipenser medirostris]] — Асётр ціхаакіянскі * [[Acipenser mikadoi]] * [[Acipenser naccarii]] * [[Acipenser nudiventris]] — Шып * [[Acipenser oxyrinchus]] * [[Acipenser persicus]] — Асётр Каспійскі * [[Acipenser ruthenus]] — Сцерлядзь * [[Acipenser schrenckii]] * [[Acipenser sinensis]] * [[Acipenser stellatus]] — Сяўруга * [[Acipenser sturio]] * [[Acipenser transmontanus]] == Паходжанне == Асятры адносяцца да [[Касцявыя рыбы|касцявых рыб]]. Лічыцца, што яны сфарміраваліся прыблізна 200 млн гадоў таму і амаль не пацярпелі марфалагічных змен, за што атрымалі ад вучоных мянушку «жывых выкапняў». Часткова гэта тлумачыцца добрай прыстасавальнасцю да змен салёнасці і тэмпературы [[вада|вады]], адсутнасцю вялікай канкурэнцыі з боку іншых драпежнікаў, паліплоіднасцю (наяўнасцю некалькіх набораў храмасом), што дае магчымасць ствараць жыццяздольныя гібрыды паміж сабою і бліжэйшым суродзічам — [[бялуга]]й. Блізкім па паходжанню і знешняму выгляду да асётру з'яўляецца амерыканскі вясланос. == Арэал і разнастайнасць == Арэал ахоплівае марскія прасторы паўночнага паўшар'я. Розныя віды асётру адаптаваны да субтрапічнага, умеранага і нават арктычнага клімату. Могуць утвараць азёрныя жылыя формы (воз. [[Байкал]], [[Зайсан]] у [[Еўразія|Еўразіі]], [[Вялікія азёры]] ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]]), праводзіць зіму ў спячцы. Звычайна вылучаюць 19 зараз існуючых відаў асётру, да якіх таксама адносяць цалкам прэснаводную асятровую рыбу [[сцерлядзь]]. Найбольшы статак асётру насяляе [[Каспійскае мора]]. На Беларусі раней сустракалася ўсяго два прахадныя віды — балтыйскі ці атлантычны асетр (''[[Acipenser oxyrinchus oxyrinchus]]'') і рускі асетр (''[[Acipenser gueldenstaedti]]''). Балтыйскі асетр шырока сустракаўся ля узбярэжжаў [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяну]], заходзіў на нераст у рэкі Еўропы і Паўночнай Амерыкі. З [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ён уваходзіў на нераст у [[Нёман]] і яго прытокі [[Вілія|Вілію]] і [[Шчара]], значна радзей у [[Заходняя Дзвіна|Заходнюю Дзвіну]]. Асобныя рыбіны трапляліся рыбакам Беларусі да [[Другая сусветная вайна|II Сусветнай вайны]]. Апошнія заходы ў [[Нёман]] зафіксаваны 1952 і 1955 гг. Пасля будаўніцтва плацін заходы перарваліся. Значна радзей фіксуюцца заходы балтыйскага асётру ў рэкі іншых краін. Рускі асетр распаўсюджаны ў басейнах [[Чорнае мора|Чорнага]], [[Азоўскае мора|Азоўскага]] і часткова [[Каспійскае мора|Каспійскага мора]]. Раней у значнай колькасці ўваходзіў на нераст у [[Дняпро|Днепр]], паднімаўся да [[Магілёў|Магілёва]] і нават да [[Дарагабуж]]а, сустракаўся ў [[Прыпяць|Прыпяці]], [[Сож|Сажы]] і [[Бярэзіна|Бярэзіне]]. У 1920 г. у [[Жлобін]]е злавілі асятра вагой 34 кг. У 1927 г. ля [[Быхаў|Быхава]] — вагой 50 кг. Але з пач. 1930-ых гг. у сувязі з будаўніцтвам плацін заходы рускага асётру ў рэкі Беларусі спыніліся. == Промысел і ахова == Асётр здаўна з'яўляўся прамысловай рыбай. Астаткі асятровых костак сустракаюцца ў [[Еўразія|Еўразіі]] падчас раскопак старажытных стаянак эпох [[мезаліт]]у i [[неаліт]]у. Акрамя каштоўных мяса і чорнай ікры, ужываюцца малокі, пузыр (з яго вараць клей), лучыны і касцявыя пласцінкі (раней ужываліся ў ежу ці як упрыгажэнне). Асабліва інтэнсіўны лоў прыпаў на XIX — першую палову ХХ стст. Прычым, большасць асётру здабывалася на тэрыторыі [[Расія|Расіі]]. Аб звычайнасці ўжывання асятровых рыбін у ежу ў кан. ХІХ ст. пісаў [[:ru:Сабанеев, Леонид Павлович|Л. П. Сабанееў]]: «Густ асётру вядомы кожнаму. Заўважым тут, што ўсяго смачней ялавыя асятры і прытым сярэдняй велічыні». Сёння вельмі абмежаваны легальны промысел вядзецца толькі ў краінах, што месцяцца ля [[Каспійскае мора|Каспійскага мора]]. Перспектывы павелічэння статку звязваюць са штучнай гадоўляй. Ахоўваецца [[Міжнародны саюз аховы прыроды|МСАП]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Рыбы. Популярный энциклопедический справочник. / Под ред. профессора П. Жукова. — Мн.: Белорусская советская энциклопедия им. П. Бровки, 1989 == Спасылкі == {{вікісховішча-кат|Acipenser}} * [http://www.pond-life.me.uk/sturgeon/sturgeonguide.php Даведнік асятровых] * [http://bibliotekar.ru/sabaneev/31.htm Л. П. Сабанееў: Асётр рускі] * [http://www.sturgeon-web.co.uk Штучная гадоўля асётру] * [http://www.nft.by/index.php?name=Pages&op=page&pid=10&pagenum=2 Асетрагадоўля на Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200807012204/http://www.nft.by/index.php?name=Pages&op=page&pid=10&pagenum=2 |date=7 жніўня 2020 }} [[Катэгорыя:Асятровыя]] [[Катэгорыя:Рыбы Еўропы]] [[Катэгорыя:Рыбы Азіі]] [[Катэгорыя:Рыбы Паўночнай Амерыкі]] 4g2p0qxck7whp4tb032poapcji9hvis Арсен Уладзіміравіч Канчэўскі 0 107356 5156189 5057780 2026-06-20T02:16:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156189 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Канчэўскі}} {{Палітык}} '''Арсе́н Уладзі́міравіч Канчэ́ўскі''' або '''Арсе́нь Канчэ́ўскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі дзеяч рэвалюцыйнага і нацыянальна-вызвольнага руху ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Вільня|Вільні]] ў сям’і сакратара акруговага ваеннага суда<ref name="Калеснік">''Калеснік У.'' Ветразі Адысея. Уладзімір Жылка і рамантычная традыцыя ў беларускай паэзіі. — Мн., 1977. — С. 77 [Электронны рэсурс] // Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. С. Пушкіна. — Вэб-сайт БрДУ. — Дата доступу: 25.07.2015. — Рэжым доступу: http://www.brsu.by/sites/default/files/kalesnik/vietrazi_adysieja.pdf, вольны. — Загал. з экрана.</ref>, бацька ў сталым веку прыняў сан праваслаўнага святара<ref name="Калеснік" /><ref name="Калеснік2">''Калеснік У.'' Фантазмы Ігната Канчэўскага // ''Калеснік У.'' Зорны спеў. Літаратурныя партрэты, нарысы, эцюды. — Мн., 1975. — С. 139—146 [Электронны рэсурс] // Kamunikat.org. — Беларуская інтэрнэт-бібліятэка. — Дата доступу: 25.07.2015. — Рэжым доступу: http://kamunikat.org/download.php?item=12769-1.pdf{{Недаступная спасылка}}, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. Малодшы брат вядомага беларускага філосафа, паэта і публіцыста, удзельніка беларускага культурна-асветніцкага руху [[Ігнат Уладзіміравіч Канчэўскі|Ігната Канчэўскага]]<ref name="Калеснік" />. У 1919 годзе служыў у Наркамаце асветы [[Літбел ССР|Літоўска-Беларускай ССР]], Віленскім губернскім харчовым камітэце (губхарчкаме)<ref name="ЭГБ">Канчэўскі Арсен Уладзіміравіч // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. — Т. 4. Кадэты — Ляшчэня. — Мн., 1997. — С. 95.</ref>. Браў удзел у стварэнні і быў адным з кіраўнікоў [[Беларуская рэвалюцыйная арганізацыя|Беларускай рэвалюцыйнай арганізацыі]]<ref name="ЭГБ" /><ref>''Дзяшко І. Ф.'' Беларуская рэвалюцыйная арганізацыя // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. — Т. 1. А — Беліца. — Мн., 1993. — С. 399—400.</ref>. У 1923 годзе ўвайшоў у склад Цэнтральнага камітэта [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі]] (КПЗБ)<ref name="ЭГБ" />. Партыйныя псеўданімы: ''Вла́дэк Камі́нскі'', ''тав. Ула́дэк''. У 1924 годзе быў арыштаваны польскімі ўладамі і асуджаны на чатыры гады турмы<ref name="ЭГБ" />. У 1928 годзе на I з’ездзе КПЗБ быў завочна выбраны кандыдатам у члены ЦК КПЗБ, пасля вызвалення з турмы ў лістападзе 1928 года кааптаваны ў члены [[Цэнтральны камітэт Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі|ЦК КПЗБ]], з кастрычніка 1929 года быў членам Бюро ЦК КПЗБ<ref name="ЭГБ" />. Накіроўваў дзейнасць створанай КПЗБ і прадстаўленай ў польскім Сейме арганізацыі «[[Змаганне]]», Галоўнай управы [[Таварыства беларускай школы]] і іх легальных выданняў<ref name="ЭГБ" />. [[File:Могила революционера Арсения Канчевского.JPG|200px|thumb|left|Магіла Арсеня Канчэўскага на [[Вайсковыя могілкі (Мінск)|Вайсковых могілках]] у Мінску.]] Загінуў {{#statements:P570}} года на курорце ў [[Геленджык|Геленджыку]], патануўшы падчас купання ў [[Чорнае мора|Чорным моры]]<ref>{{артыкул|аўтар= |загаловак= Арсеній Уладзіміравіч Канчэўскі|арыгінал= |спасылка= https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Dauniejsyja/Miensk/Cyrvonaja_zmiena.zip/1931-204.pdf|аўтар выдання= |выданне= Чырвоная зьмена|тып= газета|месца= Менск|выдавецтва= |год= 1931|выпуск= |том= |нумар= 204 (1473)|старонкі= 1|isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= |ref= |archiveurl= |archivedate=}}</ref>. Пахаваны на [[Вайсковыя могілкі (Мінск)|Вайсковых могілках]] у Мінску. {{зноскі|2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Канчэўскі Арсен Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Члены Беларускай партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў]] [[Катэгорыя:Члены Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў моры]] [[Катэгорыя:Патанулі]] 772rfoogo1ep39bgowjmw2q9an3nb57 Skrillex 0 117790 5156242 4784217 2026-06-20T07:04:06Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:Выканаўцы Atlantic Records]]; +[[Катэгорыя:Дабстэп-музыканты]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5156242 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Імя = Скрылекс |Подпіс = Skrillex |Фота = Skrillex.jpg |Шырыня_фота = |Апісанне_фота = |Фон = non_vocal_instrumentalist |Поўнае_імя = Соні Джон Мур |Дата нараджэння = 15.1.1988 |Месца нараджэння = {{Месца нараджэння|Лос-Анджэлес}} |Гады = з 2002 года па цяперашні час |Краіна = ЗША |Прафесіі = музыкант, дыджэй, прадзюсар |Інструменты = |Жанры = [[бростэп]], [[электра-хус]], [[Глітч, музыка|глітч]] |Псеўданімы = Sonny, Twipz, Skrillex |Калектывы = [[From First to Last]] |Супрацоўніцтва = [[Korn]], [[Kaskade]], [[Alvin Risk]], [[Kill The Noise]], [[12th Planet]], [[Foreign Beggars]], [[Bare Noize]], [[Sirah]] |Лэйблы = Big Beat, Mau5trap, OWSLA |Узнагароды = «[[Грэмі]]» (3) |Сайт = {{URL|skrillex.com}} }} '''Соні Джон Мур''' ({{lang-en|Sonny John Moore}}; нар. 15 студзеня 1988), больш вядомы па свайму псеўданіму '''Скрылекс''' (''Skrillex'') — амерыканскі бростэп-музыка і прадзюсар. Мур таксама былы франтмэн групы From First to Last. У канцы восені 2007 года ёе адправіўся ў свой першы тур Team Sleep Tour у якасці сольнага выканаўца з Team Sleep, Strata и Monster in the Machine. Пасля набору новага складу групы Мур наведаў Паўночную Амерыку на Alternative Press Tour, падтрымліваючы такія групы, як All Time Low і The Rocket Summer, з'явіўся на вокладцы часопіса Alternative Press, у штогадовым спецвыпуску «100 груп, якіх вам трэба ведаць» (100 Bands You Need to Know). У чэрвені 2008 года ён з прадзюсарам Ноа Шэйн пачалі запіс дэбютнага альбома пад назвай Bells. Ён прымаў удзел у запісу альбома групы Korn — The Path of Totality. Skrillex быў намінаваны на пяць прэмій «Грэмі» ў 2011 годзе, у тым ліку ў катэгорыі «Лепшы новы выканавец». На 54-й цырымоніі «Грэмі» ён быў узнагароджаны ў трох намінацыях: Scary Monsters and Nice Sprites — Лепшы танцавальны / электронны альбом; «Scary Monsters and Nice Sprites» — Лепшая танцавальная запіс; «Benny Benassi — Cinema (Skrillex Remix)» — лепшы рэмікс. == Дыскаграфія == * '''З From First to Last''' * ''Dear Diary, My Teen Angst Has a Bodycount'' (2004) * ''Heroine'' (2006) * '''Як Sonny Moore''' * ''Gypsyhook EP'' (2009) * '''Як Skrillex''' * ''My Name Is Skrillex'' (2010) * ''Scary Monsters and Nice Sprites'' (2010) * ''More Monsters and Sprites'' (2011) * ''Bangarang'' (2011) {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.skrillex.com/ Афіцыйны сайт] * [http://hazzen.com/music/bands/skrillex/bio Біяграфія Skrillex] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Музыканты ЗША]] [[Катэгорыя:Музыканты ў жанры электроннай музыкі]] [[Катэгорыя:Артыстычныя псеўданімы]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Atlantic Records]] [[Катэгорыя:Дабстэп-музыканты]] cfn2w49891jga8bmtdb4i6u3sujtz4g Араба-ізраільскі канфлікт 0 119006 5156160 5006861 2026-06-19T23:01:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156160 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Араба-ізраільскі канфлікт |выява = Arab Israeli Conflict 5.png |загаловак = Ізраіль і члены [[Ліга арабскіх дзяржаў|Лігі арабскіх дзяржаў]]<br/> <tr style="font-size:70%; background-color:#f0f0f0;"> <td>{{legend|#99CC33|Ліга арабскіх дзяржаў}}</td> <td>{{legend|#99CCFF|Ізраіль}}</td> </tr><tr style="font-size:90%; background-color:#f0f0f0;"> <td>{{legend|#669933|Ваявалі супраць Ізраіля}}</td> <td>{{legend|#CC0000|Заходні бераг ракі Іардан і Сектар Газа}}</td> </tr> |дата = 1948 — цяперашні час |месца = [[Блізкі Усход]] |вынік = Канфлікт працягваецца |праціўнік1 = <center>[[Выява:Flag of the Arab League.svg|120px|border]]<br />[[Арабскія краіны]]</center> |праціўнік2 = <center>[[Выява:Flag of Israel.svg|120px|border]]<br />[[Ізраіль]]</center> |камандзір1 = |камандзір2 = |страты1 = каля 46000 ваеннаслужачых забіта |страты2 = каля 9000 ваеннаслужачых забіта |заўвага=<center> <div style="background: lightsteelblue; text-align: left; font-size: 125%;">'''Араба-ізраільскі канфлікт серыя'''</div> <div style="text-align: left; font-size: 120%;"> * [[Храналогія араба-ізраільскага канфлікту]] </div> <div style="background: lightsteelblue; text-align: left; font-size: 125%;">'''Мірныя дагаворы і прапановы'''</div> <div style="text-align: center; font-size: 120%;"> [[Кэмп-Дэвідскія пагадненні|Ізраіль-Егіпет мірны дагавор]] · [[Ізраільска-іарданскі мірны дагавор]] </div></center> |}} '''Араба-ізраільскі канфлікт''' ({{lang-ar|الصراع العربي الإسرائيلي}}, {{lang-he|הסכסוך הישראלי-ערבי}}) — супрацьстаянне паміж шэрагам [[арабы|арабскіх]] краін, а таксама арабскімі ваенізаванымі радыкальнымі групоўкамі, якія маюць падтрымку з боку часткі карэннага арабскага насельніцтва акупаваных [[Ізраіль|Ізраілем]] палесцінскіх тэрыторый, з аднаго боку, і [[сіянісцкі рух|сіянісцкім рухам]], а затым і дзяржавай Ізраіль, з другога. Нягледзячы на тое, што дзяржава Ізраіль была створана толькі ў [[1948]] годзе, фактычна гісторыя канфлікту ахоплівае каля стагоддзя, пачынаючы з канца [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]], калі быў закладзены палітычны сіянісцкі рух, які паклаў пачатак барацьбе яўрэяў за стварэнне ўласнай дзяржавы. Пасля распаду [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] ў выніку яе паразы ў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]] канфлікт паміж яўрэямі-сіяністамі і арабскім насельніцтвам [[Палесціна|Палесціны]] зводзіўся, галоўным чынам, да дамаганняў да тэрытарыяльнага кантролю падмандатнай Палесціны. У ходзе напаленай сітуацыі ў другой чвэрці [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] да геапалітычнага складніку дадаліся таксама рэлігійны і культурны аспекты, якія ўзмацняюць міжнацыянальную розніцу. У [[1948]] годзе суседнія арабскія краіны абвясцілі вайну створанай яўрэйскай дзяржаве. Такім чынам, канфлікт выйшаў за межы Палесціны і перарос у канфлікт паміж Ізраілем і ўсімі астатнімі арабскімі дзяржавамі ў рэгіёне. Са складаннем мірнага дагавора з [[Егіпет|Егіптам]] у [[1979]] годзе і [[Іарданія]]й у [[1994]] годзе лік варожых да Ізраіля дзяржаў скараціўся. У рамках буйнамаштабнага араба-ізраільскага канфлікту прынята вылучаць рэгіянальны [[палесціна-ізраільскі канфлікт]], абумоўлены, у першую чаргу, сутыкненнем тэрытарыяльных інтарэсаў яўрэяў і арабаў, якія жывуць у Палесціне. У апошнія гады менавіта гэты канфлікт з'яўляецца крыніцай палітычнай напружанасці і адкрытых узброеных сутыкненняў у рэгіёне. == Гісторыя == === Канфлікты да 1948 года === У канцы [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] многія еўрапейскія яўрэі куплялі зямлю ў асманскага султана і яго агентаў. У той час, [[Іерусалім]] не выходзіў за межы гарадской сцяны, у ім налічвалася ўсяго некалькі дзясяткаў тысяч чалавек. У тыя часы [[яўрэі]] стваралі свае паселішчы, [[кібуц]]ы, у якім жылі толькі прадстаўнікі яўрэйскай нацыі. Да [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], [[Блізкі Усход]], уключаючы [[Палесціна|Палесціну]], быў пад кантролем [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] амаль 500 гадоў. У апошнія гады сваёй імперыі [[туркі]] пачалі падтрымліваць ідэю пра турэцкую этнічную ідэнтычнасць, сцвярджаючы пра прывіліяванае становішча туркаў у межах імперыі, што прывяло ў выніку да дыскрымінацыі ў дачыненні да [[арабы|арабаў]]<ref>Fraser, T.G. «The Middle East: 1914—1979». St. Martin's Press, New York. (1980) Pg. 2</ref>. Абяцанне вызвалення ад асманаў прымусіла шматлікіх яўрэяў і арабаў падтрымаць саюзніцкія дзяржавы падчас Першай сусветнай вайны, што прывяло да з'яўлення шырокага арабскага нацыяналізму. [[Выява:Havlagah bus during 1936-1939 Arab revolt-British Mandate of Palestine.jpg|thumb|240px|left|яўрэйскі аўтобус абсталяваны дротам, які абараняе шкло ад камянёў і гранат. Канец [[1930-я|1930-х]].]] У [[1915]]—[[1916]] гадах, падчас Першай сусветнай вайны, брытанскі вярхоўны камісар у [[Егіпет|Егіпце]], сэр [[Генры Мак-Магон]], таемна перапісваўся з [[Хусейн ібн Алі|Хусейнам ібн Алі]], асманскім губернатарам [[Мекка|Меккі]] і [[Медына|Медзіны]]. Мак-Магон пераканаў Хусейна весці арабскае паўстанне супраць Асманскай імперыі, якая ў тыя часы з'яўлялася саюзнікам [[Германія|Германіі]]. Мак-Магон абяцаў, што калі арабы падтрымаюць [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]] ў вайне, брытанскі ўрад будзе падтрымліваць стварэнне незалежнай арабскай дзяржавы пад Хашыміцкім панаваннем у арабскіх правінцыях Асманскай імперыі, уключаючы Палесціну. Арабскае паўстанне на чале з [[Томас Эдуард Лоўрэнс|Томасам Эдуардам Лоўрэнсам]] і сынам Хусейна Фейсалам паспяхова скончылася і Брытанія ўзяла пад свой кантроль большую частку арабскіх правінцый Асманскай імперыі. У [[1917]] годзе брытанскі ўрад выдаў [[Дэкларацыя Бальфура|Дэкларацыю Бальфура]], у якой гаварылася, што ўрад добразычліва разглядае «стварэнне ў Палесціне нацыянальнай дзяржавы для яўрэйскага народа». Дэкларацыя была выпушчана ў выніку веры некаторых членаў урада, у тым ліку прэм'ер-міністра [[Дэвід Лойд Джордж|Лойда Джорджа]], што яўрэйская падтрымка неабходная для перамогі ў вайне. Тым не менш, заява выклікала вялікі непакой у арабскім свеце<ref>Segev, Tom (2000): «One Palestine, Complete», pp. 48-49, Abacus, ISBN 0-349-11286-X.</ref>. Пасля вайны, тэрыторыя перайшла пад брытанскае праўленне ў якасці брытанскага мандата ў Палесціне. Вобласці, якія былі даручаны Брытаніі, уключала тэрыторыі сённяшніх [[Ізраіль|Ізраіля]], [[Іарданія|Іарданіі]], [[Заходні бераг ракі Іардан]] і [[сектар Газа]]. Менавіта ў гэты момант яўрэйская іміграцыя ў Палесціну значна павялічылася. Да [[1931]] года 17% насельніцтва Палесціны былі яўрэямі, павялічыўшыся на шэсць працэнтаў з [[1922]] года<ref>Lesch, Ann M. and Tschirgi, Dan. «Origins and Development of the Arab-Israeli Conflict». Greenwood Press: West Port, Connecticut. (1998). Pg. 47</ref>. яўрэйская іміграцыя павялічылася неўзабаве пасля прыходу да ўлады [[нацысты|нацыстаў]] у [[Трэці Рэйх|Германіі]], у выніку чаго яўрэйскае насельніцтва ў Палесціне павялічылася ў два разы<ref>Smith, Charles D. «Palestine and the Arab Israeli Conflict: A History With Documents». Bedford/St. Martin's: Boston. (2004). Pg. 129</ref>. Палесцінскыя арабы палічылі гэта хуткі прыток яўрэйскіх імігрантаў як пагрозу сваёй радзіме і сваёй ідэнтычнасці як народа. Больш за тое, яўрэйская палітыка была накіравана на выкуп зямлі і забарону занятасці арабаў на аб'ектах прамысловасці і фермах, якія належалі яўрэям, што вельмі абурыла палесцінскую арабскую абшчыну<ref>Lesch, Ann M. and Tschirgi, Dan. «Origins and Development of the Arab-Israeli Conflict». Greenwood Press: West Port, Connecticut. (1998). Pg.47,51</ref>. Дэманстрацыі з пратэстамі да існай сітуацыі былі праведзены яшчэ ў [[1920]] годзе. Пратэстуючыя выступалі супраць таго, што для яўрэйскіх імігрантаў былі ўстаноўлены прэферэнцыі брытанскім мандатам. Гэтае абурэнне прывяло да выбухаў гвалту. У сакавіку [[1920]] года першы гвалтоўны інцыдэнт адбыўся ў [[Тэль-Хай]], і ў тым жа годзе пачаліся беспарадкі ў [[Іерусалім]]е. У [[1922]] годзе [[Уінстан Чэрчыль]] у сваёй «[[Белая кніга Чэрчыля 1922 года|Белай кнізе]]» паспрабаваў супакоіць арабскае насельніцтва, адмаўляючы, што стварэнне яўрэйскай дзяржавы было намерам Дэкларацыі Бальфура. У [[1929]] годзе пасля дэманстрацыі палітычнай партыі [[Бейтар]], якая была ўзначалена [[Уладзімір Жабацінскі|Уладзімірім Жабацінскім]] ў [[Сцяна Плачу|Сцяны Плачу]], у Іерусаліме пачаліся масавыя беспарадкі, якія пашырыліся на ўсю Палесціну. У выніку 67 яўрэяў былі забіты ў горадзе [[Хеўрон]], што стала вядома як [[Гвалт у Хеўроне 1929 года|Гвалт у Хеўроне]]. На працягу тыдня гвалтаў, па меншай меры 116 арабаў і 133 яўрэяў<ref>San Francisco Chronicle, Aug. 9, 2005, «A Time of Change; Israelis, Palestinians and the Disengagement»</ref> былі забіты і 339 параненыя<ref>NA 59/8/353/84/867n, 404 Wailing Wall/279 and 280, Archdale Diary and Palestinian Police records.</ref>. У [[1930-я|1930-х]] гадах [[Із ад-Дзін аль-Касам]] арганізаваў і стварыў ваенізаваную арганізацыю «[[Чорная Рука]]», якая мела антысіянісцкія і антыбрытанскія настроі. Ён завербаваў і арганізаваў ваенную падрыхтоўку для сялян і да [[1935]] года ён прыцягнуў у шэрагі сваёй арганізацыі ад 200 да 800 чалавек. Баявыя разлікі былі ўзброены бомбамі і агнястрэльнай зброяй, якую яны выкарыстоўвалі, каб забіваць сіянісцкіх пасяленцаў у гэтым раёне, а таксама бралі ўдзел у кампаніях вандалізму ў яўрэйскіх паселішчах<ref>Segev, Tom (1999). «One Palestine, Complete». Metropolitan Books. pp. 360—362. ISBN 0805048480.</ref>. Да [[1936]] года, эскалацыя напружанасці прывяла да [[Арабскае паўстанне 1936—1939 гадоў|арабскага паўстання ў 1936—1939 гадах]] у Палесціне<ref>Lesch, Ann M. and Tschirgi, Dan. «Origins and Development of the Arab-Israeli Conflict». Greenwood Press: West Port, Connecticut. (1998). Pg.</ref>. [[Выява:UN Partition Plan For Palestine 1947.svg|thumb|200px|справа|План ААН па падзелу Палесціны]] У адказ на арабскі ціск<ref>[https://web.archive.org/web/20120112113617/http://www.accessmylibrary.com/article-1G1-53356391/struggle-against-jewish-immigration.html «The Struggle against Jewish Immigration to Palestine»]. Middle Eastern Studies. July 1, 1998.</ref>, Брытанскія ўлады значна скарацілі лік яўрэйскіх імігрантаў у Палесціну. Гэтыя абмежаванні засталіся ў сіле да заканчэння тэрміну дзеяння мандата, у перыяд, які супаў з уцёкамі яўрэяў з [[Еўропа|Еўропы]] ад нацыстаў. Як следства, большасць яўрэйскіх перасяленцаў прыязджалі ў Палесціну незаконна, што прывяло да далейшага павілічэння напружанасці ў рэгіёне. Пасля некалькіх няўдалых спроб вырашыць праблему дыпламатычным шляхам, брытанскія ўлады звярнуліся да створанай [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб'яднаных Нацый]] за дапамогай. [[15 мая]] [[1947]] года ААН прызначыў камітэт, які складаўся з прадстаўнікоў адзінаццаці дзяржаў. Для таго, каб камітэт меў больш нейтральную пазіцыю, ні адна з вялікіх дзяржаў у ім прадстаўлена не была<ref>Smith, Charles D. «Palestine and the Arab Israeli Conflict: A History With Documents». Bedford/St. Martin's: Boston. (2004). Pg. 186</ref>. Пасля пяці тыдняў даследаванняў сітуацыі ў Палесціне, камісія рэкамендавала стварыць дзяржавы для яўрэяў і арабаў у Палесціне. Гэтае рашэнне пра стварэнне «дзвюх дзяржаў» было прынята [[План ААН па падзелу Палесціны|181-й рэзалюцыяй]] [[Генеральная Асамблея ААН|Генеральнай Асамблеі ААН]] у лістападзе [[1947]] года 33 галасамі «за» і 13 «супраць», пры гэтым 10 членаў устрымаліся. Арабскія дзяржавы, якія складалі [[Ліга арабскіх дзяржаў|Лігу арабскіх дзяржаў]], прагаласавалі супраць. У той жа час, у Палесціне арабы і яўрэі пачалі адктырую барацьбу за кантроль пад стратэгічнымі пазіцыямі ў рэгіёне. Паводле дадзеных гвалты назіраліся з абедзвюх бакоў<ref>Fraser, T.G. «The Middle East: 1914—1979». St. Martin's Press, New York. (1980). Pg. 41</ref>. За некалькі месяцаў да заканчэння тэрміну дзеяння мандата ізраільская арганізацыя самаабароны [[Хагана]] распачала шэраг наступаў, у выніку якіх яны атрымалі кантроль над усёй тэрыторыяй, якая прызначалася ААН для яўрэйскай дзяржавы. Але разам з тым значна павялічыўся лік уцекачоў з захопленых гарадоў, як [[Тверыя]], [[Хайфа]], [[Цфат]], [[Бэйт-Шыян]] і [[Яфа]]. У пачатку [[1948]] года Вялікабрытанія абвясціла пра свой цвёрды намер спыніць дзеянне свайго мандата ў Палесціне [[14 мая]]<ref>Stefan Brooks (2008). «Palestine, British Mandate for». In Spencer C. Tucker. The Encyclopedia of the Arab-Israeli Conflict. 3. Santa Barbara, California: ABC- CLIO. pp. 770. ISBN 978-1-85109-842-2.</ref>. У адказ на гэта [[прэзідэнт ЗША|прэзідэнт]] [[ЗША]] [[Гары Трумэн]] выступіў з заявай [[25 сакавіка]] і прапанаваў узяць апеку над тэрыторыяй ААН, заявіўшы, што вырашыць сітуацыю мірным шляхам у абодвух народаў не атрымаеца. [[14 мая]] [[1948]] года, у дзень афіцыйнага заканчэння мандата і за дзень да гэтага вялікая частка брытанскага войска сышла, а [[Ізраіль]] абвясціў пра сваю незалежнасць і суверэнітэт, аднак не пазначыў свае межы. На наступны дзень, Ліга арабскіх дзяржаў афіцыйна пацвердзіла сваю нязгоду з планам стварэння «дзвюх дзяржаў» у лісце да ААН<ref>[http://www.ibiblio.org/sullivan/docs/ArabStatement1948.html «Statement by the Arab League States Following the Establishment of the State of Israel»]. 15 May 1948.</ref>. У гэты дзень арміі [[Егіпет|Егіпта]], [[Ліван]]а, [[Сірыя|Сірыі]], [[Іарданія|Іарданіі]] і [[Ірак]]а ўварваліся на тэрыторыю вызначанай арабскай часткі Палесціны, паклаўшы тым самым пачатак [[Араба-ізраільская вайна 1948 года|араба-ізраільскай вайны]]. Ізраільскія сілы абароны адбілі ў войска арабскіх краін часткі акупаваных тэрыторый, пашырыўшы тым самым свае межы за першапачатковы падзелу ААН<ref>Smith, Charles D. «Palestine and the Arab Israeli Conflict: A History With Documents». Bedford/St. Martin's: Boston. (2004). Pg. 198</ref>. Да снежня [[1948]] года Ізраіль кантраляваў большую частку Палесціны на захад ад ракі [[Іардан (рака)|Іардан]]. Астатняя частка была пад кантролем рэгулярнай арміі [[Іарданія|Іарданіі]], гэтая вобласць атрымала назву [[Заходні бераг ракі Іардан|Заходняга берага]], а [[сектар Газа]] кантраляваўся [[Егіпет|Егіптам]]. Да і падчас гэтага канфлікту каля 713 тысяч палесцінскіх арабаў пакінулі свае паселішчы і сталі ўцекачамі, у прыватнасці, з-за абяцання ад арабскіх лідараў, што яны змогуць вярнуцца, калі вайна ўжо пераможана. Многія палесцінцы беглі з раёнаў бо былі напалоханы гвалтамі, якія праводзіліся ізраільскімі ваенізаванымі атрадамі, як [[Іргун]] і [[Лехі]], у дачыненні да цывільнага арабскага насельніцтва. Вайна скончылася складаннем мірнага дагавора ў [[1949]] годзе паміж Ізраілем і кожным з яго арабскім суседам. === Перыяд з 1948 па 1967 гады === Да прыняцця Арганізацыяй Аб'яднаных Нацый рэзалюцыі нумар 181 у лістападзе [[1947]] года і абвяшчэння дзяржавы Ізраіль у маі [[1948]] года, у шэрагу арабскіх краін былі прыняты дыскрымінацыйныя меры ў дачыненні да мясцовага яўрэйскага насельніцтва. Статус яўрэйскіх грамадзян у арабскіх дзяржавах рэзка пагоршыўся з цягам араба-ізраільскага канфлікту 1948 года. Асноўныя антыяўрэйскія беспарадкі ўспыхнулі ва ўсім арабскім свеце ў снежні [[1947]] года, яўрэйскія абшчыны асабліва моцна пацярпелі ў [[Сірыя|Сірыі]] і [[Адэн]]е, дзе было зафіксавана сотні забітых і параненых. Да сярэдзіны [[1948]] года, амаль усе яўрэйскія абшчыны ў арабскіх краінах пацярпелі ад нападаў і іх стан рэзка пагоршыўся. яўрэі ў адпаведнасці з [[іслам]]скімі рэжымамі былі адарваныя ад свайго даўняга жыхарства альбо сталі палітычнымі закладнікамі араба-ізраільскага канфлікту. У выніку, вялікая колькасць яўрэяў беглі альбо былі вымушаныя эмігрыраваць з арабскіх краін і некаторых мусульманскіх краін. Антыяўрэйскі гвалт і пераслед стаў ініцыятарам першай хвалі зыходу і многіх наступных. У [[Лівія|Лівіі]] яўрэі былі пазбаўленыя грамадзянства, а таксама ў [[Ірак]]у, дзе іхняя маёмасць была канфіскавана<ref>Aharoni, Ada (Volume 15, Number 1/March 2003). [http://taylorandfrancis.metapress.com/content/w91udxrhc7cf5a86 «The Forced Migration of Jews from Arab Countries»] {{Архівавана|url=https://wayback.archive-it.org/all/20171010103058/http://taylorandfrancis.metapress.com/content/w91udxrhc7cf5a86 |date=10 кастрычніка 2017 }}. Routledge, part of the Taylor & Francis Group.</ref>. Егіпет выгнаў вялікую частку сваёй яўрэйскай абшчыны ў [[1956]] годзе, у той час як [[Алжыр]] пазбавіў сваіх яўрэяў грамадзянства толькі пасля здабыцця незалежнасці ў [[1962]] годзе. Большасць з іх бегла ў сувязі з пагаршэннем палітычнага становішча, аднак некаторыя эмігрыравалі па ідэалагічных чынніках<ref>[http://repec.iza.org/RePEc/Discussionpaper/dp89.pdf «Aliyeh to Israel: Immigration under Conditions of Adversity»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200726101723/http://repec.iza.org/RePEc/Discussionpaper/dp89.pdf |date=26 ліпеня 2020 }} - Shoshana Neumann, Bar-Ilan University, page 10.</ref>. Звыш за 700 тысяч яўрэяў эмігрыравала ў Ізраіль паміж [[1948]] і [[1952]] гадамі і прыкладна 285 тысяч з іх прыехалі з арабскіх краін<ref>[http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Jewish+Education/Compelling+Content/Jewish+History/Zionist+History/Zionist+Aliyot/1940s.htm «Jewish History. 1940s»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081011030256/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Jewish+Education/Compelling+Content/Jewish+History/Zionist+History/Zionist+Aliyot/1940s.htm |date=11 кастрычніка 2008 }}. Jewish Agency for Israel.</ref>. Да канца [[1960-я|1960-х]] гадоў, звыш за 850 тысяч яўрэяў пакінулі родныя мясціны прыкладна з дзесяці арабскіх краін. Сёння, менш за 7 тысяч яўрэяў застаюцца ў гэтых краінах на сталым жыхарстве. Індывідуальная і камунальная маёмасць была канфіскавана без кампенсацыі<ref>Irwin Cotler: [http://spme.net/cgi-bin/articles.cgi?ID=3471 «Jewish refugees from Arab countries: The case for rights and redress»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110723122034/http://spme.net/cgi-bin/articles.cgi?ID=3471 |date=23 ліпеня 2011 }}</ref><ref>[http://www.meforum.org/article/263 «Why Jews Fled the Arab Countries»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081204032630/http://www.meforum.org/article/263 |date=4 снежня 2008 }}. Ya'akov Meron. Middle East Quarterly, September 1995</ref><ref>[http://www.jimena.org/faq/faq.htm#3 «Jews in Grave Danger in All Moslem Lands»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100925135511/http://jimena.org/faq/faq.htm#3 |date=25 верасня 2010 }}. The New York Times, May 16, 1948</ref>. У цяперашні час гэтыя яўрэі-імігратны і іх нашчадкаў, складаюць 41% ад агульнага насельніцтва Ізраіля<ref>[https://web.archive.org/web/20080110192141/http://www.haaretz.com/hasen/spages/941518.html «All I wanted was justice»] - Adi Schwarz, Haaretz.</ref>. У выніку перамогі Ізраіля ў вайне за незалежнасць [[1948]] года, арабы, якія пакінулі свае дамы на яўрэйскай тэрыторыі, не змаглі вярнуцца ў родныя мясціны. Акрамя таго, любы яўрэі на Заходнім беразе альбо ў сектары Газы быў выгнаны са сваёй маёмасці і дамоў у Ізраіль. Палесцінскія ўцекачы, ёсць пашчадкі тых, хто сышоў, і адказнасць за іх зыход з'яўляецца прадмет спрэчкі паміж ізраільскім і палесцінскім бокам<ref>Morris, Benny (2004). «The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited». Cambridge University Press. P.114</ref>. [[Выява:6dayswar1.jpg|thumb|250px|справа|Ізраільскія салдаты ля знішчанага Егіпецкага самалёта]] У [[1956]] годзе Егіпет зачыніў [[Тыранскі праліў]] для праходу ізраільскіх суднаў і блакіраваў [[Акабскі заліў]] у парушэнне [[Канстанцінопальская кнвенцыя 1888 года|Канстанцінопальскай кнвенцыі 1888 года]]. Многія сцвярджалі, што гэта з'яўляецца таксама парушэннем мірнага пагаднення [[1949]] года<ref>Howard M. Sachar. «A History of Israel from the Rise of Zionism to Our Time». Alfred A. Knopf (New York). 1976. p. 455. ISBN 0-394-28564-5.</ref><ref>[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3581.htm «Background Note: Israel»]. US State Department.</ref>. [[26 ліпеня]] [[1956]] года Егіпет нацыяналізаваў кампанію [[Суэцкі канал|Суэцкага канала]] і зачыніў канал для ізраільскіх суднаў<ref>[http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/26/newsid_2701000/2701603.stm «1956: Egypt Seizes Suez Canal»]. British Broadcasting Service.</ref>. Ізраіль адказаў [[29 кастрычніка]] [[1956]] года, уварваўшыся на [[Сінайскі паўвостраў]] пры брытанскай і французскай падтрымцы. Падчас крызы Суэцкага канала, Ізраіль захапіў сектар Газы і Сінайскі паўвостраў, але з-за ціску з боку [[ЗША]] і Арганізацыі Аб'яднаных Нацый быў вымушаны спыніць далейшы наступ<ref>[http://www.mideastweb.org/ga997.htm «UN GA Resolution 997»]. Mideast Web.</ref>. Ізраіль пагадзіўся вывесці войскі з тэрыторыі Егіпта, які пагадзіўся свабоду суднаходства ў рэгіёне і дэмілітарызацыі Сіная, дзеля кантралю за якой ААН разгарнула спецыяльную камісію<ref>[https://web.archive.org/web/20091028083048/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761575008_10/Israel.html «Israel - MSN Encarta»].</ref>. Аднак камісія працавала толькі з боку Егіпецкай мяжы ў той час, калі Ізраіль адмовіўся дазволіць працаваць на сваёй тэрыторыі<ref>[http://www.un.org/Depts/dpko/dpko/co_mission/unef1backgr2.html «First United Nations Emergency Force»]. Unef I - Background</ref>. [[19 мая]] [[1967]] года, Егіпет выгнаў назіральнікаў ААН, і перакінуў каля 100 тысяч салдат на Сінайскі паўвостраў да ізраільскай мяжы<ref>Lorch, Netanel (2003-09-02). [http://www.mfa.gov.il/MFA/History/Modern+History/Centenary+of+Zionism/The+Arab-Israeli+Wars.htm «The Arab-Israeli Wars»]. Israeli Ministry of Foreign Affairs.</ref>. Ён зноўку зачыніў [[Тыранскі праліў]] для праходу ізраільскіх суднаў<ref>«Egypt Closes Gulf Of Aqaba To Israel Ships: Defiant move by Nasser raises Middle East tension», The Times, Tuesday, May 23, 1967; pg. 1; Issue 56948</ref>, вярнуўшы сітуацыю [[1956]] года, калі Ізраіль быў блакіраваны. [[30 мая]] [[1967]] года, [[Іарданія]] падпісала пакт аб узаемнай абароне з Егіптам. [[5 чэрвеня]] Ізраіль пачаў наступ на Егіпет. ВПС Ізраіля знішчылі большую частку Егіпецкіх ВПС падчас нечаканага нападу, а затым павярнуліся на ўсход і знішчылі ваенныя самалёты Іарданіі, [[Сірыя|Сірыі]] і [[Ірак]]у. Гэтая падзея стала найважнейшым элементам перамогі Ізраіля ў [[Шасцідзённая вайна|Шасцідзённай вайне]]<ref>[http://www.kinghussein.gov.jo/his_periods3.html «The Disaster of 1967»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070219000135/http://www.kinghussein.gov.jo/his_periods3.html |date=19 лютага 2007 }}. The Jordanian Government.</ref>. У канцы вайны, Ізраіль атрымаў кантроль над Сінайскага паўвостравам, сектарам Газы, Заходнім берагам, [[Іерусалім|Усходнім Іерусалімам]], [[фермы Шэбаа|фермамі Шэбаа]] і [[Галанскія вышыні|Галанскімі вышынямі]]. Вынікі вайны ўплываюць на геапалітыку рэгіёну і па сённяшні дзень. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Arab-Israeli conflict}} * {{ЭЯЭ|15544|Государство Израиль. Израиль и палестинская проблема}} * [http://www.bbc.co.uk/russian/specials/mideast_timeline/2000.stm История конфликта]. [[Russian BBC]] * [http://www.cfr.org/publication/13850/ Crisis Guide: The Israeli-Palestinian Conflict from the Council on Foreign Relations] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100605162725/http://www.cfr.org/publication/13850/ |date=5 чэрвеня 2010 }} * [https://web.archive.org/web/20030509045344/http://www.cnn.com/SPECIALS/2003/mideast/ Mideast: Land of Conflict]. CNN.com {{Вонкавыя спасылкі}} {{Халодная вайна}} [[Катэгорыя:Араба-ізраільскі канфлікт| ]] [[Катэгорыя:Гісторыя Ізраіля]] [[Катэгорыя:Гісторыя Палесціны]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 2t6c69q9lwcg4zwqg7acbmibwejge86 Смальянскі замак 0 120403 5156321 4515150 2026-06-20T09:00:26Z M.L.Bot 261 5156321 wikitext text/x-wiki {{Замак |Беларуская назва = Белы Ковель |Арыгінальная назва = |Выява = Belarus-Smalyany-Bely Kovel Castle-1.jpg |Подпіс выявы = Руіны замка |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Архітэктурны стыль = Рэнесанс |Назва месцазнаходжання = вёска |Месцазнаходжанне = Смальяны |На карце = Беларусь Віцебская вобласць |lat_dir =N |lat_deg =54 |lat_min =36 |lat_sec =5.06 |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min = 3 |lon_sec =15.30 |region = |CoordScale = |Архітэктар = |Заснавальнік = [[Сымон Самуэль Сангушка]] |Першае згадванне = |Заснаванне = 1620-я |Асноўныя даты = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Стан = захаваліся руіны вежы |Сайт = |Commons = }} '''Смальянскі замак''' або '''Белы Ковель''' — руіны [[Замак|замка]] знаходзяцца на паўночна-заходняй ускраіне вёскі [[Смальяны]] ([[Аршанскі раён]], [[Віцебская вобласць]]) на правым беразе ракі [[Дзярноўка]]. Замак пабудаваны ў 1-й чвэрці 17 ст. князем С. Сангушкам-Ковельскім. Змураваны з буйной [[Цэгла|цэглы]] і невялікіх камянёў. Моцна пашкоджаны ў час [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]] ў 1708 г., канчаткова разбураны ў 1-й палавіне 19 ст. Захаваліся рэшткі [[Вежа|вежы]]. == Апісанне == [[Файл:Павел Татарнікаў. Смалянскі замак.jpg|міні|злева|Рэканструкцыя выгляду замка. [[Павел Юр'евіч Татарнікаў|Павел Татарнікаў]]]] Здзірванелая прамавугольная ў плане пляцоўка замка (100 х 200 м) толькі на 40—60 см узвышаецца над балоцістай [[пойма]]й. Магчыма, у 17—18 ст. замак быў абкружаны штучным вадаёмам. Гэта пацвярджаецца яго размяшчэннем у балоцістай нізіне і адсутнасцю [[Вал (фартыфікацыя)|валоў]] і асабліва [[бастыён]]аў. Прыкладна ў цэнтры прамавугольніка на невысокім узгорку знаходзяцца руіны (да 20 м вышынёй) пяціграннага вежавага выступу. Яго замкнуты аб’ём ствараецца сцяной 2—3-павярховага корпуса (магчыма, галоўнага будынка замка). 3 вежы быў выхад ва ўнутраны двор замка, абмежаваны трохпавярховымі карпусамі з квадратнымі вежамі па вуглах, высунутымі за лінію сцен, і ўязной [[брама]]й. [[Файл:Панорама изнутри.jpg|thumb|злева|Ацалелая вежа знутры]] [[Файл:Белый ковель 02.jpg|thumb|180пкс|Замак узімку]] Муроўка замка па тыпу найбольш блізкая да так званай галандскай. У муроўцы трапляюцца сярэдніх памераў камяні, падчас па некалькі ў рад. Таўшчыня сцен ад 120 да 170 см. Памеры цэглы 8 х 13 х 29 см. Уцалелыя дэталі вонкавага дэкору — ляпны [[Картуш (архітэктура)|картуш]] і абрамленні аконных праёмаў — пераклікаюцца з узорамі дэкору і архітэктуры 1-й палавіны 16 ст. Захаваліся таксама фрагменты інтэр’ера — сляды вітай лесвіцы, якая ішла па ўнутраным перыметры вежы, вялікая колькасць рознага памеру ніш па ўнутранай паверхні той жа вежы, арачны пераход з галоўнага корпуса ў вежу, дэталі камінаў. Замак быў афарбаваны ў белы колер. У пачатку 17 ст. сцены памяшканняў размаляваны [[фрэска]]мі. Замак быў адным з буйнейшых палацава-замкавых ансамбляў на тэрыторыі Беларусі ў пачатку 17 ст. == Галерэя == <center><gallery widths=215 heights=170 caption="Замак на даўніх акварэлях"> Выява:Smalany. Смаляны (J. Pieška, XIX).jpg|Замак Белы Ковель. [[Юзаф Пешка|Ю. Пешкі]], кан. [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] Выява:Smalany, Napaleon Orda.jpg|Замак. [[Напалеон Орда|Н. Орда]], 2-я пал. [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] </gallery></center> == Літаратура == {{ГККРБ|212Г000139}} * Руіны замка «Белы Ковель» // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Віцебская вобласць / рэдкал.: С. В. Марцэлеў [і інш.]. — Мн., 1985. — С. 114—115. * Руіны замка «Белы Ковель» // Памяць. Орша і Аршанскі раён: гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раёнаў Беларусі : у 2 кн. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 2000. — Кн. 2. — С. 466. * Смольянский замок // Республика Беларусь : энциклопедия : в 6 т. / редкол.: Г. П. Пашков [и др.]. — Мн., 2008. — Т. 6. — С. 738—739. * Страчаная спадчына / [[Тамара Віктараўна Габрусь|Т. В. Габрусь]], [[Анатоль Мікалаевіч Кулагін|А. М. Кулагін]], [[Юрый Уладзіміравіч Чантурыя|Ю. У. Чантурыя]] і інш. Уклад. Габрусь Т. В. — Мн.: Полымя, 1998. — 351 с.: іл. — ISBN 985-07-0036-Х — С. 22-23. * {{Крыніцы/БелЭн|15|Смалянскі замак|[[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Ткачоў М. А.]]|48—49}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://news.belta.by/by/info?id=710568 Дзяржпраграма «Замкі Беларусі». Замак у Смальянах] * {{Архіварта|smaljanski-zamak}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Замкі Беларусі}} [[Катэгорыя:Замкі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Замкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Смальяны]] [[Катэгорыя:Славутасці Аршанскага раёна]] cc2m9cuqv815c8sfw3w3awqgp1lr5xz Антон Антонавіч Шукелойць 0 121266 5155966 5124480 2026-06-19T13:01:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155966 wikitext text/x-wiki {{Асоба | партрэт = Антон Шукелойць.jpg }} '''Антон Антонавіч Шукелойць''', або '''Шукелойц''' ({{ДН|19|07|1915}}, [[Якелеўшчына|в. Якелеўшчына]] Ашмянскага пав. Віленскай губ., цяпер [[Ашмянскі раён]] Гродзенскай вобл. — {{ДС|7|1|2017}}<ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=183358 Памёр патрыярх беларускай эміграцыі Антон Шукелойць. Ён пражыў 101 год] — nashaniva.by, 08.01.2017, 00:05</ref>, Нью-Ёрк) — беларускі грамадскі дзеяч у [[ЗША]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і Антона і Бенедыкты з Пецюкевічаў. Бацька меў гаспадарку і гандляваў лесам. Скончыўшы Жупранскую пачатковую школу, паступіў у Ашмянскую польскую гімназію. Скончыў аддзяленне славянскай філалогіі і этнаграфіі гуманістычнага факультэта [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта Стэфана Баторыя]] (1939). Падчас студэнцтва працаваў ва ўніверсітэцкім этнаграфічным музеі, часта выязджаў для збору матэрыялаў у розныя мясціны Беларусі. У юнацтве далучыўся да грамадскага руху, падчас вучобы ў Ашмянскай польскай гімназіі быў сябрам беларускага гуртка сацыялістычнай моладзі, якім кіраваў вядомы ашмянскі сацыялістычны дзеяч адвакат [[Аляксандр Барановіч]]. У Вільні далучыўся да групы студэнтаў, якая выдавала часопіс беларускай сацыялістычнай думкі «Золак», ідэалагічна набліжаны да эсэраў. Ва ўніверсітэце быў сябрам беларускіх студэнцкіх арганізацый: [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускага студэнцкага саюза]], [[Таварыства прыяцеляў беларусаведы]] (у апошнім быў старшынёй). Спяваў у беларускім студэнцкім хоры пад кіраўніцтвам [[Рыгор Шырма|Рыгора Шырмы]]. Па [[Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР|далучэнні Заходняй Беларусі да БССР]] у [[1939]] годзе А. Шукелойць працаваў настаўнікам на Ашмяншчыне. Арганізаваў у [[Ашмяны|Ашмянах]] першую беларускую сярэднюю школу, настаўніцкія курсы і каля 90 беларускіх школ на тэрыторыі былога Ашмянскага павета. Выкладаў беларускую мову ў гімназіі, дзе раней вучыўся сам. У [[1940]] годзе стаў дэпутатам Ашмянскага гарадскога савета, загадчыкам гарадскога аддзела народнай асветы і школьным інспектарам-метадыстам Ашмянскага раёна. [[23 чэрвеня]] [[1941]] года арыштаваны органамі [[НКУС]], вызваліўся з турмы ў выніку налёту нямецкай авіяцыі. Падчас нацысцкай акупацыі працаваў у аддзеле асветы і культуры Мінскай гарадской управы, дзе ўпарадкоўваў архівы ЗАГСа, часткова знішчаныя ў выніку ваенных дзеянняў. Затым стаў загадчыкам Беларускага гістарычнага музея (потым — Краязнаўчы музей). Далучыўся да падпольнай [[Беларуская незалежніцкая партыя|Беларускай незалежніцкай партыі]], удзельнічаў у заснаванні Мінскага камітэта Беларускай незалежніцкай партыі.<ref>{{cite web|url = http://jivebelarus.net/history/new-history/return-of-bnp.html?page=14|title = Вяртаньне БНП. Асобы і дакумэнты Беларускай Незалежніцкай Партыі|author = [[Сяргей Ёрш]]|archive-url = https://web.archive.org/web/20190725160120/http://jivebelarus.net/history/new-history/return-of-bnp.html?page=14|archive-date = 25 ліпеня 2019|url-status = live}}</ref> Пасля арганізацыі ў Мінску [[Беларускае культурнае згуртаванне|Беларускага культурнага згуртавання]] А. Шукелойця прызначылі кіраўніком аддзела краязнаўства галоўнай управы. Урэшце быў школьным інспектарам пры аддзеле [[БЦР|Беларускай цэнтральнай рады]]. З [[1944]] года ў Германіі. Пасля вайны працаваў у сістэме адукацыі ў лагерах для перамешчаных асоб у Германіі. Спрабаваў адшукаць у [[Баварыя|Баварыі]] сляды вывезеных туды беларускіх музейных каштоўнасцей. У пачатку 1950-x гадоў пераехаў у ЗША. Працаваў тавараведам пры Інстытуце вытворчасці моды, у краме вопраткі «Орбакг». Актыўны ўдзельнік жыцця беларускай дыяспары ў ЗША. Шматгадовы старшыня [[БАЗА|Беларуска-Амерыканскага задзіночання]], член рэдакцыі газеты [[Беларус (1950)|«Беларус»]], член [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку|Беларускага інстытута навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку]]. Аўтар дзясяткаў артыкулаў, успамінаў, некралогаў апублікаваных у газетах [[Бацькаўшчына (1947)|«Бацькаўшчына»]] і [[Беларус (1950)|«Беларус»]]. Апублікаваны матэрыялы А. Шукелойця пра лёс музейных фондаў вывезеных у час Другой сусветнай вайны з Беларусі ў Германію і Аўстрыю. 100-гадовы юбілей Антона Шукелойця ўрачыста адзначаўся 19 ліпеня 2015 года беларускай грамадой у Нью-Ёрку (урачыстасць ладзіў Бруклінскі аддзел [[БАЗА]]). Памёр 7 студзеня 2017 года. Пахаваны 14 студзеня 2017 года на [[Беларускія могілкі (Іст-Брансуік)|беларускіх могілках Божай Маці Жыровіцкай]] у Іст-Брансуіку ў штаце Нью-Джэрсі.<ref>[http://www.svaboda.org/a/28231971.htm Пазьняк пра Антона Шукелойця: «Асоба беларускага духу, беларускай гісторыі і беларускай шляхетнай этыкі»]{{Недаступная спасылка}}</ref> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-2|}}; * Мы гэтак шмат страцілі: [інтэрв’ю Ю.Хадыкі з А.Шукелойцам] // ЛіМ. 1991. 26 ліп.; * ''Пазняк З.'' [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=1853 Гутаркі з Антонам Шукелойцем] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305134427/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=1853 |date=5 сакавіка 2016 }}. — Варшава: «АРО», 2003. — ISBN 9955-9337-8-X; * ''Юрэвіч Л.'' Шукелойць Антон: Старонкі будучага даведніка // Кантакты і дыялогі, № 7-8. 2000. == Спасылкі == {{Вікіцытатнік}} {{Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шукелойць Антон}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў ЗША]] [[Катэгорыя:Стагадовыя доўгажыхары]] [[Катэгорыя:Члены Беларуска-амерыканскага задзіночання]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай незалежніцкай партыі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Ашмянскага гарадскога Савета дэпутатаў]] 3dt9qh9qxcx92ubkgacvbnv0ifo0jne EMI 0 121392 5156329 4952522 2026-06-20T09:55:19Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:EMI]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5156329 wikitext text/x-wiki {{картка кампаніі |назва = EMI Group Ltd. |лагатып = [[Выява:EMI logo.svg|200px]] |тып = [[Прыватная кампанія]] |лістынг на біржы = |дзейнасць = |дэвіз = |заснавана = [[1931]] |заснавальнікі = |размяшчэнне = {{сцяг Вялікабрытаніі}} [[Лондан]], [[Англія]], [[Вялікабрытанія]] |ключавыя фігуры = Эрык Ніколі, галоўны выканаўчы кіраўнік |галіна = [[Музыка]] |прадукцыя = |абарот = |аперацыйны прыбытак = |чысты прыбытак = |колькасць супрацоўнікаў = 6 300 |матчына кампанія = |даччыныя кампаніі = [[EMI Music Japan]] |аўдытар = |сайт = [http://www.emigroup.com www.emigroup.com] }} '''EMI''' ({{lang-en|Electric and Music Industries}}) — [[Вялікабрытанія|брытанская]] медыягрупа (EMI Group), адна з найбуйнейшых гуказапісных кампаній свету (уваходзіць у «[[Вялікая чацвёрка лэйблаў гуказапісу|Вялікую чацвёрку]]»). Штаб-кватэра размяшчаецца ў [[Лондан]]е. EMI была заснавана ў сакавіку [[1931]] года ў выніку зліцця двух гуказапісных лэйблаў — брытанскіх Columbia і Gramophone. У [[1957]] годзе EMI набылі амерыканскі лэйбл [[Capitol Records]], атрымаўшы, такім чынам, ліцэнзаванне на выпуск амерыканскай музыкі (даўнія кантракты з [[RCA Victor]] і [[Columbia Records]] былі спынены). EMI таксама належала мноства лэйблаў у краінах [[Вялікабрытанія|Брытанскай Садружнасці]], а таксама [[Індыя|Індыі]], [[Аўстралія|Аўстраліі]] і [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]]. У 1990-я гг. EMI набылі лэйбл [[Virgin Records]]. Самі EMI маюць таксама свой ўласны лэйбл [[EMI Records]], у які ўваходзіць мноства малых лэйблаў ([[Parlophone]], [[Real World]], спецыялізаваныя лэйблы тыпу [[EMI Classics]]). Больш паловы брытанскіх выканаўцаў поп-музыкі выпускаліся на EMI. EMI у наш час трэцяя па велічыні гуказапісная кампанія ў свеце пасля [[Universal Music Group]] і [[Sony Music Entertainment]]; EMI прадаюць сваю прадукцыю ў 50 краінах. Кампаніі належаць правы на больш за 1 млн кампазіцый. Па даных Hoover’s, у [[2005]] годзе выручка кампаніі зменшылася на 5,7 % да $3,65 млрд, прыбытак зменшыўся на 181 % да 105 млн. == Вядомыя выканаўцы, якія запісваліся на лэйбле == * [[30 Seconds to Mars]] * [[Джордж Майкл]] * [[Робі Уільямс]] * [[Basic Element]] * [[Beach Boys]] * [[Beastie Boys]] * [[The Beatles]] * [[Bent]] * [[Blur]] * [[Celebrate The Nun]] * [[Charles Aznavour]] * [[Coldplay]] * [[David Bowie]] * [[Deep Purple]] * [[Depeche Mode]] * [[Duran Duran]] * [[Eloy]] * [[Erasure]] * [[Gorillaz]] * [[Gabin]] * [[Iron Maiden]] * [[Jan Vayne]] * [[Katy Perry]] * [[Урбан, Кит|Keith Urban]] * [[Kraftwerk]] * [[LaFee]] * [[Lloyd Banks]] * [[Мрвица, Максим|Maksim Mrvica]] * [[Marie Fredriksson]] * [[Moby]] * [[Megadeth]] * [[Paradise Lost]] * [[Pet Shop Boys]] * [[Per Gessle]] * [[Pink Floyd]] * [[Queen]] * [[Radiohead]] * [[Red Hot Chili Peppers]] * [[Roxette]] * [[Sebastian Bach]] * [[Sex Pistols]] * [[Scorpions]] * [[Talk Talk]] * [[The News]] * [[Tony Yayo]] * [[Yellowcard]] * [[Evanescence]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.emi.com EMI Group (Parent company)] * [http://www.emi.com/page/Home_UK/ EMI Music (UK)] * [http://www.emisessions.com EMI Sessions] * [http://www.theinsoundfromwayout.com/ Official Australian Site] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120506221209/http://www.theinsoundfromwayout.com/ |date=6 мая 2012 }} * [http://www.emigroup.com/About/History/Default.htm History of EMI] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080208093157/http://www.emigroup.com/About/History/Default.htm |date=8 лютага 2008 }} * [http://www.emimusicpub.com EMI Music Publishing] * [http://www.emiarchivetrust.org EMI Archive] * [http://www.techdirt.com/articles/20090515/1154504899.shtml Fight With EMI] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Медыякампаніі]] [[Катэгорыя:Лэйблы гуказапісу Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Кампаніі, якія раней мелі лістынг акцый на Лонданскай біржы]] [[Катэгорыя:EMI]] rv6k40p17cp50dyiclcji3uda2fnh4v Virgin Records 0 121445 5156355 5088286 2026-06-20T10:53:34Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Virgin Records]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5156355 wikitext text/x-wiki {{Музычны лэйбл | Назва = Virgin Records | Лагатып = Virgin Records.svg | Шырыня лагатыпа = 200px | Уладальнік = | Заснаваны = [[1972|у 1972 годзе]] | Заснавальнікі = [[Рычард Брэнсан]], Сайман Дрэйпер, Нік Паўэл | Статус = | Дыстрыб'ютар = | Жанр = Рознае | Краіна = Вялікабрытанія | Месцазнаходжанне = | Сайт = [http://www.virginrecords.com/ virginrecords.com] }} '''«Virgin Records»''' — [[Вялікабрытанія|брытанскі]] [[лэйбл гуказапісу|гуказапісны лэйбл]], заснаваны брытанскім прадпрымальнікам [[Рычард Брэнсан|Рычардам Брэнсанам]], Сайманам Дрэйперам і [[Нік Паўэл|Нікам Паўэлам]] у [[1972|1972 годзе]]. У 1992 годзе быў прададзены «Thorn EMI» і стаў даччыным лэйблам кампаніі [[EMI]]. У [[2006]] годзе ў выніку яго зліцця з «[[Capitol Records]]» была створана «Capitol Music Group». «Virgin Records» належаць наступныя гуказапісныя лэйблы: «[[Astralwerks]]», «[[Caroline Records]]», «[[Higher Octave Music]]», «[[Narada]]», «[[Noo Trybe Records]]», «[[Vernon Yard Recordings]]<ref>[http://www.discogs.com/label/Virgin+Records+America%2C+Inc. Virgin Records America, Inc. — CDs and Vinyl at Discogs]</ref>». == Выканаўцы == === A === * [[Алія, спявачка|Aaliyah]] * [[Пола Абдул|Paula Abdul]] * [[Alice in Chains]] * [[Марк Алманд,|Marc Almond]] * [[Amen, гурт|Amen]] * [[Amorphis]] * [[And One]] * [[Antique]] * [[Тэсмін Арчэр|Tasmin Archer]] * [[The Ark]] * [[Atomic Kitten]] * [[Кевін Аерс|Kevin Ayers]] === B === * [[Вікторыя Бэкхэм|Victoria Beckham]] * [[Beenie Man]] * [[Black Rebel Motorcycle Club]] * [[Blind Guardian]] * [[Blue, гурт|Blue]] * [[Blue Man Group]] * [[Blur]] * [[Дэвід Боўі|David Bowie]] * [[Бой Джордж|Boy George]] * [[Мелані Браўн|Melanie Brown]] === C === * [[Мелані Сі|Melanie C]] * [[Can, гурт|Can]] * [[Captain Beefheart]] * [[Мэрая Кэры|Mariah Carey]] * [[Belinda Carlisle]] * [[The Chemical Brothers]] * [[Ненэ Чэры|Neneh Cherry]] * [[Ганна Кларк|Anne Clark]] * [[Філ Колінз|Phil Collins]] * [[Nikka Costa]] * [[The Cult]] * [[Culture Club]] * [[Curve]] * [[Cutting Crew]] === D === * [[Deaf Pedestrians]] * [[Depeche Mode]] * [[Deutsch-Amerikanische Freundschaft|D.A.F.]] * [[Daft Punk]] * [[Danny Wilson]] * [[Devo]] * [[Томас Долбі|Thomas Dolby]] === E === * [[Electronic]] * [[Enigma, музычны праект|Enigma]] * [[Eurythmics]] * [[The Exies]] === F === * [[Fat Joe]] * [[Faust, гурт|Faust]] * [[Браян Феры|Bryan Ferry]] * [[Джулія Фордхэм|Julia Fordham]] * [[Fountains Of Wayne]] * [[The Future Sound of London]] === G === * [[Пітэр Гэбрыэл|Peter Gabriel]] * [[Дэвід Гаан|David Gahan]] * [[Gabin]] * [[Gang Starr]] * [[Genesis, гурт|Genesis]] * [[Gillan]] * [[Goldfrapp]] * [[Goldrush]] * [[Gong]] * [[The Good, the Bad & the Queen]] * [[Gorillaz]] * [[Дэвід Гета|David Guetta]] === H === * [[Джэры Холіўэл|Geri Halliwell]] * [[Бен Харпер|Ben Harper]] * [[Heaven 17]] * [[Henry Cow]] * [[Holly and the Italians]] * [[The Human League]] === I === * [[Iggy Pop]] * [[Ima Robot]] === J === * [[Джанет Джэксан|Janet Jackson]] * [[Джо Джэксан|Joe Jackson]] * [[Japan, гурт|Japan]] * [[Jamie T]] * [[J.B.O.]] * [[Juliet|Juliet Richardson]] === K === * [[Kelis]] * [[King Crimson]] * [[The Kooks]] * [[Korn]] * [[Лені Кравіц|Lenny Kravitz]] === L === * [[Джуліян Ленан|Julian Lennon]] * [[Les Rita Mitsouko]] * [[Eazy-E#Lil Eazy-E|Lil Eazy-E]] === M === * [[Кірсці МакКол|Kirsty MacColl]] * [[Madness]] * [[Magazine]] * [[Лора Марлінг|Laura Marling]] * [[Massive Attack]] * [[Meat Loaf]] * [[Джордж Майкл|George Michael]] * [[Microdisney]] * [[The Monochrome Set]] * [[Гэры Мур|Gary Moore]] * [[The Motors]] * [[The Music]] === N === * [[N*E*R*D]] === O === * [[Мэры Маргарэт О'Хара|Mary Margaret O’Hara]] * [[Майк Олдфілд,|Mike Oldfield]] * [[Oomph!]] * [[Рой Орбісан|Roy Orbison]] * [[Orchestral Manoeuvres in the Dark]] * [[The Other Ones]] === P === * [[A Perfect Circle]] * [[Palladium (група)|Palladium]] * [[Penetration]] * [[Porcelain Black]] * [[Білі Пайпер]] * [[Placebo]] * [[Maxi Priest]] === R === * [[The Railway Children]] * [[Рычард Эшкрафт]] * [[Кейт Рычардс]] [[Выява:Rolling_Stones_-_Virgin.JPG|thumb|[[Аўдыёкасета]] [[The Rolling Stones]]. Альбом [[Bridges to Babylon]]. Virgin Records Ltd. 1997 год для Украіны]] * [[The Rolling Stones]] * [[Roxy Music]] === S === * [[Сандра]] * [[The Sex Pistols]] * [[Shaggy]] * [[Фіргал Шаркі]] * [[Shooting Star]] * [[Simple Minds]] * [[Skunk Anansie]] * [[The Smashing Pumpkins]] * [[Эліят Сміт]] * [[The Sparks]] * [[Spice Girls]] * [[Джос Стоўн]] * [[Sick Puppies]] === T === * [[Tangerine Dream]] * [[T'Pau]] * [[KT Tunstall]] * [[Turbonegro]] * [[Ціна Цёрнер]] === U === * [[UB40]] === V === * [[The Verve]] === W === * [[We Are Scientists]] * [[Стыў Уінвуд|Steve Winwood]] * [[Working Week]] === X === * [[XTC]] === Y === * [[You Me at Six]] === Z === * [[Уорэн Зіван|Warren Zevon]] == Гл. таксама == * [[:Катэгорыя:Альбомы Virgin Records]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{commonscat|Virgin_Records}} * [http://www.virginrecords.com/ VirginRecords.com — афіцыйны сайт] {{ref-en}} {{Virgin Group}}{{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Лэйблы гуказапісу Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Лэйблы прагрэсіўнага рока]] [[Катэгорыя:Кампаніі, заснаваныя ў 1972 годзе]] [[Катэгорыя:Virgin Records]] 3r6qhomaxzisoo1io9ey4le2ozt1hcz Партал:Біяграфіі/Новыя артыкулы 100 121975 5156031 5155694 2026-06-19T15:50:57Z NirvanaBot 40832 +4 новых 5156031 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Мікалай Міхайлавіч Лукін|2026-06-19T11:42:49Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Сяргей Сяргеевіч Патаранскі|2026-06-19T11:26:05Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Лукаш Баляслававіч Свірскі|2026-06-19T09:05:35Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Сяргей Чырык|2026-06-18T18:13:38Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Алег Уладзіміравіч Мельнічэнка|2026-06-18T04:37:45Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Пётр Булгак|2026-06-17T18:20:50Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Аляксандр Уладзіміравіч Федаровіч|2026-06-17T16:34:04Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Людміла Аляксееўна Чурсіна|2026-06-17T12:01:57Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Георгій (Архіепіскап Кіпрскі)|2026-06-17T05:06:15Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Луі Сільверс|2026-06-17T04:52:32Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Патрыкей Нарымунтавіч|2026-06-16T22:03:16Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Міхаіл Яўнутавіч|2026-06-16T21:24:07Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Алесь Дзянісаў|2026-06-16T21:05:28Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Сямён Яўнутавіч|2026-06-16T21:04:29Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Сэм Рэймі|2026-06-16T11:07:27Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Наталля Бах|2026-06-16T07:57:44Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Міхаэль Бах|2026-06-16T07:57:34Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Марыя Бах (значэнні)|2026-06-16T07:57:00Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Карл Бах|2026-06-16T07:56:13Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Канстанцін Бах|2026-06-16T07:56:03Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 0omc6xmcq6uulr2l13p53gcg9dlhvqs High Speed Packet Access 0 127029 5156327 5081174 2026-06-20T09:50:39Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Стандарты 3GPP]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5156327 wikitext text/x-wiki '''HSPA''' ({{lang-en|High Speed Packet Access}} — высокахуткасная пакетная перадача даных) — тэхналогія бесправоднай [[Метады пашырэння спектру|шырокапалоснай]] [[радыёсувязь|радыёсувязі]], якая выкарыстоўвае пакетную перадачу даных і з’яўляецца надбудовай да [[Сотавая сувязь|мабільных сетак]] [[WCDMA]]/[[UMTS]] Тэхналогія грунтуецца на двух папярэдніх стандартах: * [[HSDPA]] - таксама вядомы як '''3.5G''' ці 3G+; * [[HSUPA]]. Максімальная тэарэтычная хуткасць перадачы даных па стандарце складае 14,4 Мбіт/сек (хуткасць перадачы даных ад базавай станцыі на ўсіх лакальных абанентаў) і да 5,8 Мбіт/сек ад абанента да станцыі. Першыя этапы ўкаранення стандарту звычайна маюць хуткасць 3,6 Мбіт/сек да абанента [[HSDPA]] (D-downlink). Пасля ўкаранення другога этапу [[HSUPA]] (U-uplink, гэта значыць паскарэння перадачы ад абанента) усю сістэму і завуць скарочана HSPA. == Гл. таксама == * [[3G]] * [[HSDPA]] == Спасылкі == * [http://www.ixbt.com/mobile/itogi2006/wimax.shtml HSDPA vs. WiMAX: параўнанне характарыстак і перспектыў тэхналогій перадачы даных]. {{Стандарты мабільнай тэлефаніі}} {{Спосабы выхаду ў Інтэрнэт}} [[Катэгорыя:Тэлекамунікацыі]] [[Катэгорыя:Стандарты 3GPP]] cjpu17m9lqjzihdk08elxxljgsqx17r Вікіпедыя:Да перайменавання 4 131069 5155959 5155711 2026-06-19T12:23:12Z Ueschar 151377 /* Бельск Падляскі → Бельск-Падляшскі */ Адказ 5155959 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[Ельскі ўніверсітэт]] → [[Іельскі ўніверсітэт]] == Паводле БелЭн [https://verbum.by/belen/%D0%86%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A%D0%86%20%D0%A3%D0%9D%D0%86%D0%92%D0%95%D0%A0%D0%A1%D0%86%D0%A2%D0%AD%D0%A2 тут]. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:19, 16 чэрвеня 2026 (+03) :Не актуальна, гл. адказ НАН Беларусі: {{ш|НАН-Ё}} [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:13, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]], наконт ''Не актуальна'' — перабор. Таму што [[Вікіпедыя:Кансэнсус#Кансэнсус можа змяняцца]]. І апошнім часам мы такое бачылі. Калі ў Супольнасці ёсць жаданне пераасэнсаваць кансэнсус, то чаму б і не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:34, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Аперацыя «Нептун»]] → [[Высадка ў Нармандыі]] == Больш распаўсюджаная назва. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:24, 11 чэрвеня 2026 (+03) :У БелЭн фігуруе назва [https://verbum.by/belen/%D0%9D%D0%90%D0%A0%D0%9C%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%94%D0%AD%D0%A1%D0%90%D0%9D%D0%A2%D0%9D%D0%90%D0%AF%20%D0%90%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%A6%D0%AB%D0%AF%201944 "Нармандская дэсантная аперацыя 1944"]. Думаю, варта разгледзіць такую назву для артыкула. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:44, 11 чэрвеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Сапраўды больш распаўсюджаная назва. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:31, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, найбольш распаўсюджаная назва ў публікацыях і дыскурсе [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:40, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Цімаці Хант]] → [[Тымаці Хант]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.18-1.djvu_465 тут]. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:33, 27 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, згодны [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:14, 27 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:47, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03) :Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна БелЭн, толькі Эрнэст [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:42, 11 чэрвеня 2026 (+03) == [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] == Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} нямецкія e мы нідзе асабліва праз э не перадаем, не бачу неабходнасці рабіць тое ж з прозвішчам, якое вядомае пры пасродніцтве рускай мовы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:30, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Акадэмія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] == [[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03) :І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03) :А чаму мы мусім гэта транслітараваць? Калі гэта ўласная назва, гандлёвая марка, і г.д., то звычайна пакідаем у арыгінальным напісанні. Пакуль што не перакананы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:54, 16 чэрвеня 2026 (+03) ::У першую чаргу трэба выправіць кірлат Akademія. ::Далей можна размаўляць пра назву навучальнай установы. На цяперашні момант WSB нібыта ніяк не расшыфроўваецца, проста застаецца як частка назвы гістарычна, таму мне падаецца лагічным транслітараваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:37, 17 чэрвеня 2026 (+03) :::Кірлат выпраўлены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:23, 18 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] == Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03) :Тут усё крыху цяжэй, бо выпадкаў ужывання "Хэгіс", апарача гэтага слоўніку, я не знайшоў, але Хагіс згадваецца [https://prajdzisvet.org/events/845-bielarusy-vinshujuts-bernsa-z-dniom-naradzhennia.html тут], [https://news.by/by/news/kultura/260_let_so_dnya_rozhdeniya_roberta_bernsa_otmetili_v_minske тут], [https://www.svaboda.org/a/28331935.html тут], [https://nashaniva.com/322748 тут], [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2012-06.pdf тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:45, 29 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згаджуся наконт няслушнасці тэрміна "Сінавіяльны сустаў", бо гэта масла масленае. [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_290 Тут] у БелЭн "сустаў" падаецца як галоўная назва артыкула, разам з "сінавіяльнае злучэнне", "сучляненне", "дыартроз". Таму {{Перайменаваць}}. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:25, 23 мая 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) : Ёсць крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 25 мая 2026 (+03) :У БелЭн замацавана форма "[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 Бельск-Падляскі]", таму, лічу, што трэба ўніфікаваць да дадзенага варыянту. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:59, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: БелЭн крыніца аўтарытэтная, але не адзіная. Уніфікацыя ў БелВікі здзяйсняецца паводле іншых прынцыпаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Слушна. З тых крыніц, што я знайшоў сітуацыя выглядае наступнай: ::: Бельск-Падляскі — [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 БелЭн], [https://verbum.by/pbs/bielsk-podlaski Польска-беларускі слоўнік], [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/165776/4/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%82%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%2037.pdf Беларусіка = Albaruthenika], [https://slounik.org/146870.html Беларускія рэлігійныя дзеячы (XX ст.). Даведнік], часткова [https://www.svaboda.org/a/29005335.html РС], [https://belsat.eu/84527031/niczos-na-eurovision БС] ::: Бельск-Падляшскі — [https://slounik.org/81455.html Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік,] [https://racyja.com/by/?s=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA РР], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3597088%2C%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D1%83%D0%B5%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%C2%AB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%96%C2%BB ПР] ::: Бельск Падляшскі — [https://slounik.org/90495.html Драўляныя цэрквы Беласточчыны,] :::Бельск Падляскі — часткова [https://www.svaboda.org/a/32467265.html РС], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/2980699%2C%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8C-%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%93-%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D0%B7-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D1%88%D1%8B%D1%85-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%88%D0%B0 ПР] :::Калі нешта забыў ці паблытаў — перапрашаю. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:23, 19 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках]] → [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках]] == Гл. [[Размовы пра катэгорыю:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 21:17, 4 верасня 2025 (+03) :{{перайменаваць}}. Гэта не выключэнне а-ля Вашынгтон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:08, 11 верасня 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо не знайшоў крыніц, якія сведчылі б пра нейкае асаблівае напісанне ў гэтым выпадку. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:36, 23 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, відавочна ([[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]]). [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 23:40, 26 мая 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) ::Згодная з такім меркаваннем. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:29, 22 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Значна лепшы варыянт, чым ёсць цяпер, упісваецца ў агульную логіку мовы, маем жа беларускамоўны, польскамоўны і г.д. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:33, 23 мая 2026 (+03) :Не бачу неабходнасці ў татальнай уніфікацыі, таму што можна натыкнуцца на назвы моў, ад якіх мы не здолеем утварыць адназначна правільны беларускі прыметнік. Але хачу звярнуць увагу, што ў апошніх слоўніках ідыш перастаў быць нескланяльным назоўнікам ([https://verbum.by/?q=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 1], [https://slounik.org/search?dict=nazounik&search=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 2]), так што варта пісаць Пісьменнікі на ідышы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:25, 16 чэрвеня 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] g0clxldu8wi66sni34qzy8n4pgvs8e5 5155960 5155959 2026-06-19T12:27:09Z Ueschar 151377 5155960 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[Ельскі ўніверсітэт]] → [[Іельскі ўніверсітэт]] == Паводле БелЭн [https://verbum.by/belen/%D0%86%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A%D0%86%20%D0%A3%D0%9D%D0%86%D0%92%D0%95%D0%A0%D0%A1%D0%86%D0%A2%D0%AD%D0%A2 тут]. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:19, 16 чэрвеня 2026 (+03) :Не актуальна, гл. адказ НАН Беларусі: {{ш|НАН-Ё}} [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:13, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]], наконт ''Не актуальна'' — перабор. Таму што [[Вікіпедыя:Кансэнсус#Кансэнсус можа змяняцца]]. І апошнім часам мы такое бачылі. Калі ў Супольнасці ёсць жаданне пераасэнсаваць кансэнсус, то чаму б і не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:34, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Аперацыя «Нептун»]] → [[Высадка ў Нармандыі]] == Больш распаўсюджаная назва. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:24, 11 чэрвеня 2026 (+03) :У БелЭн фігуруе назва [https://verbum.by/belen/%D0%9D%D0%90%D0%A0%D0%9C%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%94%D0%AD%D0%A1%D0%90%D0%9D%D0%A2%D0%9D%D0%90%D0%AF%20%D0%90%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%A6%D0%AB%D0%AF%201944 "Нармандская дэсантная аперацыя 1944"]. Думаю, варта разгледзіць такую назву для артыкула. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:44, 11 чэрвеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Сапраўды больш распаўсюджаная назва. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:31, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, найбольш распаўсюджаная назва ў публікацыях і дыскурсе [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:40, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Цімаці Хант]] → [[Тымаці Хант]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.18-1.djvu_465 тут]. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:33, 27 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, згодны [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:14, 27 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:47, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03) :Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна БелЭн, толькі Эрнэст [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:42, 11 чэрвеня 2026 (+03) == [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] == Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} нямецкія e мы нідзе асабліва праз э не перадаем, не бачу неабходнасці рабіць тое ж з прозвішчам, якое вядомае пры пасродніцтве рускай мовы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:30, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Акадэмія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] == [[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03) :І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03) :А чаму мы мусім гэта транслітараваць? Калі гэта ўласная назва, гандлёвая марка, і г.д., то звычайна пакідаем у арыгінальным напісанні. Пакуль што не перакананы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:54, 16 чэрвеня 2026 (+03) ::У першую чаргу трэба выправіць кірлат Akademія. ::Далей можна размаўляць пра назву навучальнай установы. На цяперашні момант WSB нібыта ніяк не расшыфроўваецца, проста застаецца як частка назвы гістарычна, таму мне падаецца лагічным транслітараваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:37, 17 чэрвеня 2026 (+03) :::Кірлат выпраўлены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:23, 18 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] == Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03) :Тут усё крыху цяжэй, бо выпадкаў ужывання "Хэгіс", апарача гэтага слоўніку, я не знайшоў, але Хагіс згадваецца [https://prajdzisvet.org/events/845-bielarusy-vinshujuts-bernsa-z-dniom-naradzhennia.html тут], [https://news.by/by/news/kultura/260_let_so_dnya_rozhdeniya_roberta_bernsa_otmetili_v_minske тут], [https://www.svaboda.org/a/28331935.html тут], [https://nashaniva.com/322748 тут], [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2012-06.pdf тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:45, 29 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згаджуся наконт няслушнасці тэрміна "Сінавіяльны сустаў", бо гэта масла масленае. [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_290 Тут] у БелЭн "сустаў" падаецца як галоўная назва артыкула, разам з "сінавіяльнае злучэнне", "сучляненне", "дыартроз". Таму {{Перайменаваць}}. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:25, 23 мая 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) : Ёсць крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 25 мая 2026 (+03) :У БелЭн замацавана форма "[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 Бельск-Падляскі]", таму, лічу, што трэба ўніфікаваць да дадзенага варыянту. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:59, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: БелЭн крыніца аўтарытэтная, але не адзіная. Уніфікацыя ў БелВікі здзяйсняецца паводле іншых прынцыпаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Слушна. З тых крыніц, што я знайшоў сітуацыя выглядае наступнай: ::: Бельск-Падляскі — [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 БелЭн], [https://verbum.by/pbs/bielsk-podlaski Польска-беларускі слоўнік], [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/165776/4/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%82%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%2037.pdf Беларусіка = Albaruthenika], [https://slounik.org/146870.html Беларускія рэлігійныя дзеячы (XX ст.). Даведнік], часткова [https://www.svaboda.org/a/29005335.html РС], [https://belsat.eu/84527031/niczos-na-eurovision БС] ::: Бельск-Падляшскі — [https://slounik.org/81455.html Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік,] [https://racyja.com/by/?s=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA РР], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3597088%2C%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D1%83%D0%B5%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%C2%AB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%96%C2%BB ПР], [https://niva.bialystok.pl/issue/2017/08/art_07.htm Ніва.Беласток] ::: Бельск Падляшскі — [https://slounik.org/90495.html Драўляныя цэрквы Беласточчыны,] :::Бельск Падляскі — часткова [https://www.svaboda.org/a/32467265.html РС], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/2980699%2C%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8C-%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%93-%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D0%B7-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D1%88%D1%8B%D1%85-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%88%D0%B0 ПР] :::Калі нешта забыў ці паблытаў — перапрашаю. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:23, 19 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках]] → [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках]] == Гл. [[Размовы пра катэгорыю:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 21:17, 4 верасня 2025 (+03) :{{перайменаваць}}. Гэта не выключэнне а-ля Вашынгтон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:08, 11 верасня 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо не знайшоў крыніц, якія сведчылі б пра нейкае асаблівае напісанне ў гэтым выпадку. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:36, 23 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, відавочна ([[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]]). [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 23:40, 26 мая 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) ::Згодная з такім меркаваннем. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:29, 22 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Значна лепшы варыянт, чым ёсць цяпер, упісваецца ў агульную логіку мовы, маем жа беларускамоўны, польскамоўны і г.д. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:33, 23 мая 2026 (+03) :Не бачу неабходнасці ў татальнай уніфікацыі, таму што можна натыкнуцца на назвы моў, ад якіх мы не здолеем утварыць адназначна правільны беларускі прыметнік. Але хачу звярнуць увагу, што ў апошніх слоўніках ідыш перастаў быць нескланяльным назоўнікам ([https://verbum.by/?q=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 1], [https://slounik.org/search?dict=nazounik&search=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 2]), так што варта пісаць Пісьменнікі на ідышы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:25, 16 чэрвеня 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] 2yeiowwgp83dtr9oz8pg1l3kcb1hx7a 5155968 5155960 2026-06-19T13:07:56Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Ельскі ўніверсітэт → Іельскі ўніверсітэт */ Адказ 5155968 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[Ельскі ўніверсітэт]] → [[Іельскі ўніверсітэт]] == Паводле БелЭн [https://verbum.by/belen/%D0%86%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A%D0%86%20%D0%A3%D0%9D%D0%86%D0%92%D0%95%D0%A0%D0%A1%D0%86%D0%A2%D0%AD%D0%A2 тут]. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:19, 16 чэрвеня 2026 (+03) :Не актуальна, гл. адказ НАН Беларусі: {{ш|НАН-Ё}} [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:13, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]], наконт ''Не актуальна'' — перабор. Таму што [[Вікіпедыя:Кансэнсус#Кансэнсус можа змяняцца]]. І апошнім часам мы такое бачылі. Калі ў Супольнасці ёсць жаданне пераасэнсаваць кансэнсус, то чаму б і не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:34, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Кансэнсус у чым? Адмовіцца ад прызнання, што НАН рэгулюе беларускую мову? [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 16:07, 19 чэрвеня 2026 (+03) == [[Аперацыя «Нептун»]] → [[Высадка ў Нармандыі]] == Больш распаўсюджаная назва. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:24, 11 чэрвеня 2026 (+03) :У БелЭн фігуруе назва [https://verbum.by/belen/%D0%9D%D0%90%D0%A0%D0%9C%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%94%D0%AD%D0%A1%D0%90%D0%9D%D0%A2%D0%9D%D0%90%D0%AF%20%D0%90%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%A6%D0%AB%D0%AF%201944 "Нармандская дэсантная аперацыя 1944"]. Думаю, варта разгледзіць такую назву для артыкула. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:44, 11 чэрвеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Сапраўды больш распаўсюджаная назва. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:31, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, найбольш распаўсюджаная назва ў публікацыях і дыскурсе [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:40, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Цімаці Хант]] → [[Тымаці Хант]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.18-1.djvu_465 тут]. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:33, 27 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, згодны [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:14, 27 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:47, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03) :Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна БелЭн, толькі Эрнэст [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:42, 11 чэрвеня 2026 (+03) == [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] == Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} нямецкія e мы нідзе асабліва праз э не перадаем, не бачу неабходнасці рабіць тое ж з прозвішчам, якое вядомае пры пасродніцтве рускай мовы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:30, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Акадэмія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] == [[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03) :І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03) :А чаму мы мусім гэта транслітараваць? Калі гэта ўласная назва, гандлёвая марка, і г.д., то звычайна пакідаем у арыгінальным напісанні. Пакуль што не перакананы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:54, 16 чэрвеня 2026 (+03) ::У першую чаргу трэба выправіць кірлат Akademія. ::Далей можна размаўляць пра назву навучальнай установы. На цяперашні момант WSB нібыта ніяк не расшыфроўваецца, проста застаецца як частка назвы гістарычна, таму мне падаецца лагічным транслітараваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:37, 17 чэрвеня 2026 (+03) :::Кірлат выпраўлены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:23, 18 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] == Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03) :Тут усё крыху цяжэй, бо выпадкаў ужывання "Хэгіс", апарача гэтага слоўніку, я не знайшоў, але Хагіс згадваецца [https://prajdzisvet.org/events/845-bielarusy-vinshujuts-bernsa-z-dniom-naradzhennia.html тут], [https://news.by/by/news/kultura/260_let_so_dnya_rozhdeniya_roberta_bernsa_otmetili_v_minske тут], [https://www.svaboda.org/a/28331935.html тут], [https://nashaniva.com/322748 тут], [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2012-06.pdf тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:45, 29 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згаджуся наконт няслушнасці тэрміна "Сінавіяльны сустаў", бо гэта масла масленае. [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_290 Тут] у БелЭн "сустаў" падаецца як галоўная назва артыкула, разам з "сінавіяльнае злучэнне", "сучляненне", "дыартроз". Таму {{Перайменаваць}}. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:25, 23 мая 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) : Ёсць крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 25 мая 2026 (+03) :У БелЭн замацавана форма "[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 Бельск-Падляскі]", таму, лічу, што трэба ўніфікаваць да дадзенага варыянту. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:59, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: БелЭн крыніца аўтарытэтная, але не адзіная. Уніфікацыя ў БелВікі здзяйсняецца паводле іншых прынцыпаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Слушна. З тых крыніц, што я знайшоў сітуацыя выглядае наступнай: ::: Бельск-Падляскі — [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 БелЭн], [https://verbum.by/pbs/bielsk-podlaski Польска-беларускі слоўнік], [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/165776/4/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%82%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%2037.pdf Беларусіка = Albaruthenika], [https://slounik.org/146870.html Беларускія рэлігійныя дзеячы (XX ст.). Даведнік], часткова [https://www.svaboda.org/a/29005335.html РС], [https://belsat.eu/84527031/niczos-na-eurovision БС] ::: Бельск-Падляшскі — [https://slounik.org/81455.html Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік,] [https://racyja.com/by/?s=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA РР], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3597088%2C%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D1%83%D0%B5%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%C2%AB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%96%C2%BB ПР], [https://niva.bialystok.pl/issue/2017/08/art_07.htm Ніва.Беласток] ::: Бельск Падляшскі — [https://slounik.org/90495.html Драўляныя цэрквы Беласточчыны,] :::Бельск Падляскі — часткова [https://www.svaboda.org/a/32467265.html РС], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/2980699%2C%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8C-%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%93-%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D0%B7-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D1%88%D1%8B%D1%85-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%88%D0%B0 ПР] :::Калі нешта забыў ці паблытаў — перапрашаю. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:23, 19 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках]] → [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках]] == Гл. [[Размовы пра катэгорыю:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 21:17, 4 верасня 2025 (+03) :{{перайменаваць}}. Гэта не выключэнне а-ля Вашынгтон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:08, 11 верасня 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо не знайшоў крыніц, якія сведчылі б пра нейкае асаблівае напісанне ў гэтым выпадку. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:36, 23 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, відавочна ([[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]]). [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 23:40, 26 мая 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) ::Згодная з такім меркаваннем. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:29, 22 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Значна лепшы варыянт, чым ёсць цяпер, упісваецца ў агульную логіку мовы, маем жа беларускамоўны, польскамоўны і г.д. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:33, 23 мая 2026 (+03) :Не бачу неабходнасці ў татальнай уніфікацыі, таму што можна натыкнуцца на назвы моў, ад якіх мы не здолеем утварыць адназначна правільны беларускі прыметнік. Але хачу звярнуць увагу, што ў апошніх слоўніках ідыш перастаў быць нескланяльным назоўнікам ([https://verbum.by/?q=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 1], [https://slounik.org/search?dict=nazounik&search=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 2]), так што варта пісаць Пісьменнікі на ідышы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:25, 16 чэрвеня 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] n5024vt3e7tp227oh8l9e3k6x5onaqh 5155985 5155968 2026-06-19T13:45:19Z Ueschar 151377 /* Ельскі ўніверсітэт → Іельскі ўніверсітэт */ Адказ 5155985 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[Ельскі ўніверсітэт]] → [[Іельскі ўніверсітэт]] == Паводле БелЭн [https://verbum.by/belen/%D0%86%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A%D0%86%20%D0%A3%D0%9D%D0%86%D0%92%D0%95%D0%A0%D0%A1%D0%86%D0%A2%D0%AD%D0%A2 тут]. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:19, 16 чэрвеня 2026 (+03) :Не актуальна, гл. адказ НАН Беларусі: {{ш|НАН-Ё}} [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:13, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]], наконт ''Не актуальна'' — перабор. Таму што [[Вікіпедыя:Кансэнсус#Кансэнсус можа змяняцца]]. І апошнім часам мы такое бачылі. Калі ў Супольнасці ёсць жаданне пераасэнсаваць кансэнсус, то чаму б і не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:34, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Кансэнсус у чым? Адмовіцца ад прызнання, што НАН рэгулюе беларускую мову? [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 16:07, 19 чэрвеня 2026 (+03) :Добра, сам выставіў - сам сабе папраўлю. Сапраўды, паводле сучасных правіл будзе Ельскі. [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/158294/1/ivchenkov%20block%20Z.pdf тут] Першапачаткова думаў, што яно падпадае пад тую ж катэгорыю, што і Іерусалім, іена і г.п. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:45, 19 чэрвеня 2026 (+03) == [[Аперацыя «Нептун»]] → [[Высадка ў Нармандыі]] == Больш распаўсюджаная назва. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:24, 11 чэрвеня 2026 (+03) :У БелЭн фігуруе назва [https://verbum.by/belen/%D0%9D%D0%90%D0%A0%D0%9C%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%94%D0%AD%D0%A1%D0%90%D0%9D%D0%A2%D0%9D%D0%90%D0%AF%20%D0%90%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%A6%D0%AB%D0%AF%201944 "Нармандская дэсантная аперацыя 1944"]. Думаю, варта разгледзіць такую назву для артыкула. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:44, 11 чэрвеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Сапраўды больш распаўсюджаная назва. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:31, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, найбольш распаўсюджаная назва ў публікацыях і дыскурсе [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:40, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Цімаці Хант]] → [[Тымаці Хант]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.18-1.djvu_465 тут]. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:33, 27 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, згодны [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:14, 27 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:47, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03) :Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна БелЭн, толькі Эрнэст [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:42, 11 чэрвеня 2026 (+03) == [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] == Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} нямецкія e мы нідзе асабліва праз э не перадаем, не бачу неабходнасці рабіць тое ж з прозвішчам, якое вядомае пры пасродніцтве рускай мовы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:30, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Акадэмія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] == [[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03) :І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03) :А чаму мы мусім гэта транслітараваць? Калі гэта ўласная назва, гандлёвая марка, і г.д., то звычайна пакідаем у арыгінальным напісанні. Пакуль што не перакананы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:54, 16 чэрвеня 2026 (+03) ::У першую чаргу трэба выправіць кірлат Akademія. ::Далей можна размаўляць пра назву навучальнай установы. На цяперашні момант WSB нібыта ніяк не расшыфроўваецца, проста застаецца як частка назвы гістарычна, таму мне падаецца лагічным транслітараваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:37, 17 чэрвеня 2026 (+03) :::Кірлат выпраўлены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:23, 18 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] == Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03) :Тут усё крыху цяжэй, бо выпадкаў ужывання "Хэгіс", апарача гэтага слоўніку, я не знайшоў, але Хагіс згадваецца [https://prajdzisvet.org/events/845-bielarusy-vinshujuts-bernsa-z-dniom-naradzhennia.html тут], [https://news.by/by/news/kultura/260_let_so_dnya_rozhdeniya_roberta_bernsa_otmetili_v_minske тут], [https://www.svaboda.org/a/28331935.html тут], [https://nashaniva.com/322748 тут], [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2012-06.pdf тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:45, 29 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згаджуся наконт няслушнасці тэрміна "Сінавіяльны сустаў", бо гэта масла масленае. [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_290 Тут] у БелЭн "сустаў" падаецца як галоўная назва артыкула, разам з "сінавіяльнае злучэнне", "сучляненне", "дыартроз". Таму {{Перайменаваць}}. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:25, 23 мая 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) : Ёсць крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 25 мая 2026 (+03) :У БелЭн замацавана форма "[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 Бельск-Падляскі]", таму, лічу, што трэба ўніфікаваць да дадзенага варыянту. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:59, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: БелЭн крыніца аўтарытэтная, але не адзіная. Уніфікацыя ў БелВікі здзяйсняецца паводле іншых прынцыпаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Слушна. З тых крыніц, што я знайшоў сітуацыя выглядае наступнай: ::: Бельск-Падляскі — [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 БелЭн], [https://verbum.by/pbs/bielsk-podlaski Польска-беларускі слоўнік], [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/165776/4/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%82%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%2037.pdf Беларусіка = Albaruthenika], [https://slounik.org/146870.html Беларускія рэлігійныя дзеячы (XX ст.). Даведнік], часткова [https://www.svaboda.org/a/29005335.html РС], [https://belsat.eu/84527031/niczos-na-eurovision БС] ::: Бельск-Падляшскі — [https://slounik.org/81455.html Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік,] [https://racyja.com/by/?s=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA РР], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3597088%2C%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D1%83%D0%B5%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%C2%AB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%96%C2%BB ПР], [https://niva.bialystok.pl/issue/2017/08/art_07.htm Ніва.Беласток] ::: Бельск Падляшскі — [https://slounik.org/90495.html Драўляныя цэрквы Беласточчыны,] :::Бельск Падляскі — часткова [https://www.svaboda.org/a/32467265.html РС], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/2980699%2C%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8C-%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%93-%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D0%B7-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D1%88%D1%8B%D1%85-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%88%D0%B0 ПР] :::Калі нешта забыў ці паблытаў — перапрашаю. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:23, 19 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках]] → [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках]] == Гл. [[Размовы пра катэгорыю:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 21:17, 4 верасня 2025 (+03) :{{перайменаваць}}. Гэта не выключэнне а-ля Вашынгтон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:08, 11 верасня 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо не знайшоў крыніц, якія сведчылі б пра нейкае асаблівае напісанне ў гэтым выпадку. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:36, 23 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, відавочна ([[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]]). [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 23:40, 26 мая 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) ::Згодная з такім меркаваннем. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:29, 22 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Значна лепшы варыянт, чым ёсць цяпер, упісваецца ў агульную логіку мовы, маем жа беларускамоўны, польскамоўны і г.д. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:33, 23 мая 2026 (+03) :Не бачу неабходнасці ў татальнай уніфікацыі, таму што можна натыкнуцца на назвы моў, ад якіх мы не здолеем утварыць адназначна правільны беларускі прыметнік. Але хачу звярнуць увагу, што ў апошніх слоўніках ідыш перастаў быць нескланяльным назоўнікам ([https://verbum.by/?q=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 1], [https://slounik.org/search?dict=nazounik&search=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 2]), так што варта пісаць Пісьменнікі на ідышы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:25, 16 чэрвеня 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] ncfub51qkhgh6d10dud8hkvyoi6ebr2 5155986 5155985 2026-06-19T13:45:47Z Ueschar 151377 5155986 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[Ельскі ўніверсітэт]] → [[Іельскі ўніверсітэт]] == Паводле БелЭн [https://verbum.by/belen/%D0%86%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A%D0%86%20%D0%A3%D0%9D%D0%86%D0%92%D0%95%D0%A0%D0%A1%D0%86%D0%A2%D0%AD%D0%A2 тут]. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:19, 16 чэрвеня 2026 (+03) :Не актуальна, гл. адказ НАН Беларусі: {{ш|НАН-Ё}} [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:13, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]], наконт ''Не актуальна'' — перабор. Таму што [[Вікіпедыя:Кансэнсус#Кансэнсус можа змяняцца]]. І апошнім часам мы такое бачылі. Калі ў Супольнасці ёсць жаданне пераасэнсаваць кансэнсус, то чаму б і не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:34, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Кансэнсус у чым? Адмовіцца ад прызнання, што НАН рэгулюе беларускую мову? [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 16:07, 19 чэрвеня 2026 (+03) :Добра, сам выставіў - сам сябе папраўлю. Сапраўды, паводле сучасных правіл будзе Ельскі. [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/158294/1/ivchenkov%20block%20Z.pdf тут] Першапачаткова думаў, што яно падпадае пад тую ж катэгорыю, што і Іерусалім, іена і г.п. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:45, 19 чэрвеня 2026 (+03) == [[Аперацыя «Нептун»]] → [[Высадка ў Нармандыі]] == Больш распаўсюджаная назва. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:24, 11 чэрвеня 2026 (+03) :У БелЭн фігуруе назва [https://verbum.by/belen/%D0%9D%D0%90%D0%A0%D0%9C%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%94%D0%AD%D0%A1%D0%90%D0%9D%D0%A2%D0%9D%D0%90%D0%AF%20%D0%90%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%A6%D0%AB%D0%AF%201944 "Нармандская дэсантная аперацыя 1944"]. Думаю, варта разгледзіць такую назву для артыкула. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:44, 11 чэрвеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Сапраўды больш распаўсюджаная назва. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:31, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, найбольш распаўсюджаная назва ў публікацыях і дыскурсе [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:40, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Цімаці Хант]] → [[Тымаці Хант]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.18-1.djvu_465 тут]. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:33, 27 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, згодны [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:14, 27 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:47, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03) :Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна БелЭн, толькі Эрнэст [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:42, 11 чэрвеня 2026 (+03) == [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] == Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} нямецкія e мы нідзе асабліва праз э не перадаем, не бачу неабходнасці рабіць тое ж з прозвішчам, якое вядомае пры пасродніцтве рускай мовы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:30, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Акадэмія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] == [[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03) :І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03) :А чаму мы мусім гэта транслітараваць? Калі гэта ўласная назва, гандлёвая марка, і г.д., то звычайна пакідаем у арыгінальным напісанні. Пакуль што не перакананы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:54, 16 чэрвеня 2026 (+03) ::У першую чаргу трэба выправіць кірлат Akademія. ::Далей можна размаўляць пра назву навучальнай установы. На цяперашні момант WSB нібыта ніяк не расшыфроўваецца, проста застаецца як частка назвы гістарычна, таму мне падаецца лагічным транслітараваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:37, 17 чэрвеня 2026 (+03) :::Кірлат выпраўлены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:23, 18 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] == Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03) :Тут усё крыху цяжэй, бо выпадкаў ужывання "Хэгіс", апарача гэтага слоўніку, я не знайшоў, але Хагіс згадваецца [https://prajdzisvet.org/events/845-bielarusy-vinshujuts-bernsa-z-dniom-naradzhennia.html тут], [https://news.by/by/news/kultura/260_let_so_dnya_rozhdeniya_roberta_bernsa_otmetili_v_minske тут], [https://www.svaboda.org/a/28331935.html тут], [https://nashaniva.com/322748 тут], [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2012-06.pdf тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:45, 29 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згаджуся наконт няслушнасці тэрміна "Сінавіяльны сустаў", бо гэта масла масленае. [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_290 Тут] у БелЭн "сустаў" падаецца як галоўная назва артыкула, разам з "сінавіяльнае злучэнне", "сучляненне", "дыартроз". Таму {{Перайменаваць}}. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:25, 23 мая 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) : Ёсць крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 25 мая 2026 (+03) :У БелЭн замацавана форма "[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 Бельск-Падляскі]", таму, лічу, што трэба ўніфікаваць да дадзенага варыянту. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:59, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: БелЭн крыніца аўтарытэтная, але не адзіная. Уніфікацыя ў БелВікі здзяйсняецца паводле іншых прынцыпаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Слушна. З тых крыніц, што я знайшоў сітуацыя выглядае наступнай: ::: Бельск-Падляскі — [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 БелЭн], [https://verbum.by/pbs/bielsk-podlaski Польска-беларускі слоўнік], [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/165776/4/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%82%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%2037.pdf Беларусіка = Albaruthenika], [https://slounik.org/146870.html Беларускія рэлігійныя дзеячы (XX ст.). Даведнік], часткова [https://www.svaboda.org/a/29005335.html РС], [https://belsat.eu/84527031/niczos-na-eurovision БС] ::: Бельск-Падляшскі — [https://slounik.org/81455.html Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік,] [https://racyja.com/by/?s=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA РР], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3597088%2C%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D1%83%D0%B5%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%C2%AB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%96%C2%BB ПР], [https://niva.bialystok.pl/issue/2017/08/art_07.htm Ніва.Беласток] ::: Бельск Падляшскі — [https://slounik.org/90495.html Драўляныя цэрквы Беласточчыны,] :::Бельск Падляскі — часткова [https://www.svaboda.org/a/32467265.html РС], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/2980699%2C%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8C-%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%93-%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D0%B7-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D1%88%D1%8B%D1%85-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%88%D0%B0 ПР] :::Калі нешта забыў ці паблытаў — перапрашаю. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:23, 19 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках]] → [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках]] == Гл. [[Размовы пра катэгорыю:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 21:17, 4 верасня 2025 (+03) :{{перайменаваць}}. Гэта не выключэнне а-ля Вашынгтон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:08, 11 верасня 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо не знайшоў крыніц, якія сведчылі б пра нейкае асаблівае напісанне ў гэтым выпадку. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:36, 23 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, відавочна ([[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]]). [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 23:40, 26 мая 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) ::Згодная з такім меркаваннем. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:29, 22 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Значна лепшы варыянт, чым ёсць цяпер, упісваецца ў агульную логіку мовы, маем жа беларускамоўны, польскамоўны і г.д. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:33, 23 мая 2026 (+03) :Не бачу неабходнасці ў татальнай уніфікацыі, таму што можна натыкнуцца на назвы моў, ад якіх мы не здолеем утварыць адназначна правільны беларускі прыметнік. Але хачу звярнуць увагу, што ў апошніх слоўніках ідыш перастаў быць нескланяльным назоўнікам ([https://verbum.by/?q=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 1], [https://slounik.org/search?dict=nazounik&search=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 2]), так што варта пісаць Пісьменнікі на ідышы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:25, 16 чэрвеня 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] omgp13zmrkhf5675dtq8m7o8f0n2hjq 5156026 5155986 2026-06-19T15:26:37Z JerzyKundrat 174 /* Ельскі ўніверсітэт → Іельскі ўніверсітэт */ адказ 5156026 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[Ельскі ўніверсітэт]] → [[Іельскі ўніверсітэт]] == Паводле БелЭн [https://verbum.by/belen/%D0%86%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A%D0%86%20%D0%A3%D0%9D%D0%86%D0%92%D0%95%D0%A0%D0%A1%D0%86%D0%A2%D0%AD%D0%A2 тут]. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:19, 16 чэрвеня 2026 (+03) :Не актуальна, гл. адказ НАН Беларусі: {{ш|НАН-Ё}} [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:13, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]], наконт ''Не актуальна'' — перабор. Таму што [[Вікіпедыя:Кансэнсус#Кансэнсус можа змяняцца]]. І апошнім часам мы такое бачылі. Калі ў Супольнасці ёсць жаданне пераасэнсаваць кансэнсус, то чаму б і не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:34, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Кансэнсус у чым? Адмовіцца ад прызнання, што НАН рэгулюе беларускую мову? [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 16:07, 19 чэрвеня 2026 (+03) :::: [[Вікіпедыя:Кансэнсус]] пры рэдагаванні артыкулаў звычайна дасягаецца натуральным шляхам — пасля таго як адзін з удзельнікаў уносіць праўку ці дадатак на якой-небудзь са старонак Вікіпедыі, усе, хто ўбачаць гэту змену, могуць на яе адрэагаваць, змяніўшы ці адмяніўшы яе, або пакінуць яе ў сіле. НАН у такім разе тут ні пры чым, маеш рацыю [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:26, 19 чэрвеня 2026 (+03) :Добра, сам выставіў - сам сябе папраўлю. Сапраўды, паводле сучасных правіл будзе Ельскі. [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/158294/1/ivchenkov%20block%20Z.pdf тут] Першапачаткова думаў, што яно падпадае пад тую ж катэгорыю, што і Іерусалім, іена і г.п. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:45, 19 чэрвеня 2026 (+03) == [[Аперацыя «Нептун»]] → [[Высадка ў Нармандыі]] == Больш распаўсюджаная назва. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:24, 11 чэрвеня 2026 (+03) :У БелЭн фігуруе назва [https://verbum.by/belen/%D0%9D%D0%90%D0%A0%D0%9C%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%94%D0%AD%D0%A1%D0%90%D0%9D%D0%A2%D0%9D%D0%90%D0%AF%20%D0%90%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%A6%D0%AB%D0%AF%201944 "Нармандская дэсантная аперацыя 1944"]. Думаю, варта разгледзіць такую назву для артыкула. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:44, 11 чэрвеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Сапраўды больш распаўсюджаная назва. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:31, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, найбольш распаўсюджаная назва ў публікацыях і дыскурсе [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:40, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Цімаці Хант]] → [[Тымаці Хант]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.18-1.djvu_465 тут]. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:33, 27 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, згодны [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:14, 27 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:47, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03) :Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна БелЭн, толькі Эрнэст [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:42, 11 чэрвеня 2026 (+03) == [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] == Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} нямецкія e мы нідзе асабліва праз э не перадаем, не бачу неабходнасці рабіць тое ж з прозвішчам, якое вядомае пры пасродніцтве рускай мовы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:30, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Акадэмія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] == [[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03) :І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03) :А чаму мы мусім гэта транслітараваць? Калі гэта ўласная назва, гандлёвая марка, і г.д., то звычайна пакідаем у арыгінальным напісанні. Пакуль што не перакананы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:54, 16 чэрвеня 2026 (+03) ::У першую чаргу трэба выправіць кірлат Akademія. ::Далей можна размаўляць пра назву навучальнай установы. На цяперашні момант WSB нібыта ніяк не расшыфроўваецца, проста застаецца як частка назвы гістарычна, таму мне падаецца лагічным транслітараваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:37, 17 чэрвеня 2026 (+03) :::Кірлат выпраўлены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:23, 18 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] == Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03) :Тут усё крыху цяжэй, бо выпадкаў ужывання "Хэгіс", апарача гэтага слоўніку, я не знайшоў, але Хагіс згадваецца [https://prajdzisvet.org/events/845-bielarusy-vinshujuts-bernsa-z-dniom-naradzhennia.html тут], [https://news.by/by/news/kultura/260_let_so_dnya_rozhdeniya_roberta_bernsa_otmetili_v_minske тут], [https://www.svaboda.org/a/28331935.html тут], [https://nashaniva.com/322748 тут], [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2012-06.pdf тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:45, 29 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згаджуся наконт няслушнасці тэрміна "Сінавіяльны сустаў", бо гэта масла масленае. [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_290 Тут] у БелЭн "сустаў" падаецца як галоўная назва артыкула, разам з "сінавіяльнае злучэнне", "сучляненне", "дыартроз". Таму {{Перайменаваць}}. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:25, 23 мая 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) : Ёсць крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 25 мая 2026 (+03) :У БелЭн замацавана форма "[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 Бельск-Падляскі]", таму, лічу, што трэба ўніфікаваць да дадзенага варыянту. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:59, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: БелЭн крыніца аўтарытэтная, але не адзіная. Уніфікацыя ў БелВікі здзяйсняецца паводле іншых прынцыпаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Слушна. З тых крыніц, што я знайшоў сітуацыя выглядае наступнай: ::: Бельск-Падляскі — [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 БелЭн], [https://verbum.by/pbs/bielsk-podlaski Польска-беларускі слоўнік], [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/165776/4/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%82%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%2037.pdf Беларусіка = Albaruthenika], [https://slounik.org/146870.html Беларускія рэлігійныя дзеячы (XX ст.). Даведнік], часткова [https://www.svaboda.org/a/29005335.html РС], [https://belsat.eu/84527031/niczos-na-eurovision БС] ::: Бельск-Падляшскі — [https://slounik.org/81455.html Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік,] [https://racyja.com/by/?s=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA РР], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3597088%2C%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D1%83%D0%B5%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%C2%AB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%96%C2%BB ПР], [https://niva.bialystok.pl/issue/2017/08/art_07.htm Ніва.Беласток] ::: Бельск Падляшскі — [https://slounik.org/90495.html Драўляныя цэрквы Беласточчыны,] :::Бельск Падляскі — часткова [https://www.svaboda.org/a/32467265.html РС], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/2980699%2C%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8C-%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%93-%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D0%B7-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D1%88%D1%8B%D1%85-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%88%D0%B0 ПР] :::Калі нешта забыў ці паблытаў — перапрашаю. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:23, 19 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках]] → [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках]] == Гл. [[Размовы пра катэгорыю:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 21:17, 4 верасня 2025 (+03) :{{перайменаваць}}. Гэта не выключэнне а-ля Вашынгтон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:08, 11 верасня 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо не знайшоў крыніц, якія сведчылі б пра нейкае асаблівае напісанне ў гэтым выпадку. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:36, 23 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, відавочна ([[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]]). [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 23:40, 26 мая 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) ::Згодная з такім меркаваннем. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:29, 22 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Значна лепшы варыянт, чым ёсць цяпер, упісваецца ў агульную логіку мовы, маем жа беларускамоўны, польскамоўны і г.д. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:33, 23 мая 2026 (+03) :Не бачу неабходнасці ў татальнай уніфікацыі, таму што можна натыкнуцца на назвы моў, ад якіх мы не здолеем утварыць адназначна правільны беларускі прыметнік. Але хачу звярнуць увагу, што ў апошніх слоўніках ідыш перастаў быць нескланяльным назоўнікам ([https://verbum.by/?q=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 1], [https://slounik.org/search?dict=nazounik&search=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 2]), так што варта пісаць Пісьменнікі на ідышы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:25, 16 чэрвеня 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] 5ljhaqw4embm3zx5lldn77su7zloy8p Арсіта 0 133428 5156192 4410579 2026-06-20T02:28:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156192 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Камуна |беларуская назва = Арсіта |арыгінальная назва = Arsita |падпарадкаванне = |краіна = Італія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = N|lat_deg = 42|lat_min = 30|lat_sec =8 |lon_dir = E|lon_deg = 13|lon_min = 47|lon_sec =4 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндэксКарта = |памер карты краіны = 280 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Адміністрацыйны падзел Італіі{{!}}Рэгіён |рэгіён = Абруца |рэгіён у табліцы = |від раёна = правінцыя |раён = правінцыя Тэрама{{!}}Тэрама |раён у табліцы = |від абшчыны = |абшчына = |абшчына ў табліцы = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 34 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 470 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 961 |год перапісу = 2008 |шчыльнасць = 28 |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +1 |DST = ёсць |тэлефонны код = 0861 |паштовы індэкс = 64031 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = Код ISTAT |лічбавы ідэнтыфікатар = 067003 |катэгорыя ў Commons = Arsita |сайт = http://tecuting.it/c067003/hh/index.php?x=531b00e6d174e2ee671ce79717302940&jvs=1 |мова сайта = it |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = Мэр камуны |add1 = Pierino Ridolfi |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Арсіта''' ({{lang-it|Arsita}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[Абруца]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[Тэрама (правінцыя)|Тэрама]]. Насельніцтва складае 961 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 28 чал./км². Займае плошчу 34 км². Паштовы індэкс — 64031. Тэлефонны код — 0861. Заступнікам населенага пункта лічыцца святы San Nicola da Tolentino. == Дэмаграфія == Дынаміка насельніцтва: <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:455 height:373 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:2500 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1861 text:1861 bar:1871 text:1871 bar:1881 text:1881 bar:1901 text:1901 bar:1911 text:1911 bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1951 text:1951 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1861 from:0 till:1509 bar:1871 from:0 till:1708 bar:1881 from:0 till:1750 bar:1901 from:0 till:2049 bar:1911 from:0 till:2135 bar:1921 from:0 till:2118 bar:1931 from:0 till:2123 bar:1936 from:0 till:2380 bar:1951 from:0 till:2318 bar:1961 from:0 till:1979 bar:1971 from:0 till:1596 bar:1981 from:0 till:1284 bar:1991 from:0 till:1061 bar:2001 from:0 till:969 PlotData= bar:1861 at: 1509 fontsize:S text:1.509 shift:(-8,5) bar:1871 at: 1708 fontsize:S text:1.708 shift:(-10,5) bar:1881 at: 1750 fontsize:S text:1.750 shift:(-10,5) bar:1901 at: 2049 fontsize:S text:2.049 shift:(-10,5) bar:1911 at: 2135 fontsize:S text:2.135 shift:(-10,5) bar:1921 at: 2118 fontsize:S text:2.118 shift:(-10,5) bar:1931 at: 2123 fontsize:S text:2.123 shift:(-10,5) bar:1936 at: 2380 fontsize:S text:2.380 shift:(-10,5) bar:1951 at: 2318 fontsize:S text:2.318 shift:(-10,5) bar:1961 at: 1979 fontsize:S text:1.979 shift:(-10,5) bar:1971 at: 1596 fontsize:S text:1.596 shift:(-10,5) bar:1981 at: 1284 fontsize:S text:1.284 shift:(-10,5) bar:1991 at: 1061 fontsize:S text:1.061 shift:(-10,5) bar:2001 at: 969 fontsize:S text:969 shift:(-10,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:Па даных ISTAT </timeline> == Спасылкі == *[http://tecuting.it/c067003/hh/index.php?x=531b00e6d174e2ee671ce79717302940&jvs=1 Афіцыйны сайт населенага пункта {{ref-it}}] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304121053/http://tecuting.it/c067003/hh/index.php?x=531b00e6d174e2ee671ce79717302940&jvs=1 |date=4 сакавіка 2016 }} {{правінцыя Тэрама}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Тэрама]] 5o544px6fknmltwlthz0n1ijmw0mnup Diff 0 135767 5156282 4466245 2026-06-20T08:02:41Z DzBar 156353 шаблон 5156282 wikitext text/x-wiki {{lowercase | title = diff}}{{Картка:Праграма | першы выпуск = 1974 }} '''<tt> diff </tt>''' — [[утыліта]] для параўнання файлаў, якая выводзіць розніцу паміж двума файламі. Гэтая праграма парадкова выводзіць адрозненні паміж файламі (для [[Тэкставы файл|тэкставых файлаў]]). Сучасныя рэалізацыі могуць параўноўваць таксама бінарныя файлы. Вынік працы падобных утыліт параўнання файлаў часта называецца «diff», таксама распаўсюджана назва «patch», таму што выніковы файл розніцы можна выкарыстаць з праграмай <tt>patch</tt>. Пры наяўнасці розных версій аднаго файла ўтыліта <tt>diff</tt> дазваляе адсачыць змены ў навейшай версіі адносна папярэдняй. == Гісторыя == Утыліта diff была распрацавана ў пачатку 1970-х гадоў для аперацыйнай сістэмы [[Unix]], якая была плёнам працы [[AT & T]] [[Bell Labs]], у Мюрэй Хіл (Нью-Джэрсі). Канчатковая версія, якая распаўсюджваецца з 5й Версіяй Unix у 1974, цалкам была напісана Дугласам Макілроем. == Алгарытм == Праца diff заснавана на знаходжанні [[Найбольшая агульная падпаслядоўнасць | найбольшай агульнай падпаслядоўнасці]] ({{lang-en | longest common subsequence}}, праблема LCS). Напрыклад, у вас ёсць дзве паслядоўнасці элементаў: a b c d f g h j q z a b c d e f g i j k r x y z і вы хочаце знайсці найбольш доўгую паслядоўнасць элементаў, якая прадстаўлена ў абедзвюх паслядоўнасцях ў аднолькавым парадку. Гэта азначае, што вы хочаце знайсці новую паслядоўнасць, якая можа быць атрымана з першай паслядоўнасці выдаленнем некаторых элементаў або з другой паслядоўнасці выдаленнем іншых элементаў. У дадзеным выпадку такой паслядоўнасцю будзе a b c d f g j z Пасля атрымання найбольшай агульнай паслядоўнасці застаецца толькі невялікі крок, каб атрымаць падобны на diff вывад: e h i k q r x y + — + + — + + + == Ужыванне == diff выклікаецца з каманднага радка з імёнамі двух файлаў у якасці аргументаў: <tt> diff '' original'' ''new'' </tt>. Вынік каманды ўяўляе сабой змены, якія трэба зрабіць у зыходным файле original, каб атрымаць новы файл new. Калі'' original '' і ''new'' — дырэкторыі, то diff аўтаматычна будзе прыменена да кожнага файла, які існуе ў абедзвюх дырэкторыях. Ва ўсіх прыкладах ў гэтым артыкуле выкарыстоўваюцца наступныя два файлы,'' original'' і'' new'': {{Multicol}} ''original'': This part of the document has stayed the same from version to version. It shouldn’t be shown if it doesn’t change. Otherwise, that would not be helping to compress the size of the changes. This paragraph contains text that is outdated. It will be deleted in the near future. It is important to spell check this dokument. On the other hand, a misspelled word isn’t the end of the world. Nothing in the rest of this paragraph needs to be changed. Things can be added after it. {{Multicol-break}} ''new'': This is an important notice! It should therefore be located at the beginning of this document! This part of the document has stayed the same from version to version. It shouldn’t be shown if it doesn’t change. Otherwise, that would not be helping to compress anything. It is important to spell check this document. On the other hand, a misspelled word isn’t the end of the world. Nothing in the rest of this paragraph needs to be changed. Things can be added after it. This paragraph contains important new additions to this document. {{Multicol-end}} Каманда <tt> diff original new </tt> стварае наступны'' нармальны diff-вынік'': 0a1,6 > This is an important > notice! It should > therefore be located at > the beginning of this > document! > 8,14c14 < compress the size of the < changes. < < This paragraph contains < text that is outdated. < It will be deleted in the < near future. --- > compress anything. 17c17 < check this dokument. On --- > check this document. On 24a25,28 > > This paragraph contains > important new additions > to this document. У гэтым традыцыйным фармаце вываду '''a''' азначае '' дабаўлена'' (ад {{lang-en | add}}),'''d''' — '' выдалена'' (ад {{lang-en | delete}}),'''c''' — '' зменена'' (ад {{lang-en | change}}). Перад літарамі a, d або c стаяць нумары радкоў зыходнага файла, пасля іх — нумары радкоў канчатковага файла. Перад кожным радком, які быў дабаўлены, выдалены або зменены, стаяць вуглавыя дужкі. Перадвызначана, агульныя для зыходнага і канчатковага файлаў нумары радкоў не паказваюцца. Радкі, якія былі перамешчаны, паказваюцца як дабаўленыя на сваім новым месцы і выдаленыя са свайго папярэдняга размяшчэння.<ref>{{cite book|title=[http://www.gnu.org/software/diffutils/manual/ Comparing and Merging Files with GNU Diff and Patch]|author=David MacKenzie, Paul Eggert, and Richard Stallman|id=ISBN 0-9541617-5-0|publisher=|year=1997}}</ref> == Варыянты == Большасць рэалізацый diff застаюцца вонкава нязменнымі з 1975 года. Мадыфікацыі ўключаюць у сябе паляпшэнні асноўнага алгарытму, даданне новых ключоў каманды, новыя фарматы вываду. Базавы [[алгарытм]] выкладзен у кнігах'' An O (ND) Difference Algorithm and its Variations'' Юджына В. Майерса,<ref>{{cite journal|author=E. Myers|title=[http://citeseer.ist.psu.edu/myers86ond.html An O(ND) Difference Algorithm and Its Variations]|journal=Algorithmica|volume=1|issue=2|year=1986|pages=251–266}}</ref> і ў ''A File Comparison Program'' Вэбба Міллера ды Майерса.<ref>{{cite journal|author=Webb Miller and Eugene W. Myers|title=A File Comparison Program|journal=Software — Practice and Experience|volume=15|issue=11|year=1985|pages=1025–1040}}</ref> Алгарытм быў незалежна адкрыт і апісан ў ''Algorithms for Approximate String Matching'' Е. Укканенам<ref>{{cite journal|author=E. Ukkonen|title=Algorithms for Approximate String Matching|volume=64|journal=Information and Control|year=1985|pages=100–118}}</ref> Першыя версіі праграмы diff былі распрацаваны для параўнання радкоў тэкставых файлаў, у якіх у якасці раздзяляльніка радкоў выкарыстоўваецца сімвал [[ASCII | новага радка]]. У 1980-х, падтрымка бінарных файлаў прывяла да змен у алгарытме работы і рэалізацыі праграмы. === Кантэкстны фармат === У [[BSD]] версіі 2.8 (выпушчанай у ліпені 1981 года) з’явіўся ''кантэкстны фармат'' (<tt>-c </tt>). У кантэкстным фармаце змененыя радкі паказваюцца разам з незакранутымі радкамі да і пасля змененага фрагмента. Устаўка любой колькасці незакранутых радкоў падае ''кантэкст'' для патча. '' Кантэкст'', які складаецца з незакранутых радкоў, служыць спасылкай для вызначэння становішча змененага фрагмента ў мэтавым файле, нават калі нумары змененых радкоў у зыходным і мэтавым файлах не супадаюць. Вынік каманды <tt>diff -c original new</tt>: <syntaxhighlight lang="diff"> *** /path/to/original ''timestamp'' --- /path/to/new ''timestamp'' *************** *** 1,3 **** --- 1,9 ---- + This is an important + notice! It should + therefore be located at + the beginning of this + document! + This part of the document has stayed the same from version to *************** *** 5,20 **** be shown if it doesn’t change. Otherwise, that would not be helping to ! compress the size of the ! changes. ! ! This paragraph contains ! text that is outdated. ! It will be deleted in the ! near future. It is important to spell ! check this dokument. On the other hand, a misspelled word isn’t the end of the world. --- 11,20 ---- be shown if it doesn’t change. Otherwise, that would not be helping to ! compress anything. It is important to spell ! check this document. On the other hand, a misspelled word isn’t the end of the world. *************** *** 22,24 **** --- 22,28 ---- this paragraph needs to be changed. Things can be added after it. + + This paragraph contains + important new additions + to this document. </syntaxhighlight> == Гл. таксама== * [[cmp]] * [[comm]] * [[diff3]] * [[Kompare]] * [http://kdiff3.sourceforge.net/ kdiff3] * [[Meld_праграма|Meld]] * [[Microsoft File Compare]] * [[rsync]] * [[tkdiff]] * [[wdiff]] — абгортка для diff для параўнання файлаў па словах * [[WinMerge]] * [[Дэльта-кадаванне]] * [[Найбольшая агульная падпаслядоўнасць]] * [[Адлегласць Левенштэйна]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.gnu.org/software/diffutils/ Пакет GNU diffutils] уключае ў сябе diff. Распаўсюджваецца пад [[GNU General Public License]]. * [http://gnuwin32.sourceforge.net/packages/diffutils.htm diffutils для Win32] — частка [[GnuWin32]] * [http://www.iconv.com/diff.htm Online-інтэрфейс да diff] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070126062430/http://www.iconv.com/diff.htm |date=26 студзеня 2007 }}{{ref-en}} * [http://www.incava.org/projects/java-diff/ java-diff] — Бібліятэка diff, рэалізаваная на [[Java]] * [http://www.mathertel.de/Diff/ Алгарытм diff на C#] — Зыходны код алгарытма diff і яго варыянтаў на [[C Sharp|C#]] {{каманды Unix}} {{Сістэмы кіравання версіямі}} [[Катэгорыя:Утыліты UNIX]] [[Катэгорыя:Праграмы параўнання файлаў]] s3op0c1uu0fysq3vk7zrfb0ep9ufvb9 Арыфметычная прагрэсія 0 137775 5156207 4558809 2026-06-20T05:43:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156207 wikitext text/x-wiki '''Арыфметы{{націск}}чная прагрэ{{націск}}сія''' — паслядоўнасць лікаў {{math|''a''<sub>1</sub>, ''a''<sub>2</sub>, ''a''<sub>3</sub>, ...}}, кожны наступны з якіх атрымліваецца з папярэдняга дадаваннем пастаяннага ліку {{math|''d''}}, які называецца '''ро{{націск}}знасцю''' або '''кро{{націск}}кам''' арыфметычнай прагрэсіі<ref>БЭ ў 18 т. Т. 2.</ref><ref name="МЭ"> {{кніга |аўтар = |загаловак = Матэматычная энцыклапедыя |адказны = Гал. рэд. В.І. Бернік |спасылка = |месца = Мінск |выдавецтва = Тэхналогія |год = 2001 |том = |старонак = |старонкі = |isbn = }} </ref>. Ведаючы першы член арыфметычнай прагрэсіі {{math|''a''<sub>1</sub>}} і яе рознасць {{math|''d''}}, можна паслядоўна знаходзіць астатнія элементы з дапамогай [[зваротны стасунак|зваротнай формулы]] :<math>a_{n+1}=a_n+d, \qquad n = 1,2,3,\dots,</math> якая вынікае з азначэння. Такім чынам, любую арыфметычную прагрэсію можна пада{{націск}}ць у выглядзе :<math>a_1, \quad a_1+d, \quad a_1+2d, \quad \dots.</math> Арыфметычная прагрэсія ёсць [[манатонная паслядоўнасць|'''манатоннай паслядоўнасцю''']]. Пры {{math|''d'' > 0}} яна нарастае, а пры {{math|''d'' < 0}} спадае. Калі {{math|''d'' {{=}} 0}}, паслядоўнасць будзе сталай (г.зн. будзе складацца з аднолькавых членаў). Гэтыя сцверджанні вынікаюць са стасунку {{math|''a''<sub>''n''+1</sub> - ''a''<sub>''n''</sub> {{=}} ''d''}}, справядлівага для членаў арыфметычнай прагрэсіі. == Уласцівасці == === Агульны член арыфметычнай прагрэсіі === Член арыфметычнай прагрэсіі з нумарам {{math|''n''}} можа быть вылічаны па формуле : <math>a_n=a_1+(n-1)d,</math> дзе {{math|''a''<sub>1</sub>}} — першы член прагрэсіі, {{math|''d''}} — яе рознасць. {{Схаваны | Загаловак = Доказ | Фон_загалоўку = #F0F0F0 | Рамка = | Змест = Карыстаючыся роўнасцю <math>a_{n+1}=a_n+d</math> выпісваем паслядоўна некалькі членаў прагрэсіі: :<math>a_2=a_1+d</math> :<math>a_3=a_2+d=a_1+d+d=a_1+2d</math> :<math>a_4=a_3+d=a_1+2d+d=a_1+3d</math> :<math>a_5=a_4+d=a_1+3d+d=a_1+4d</math> Заўважыўшы заканамернасць, выказваем здагадку, што <math>a_n=a_1+(n-1)d</math>. З дапамогай [[Матэматычная індукцыя|матэматычнай індукцыі]] пакажам, што здагадка праўдзіцца для ўсіх [[натуральны лік|натуральных]] {{math|''n''}}: '''Першы крок''' індукцыі <math>(n=1)</math> : <math>a_1=a_1+(1-1)d=a_1</math> - сцверджанне праўдзівае. '''Пераход''' індукцыі: Хай наша сцверджанне праўдзіцца пры <math>n=k</math>, гэта значыць <math>a_k=a_1+(k-1)d</math>. Дакажам справядлівасць сцверджання пры <math>n=k+1</math>: <math>a_{k+1}=a_k+d=a_1+(k-1)d+d=a_1+kd</math> Такім чынам, сцвержанне праўдзіцца і пры <math>n=k+1</math>. Гэта азначае, што <math>a_n=a_1+(n-1)d</math> для ўсіх <math>n \in \mathbb N</math>. }} === Адметная ўласцівасць арыфметычнай прагрэсіі === Паслядоўнасць <math>a_1, a_2, a_3, \ldots</math> ёсць арыфметычнай прагрэсіяй, калі і толькі калі для яе членаў праўдзіцца тоеснасць :<math>a_n=\frac{a_{n-1}+a_{n+1}}2, \qquad n \ge 2.</math> {{Схаваны | Загаловак = Доказ | Фон_загалоўку = #F0F0F0 | Рамка = | Змест = '''Неабходнасць''': Раз паслядоўнасць <math>a_1, a_2, a_3, \ldots</math> ёсць арыфметычнай прагрэсіяй, то для <math>n \ge 2</math> праўдзяцца роўнасці: :<math>a_n=a_{n-1}+d,</math> :<math>a_n=a_{n+1}-d.</math> Складваючы гэтыя роўнасці і падзяліўшы абедзве часткі на 2, атрымоўваем <math>a_n=\frac{a_{n-1}+a_{n+1}}2 .</math> '''Дастатковасць''': Маем, што для кожнага элемента паслядоўнасці, пачынаючы з другога, праўдзіцца <math>a_n=\frac{a_{n-1}+a_{n+1}}2 .</math> Трэба паказаць, што гэта паслядоўнасць ёсць арыфметычнай прагрэсіяй. Прывядзём гэту формулу да выгляду :<math>a_{n+1}-a_n=a_n-a_{n-1}.</math> Відавочна, з апошняй роўнасці непасрэдна вынікае дастатковасць. }} === Сума першых {{math|''n''}} членаў арыфметычнай прагрэсіі === Суму першых <math>n</math> элементаў арыфметычнай прагрэсіі <math>S_n=a_1+a_2+ \ldots + a_n</math> можна вылічыць па формулах :<math>S_n=\frac{a_1+a_n}2 \cdot n, </math> або :<math>S_n=\frac{2a_1+(n-1)d}2 \cdot n, </math> дзе {{math|''a''<sub>1</sub>}} — першы член прагрэсіі, {{math|''a''<sub>''n''</sub>}} — член з нумарам {{math|''n''}}, {{math|''d''}} — рознасць прагрэсіі. {{Схаваны | Загаловак = Доказ | Фон_загалоўку = #F0F0F0 | Рамка = | Змест = Запішам суму двума спосабамі: :<math> \begin{array}{ccccccccccccccc} S_n & = & a_1 & + & a_2 & + & a_3 & + & \ldots & + & a_{n-2} & + & a_{n-1} & + & a_n ,\\ S_n & = & a_n & + & a_{n-1} & + & a_{n-2} & + & \ldots & + & a_3 & + & a_2 & + & a_1 . \end{array} </math> У другім радку тая ж сума, але складнікі ў адваротным парадку. Цяпер складзём абедзве роўнасці, паслядоўна дадаючы ў правай частцы пары складнікаў, якія стаяць на адной вертыкалі: :<math>2S_n=(a_1+a_n)+(a_2+a_{n-1})+(a_3+a_{n-2})+ \ldots +(a_{n-2}+a_3)+(a_{n-1}+a_2)+(a_n+a_1).</math> Пакажам, што ўсе складнікі (усе дужкі) атрыманай сумы роўныя між сабою. У агульным выглядзе гэтыя складнікі можна пада{{націск}}ць як <math>a_i+a_{n-i+1},\ i=1,2,\ldots,n</math>. Скарыстаемся формулай агульнага члена арыфметычнай прагрэсіі: :<math>a_i+a_{n-i+1}=a_1+(i-1)d+a_1+(n-i+1-1)d=2a_1+(n-1)d,\qquad i=1,2,\ldots,n.</math> Атрымалі, што велічыня кожнага са складнікаў не залежыць ад {{math|''i''}} і роўная <math>2a_1+(n-1)d</math>. У прыватнасці, <math>a_1+a_n=2a_1+(n-1)d</math>. А раз такіх складнікаў {{math|''n''}}, то :<math>2S_n=(a_1+a_n)\cdot n</math> Адсюль вынікае роўнасць :<math>S_n=\frac{a_1+a_n}2 \cdot n</math>. Другая формула для сумы атрымліваецца падстаноўкай <math>2a_1+(n-1)d</math> замест <math>a_1+a_n</math>. '''Заўвага''': Замест <math>a_1+a_n</math> у першай формуле сумы можна ўзяць любы з іншых складнікаў <math>a_i+a_{n-i+1},\ i=2,3,\ldots,n</math>, бо ўсе яны роўныя між сабой. }} === Сувязь паміж арыфметычнай і геаметрычнай прагрэсіямі === Няхай <math>a_1, a_2, a_3, \ldots</math> — арыфметычная прагрэсія з рознасцю <math>d</math> і лік <math>b > 0</math>. Тады паслядоўнасць выгляду <math>b^{a_1}, b^{a_2}, b^{a_3}, \ldots</math> ёсць [[геаметрычная прагрэсія|геаметрычнай прагрэсіяй]] з назоўнікам <math>b^d</math>. {{Схаваны | Загаловак = Доказ | Фон_загалоўку = #F0F0F0 | Рамка = | Змест = Праверым адметную ўласцівасць для ўтворанай паслядоўнасці: :<math>\sqrt{b^{a_{n-1}}\cdot b^{a_{n+1}}}= b^{a_n}, \qquad n\ge 2.</math> Выкарыстаем выраз агульнага члена арыфметычнай прагрэсіі: :<math>\sqrt{b^{a_{n-1}}\cdot b^{a_{n+1}}}=\sqrt{b^{a_1+(n-2)d}\cdot b^{a_1+nd}}=\sqrt{b^{2a_1+2(n-1)d}}=\sqrt{(b^{a_1+(n-1)d})^2}=b^{a_1+(n-1)d}=b^{a_n}, \qquad n\ge 2.</math> А як адметная ўласцівасць праўдзіцца, то паслядоўнасць <math>b^{a_1}, b^{a_2}, b^{a_3}, \ldots</math> ёсць геаметрычнаю прагрэсіяй. Яе назоўнік можна знайсці з роўнасці <math>q=\frac{b^{a_2}}{b^{a_1}}=\frac{b^{a_1+d}}{b^{a_1}}=b^d.</math> }} === Збежнасць арыфметычнай прагрэсіі === Арыфметычная прагрэсія <math>a_1, a_2, a_3, \ldots</math> разбягаецца пры <math>d\ne 0</math> і збягаецца пры <math>d=0</math>. Прычым : <math> \lim_{n\to\infty} a_n = \begin{cases} +\infty,& d>0 \\ -\infty,& d<0 \\ a_1,& d=0 \end{cases} </math> {{Схаваны | Загаловак = Доказ | Фон_загалоўку = #F0F0F0 | Рамка = | Змест = Запісаўшы выраз агульнага члена і разгле{{націск}}дзеўшы [[граніца паслядоўнасці|граніцу]] <math>\lim_{n\to\infty} (a_1+(n-1)d)</math>, атрымліваем патрэбны вынік. }} == Арыфметычныя паслядоўнасці вышэйшых парадкаў == Арыфметычную прагрэсію яшчэ называюць '''арыфметы{{націск}}чнай паслядо{{націск}}ўнасцю 1-га пара{{націск}}дку'''. '''Арыфметы{{націск}}чнай паслядо{{націск}}ўнасцю 2-га пара{{націск}}дку''' называецца такая паслядоўнасць лікаў, што паслядоўнасць іх рознасцей сама ўтварае арыфметычную паслядоўнасць 1-га парадку (г. зн. простую арыфметычную прагрэсію). У якасці прыклада можна прывесці паслядоўнасць квадратаў натуральных лікаў: : 0, 1, 4, 9, 16, 25, 36, ..., рознасці якіх утвараюць арыфметычную прагрэсію з рознасцю 2: : 1, 3, 5, 7, 9, 11, .... Падобным чынам вызначаюцца і арыфметычныя паслядоўнасці вышэйшых парадкаў. А іменна, '''арыфметычнай паслядоўнасцю {{math|''k''}}-га парадку''' называецца такая паслядоўнасць лікаў, што паслядоўнасць іх рознасцей утварае арыфметычную паслядоўнасць {{math|(''k''-1)}}-га парадку. У прыватнасці, паслядоўнасць {{math|''n''}}-ных ступеняў утварае арыфметычную паслядоўнасць {{math|''n''}}-га парадку. == Прыклады == * Натуральны рад <math>1, 2, 3, 4, 5, \ldots</math> — гэта арыфметычная прагрэсія, у якой першы элемент <math>a_1=1</math>, а рознасць <math>d=1</math>. * <math>1, -1, -3, -5, -7</math> — першыя 5 членаў арыфметычнай прагрэсіі, дзе <math>a_1=1</math> і <math>d=-2</math>. * Суму першых <math>n</math> [[натуральны лік|натуральных лікаў]] можна вылічыць па формуле :<math>1+2+3+\ldots+n=\frac{n(n+1)}2.</math> == Гл. таксама == * [[Геаметрычная прагрэсія]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.ktoreshit.ru/kak-reshit/ryadi/reshenie-zadach-arifmeticheskoi-progressii Развязанне задач на арыфметычныя прагрэсіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121113082618/http://ktoreshit.ru/kak-reshit/ryadi/reshenie-zadach-arifmeticheskoi-progressii |date=13 лістапада 2012 }} [[Катэгорыя:Арыфметыка]] [[Катэгорыя:Элементарная матэматыка]] [[Катэгорыя:Рады і паслядоўнасці]] mkvurdb7tu2yp5c8dsaencgzsj9qe31 Астравы Таварыства 0 139427 5156310 4782614 2026-06-20T08:31:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156310 wikitext text/x-wiki {{Група астравоў |Назва = Астравы Таварыства |Нацыянальная назва =fr/Îles de la Société/ty/Tōtaiete mā |Карта = Societyislands.jpg |Подпіс карты = |Пазіцыйная карта = Акіянія |Пазіцыйная карта 1 = Французская Палінезія |Архіпелаг = |Акваторыя = Ціхі акіян |lat_dir = S|lat_deg = 17|lat_min = 32|lat_sec = |lon_dir = W|lon_deg = 149|lon_min = 50|lon_sec = |CoordScale = |Колькасць астравоў = |Найбуйнейшы востраў = востраў Таіці |Агульная плошча = 1590 |Найвышэйшы пункт = 2241 |Краіна = Французская Палінезія |Краіна 1 = |Насельніцтва = 227807 |Год перапісу = 2007 |Выява = Panorama Moorea Baie de Cook.jpg |Подпіс выявы = Панарама вострава Мурэа |Катэгорыя на Вікісховішчы = Society Islands }} '''Астравы Таварыства''' ({{lang-fr|Îles de la Société}}, [[таіцянская мова|таіц.]]: ''Tōtaiete mā'') — архіпелаг у [[Ціхі акіян|Ціхім акіяне]]. Уваходзіць у склад [[Французская Палінезія|Французскай Палінезіі]]. Агульная плошча — 1590 км². == Гісторыя == Астравы Таварыства былі населены [[палінезійцы|палінезійцамі]] ў 1 тысячагоддзі н. э. У [[XVIII стагоддзе|XVIII]] ст. яны пачалі даследавацца [[Еўропа|еўрапейскімі]] мараплаўцамі. [[Джэймс Кук]], які наведаў у [[1769]] г. [[востраў Таіці]] з мэтай назірання за [[Планета Венера|Венерай]], а таксама адкрыў шэраг суседніх астравоў, надаў ім імя Таварыства ў гонар Каралеўскага Таварыства развіцця натуральных ведаў. У кан. XVIII ст. на Таіці ўзнікла [[манархія|манархічная]] дзяржава. У [[1842]] г. быў абвешчаны [[Францыя|французскі]] пратэктарат. У [[1885]] г. астравы ўвайшлі ў склад [[Французская Палінезія|Французскай Палінезіі]]. == Геаграфія == Астравы падзяляюцца на Наветраныя і Падветраныя. Большасць мае [[вулкан]]ічнае паходжанне, даволі ўзгорыстая. Найвышэйшы пункт — гара Арахена на [[Таіці]] (2241 м). Узбярэжжа многіх астравоў атачаюць [[карал]]авыя [[рыф]]ы. [[Клімат]] трапічны вільготны. Сярэдняя тэмпература жніўня каля 24,4&nbsp;°C, сакавіка 31,7&nbsp;°C. У сярэднім бывае 4 — 10 [[дождж|дажджлівых]] дзён у месяц. == Спіс астравоў == Наветраныя астравы: * [[Востраў Таіці]] * [[Востраў Мурэа]] * [[Востраў Маіаа]] * [[Мехеціа|Востраў Мехеціа]] * [[Тэціароа|Атол Тэціароа]] Падветраныя астравы: * [[Хуахінэ|Востраў Хуахінэ]] * [[Востраў Раіатэа]] * [[Тахаа|Востраў Тахаа]] * [[Востраў Бора-Бора]] * [[Тупаі|Атол Тупаі]] * [[Маўпіці|Атол Маўпіці]] * [[Маўпіхаа|Атол Маўпіхаа]] * [[Атол Белінсгаўзена|Атол Моту-Оне]] * [[Атол Мануаэ]] == Спасылкі == * {{wikivoyage|Society_Islands|Society Islands}} * [http://www.tahititours.com/history.html History of French Polynesia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121114034725/http://www.tahititours.com/history.html |date=14 лістапада 2012 }} * [http://www.climate-zone.com/climate/french-polynesia/ French Polynesia Climate] * [http://rstb.royalsocietypublishing.org/content/363/1508/3293.long The age and origin of the Pacific islands: a geological overview] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305010545/http://rstb.royalsocietypublishing.org/content/363/1508/3293.long |date=5 сакавіка 2016 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Астравы Таварыства|Астравы Таварыства]] [[Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна|Т]] [[Катэгорыя:Архіпелагі паводле алфавіта|Т]] [[Катэгорыя:Астравы Таварыства| ]] ct5pt8ibmx7l2i4j64ev59ku39ryn4e Астравы Гілберта 0 141250 5156305 4411019 2026-06-20T08:27:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156305 wikitext text/x-wiki {{Група астравоў |Назва = Астравы Гілберта |Нацыянальная назва = en/Gilbert Islands |Карта = Астравы Гілберта.png |Подпіс карты = |Пазіцыйная карта = Ціхі акіян |Архіпелаг = |Акваторыя = Ціхі акіян |lat_dir = S|lat_deg = 0|lat_min = 0|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 174|lon_min = 0|lon_sec = |CoordScale = |Колькасць астравоў = 16 |Найбуйнейшы востраў = Атол Табітэўэа |Агульная плошча = 281.1 |Найвышэйшы пункт = |Краіна = Кірыбаці |Краіна 1 = |Насельніцтва = 91395 |Год перапісу = 2010 |Выява = Butaritari-causeway.jpg |Подпіс выявы = Атол Бутарытары |Катэгорыя на Вікісховішчы = Gilbert Islands }} '''Астравы Гі́лберта''' ({{lang-en|Gilbert Islands}}) — [[архіпелаг]] у [[Ціхі акіян|Ціхім акіяне]] з 16 [[атол]]аў. Уваходзіць у склад [[Кірыбаці]]. Агульная плошча - 281,1 км². Насельніцтва (2005 г.) - 83382 чал., пераважна [[тунгару]]. Ад назвы астравоў паходзіць назва Кірыбаці. На [[атол Тарава|атоле Тарава]] знаходзіцца [[Паўднёвая Тарава|сталіца]] гэтай дзяржавы. == Геаграфія == [[Файл:Астравы Гілберта.png|міні|злева|Карта]] Астравы Гілберта — ланцуг з 16 [[атол]]аў, які цягнецца на 799 км з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход праз лінію [[экватар]]а. Найбуйнейшы атол [[Атол Табітэўэа|Табітэўэа]] займае плошчу 38 км². Бліжэйшы [[Мацярык Аўстралія|кантынент Аўстралія]] знаходзіцца ў 3603 км. Астравы месцяцца на вяршыні падводнага [[вулкан]]ічнага хрыбта. Узвышаюцца ўсяго на некалькі метраў над воднай паверхняй. Складзены пераважна [[вапняк]]амі. [[Экватарыяльны клімат|Клімат экватарыяльны]]. Сярэдняя тэмпература на працягу года трымаецца каля +25°C —+31°C. Штогадовы ўзровень ападкаў на атоле [[Атол Тарава|Тарава]] — 2020 мм. На поўначы ўзровень ападкаў падвышаецца да 3000 мм, на поўдні паніжаецца да 500 мм. З-за нізкай вышыні астравы Гілберта пакутваюць ад сталых [[Паводка|паводак]] падчас [[Трапічны цыклон|трапічных цыклонаў]], асабліва ў перыяд [[Эль-Ніньё]]. Астравам пагражае затапленне ў сувязі з [[глабальнае пацяпленне|сусветным пацяпленнем]]. == Прырода == З-за ізаляванасці і засоленых [[глеба]]ў [[прырода]] астравоў Гілберта не адрозніваецца разнастайнасцю. Налічваецца каля 80 мясцовых відаў [[флора|раслін]]. Найбольш распаўсюджана [[какосавая пальма]]. [[Фаўна]] прадстаўлена [[птушкі|птушкамі]], [[казуркі|казуркамі]], [[крабы|крабамі]], [[марскія чарапахі|марскімі чарапахамі]] і [[малюскі|малюскамі]]. Значна больш уражвае фаўна навакольных [[каралавыя рыфы|каралавых рыфаў]], населенных больш за 600 відамі [[рыбы|рыб]]. == Гісторыя == Паміж [[200]] г. і [[500]] г. н. э. астравы Гілберта былі населены продкамі [[тунгару]]. У [[1892]] г. анексаваны [[Вялікабрытанія]]й, якая ў [[1916]] г. стварыла калонію Астравы Гілберта і [[астравы Тувалу|Эліс]]. У час [[Другая Сусветная вайна|II Сусветнай вайны]] частка астравоў была акупавана [[Японія]]й. [[12 ліпеня]] [[1979]] г. увайшлі ў склад [[Кірыбаці]]. == Спасылкі == * [http://www.wdl.org/en/item/455/ Ваенная карта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121124054403/http://www.wdl.org/en/item/455/ |date=24 лістапада 2012 }} * [http://ict.sopac.org/VirLib/TR0077.pdf Bruce Richmond, RECONNAISSANCE GEOLOGY OF THE GILBERT GROUP WESTERN KIRIBATI] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160312040348/http://ict.sopac.org/VirLib/TR0077.pdf |date=12 сакавіка 2016 }} * [http://www.livescience.com/20320-kiribati-island-rising-seas.html Charles Q. Choi, Island Imperiled by Rising Seas Battles Nature and Humans] [[Катэгорыя:Астравы Гілберта| ]] [[Катэгорыя:Астравы Кірыбаці|Г]] [[Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна|Г]] [[Катэгорыя:Архіпелагі паводле алфавіта|Г]] 14fhgoly6izeaxx7rrifj6hrxaffwdn Анісся Давыдаўна Балоціна 0 151502 5156102 3874391 2026-06-19T20:25:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156102 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Анісся Давыдаўна Балоціна |арыгінал_імя = |партрэт = Bolotina_Anisia.jpg |памер = 200px |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні= |род дзейнасці = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = |падданства = {{Расійская імперыя}} {{Вялікабрытанія}} |дата смерці = |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі= |сайт = |Commons = |Rodovid = }} {{цёзкі2|Балоціна}} '''Анісся Давыдаўна Балоціна''' ({{ДН|||1865}}, {{МН|Мсціслаў||горад Мсціслаў}}, [[Магілёўская губерня]], [[Расійская імперыя]] — {{ДС|||1939}}, {{МС|Лондан||}}, [[Вялікабрытанія]]) — рэвалюцыянерка-[[Народнікі|народніца]] 1880-х гадоў<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Болотина Анисья Давыдовна |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 70 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. == Біяграфія == Падчас вучобы ў [[Маскоўскае вучылішча жывапісу, скульптуры і дойлідства|Маскоўскім вучылішчы жывапісу, скульптуры і дойлідства]] ўваходзіла ў гурток [[Народная воля|нарадавольцаў]], удзельнічала ў выданні і распаўсюдзе нелегальнай літаратуры<ref name="БС"/>. 12 красавіка 1886 года арыштавана, высланая ў [[Сібір]]. Прыняла ўдзел ва ўзброеным выступе ссыльных у [[Якуцк]]у 3 красавіка 1889 года. Узброенае супраціўленне скончылася тым, што шасцёра ссыльных было забіта, сем паранена, у тым ліку і Балоціна<ref name="БА">{{Cite web |url=http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-i?id=26972 |title=БАЛОЦІНА Анісся Давыдаўна |access-date=13 лютага 2013 |archive-date=5 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305021012/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-i?id=26972 |url-status=dead }}</ref><ref name="БЁ">{{Cite web |url=http://www.uladzimir-karatkevich.com/bibl/bel/ese/diamentavi.html |title='' Уладзімір Караткевіч'' Дыяментавы горад |access-date=13 лютага 2013 |archive-date=10 жніўня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100810203252/http://www.uladzimir-karatkevich.com/bibl/bel/ese/diamentavi.html |url-status=dead }}</ref>. Ваенна-судовай камісіяй прыгаворана да пазбаўлення ўсіх правоў і пажыццёвай катаргі. Пакаранне адбывала ў Вілюйскай катаржнай турме, у якой утрымліваліся асабліва небяспечныя палітычныя злачынцы, пасля — у турме на Кары<ref name="БЁ"/>. У верасні 1893 атрымала дазвол на вольнае пасяленне<ref name="БА"/>. З 1897 года пад наглядам паліцыі ў [[Шклоў|Шклове]]<ref name="БС"/>. У 1898 годзе эмігравала<ref name="БС"/>. Жыла ў [[Антверпен]]е ([[Каралеўства Бельгія]] , затым пераехала ў [[Лондан]] ([[Вялікабрытанія]]). {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Балоціна Анісся Давыдаўна}} [[Катэгорыя:Нарадавольцы]] [[Катэгорыя:Народнікі]] nvpd9ebtw9254kqt9xkwcqutb4ugyqe Алесь Дзятлаў 0 153756 5156148 4625832 2026-06-19T22:46:58Z JerzyKundrat 174 5156148 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} {{цёзкі2|Дзятлаў}} '''Алесь Дзятлаў''' (''Аляксандр Мікалаевіч Дзятлаў'', нар.{{ДН|3|6|1936}}, в. [[Туркі (Бабруйскі раён)|Туркі]], {{МН|Бабруйскі раён|у Бабруйскім раёне|}}, [[Магілёўская вобласць]]) — беларускі [[пісьменнік]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і настаўніка. Жыў у [[Пятровічы|Пятровічах]], а з лета 1944 г. — на радзіме маці, у [[Плёсы|Плёсах]], дзе бацьку прызначылі дырэктарам мясцовай школы. У 1959 г. скончыў аддзяленне журналістыкі [[БДУ]]. Працаваў у Глыбоцкай раённай газеце «[[Сцяг камунізму (газета, Глыбокае)|Сцяг камунізму]]» (1959—1961), у «[[Чырвоная змена|Чырвонай змене]]» (1961—1973). У 1973—1975 гг. член сцэнарна-рэдакцыйнай калегіі кінастудыі «[[Беларусьфільм]]». У 1975—1980 гг. карэспандэнт газеты «[[Звязда (1917)|Звязда]]», з 1980 г. рэдактар аддзела навукі часопіса «[[Родная прырода]]». == Творчасць == Друкуецца з 1956 г. У 1970-м годзе было надрукавана апавяданне ў газеце «Літаратура і мастацтва». Аўтар зборнікаў, аповесцяў і апавяданняў, [[нарыс]]аў, [[фельетон]]аў, твораў для дзяцей. === Творы === * «Росы на паплаве» (1974) * «Белы месяц сакавік» (1977) * «Сляды» (1981) * «Начное неба ў ліпені» (1981) * «Вяртанне» (1987) * «У вераснёвы вечар» (1987) * «Парог» (1993) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Дзятлаў Алесь//Белар. энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6.-Мн., 1998.-С. 165. * Дзятлаў Алесь//Энцыклапедыя літ-ры і мастацтва.-У 5 т. Т. 2.-С. 334—335. == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|130214}} {{Ізаляваны артыкул}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзятлаў}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] c9kvndmu3cql2x31rposxt6evyweke8 5156150 5156148 2026-06-19T22:48:17Z JerzyKundrat 174 5156150 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} {{цёзкі2|Дзятлаў}} '''Алесь Дзятлаў''' (''Аляксандр Мікалаевіч Дзятлаў'', {{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[пісьменнік]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і настаўніка. Жыў у [[Пятровічы|Пятровічах]], а з лета 1944 г. — на радзіме маці, у [[Плёсы|Плёсах]], дзе бацьку прызначылі дырэктарам мясцовай школы. У 1959 г. скончыў аддзяленне журналістыкі [[БДУ]]. Працаваў у Глыбоцкай раённай газеце «[[Сцяг камунізму (газета, Глыбокае)|Сцяг камунізму]]» (1959—1961), у «[[Чырвоная змена|Чырвонай змене]]» (1961—1973). У 1973—1975 гг. член сцэнарна-рэдакцыйнай калегіі кінастудыі «[[Беларусьфільм]]». У 1975—1980 гг. карэспандэнт газеты «[[Звязда (1917)|Звязда]]», з 1980 г. рэдактар аддзела навукі часопіса «[[Родная прырода]]». == Творчасць == Друкуецца з 1956 г. У 1970-м годзе было надрукавана апавяданне ў газеце «Літаратура і мастацтва». Аўтар зборнікаў, аповесцяў і апавяданняў, [[нарыс]]аў, [[фельетон]]аў, твораў для дзяцей. === Творы === * «Росы на паплаве» (1974) * «Белы месяц сакавік» (1977) * «Сляды» (1981) * «Начное неба ў ліпені» (1981) * «Вяртанне» (1987) * «У вераснёвы вечар» (1987) * «Парог» (1993) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Дзятлаў Алесь // Белар. энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6. — Мн., 1998. — С. 165. * Дзятлаў Алесь / /Энцыклапедыя літ-ры і мастацтва. — У 5 т. Т. 2. — С. 334—335. == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|130214}} {{Ізаляваны артыкул}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзятлаў}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] n6flm8mm6mzh5dfttegkdotzsdevoa8 5156151 5156150 2026-06-19T22:48:49Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5156151 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} {{цёзкі2|Дзятлаў}} '''Алесь Дзятлаў''' (''Аляксандр Мікалаевіч Дзятлаў'', {{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[пісьменнік]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і настаўніка. Жыў у [[Пятровічы|Пятровічах]], а з лета 1944 г. — на радзіме маці, у [[Плёсы|Плёсах]], дзе бацьку прызначылі дырэктарам мясцовай школы. У 1959 г. скончыў аддзяленне журналістыкі [[БДУ]]. Працаваў у Глыбоцкай раённай газеце «[[Сцяг камунізму (газета, Глыбокае)|Сцяг камунізму]]» (1959—1961), у «[[Чырвоная змена|Чырвонай змене]]» (1961—1973). У 1973—1975 гг. член сцэнарна-рэдакцыйнай калегіі кінастудыі «[[Беларусьфільм]]». У 1975—1980 гг. карэспандэнт газеты «[[Звязда (1917)|Звязда]]», з 1980 г. рэдактар аддзела навукі часопіса «[[Родная прырода]]». == Творчасць == Друкуецца з 1956 г. У 1970-м годзе было надрукавана апавяданне ў газеце «Літаратура і мастацтва». Аўтар зборнікаў, аповесцяў і апавяданняў, [[нарыс]]аў, [[фельетон]]аў, твораў для дзяцей. === Творы === * «Росы на паплаве» (1974) * «Белы месяц сакавік» (1977) * «Сляды» (1981) * «Начное неба ў ліпені» (1981) * «Вяртанне» (1987) * «У вераснёвы вечар» (1987) * «Парог» (1993) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Дзятлаў Алесь // Белар. энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6. — Мн., 1998. — С. 165. * Дзятлаў Алесь // Энцыклапедыя літ-ры і мастацтва. — У 5 т. Т. 2. — С. 334—335. == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|130214}} {{Ізаляваны артыкул}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзятлаў}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] his8y4ofvnnzpkfamk3txgv5tyy36qe Антон Стафанавіч Бархаткоў 0 153967 5155989 4918754 2026-06-19T13:55:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155989 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бархаткоў}} {{Мастак |фон = |імя = Антон Стафанавіч Бархаткоў |арыгінал імя = |імя пры нараджэнні = |партрэт = Живописец Бархатков.jpg |шырыня = |загаловак = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |паходжанне = |жанр = [[пейзаж]], [[нацюрморт]] |вучоба = |стыль =[[Рэалізм (жывапіс)|рэалізм]], [[Сацыялістычны рэалізм|сацыялістычны рэалізм]] |працы = |заступнікі = |уплыў = [[Вітольд Каэтанавіч Бялыніцкі-Біруля|В. К. Бялыніцкі-Біруля]] |уплыў на = [[Ігар Антонавіч Бархаткоў|Ігар Бархаткоў]] |узнагароды = |сайт = |вікісховішча = }}'''Анто́н Стафа́навіч Бархатко́ў''' (нар. {{ДН|17|1|1915}}, вёска [[Шчаглоўка]], [[Касцюковіцкі раён]] — {{ДС|24|03|2001}}, [[Мінск]]) — беларускі [[жывапісец]]. [[Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларусі]] (1991). == Біяграфія == Нарадзіўся {{ДН|17|1|1915}} года ў вёсцы [[Шчаглоўка]] [[Клімавіцкі павет|Клімавіцкага павета]]. Скончыў у 1940 годзе [[Маскоўскае мастацкае вучылішча памяці 1905 года]] (педагогі [[М. Крымаў]], [[П. Пятровічаў]]). Пасля заканчэння вучобы прызваны ў рады [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]]. У вольны час Бархаткоў пісаў пейзажы, партрэты сваіх таварышаў, прымаў актыўны ўдзел у армейскіх мастацкіх выстаўках, якія ладзіліся ў [[Харкаў|Харкаве]]. Удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]<ref name=":0">{{Крыніцы/Беларускі саюз мастакоў, 1938-1998|артыкул=Бархаткоў Антон Стафанавіч}}</ref>, удзельнічаў у баях на Беларускім і Украінскім франтах<ref name=":1">{{bis.nlb.by|135136}}</ref>. У 1943 г. прызначаны намеснікам дырэктара і арганізатарам мастацкай выстаўкі, прысвечанай 25-й гадавіне ўтварэння [[БССР]], якая павінна была адбыцца ў залах [[Траццякоўская галерэя|Траццякоўскай галерэі]] ў [[Масква|Маскве]]<ref name=":1" />. Падчас выставы пазнаёміўся з мастаком [[Вітольд Бялыніцкі-Біруля|Вітольдам Бялыніцкім-Бірулем]], які таксама ўдзельнічаў у арганізацыі выстаўкі<ref name="БС">{{кніга|загаловак=Биографический справочник|год=1982|частка=Бялыницкий-Бируля Витольд Каэтанович|месца=Мн.|выдавецтва=«Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки|том=5|старонкі=97|старонак=737}}</ref><ref name="Kultura">{{cite web|lang=be|url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=13929|title=Невядомы Бялыніцкі-Біруля|date=04 сакавіка 2017|publisher=kimpress.by|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016142813/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=13929|archive-date=16 кастрычніка 2018|access-date=2018-12-12|url-status=dead}}</ref>. У 1944 г. працаваў загадчыкам мастацкага аддзела [[Музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны|Музея гісторыі Вялікай Айчыннай вайны]] ў [[Мінск]]у<ref name=":1" />. Прымаў удзел у арганізацыі [[Дзяржаўны мастацкі музей БССР|Дзяржаўнага мастацкага музея БССР]]. У 1945—1948 гадах вучыўся ў [[Маскоўскі дзяржаўны акадэмічны мастацкі інстытут імя В. І. Сурыкава|Маскоўскім мастацкім інстытуце імя Сурыкава]] (педагогі [[С. Герасімаў]], [[Д. Мачальскі]], [[П. Пакаржэўскі]])<ref name=":0" />. У 1945—1957 гадах таксама вучыўся ў майстэрні В. Бялыніцкага-Бірулі<ref name=":0" />, стаў прадаўжальнікам яго традыцыі. Напісанне Бархатковым партрэтаў майстра адлюстравана пісьменнікам [[Віктар Карамазаў|Віктарам Карамазавым]] у аповесці-эсэ «Антон»<ref>{{bis.nlb.by|135136}}</ref>. У 1947 годзе Бялыніцкага-Бірулю запрасілі ў Мінск, ён пагадзіўся прыехаць толькі з Бархатковым. Мастакоў пасялілі на [[Белая дача|Белай дачы]] ў [[Курасоўшчына (вёска)|Курасоўшчыне]], выдзелілі машыну з вадзіцелем<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.sb.by/articles/zusim-ne-aksamitnae-zhytstsye.html|title=Да 100-годдзя знакамiтага мастака Антона Бархаткова|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2017-02-20|access-date=2025-01-19}}</ref>. Пасля заканчэння вучобы працаваў у [[Мастацкі фонд БССР|Мастацкім фондзе БССР]], удзельнічаў у рэспубліканскіх мастацкіх выстаўках<ref name=":1" />. Член [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюза мастакоў]] з [[1957]] года. Жыве ў г. [[Мінск]]у<ref name=":0" />. == Творчасць == Працуе ў жанры лірычнага [[пейзаж]]а, [[партрэт]]а і фігуратыўнай карціны<ref name=":0" />. Асноўныя творы: палотны «Цвітуць яблыні», «Сялянскі дворык», «Партрэт сястры»<ref name=":1" />, «Першы снег» (1948), «Пад вечар» (1950), «Партрэт спявачкі [[Н. Гусельнікава]]й» (1952)<ref name=":1" />, «Першая песенька»<ref name=":0" /> (1957, [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|НММ РБ]]), «Вясна на Нёмане» (1960), «Першыя ўсходы» (1961), «Кастрычнік. Першы снег» (1963), «Красавіцкі дзень» (1964), «Прыцемкі» (1966), «Лірычны пейзаж» (1967), «Вясна», «Сінія цені» (1968), «Іней» (1968), «На возеры Сенеж» (1969), «Дарога на Вязынку» (1970), «Апошні прамень» (1970), «Халодны лістапад» (1973), «Партрэт старой жанчыны», «Партрэт В. К. Бялыніцкага-Бірулі»<ref name=":0" /> (1946), «Хлопчык, які пляце кошык» (1946), «Ганачак» (1947), «Поўдзень на сенакосе» (1960), «Партрэт калгасніцы Войніч» (1963), «Грыбы» (1970), «Бэз» (1970), «Палявыя кветкі» (1983), «Раніца на беразе ракі»<ref name=":0" />, «Скрыпень», «Незамярзаючая рака», «Радасны дзень. Сад» (1974), «Сонечны дзень» (1976), «Пасля дажджу» (1976), «Бруснічная паляна» (1976), «Перад Новым годам» (1976), «Кастрычніцкі вечар» (1978), «Статак»<ref name=":0" />, «Стажок» (1978), «Захаладала» (1978), «Зямля беларуская» (1980), «Зімнія прыцемкі» (1982), «Любімыя дубы [[Якуб Колас|Якуба Коласа]]. [[Мікалаеўшчына (Стаўбцоўскі раён)|Мікалаеўшчына]]» (1982), «Пахмурны дзень» (1983), «Вечар» (1984), «Масток» (1984), «Восень. Пачатак навальніцы» (1984), «Раніца» (1984), «Навальніца адыходзіць» (1984), «Чэрвень» (1985), «Мая Радзіма» (1985), «Зіма ў вёсцы Гарадок» (1985), «Восень. Лісце плыве»<ref name=":0" />, «Залатая восень» (1986), «Канец сакавіка. Алея»<ref name=":0" />, «Да вясны. Дарога на Бялынкавічы» (1991)<ref name=":1" />, «Ветраны дзень на возеры Мсціна» (1986), «Рабінка» (1994), «Ранішняе сонца» (1997). Удзельнік выставак у Мінску (1967, 1980, 1988, 1995, 2000), а таксама ў [[Бельгія|Бельгіі]] (1993), [[Італія|Італіі]] (1996), [[Нідэрланды|Галандыі]] (1997). Творы знаходзяцца ў [[Нацыянальны мастацкі музей Беларусі|Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі]], фондах [[Беларускі саюз мастакоў|БСМ]], [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Музеі сучаснага выяўленчага мастацтваў]] у Мінску<ref name=":0" />, [[Магілёўскі абласны мастацкі музей імя П. В. Масленікава|Магілёўскім абласным мастацкім музеі імя П. В. Масленікава]]<ref name=":1" />, [[Мастацкі музей імя Вітольда Каэтанавіча Бялыніцкага-Бірулі ў горадзе Бялынічы|Бялыніцкім мастацкім музеі імя В. К. Бялыніцкага-Бірулі]]<ref name=":1" />, музеях [[Гродна]], [[Гомель|Гомеля]], [[Касцюковічы|Касцюковічаў]], [[Літаратурны музей Я. Купалы|Літаратурным музеі Я. Купалы]], [[Траццякоўская галерэя|Траццякоўскай галерэі]] ў Маскве, [[Цвярскі мастацкі музей|Цвярскім мастацкім музеі]]<ref name=":0" />. У 1996 г. і 1997 г. ён быў удзельнікам міжнародных пленэраў па жывапісу «Вобраз Радзімы ў выяўленчым мастацтве», прысвечаных В. К. Бялыніцкаму-Бірулі. У 2007 г. у выставачных залах Магілёўскага абласнога мастацкага музея імя П. В. Масленікава адбылася персанальная выстаўка майстра, прысвечаная 80-годдзю з дня яго нараджэння<ref name=":1" />. == Узнагароды == [[Заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь|Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларусі]] (1991)<ref name=":0" />. == Сям’я == Сыны Антона Стэфанавіча — [[Вiтольд Антонавiч Бархаткоў|Вітольд]] (у гонар В. К. Бялыніцкага-Бірулі) і [[Ігар Антонавіч Бархаткоў|Ігар]] — таксама сталі прафесійнымі мастакамі-рэалістамі, такім чынам стварыў сапраўдную мастацкую дынастыю<ref>[http://www.tvr.by/bel/culture.asp?id=26788 tvr.by. Вядомы мастак і лаўрэат Спецпрэміі Прэзідэнта Беларусі Ігар Бархаткоў сёння стаў госцем інтэрнет-гасцінай Белтэлерадыёкампаніі.]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Вітольд у пачатку 1990-х гг. эміграваў у [[ЗША]]<ref>{{Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|NLB-ar141867|name=Бархатков, Витольд Антонович}}</ref>. == У філатэліі == <center><gallery> File:135 (Žyvapis. A. S. Barchatkoŭ).jpg </gallery></center> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Бархаткоў Антон Стафанавіч||322}} * {{Крыніцы/Беларускі саюз мастакоў, 1938-1998|артыкул=Бархаткоў Антон Стафанавіч}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{bis.nlb.by|135136}} * [http://artdigest-belarus.com/novosti/minsk/41-100-let-so-dnya-rozhdeniya-belorusskogo-zhivopisca-antona-stefanovicha-barhatkova.html 17 января 2015 года исполнилось 100 лет со дня рождения выдающегося белорусского живописца, заслуженного деятеля искусств Беларуси Антона Стефановича Бархаткова.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160609101042/http://artdigest-belarus.com/novosti/minsk/41-100-let-so-dnya-rozhdeniya-belorusskogo-zhivopisca-antona-stefanovicha-barhatkova.html |date=9 чэрвеня 2016 }} * [http://zapraudu.info/barxatkovy-skromnoe-obayanie-belorusskoj-prirody/ Маркина Т. «Бархатковы. Скромное обаяние белорусской природы»]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130208030520/http://zapraudu.info/barxatkovy-skromnoe-obayanie-belorusskoj-prirody/ |date=8 лютага 2013 }} {{ref-ru}} * [http://gate.belta.by/7days_plus.nsf/All/2161DE5B309A5021422575760051FE19?OpenDocument Циркун Е. «Очарованные природой Беларуси»]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210614074957/http://gate.belta.by/7days_plus.nsf/All/2161DE5B309A5021422575760051FE19?OpenDocument |date=14 чэрвеня 2021 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бархаткоў Антон Стафанавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Касцюковіцкім раёне]] [[Катэгорыя:Члены Саюза мастакоў СССР]] [[Катэгорыя:Члены Саюза мастакоў БССР]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] 4nv4iqg7w5hhzvz2weyir8a4vv5w8kp Заграбскі сабор 0 156491 5156089 4426030 2026-06-19T19:57:55Z EUPBR 142515 5156089 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Каталіцкая царква |Беларуская назва = Заграбскі сабор |Арыгінальная назва = Zagrebačka katedrala |Выява = Zagreb Cathedral 02.jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = 220px |Сучасны статус = [[Кафедральны сабор]] [[Архідыяцэзія Заграба|Заграбскай архідыяцэзіі]] |Краіна = Харватыя |Назва месцазнаходжання = горад |Месцазнаходжанне = [[Заграб]] |lat_dir =N |lat_deg =45 |lat_min =48 |lat_sec =52 |lon_dir =E |lon_deg =15 |lon_min =58 |lon_sec =47 |region =HR |CoordScale =1500 |Канфесія = [[Каталіцызм]] |Епархія = [[Архідыяцэзія Заграба|Заграбская архідыяцэзія-мітраполія]] |Архітэктурны стыль = [[неаготыка]] |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Падстава = 1093 год |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Будынкі = |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = Дзеючы храм |Сайт = |Commons = Zagreb Cathedral }} '''Заграбскі сабор''' ({{lang-hr|Zagrebačka katedrala}}), поўная назва — Сабор Ушэсця Дзевы Марыі і святых Сцяпана і Уладзіслава ({{lang-hr|Katedrala Marijina Uznesenja i sv.sv. Stjepana i Ladislava}}) — [[Каталіцызм|каталіцкі]] [[Сабор (храм)|сабор]] у [[Заграб]]е, [[Харватыя]]. Кафедральны сабор заграбскай архіепархіі-мітраполіі, кафедра прымаса Харватыі (у 2009 годзе — [[кардынал]]а Іосіпа Базаніча). Будаўніцтва сабора пачалося ў [[1093]] годзе, аднак ў [[1242]] годзе будынак быў разбураны падчас аднаго з набегаў манголаў. У канцы XV стагоддзя [[Асманская імперыя]] ўварвалася на тэрыторыю [[Боснія (гістарычная вобласць)|Босніі]] і Харватыі, з прычыны чаго шматлікія гарады пачалі ўзводзіць [[Фартыфікацыя|фартыфікацыйныя]] ўмацаванні. Вакол сабора былі таксама пабудаваныя [[Сцяна|сцены]], частка якіх захавалася да нашых дзён. У XVII стагоддзі на паўднёвым боку будынка ўзведзена [[вежа]], якая выкарыстоўвалася ў якасці ваеннага назіральнага пункта. У [[1880]] годзе храм сур'ёзна пацярпеў у выніку моцнага [[землятрус]]у — быў разбураны асноўны [[неф]]. [[Рэстаўрацыя|Рэстаўрацыю]] сабора даручылі [[архітэктар]]у Герману Болю. Яму ўдалося аднавіць неагатычнае аблічча будынка, а таксама аднавіць дзве вежы вышынёй 105 м. У [[Прэзбітэрый|прэзбітэрыі]] сабора знаходзіцца магільны [[склеп]] кардынала Алаізіа Сцепінаца. Сабор намаляваны на адваротным боку [[Банкнота|банкноты]] наміналам у 1000 [[Куна (валюта)|харвацкіх кун]], выпушчаных у 1993 годзе. == Галерэя == <gallery> Файл:1265973400998 MZ fototeka 01a.jpg|Заграбскі сабор падчас рэканструкцыі<br />пасля [[Заграбскае землетрасенне 1880 года|землетрасення 1880 года]] (1894) Файл:Zagreb Cathedral areal.jpg|Від на сабор у гарадской панараме ([[2008]]) Файл:Katedrala pogled ka nebu.jpg|Фрагмент галоўнага фасада Файл:Katedrala Zagreb.JPG|Інтэр'ер сабора </gallery> == Спасылкі == * {{Commons|Category:Zagreb Cathedral}} * [http://www.glas-koncila.hr/katedrala.html Старонка кафедры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080513111854/http://www.glas-koncila.hr/katedrala.html |date=13 мая 2008 }} {{hr icon}} [[Катэгорыя:Славутасці Заграба]] [[Катэгорыя:Саборы Харватыі]] [[Катэгорыя:Каталіцкія храмы Харватыі]] [[Катэгорыя:Гатычныя саборы]] nlm8drq2zdnaz052ythci5qa7k11wgn Харвацкі народны банк 0 156524 5156055 4313983 2026-06-19T18:44:47Z EUPBR 142515 5156055 wikitext text/x-wiki {{Цэнтральны банк |назва банка = Харвацкі народны банк |лагатып =[[Выява:Croatian_National_Bank_logo.png|80px]] |выява2 = [[Выява:Banco_Nacional,_Zagreb,_Croacia,_2014-04-20,_DD_01.JPG|280px]] |подпіс = Плошча харвацкіх волатаў № 3 |штаб-кватэра = {{сцяг Харватыі}} [[Заграб]], [[Харватыя]] |каардынаты = |дата заснавання = 21 снежня 1990 года |дата скасавання = |прэзідэнт = Жэлька Рахацінскі |валюта = [[Харвацкая куна]] |уліковая стаўка = |дэпазітная стаўка = 0,25 % |рэзервы = |вэб-сайт = [http://www.hnb.hr www.hnb.hr] |папярэднік = |пераемнік = |зноскі = }} '''Харвацкі народны банк''' ({{lang-hr|Hrvatska narodna banka}}) — цэнтральны банк [[Харватыя|Харватыі]]. == Гісторыя == У 1943-1945 гадах у [[Заграб]]е функцыянаваў Харвацкі дзяржаўны банк, які выпускаў банкноты Незалежнай дзяржавы Харватыя. [[Канстытуцыя Харватыі|Канстытуцыяй Харватыі]], прынятай [[21 снежня]] [[1990]] года, было прадугледжана стварэнне цэнтральнага банка Рэспублікі Харватыя. 8 кастрычніка 1991 г. абвешчана аб стварэнні Народнага банка Харватыі. 23 снежня 1991 года банк пачаў выпуск банкнот. У 1997 годзе банк перайменаваны ў Харвацкі народны банк. == Спасылкі == {{Commons|Category:National Bank of Croatia}} * {{Афіцыйны сайт|www.hnb.hr|Харвацкага народнага банка|lang=hr}}{{Ref-en}} {{Coord|45.8113477593438|N|15.9846997261047|E|region:HR-21_type:landmark_scale:4000|display=title|format=dms}} {{Харватыя ў тэмах}} [[Катэгорыя:Цэнтральныя банкі|Харватыя]] [[Катэгорыя:Эканоміка Харватыі]] [[Катэгорыя:Банкі Харватыі]] l4ltdop7ois3u0av5scgs5f5ezew9sk Arduino 0 156644 5156328 4761384 2026-06-20T09:53:19Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Arduino]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5156328 wikitext text/x-wiki {{Картка праграмы | name = Arduino Software | logo = [[Выява:Arduino Uno logo.png|100px]] | screenshot = [[Выява:Arduino IDE - v0011 Alpha.png|200px]] | caption = Arduino IDE з прыкладам простай праграмы. | developer = Arduino Software | latest_release_version = 1.5.7<ref>[http://arduino.cc/en/Main/ReleaseNotes Arduino Software Release Notes] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121116215311/http://arduino.cc/en/Main/ReleaseNotes |date=16 лістапада 2012 }}</ref> | latest_release_date = [[7 ліпеня]] [[2014]] года | language = 47 моў, у тым ліку [[беларуская мова|беларуская]] | operating_system = [[Кросплатформавасць|Кросплатформавая]] | genre = [[Інтэграванае асяроддзе распрацоўкі]] | programming language = [[Java]] | license = [[LGPL]] ці [[GPL]] license | website = http://www.arduino.cc }} '''Arduino''' — [[апаратнае забеспячэнне|апаратная]] вылічальная платформа, асноўнымі кампанентамі якой з’яўляюцца простая плата [[Увод/вывад|ўводу/вываду]] і асяроддзе распрацоўкі на мове [[Processing]]/Wiring. Arduino можа выкарыстоўвацца як дзеля стварэння аўтаномных інтэрактыўных аб’ектаў, так і далучацца да [[Праграмнае забеспячэнне|праграмнага забеспячэння]], якое выконваецца на камп’ютары (напрыклад, [[Adobe Flash]], [[Processing]], [[Max, software|Max/MSP]], [[Pure Data]], [[SuperCollider]]). На цяперашні дзень заказаныя платы могуць прыходзіць ужо разлітаванымі. Інфармацыя аб структуры платы (малюнак [[друкаваная плата|друкаванай платы]]) знаходзіцца ў вольным доступе і можа быць выкарыстана асобамі, якія жадаюць збіраць платы самастойна. Мікракантролеры ATmega328 танныя і каштуюць каля 10$. Праект Arduino быў удастоены ганаровага згадвання пры ўручэнні прызоў [[Prix Ars Electronica]] 2006 у катэгорыі Digital Communities.<ref>[http://www.aec.at/en/prix/honorary2006.asp Arduino на Prix Ars Electronica 2006] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061206041348/http://www.aec.at/en/prix/honorary2006.asp |date=6 снежня 2006 }}</ref><ref>{{cite web|title=Ars Electronica Archiv / ANERKENNUNG|url=http://90.146.8.18/de/archives/prix_archive/prix_projekt.asp?iProjectID=13789#|language=German|accessdate=2009-02-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140204083759/http://90.146.8.18/de/archives/prix_archive/prix_projekt.asp?iProjectID=13789|archivedate=4 лютага 2014|url-status=dead}}</ref> == Апісанне платформы == === Апаратная частка === Плата Arduino складаецца з [[мікракантролер]]а [[Atmel]] [[AVR]] (ATmega328 і ATmega168 у новых версіях і ATmega8 у старых), а таксама элементаў абвязкі для праграмавання і інтэграцыі з іншымі схемамі. На шматлікіх платах прысутнічае лінейны стабілізатар напружання +5В ці +3,3В. Тактаванне ажыццяўляецца на частаце 16 ці 8 МГц [[кварцавы рэзанатар|кварцавым рэзанатарам]] (у некаторых версіях [[Керамічны рэзанатар|керамічным рэзанатарам]]<ref>{{cite web | url = http://www.kit-e.ru/articles/elcomp/2003_03_6.php#Керамічны рэзанатар Murata Ceralock | title = Керамические резонаторы Murata | author = Юрий Левашов | accessdate = 23.07.2010 | description = Общая статья на примере продукции Murata }}</ref>). У мікракантролер папярэдне прашываецца [[загрузчык]] BootLoader, таму вонкавы [[праграматар]] не патрэбны. На канцэптыйным узроўні ўсе платы праграмуюцца праз [[RS-232]] (паслядоўнае злучэнне), але рэалізацыя гэтага спосабу адрозніваецца ў розных версіях. Плата Serial Arduino змяшчае простую інвертуючую схему для канвертавання ўзроўняў сігналаў RS-232 ва ўзроўні [[ТТЛ]], і наадварот. Тыя платы, што рассылаюцца зараз, напрыклад, Diecimila, праграмуюцца праз [[USB]], што ажыццяўляюцца дзякуючы мікрасхеме канвертара USB-to-Serial [[FTDI]] FT232R. У версіі платформы Arduino Uno у якасці канвертара ўжываецца мікракантролер Atmega8 у SMD-корпусе. Гэтае рашэнне дазваляе праграмаваць канвертар так, каб платформа адразу дэтэктавалася як мыш, джойстык ці іншая прылада па меркаванні распрацоўшчыка з усімі патрэбнымі дадатковымі сігналамі кіравання. У некаторых варыянтах, такіх як Arduino Mini ці неафіцыйнай Boarduino, для праграмавання патрабуецца далучэнне асобнай платы USB-to-Serial ці кабелю. Платы Arduino дазваляюць выкарыстоўваць большую частку I/O вывадаў мікракантролера ў вонкавых схемах. Напрыклад, у плаце Diecimila даступна 14 лічбавых уводаў/вывадаў, 6 з якіх могуць выдаваць [[ШІМ]] сігнал, і 6 аналагавых уваходаў. Гэтыя сігналы даступныя на плаце праз кантактныя пляцоўкі ці штыравыя раздымы. Таксама даступны некалькі відаў вонкавых плат пашырэння, так званых «shields» («шчыты»), якія злучаюцца з платай Arduino праз штыравыя раздымы. === Мадэлі === {| class="wikitable sortable" |- ! scope="col" | [http://arduino.cc/en/Main/Hardware Arduino] ! scope="col" | Працэсар ! scope="col" | Напружанне сілкавання ! scope="col" | [[Флэш-памяць]],<br />КБ ! scope="col" | [[EEPROM]],<br />КБ ! scope="col" | [[SRAM, памяць|SRAM]],<br />КБ ! scope="col" | Двайковыя<br />ўваходы/выхады ! scope="col" | …з<br />[[Шыротна-імпульсная мадуляцыя|ШІМ]] ! scope="col" | Аналагавыя<br />ўваходы ! scope="col" | USB-інтэрфейс ! scope="col" | Іншыя<br />інтэрфейсы ! scope="col" | Памеры,<br />мм |- | Due | align="left" | Atmel SAM3X8E ARM Cortex-M3 | align="right" | 3.3&nbsp;В | align="right" | 512 | align="right" | | align="right" | 96 | align="right" | 54 | align="right" | 12 | align="right" | 12 | align="right" | ATmega16U2 | align="right" | | align="right" | 101.6&nbsp;× 53.3&nbsp; |- | [http://arduino.cc/en/Main/ArduinoBoardADK ADK ] | align="left" | [http://atmel.com/dyn/products/product_card.asp?part_id=3632 ATmega2560] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120125022835/http://atmel.com/dyn/products/product_card.asp?part_id=3632 |date=25 студзеня 2012 }} | align="right" | 5&nbsp;В | align="right" | 256 | align="right" | 4 | align="right" | 8 | align="right" | 54 | align="right" | 14 | align="right" | 16 | align="right" | [http://www.atmel.com/dyn/products/product_card.asp?part_id=4600 ATmega8U2] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111101051932/http://www.atmel.com/dyn/products/product_card.asp?part_id=4600 |date=1 лістапада 2011 }} | align="right" | MAX3421E<br />USB хост | align="right" | 101.6&nbsp;× 53.3&nbsp; |- | [http://arduino.cc/en/Main/ArduinoBoardBluetooth BT (Bluetooth) ] | align="left" | [http://www.atmel.com/devices/ATMEGA328.aspx ATmega328] | align="right" | 5&nbsp;В | align="right" | 32 | align="right" | 1 | align="right" | 2 | align="right" | 14 | align="right" | 4 | align="right" | 6 | align="right" | Нет | align="right" | Bluegiga WT11 Bluetooth | align="right" | |- | [http://arduino.cc/en/Main/ArduinoBoardDiecimila Diecimila ] | align="left" | [http://www.atmel.com/dyn/products/product_card.asp?part_id=3303 ATmega168] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120117204330/http://www.atmel.com/dyn/products/Product_card.asp?part_id=3303 |date=17 студзеня 2012 }} | align="right" | 5&nbsp;В | align="right" | 16 | align="right" | 0.5 | align="right" | 1 | align="right" | 14 | align="right" | 6 | align="right" | 6 | align="right" | [[FTDI]] | align="right" | | align="right" | 68.6&nbsp;× 53.3&nbsp; |- | Due<ref name="theregister add arm board">{{cite news |url=http://www.theregister.co.uk/2011/09/20/arduino_goes_arm/ |title=Arduino to add ARM board this year |work=[[The Register]] |date=2011-09-20 |accessdate=September 20, 2011 |author=Chirgwin, Richard |quote=Arduino [...] showed off the new version in time for the New York Maker’s Faire, with a 96 MHz clock speed, 256 KB of flash memory, 50 KB of SRAM, five SPI buses, two I2C interfaces, five UARTs and 16 12-bit analog interfaces. }}</ref> | align="left" | [http://www.atmel.com/dyn/products/devices.asp?category_id=163&family_id=605&subfamily_id=2086&source=redirect ATMEL SAM3U] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191016183343/https://www.microchip.com/ |date=16 кастрычніка 2019 }} | align="right" | | align="right" | 256 | align="right" | 0<ref>[http://www.atmel.com/dyn/products/param_table.asp?category_id=163&family_id=605&subfamily_id=2086&OrderBy=part_no&Direction=ASC Finder Results- Atmel Corporation<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191016183342/https://www.microchip.com/ |date=16 кастрычніка 2019 }}</ref> | align="right" | 50 | align="right" | 54 | align="right" | 16 | align="right" | 16 | align="right" | | align="right" | | align="right" | |- | [http://arduino.cc/en/Main/ArduinoBoardDuemilanove Duemilanove ] | align="left" | [http://www.atmel.com/dyn/products/product_card.asp?part_id=3303 ATmega168/328P] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120117204330/http://www.atmel.com/dyn/products/Product_card.asp?part_id=3303 |date=17 студзеня 2012 }} | align="right" | 5&nbsp;В | align="right" | 16/32 | align="right" | 0.5/1 | align="right" | 1/2 | align="right" | 14 | align="right" | 6 | align="right" | 6 | align="right" | [[FTDI]] | align="right" | | align="right" | 68.6&nbsp;× 53.3&nbsp; |- | [http://arduino.cc/en/Main/ArduinoBoardEthernet Ethernet ] | align="left" | [http://www.atmel.com/devices/ATMEGA328.aspx ATmega328] | align="right" | 5&nbsp;В | align="right" | 32 | align="right" | 1 | align="right" | 2 | align="right" | 14 | align="right" | 4 | align="right" | 6 | align="right" | Нет | align="right" | Wiznet Ethernet<br />MicroSD | align="right" | |- | [http://arduino.cc/en/Main/ArduinoBoardFio Fio] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110526175711/http://arduino.cc/en/Main/ArduinoBoardFio |date=26 мая 2011 }} | align="left" | [http://www.atmel.com/dyn/products/product_card.asp?PN=ATmega328P ATmega328P] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120129124813/http://www.atmel.com/dyn/products/product_card.asp?PN=ATmega328P |date=29 студзеня 2012 }} | align="right" | 3.3&nbsp;В | align="right" | 32 | align="right" | 1 | align="right" | 2 | align="right" | 14 | align="right" | 6 | align="right" | 8 | align="right" | Нет | align="right" | | align="right" | 40.6&nbsp;× 27.9&nbsp; |- | [http://arduino.cc/blog/2011/09/17/arduino-launches-new-products-in-maker-faire Leonardo] | align="left" | [http://www.atmel.com/dyn/products/product_card.asp?part_id=4317 Atmega32u4] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111126125220/http://www.atmel.com/dyn/products/product_card.asp?part_id=4317 |date=26 лістапада 2011 }} | align="right" | 5&nbsp;В | align="right" | 32 | align="right" | 1 | align="right" | 2 | align="right" | 14 | align="right" | 6 | align="right" | 12 | align="right" | [http://www.atmel.com/dyn/products/product_card.asp?part_id=4317 Atmega32u4] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111126125220/http://www.atmel.com/dyn/products/product_card.asp?part_id=4317 |date=26 лістапада 2011 }} | align="right" | | align="right" | 68.6&nbsp;× 53.3&nbsp; |- | [http://arduino.cc/en/Main/ArduinoBoardLilyPad LilyPad] | align="left" | ATmega168V or ATmega328V | align="right" | 2.7-5.5&nbsp;В | align="right" | 16 | align="right" | 0.5 | align="right" | 1 | align="right" | 14 | align="right" | 6 | align="right" | 6 | align="right" | Нет | align="right" | | align="right" | 50&nbsp; ⌀ |- | [http://arduino.cc/en/Main/ArduinoBoardMega Mega] | align="left" | [http://atmel.com/dyn/products/product_card.asp?part_id=3633 ATmega1280] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120125020530/http://atmel.com/dyn/products/product_card.asp?part_id=3633 |date=25 студзеня 2012 }} | align="right" | 5&nbsp;В | align="right" | 128 | align="right" | 4 | align="right" | 8 | align="right" | 54 | align="right" | 14 | align="right" | 16 | align="right" | [[FTDI]] | align="right" | | align="right" | 101.6&nbsp;× 53.3&nbsp; |- | [http://arduino.cc/en/Main/ArduinoBoardMega2560 Mega2560] | align="left" | [http://atmel.com/dyn/products/product_card.asp?part_id=3632 ATmega2560] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120125022835/http://atmel.com/dyn/products/product_card.asp?part_id=3632 |date=25 студзеня 2012 }} | align="right" | 5&nbsp;В | align="right" | 256 | align="right" | 4 | align="right" | 8 | align="right" | 54 | align="right" | 14 | align="right" | 16 | align="right" | [http://www.atmel.com/dyn/products/product_card.asp?part_id=4600 ATmega8U2] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111101051932/http://www.atmel.com/dyn/products/product_card.asp?part_id=4600 |date=1 лістапада 2011 }} [http://www.atmel.com/dyn/products/product_card.asp?PN=ATmega16U2 ATmega16U2] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101214091508/http://atmel.com/dyn/products/product_card.asp?PN=ATmega16U2 |date=14 снежня 2010 }} | align="right" | | align="right" | 101.6&nbsp;× 53.3&nbsp; |- | [http://arduino.cc/en/Main/ArduinoBoardNano Nano] | align="left" | [http://www.atmel.com/dyn/products/product_card.asp?part_id=3303 ATmega168] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120117204330/http://www.atmel.com/dyn/products/Product_card.asp?part_id=3303 |date=17 студзеня 2012 }} or [http://www.atmel.com/devices/ATMEGA328.aspx ATmega328] | align="right" | 5&nbsp;В | align="right" | 16/32 | align="right" | 0.5/1 | align="right" | 1/2 | align="right" | 14 | align="right" | 6 | align="right" | 8 | align="right" | [[FTDI]] | align="right" | | align="right" | 43&nbsp;× 18&nbsp; |- | [http://arduino.cc/en/Main/ArduinoBoardUno Uno] | align="left" | [http://www.atmel.com/dyn/products/product_card.asp?PN=ATmega328P ATmega328P] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120129124813/http://www.atmel.com/dyn/products/product_card.asp?PN=ATmega328P |date=29 студзеня 2012 }} | align="right" | 5&nbsp;В | align="right" | 32 | align="right" | 1 | align="right" | 2 | align="right" | 14 | align="right" | 6 | align="right" | 6 | align="right" | [http://www.atmel.com/dyn/products/product_card.asp?part_id=4600 ATmega8U2] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111101051932/http://www.atmel.com/dyn/products/product_card.asp?part_id=4600 |date=1 лістапада 2011 }} [http://www.atmel.com/dyn/products/product_card.asp?PN=ATmega16U2 ATmega16U2] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101214091508/http://atmel.com/dyn/products/product_card.asp?PN=ATmega16U2 |date=14 снежня 2010 }} | align="right" | | align="right" | 68.6&nbsp;× 53.3&nbsp; |} === Праграмнае забеспячэнне === [[Інтэграванае асяроддзе распрацоўкі]] Arduino — гэта кросплатформавая праграма на [[Java]], якая змяшчае ў сябе [[рэдактар кода]], [[кампілятар]] і модуль перадачы прашыўкі ў плату. Асяроддзе распрацоўкі заснавана на мове праграмавання [[Processing]] і спраектавана для праграмавання пачаткоўцамі, якія не знаёмы блізка з распрацоўкай праграмнага забеспячэння. [[Мова праграмавання]] падобна ўжывальнай у праекце Wiring<ref>[http://wiring.org.co Wiring ALPHA 1.0]</ref>. Строга кажучы, гэта [[C++]], даданы некаторымі [[Бібліятэка (праграмаванне)|бібліятэкамі]]. Праграмы апрацоўваюцца з дапамогай [[прэпрацэсар]]а, а потым кампілююцца з дапамогай [[GNU AVR toolchain#avr-gcc|AVR-GCC]]. == Версіі плат == [[Выява:Arduino Diecimila.jpg|thumb|250px|Плата Arduino Diecimila]] Арыгінальныя платы Arduino вырабляе [http://www.smartprojects.it/ Smart Projects]. На дадзены момант даступныя 15 версій плат,<ref name="Hardware">{{cite web|url=http://www.arduino.cc/en/Main/Hardware|title=Hardware|accessdate=2008-12-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120312131902/http://arduino.cc/en/Main/Hardware|archivedate=12 сакавіка 2012|url-status=dead}}</ref> пералічаныя ніжэй. # Serial Arduino, праграмуецца праз паслядоўнае злучэнне (раздым [[DB-9]]), выкарыстоўваецца ATmega8. # Arduino Extreme, з USB-інтэрфейсам для праграмавання, выкарыстоўваецца ATmega8. # Arduino Mini, мініяцюрная версія Arduino, дзе ўжываецца павярхоўны мантаж ATmega328. Не змяшчае канвертара USB-UART. # Arduino [http://arduino.cc/en/Main/ArduinoBoardNano Nano 3.0], яшчэ менш, з сілкаванне ад [[USB]] і павярхоўным мантажом ATmega328. # LilyPad Arduino, мінімалістычны дызайн для пераносных ужыванняў з павярхоўным мантажом ATmega168 (у новых версіях ATmega328). # Arduino NG, з USB-інтэрфейсам для праграмавання, выкарыстоўваецца ATmega8. # Arduino NG plus, з USB-інтэрфейсам для праграмавання, ужываецца ATmega168. # Arduino BT, з [[Bluetooth]]-інтэрфейсам для праграмавання, выкарыстоўваецца ATmega168 (у новых версіях ATmega328). # Arduino Diecimila, выкарыстоўвае USB-інтэрфейс і Atmega168 у DIP28 корпусе. # Arduino [http://arduino.cc/en/Main/ArduinoBoardDuemilanove Duemilanove] («2009»), на аснове ATmega168 (в новых версіях ATmega328), з аўтаматычным выбарам сілкавання ад USB ці вонкавай крыніцы. # Arduino [http://arduino.cc/en/Main/ArduinoBoardMega Mega] («2009»), на аснове ATmega1280. # Arduino [http://arduino.cc/en/Main/ArduinoBoardMega2560 Mega2560 R3] («2011»), на аснове ATmega2560. Выкарыстоўваецца канвертар USB-UART на базе ATmega16U2. # Arduino [http://arduino.cc/en/Main/ArduinoBoardUno Uno R3] (2011), на аснове ATmega328. Выкарыстоўваецца канвертар USB-UART на базе ATmega16U2. # Arduino [http://arduino.cc/en/Main/ArduinoBoardEthernet Ethernet] (2011), на аснове ATmega328. Канвертара USB-UART няма. [[Ethernet]] чып — W5100, таксама змяшчае модуль MicroSD. # Arduino Mega [http://arduino.cc/en/Main/ArduinoBoardADK ADK] for Android (2011), на аснове ATmega2560. Змяшчае USB-хост для злучэння з тэлефонамі на базе АС [[Android]] (м/с MAX3421e). Канвертар USB-UART на базе ATmega8U2. === Адкрытыя архітэктуры і код === Дакументацыя, прашыўкі і чарцяжы Arduino распаўсюджваюцца пад ліцэнзіях [[Creative Commons Attribution ShareAlike]] 2.5 і даступны на афіцыйным сайце Arduino. Малюнак друкаванай платы для некаторых версій Arduino таксама даступны.<ref name="Hardware"/> Крынічны код для інтэграванага асяроддзя распрацоўкі і бібліятэк апублікаваны і даступны пад ліцэнзіяй [[GPL|GPLv2]].<ref>{{cite web|url=http://www.arduino.cc/en/Main/Software|title=Старонка загрузкі праграмнага забеспячэння Arduino|work=Software|publisher=Arduino|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120313073426/http://www.arduino.cc/en/Main/Software|archivedate=13 сакавіка 2012|accessdate=20 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref> === Платы пашырэнняў === Ардуіна і Ардуіна-сумяшчальныя платы спраектаваны такім чынам, каб іх можна было пры патрэбе пашыраць, дадаючы ў схему прылады новыя кампаненты. Гэтыя платы пашырэняў (шыльды) далучаюцца да Ардуіна праз усталяваныя на іх штыравыя раздымы. Існуе мноства разнастайных па функцыянальнасці шыльдаў — ад простых, прызначаных для макетавання (прататыпавання), да складаных — плат кіравання крокавымі рухавікамі, плат бяздротавага доступу па пратаколам Bluetooth, ZigBee, WiFi, GSM і інш. Прыклады шыльдаў: * [http://www.arduino.cc/en/Main/ArduinoEthernetShield Arduino Ethernet Shield] * [http://arduino.cc/en/Main/ArduinoXbeeShield XBee Shield] * [http://www.liquidware.com/shop/show/TSL/TouchShield+Slide TouchShield] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091105042236/http://www.liquidware.com/shop/show/TSL/TouchShield+Slide |date=5 лістапада 2009 }} * [http://sheepdogguides.com/arduino/ar3nd.htm Datalog Shield] * [http://www.circuitsathome.com/products-page/arduino-shields/usb-host-shield-for-arduino USB Host Shield] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101206210619/http://www.circuitsathome.com/products-page/arduino-shields/usb-host-shield-for-arduino/ |date=6 снежня 2010 }} == Клоны == Нягледзячы на тое, што дакументацыя на апаратную частку і праграмны код апублікаваны пад ліцэнзіяй «[[copyleft]]», распрацоўшчыкі выказалі жаданне, каб назва «Arduino» (і вытворныя ад яе) была [[гандлёвая марка|гандлёвай маркай]] для афіцыйнага прадукту і не ўжывалася для вытворных работ без дазволу. У афіцыйным дакуменце аб ужыванні назвы Arduino падкрэсліваецца, што праект адкрыты для ўсіх жадаючых працаваць над афіцыйным прадуктам.<ref>[http://www.arduino.cc/en/Main/Policy Arduino — Policy] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110317064442/http://arduino.cc/en/Main/Policy |date=17 сакавіка 2011 }}</ref> Вынікам аховы назвы стала адгалінаванне ад версіі платы Arduino Diecimila, зробленае групай карыстальнікаў, што прывяло да выпуску эквівалентнай платы, названай Freeduino. Назва [http://www.freeduino.org/about.html Freeduino] не з’яўляецца гандлёвай маркай і можа ўжывацца ў любых мэтах.<ref>{{cite web|url=http://www.freeduino.org/freeduino_open_designs.html|title=Freeduino Open Designs|accessdate=2008-03-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080410220309/http://www.freeduino.org/freeduino_open_designs.html|archivedate=10 красавіка 2008|url-status=dead}}</ref> Некаторыя праграмна і апаратна сумяшчальныя прадукты пазбягаюць назвы «Arduino», карыстаючыся ў варыянтах уласнай назвы толькі «duino». Яны былі камерцыйна выпушчаны іншымі вытворцамі. == Каманда распрацоўшчыкаў == Ядро каманды распрацоўшчыкаў Arduino складаюць: Массімо Банцы (Massimo Banzi), Дэвід Куартылле (David Cuartielles), Том Іго (Tom Igoe), Джанлука Марціно (Gianluca Martino), Дэвід Мэлліс (David Mellis) і Нікалас Замбэцці (Nicholas Zambetti). == Гл. таксама == {{Commonscat|Arduino}} * [[Humane Informatics]] * [[Beagle board]] * [[Raspberry Pi]] {{зноскі}} == Спасылкі == * {{cite web |url = http://www.arduino.cc/ |title = Arduino |lang = en |accessdate = 23.07.2010 |description = Официальный сайт |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110223104208/http://arduino.cc/ |archivedate = 23 лютага 2011 |url-status = dead }} * {{cite web |url = http://arduino.ru/ |title = Arduino Russian |lang = ru |accessdate = 23.07.2010 |description = Неполная русская документация по языку и библиотекам |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120516191951/http://arduino.ru/ |archivedate = 16 мая 2012 |url-status = dead }} * {{cite web |url = http://wiki.linuxformat.ru/index.php/LXF100-101:Arduino |title = LXF100-101:Arduino |lang = ru |accessdate = 23.07.2010 |description = Цикл статей по Arduino на wiki.linuxformat.ru |archiveurl = https://web.archive.org/web/20100614070839/http://wiki.linuxformat.ru/index.php/LXF100-101:Arduino |archivedate = 14 чэрвеня 2010 |url-status = dead }} * {{cite web |url = http://www.linuxformat.ru/anons133.phtml |title = Интервью LXF Джанлука Мартино (Gianluca Martino, проект Arduino) |lang = ru |description = О проекте, его развитии |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130313022308/http://www.linuxformat.ru/anons133.phtml |archivedate = 13 сакавіка 2013 |accessdate = 20 сакавіка 2013 |url-status = dead }} * {{cite web | url = http://downloads.oreilly.com/make/arduinoMAKE07.pdf | title = Arduino Fever | lang = en | accessdate = 23.07.2010 | description = Статья про Arduino в журнале [[Make (журнал)|Make]] | archiveurl = http://www.webcitation.org/66651rFJx | archivedate = 2012-03-12 }} * {{cite web |url = http://lusorobotica.com/index.php/topic,22.0.html |title = Tópico: Índice do Arduino passo-a-passo |lang = pt |accessdate = 23.07.2010 |description = Обучающие материалы по Arduino с исходными кодами и видео. |archiveurl = https://www.webcitation.org/66652NO7w?url=http://lusorobotica.com/index.php/topic,22.0.html |archivedate = 12 сакавіка 2012 |url-status = dead }} {{Аднаплатныя камп'ютары}} [[Катэгорыя:Адкрытае апаратнае забеспячэнне]] [[Катэгорыя:Свабодны кантэнт]] [[Катэгорыя:Arduino]] 1r2wr68c5wrrfy7l1g9kq9iusud5psm Parlophone 0 158210 5156219 3283805 2026-06-20T06:18:29Z DzBar 156353 /* Вядомыя выканаўцы, якія запісваліся на лэйбле */ 5156219 wikitext text/x-wiki {{картка кампаніі}} '''Parlophone Records''' («Парлафо́н рэ́кардз») — [[Вялікабрытанія|брытанскі]] [[лэйбл]] гуказапісу, заснаваны ў [[1923]] годзе ў якасці філіяла [[Германія|германскага]] [[лэйбл]]а Parlophon (уваходзіў у склад кампаніі [[Carl Lindstrom]]). З 1923 па 1955 гг. менеджарам музычнага аддзела лэйбла быў Оскар Прэйс. У 20-я гг. Parlophone Records стаў вядучым [[джаз]]авым лэйблам у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] дзякуючы пласцінкам, выпушчаным па ліцэнзіі амерыканскага [[Okeh Records]]. У [[1927]] годзе брытанскі [[Columbia Graphophone]] набыў кампанію [[Carl Lindstrom]] (і, адпаведна, Parlophone Records). У [[1931]] годзе [[Columbia Graphophone]] і [[Gramophone]] аб’ядналіся ў кампанію [[EMI]], і лэйбл Parlophone Records перайшоў у ведамства [[EMI]]. [[EMI]] адвялі Parlophone Records выпуск запісаў гутарковага і камедыйнага жанру, а таксама музыкі, якая не паддаецца катэгарызацыі. У [[1955]] годзе Прэйс выйшаў на пенсію, і яго месца заняў [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]], які працаваў на Parlophone з [[1950]] года. Поспех да лэйбла, які дзесяцігоддзі заставаўся малапрыкметным, прыйшоў у [[1962]] годзе пасля падпісання кантракту з [[The Beatles]], пласцінкі якіх неўзабаве ператварылі Parlophone Records у адну з самых папулярных фірмаў гуказапісу. Пасля на лэйбле запісваліся [[Queen]], [[Pet Shop Boys]], [[Blur]], [[Radiohead]] і інш. == Вядомыя выканаўцы, якія запісваліся на лэйбле == * [[The Beatles]] * [[Blur]] * [[Coldplay]] * [[Deep Purple]] * [[Pet Shop Boys]] * [[Queen]] * [[Radiohead]] * [[Кайлі Міноўг]] * [[Supergrass]] * [[Gorillaz]] * [[Тайні Тэмпа]] * [[Mansun]] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Лэйблы гуказапісу Вялікабрытаніі]] 8ppa2xplqex0bf1tclk306v9xpqoqsk Аперацыя «Арго» 0 166083 5156117 5147179 2026-06-19T21:25:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156117 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Арго}} {{Фільм |Беларуская назва = Аперацыя «Арго» |Арыгінальная назва = {{lang-en|Argo}} |Выява = Argo_(2012).jpg |Памер = |Жанр = |Рэжысёр = |Прадзюсар = |Сцэнарыст = |Акцёры = |Аператар = |Кампазітар = |Кампанія = [[Warner Bros.]], GK Films, Smokehouse Pictures |Бюджэт = 44,5 млн [[Долар ЗША|$]] |Зборы = 229,6 млн $<ref name=ref66/> |Краіна = {{USA}} |Мова = [[Англійская мова|англійская]], [[фарсі]] |Час = 120 хв. |Год = |Папярэдні фільм = |Наступны фільм = |imdb_id = }} '''«Апера́цыя „Арго́“»''' ({{lang-en|Argo}}) — палітычны [[трылер]] рэжысёра [[Бен Афлек|Бена Афлека]]. Сюжэт карціны заснаваны на рэальных падзеях — аперацыі спецслужбаў па выратаванню шасці амерыканскіх дыпламатаў з [[Тэгеран]]а. Сцэнарый напісаны па матывах артыкула Джошуа Бермана «Як [[Цэнтральнае разведвальнае ўпраўленне|ЦРУ]] выратавала амерыканцаў з [[Тэгеран]]а фальшывым фантастычным фільмам»{{efn|name=tref1004}} і кнігі Тоні Мендэса «Майстар маскіроўкі». Прэм’ера карціны адбылася [[31 жніўня]] 2012 года (фестываль у Тэлурыдзе). У шырокі пракат яна выйшла [[12 кастрычніка]] [[2012]] года.<ref name=ref33/> Стужка паказала нядрэнныя вынікі ў пракаце — сусветныя зборы склалі больш за [[Долар ЗША|$]] 229,6 млн, з іх [[Долар ЗША|$]] 135,8 млн у амерыканскім пракаце, нягледзячы на рэйтынг [[Рэйтынг R|R]], прысвоены з-за ўжывання ў дыялогах ненарматыўнай лексікі. Трэці рэжысёрскі вопыт Бена Афлека атрымаў неадназначную ацэнку [[крытык]]аў. Пахвальных водгукаў заслужыў баланс дакументальнага падыходу да адлюстравання падзей і [[трылер]]а, які трымае гледачоў у напружанні, хоць канцоўка вядома з самага пачатку. Падбор выканаўцаў і гульня [[акцёр]]аў другога плана таксама атрымалі высокую ацэнку. Апраўдаўшы прагнозы, карціна выйграла тры статуэткі «[[Оскар]]а» ў сямі намінацыях, заваяваўшы ў [[2013]] годзе ўзнагароду акадэміі ў галоўнай намінацыі «Лепшы фільм». Таксама карціна заслужыла мноства іншых кінематаграфічных узнагарод, у тым ліку «[[Залаты глобус]]» і [[BAFTA]] ў некалькіх намінацыях. Сур’ёзныя дыскусіі выклікала гістарычная дакладнасць падзей, паказаных у фільме, і яго палітычны кантэкст. Стваральнікаў карціны абвінавачвалі ў прыніжэнні ролі [[Канада|канадскіх]] спецслужбаў, празмернай палітычнай ангажаванасці і занадта вольнай трактоўцы падзей. Карціна была забаронена да паказу ў [[Іран]]е, бо ў ёй, на думку кіруючых колаў, гісторыя была перакручана і паднесена з праамерыканскага пункту гледжання. == Сюжэт == 4 лістапада 1979 г. [[Ісламская рэвалюцыя ў Іране|рэвалюцыя ў Іране]] дасягае свайго апагею. Натоўпы [[іслам]]істаў штурмуюць [[пасольства]] ЗША ў Тэгеране і ўрываюцца на яго тэрыторыю. Персанал спешна знішчае пячаткі, сакрэтныя дакументы і іншыя матэрыялы. 52 супрацоўніка застаюцца ў палоне, але шасцярым удаецца пакінуць пасольства і знайсці прытулак у доме канадскага пасла Кена Тэйлара. Праходзіць 74 дні з моманту іх уцёкаў. Супрацоўнікі [[Дзяржаўны дэпартамент ЗША|Дзяржаўнага дэпартамента]] шукаюць шляхі вырашэння сітуацыі. Яны прапануюць дачакацца [[Вясна|вясны]], раздаць дыпламатам [[веласіпед]]ы і [[пашпарт]]ы, каб тыя даехалі да [[Турцыя|турэцкай]] мяжы. Эксперт [[ЦРУ]] па пытаннях эксфільтрацыі Тоні Мендэс сумняваецца ў разумнасці такога падыходу. На наступны дзень ён прапануе новы варыянт, які прыйшоў яму ў галаву пасля прагляду фільма «Бітва за планету малпаў». Ён прапануе выдаць супрацоўнікаў [[пасольства]] за скаўтаў — членаў здымачнай групы [[Канада|канадскага]] [[фільм]]а, якія шукаюць натуру{{efn|name=tref1007}}. Дзёрзкі план ухвалены кіраўніцтвам [[ЦРУ]]. Кіруючыся ім, Мендэс звяртаецца за дапамогай да свайго знаёмага — вядомага грымёра Джона Чэмберса. Праз яго ён выходзіць на аўтарытэтнага галівудскага прадзюсара Лестэра Сігэла, і пачынаецца падрыхтоўка да здымак. Мендэс знаходзіць у архівах прыдатны сцэнар фантастычнага фільма «Арго», які па стылю нагадвае «[[Зорныя войны]]»<ref name=ref4/>{{efn|name=tref1005}}. У гульню ўступае некалькі вопытных спецыялістаў, у тым ліку рэдактар коміксаў Джэк Кірбі. Адкрываецца офіс фіктыўнай кампаніі «Studio 6 Productions», размяшчаецца рэклама ў профільных выданнях, праводзіцца прэс-канферэнцыя. Тым часам [[іранцы]] збіраюць папяровыя абрэзкі з дакументаў, якія прайшлі праз {{нп3|Шрэдэр, прылада|здрабніцелі паперы|ru|Шредер (устройство)}}, і паступова аднаўляюць цэлыя [[Фатаграфія|фатаграфіі]] персаналу [[пасольства]]. Адсутнасць шасцярых супрацоўнікаў вось-вось раскрыецца. Тоні Мендэс прылятае ў [[Іран]] і пераконвае дыпламатаў даверыцца яму. Ён дапамагае ім трохі змяніць аблічча і навучае легендзе — яны [[Канада (народ)|канадцы]] і члены здымачнай групы. Дзеля верагоднасці дыпламаты ажыццяўляюць вылазку на гарадскі [[гарадскі базар|базар]], што ледзь не прыводзіць да [[Катастрофа|катастрофы]]. Адзін з прадаўцоў, сын якога загінуў на [[Вайна|вайне]], накідваецца на «кіношнікаў». Збіраецца [[натоўп]], іранскі агент употай фатаграфуе ўсю «здымачную групу». Між тым [[Корпус вартавых ісламскай рэвалюцыі|вартавыя ісламскай рэвалюцыі]], якія абыходзяць усе дамы ў [[Тэгеран|горадзе]], пачынаюць цікавіцца «гасцямі пасла», але яго служанка, якая ўжо здагадалася, што гэта збеглыя амерыканцы, рассейвае іх падазрэнні. На наступны дзень група рыхтуецца пакінуць [[Іран|краіну]]. У апошні момант Мендэс атрымлівае загад аб адмене аперацыі «Арго», але вырашае на свой ​​страх і рызыку яе завяршыць. Уцекачы паспяхова праходзяць [[віза]]вы кантроль у [[Мэхрабад, аэрапорт|мэхрабадскім аэрапорце]], заявіўшы, што запаўнялі ўязныя візы. На апошнім рубяжы іх затрымлівае кантроль вартавых ісламскай рэвалюцыі, яны абураюцца распуснасцю афіш фільма. Адзін з дыпламатаў, які валодае [[фарсі]], эмацыйна пераказвае сюжэт фільма, робячы яго падобным да падзей [[Іранская рэвалюцыя|іранскай рэвалюцыі]]. Кіраўнік варты тэлефануе для праверкі ў «офіс кампаніі» у [[Галівуд]]зе, Чэмберс у апошнюю секунду паспявае адказаць на званок. Вартавыя даюць дазвол на вылет. Тым часам аднаго з шасці дыпламатаў апазнаюць па адноўленых пасольскіх анкетах. Вартавыя выязджаюць прама на ўзлётнае поле, спрабуючы затрымаць [[самалёт]], але той паспявае ўзляцець і пакінуць паветраную прастору [[Іран]]а. Пасол і яго людзі таксама пакідаюць Іран, служанка пераходзіць [[ірак]]скую мяжу. Сакрэтнасць аперацыі захоўваецца да канца. Роля спецслужбаў [[ЗША]] ніяк не раскрываецца, і ўсе лаўры дастаюцца канадскаму боку. У канцоўцы кіраўніцтва [[ЦРУ]] збіраецца адзначыць заслугі Тоні Мендэса {{нп3|Звязда разведкі|вышэйшай узнагародай ЦРУ|en|Intelligence Star}} на закрытай цырымоніі. == У ролях == {| class="wikitable sortable" |- ! Акцёр !! Роля |- | [[Бен Афлек]] || <small>агент [[ЦРУ]]</small> Тоні Мендэс |- | [[Браян Крэнстан]] || <small>шэф Мендэса</small> Джэк О’Донел |- | Алан Аркін || <small>прадзюсар</small> Лестэр Сігэл |- | Джон Гудмен || <small>грымёр</small> Гамільтан Джордан |- | [[Кайл Чэндлер]] || <small>кіраўнік адміністрацыі прэзідэнта</small> Гамільтан Джордан |- | Віктар Гарбер || <small>пасол [[Канада|Канады]] ў [[Іран]]е</small> Кен Тэйлар |- | Керы Бішэ || <small>выратаваны супрацоўнік пасольства</small> Кэці Стэфард |- | Тэйт Донаван || <small>выратаваны супрацоўнік пасольства</small> Боб Андэрс |- | Клеа Дзювал || <small>выратаваны супрацоўнік пасольства</small> Кора Лайджэк |- | Крыстафер Дэнем || <small>выратаваны супрацоўнік пасольства</small> Марк Лайджэк |- | Роры Какрэйн || <small>выратаваны супрацоўнік пасольства</small> Генры Лі Шац |- | Скут Мак-Нэйры || <small>выратаваны супрацоўнік пасольства</small> Джой Стэфард |- | Кіц Шарабайка || <small>супрацоўнік [[ЦРУ]]</small> Адам Энгель |- | Крыс Месіна || <small>супрацоўнік [[ЦРУ]] ў аддзеле О’Донела</small> Малінаў |- | Жэлька Іванек || <small>супрацоўнік дзярждэпартамента</small> Роберт Пендэр |- | Цітус Уэлівер || <small>супрацоўнік [[ЦРУ]]</small> Джон Бейтс |- | Боб Гантан || <small>дзяржаўны сакратар</small> Сайрус Венс |- | Піліп Бейкер Хол || <small>дырэктар [[ЦРУ]]</small> Стэнсфілд Цёрнер |- | Рычард Кайнд || <small>агент WGA</small> Джон Бейтс |- | Майкл Паркс || <small>мастак</small> Джэк Кербі |- | Том Ленк || <small>карэспандэнт</small> Род |- | Рычард Дзілейн || <small>агент брытанскай разведкі</small> Піцер Нікалс |- | Крыстафер Стэнлі || <small>супрацоўнік пасольства</small> Том Ахерн |- | Пейдж Леонг || <small>жонка Кена Тэйлара</small> Пат Тэйлар |- | Тэйлар Шылінг || <small>жонка Тоні Мендэса</small> Крысціна Мендэс |- | Шэйла Венд || <small>служанка ў доме канадскага пасла</small> Сахар |- | Эдрыён Барба || <small>былая жонка Сігэла</small> Ніна |} == Стварэнне == === Сцэнарый === [[Захоп амерыканскіх заложнікаў у Іране|Захоп заложнікаў у пасольстве]] ў [[Тэгеран]]е стаў адным самых трагічных момантаў крызісу ірана-амерыканскіх адносін у часы праўлення адміністрацыі [[Джымі Картэр]]а. Доўгі час дэталі паспяховай місіі канадскіх і амерыканскіх спецслужбаў [[1980]] заставаліся пад грыфам «сакрэтна». У [[1997|1997 годзе]] доступ да матэрыялаў быў адкрыты, але асаблівай цікавасці грамадскасці яны тады не прыцягнулі<ref name=ref30/><ref name=ref54/>. У 2007 годзе прадстаўнікі прадзюсарскай кампаніі [[Smokehouse Pictures]] ([[:en:Smokehouse Pictures|en]]) [[Джордж Клуні]] і [[Грант Хеслаў]] звярнулі ўвагу на артыкул Джошуа Бермана «Як [[ЦРУ]] выратавала амерыканцаў з [[Тэгеран]]а фальшывым фантастычным фільмам» ("How ​​the CIA Used a Fake Sci-Fi Flick to Rescue Americans from Tehran "), апублікаваны ў часопісе ''Wired''<ref name=ref20/>. Пазней Хеслаў і Клуні пазнаёміліся з кнігай Тоні Мендэса «Майстар маскіроўкі» («The Master of Disguise») і сустрэліся з ім самім<ref name=ref19/>{{sfn|Mendez|2009|с=1}}. Матэрыял, на думку крытыка Манолы Даргіс, быў нібы створаны для фільма — знарок такое не прыдумаеш<ref name=ref3/>. Ідэя здалася шматабяцальнай, і яны вырашылі пачаць працу над сцэнарыем<ref name=ref30/>. Smokehouse Pictures выкупіла правы на экранізацыю, вытрымаўшы канкурэнцыю з боку кампаніі [[Plan B Entertainment|Plan B]] ([[:en:Plan B Entertainment|en]]). Дагавор на вытворчасць быў заключаны са студыяй [[Warner Bros]]<ref name=ref54/>. [[Выява:Robert Anders with his fake Studio 6 business card.jpg|thumb|злева|Візітка фіктыўнай кампаніі Studio 6 у руках аднаго з удзельнікаў падзей Роберта Андэрса. Картка фігуруе таксама і ў фільме 2012]] У [[Чэрвень|чэрвені]] [[2009]] года прадстаўнікі Smokehouse Pictures выбралі ў якасці сцэнарыста Крыса Тэры. У яго партфоліа на той момант быў усяго адзін поўнаметражны [[фільм]]. Спачатку аперацыя выратавання дыпламатаў здалася настолькі неверагоднай, што Крыс не мог прыдумаць, з якога боку падысці да будучага [[Сцэнарый|сцэнарыя]]. [[Пісьменнік]] адправіўся вывучаць [[архіў]]ныя матэрыялы ў [[Бібліятэка|бібліятэкі]]. Крыс паспрабаваў уявіць, як бы сцэны будучага фільма выканалі любімыя акцёры Сідні Люмета, зоркі экрана 1970-х, такія як [[Джэк Уорд]] і [[Фэй Данаўэй]]. Затым Тэры прыняў вымушанае рашэнне некалькі спрасціць [[сюжэт]] і надаць яму больш напружаную канцоўку. У рэальнасці паслядоўнасць дзеянняў спецслужбаў была досыць складанай. Дыпламаты не сядзелі бязвылазна ў доме канадскага пасла, а хаваліся ў некалькіх розных дамах і пераязджалі з месца на месца. Паляцелі яны з Тэгерана некалькімі рэйсамі. Герой карціны Лестэр Сігэл, па волі сцэнарыста, стаў зборным вобразам некалькіх дзеячаў кінабізнесу. Пасля адпаведных паправак сцэнарый паступова стаў складацца ў адзінае цэлае {{sfn|Rosen|2013|с=31}}. [[Выява:Argo poster.gif|140px|thumb|справа|Постар фільма «Арго», здымкі якога было запланавана правесці ў сакавіку 1980]] Па патрабаванню студыі [[Warner Bros]] Тэры дадаў у пачатку вялізны маналог Мендэса, які распавядае аб яго перадгісторыі (і нават працы ў [[СССР]]), які тлумачыць гледачу сэнс тэрміна [[эксфільтрацыя, тактыка|эксфільтрацыя]]. Зрэшты, пазней ад гэтага маналога адмовіліся — атрымлівалася, што фільм меў два ўступы {{sfn|Rosen|2013|с=32}}. Тэкст шліфаваўся да пачатку [[2011]] года, пакуль ён не дасягнуў патрэбнай ступені гатоўнасці. Толькі тады прадзюсары пачалі шукаць рэжысёра. [[Джордж Клуні]] збіраўся быў асабіста ўзначаліць здымкі і стаць выканаўцам галоўнай ролі, але ён захапіўся праектам «Сакавіцкія Іды». [[Warner Bros.]] даслалі рабочую прапанову кампаніі [[Бен Афлек|Бена Афлека]] і [[Мет Дэйман|Мэта Дэймана]] «Pearl Streets Film»<ref name=ref54/>. «Пазнаёміўшыся з „Арго“, я быў ​​проста ўражаны і адразу ж згадзіўся ўзначаліць здымкі» — распавядаў Бен, залпам прачытаўшы сцэнарый, як займальную кнігу<ref name=ref32/>. Пры першым жа азнаямленні са [[Сцэнарый|сцэнарыем]] Бен вырашыў, што камедыйны пачатак у карціне трэба будзе скараціць («прыкладна на чвэрць»), пра што адразу папярэдзіў прадзюсараў<ref name=ref59/>. У лютым 2011 года яго ўдзел у праекце быў канчаткова пацверджаны<ref name=ref15/>. Карціна мела рабочую назву «Уцёкі з Тэгерана» («Escape From Tehran»), але ў ходзе работы стваральнікі адмовіліся ад яе, з-за сугучнасці з фантастычным «[[Уцёкі з Нью-Ёрка]]». У рэальнай аперацыі 1980 назва сцэнарыя супадала з назвай кнігі, па якой планавалася экранізацыя — «Lord of Light» («Бог святла») [[Роджэр Жэлязны|Роджэра Жэлязны]]. Тоні Мендэс памяняў яе на Argo, абыграўшы адзін непрыстойны англійскі жарт<ref name=ref35/><ref name=ref39/><ref name=ref62/>. Гэтую ж назву i было вырашана выкарыстоўваць для фільма 2012 года. У карціне ў эпізодзе першай чыткі тэксту ў гасцініцы Beverly Hilton абыгрываецца сугучнасць слова Argo з [[карабель Арго|міфічным караблём]], што надае сцэне адценне [[чорны гумар|чорнага гумару]]<ref name=ref20/><ref name=ref38/>. Персанажы па сюжэту неаднаразова паўтараюць вульгарны [[жарт]] нібы лозунг, з-за чаго карціна пасля атрымала {{нп3|Сістэма рэйтынгаў Амерыканскай кінаасацыяцыі|рэйтынг R|ru|Система рейтингов Американской киноассоциации}} ў амерыканскім пракаце<ref name=ref26/><ref name=ref27/>{{efn|name=tref1001}}. === Падбор акцёраў === [[Выява:Kyle Chandler.jpg|126px|thumb|злева|Акцёр Кайл Чэндлер]] [[Выява:HamiltonJordan.jpg|126px|thumb|злева|Кіраўнік адміністрацыі прэзідэнта [[ЗША]] Гамільтан Джордан]] У траўні-чэрвені [[2011]] года прайшоў падбор [[акцёр]]аў для карціны<ref name=ref57/>. Асістэнт па кастынгу Лора Кенэдзі дапамагла [[рэжысёр]]у адабраць каля 130 выканаўцаў з прыкладна 3000 анкет. 120 персанажаў у карціне маюць ролю са словамі<ref name=ref76/>. Бен Афлек, праглядаючы кандыдатаў, арыентаваўся не столькі на статус, колькі на прафесійныя дадзеныя і адпаведнасць ролі, аддаючы перавагу асобам, якія не засвяціліся на экранах<ref name=ref10/>. Рэжысёр загадзя папярэдзіў, што перад здымкамі будзе праводзіць рэпетыцыі з акцёрамі па сістэме [[Канстанцін Сяргеевіч Станіслаўскі|Станіслаўскага]] (як ён яе сабе ўяўляў)<ref name=ref40/>. Адным з першых запрашэнне ўвасобіць вобраз галівудскага варацілы атрымаў Алан Аркін. Пасля прагляду карціны «Чырвоны штат» Афлек падабраў з яго некалькіх акцёраў: Джона Гудмена, Майкла Паркса, Керы Бішэ<ref name=ref42/>. Гудмен і Аркін — акцёры вядомыя, але галоўным чынам па ролях у аўтарскім [[кінематограф]]е. Вельмі старанна падбіраліся на тыпаж «асобы з 1970-х» акцёры для шасцёркі выратаваных супрацоўнікаў пасольства. Сярод тых, хто прайшоў на гэтыя ролі, толькі Тэйт Донаван быў добра вядомы публіцы, бо выконваў вядучыя ролі на [[Тэлебачанне|тэлебачанні]]. Астатнія: Клеа Дзювал, Скут Мак-Нэйры, Роры Кахрэйн, Керы Бішэ і Крыстафер Дэнем — былі параўнальна мала знаёмыя аўдыторыі<ref name=ref41/>. На ролі [[Іранцы|іранцаў]] падбіраліся не проста акцёры з усходнімі рысамі, а іменна этнічныя іранцы. Прыдзірлівасць у дэталях даходзіла да таго, што для дыялогаў стваральнікі падбіралі носьбітаў іменна тэгеранскага дыялекту [[фарсі]] і ніякага іншага<ref name=ref76/>. Ацэньваючы вынікі падбору акцёраў, гледачы і спецыялісты адзначылі тое, наколькі дакладна знешнасць выканаўцаў супадала з іх прататыпамі. Між тым, Лора Кенэдзі прызналася, што не ставіла перад сабой задачы дамагчыся пры выбары знешнасці поўнага падабенства. Гэта адбылося ў асноўным дзякуючы майстэрскай працы грымёра<ref name=ref76/>. Ролю галоўнага героя [[Бен Афлек]] без прынцыповых дыскусій пакінуў за сабой<ref name=ref75/>. Калі з іншымі персанажамі мела месца даволі блізкая адпаведнасць прататыпу, то тут паміж лацінаамерыканцам Мендэсам і белым Афлекам яе не назіраецца зусім. Зблытаныя доўгія [[валасы]] і [[барада]] змянілі акцёра настолькі, што ён не падобны і сам на сябе<ref name=ref10/>. Знешнасць Афлека ў карціне стала для крытыкаў прадметам практыкаванняў у дасціпнасці, шавялюру акцёра [[Рычард Корліс]] назваў самай горшай прычоскай дзесяцігоддзя<ref name=ref52/>. У эпоху [[CGI]] Афлек не захацеў выкарыстоўваць згенераваную пры дапамозе [[камп’ютар]]а масоўку і прыцягнуў жывых людзей для здымак у [[Каліфорнія|Каліфорніі]] і ў [[Турцыя|Турцыі]]. Праца з вялікай масай людзей, ва ўмовах не самага вялікага бюджэту, запатрабавала, па выразу стваральнікаў, «ваеннай дакладнасці»<ref name=ref37/>. Статысты ў Каліфорніі набіраліся ў асноўным з этнічных [[Персы|персаў]], якія пражывалі ў ваколіцах [[Лос-Анджэлес]]а, у асобных сцэнах было задзейнічана да 800 чалавек. Няцяжка было знайсці персаў і ў [[Стамбул]]е. Самастойнай задачай было правільна апрануць герояў. Адных толькі жаночых накідак [[хіджаб]] было пашыта каля 500 камплектаў<ref name=ref61/>. Яшчэ адна праблема адкрылася пасля здымак. Як высветлілася ўжо пры мантажы, у набранай масоўцы пераважалі людзі ва ўзросце за 40 гадоў — моладзь днём была занята на працы. У рэальнай гісторыі [[Іранская рэвалюцыя|іранскай рэвалюцыі]] аснову тых, хто нападаў на пасольства складалі студэнты, але з гэтым ужо нічога нельга было зрабіць<ref name=ref37/><ref name=ref13/>. === Здымкі === {{Падвойная выява|справа|Cia-lobby-seal.jpg|150|Cia-memorial-wall.jpg|150|Сімвалы ЦРУ, што з'яўляюцца ў карціне. Эмблема [[ЦРУ]] ў вестыбюлі і стэла з мемарыяльнымі зоркамі. Выявы ў карціне былі скарэкціраваны пры дапамозе камп'ютарнай графікі, каб адпавядаць часу<ref name=ref61/>}} Вытворчасць карціны пачалася [[30 жніўня]] [[2011|2011 года]] і працягвалася 14 [[Тыдзень|тыдняў]]. Агульны [[бюджэт]] карціны склаў каля [[Долар ЗША|$]] 44 500 000, з якіх каля $ 13 млн было выдаткавана непасрэдна на вытворчасць і $ 18 млн на зарплату персаналу і акцёрам<ref name=ref36/>. Большая частка здымак праходзіла ў [[Лос-Анджэлес]]е. Кампанія Smokehouse Pictures ўзяла для здымак [[крэдыт]] каля $ 6 млн і пры ўмове правядзення ўсіх работ у штаце Каліфорнія атрымлівала [[Падатак|падатковыя]] льготы<ref name=ref31/>. На жаль для стваральнікаў, правесці здымкі ў [[Іран]]е не ўяўлялася магчымым. Вуліцы і дамы [[Тэгеран]]а былі часткова ўзноўлены ў павільёнах студыі [[Warner Bros]] ў Бербанку. У якасці аэрапорта Мэхрабад быў выкарыстаны адзін са старых тэрміналаў лос-анджэлескага аэрапорта [[Антарыё, аэрапорт|Антарыё]] ([[:en:Ontario International Airport|en]]), якія ішлі пад знос. Знешні выгляд пасольства [[ЗША]] аднаўлялі па фатаграфіях, а яго ролю сыграў, вонкава вельмі падобны, медыцынскі цэнтр для ветэранаў у мястэчку Норз Хілз ({{lang-en|North Hills}} у даліне [[Сан-Фернанда]])<ref name=ref31/><ref name=ref14/>. Канторай [[Лэнглі]] стаў адміністрацыйны будынак [[Los Angeles Times]] ([[:en:Los Angeles Times Building|en]]). Яго інтэр’еры выкарыстоўваліся для аднаўлення офісаў пасольстваў і спецслужбаў. Мастак-пастаноўшчык быў прыемна здзіўлены тым, што ўбранне пакояў будынка мала змянілася за апошнія 30 гадоў і амаль нічога не прыйшлося змяняць<ref name=ref36/>. Асобныя эпізоды, на працягу чатырох тыдняў, былі зняты ў [[Стамбул]]е: у раёне [[Вялікі базар|Вялікага базару]], [[Блакітная мячэць, Стамбул|Блакітнай мячэці]], [[Сафійскі сабор (Канстанцінопаль)|Ая-Сафія]]. У адным з гарадскіх кварталаў [[Стамбул]]а былі зняты эпізоды дэманстрацыі, якая перагарадзіла шлях фургону, у якім ехалі дыпламаты. Асобныя эпізоды былі зняты ў [[Вашынгтон]]е — у штаб-кватэры [[ЦРУ]]<ref name=ref57/><ref name=ref61/>. Увядзенне гледача ў атмасферу пачынаецца з застаўкі, у якой выкарыстаны лагатып [[Warner Bros.]] 1970-х гадоў<ref name=ref10/>. Рэдактар ​​Уільям Голдэнберг успамінаў, як яны з Афлекам натхняліся палітычнымі [[трылер]]амі эпохі [[Рычард Ніксан|Ніксана]] і [[Джымі Картэр|Картэра]]: «Уся прэзідэнцкая раць», «Тры дні Кондара» і іншымі<ref name=ref44/>. Першыя тыдні Крыс Тэры пастаянна знаходзіўся на здымачнай пляцоўцы {{sfn|Rosen|2013|с=31}}. У сцэнарыі была заключана вядомая супярэчнасць — ён утрымліваў камедыйны пачатак, звязаны з «галівудскай» сюжэтнай лініяй, хоць, у цэлым, фільм блізкі да палітычнага [[трылер]]а. Не варта было ператвараць карціну ў фарс і празмерна захапляцца іранічным настроем, таму Бен папрасіў [[сцэнарыст]]а быць у тэме і дапрацоўваць матэрыял па меры неабходнасці<ref name=ref59/><ref name=ref56/>. Крыс прапаноўваў пачаць карціну без усякага ўступлення — штурмам пасольства з першых секунд, у духу «Крывавай нядзелі». Рэжысёр застаўся пры сваім меркаванні. Ён вырашыў уступленне ў духу [[комікс]]а, пазнаёміўшы гледача з гістарычнай канвой [[Іранская рэвалюцыя|іранскай рэвалюцыі]] {{sfn|Rosen|2013|с=33}}. Пры падрыхтоўцы шырока выкарыстоўваліся архіўныя тэлевізійныя і кінаматэрыялы. У эпізодах карціны можна заўважыць {{нп3|Футаж|футаж|ru|Футаж}} з вядомымі амерыканскімі тэлевядучымі: [[Пітэр Джэнінгс|Пітэрам Джэнінгсам]], [[Том Броўкай|Томам Броўкай]] ([[:en:Tom Brokaw|en]]), [[Тэд Копель|Тэдам Копелем]] ([[:en:Ted Koppel|en]]). Сур’ёзнай дапамогай для стваральнікаў сталі архіўныя выпускі навіннай перадачы Nightline ([[:en:Nightline|en]]), якая пачала выходзіць якраз у момант ірана-амерыканскага крызісу. Усе выпускі перадачы ўтрымлівалі часавыя пазнакі (73-ы дзень крызісу, 74-ы дзень), што дапамагала арыентавацца ў часе<ref name=ref85/>. Былі прыцягнуты матэрыялы рэальнай аперацыі [[ЦРУ]] 1979—1980 гадоў, якія захаваліся ў архіве: [[постар]]ы, разкадроўка, сцэнарый, [[рэклама]] ў [[друк]]у, [[дакумент]]ы і нават [[адзенне]]<ref name=ref16/>. Кансультантам карціны па яе «іранскай» частцы стаў друг Афлека рэжысёр Рафі Пітс. Ён жа сыграў у карціне эпізадычную ролю чыноўніка пасольства<ref name=ref17/>. Перад здымкамі [[рэжысёр]], успомніўшы ўласны вопыт працы ў «[[Пёрл-Харбар]]ы», пакінуў акцёраў дыпламатаў-уцекачоў на два тыдні ў ізаляваным памяшканні ў духу 1970-х гадоў. Пазбаўленыя электронных аксесуараў, у вопратцы сваіх герояў, яны ўжываліся ў той час і становішча<ref name=ref56/><ref name=ref22/>. Пастаянны рэтраспектыўны зварот па ходу стужкі да дакументальных кадраў прымушаў стваральнікаў быць вельмі дакладнымі ў дэталях. Значныя намаганні былі прыложаны мастаком-пастаноўшчыкам Шэран Сеймур і касцюмерам Жаклін Уэст. Эпоха узнаўлялася да самых дробных дэталей: піджакоў і гальштукаў, попельніц, наручных гадзіннікаў, акуляраў, плакатаў на сценах<ref name=ref71/>. У офісах, па-мастацку заваленых паперамі, можна ўбачыць знакамітыя пішучыя машынкі IBM ([[:en:IBM Selectric typewriter|en]]) і тэрміналы пнеўмапошты<ref name=ref5/>. У [[Кватэра|кватэры]] галоўнага героя спачатку «па звычцы» пакінулі тэлефон-аўтаадказчык сучаснага выгляду, але своечасова спахапіліся — тады такіх яшчэ не існавала. Асобны кансультант (Тэд Мозер) адказваў за падбор аўтамабіляў тых марак, што ездзілі па вуліцах [[Вашынгтон]]а і [[Тэгеран]]а ў той час. Так, напрыклад, ён падабраў мадэль [[AMC Matador]] ў якасці паліцэйскай машыны для сцэны пагоні на аэрадроме<ref name=ref57/><ref name=ref71/>. На паказ у карціне эпізодаў, а таксама постараў і фігурак персанажаў з серый «[[Зорныя войны]]», «[[Зорны шлях]]», «[[Планета малпаў]]» трэба было атрымаць дазвол у праваўладальнікаў і пайсці на пэўныя выдаткі. Бен Афлек палічыў гэтыя затраты апраўданымі, бо яны былі важнымі дэталямі для стварэння атмасферы<ref name=ref71/>. У асноўным карціна здымалася камерай на плёнку [[Kodak]] 5263. Здымка на лічбавую камеру выкарыстоўвалася вельмі абмежавана, у сцэнах са слабым асвятленнем. Шырока выкарыстоўвалася стылізацыя. Аператар нярэдка звяртаўся да прыёмаў часоў [[Роберт Олтмен|Роберта Олтмена]] — нечаканага наезду камеры на другарадныя дэталі кадра<ref name=ref57/>. Эфекту якасці 1970-х аператар і рэжысёр дамагаліся ў тым ліку штучным павелічэннем зярністасці. Здымаючы на 35 мм плёнку, аператар выкарыстоўваў палову кадра. Затым палова кадра расцягвалася да поўнага памеру пры дапамозе фотапавялічэння<ref name=ref32/>. У асобных выпадках (напрыклад, сцэны [[дэманстрацыя|дэманстрацый]]) выкарыстоўваліся плёнка 16 мм і Super 8 мм ([[:en:Super 8 film|en]]) і здымка з рук, якія давалі эфект дэградацыі якасці карцінкі, характэрны для архіўных кінаматэрыялаў<ref name=ref57/>. Стадыя [[пост-прадакшн]] стужкі заняла каля 6 месяцаў. Першасная рэдактарская праўка адбывалася непасрэдна ў ходзе здымак. Раз у тыдзень Афлек і рэдактар ​​Уільям Голдэнберг збіраліся, праглядалі матэрыял, ажыццяўляючы папярэднюю адборку сцэн, ужо ўяўляючы сабе, як яны будуць глядзецца ў канчатковым мантажы<ref name=ref85/>. Голдэнберг скараціў прыкладна 185 гадзін сырога матэрыялу да двух гадзін канчатковага мантажу, скараціўшы звыш 30 тыс. метраў плёнкі<ref name=ref44/>. [[DNG|Лічбавы негатыў]] быў выраблены пры ўдзеле студыі EFilm. Запіс музыкі і звядзенне гуку адбывалася ў студыі Capitol Records ў [[Лос-Анджэлес]]е<ref name=ref28/>. У карціне выкарыстаны спецэфекты (каля 600 кадраў) пры ўдзеле студыі [[Method studios]] ([[:en:Method studios|en]]). Выгляд [[Тэгеран]]а з паветра і абрыс [[самалёт]]а над ім былі зроблены на камп’ютары<ref name=ref13/><ref name=ref28/>. Сцэна пагоні на [[аэрадром]]е была створана такім жа чынам. Зрэшты, большая частка візуальных эфектаў з разраду непрыкметных. Менавіта дзякуючы ім удалося, у значнай ступені, дакладна ўзнавіць абстаноўку вуліц сталіцы [[Іран]]а, некаторыя рэдкія старыя маркі [[Аўтамабіль|аўтамабіляў]], якія нялёгка было знайсці<ref name=ref31/>. Асобнай задачай рэдактара было сабраць разам усе эпізоды карціны, знятыя ў рознай тэхніцы і з розным якасцю: 8 мм, 16 мм, 35 ​​мм і лічбавую здымку, рэтраспектыўныя кадры — так каб не было прыкметна швоў<ref name=ref57/>. === Выхад у пракат і прызнанне === З мэтай прасоўвання карціны на рынак стваральнікі правялі агрэсіўную [[Рэклама|рэкламную]] кампанію. У яе рамках здымачная група аб’ездзіла ўсю краіну, даўшы мноства інтэрв’ю. Першы [[трэйлер, кінематограф|трэйлер]] карціны стаў даступны ў [[Інтэрнэт|сетцы]] ў маі 2012 года. Прэм’ера карціны адбылася на кінафестывалі ў [[Тэлурыдзе]] ([[:en:Telluride Film Festival|en]]) 31 жніўня 2012 года, дзе публіка ў захапленні прымаля здымачную групу<ref name=ref24/>. У [[Таронта]] здымачная група ўдастоілася 10-хвілінных апладысментаў. У шырокі пракат карціна выйшла 12 кастрычніка 2012 года<ref name=ref66/><ref name=ref25/>. Яшчэ на ранняй стадыі пракату «Аперацыя „Арго“» атрымала выдатныя водгукі «сарафаннага радыё» і вышэйшы рэйтынг A+ агенцтва [[CinemaScore]] ([[:en:CinemaScore|en]]). У першыя выхадныя карціна сабрала досыць сціплыя [[Долар ЗША|$]] 19 500 000 (3232 экрана), але затым яна атрымала поспех дзякуючы стабільным паказчыкам<ref name=ref66/><ref name=ref46/>. «Аперацыя „Арго“» працягнула тэндэнцыю павелічэння ў амерыканскім пракаце колькасці карцін з [[рэйтынг R|рэйтынгам R]]{{efn|name=tref1002}}. Гэта адмоўна адбілася на пракаце фільма, але яму ўсё роўна ўдалося пераадолець важны рубеж у [[Долар ЗША|$]] 100 млн хатніх збораў<ref name=ref45/>. Дапамагло тут тое, што стужка арыентавана на старэйшую ўзроставую катэгорыю. Увагу аўдыторыі прыцягнула і ўзросшая калекцыя заваяваных кінаўзнагарод<ref name=ref47/>. Да моманту адкрыцця цырымоніі ўручэння «[[Оскар]]аў» карціна ўжо 18 тыдняў была ў пракаце, але ішла на 1405 экранах краіны — вельмі паспяховы паказчык. У выніку, з бюджэтам у $ 44 500 000, яна сабрала ў свеце ўсяго $ 219 млн. ($ 133 млн [[ЗША]] + $ 85 млн астатні свет)<ref name=ref66/><ref name=ref14/><ref name=ref47/>. Сезон [[2013]] стаў часам кінематаграфічнага асэнсавання гісторыі краіны вядучымі рэжысёрамі. У адрозненне ад мінулага года, за перамогу ў гонцы за «[[Оскар]]амі» чакалася вельмі вострая канкурэнцыя. На вышэйшыя ўзнагароды прэтэндавалі: «Лінкольн» [[Стывен Спілберг|Спілберга]], «Мэта нумар адзін» Бігелоў, «[[Джанга вызвалены]]» [[Квенцін Таранціна|Таранціна]]. Каб павысіць шанцы «Аперацыі „Арго“» у барацьбе за «Оскар», была праведзена асобная рэкламная кампанія коштам каля $ 10 млн. У яе рамках былі паказаны тэлевізійныя ролікі, арганізавана вонкавая [[рэклама]], у падарунак [[крытык]]ам былі разасланы [[DVD]]-копіі фільма, а таксама многае іншае<ref name=ref48/><ref name=ref49/>. Задоўга да цырымоніі, [[10 верасня]] 2012 года, [[Роджэр Эберт]] ў сваім блогу прадказаў, што менавіта «Аперацыя „Арго“» пераможа ў галоўнай намінацыі ўручэння ўзнагарод амерыканскай кінаакадэміі<ref name=ref53/>. Прагноз практычна аднадушна падтрымалі вядучыя кінакрытыкі краіны<ref name=ref39/>. Залогам будучага поспеху сталі цырымонія ўзнагароджання прызамі PGA і ўручэнне прэміі «[[Залаты глобус]]», дзе карціна перамагла ў двух галоўных намінацыях: за лепшы фільм і лепшую рэжысуру. Спаборніцтва паміж фільмамі прыцягнула пільную ўвагу букмекераў, стаўкі найбуйнейшых кантор [[ЗША]] і [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], пасля цырымоніі «Залатога глобуса», прымаліся ўжо не на перамогу «Лінкальна», а на карысць «Аперацыі „Арго“»<ref name=ref81/>. На цырымоніі ўручэння прэмій кінаакадэміі «Аперацыю „Арго“» чакаў поспех — яна атрымала тры статуэткі, уключаючы прыз лепшаму фільму, і адзначылася яшчэ ў чатырох намінацыях. Аналітыкі адзначылі, што ўпершыню з [[1989]] года (а ўсяго ў гісторыі кінаакадэміі было толькі тры такія фільмы) карціна-пераможца ў намінацыі «лепшы фільм» не была нават намінавана ў катэгорыі «лепшы рэжысёр»<ref name=ref39/><ref name=ref37/>. Для прадзюсарскага дуэта Хеслаў-Клуні «Аперацыя „Арго“» стала доўгачаканым шырокім прызнаннем<ref name=ref30/>. Карціна стала прарывам да новых вышынь для [[Бен Афлек|Бена Афлека]]. Як пісалі пра яго — гэты неадменны лаўрэат «[[Залатая маліна|Залатой маліны]]», герой ганебна праваленай «Джыльі» — раптам стаў элітным рэжысёрам<ref name=ref58/><ref name=ref65/>. На думку самога рэжысёра карціны — ільвіная доля поспеху належыць добраму сцэнарыю Крыса Тэры і добраму падбору акцёраў<ref name=ref17/>. == Ацэнка == === Крытыка === {| class="wikitable" |- ! colspan=2| Рэйтынгі |- | '''Выданне''' || '''Ацэнка''' |- | Роджэр Эберт || 4 з 4 |- | Джэймс Берардынелі || 3,5 з 4 |- | Boston Globe || 3 з 4 |- | Washington Post || 3,5 з 4 |- | Rolling Stone || 3,5 з 4 |- | Guardian || 3 з 5 |} Трэці рэжысёрскі вопыт Бена Афлека атрымаў у цэлым станоўчыя водгукі ў вядучых спецыялістаў, хоць хапала і жорсткай крытыкі. Практычна ўсе адзначылі спелы [[сцэнарый]] з нетрывіяльнай задумкай у аснове<ref name=ref4/><ref name=ref3/><ref name=ref5/>, умелае спалучэнне дакументальнага падыходу з нагнятаннем бліжэй к канцоўцы відовішчнай атмасферы [[трылер]]а<ref name=ref22/><ref name=ref5/><ref name=ref12/>. Немалыя намаганні, затрачаныя здымачнай групай на аднаўленне духу 1970-х, апраўдаліся<ref name=ref3/><ref name=ref10/><ref name=ref5/>. Афлек вучыцца лепш працаваць з аператарам і з рэдактарам. Яго кадр цяпер візуальна запоўнены і тым падкупляе гледача, выклікаючы давер да таго, што адбываецца<ref name=ref83/>. Вельмі ўражваюць фінальныя цітры, якія паказваюць, наколькі дакладна стваральнікі фільма перадалі гістарычныя дэталі<ref name=ref5/><ref name=ref12/>. Вінтажная аператарская праца [[Радрыга Прыета|Радрыга Прыеты]] з талкова расстаўленымі візуальнымі акцэнтамі таксама дадае настрою<ref name=ref2/>. Добры [[трылер]] якраз і адрозніваецца не эфектнымі перастрэлкамі, а дакладным маніпуляваннем часам і месцам дзеяння. Толькі так можна пераканаць гледачоў у тым, што іранцы сапраўды выпусцілі амерыканскіх дыпламатаў літаральна ў апошнюю [[Секунда|секунду]], і нават веданне канцоўкі не перашкаджае спаўна атрымаць задавальненне ад прагляду<ref name=ref5/>. Валерый Кічын даў высокую ацэнку карціне, адзначыўшы выразна вытрыманую прапорцыю паміж дакументальнасцю апавядання і чыстым трылерам<ref name=ref22/>. «Аперацыя „Арго“» атрымала найвышэйшую ацэнку ў [[Роджэра Эберт]]а за «рэдкае кінематаграфічнае майстэрства»<ref name=ref4/>. [[Эн Хорнадэй]] ([[Washington Post]]) параўнала завязку трылера з вядомай карцінай «Хвост віляе сабакай», адзначыўшы, што бліжэй к канцоўцы іранічны пасыл сцэнарыя «Аперацыі „Арго“» губляецца, і яна становіцца падобнай на чарговую «[[Невыканальная місія|невыканальную місію]]»<ref name=ref5/>. Крытык [[Уэслі Морыс]] ([[:en:Wesley Morris|en]]) (The Boston Globe), згаджаючыся з калегай, невысока адазваўся аб якасцях фільма, адзначыўшы бліскучую завязку і цалкам непераканаўчую канцоўку, у духу таннага баевіка<ref name=ref43/>. Ладны ідэалагічны пачатак, які прысутнічае ў сюжэце, аказаў свой уплыў на ўспрыманне фільма крытыкамі. Ларыса Малюкова (Новая газета) вылучыла «Аперацыю „Арго“» як узор патрыятычнага фільма і прыклад для пераймання ў гэтым жанры. У фільме прысутнічае і крытыка ўрада, і спецслужбаў, і непрыкметны подзвіг радавога грамадзяніна, у духу амерыканскага кінематаграфічнага авантурызму<ref name=ref82/>. Генры Барнс (The Guardian) назваў карціну патрыятычнай [[галівуд]]скай прынадай для «[[Оскар]]а», у якой градус самаўсхвалення робіць драму недакладнай<ref name=ref12/>. На думку Лідзіі Маславай ([[КоммерсантЪ]]) карціна ідэалагізавана настолькі, што цяжка суперажываць драме герояў. Глядзець такую ​​карціну пажадана тым, хто ведае гістарычны кантэкст усіх адлюстраваных там падзей<ref name=ref23/>. «Выдатная ідэя яшчэ не робіць карціну геніяльнай, — заўважыў Рычард Корліс. — Фільм, увогуле, так сабе»<ref name=ref52/>. Сюжэтная лінія, звязаная з [[Галівуд]]ам, гучыць эфектным кантрапунктам астатняй частцы сюжэту, узбагачаючы [[трылер]] іранічным гучаннем<ref name=ref3/><ref name=ref5/>. Мабыць, Тоні Мендэс нават не ўяўляў, у якую сумесь [[фарс]]у і [[Драма (жанр)|драмы]] можна пераплавіць падзеі, звязаныя з выратаваннем [[дыпламат]]аў<ref name=ref3/>. Спецыялісты амаль аднадушна высока ацанілі гульню акцёраў другога плана Алана Аркіна і Джона Гудмена, якія па-майстэрску перадалі тыпажы галівудскіх вараціл<ref name=ref3/><ref name=ref2/><ref name=ref43/>. З густам напісаны сцэнарый з афарыстычнымі рэплікамі надаў вобразам жыццёвасць і выразнасць. Зрэшты, ўвасабленне Бенам Афлекам цэнтральнага персанажа, і знешняе, і ўнутранае, зусім не ўразіла крытыкаў. Мендэс, у выкананні Афлека, тым больш непераканаўчы, калі з’яўляецца на фоне добра падабранага ансамбля. Гэта акалічнасць асабліва кідаецца ў вочы ў сцэне нарады ў [[ЦРУ]] (са словаў: «эвакуацыі, як аборты — яны вам не патрэбныя…»). Акцёр, па задуме, павінен ствараць вобраз мацёрага прафесіянала, да меркавання якога прыслухоўваюцца калегі, але пераканаўча сыграць такога персанажа ў яго не атрымліваецца<ref name=ref84/>. На думку Эмі Бьянколі (SF Gate), ён яўна недапрацаваў практычна ва ўсіх сцэнах, і з ёю згаджаецца большасць яе калег<ref name=ref2/>. Джэймс Берардынелі выказаўся пра тое, што рэжысёр з Афлека выйшаў лепшы, чым акцёр<ref name=ref10/>. Пітэр Трэверс ([[Rolling Stone]]) іранічна напісаў пра тое, што Афлек, вядома, не [[Альфрэд Хічкак|Хічкак]], але справіўся нядрэнна — у рамках галівудскага кодэкса на выкладанне гістарычных фактаў<ref name=ref1/>. === Сацыяльны кантэкст і дакладнасць === [[Файл:First Lady Michelle Obama announces the Best Picture Oscar to Argo.jpg|220px|міні|справа|[[Мішэль Абама]] аб’яўляе пераможцу прэміі кінаакадэміі ЗША ў намінацыі «Найлепшы фільм»]] Вострую дыскусію выклікаў сацыяльны і палітычны кантэкст карціны, а таксама вольная трактоўка місіі 1980 года. Стваральнікі карціны прыклалі нямала намаганняў для аднаўлення дэталей і старанна прытрымліваліся дакументальнасці ў падыходзе. [[Бен Афлек]] заўважыў у інтэрв’ю: «Калі б карціна не была праўдай, то была б правалам»<ref name=ref27/>. Тым не менш, гістарычная дакладнасць «Аперацыі „Арго“», якую Міхаіл Трафіменка назваў карцінай, што пакрыўдзіла ўсіх, выклікала шмат пытанняў і нараканняў<ref name=ref21/>. Найбольш жорсткіх ацэнак заслужыла сцэнарная трактоўка ўкладу канадскіх спецслужбаў, якім сюжэтам была наканавана дапаможная роля ў рызыкоўнай аперацыі выратавання<ref name=ref21/><ref name=ref55/>. [[Джымі Картэр]], каменціруючы сюжэт карціны, унёс наступную папраўку: «90 % ўкладу ў ідэю і ў давядзенне аперацыі да канца належыць [[Канада|канадскім]] спецслужбам». Былы прэзідэнт ЗША таксама нагадаў, што галоўным героем быў канадскі пасол Кен Тэйлар, а зусім не Тоні Мендэс<ref name=ref34/>{{efn|name=tref1003}}. Ацэньваючы дакладнасць карціны, Тоні Мендэс звярнуў увагу на тое, што ў рэальнай гісторыі не было ні паходу на базар, ні неверагоднай пагоні за [[самалёт]]ам у канцоўцы<ref name=ref19/>. У рэальнасці ўцекачы пакінулі [[Іран]] без асаблівых эксцэсаў, і трактоўка падзей у духу галівудскага баевіка не выглядае апраўданай<ref name=ref32/>. [[СМІ]] адзначылі цэлы шэраг іншых недакладнасцей і дзіўнасцей у трактоўцы. Лацінаамерыканскія крыніцы акцэнтавалі ўвагу на тым, што Тоні Мендэс па паходжанню — [[мексіка]]нец, тады як стваральнікі карціны вырашылі адлюстраваць яго [[белы амерыканец|белым амерыканцам]]<ref name=ref18/>. Пасля нечаканага поспеху іранскага кіно, праз год, [[Оскар|цырымонія]] ў тэатры [[Долбі, тэатр|«Долбі»]] зноў была ў цэнтры ўвагі іранскіх тэлегледачоў. «Аперацыя „Арго“» была забаронена да афіцыйнага пракату ў Іране, папаўшы пад шквал крытыкі. Мясцовыя [[СМІ]] назвалі яе абразай і «рэкламай [[ЦРУ]]» <ref name=ref73/>. Прадстаўнікі дзяржаўных структур завастрылі ўвагу на тым, што гвалт, паказаны ў карціне, быў празмерным, і сцэнарная трактоўка не адпавядала гістарычнай рэчаіснасці<ref name=ref6/><ref name=ref74/>. Намеснік міністра замежных спраў Ірана Махамад Хасейні заявіў, што гісторыя ў карціне была перакручана. Канадскі пісьменнік, этнічны іранец Жыён Гомеш назваў паказ іранцаў у карціне перабольшана жорсткімі глыбокай памылкай. {{пачатак цытаты}} «Аперацыя „Арго“», гэтакая ваяўнічая казка, што дае недасведчанай заходняй публіцы зусім няправільныя ўяўленні аб характары іранскага народа. Не проста рэжыму, а іменна народа. {{oq|en|Argo provides the uninitiated Westerner with a crash course in the nature of the Iranian people as if out of some kind of hawkish fairy tale. Not just the regime, the people.}} {{канец цытаты|крыніца=<ref name=ref9/>}} Зрэшты, гледачы Ірана маглі скласці ўласнае ўяўленне пра фільм. Пірацкія [[DVD]] дыскі з фільмам даступныя на чорным рынку Ірана, і ён ішоў у падпольным пракаце<ref name=ref9/>. [[Файл:Ben Affleck TIFF 2, 2012.jpg|140px|міні|злева|Бен Афлек, 2012]] год Факт таго, што пераможцу узнагарод кінаакадэміі ў барацьбе за самы лепшы фільм аб’яўляла [[Першая лэдзі ЗША]] [[Мішэль Абама]], толькі ўзмацніў падазрэнні ў палітычным заказе<ref name=ref6/>. Газета ''Washington Post'' правяла паралель паміж часам поспеху «Аперацыі „Арго“» і чарговым вітком напружанасці ў ірана-амерыканскіх адносінах<ref name=ref74/>. Дзіўным выглядаў і сам выбар у якасці сюжэта толькі адной, найбольш паспяховай, часткі гісторыі, звязанай з іранскім крызісам<ref name=ref21/><ref name=ref7/>. Як вядома, вызваленне астатніх 52 заложнікаў пацягнула за сабой страту [[мільярд]]аў долараў, правал аперацыі «Арліны кіпцюр» ([[:ru:Операция «Орлиный коготь»|ru]]) і страту рэпутацыі спецслужбаў ЗША<ref name=ref21/><ref name=ref8/>. У студзені 2013 года стала вядома, што Іран плануе пачаць здымкі ўласнай версіі гісторыі, звязанай з падзеямі 1979—1980 гадоў у [[Тэгеран]]е. Рэжысёр Атаола Салманян публічна выказаўся пра намер зняць патрыятычны фільм «Генеральны штаб», як адказ на карціну Афлека<ref name=ref11/><ref name=ref72/>{{efn|name=tref1006}}. Палемізуючы з крытыкамі, Афлек заявіў: «Мы адзначылі, што фільм зняты на аснове рэальных падзей, але ніколі не казалі, што экранныя падзеі рэальныя»<ref name=ref21/>. Абвінавачванні ў палітычнай матывацыі рэжысёр таксама назваў цалкам надуманымі: «Я толькі расказаў цікавую гісторыю», — заявіў стваральнік карціны<ref name=ref70/>. Уільям Голдэнберг лічыў, што здымачная група пастаралася па магчымасці захаваць нейтральны погляд на сітуацыю, не блытаючы напружанне трылера з палітычнай напружанасцю<ref name=ref85/>. Пітэр Дзебруж знайшоў своеасаблівае тлумачэнне празмернай вольнасці ў трактоўцы гістарычных падзей і [[Ксенафобія|ксенафобіі]]: іранцы ў карціне яўна не дурнейшыя за Тоні Мендэса, раз змаглі здагадацца пра тое, што іх водзяць за нос (не ў прыклад рэальным супрацоўнікам аэрапорта ў [[1980]] годзе)<ref name=ref84/>. Абражаным аказаўся і сапраўдны аўтар сцэнарыя нязнятага фільма «Бог святла»​​/«Арго» 1979 года — Бары Гелер. Пасля поспеху фільма 2012 года ён выказаў на сваім сайце здзіўленне з нагоды тэглайна фільма Афлека: «Фільм фальшывы. Місія сапраўдная» («The movie was fake. The mission was real»). Гелер заявіў аб тым, што трыццаць гадоў таму планы зняць фільм не ажыццявіліся толькі з-за непаразумення — на жаль, не ўсім [[Сцэнарый|сцэнарыям]] ў [[Галівуд]]зе наканавана дайсці да стадыі рэалізацыі. Аднак гэта зусім не повад называць фільм «фальшывым». Хоць, нечаканым чынам, той стары сцэнарый стаў вядомы ўсяму свету і цяпер, магчыма, атрымае другі шанц<ref name=ref63/><ref name=ref64/>. === Прэміі і намінацыі === <div style="float:left; width:48%;"> {| class=wikitable |- ! Узнагарода ! Каму прысуджана |- ! colspan="2" | [[Оскар|2013]] '''Лаўрэат:''' прэмія «[[Оскар]]» |- | Самы лепшы фільм | [[Джордж Клуні]], [[Грант Хеслаў]], [[Бен Афлек]] |- | Самы лепшы адаптаваны сцэнарый | [[Крыс Терыа]] ([[:en:Chris Terrio|en]]) |- | Самы лепшы мантаж | Уільям Голдэнберг ([[:en:William Goldenberg|en]]) |- ! colspan="2" | '''Намінацыя:''' |- | Найлепшая мужчынская роля другога плана | [[Алан Аркін]] |- | Найлепшая музыка | [[Аляксандр Дэспла]] |- | Найлепшы гук | [[Джон Райтц]] ([[:en:John T. Reitz|en]]), [[Грэг Рудлаф]] ([[:en:Gregg Rudloff|en]]), Хасэ Антоніо Гарсія |- | Найлепшы гукавы мантаж | Эрык Одаль, Ітан ван дэр Рын |- ! colspan="2" | [[BAFTA|2013]] '''Лаўрэат:''' прэмія [[BAFTA]] |- | Самая лепшая рэжысура | Бен Афлек |- | Самы лепшы фільм | Джордж Клуні, Грант Хеслаў, Бен Афлек |- | Самы лепшы мантаж | Уільям Голдэнберг |- ! colspan="2" | '''Намінацыя:''' |- | Самая лепшая мужчынская роля | Бен Афлек |- | Самая лепшая мужчынская роля другога плана | Алан Аркін |- | Найлепшая музыка | Аляксандр Дэспла |- | Найлепшы адаптаваны сцэнарый | Крыс Терыа |- ! colspan="2" | [[Залаты глобус|2013]] '''Лаўрэат:''' прэмія «[[Залаты глобус]]» |- | Самая лепшая рэжысура | Бен Афлек |- | Самы лепшы фільм | Бен Афлек |- ! colspan="2" | '''Намінацыя:''' |- | Самы лепшы адаптаваны сцэнарый | Крыс Терыа |- | Самы лепшы акцёр другога плана | Алан Аркін |- | Самая лепшая музыка да фільма | Аляксандр Дэспла |- ! colspan="2" | [[Сезар|2013]] '''Лаўрэат:''' прэмія «[[Сезар]]» |- | [[Прэмія «Сезар» за найлепшы замежны фільм|Найлепшы замежны фільм]] | Бен Афлек |- |} </div><div style="float:right; width:48%;"> {| class=wikitable |- ! Узнагарода ! Каму прысуджана |- ! colspan="2" | [[2013]] '''Лаўрэат:''' прэмія [[Нацыянальны савет кінакрытыкаў ЗША|Нацыянальнага савета кінакрытыкаў ЗША]] |- | Spotlight Award | [[Джон Гудмен]] |- | За асаблівы ўклад у кінематограф | Бен Афлек |- | Top Films | |- ! colspan="2" | [[2013]] '''Лаўрэат:''' прэмія Гільдыі сцэнарыстаў ЗША |- | Самая лепшая драма па адаптаванаму сцэнарыю | Крыс Терыа |- ! colspan="2" | [[2013]] '''Намінацыя:''' прэмія Выбар народу |- | Самая лепшая драма | |- ! colspan="2" | [[2013]] '''Лаўрэат:''' прэмія Амерыканскага інстытута кінамастацтва |- | Фільм года | Джордж Клуні, Грант Хеслаў, Бен Афлек |- ! colspan="2" | [[2013]] '''Лаўрэат:''' прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША |- | прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за самы лепшы акцёрскі склад у ігравым кіно | акцёрскі склад фільма |- ! colspan="2" | '''Намінацыя:''' |- | Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за самую лепшую мужчынскую ролю другога плана | Алан Аркін |- ! colspan="2" | [[2013]] '''Лаўрэат:''' прэмія Гільдыі прадзюсараў Амерыкі |- | Самы лепшы прадзюсар кінастужкі | Джордж Клуні, Грант Хеслаў, Бен Афлек |- ! colspan="2" | [[2013]] '''Лаўрэат:''' прэмія Гільдыі рэжысёраў Амерыкі |- | Самая лепшая рэжысёрская праца | група асістэнтаў рэжысёра |- ! colspan="2" | [[2013]] '''Лаўрэат:''' прэмія «Спадарожнік» |- | Самая лепшая музыка | Аляксандр Дэспла |- ! colspan="2" | '''Намінацыя:''' |- | Самы лепшы фільм | |- | Самы лепшы рэжысёр | Бен Афлек |- | Самы лепшы сцэнарый | Крыс Терыа |- |} </div>{{clear}} Інфармацыя па прэміях і намінацыях прадстаўлена па дадзеных сайта imdb.com<ref name=ref78/>. == Музыка == [[Файл:Alexandre Desplat 2013.jpg|150px|міні|злева|[[Аляксандр Дэспла]].]] Для працы над карцінай прадзюсары прыцягнулі вядомага французскага кампазітара [[Аляксандр Дэспла|Аляксандра Дэспла]]. Ён меў рэпутацыю кампазітара з нешаблонным падыходам да творчасці і ўжо працаваў сумесна з [[Smokehouse Pictures]] ([[:en:Smokehouse Pictures|en]]) над карцінай «Сакавіцкія Іды»<ref name=ref80/>. Дэспла напісаў музыку і для аднаго з канкурэнтаў «Аперацыі „Арго“» — карціны «Мэта нумар адзін», якая сюжэтна пераклікаецца з працай Афлека. Пры стварэнні саўндтрэка карціны Дэспла натхняўся блізкаўсходнімі матывамі і іх сюжэтным супрацьпастаўленнем класічнай заходняй музыцы. Для стварэння этнічнага фону [[кампазітар]] выкарыстаў прыдатныя ўсходнія інструменты і галасы спевакоў з [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]]. Так, у кампазіцыі, якая выконваецца ў момант прыбыцця Тоні Мендэса ў Тэгеран, гучыць голас вядомай іранскай спявачкі [[Сусанна Дэйхім|Сусанны Дэйхім]] ([[:en:Sussan Deyhim|en]]). Акцэнтаванае выкарыстанне ўдарных дапамагае развіццю напружанай атмасферы карціны, асабліва бліжэй да развязкі. У карціне прыкметны зварот да папулярнай музыкі 1970-х, якая таксама стварае настрой часу. Кампазіцыі «Little T & A» Rolling Stones, «Sultans of Swing» Dire Straits, «Dream On» Aerosmith, «When the Levee Breaks» [[Led Zeppelin]] вяртаюць гледача ў эпоху росквіту рок-музыкі 1970-х<ref name=ref69/>. У інтэрв’ю Бен Афлек выказваўся пра тое, што не асабліва любіць падкрэсліваць настрой у карціне [[музыка]]й і часта абыходзіцца без музычнага суправаджэння, лічачы яго штучным. Яму больш даспадобы гукавыя і шумавыя эфекты. Таму ў ключавой сцэне штурму пасольства музычнае суправаджэнне не выкарыстоўваецца зусім — чуваць толькі натуральныя гукі<ref name=ref70/>. Праца Дэспла была адзначана намінацыямі на ўсіх вядучых кінапрэміях: «[[Оскар]]», «[[Залаты глобус]]» і [[BAFTA]]. Ацэнка спецыялістамі музыкі да карціны была, зрэшты, стрыманай. Рэсурс Scoretrackinenglish адзначыў, што этнічны падыход не вельмі сябе апраўдаў, а Афлеку лепш было б звярнуцца да [[Гары Грегсан-Уільямс]]а. Дэн Галвасэр (soundtrack.net) заўважыў толькі, што музыка не моцна перашкаджае ўспрыманню фільма<ref name=ref67/><ref name=ref68/>. CD з саўндтрэкам карціны выйшаў на лэйбле WaterTower Music і на рэсурсах лічбавай дыстрыбуцыі 9 кастрычніка 2012 г<ref name=ref80/><ref name=ref68/>. == Заўвагі == {{notelist |refs= {{efn|name=tref1001|Так званая [[:en:knock-knock joke|knock-knock joke]], і гучыць яна цалкам так:<br> — Knock-knock!<br> — Who's there?<br> — Argo.<br> — Argo who?<br> — Argo fuck yourself!!!<br> Апошняя фраза ў рускім дубляжы фільма Бена Афлека гучыць як: {{lang-ru|«Арго всем в задницу»}}. }} {{efn|name=tref1002|Дзеці да 17 гадоў могуць наведаць сеанс толькі з дарослымі.}} {{efn|name=tref1003|Пасля фестывалю ў Таронта Афлек змяніў цітры ў канцоўцы карціны "The involvement of the CIA complemented efforts of the Canadian embassy to free the six held in Tehran. To this day the story stands as an enduring model of international co-operation between governments". —. ЦРУ ўнесла свой уклад у вызваленне канадскім пасольствам шасцёркі з Тэгерана. Па сённяшні дзень гэтая гісторыя застаецца нязменным прыкладам міжнароднага супрацоўніцтва паміж урадамі.}} {{efn|name=tref1004|У цітрах карціны артыкул называецца «The Great Escape»}} {{efn|name=tref1005|Вядома, што здымкі першай серыі «Зорных войнаў» часткова прайшлі ў [[Туніс]]е.}} {{efn|name=tref1006|Англамоўныя крыніцы называюць гэтую карціну «The General Staff».}} {{efn|name=tref1007|Так іх называюць у фільме, [[:en:Location scouting|scouting]] — пошук месцаў і натуры для будучай карціны.}} }} == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name=ref1>{{cite web |author = Пітэр Трэверс. |datepublished = Oct 11, 2012 |url = http://www.rollingstone.com/movies/reviews/argo-20121011 |title = Argo |publisher = [[Rolling Stone]] |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20141015223210/http://www.rollingstone.com/movies/reviews/argo-20121011 |archive-date = 15 кастрычніка 2014 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref2>{{cite web |author = Amy Biancolli. |datepublished = Oct 11, 2012 |url = http://www.sfgate.com/movies/article/Argo-review-Gripping-crisis-in-Iran-3939878.php |title = 'Argo' review: Gripping crisis in Iran |publisher = [[San Francisco Chronicle]] |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20130129155157/http://www.sfgate.com/movies/article/Argo-review-Gripping-crisis-in-Iran-3939878.php |archive-date = 29 студзеня 2013 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref3> {{cite web | author = Манола Даргіс. | datepublished = Oct 11, 2012 | url = http://movies.nytimes.com/2012/10/12/movies/argo-directed-by-ben-affleck.html | title = Outwitting the Ayatollah With Hollywood’s Help | publisher = [[New York Times]] | access-date = 12-Mar-2013 | lang = en }} </ref> <ref name=ref4>{{cite web |author = Родж'р Эберт. |datepublished = October 10, 2012 |url = http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20121010/REVIEWS/121019999/1001 |title = Argo |publisher = [[Chicago Sun]] |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20121119074054/http://rogerebert.suntimes.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20121010%2FREVIEWS%2F121019999%2F1001 |archive-date = 19 лістапада 2012 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref5>{{cite web |author = [[Эн Хорнадэй|Ann Hornaday]]. |datepublished = Oct 12, 2012 |url = http://www.washingtonpost.com/gog/movies/argo,1215808/critic-review.html |title = Argo |publisher = [[Washington Post]] |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20130616193746/http://www.washingtonpost.com/gog/movies/argo,1215808/critic-review.html |archive-date = 16 чэрвеня 2013 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref6>{{cite web |datepublished = 25 Feb 2013 |url = http://www.telegraph.co.uk/culture/film/oscars/9892333/Oscars-2013-Iran-dismisses-Argo-as-advert-for-the-CIA.html |title = Iran dismisses Argo as 'advert for the CIA' |publisher = [[The Daily Telegraph]] |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20130228043721/http://www.telegraph.co.uk/culture/film/oscars/9892333/Oscars-2013-Iran-dismisses-Argo-as-advert-for-the-CIA.html |archive-date = 28 лютага 2013 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref7>{{cite web |url = http://www.italnews.info/2013/02/25/lassegnazione-delloscar-ad-%E2%80%9Cargo%E2%80%9D-scatena-polemiche-in-iran/ |title = L’assegnazione dell’Oscar ad «Argo» scatena polemiche in Iran |publisher = italnews.info |access-date = 12-Mar-2013 |lang = it |archive-url = https://www.webcitation.org/6F5WxcWzg?url=http://www.italnews.info/2013/02/25/lassegnazione-delloscar-ad-%E2%80%9Cargo%E2%80%9D-scatena-polemiche-in-iran/ |archive-date = 13 сакавіка 2013 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref8>{{cite web |author = David Bedard. |datepublished = Feb 22, 2013 |url = http://bc.ctvnews.ca/argo-iran-hostage-crisis-film-fiddles-with-the-facts-1.1167994 |title = Argo: Iran hostage crisis film fiddles with the facts |publisher = ctvnews.ca |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20130226003944/http://bc.ctvnews.ca/argo-iran-hostage-crisis-film-fiddles-with-the-facts-1.1167994 |archive-date = 26 лютага 2013 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref9> {{cite web | author = Jian Ghomeshi. | datepublished = Nov 02 2012 | url = http://www.theglobeandmail.com/arts/film/jian-ghomeshi-argo-is-crowd-pleasing-entertaining-and-unfair-to-iranians/article4855769/ | title = Argo is crowd-pleasing, entertaining – and unfair to Iranians | publisher = theglobeandmail.com | access-date = 12-Mar-2013 | lang = en }} </ref> <ref name=ref10>{{cite web |author = Дж'ймс Берардынэли ([[:en:James Berardinelli|en]]). |datepublished = Oct 10, 2012 |url = http://www.reelviews.net/php_review_template.php?identifier=2533 |title = Argo: a movie review |publisher = reelviews.net |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20130403024044/http://www.reelviews.net/php_review_template.php?identifier=2533 |archive-date = 3 красавіка 2013 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref11>{{cite web |author = Thomas Erdbrink. |datepublished = Jan 10, 2013 |url = http://www.nytimes.com/2013/01/11/world/middleeast/as-academy-snubs-affleck-for-argo-iran-plans-own-movie.html?_r=0 |title = Film to Present Iran’s View of ‘Argo’ Events |publisher = [[New York Times]] |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20130328114502/http://www.nytimes.com/2013/01/11/world/middleeast/as-academy-snubs-affleck-for-argo-iran-plans-own-movie.html?_r=0 |archive-date = 28 сакавіка 2013 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref12>{{cite web |author = Henry Barnes. |datepublished = Sept 7, 2012 |url = http://www.guardian.co.uk/film/2012/sep/07/argo-ben-affleck-review |title = Argo – review |publisher = [[The Guardian]] |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20130307111338/http://www.guardian.co.uk/film/2012/sep/07/argo-ben-affleck-review |archive-date = 7 сакавіка 2013 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref13>{{cite web |author = Jerry Garrett. |datepublished = Oct 12, 2012 |url = http://jerrygarrett.wordpress.com/2012/10/12/where-was-argo-filmed/ |title = Where Was ARGO Filmed? |publisher = wordpress.com |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20130115012531/http://jerrygarrett.wordpress.com/2012/10/12/where-was-argo-filmed/ |archive-date = 15 студзеня 2013 }}</ref> <ref name=ref14>{{cite web |author = Richard Verrier. |datepublished = Oct 09, 2012 |url = http://articles.latimes.com/2012/oct/09/entertainment/la-et-ct-onlocation-20121009 |title = L.A. plays Tehran in Ben Affleck caper 'Argo' On Location |publisher = [[Los Angeles Times]] |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20130305190254/http://articles.latimes.com/2012/oct/09/entertainment/la-et-ct-onlocation-20121009 |archive-date = 5 сакавіка 2013 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref15>{{cite web |author = Dave Mcnary. |datepublished = Feb. 3, 2011 |url = http://www.variety.com/article/VR1118031570/ |title = Affleck in talks to direct 'Argo' |publisher = [[Variety]] |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20130417190436/http://variety.com/2011/film/news/affleck-in-talks-to-direct-argo-1118031570/ |archive-date = 17 красавіка 2013 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref16>{{cite web |author = Angela Watercutter. |datepublished = 10.11.12 |url = http://www.wired.com/underwire/2012/10/argo-artifacts/?pid=8257 |title = Argo Artifacts: Spy Exhibit Unveils Real-Life Props Used in CIA Op |publisher = [[Wired]] |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20130601140620/http://www.wired.com/underwire/2012/10/argo-artifacts/?pid=8257 |archive-date = 1 чэрвеня 2013 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref17>{{cite web |author = Rebecca Murray. |url = http://movies.about.com/od/argo/a/ben-affleck-interview.htm |title = Ben Affleck Discusses 'Argo' |publisher = [[About.com]] |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20130329182559/http://movies.about.com/od/argo/a/ben-affleck-interview.htm |archive-date = 29 сакавіка 2013 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref18>{{cite web |author = Julio Ricardo Varela. |datepublished = 2/13/2012 |url = http://nbclatino.com/2012/12/13/opinion-ben-affleck-gets-all-bizzarre-in-defending-himself-as-tony-mendez-in-argo/ |title = Ben Affleck gets all bizarre in defending himself as Tony Mendez in «Argo» |publisher = nbclatino.com |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/6F5X5xehF?url=http://nbclatino.com/2012/12/13/opinion-ben-affleck-gets-all-bizzarre-in-defending-himself-as-tony-mendez-in-argo/ |archive-date = 13 сакавіка 2013 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref19>{{cite web |author = Karen Gardner. |datepublished = Dec 11, 2011 |url = http://www.fredericknewspost.com/sections/art_life/display_horizon.htm?StoryID=129349 |title = Undercover no more Role ex-CIA agent assumed in Iran during hostage crisis will play out in movie starring Ben Affleck |publisher = fredericknewspost.com |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20121020133536/http://www.fredericknewspost.com/sections/art_life/display_horizon.htm?StoryID=129349 |archive-date = 20 кастрычніка 2012 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref20>{{cite web |author = Joshuah Bearman. |datepublished = Apr 24, 2007 |url = http://www.wired.com/magazine/2007/04/feat_cia |title = How the CIA Used a Fake Sci-Fi Flick to Rescue Americans From Tehran |publisher = [[Wired]] |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20140326025728/http://www.wired.com/magazine/2007/04/feat_cia/ |archive-date = 26 сакавіка 2014 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref21>{{cite web |author = Михаил Трофименков. |datepublished = 2012-11-05 |url = http://www.kommersant.ru/doc/2045810 |title = Шах и дипломат |publisher = Коммерсантъ-Власть |access-date = 12-Mar-2013 |lang = ru |archive-url = https://web.archive.org/web/20121213112222/http://kommersant.ru/doc/2045810 |archive-date = 13 снежня 2012 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref22> {{cite web | author = Валерий Кичин. | datepublished = 2012-11-08 | url = http://www.rg.ru/2012/10/25/film-site.html | title = Заложники: жизнь и кино «Операция „Арго“» — еще один претендент на «Оскара» | publisher = Российская газета | access-date = 12-Mar-2013 | lang = ru }} </ref> <ref name=ref23>{{cite web |author = Лидия Маслова |datepublished = 2012-11-07 |url = http://www.kommersant.ru/doc/2061133 |title = Аргонавты-перебежчики |publisher = КоммерсантЪ |access-date = 12-Mar-2013 |lang = ru |archive-url = https://web.archive.org/web/20130109212729/http://kommersant.ru/doc/2061133 |archive-date = 9 студзеня 2013 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref24>{{cite web |author = Glenn Whipp. |datepublished = Aug 31, 2012 |url = http://articles.latimes.com/2012/aug/31/entertainment/la-et-mn-argo-telluride-20120831 |title = 'Argo' wows at Telluride Film Festival |publisher = [[Los Angeles Times]] |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20150203043457/http://articles.latimes.com/2012/aug/31/entertainment/la-et-mn-argo-telluride-20120831 |archive-date = 3 лютага 2015 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref25>{{citeweb|url=http://movies.inquirer.net/6286/ben-afflecks-argo-wows-at-toronto-film-festival|title=Ben Affleck’s «Argo» Wows at Toronto Film Festival|publisher=''Inquirer Movies''|lang=en|access-date=2012-9-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20121113102633/http://movies.inquirer.net/6286/ben-afflecks-argo-wows-at-toronto-film-festival|archive-date=13 лістапада 2012|url-status=dead}}</ref> <ref name=ref26>{{cite web |url = http://www.urbandictionary.com/define.php?term=argo |title = Argo meaning |publisher = urbandictionary.com |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20130307002429/http://www.urbandictionary.com/define.php?term=argo |archive-date = 7 сакавіка 2013 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref27>{{cite web |datepublished = 8 October 2012 |url = http://www.dailymail.co.uk/news/article-2214433/This-movie--werent-true-terrible-The-fascinating-story-CIA-turned-Hollywood-help-save-Iranian-hostages-1979-eventually-inspired-new-film-Argo.html |title = The REAL Argo revealed: Amazing story of how the CIA created a completely fictional Hollywood movie project that fooled Iranians and saved hostages |publisher = [[Daily Mail]] |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20121127181557/http://www.dailymail.co.uk/news/article-2214433/This-movie--werent-true-terrible-The-fascinating-story-CIA-turned-Hollywood-help-save-Iranian-hostages-1979-eventually-inspired-new-film-Argo.html |archive-date = 27 лістапада 2012 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref28>{{cite web |author = Iain Blair. |datepublished = Nov 1, 2012 |url = http://www.postmagazine.com/Publications/Post-Magazine/2012/November-1-2012/Directors-Chair-Ben-Affleck-Argo.aspx |title = Director's Chair: Ben Affleck - 'Argo' |publisher = postmagazine.com |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20121117205907/http://www.postmagazine.com/Publications/Post-Magazine/2012/November-1-2012/Directors-Chair-Ben-Affleck-Argo.aspx |archive-date = 17 лістапада 2012 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref30>{{cite web |author = Марина Латышева. |datepublished = 26.02.2013 |url = http://www.rbcdaily.ru/lifestyle/562949985893417 |title = «Оскар» уплыл |publisher = [[RBC daily]] |access-date = 12-Mar-2013 |lang = ru |archive-url = https://www.webcitation.org/6F5XILyS2?url=http://www.rbcdaily.ru/lifestyle/562949985893417 |archive-date = 13 сакавіка 2013 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref31>{{cite web |author = Debra Kaufman. |author-link = 2012 |url = http://magazine.creativecow.net/article/argos-invisible-effects-create-1970s-tehran |title = Argo's Invisible Effects Create 1970s Tehran |publisher = magazine.creativecow.net |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/6F5XKWJQK?url=http://magazine.creativecow.net/article/argos-invisible-effects-create-1970s-tehran |archive-date = 13 сакавіка 2013 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref32>{{cite web |author = Ian Steadman. |datepublished = Oct 19, 2012 |url = http://www.wired.co.uk/news/archive/2012-10/19/making-of-argo |title = From Wired to Hollywood: the story of Argo |publisher = [[Wired]] |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20130320185232/http://www.wired.co.uk/news/archive/2012-10/19/making-of-argo |archive-date = 20 сакавіка 2013 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref33>{{cite web |url = http://www.imdb.com/title/tt1024648/releaseinfo |title = Argo (2012) — Release dates |publisher = [[imdb]] |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20130224161002/http://www.imdb.com/title/tt1024648/releaseinfo |archive-date = 24 лютага 2013 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref34>{{cite web |author = David Jackson. |datepublished = Feb 22, 2013 |url = http://www.usatoday.com/story/theoval/2013/02/22/argo-jimmy-carter-ben-affleck-oscars/1938279/ |title = Carter likes 'Argo' (to a point) |publisher = [[USA Today]] |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20130227062015/http://www.usatoday.com/story/theoval/2013/02/22/argo-jimmy-carter-ben-affleck-oscars/1938279/ |archive-date = 27 лютага 2013 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref35>{{cite web |author = Nate Jones. |datepublished = Oct 24, 2012 |url = http://www.startribune.com/opinion/commentaries/175623731.html?refer=y |title = The true spy story behind 'Argo' |publisher = [[Star Tribune]] |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20140907150319/http://www.startribune.com/opinion/commentaries/175623731.html?refer=y |archive-date = 7 верасня 2014 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref36>{{cite web |url = http://filmworks.filmla.com/2012/10/29/the-economic-impact-of-argo-90-days-and-31-million/ |title = The Economic Impact of «Argo»: 90 Days and $31 Million |publisher = filmworks |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/6F5XPSeZx?url=http://filmworks.filmla.com/2012/10/29/the-economic-impact-of-argo-90-days-and-31-million/ |archive-date = 13 сакавіка 2013 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref37>{{cite web |author = Pete Hammond. |datepublished = Feb 14, 2013 |url = http://www.deadline.com/2013/02/oscars-best-picture-nominees-had-uphill-production-battles/#more-430789 |title = Oscars: Best Picture Nominees Had Uphill Production Battles |publisher = deadline.com |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20130321022443/http://www.deadline.com/2013/02/oscars-best-picture-nominees-had-uphill-production-battles/#more-430789 |archive-date = 21 сакавіка 2013 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref38>{{cite web |datepublished = Feb 18, 2013 |url = http://www.deadline.com/2013/02/oscars-the-adapted-screenplay-nominees/#more-433591 |title = Oscars: The Adapted Screenplay Nominees |publisher = deadline.com |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20130227024429/http://www.deadline.com/2013/02/oscars-the-adapted-screenplay-nominees/#more-433591 |archive-date = 27 лютага 2013 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref39>{{cite web |author = Melena Ryzik. |datepublished = Jan 16, 2013 |url = http://www.nytimes.com/2013/01/17/movies/awardsseason/ben-affleck-now-an-underdog-with-argo-is-on-the-rebound.html?_r=0 |title = A Snub by Oscars? Affleck Has an Answer |publisher = [[New York Times]] |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20130218213828/http://www.nytimes.com/2013/01/17/movies/awardsseason/ben-affleck-now-an-underdog-with-argo-is-on-the-rebound.html?_r=0 |archive-date = 18 лютага 2013 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref40> {{cite web | author = Kenji Lloyd. | datepublished = June 17, 2011 | url = http://www.heyuguys.co.uk/ben-affleck%E2%80%99s-argo-begins-casting-with-alan-arkin-and-method-acting-intentions/ | title = Ben Affleck’s Argo begins casting with Alan Arkin and Method acting intentions | publisher = heyuguys.co.uk | access-date = 12-Mar-2013 | lang = en }} </ref> <ref name=ref41>{{cite web |datepublished = Oct 14, 2012 |url = http://www.nydailynews.com/entertainment/tv-movies/argo-soars-thanks-unfamiliar-actors-article-1.1181191 |title = 'Argo' proves that sometimes it's best to cast unfamiliar actors |publisher = [[Daily News, New York|Daily News]] |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20130119072230/http://www.nydailynews.com/entertainment/tv-movies/argo-soars-thanks-unfamiliar-actors-article-1.1181191 |archive-date = 19 студзеня 2013 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref42>{{cite web |author = Kristopher Tapley. |datepublished = Jun 6, 2012 |url = http://www.hitfix.com/in-contention/kevin-smith-on-ben-afflecks-directing-career-and-cherry-picking-red-state-for-argo |title = Kevin Smith on Ben Affleck's directing career and cherry-picking 'Red State' for 'Argo' |publisher = hitfix.com |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20130304025411/http://www.hitfix.com/in-contention/kevin-smith-on-ben-afflecks-directing-career-and-cherry-picking-red-state-for-argo |archive-date = 4 сакавіка 2013 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref43>{{cite web |author = Уэслі Морыс ([[:en:Wesley Morris|en]]). |datepublished = Oct 10, 2012 |url = http://www.bostonglobe.com/arts/movies/2012/10/10/movie-review-affleck-fully-charge-argo/37TfjbpwR7yZY7ghMbMF5K/story.html |title = Ben Affleck’s fully in charge in ‘Argo’ |publisher = [[The Boston Globe]] |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20121227100718/http://www.bostonglobe.com/arts/movies/2012/10/10/movie-review-affleck-fully-charge-argo/37TfjbpwR7yZY7ghMbMF5K/story.html |archive-date = 27 снежня 2012 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref44>{{cite web |author = Cristy Lytal. |datepublished = Nov 29, 2012 |url = http://articles.latimes.com/2012/nov/29/news/la-en-on-location-argo-20121129 |title = On Location: Busy 'Argo' editor turns footage into breathless action |publisher = [[Los Angeles Times]] |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20130109104117/http://articles.latimes.com/2012/nov/29/news/la-en-on-location-argo-20121129 |archive-date = 9 студзеня 2013 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref45>{{cite web |author = Todd Cunningham. |url = http://www.thewrap.com/movies/article/hollywood-loves-r-big-money-rated-pg-13-67081?page=0,1 |title = Hollywood Loves the 'R,' but the Big Money's Rated PG-13 |publisher = thewrap.com |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20121207172405/http://www.thewrap.com/movies/article/hollywood-loves-r-big-money-rated-pg-13-67081?page=0,1 |archive-date = 7 снежня 2012 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref46>{{cite web |author = Pamela McClintock. |datepublished = 2/11/2013 |url = http://www.hollywoodreporter.com/news/box-office-milestone-ben-afflecks-420721 |title = Box Office Milestone: Ben Affleck's 'Argo' Hitting $200 Million Worldwide |publisher = [[The Hollywood Reporter]] |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20130217050836/http://www.hollywoodreporter.com/news/box-office-milestone-ben-afflecks-420721 |archive-date = 17 лютага 2013 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref47>{{cite web |author = Рычард Корліс. |datepublished = Oct 14, 2012 |url = http://entertainment.time.com/2012/10/14/geezer-pleasers-taken-2-and-argo-go-for-the-grownups/ |title = Geezer Pleasers: Taken 2 and Argo Go for the Grownups |publisher = [[TIME]] |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20130111083421/http://entertainment.time.com/2012/10/14/geezer-pleasers-taken-2-and-argo-go-for-the-grownups/ |archive-date = 11 студзеня 2013 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref48>{{cite web |author = Daniel Miller. |url = http://www.latimes.com/entertainment/envelope/moviesnow/la-et-mn-oscar-spending-argo-lincoln-20130216,0,668548.story |title = 'Argo,' 'Lincoln' spare no expense in Oscar best picture race |publisher = [[Los Angeles Times]] |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20130308044740/http://www.latimes.com/entertainment/envelope/moviesnow/la-et-mn-oscar-spending-argo-lincoln-20130216,0,668548.story |archive-date = 8 сакавіка 2013 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref49>{{cite web |author = Tom Tangney. |datepublished = Feb 19, 2013 |url = http://mynorthwest.com/382/2205830/Argo-Lincoln-use-big-budgets-to-buy-potential-Oscar-votes |title = 'Argo,' 'Lincoln,' use big budgets to buy potential Oscar votes |publisher = mynorthwest.com |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20130225085606/http://mynorthwest.com/382/2205830/Argo-Lincoln-use-big-budgets-to-buy-potential-Oscar-votes |archive-date = 25 лютага 2013 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref52>{{cite web |author = Рычард Корліс. |datepublished = Oct. 11, 2012 |url = http://entertainment.time.com/2012/10/11/ben-afflecks-argo-can-a-fake-movie-save-real-lives/?iid=ent-category-this-weekends-movies-widget |title = Ben Affleck’s Argo: Can a Fake Movie Save Real Lives? |publisher = [[TIME]] |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20121117125426/http://entertainment.time.com/2012/10/11/ben-afflecks-argo-can-a-fake-movie-save-real-lives/?iid=ent-category-this-weekends-movies-widget |archive-date = 17 лістапада 2012 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref53>{{cite web |author = Роджэр Эберт. |datepublished = Sep 10, 2012 |url = http://blogs.suntimes.com/ebert/2012/09/toronto_4_and_the_winner_is.html |title = Toronto #4: And the winner is... |publisher = [[Chicago Sun]] |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20140708193821/http://www.rogerebert.com/rogers-journal/toronto-4-and-the-winner-is |archive-date = 8 ліпеня 2014 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref54>{{cite web |author = Richard Lawson. |datepublished = Feb 22, 2013 |url = http://www.theatlanticwire.com/entertainment/2013/02/joshuah-bearman-argo-interview/62435/ |title = It was so insane it had to feel real: the other man behind 'Argo' |publisher = theatlanticwire.com |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/6F5cIDJKK?url=http://www.theatlanticwire.com/entertainment/2013/02/joshuah-bearman-argo-interview/62435/ |archive-date = 13 сакавіка 2013 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref55>{{cite web |author = Sara Vilkomerson. |datepublished = Sep 20 2012 |url = http://insidemovies.ew.com/2012/09/20/ben-affleck-changes-argo-postscript/ |title = Oh, Canada! Ben Affleck changes 'Argo' postscript to reflect Canadian heroism |publisher = [[Entertainment Weekly]] |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20130114190259/http://insidemovies.ew.com/2012/09/20/ben-affleck-changes-argo-postscript/ |archive-date = 14 студзеня 2013 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref56>{{cite web |author = Mark Harris. |datepublished = Oct 2012 |url = http://www.details.com/celebrities-entertainment/cover-stars/201210/ben-affleck-actor-cover |title = Ben Affleck: No apologies. No regrets. No bulls#*t. |publisher = [[Details]] |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20130306085820/http://www.details.com/celebrities-entertainment/cover-stars/201210/ben-affleck-actor-cover |archive-date = 6 сакавіка 2013 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref57>{{cite web |author = Эмануіл Леві. |url = http://www.emanuellevy.com/comment/argo-shooting-in-istanbul/ |title = Argo: Shooting in Istanbul |publisher = emanuellevy.com |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/6F5cKvw8j?url=http://www.emanuellevy.com/comment/argo-shooting-in-istanbul/ |archive-date = 13 сакавіка 2013 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref58>{{cite web |author = Zach Baron. |datepublished = Oct 11, 2012 |url = http://www.grantland.com/story/_/id/8489869/argo-redemption-ben-affleck |title = Cinemetrics: The Redemption of Ben Affleck How the hell did we get from Gigli to Argo? |publisher = grantland.com |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20130314225246/http://www.grantland.com/story/_/id/8489869/argo-redemption-ben-affleck |archive-date = 14 сакавіка 2013 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref59>{{cite web |author = Borys Kit. |datepublished = 2/9/2013 |url = http://www.hollywoodreporter.com/news/ben-afflecks-argo-painstaking-work-419441 |title = The Painstaking Work of Making 'Argo' Authentic |publisher = [[The Hollywood Reporter]] |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20130213065509/http://www.hollywoodreporter.com/news/ben-afflecks-argo-painstaking-work-419441 |archive-date = 13 лютага 2013 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref61>Выданне Blu-Ray 2013 года, Warner Home Video, дакументальны фільм з дадатковых матэрыялаў да карціны «Behind the Scene. Argo. Absolute Authenticity» працягласць 11'20''</ref> <ref name=ref62>{{cite web |author = Mickey Rapkin. |datepublished = Sep 27, 2012 |url = http://www.nytimes.com/2012/09/30/magazine/the-spy-behind-argo-out-hollywoods-hollywood.html |title = The Spy Behind ‘Argo’ Out-Hollywoods Hollywood |publisher = [[New York Times]] |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20130120222116/http://www.nytimes.com/2012/09/30/magazine/the-spy-behind-argo-out-hollywoods-hollywood.html |archive-date = 20 студзеня 2013 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref63>{{cite web |author = Jeff Jensen. |datepublished = Oct 4, 2012 |url = http://insidemovies.ew.com/2012/10/04/argo-documentary-kickstarter-judd-ehrlich/ |title = Documentarian hopes to make film about failed movie that inspired fake movie in Affleck's 'Argo.' Got that? |publisher = [[Entertainment Weekly]] |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20130208040542/http://insidemovies.ew.com/2012/10/04/argo-documentary-kickstarter-judd-ehrlich/ |archive-date = 8 лютага 2013 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref64>{{cite web |author = Barry Ira Geller. |url = http://www.lordoflight.com/cia.html |title = The CIA, the Lord of Light Project, and ScienceFictionLand |publisher = lordoflight.com |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/6F5cPIOf0?url=http://www.lordoflight.com/cia.html |archive-date = 13 сакавіка 2013 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref65> {{cite web | url = http://www.rottentomatoes.com/guides/worst_of_the_worst/ | title = Worst of the worst | publisher = [[Rotten Tomatoes]] | access-date = 12-Mar-2013 | lang = en }} </ref> <ref name=ref66>{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=argo.htm|title=Argo (2012)|publisher=[[Box Office Mojo]]|date=2012-12-30|access-date=2013-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20150317175517/http://boxofficemojo.com/movies/?id=argo.htm|archive-date=17 сакавіка 2015|url-status=dead}}</ref> <ref name=ref67>{{cite web |author = Dan Goldwasser. |datepublished = Feb 26, 2013 |url = http://www.soundtrack.net/movie/argo |title = Movie Review: Argo (Blu-ray) |publisher = soundtrack.net |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20130312195500/http://www.soundtrack.net/movie/argo |archive-date = 12 сакавіка 2013 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref68>{{cite web |author = Atila Paton. |datepublished = Oct 9, 2012 |url = http://scoretrackinenglish.wordpress.com/2013/01/30/soundtrack-review-argo-alexandre-desplat/ |title = Soundtrack Review: Argo (Alexandre Desplat) |publisher = scoretrackinenglish.wordpress.com |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20140104191445/http://scoretrackinenglish.wordpress.com/2013/01/30/soundtrack-review-argo-alexandre-desplat/ |archive-date = 4 студзеня 2014 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref69>{{cite web |author = Lindsey Bahr. |datepublished = Jan 13, 2013 |url = http://insidemovies.ew.com/2013/01/13/composer-alexandre-desplats-very-busy-year/ |title = Composer Alexandre Desplat's very busy year. More Golden Globes 2013 |publisher = [[Entertainment Weekly]] |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20130417025218/http://insidemovies.ew.com/2013/01/13/composer-alexandre-desplats-very-busy-year/ |archive-date = 17 красавіка 2013 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref70>{{cite web |author = Jack Giroux. |datepublished = Oct 12, 2012 |url = http://www.filmschoolrejects.com/features/ben-affleck-argo-shows-the-power-of-storytelling-jgiro.php |title = Ben Affleck: ‘Argo’ Shows ‘The Power of Storytelling’ |publisher = filmschoolrejects.com |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/6F5cShbzc?url=http://www.filmschoolrejects.com/features/ben-affleck-argo-shows-the-power-of-storytelling-jgiro.php |archive-date = 13 сакавіка 2013 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref71>{{cite web |datepublished = Dec 30, 2012 |url = http://awardsline.com/2012/12/30/argo-production-design-1970s-oscars/ |title = Argo Production Design Required Authenticity Without Stereotypes |publisher = awardsline.com |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20130104004022/http://awardsline.com/2012/12/30/argo-production-design-1970s-oscars/ |archive-date = 4 студзеня 2013 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref72>{{cite web|url=http://www.lenta.ru/news/2013/01/11/riposte/|title=Иран снимет ответ на «Операцию „Арго”»|work=lenta.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116132822/http://lenta.ru/news/2013/01/11/riposte/|archive-date=16 студзеня 2013|url-status=dead}}</ref> <ref name=ref73>{{cite web |author = Jethro Mullen. |datepublished = Jan 14, 2013 |url = http://edition.cnn.com/2013/01/14/world/meast/iran-argo-response |title = Coming soon: Iran's response to 'Argo' |publisher = [[cnn]] |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20130303060745/http://edition.cnn.com/2013/01/14/world/meast/iran-argo-response |archive-date = 3 сакавіка 2013 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref74>{{cite web |author = Jason Rezaian. |datepublished = Feb 25 2013 |url = http://www.washingtonpost.com/world/iran-media-criticize-oscar-win-for-argo/2013/02/25/879ade86-7f24-11e2-a671-0307392de8de_story.html |title = Iranian media criticize Oscar win for ‘Argo’ |publisher = [[The Washington Post]] |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20140113082202/http://www.washingtonpost.com/world/iran-media-criticize-oscar-win-for-argo/2013/02/25/879ade86-7f24-11e2-a671-0307392de8de_story.html |archive-date = 13 студзеня 2014 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref75>{{cite web |url = http://sbpress.com/2012/10/argo/ |title = Argo review |publisher = sbpress.com |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/6F5cWRFzB?url=http://sbpress.com/2012/10/argo/ |archive-date = 13 сакавіка 2013 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref76>{{cite web |author = Erik Haagensen. |datepublished = Nov 21, 2012 |url = http://www.backstage.com/news/how-ben-affleck-and-lora-kennedy-cast-argo/ |title = How Ben Affleck and Lora Kennedy Cast 'Argo' |publisher = backstage.com |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20130208135225/http://www.backstage.com/news/how-ben-affleck-and-lora-kennedy-cast-argo/ |archive-date = 8 лютага 2013 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref78>{{cite web |url = http://www.imdb.com/title/tt1024648/awards |title = Argo movie awards |publisher = [[imdb.com]] |access-date = 12-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20130224161135/http://www.imdb.com/title/tt1024648/awards |archive-date = 24 лютага 2013 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref80> {{cite web | datepublished = Oct 8, 2012 | url = http://www.reuters.com/article/2012/10/08/idUS139942+08-Oct-2012+BW20121008 | title = Argo Soundtrack Coming October 9th | publisher = [[Reuters]] | access-date = 22-Mar-2013 | lang = en | archive-url = http://www.webcitation.org/6Ff7oVFP8 | archive-date = 2013-04-06 }} </ref> <ref name=ref81>{{cite web |author = Stuart Kemp. |datepublished = 1/16/2013 |url = http://www.hollywoodreporter.com/news/lincoln-argo-les-miserables-bookies-412841 |title = Bookies Offer Odds on Oscar Contenders |publisher = [[The Hollywood Reporter]] |access-date = 22-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20130328171241/http://www.hollywoodreporter.com/news/lincoln-argo-les-miserables-bookies-412841 |archive-date = 28 сакавіка 2013 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref82>{{cite web |author = Лариса Малюкова. |datepublished = 2012-11-07 |url = http://www.novayagazeta.ru/arts/55285.html |title = Спасти рядовых аргонавтов |publisher = [[Новая газета (Расія)|Новая газета]] |access-date = 28-Mar-2013 |lang = ru |archive-url = https://web.archive.org/web/20130315232623/http://www.novayagazeta.ru/arts/55285.html |archive-date = 15 сакавіка 2013 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref83>{{cite web |author = Jonathan Robbins. |datepublished = 2012-09-10 |url = http://www.filmcomment.com/entry/argo-ben-affleck-review |title = Review: Argo |publisher = [[Film Comment]] |access-date = 31-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20130114040954/http://www.filmcomment.com/entry/argo-ben-affleck-review |archive-date = 14 студзеня 2013 |url-status = dead }}</ref> <ref name=ref84>{{cite web |author = Peter Debruge. |datepublished = Aug. 31, 2012 |url = http://www.variety.com/review/VE1117948149/ |title = Telluride. Argo |publisher = [[Variety]] |access-date = 31-Mar-2013 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20120907035205/http://www.variety.com/review/VE1117948149/ |archive-date = 7 верасня 2012 }}</ref> <ref name=ref85>{{артыкул |аўтар = Nathan Cole. |загаловак = Аперацыя «Арго», ці найбольш небяспечная выхадка Галівуду |арыгінал = Hollywood’s Most Dangerous Caper |спасылка = http://fcpug.ru/articles/masterclass/argo/ |мова = en |выданне = [[Cinemaeditor]] ([[:en:CINEMAEDITOR|en]]) |год = 2013 |нумар = 1 |issn = 0069-4169 |ref = Cole |archive-date = 24 сакавіка 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130324060355/http://fcpug.ru/articles/masterclass/argo/ }}</ref> }} == Літаратура == * {{кніга |спасылка = https://books.google.kz/books?id=9k6tEwOfnyEC |загаловак = The Master of Disguise: My Secret Life in the CIA |аўтар = Antonio J. Mendez |выдавецтва = HarperCollins |год = 2009 |isbn = 9780061865305 |pages = 29 |мова = en |ref = Mendez }} * {{артыкул |аўтар = Lisa Rosen |загаловак = You can’t make this stuff up |спасылка = http://www.mydigitalpublication.com/publication/?i=138600&p=28 |мова = en |год = 2013 |нумар = Jan |pages = 60 |issn = 1092-468X |ref = Rosen }} == Спасылкі == * [http://argothemovie.warnerbros.com/ Афіцыйны сайт] фільма «Аперацыя „Арго“» * [http://www.beyondhollywood.com/argo-2012-movie-preview-images-and-videos/argo-2012-movie-title-banner-2/ Падборка фатаграфій са здымачнай пляцоўкі фільма] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120818083419/http://www.beyondhollywood.com/argo-2012-movie-preview-images-and-videos/argo-2012-movie-title-banner-2/ |date=18 жніўня 2012 }} {{Нарматыўны кантроль}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшы фільм}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшы фільм — драма}} {{Прэмія BAFTA за найлепшы фільм}} {{Прэмія «Сезар» за найлепшы замежны фільм}} {{Прэмія «Выбар крытыкаў» за найлепшы фільм}} {{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшы акцёрскі склад у ігравым кіно}} {{Прэмія Гільдыі прадзюсараў ЗША за найлепшы тэатральны фільм}} {{Выдатны артыкул|Кінематограф}} [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2012 года]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы, заснаваныя на рэальных падзеях]] [[Катэгорыя:Фільмы-трылеры ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы Бена Афлека]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Аляксандр Дэспла]] [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі «Оскар» за «Найлепшы фільм»]] [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі BAFTA]] [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі «Залаты глобус» за найлепшы фільм — драма]] [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі «Сезар» за найлепшы замежны фільм]] [[Катэгорыя:Фільмы кампаніі Warner Bros.]] [[Катэгорыя:Фільмы пра Вашынгтон]] mme56ipai52f333vsqj96gkmhbd656s Аптычны пінцэт 0 172487 5156149 5147208 2026-06-19T22:47:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156149 wikitext text/x-wiki [[Выява:Optical tweezers and RNA-polymerase ru.png|350px|thumb|справа|Схема выкарыстання аптычнага пінцэта ў вывучэнні [[РНК-палімераза|РНК-палімеразы]]]] '''[[Оптыка|Апты́чны]] [[пінцэт|пінцэ́т]]''' ({{lang-en|Optical tweezers}}), часам '''ла́зерны пінцэ́т''' або '''апты́чная па́стка''' — аптычны інструмент, які дазваляе маніпуляваць мікраскапічнымі аб'ектамі з дапамогай [[лазер]]нага [[Святло|святла]] (якое звычайна атрымліваецца ад [[лазерны дыёд|лазернага дыёда]]). Ён дазваляе прыкладаць к [[дыэлектрык|дыэлектрычным]] аб'ектам сілы ад [[Ньютан (адзінка вымярэння)|фемтаньютанаў]] да [[Ньютан (адзінка вымярэння)|нананьютанаў]] і вымяраць [[Адлегласць|адлегласці]] ад некалькіх [[нанаметр]]аў да [[мікраметр|мікронаў]]. У апошнія гады аптычныя пінцэты пачалі выкарыстоўваць у [[Біяфізіка|біяфізіцы]] для вывучэння структуры і прынцыпу работы [[Бялок|бялкоў]]. == Гісторыя == Яшчэ ў [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзі]] [[Германія|нямецкі]] [[астраном]] [[Іаган Кеплер]], зыходзячы з назіранняў за хвастамі [[Камета|камет]] пры набліжэнні да [[Сонца]], выказаў здагадку, што [[святло]] можа аказваць [[ціск]] на [[рэчыва]]. Хоць пазней аказалася, што гэта не адзіны механізм гэтага адхілення, ідэя Кеплера аказалася плённай для развіцця [[Астраномія|астраноміі]]. Напрыклад, было паказана, што светлавы (радыяцыйны ціск) — адзін з самых галоўных механізмаў, адказных за дынаміку часціц у міжзорнай прасторы. Праз два стагоддзі пасля даследаванняў Кеплера [[Джэймс Максвел]] разлічыў значэнне светлавога ціску з дапамогай сваёй [[Ураўненні Максвела|тэорыі электрамагнітных з'яў]]. Гэты эфект быў эксперыментальна вымераны ў [[1910]] годзе расійскім фізікам [[Пётр Мікалаевіч Лебедзеў|Пятром Лебедзевым]], які паказаў, што святло аказвае ціск на [[Фізічнае цела|целы]]. У [[1970]] годзе, дзеянне сіл, звязаных з рассейваннем і градыентамі [[Інтэнсіўнасць (фізіка)|інтэнсіўнасці]] святла, на часціцы мікронных памераў было апублікавана ў навуковай літаратуры Артурам Ашкінам ({{lang-en|Arthur Ashkin}}), супрацоўнікам [[Bell Labs]]<ref name=ashkin_PRB_1970>Ashkin A., «Acceleration and Trapping of Particles by Radiation Pressure», Phys. Rev. Lett. '''24''', 156 (1970). {{DOI|10.1103/PhysRevLett.24.156}}</ref>. Шмат пазней, Ашкін і калегі паведамілі аб першым назіранні таго, што цяпер называецца аптычнай пасткай, г. зн. сфакусіраванага пучка святла, здольнага ўтрымліваць мікраскапічныя часціцы (10 нм - 10 мкм) нерухома ў трох вымярэннях<ref>Ashkin A., Dziedzic J. M. & Yamane T., «Optical trapping and manipulation of single cells using infrared laser beams», Nature '''330''', 769 (1987). {{DOI|10.1038/330769a0}}</ref>. Падобны прынцып выкарыстоўваецца і для [[лазернае ахалоджванне|лазернага ахалоджвання]] — метаду, які дазволіў давесці [[Тэмпература|тэмпературу]] [[атам]]аў у аптычнай пастцы да найменшых значэнняў, недасягальных іншымі сродкамі. Метад быў прапанаваны савецкім фізікам [[Уладзілен Сцяпанавіч Лятохаў|Лятохавым]] ў [[1968]] годзе <ref>Letokhov V. S., ''et. al.'' Cooling and trapping of atoms and molecules by a resonant laser field. Opt. Commun. '''19''', 72 (1976) {{DOI|10.1016/0030-4018(76)90388-6}}</ref> і рэалізаваны той жа групай Ашкіна ў [[1978]] годзе<ref name=ashkin_PRL_1978>Ashkin A. Trapping of Atoms by Resonance Radiation Pressure Phys. Rev. Lett. '''40''', 729 (1978) {{DOI|10.1103/PhysRevLett.40.729}}</ref>. Даследчую працу працягнуў [[Стывен Чу]] ({{lang-en|Steven Chu}}) (у мінулым супрацоўнік Ашкіна), які за гэту працу атрымаў [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскую прэмію]] ў [[1997]] годзе. У [[1980-я|1980-х]] гадах Стывен Блок ({{lang-en|Steven Block}}) і Говард Берг ({{lang-en|Howard Berg}}) упершыню ўжылі тэхналогію аптычнага пінцэта ў [[Біялогія|біялогіі]], выкарыстоўваючы яе, каб утрымаць [[Бактэрыі|бактэрыю]] з мэтай вывучэння бактэрыяльных [[жгуцік]]аў. Ужо ў [[1990-я|1990-х]] гадах даследчыкі, такія як Карлас Бустаманте ({{lang-en|Carlos Bustamante}}), Джэймс Спудыч ({{lang-en|James Spudich}}) і Стывен Блок, ужылі прынцып аптычнай сілавой [[Спектраскапія|спектраскапіі]], каб характарызаваць біялагічныя рухавікі малекулярнага маштабу. Гэтыя малекулярныя маторы сустракаюцца паўсюдна ў біялогіі, і адказваюць за перамяшчэнне [[Клетка|клетак]], змену іх формы і за транспарт у межах клеткі. Аптычныя пасткі дазволілі біяфізікам назіраць сілы і дынаміку малекулярных матораў на прыкладзе адной [[Малекула|малекулы]]. Аптычная сілавая спектраскапія дазволіла лепш зразумець стахастычную (выпадковую) прыроду малекул, якія выпрацоўваюць [[Энергія|энергію]]. Аптычны пінцэт аказаўся карысным таксама і ў іншых галінах біялогіі. Напрыклад, у [[2003]] годзе метад аптычнага ўтрымання быў выкарыстаны для сартавання клетак. Ствараючы вялікую аптычную інтэнсіўнасць над узорам, клеткі можна сартаваць па іх уласных аптычных характарыстыках<ref>Macdonald M. P., Spalding G. C. & Dholakia K., «Microfluidic sorting in an optical lattice», Nature '''426''', 421 (2003). {{DOI|10.1038/nature02144}}</ref><ref>[http://physics.nyu.edu/grierlab/peristalsis2b/ Optical Peristalsis] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060902040438/http://physics.nyu.edu/grierlab/peristalsis2b/ |date=2 верасня 2006 }} by Brian A. Koss and David G. Grier The University of Chicago</ref>. Аптычны пінцэт таксама выкарыстоўваецца для даследавання [[цыташкілет]]аў, вымярэння [[Вязкасць|вязкасці]] і [[пругкасць|пругкасці]] [[біяпалімеры|біяпалімераў]] і вывучэння руху клетак. == Фізічныя прынцыпы == Аб'екты, калі ўявіць іх у выглядзе маленькіх [[дыэлектрык|дыэлектрычных]] сфер, ўзаемадзейнічаюць з [[Электрычнае поле|электрычным полем]], створаным [[Святло|светлавой]] хваляй, за кошт індуцыраванага на сферы [[электрычны дыпольны момант|дыпольнага моманту]]. У выніку ўзаемадзеяння гэтага дыполя з электрычным полем электрамагнітнай хвалі, аб'ект перамяшчаецца ўздоўж [[градыент]]а электрычнага поля. Акрамя градыентнай сілы, на аб'ект таксама дзейнічае [[сіла]], выкліканая [[ціск]]ам (адбіццём) святла ад яго паверхні. Гэта сіла штурхае сферу па кірунку пучка святла. Аднак, калі прамень святла моцна сфакусіраваны, велічыня [[градыент]]а [[Інтэнсіўнасць (фізіка)|інтэнсіўнасці]] можа пераўзыходзіць велічыню ціску святла<ref>[http://www.st-andrews.ac.uk/~eutrap/tweezer.htm Advanced techniques for optical manipulation]</ref>. Больш падрабязны аналіз заснаваны на двух механізмах, прапанаваных Ашкінам, у залежнасці ад памеру часціцы. У тэорыі рассейвання святла вядома, што механізм рассейвання святла часціцай залежыць ад суадносін памераў часціцы і [[Даўжыня хвалі|даўжыні светлавой хвалі]]. Калі памер рассейваючых часціц значна меншы за [[даўжыня хвалі|даўжыню хвалі]] святла, то мае месца рэлееўскае рассейванне. Калі святло рассейваецца на часціцах ([[пыл]], [[дым]], водныя кропелькі), якія маюць памер большы за даўжыню хвалі, гэта [[рассейванне Мі]] (па імені [[Германія|нямецкага]] фізіка Густава Мі). Рассейванне Мі адказвае за белы і шэры колер [[Воблакі|аблокаў]]. Прытрымліваючыся той жа ідэі, Ашкін прапанаваў выкарыстоўваць для матэматычнага аналізу аптычнага мікраманіпуліравання два розныя метады, а іменна: * падыход [[Хвалевая оптыка|хвалевай оптыкі]] для міеўскіх часціц (калі дыяметр часціцы большы за [[Даўжыня хвалі|даўжыню хвалі]] [[Святло|святла]] d > λ) * і прыбліжэнне [[Электрычны дыполь|электрычнага дыполя]] для рэлееўскіх часціц (d < λ). === Хвалевая оптыка === [[Выява:Optical Trap Ray Optics Explanation.jpg|250px|thumb|справа|'''Тлумачэнне на аснове хвалевай оптыкі.''' Калі шар ссоўваецца ад цэнтра пучка, як на малюнку (a), найбольшая змена імпульсу прамянёў з большай інтэнсіўнасцю выклікае з'яўленне сілы, накіраванай да цэнтра пасткі. Калі шар размешчаны ў цэнтры пучка, як паказана на малюнку (b), сіла накіравана ў бок звужэння.]] Пры аналізе з выкарыстаннем [[Хвалевая оптыка|хвалевай оптыкі]], дастаткова разгледзець працэсы праламлення і адбіцця святла ад мікрасферы дастаткова, каб прааналізаваць уцягванне ў аптычную пастку (гл. малюнак справа). Самы просты разлік дзеючых [[Сіла|сіл]] у межах падыходу хвалевай оптыкі грунтуецца на [[Геаметрычная оптыка|геаметрычнай оптыцы]]. Пры адлюстраванні і праламленні [[імпульс]] святла мяняецца. У сваю чаргу, гэта змяненне імпульсу ([[фатон]]а як часціцы), згодна з [[Другі закон Ньютана|другім законам Ньютана]], прыводзіць да ўзнікнення сілы. З дапамогай простай дыяграмы прамянёў і [[вектар]]а сілы можна паказаць, што на мікрасферы дзейнічаюць дзве розныя аптычныя сілы, абумоўленыя [[інерцыя]]й падаючага і [[праламленне|пераломленага]] святла. Як відаць з дыяграмы, выніковая сіла штурхае сферу ў напрамку да вобласці найвышэйшай інтэнсіўнасці прамяня. Такая сіла называецца ''градыентнай сілай''. Ашкін у сваім першым эксперыменце<ref name=ashkin_PRB_1970/> выкарыстаў міліватны гаусаўскі пучок аднамодавага (TEM<sub>00</sub>) [[аргонавы лазер|аргонавага лазера]] з даўжынёй хвалі 514,5 нм сфакусіраванага ў пляму дыяметрам w<sub>0</sub>=6,2 мікрона. Ён рухаў з дапамогай гэтага пучка [[латэкс]]ныя сферы дыяметрам 0,51; 1,31 і 2,68 мікрона ў [[вада|вадзе]] і [[Паветра|паветры]]. Для сфер радыуса r=1,31 мікрона, змешчаных у ваду, і магутнасці лазера P=19 мВт хуткасць сфер дасягала 26 мкм/с. А з ацэнкі па формуле :: <math>v=\frac{2qPr}{3\pi cw_0^2\eta},</math> дзе :{{math|''q''}} — доля святла эфектыўна адлюстраванага ад сферы (0,062), :{{math|''c''}} — [[хуткасць святла]], :{{math|''η''}} — дынамічная [[вязкасць]] [[Вадкасць|вадкасці]] (1 МПа·с для вады), атрымалася значэнне 29 μм/с. А адпаведная сіла, дзеючая на часціцу атрымліваецца з [[Закон Стокса|закона Стокса]] :: <math>F=6\pi r \eta v</math> і складае 730 фН. У паветры максімальная хуткасць для кропель вады дыяметрам 5 мікрон пры магутнасці лазера 50 мВт склала 0,25 см/c<ref name=ashkin_PRB_1970/>. Каб даследуемы аб'ект быў нерухомы, неабходна ўраўнаважыць сілу, выкліканую ціскам святла. Гэта можна зрабіць за кошт двух сустрэчных пучкоў святла, якія штурхаюць сферу ў процілеглых кірунках, або з дапамогай моцна сфакусаванага [[гаусавы пучок|гаусавага пучка]] (з высокай [[Апертура (оптыка)|лікавай апертурай]], NA>1,0), каб ураўнаважыць ціск святла высокай градыентнай сілай. З іншага боку, у рэлееўскім рэжыме, часціцы не абмежаваныя па форме. Наогул, для меншых часціц патрэбна меншая сіла прыцягвання. У большасці выпадкаў, для тлумачэння механізму работы лазернага пінцэта для любой формы часціц выкарыстоўваюць мадэль прыведзенага [[Электрычны дыполь|дыполя]]. [[Электрамагнітнае выпраменьванне]] будзе індуцыраваць [[Электрычны дыпольны момант|дыпольны момант]], або [[палярызацыя дыэлектрыка|палярызацыю]], у дыэлектычнай часціцы. Сіла ўзаемадзеяння гэтага дыполя са святлом прыводзіць да ''градыентнай сілы'' прыцягвання. Падрабязная інфармацыя пра прыбор аптычнай пасткі прыведзена на сайце лабараторыі Стывена Блока<ref>[http://www.stanford.edu/group/blocklab/cshl-chap.html Construction of optical tweezers] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060320044844/http://www.stanford.edu/group/blocklab/cshl-chap.html |date=20 сакавіка 2006 }} by Steven M. Block, Princeton University</ref>. === Прыбліжэнне электрычнага дыполя === У выпадках, калі [[дыяметр]] злоўленай у пастку часціцы значна меншы, чым даўжыня хвалі святла, умовы адпавядаюць выпадку [[рассейванне Рэлея|рассейвання Рэлея]], і часціцу можна разглядаць як кропкавы [[Электрычны дыполь|дыполь]] у неаднародным [[Электрамагнітнае поле|электрамагнітным полі]]. Сіла, якая дзейнічае на зараджаную часціцу ў электрамагнітнай вобласці, вядома як [[сіла Лорэнца]]: :: <math> \mathbf{F}=q\left(\mathbf{E}+\frac{d\mathbf{x}}{dt}\times\mathbf{B}\right).</math> Сіла, дзеючая на дыполь, раўняецца суме сіл, дзеючых на асобныя зарады <math>\mathbf{F}=\mathbf{F}_1+\mathbf{F}_2.</math> :: <math> \mathbf{F}=q\left(\mathbf{E}\left(\mathbf{x}_1\right)-\mathbf{E}\left(\mathbf{x}_2\right)+\frac{d(\mathbf{x}_1-\mathbf{x}_2)}{dt}\times\mathbf{B}\right) </math> Адлегласць <math>\mathbf{d}=\mathbf{x}_1-\mathbf{x}_2</math> паміж зарадамі ў дыполі малая, таму вонкавае электрычнае поле можна раскласці ў наваколлі першага зарада ў [[рад Тэйлара]], адкінуўшы пры гэтым нелінейныя члены: :: <math> \mathbf{F}=q\left(\mathbf{E}\left(\mathbf{x}_1\right)+\left(\mathbf{d}\cdot\nabla\right)\mathbf{E}\left(\mathbf{x}_1\right)-\mathbf{E}\left(\mathbf{x}_1\right)+\frac{d\mathbf{d}}{dt}\times\mathbf{B}\right). </math> Заўважце, што <math>\mathbf{E}\left(\mathbf{x}_1\right)</math> скарачаецца. Раскрываем дужкі і замяняем здабытак зарада <math> q </math> на адлегласць <math> \mathbf{d}</math> [[Электрычны дыпольны момант|дыпольным момантам]] часціцы <math> \mathbf{p}=q\mathbf{d},</math> атрымаем :: <math> \mathbf{F}=\left(\mathbf{p}\cdot\nabla\right)\mathbf{E}+\frac{d\mathbf{p}}{dt}\times\mathbf{B}=\alpha\left[\left(\mathbf{E}\cdot\nabla\right)\mathbf{E}+\frac{d\mathbf{E}}{dt}\times\mathbf{B}\right], </math> дзе другая роўнасць атрымана на аснове дапушчэння, што дыпольны момант часціцы прама прапарцыянальны вонкаваму электрычнаму полю (гэта значыць <math> \mathbf{p}=\alpha\mathbf{E} </math>). Улічваючы тоеснасць для аператара <math>\nabla</math> з [[вектарны аналіз|вектарнага аналізу]]: :: <math> \left(\mathbf{E}\cdot\nabla\right)\mathbf{E}=\nabla\left(\frac{1}{2}E^2\right)-\mathbf{E}\times\left(\nabla\times\mathbf{E}\right) </math> і адно з [[Электрамагнітная індукцыя|ураўненняў Максвела]]: :: <math> \nabla\times\mathbf{E}=-\frac{\partial\mathbf{B}}{\partial t} </math> атрымаем :: <math> \mathbf{F}=\alpha\left[\frac{1}{2}\nabla E^2+\frac{d}{dt}\left(\mathbf{E}\times\mathbf{B}\right)\right]. </math> Другі складнік у апошняй роўнасці — вытворная па часе велічыні, якая звязаная праз пастаянны множнік з [[вектар Пойнтынга|вектарам Пойнтынга]], які апісвае [[магутнасць]] выпраменьвання, якое праходзіць праз адзінкавую пляцоўку. Калі лічыць, што магутнасць [[лазер]]а не залежыць ад [[час]]у, то вытворная гэтага складніка будзе роўная нулю, і сіла запішацца ў выглядзе<ref>Gordon J. P. Radiation forces and Momenta in Dielectric Media Phys. Rev. A '''8''', 14 (1973) {{DOI|10.1103/PhysRevA.8.14}}</ref> :: <math> \mathbf{F}=\frac{1}{2}\alpha\nabla E^2. </math> Квадрат велічыні электрычнага поля роўны інтэнсіўнасці прамяня як функцыя каардынат. Таму, вынік паказвае, што сіла, якая дзейнічае на дыэлектрычную часціцу, пры набліжэнні кропкавага дыполя, прапарцыянальная градыенту інтэнсіўнасці пучка. Іншымі словамі, апісаная тут сіла (''градыентная сіла'') прыводзіць да прыцягнення часціцы ў вобласць з самай высокай інтэнсіўнасцю. Cіла, якая ўзнікае пры рассейванні святла, залежыць лінейна ад інтэнсіўнасці прамяня, папярочнага сячэння часціцы і [[паказчык праламлення|паказчыка праламлення]] асяроддзя, у яком знаходзіцца пастка (напрыклад, [[вада]]), працуе супраць градыентнай сілы ў восевым кірунку пасткі, прыводзячы да таго, што раўнаважнае становішча ссоўваецца трохі ўніз ад становішча максімуму інтэнсіўнасці. == Лазерны пінцэт, заснаваны на альтэрнатыўных рэжымах працы лазера == З часу вынаходства першага лазернага пінцэта, заснаванага на адным гаусавым пучку (фундаментальная лазерная мода TEM<sub>00</sub>) А. Ашкінам у [[1986]]<ref>Ashkin A. «Optical trapping and manipulation of neutral particles using lasers», PNAS '''94''', 4853 (1997). [http://www.sci.ccny.cuny.edu/~gunner/Pages-422/PDF/motor/pnas97.ashkin.pdf] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924095237/http://www.sci.ccny.cuny.edu/~gunner/Pages-422/PDF/motor/pnas97.ashkin.pdf |date=24 верасня 2015 }}</ref>, канцэпцыя аднамодавых лазерных пучкоў развілася за кошт выкарыстання лазерных мод высокага парадку, гэта значыць эрміт-гаусавых пучкоў (TEM<sub>nm</sub>), лагер-гаусавых пучкоў (LG, TEM<sub>pl</sub>) і бесэлевых пучкоў (Jn). Лагер-гаусавыя пучкі валодаюць унікальнай уласцівасцю: ўцягваць у аптычную пастку аптычна адбіваючыя і паглынаючыя часціцы. Пучкі з кругавой палярызацыяй маюць [[спін]]авы арбітальны момант і могуць круціць часціцы. У лагер-гаусавых пучкоў таксама ёсць уласны [[вуглавы момант]], які можа круціць часціцы вакол цэнтра пучка<ref>[http://physics.nyu.edu/grierlab/vortex5b/ Structure of Optical Vortices] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060902040538/http://physics.nyu.edu/grierlab/vortex5b/ |date=2 верасня 2006 }} by J. E. Curtis and D. G. Grier, The University of Chicago</ref><ref>[http://www.physics.gla.ac.uk/Optics/projects/opticalSpanner/ Optical Spanners] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20040322053818/http://www.physics.gla.ac.uk/Optics/projects/opticalSpanner/ |date=22 сакавіка 2004 }} by M. Padgett, University of Glasgow</ref>. Гэты эфект назіраецца без знешняй механічнай ці электрычнай рэгуляцыі прамяня. Акрамя лагер-гаусавых пучкоў, бесэлевыя пучкі як нулявога, так і вышэйшых парадкаў маюць арбітальны момант, а таксама ўнікальную ўласцівасць адначасова ўтрымліваць шмат часціц на некаторай адлегласці<ref>[http://www.st-andrews.ac.uk/~atomtrap/Research/Beams/Bessel%20Beams/BesselBeams.htm Bessel Beams]</ref>. == Мультыплексныя лазерныя пінцэты == Тыповая ўстаноўка мае толькі адзін ці два лазерныя прамяні. Больш складаныя эксперыменты патрабуюць, каб адначасова працавала шмат пастак. Гэтага можна дасягнуць, выкарыстоўваючы адзін лазер, святло якога праходзіць праз акуста-аптычны мадулятар або праз [[люстэрка|люстэркі]], якія кіруюцца электронікай. З дапамогай гэтых прылад лазернае выпраменьванне можна падзяліць у часе на некалькі прамянёў, а з дапамогай [[дыфракцыя|дыфракцыйных]] аптычных элементаў — разбіць на некалькі прамянёў у прасторы<ref>[http://www.eng.yale.edu/softmatter/ Soft matter Lab] by Prof. E. Dufresne, Yele University</ref><ref>[http://physics.nyu.edu/grierlab/hot.html D. Grier’s Home Page]</ref><ref>[http://www.ppo.dk/ Programmable Phase Optics Group] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060525133518/http://www.ppo.dk/ |date=25 мая 2006 }} Risø National Laboratory,</ref><ref>[http://www.physics.gla.ac.uk/Optics/projects/tweezers/ Optical tweezers] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130514093210/http://www.gla.ac.uk/schools/physics/research/groups/optics/research/opticaltweezers/ |date=14 мая 2013 }} Glasgow University</ref>. == Лазерныя пінцэты, заснаваныя на аптычных валокнах == У гэтым тыпе прыбораў лазернае выпраменьванне падаецца праз [[аптычнае валакно]]. Калі адзін канец аптычнага валакна ўтварае паверхню, падобную па ўласцівасцях на [[Лінза|лінзу]], гэта дазваляе сфакусіраваць святло ў аптычнай пастцы з вялікай лікавай апертурай<ref>Hu Z, Wang J, Liang J, «Manipulation and arrangement of biological and dielectric particles by a lensed fiber probe», Optics Express, '''12''', 4123 (2004). [http://www.opticsexpress.org/abstract.cfm?URI=OPEX-12-17-4123]</ref>. Калі ж канцы валакна не выпуклыя, лазернае святло будзе адхіляцца, і таму ўстойлівую аптычную пастку можна стварыць толькі з дапамогай двух канцоў валокнаў па абодва бакі ад аптычнай пасткі, і балансуючых градыентных сіл і ціскаў святла. Градыентныя сілы ўтрымліваюць часціцы ў папярочным кірунку, тады як восевая аптычная сіла ўзнікае ад ціску двух сустрэчных пучкоў святла, якія выходзяць і распаўсюджваюцца з двух аптычных валокнаў. Раўнаважная z-пазіцыя сферы ў такой пастцы — пазіцыя, дзе ціскі святла раўняюцца адзін аднаму. Такія лазерныя пінцэты былі ўпершыню створаны А. Канстэблям<ref>A. Constable et al., «Demonstration of a fiber-optical light-force trap»Opt. Lett. '''18''', 1867 (1993). [http://ol.osa.org/abstract.cfm?id=12016]</ref> і Дж. Гюкам<ref>Guck J. et al., «Optical Deformability of Soft Biological Dielectrics» Phys. Rev. Lett. '''84''', 5451 (2000). {{DOI|10.1103/PhysRevLett.84.5451}}</ref>, якія выкарыстоўвалі гэту методыку для расцяжэння мікрачасціц. Маніпулюючы ўваходнай магутнасцю з абодвух канцоў оптавалакна, можна рэгуляваць расцягваючую сілу. Такую сістэму можна выкарыстоўваць, каб вымяраць [[вязкасць]] і эластычнасць [[Клетка|клетак]], з адчувальнасцю, дастатковай, каб адрозніць розныя [[цыташкілет]]ы, напрыклад, [[Эрытрацыты|эрытрацытаў]] чалавека і [[фібрабласт]]аў мышэй. Нядаўнія даследаванні дасягнулі вялікага поспеху ў адрозніванні [[Рак, хвароба|ракавых]] клетак ад нармальных<ref>Jochen Guck, Stefan Schinkinger, Bryan Lincoln, Falk Wottawah, Susanne Ebert, Maren Romeyke, Dominik Lenz, Harold M. Erickson, Revathi Ananthakrishnan, Daniel Mitchell, Josef Käs, Sydney Ulvick and Curt Bilby, [http://www.biophysj.org/cgi/content/full/88/5/3689 «Optical Deformability as an Inherent Cell Marker for Testing Malignant Transformation and Metastatic Competence»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071109004942/http://www.biophysj.org/cgi/content/full/88/5/3689 |date=9 лістапада 2007 }}, ''Biophys. J.'', 88:3689-3698 (2005)</ref>. == Аптычныя пінцэты ў сартаванні клетак == [[Выява:Generic Optical Tweezers Diagram-ru.png|300px|thumb|злева|Агульная схема аптычнага пінцэта з асноўнымі элементамі.]] Адна з найбольш распаўсюджаных сістэм сартавання клетак выкарыстоўвае метад [[флуарэсцэнцыя|флуарэсцэнтнай]] [[праточная цытаметрыя|праточнай цытаметрыі]]. У гэтым метадзе [[суспензія]] біялагічных [[клетка|клетак]] сартуецца ў некалькі кантэйнераў згодна з флюарэсцэнтнымі характарыстыкамі кожнай клеткі ў патоку. Працэс сартавання кантралюецца электрастатычнай сістэмай адхілення, якая накіроўвае клетку да вызначанага кантэйнера змяненнем напружання прыкладзенага [[Электрычнае поле|электрычнага поля]]. У аптычна кіруемай сістэме сартавання клеткі прапускаюць праз двух- або трохмерныя аптычныя рашоткі. Без індуцыруемага электрычнага напружання, клеткі сартуюцца па іх уласцівасцях праламлення святла. Група даследчыкаў пад кіраўніцтвам Кішана Далакіа распрацавала методыку выкарыстання дыфракцыйнай оптыкі і іншых аптычных элементаў для стварэння такіх аптычных рашотак<ref>Macdonald M. P., Spalding G. C. & Dholakia K., «Microfluidic sorting in an optical lattice», Nature '''421''', 421 (2003). {{DOI|10.1038/nature02144}}</ref>. З іншага боку, група вучоных з [[Таронцкі ўніверсітэт|універсітэта горада Таронта]] пабудавала аўтаматычную сартавальную сістэму, выкарыстоўваючы прасторавы мадулятар святла<ref>Grover S. C. «Automated single-cell sorting system based on optical trapping» J Biomed Opt. '''6''', 14 (2001). [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=pubmed&dopt=Abstract&list_uids=11178576&query_hl=1&itool=pubmed_docsum]</ref>. Галоўны механізм сартавання — размяшчэнне вузлоў аптычнай рашоткі. Калі паток клетак праходзіць праз аптычныя рашоткі, [[Сіла трэння|сілы трэння]] часціц непасрэдна канкурыруюць з аптычнай градыентнай сілай ад суседняга вузла аптычнай рашоткі. Змяняючы размяшчэнне вузлоў, можна стварыць аптычную дарожку, па якой будуць рухацца клеткі. Але такая дарожка будзе эфектыўнай толькі для клетак з пэўным [[каэфіцыент праламлення|каэфіцыентам праламлення]], якія і будуць эфектыўна адхіляцца. Рэгулюючы хуткасць патоку клетак і магутнасць святла, можна атрымаць добрае аптычнае сартаванне клетак. Спаборніцтва сіл у сістэме сартавання мае патрэбу ў дакладнай юсціроўцы, каб дасягнуць высокай эфектыўнасці аптычнага сартавання. На сённяшні дзень у Сент-Эндрускам універсітэце створана вялікая даследчая група для працы над гэтай праблемай. У выпадку поспеху гэта тэхналогія зможа замяніць традыцыйнае флюарэсцэнтнае сартаванне клетак<ref>{{Cite web |url=http://www.ircscotland.net/technology_trade/techalert_item.cfm?uuidTechAlert=00389015-9C68-39BA-D56C02105AD9A419 |title=IRC Scotland |access-date=30 жніўня 2013 |archive-date=28 верасня 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928193958/http://www.ircscotland.net/technology_trade/techalert_item.cfm?uuidTechAlert=00389015-9C68-39BA-D56C02105AD9A419 |url-status=dead }}</ref>. === Лазерныя пінцэты, заснаваныя на затухаючых палях === Затухаючае поле — [[электрамагнітнае поле]], якое пранікае ўглыб рэчыва, напрыклад пры [[поўнае ўнутранае адлюстраванне|поўным унутраным адлюстраванні]]<ref>[http://www.olympusmicro.com/primer/java/tirf/evaintensity/ Evanescent Field Polarization and Intensity Profiles] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060721181357/http://www.olympusmicro.com/primer/java/tirf/evaintensity/ |date=21 ліпеня 2006 }} by D. Axelrod ''et al''.</ref><ref>[http://www.physics.harvard.edu/~tomhunt/pubs/evanescent.pdf What Everyone Needs to Know About Evanescent Fields] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060905034302/http://www.physics.harvard.edu/~tomhunt/pubs/evanescent.pdf |date=5 верасня 2006 }} by T. Hunt Harvard University.</ref>. [[Электрычнае поле]] ў светлавой хвалі затухае па [[паказчыкавая функцыя|экспаненце]]. Затухаючае поле знайшло цэлы шэраг прымяненняў у аптычнай мікраскапіі нанаметровых аб'ектаў, аптычная мікраманіпуляцыя (лазерныя пінцэты) становіцца яшчэ адным яго дастасаваннем. У лазерных пінцэтах непарыўнае затухаючае поле можа быць створана, калі святло распаўсюджваецца праз аптычны [[хвалявод]] (шматразовае поўнае ўнутранае адлюстраванне). Выніковае затухаючае поле мае накіраваны [[імпульс]], і будзе рухаць мікрачасціцы ўздоўж напрамку свайго распаўсюджання. Гэты эфект быў адкрыты вучонымі С. Каватай і Т. Сугіурай у [[1992]] годзе<ref>Kawata S. and Sugiura T. «Movement of micrometer-sized particles in the evanescent field of a laser beam» Opt. Lett. '''17''', 772 (1992).</ref><ref>Okamoto K. & Kawata S., «Radiation Force Exerted on Subwavelength Particles near a Nanoaperture» Phys. Rev. Lett. '''83''', 4534 (1999). {{DOI|10.1103/PhysRevLett.83.4534}}</ref>. Яны паказалі, што поле можа звязваць часціцы, якія знаходзяцца на адлегласці каля 100 нанаметраў. Гэта прамое звязванне поля разглядаецца як [[тунэльны эфект|тунэляванне]] фатонаў праз прамежак паміж [[прызма, оптыка|прызмай]] і мікрачасціцамі. У выніку ўзнікае накіраваная аптычная сіла. Нядаўняя версія лазерных пінцэтаў, заснаваных на затухаючым полі, выкарыстоўвае вялікую паверхню з аптычнай рашоткай, што дазваляе адначасова звязваць шмат часціц і накіроўваць іх у патрэбным кірунку без выкарыстання хвалявода. Такая методыка называецца «бязлінзавай аптычнай пасткай» ({{lang-en|lensless optical trapping}}, LOT)<ref>[http://www.st-andrews.ac.uk/~atomtrap/Research/Beams/Near_Field/evanescent.htm Near-field optical manipulation by using evanescent waves]</ref>. Дакладна накіраванаму руху часціц садзейнічае [[рашотка Рончы]] ({{lang-en|Ronchi Ruling}}), або стварэнне выразных аптычных [[патэнцыяльная яма|патэнцыяльных ям]] у шкляной пласцінцы. Цяпер навукоўцы таксама працуюць над факусіроўкай затухаючых палёў. == Непрамы падыход да аптычных пінцэтаў == Мін Ву, прафесар факультэта радыётэхнікі і інфарматыкі ў [[Каліфарнійскі ўніверсітэт|Каліфарнійскім універсітэце]] стварыў новы [[Оптаэлектроніка|оптаэлектронны]] пінцэт. Ву ператварыў аптычную энергію ад маламагутных [[святлодыёд|святловыпрамяняльных дыёдаў]] у электрычную энергію праз фотаправодную паверхню. Ідэя — дазволіць дыёду ўключаць фотаправодны матэрыял у яго праекцыі. Гэты метад мае высокую гнуткасць уключэння розных аптычных ландшафтаў, бо аптычны шаблон лёгка паддаецца ператварэнню праз аптычнае праектаванне. Працэс маніпуляцыі ажыццяўляецца з дапамогай змянення электрычнага поля, якое ўключаецца светлавым шаблонам. Часціцы будуць ці прыцягвацца, ці адштурхоўвацца ад узбуджанага вузла ў залежнасці ад свайго [[Электрычны зарад|электрычнага зараду]]. Часціцы, якія завіслі ў [[Вадкасць|вадкасці]], будуць успрымальныя да электрычнага зараду дзякуючы [[іон]]ам у вадкасці, працэс, вядомы як [[дыэлектрафарэз]]. Адно з прымяненняў гэтага метаду — сартаванне жывых і мёртвых клетак. Сартаванне грунтуецца на тым, што жывыя клеткі напоўнены [[электраліт]]ам, а мёртвыя — не, і іх можна лёгка раздзяліць. Такая сістэма дазваляе маніпуляваць 10000 клеткамі або часціцамі адначасова<ref>Гл., напрыклад, K. Dholakia, Nature Materials 4, 579 —580 (01 Aug 2005) News and Views</ref>. === Аптычнае звязванне === Калі мноства мікрачасціц падтрымліваецца [[монахраматычнае выпраменьванне|монахраматычным]] лазерным пучком, размяшчэнне мікрачасціц у межах аптычнай пасткі залежыць ад пераразмеркавання аптычных сіл паміж часціцамі. Можна сказаць, што кластар мікрачасціц звязваецца разам святлом. Першыя эксперыменты па аптычнаму звязванню былі пастаўлены ў лабараторыі Яўгена Галоўчанкі ў [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскім універсітэце]] <ref>Burns M. M., Fournier J.-M., & Golovchenko J. A., «Optical binding», Phys. Rev. Lett. '''63''', 1233 (1989). {{DOI|10.1103/PhysRevLett.63.1233 }}</ref>. == Вымярэнне аптычных сіл == У цяперашні час сіла прыцягвання можа быць вымерана як на адна-, так і на двухпучковых лазерных пінцэтах (фатонны сілавы мікраскоп)<ref>Pralle A. ''et al.'', «Three-Dimensional High-Resolution Particle Tracking for Optical Tweezers by Forward Scattered Light» Microscopy research and technique '''44''', 378 (1999). [http://www.embl-heidelberg.de/CellBiophys/LocalProbes/3dpaper.pdf]</ref><ref>[http://www.biophysj.org/cgi/content/abstract/70/4/1813 Simmons R. M. ''et al.'', Biophysical Journal '''70''', 1813 (1996)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060329030208/http://www.biophysj.org/cgi/content/abstract/70/4/1813 |date=29 сакавіка 2006 }}</ref>. Нядаўна пачаліся работы па вымярэнню аптычных сіл у [[галаграфія|галаграфічных]] лазерных пінцэтах, каб дасягнуць высокай дакладнасці пазіцыянавання пастак для асобных атамаў<ref>Schmitz C., Spatz J., & Curtis J., «High-precision steering of multiple holographic optical traps» Optics Express, '''13''', 8678 (2005). [http://www.opticsexpress.org/abstract.cfm?URI=OPEX-13-21-8678]</ref><ref>[http://www.physics.nyu.edu/grierlab/aberration5b/aberration5b.html Performance of optical traps with geometric aberrations] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060906071205/http://physics.nyu.edu/grierlab/aberration5b/aberration5b.html |date=6 верасня 2006 }} by Y. Roichman ''et al''., New York University</ref> <ref>[http://www.opticsexpress.org/abstract.cfm?URI=OPEX-13-15-5831 Polin M. ''et al''., Optics Express, '''13''', 5831 (2005)]</ref>. Асноўны прынцып вымярэння аптычнай сілы лазерных пінцэтаў — перадача [[імпульс]]у святла, звязаная з [[праламленне|праламленнем святла]] на часціцах. Змена кірунку распаўсюджвання святла як у папярочным, так і ў падоўжным кірунку забяспечвае сілу, якая дзейнічае на аб'ект. Таму найменшая папярочная сіла можа быць вымерана па адхіленню пучка, які прайшоў скрозь часціцу. Такое адхіленне можна лёгка вымераць з дапамогай дэтэктара восевай пазіцыі. Самы просты з якіх — [[квадрантны фотадыёд]]: пласцінка, падзеленая на чатыры сектары, з пучком святла, сфакусіраваным у яе цэнтры. Пры часціцы ў цэнтры на сектары падае святло роўнай магутнасці, але калі на часціцу дзейнічае сіла, магутнасці ўжо не будуць роўныя, і іх розніца прапарцыйная гэтай сіле. Такі прынцып можа прымяняцца з любымі лазернымі пінцэтамі. Найбольшай праблемай пры такіх вымярэннях будзе [[броўнаўскі рух]] ([[шум]]). Тым не менш, сілы парадку піканьютана і зрух парадку нанаметраў звычайна можна вымераць<ref>[http://www.stanford.edu/group/blocklab/Optical%20Tweezers%20Introduction.htm Optical Tweezers] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060427074348/http://www.stanford.edu/group/blocklab/Optical%20Tweezers%20Introduction.htm |date=27 красавіка 2006 }}</ref>. == Заўвагі == {{reflist|2}} == Камерцыйныя сістэмы аптычных пінцэтаў == * [http://www.arryx.com/ Arryx] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20051206014558/http://www.arryx.com/ |date=6 снежня 2005 }} * [http://www.cellrobotics.com/ Cell Robotics] * [http://www.elliotscientific.com/ Elliot Scientific] * [http://www.molecular-machines.com/ MMI Molecular Machines & Industries] * [http://www.palm-mikrolaser.com/products_microtweezers.html PALM] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20030123024902/http://www.palm-mikrolaser.com/products_microtweezers.html |date=23 студзеня 2003 }} == Спасылкі == * [http://www.nanometer.ru/2008/02/23/opticheskij_pincet_6114.html Как работает оптический нанопинцет] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080503111140/http://www.nanometer.ru/2008/02/23/opticheskij_pincet_6114.html |date=3 мая 2008 }} Богданов К. Ю. http://www.nanometer.ru/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130824112141/http://www.nanometer.ru/ |date=24 жніўня 2013 }} * [http://psj.nsu.ru/lector/maltsev/ Оптика биологических систем] {{Добры артыкул|Фізіка}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Оптыка]] [[Катэгорыя:Біяфізіка]] l35x2vpjqjh928hy7pjcpqed7tv6aph Апостальскі экзархат у Аргенціне 0 175182 5156141 4580864 2026-06-19T22:32:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156141 wikitext text/x-wiki {{Каталіцкая дыяцэзія | беларуская назва = Апостальскі экзархат у Аргенціне | арыгінальная назва = Exarcado Apostólico Greco-Melkita Católico | абрад = [[візантыйскі абрад|візантыйскі]] | выява = | подпіс = | галоўны горад = [[Кордава (Аргенціна)|Кордава]] | краіна = {{Сцягафікацыя|Аргенціна}} | дата заснавання = [[21 сакавіка]] [[2002]] | дата скасавання = | кафедральны сабор = | мітраполія = | дыяцэзіі-суфраганты = | прыходаў = 3 | іерарх = | плошча дыяцэзіі = | насельніцтва дыяцэзіі = | колькасць каталікоў = 300.000 | доля каталікоў = | сайт = }} '''Апостальскі экзархат у Аргенціне''' ({{lang-es|Exarcado Apostólico Greco-Melkita Católico}}) — апостальскі [[экзархат]] [[Мелькіцкая каталіцкая царква|Мелькіцкай каталіцкай царквы]] з цэнтрам у горадзе [[Кордава (Аргенціна)|Кордава]], [[Аргенціна]]. Апостальскі экзархат у Аргенціны распаўсюджвае сваю юрысдыкцыю на ўсю тэрыторыю краіны. [[Кафедра (хрысціянства)|Кафедральным]] [[Сабор (храм)|саборам]] дыяцэзіі апостальскага экзархата ў Аргенціне з'яўляецца царква Святога Георгія ў горадзе Кордава. == Гісторыя == 21 сакавіка 2002 года [[Рымскі Папа]] [[Ян Павел II]] выпусціў [[була|булу]], ''«Quandoquidem saeculorum»'', якой заснаваў апостальскі экзархат у Аргенціне для вернікаў [[Мелькіцкая каталіцкая царква|Мелькіцкай каталіцкай царквы]], якія пражываюць на ўсёй тэрыторыі Аргенціны. == Структура == У Аргенціне дзейнічаюць тры прыходы апостальскага экзархата ў Аргенціне: * Царква Святога Георгія ў горадзе Кордава — кафедральны сабор; * Царква Святога Георгія ў горадзе [[Расарыа]]; * Царква Найсвяцейшай Дзевы Марыі Нястомнай Дапамогі ў горадзе [[Буэнас-Айрэс]]е. == Ардынарыі апостальскага экзархата == * [[біскуп]] Georges Nicolas Haddad S.M.S.P.<ref>гл. [[Абрэвіятуры каталіцкіх мужчынскіх манаскіх ордэнаў і кангрэгацый]]</ref> (20.04.2002 — 19.12.2005); * біскуп Jean-Abdo Arbach B.C. (17.10.2006 — 23.06.2012) — прызначаны [[Архідыяцэзія Хомса|архібіскупам Хомса]]; ** [[Sede vacante|вакансія]]. {{Зноскі}} == Крыніца == * [[Annuario Pontificio]], Libreria Editrice Vaticana, Città del Vaticano, 2003, ISBN 88-209-7422-3 * [http://www.exarcadoapostolicogreco-melkitacatolicoenargentina.com/bexarcado.html Булла ''Quandoquidem saeculorum'']{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130706031937/http://www.exarcadoapostolicogreco-melkitacatolicoenargentina.com/bexarcado.html |date=6 ліпеня 2013 }} {{ref-la}} == Спасылкі == * [http://www.exarcadoapostolicogreco-melkitacatolicoenargentina.com/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151121181526/http://www.exarcadoapostolicogreco-melkitacatolicoenargentina.com/ |date=21 лістапада 2015 }} {{ref-en}} * [http://www.catholic-hierarchy.org/diocese/darme.html Інфармацыя] {{ref-en}} * [http://www.gcatholic.com/dioceses/diocese/arge0.htm Інфармацыя] {{ref-en}} [[Катэгорыя:Дыяцэзіі Мелькіцкай каталіцкай царквы]] [[Катэгорыя:Хрысціянства ў Аргенціне]] dijj12ove4b2nuockia88ljgfm74o3a Шаблон:The Beatles 10 176805 5156058 5045539 2026-06-19T18:52:18Z Цімур 27525 5156058 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца музычнага выканаўцы |імя = The Beatles |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |загаловак = [[The Beatles]] |фон = group_or_band |уверсе = '''[[Джон Ленан]]'''{{·}} '''[[Пол Мак-Картні]]'''{{·}}'''[[Джордж Харысан]]'''{{·}} '''[[Рынга Стар]]'''<br>[[Піт Бест]]{{·}} [[Сцюарт Саткліф]] † |клас_спісаў = hlist |загаловак1 = <div style="font-size:8pt">Студыйныя альбомы</div> |спіс1 = * [[Please Please Me]] * [[With The Beatles]] * [[A Hard Day's Night]] * [[Beatles For Sale]] * [[Help!]] * [[Rubber Soul]] * [[Revolver]] * [[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band]] * [[The Beatles (альбом)|The Beatles]] * [[Yellow Submarine]] * [[Abbey Road]] * [[Let It Be]] |загаловак2 = <div style="font-size:8pt">Амерыканскія выданні</div> |спіс2 = * [[Introducing… The Beatles]] * [[Meet the Beatles!]] * [[The Beatles’ Second Album]] * [[Something New]] * [[The Beatles’ Story]] * [[Beatles ’65]] * [[The Early Beatles]] * [[Beatles VI]] * [[Yesterday and Today]] * [[Magical Mystery Tour]] * [[Hey Jude (альбом)|Hey Jude]] |загаловак3 = <div style="font-size:8pt">Канадскія выданні</div> |спіс3 = * [[Beatlemania! With The Beatles]] * [[Twist and Shout (канадскі альбом The Beatles)|Twist and Shout]] * [[The Beatles’ Long Tall Sally]] |загаловак4 = <div style="font-size:8pt">Канцэртныя альбомы</div> |спіс4 = * ''[[Live! at the Star-Club in Hamburg, Germany; 1962]]'' (1977) * ''[[The Beatles at the Hollywood Bowl]]'' (1977) * ''[[First Live Recordings]]'' (1979) * ''[[Live at the BBC]]'' (1994) * ''[[On Air – Live at the BBC Volume 2]]'' (2013) |загаловак5 = <div style="font-size:8pt">Зборнікі</div> |спіс5 = * ''[[A Collection of Beatles Oldies]]'' (1966) * ''[[The Beatles’ Christmas Album]]'' (1970) * ''[[The Beatles 1962–1966|1962–1966]]'' (1973) * ''[[The Beatles 1967–1970|1967–1970]]'' (1973) * ''[[Rock ’n’ Roll Music]]'' (1976) * ''[[Love Songs]]'' (1977) * ''[[Rarities, зборнік The Beatles|Rarities]]'' (1978) * ''[[The Beatles’ Ballads]]'' (1980) * ''[[Reel Music]]'' (1982) * ''[[20 Greatest Hits, альбом The Beatles|20 Greatest Hits]]'' (1982) * ''[[Past Masters]]'' (1988) * ''[[Anthology 1]]'' (1995) * ''[[Anthology 2]]'' (1996) * ''[[Anthology 3]]'' (1996) * ''[[Yellow Submarine Songtrack]]'' (1999) * ''[[1, альбом The Beatles|1]]'' (2000) * ''[[Let It Be… Naked]]'' (2003) * ''[[Love, альбом The Beatles|Love]]'' (2006) |загаловак6 = <div style="font-size:8pt">Бокс-сэты</div> |спіс6 = * ''[[The Beatles Collection]]'' (1978) * ''[[The Beatles Box]]'' (1980) * ''[[The Beatles Box Set]]'' (1988) * ''[[The Capitol Albums, Volume 1]]'' (2004) * ''[[The Capitol Albums, Volume 2]]'' (2006) * ''[[The Beatles Stereo Box Set]]'' (2009) * ''[[The Beatles in Mono]]'' (2009) |загаловак7 = <div style="font-size:8pt">Фільмаграфія</div> |спіс7 = * [[Вечар цяжкага дня, фільм|Вечар цяжкага дня]] (1964) * [[На дапамогу!]] (1965) * [[Чароўнае таямнічае падарожжа, фільм|Чароўнае таямнічае падарожжа]] (1967) * [[Жоўтая падводная лодка, мультфільм|Жоўтая падводная лодка]] (1968) * [[Хай будзе так]] (1970) |загаловак8 = <div style="font-size:8pt">Відэаграфія</div> |спіс8 = * ''[[The Beatles at Shea Stadium]]'' (1966) * [[Поўная гісторыя The Beatles, фільм|Поўная гісторыя The Beatles]] (1982) * ''[[The Compleat Beatles]]'' (1984) * [[The Beatles. Першы прыезд у ЗША]] (1990) * [[Анталогія The Beatles]] (1996) |загаловак9 = <div style="font-size:8pt">Супрацоўніцтва</div> |спіс9 = * [[Джымі Нікал]] * [[Браян Эпстайн]] * [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]] * [[Філ Спектар]] * [[Эрык Клэптан]] * [[Рычард Лестэр]] * [[Джэф Лін]] * [[Білі Прэстан]] * [[Раві Шанкар]] * [[Тоні Шэрыдан]] * [[Ніл Аспінал]] * [[Мэл Эванс]] |загаловак10 = <div style="font-size:8pt">Звязаныя праекты</div> |спіс10 = * [[The Quarrymen]] * [[The Fireman]] * [[Plastic Ono Band]] * [[Wings]] * [[The Traveling Wilburys]] |загаловак11 = <div style="font-size:8pt">Жонкі і сяброўкі</div> |спіс11 = * [[Джэйн Эшэр]] * [[Барбара Бах]] * [[Паці Бойд]] * [[Алівія Харысан]] * [[Астрыд Кірхгер]] * [[Сінція Ленан]] * [[Лінда Мак-Картні]] * [[Хізер Мілс]] * [[Ёка Она]] * [[Мэй Пэнг]] * [[Морын Старкі]] |загаловак12 = <div style="font-size:8pt">Гл. таксама</div> |спіс12 = * [[Эбі-Роўд (студыя)|Студыя «Эбі Роўд»]] * [[Apple Records]] * [[Parlophone|Parlophone Records]] * [[Брытанскае ўварванне]] * [[Бітламанія]] * [[Легенда пра смерць Пола Мак-Картні]] * [[Ленан — Мак-Картні]] * [[Northern Songs]] * [[Стаць Джонам Ленанам]] * [[Спіс выяў на вокладцы Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band|Спіс выяў на вокладцы ''Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band'']] * [[Асколкі неба, або Сапраўдная гісторыя «Бітлз»]] * [[The Beatles: Rock Band]] * [[Як я выйграў вайну]] * [[The Rutles]] * [[Cavern Club]] * [[Тытэнхёрст]] * [[Старая добрая Фрэда]] *[[Now and Then (песня The Beatles)|Now and Then]] |стыль_унізе = |унізе = '''[[Дыскаграфія The Beatles|Дыскаграфія]]'''{{·}} [[Спіс песень The Beatles|'''Спіс песень''']] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Музычныя калектывы]] </noinclude> iey3smmjawxuftl7ex7z8wxlhsylugj Асер 0 179429 5156239 4877152 2026-06-20T06:57:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156239 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Асер |арыгінальная назва = {{lang-fr|Auxerre}} |краіна = Францыя |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir=N |lat_deg = 47|lat_min = 47|lat_sec = 54 |lon_dir=E |lon_deg = 3|lon_min = 34|lon_sec = 4 |CoordAddon = type:city(37790)_region:FR |CoordScale = |Яндэкскарта = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Бургундыя — Франш-Кантэ |рэгіён у табліцы = |від раёна = Дэпартаменты Францыі{{!}}Дэпартамент |раён = Ёна |раён у табліцы = Ёна (дэпартамент){{!}}Ёна |унутраны падзел = |від главы = мэр |глава = Гі Ферэ |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 49,95 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 102 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 37790 |год перапісу = 1999 |шчыльнасць = 757 |агламерацыя = 85085 |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +1 |DST = ёсць |тэлефонны код = |паштовыя індэксы = 89000 |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = code INSEE |лічбавы ідэнтыфікатар = 89204 |катэгорыя ў Commons = Auxerre |сайт = http://www.auxerre.com |мова сайта = fr }} '''Асер''' ({{lang-fr|Auxerre}}) — горад у [[Францыя|Францыі]], размяшчаецца ў дэпартаменце [[Ёна (дэпартамент)|Ёна]] ў рэгіёне [[Бургундыя — Франш-Кантэ]] на рацэ [[Ёна (рака)|Ёна]]. == Гісторыя == Назва Асера паходзіць ад лацінскага ''Autissiodurum''. Ён быў значным цэнтрам і ў гальскія, і ў рымскія часы. Біскуп [[Герман Асерскі]] ў [[V стагоддзе|V стагоддзі]] заклаў саборную царкву, існы будынак якой будавалася з [[XI стагоддзе|XI]] па [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзі]], пераважна ў гатычным стылі. Яна знакамітая сваімі вітражамі [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Паралельна за саборам ішло будаўніцтва і царквы Св. Еўсевія. Епіскапская пахавальня размешчана ў крыпце царквы Сен-Жэрмен [[IX стагоддзе|IX стагоддзя]], у ёй таксама спачываюць святыя мошчы біскупа [[Аарон Асерскі|Аарона Асерскага]]. У раннім Сярэднявеччы горад быў цэнтрам аднайменнай епархіі. Біскупы Асера валодалі функцыямі графа і біскупа адначасова. Пры гэтым біскупы давалі ф’ефы сеньёра, беручы з іх даніну. У [[VIII стагоддзе|VIII]]-[[IX стагоддзе|IX стагоддзі]] было створана [[графства Асер]]. У [[XI стагоддзе|XI стагоддзі]] яно апынулася аб’яднана з графствамі [[графства Невер|Невер]] і [[графства Танер|Танер]]. Аб’яднанне захоўвалася да другой паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. У [[1273]] годзе графства пасродкам шлюбу перайшло пад кіраванне [[Жана I дэ Шалон-Асер|Жана I дэ Шалон]], сеньёра дэ Рашфор, які стаў родапачынальнікам дома [[Шалон-Асер]]а. У [[1370]] годзе [[Жан IV дэ Шалон-Асер]] прадаў графства Асера каралю Францыі за 31 000 ліўраў. Канчатковае далучэнне Асера да Францыі адбылося толькі ў [[1490]] годзе. == Славутасці == У Асеры вырабляецца знакамітае віно [[шаблі (віно)|шаблі]]. == Спорт == У горадзе размяшчаецца футбольны клуб [[ФК Асер|«Асер»]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Auxerre}} * [http://www.auxerre.com/ Афіцыйны сайт горада] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060511184906/http://www.auxerre.com/ |date=11 мая 2006 }} * [http://gilles.maillet.free.fr/histoire/recit_bourgogne/recit_comte_auxerre_nevers.htm Гісторыя Асера] [[Катэгорыя:Гарады рэгіёна Бургундыя — Франш-Кантэ]] [[Катэгорыя:Камуны дэпартамента Ёна]] [[Катэгорыя:Асер| ]] ln8gh975j1vt83fhlwfep0ljv8cvojo Астрамірава Евангелле 0 187949 5156318 5113988 2026-06-20T08:51:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156318 wikitext text/x-wiki {{твор мастацтва |назва = Астрамірава Евангелле |тып = рукапіс |выява = Ostromirovo.jpg |памер = 350px |год = сярэдзіна XI ст. |месцазнаходжанне= Санкт-Пецярбург |музей = Расійская нацыянальная бібліятэка }} '''Астрамі́рава Ева́нгелле''' — добра захаваны рукапіс сярэдзіны XI стагоддзя, помнік рускага (усходнеславянскага) зводу [[стараславянская мова|стараславянскай мовы]]. Да знаходкі ў 2000 годзе [[Наўгародскі кодэкс|Наўгародскага кодэкса]] лічылася найстаражытнейшай кнігай, створанай на Русі, г.зн. першым помнікам [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовы]] рускага (усходнеславянскага) зводу. == Апісанне рукапісу == [[Евангелле]]-[[апракас]], напісанае буйным прыгожым [[Устаўнае пісьмо|уставам]], прычым памер літар паступова ўзрастае к канцу кнігі (ад 5 мм да 7 мм). Тэкст напісаны ў два слупкі па 18 радкоў на плошчы каля 20×24 см. Шматлікія шматколерныя [[Ініцыял (тыпаграфія)|буквіцы]], застаўкі, выявы [[Евангелісты|евангелістаў]]; пры напісанні тэксту выкарыстоўваецца [[кінавар]]. Рукапіс складаецца з 294 аркушаў [[пергамент]]у добрае якасці. Ёсць некалькі аркушаў з зашытымі разрэзамі і дзіркамі (у месцах укусаў [[авадзень (насякомае)|аваднёў]]), якія былі да напісання тэксту<ref>[http://www.nlr.ru/exib/Gospel/ostr/descript.html Остромирово евангелие. Описание рукописи]</ref>. == Стварэнне і датаванне == Напісана Евангелле дыяканам Рыгорам у 1056—1057 гадах для [[Вялікі Ноўгарад|наўгародскага]] [[пасаднік]]а [[Астрамір]]а, які ў надпісе кнігі названы «близоком» (сваяком) князя [[Ізяслаў Яраславіч|Ізяслава Яраславіча]]<ref>Паводле гіпотэзы {{нп3|Анджэй Попэ|Анджэя Попэ|pl|Andrzej Poppe}}, згаданая ў надпісе Астрамірава жонка Феафана магла быць дачкою [[Уладзімір Святаславіч|Уладзіміра Святаславіча]] і [[Ганна, жонка Уладзіміра Святаславіча|Ганны Візантыйскай]]</ref>. Рукапіс асабліва цікавы тым, што ў яго канцы перапісчык падрабязна расказаў пра акалічнасці і час яго стварэння: <blockquote> ''Слава тебе г(оспод)и ц(ар)ю н(е)б(е)сьныи. яко подоби мя написати еу(ан)г(е)лие се. почахъ же е писати. Въ лет(о) .6564. А оконьчахъ е въ лет(о) .6565. Написахъ же еу(ан)г(е)лие се. рабоу б(о)жию нареченоу сущоу въ кр(е)щении иосифъ. а мирьскы остромиръ. близокоу сущоу изяславоу кънязоу. изяславоу же кънязоу тогда предрьжящоу обе власти и о(т)ца своего ярослава. и брата своего володимира. самъ же изяславъ кънязь . правлааше столъ о(т)ца своего ярослава кыеве. А брата своего столъ поручи правити близокоу своемоу остромироу нове городе. Мънога же лет(а) дароуи въсътяжавъшоумоу еу(ан)г(е)лие се. на оутешение мъногамъ д(у)шамъ кр(ь)стияньскамъ. да и емоу г(оспод)ь б(ог)ъ бл(агослове)ние с(вя)тыхъ Еванг(е)листъ. и иоана. матфеа. лоукы. марк(а). и с(вя)тыхъ прао(те)ць. Авраама. и исаака. и иякова. самомоу емоу. и подроужию его. феофане. и чядомъ ею. и подроужиемь чадъ ею. съдравьствоуите же мънога лет(а). съдрьжаще пороучение свое. АМИНЪ.'' ''АЗЪ ГРИГОРИИ ДИякон(ъ). написахъ еу(ан)г(е)лие е. да иже горазнее сего напише. то не мози зазьрети и мьне грешьникоу. почахъ же писати м(е)с(я)ца октяб(ря) .21. на памят(ь). илариона. А оконьчах(ъ). м(е)с(я)ца. маия въ .12. на па(мя)т(ь) епифана .:. молю же вьсехъ почитающихъ не мозете кляти. нъ исправльше. почитаите Тако бо и с(вя)ты(и) ап(осто)лъ паулъ гл(агол)етъ. Бл(агослови)те. А не кленете. .:. АМИНЪ .:.'' </blockquote> Пераклад на сучасную мову: <blockquote> ''Слава табе, Госпадзі, Цару Нябесны, што спадобіў мяне напісаць Евангелле гэта. Пачаў жа я яго пісаць у год 6564 [ад стварэння свету; 1056 ад Н. Х.], а закончыў яго ў год 6565 [1057 ад Н. Х.]. Напісаў жа я Евангелле гэта рабу Божаму, названаму ў хрышчэнні Іосіф, а ў міры Астрамір, сваяку Ізяславу князю, Ізяславу ж князю тады трымальніку абедзвюх валасцей, і бацькі свайго Яраслава, і брата свайго Уладзіміра. Сам жа Ізяслаў князь правіў стальцом бацькі свайго ў Кіеве. А брата свайго стальцом даручыў правіць сваяку свайму Астраміру ў Ноўгарадзе. І многія гады даруй уладальніку Евангелля гэтага на суцяшэнне многім душам хрысціянскім. Дай яму, Гасподзь Бог, блаславенне святых Евангелістаў Іаана, Матфея, Лукі, Марка, і святых прабацькоў Аўраама і Ісака, і Якава самому яму і жонцы яго Феафане, і дзецям іх, і жонкам дзяцей іх. Будзьце ж здаровы многія гады, трымаючы даручанае вам. Амін.'' ''Я, Грыгорый дыякан, напісаў Евангелле гэта. А хто лепш за гэта напіша, то не ганьбі мяне грэшніка. Пачаў жа я пісаць месяца кастрычніка 21 [дня] на памяць Іларыёна, а закончыў месяца мая ў 12 [дзень] на памяць Епіфана. Малю ж усіх чытаючых, не кляніце, але выпраўляючы чытайце. Бо так і святы апостал Павел гаворыць: блаславіце, а не кляніце. Амін.'' </blockquote> Тым самым «Астрамірава Евангелле» — найстаражытнейшы дакладна датаваны аб’ёмны рукапісны помнік, створаны на Русі. У ім, акрамя асаблівасцей агульнарускіх (агульнаўсходнеславянскіх), адлюстраваны і такія моўныя асаблівасці, якія з часам сталі характэрнымі для беларускай і ўкраінскай моў. Згодна з найноўшымі даследаваннямі, кадыкалагічныя характарыстыкі, тэхніка мастацкага аздаблення, ўстаўныя і каляндарныя асаблівасці «Астрамірава Евангелля» поўнасцю адпавядаюць часу стварэння кодэкса, указанаму дыяканам Рыгорам<ref>[http://www.ricur.ru/userfiles/file/kirillitza2011.pdf Ульянов О. Г. Происхождение Остромирова Евангелия: к реконструкции древнейшего Устава на Руси // Кириллица. От возникновения до наших дней. СПб., 2011. С. 164—195] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120202203637/http://www.ricur.ru/userfiles/file/kirillitza2011.pdf |date=2 лютага 2012 }}</ref>. == Гісторыя знаходкі і выдання рукапісу == [[Файл:Ostromir Gospel 1.jpg|thumb|left|200px|Астрамірава Евангелле. Ліст&nbsp;2.]] [[Файл:Ostromir Gospel 2.jpg|thumb|right|200px|Астрамірава Евангелле. Ліст&nbsp;271&nbsp;адв.]] У 1701 годзе рукапіс згаданы ў вопісе маёмасці Уваскрэсенскай царквы ў складзе {{нп3|Верхаспаскі сабор|Верхаспаскага сабора|ru|Верхоспасский собор}}. У 1720 годзе па загаду Пятра I евангелле было адаслана, разам з іншымі старымі кнігамі, у Санкт-Пецярбург. Пасля смерці [[Кацярына II|Кацярыны II]] у яе пакоях рукапіс знайшоў [[Якаў Аляксандравіч Дружынін|Я. А. Дружынін]], які служыў пры імператрыцы і ў 1806 годзе падарыў яго [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандру I]]. Імператар распарадзіўся перадаць кнігу на захаванне ў Імператарскую публічную бібліятэку (зараз [[Расійская нацыянальная бібліятэка]], [[Санкт-Пецярбург]]), дзе яна захоўваецца і цяпер. Рукапіс быў упрыгожаны пераплётам-аправай з каштоўнымі камянямі, з-за чаго ледзь не загінуў: у 1932 годзе яго, разбіўшы вітрыну, украў водаправодчык. Злачынец ададраў пераплёт і закінуў рукапіс у шафу (па іншых звестках — на шафу), дзе яго неўзабаве знайшлі. Нанава пераплятаць не сталі. З пачатку XIX стагоддзя пачалося і навуковае даследаванне рукапісу. Упершыню «Астрамірава Евангелле» было выдадзена [[Аляксандр Хрыстафоравіч Вастокаў|А. X. Вастокавым]] у 1843 годзе з даданнем кароткай граматыкі, слоўніка і грэчаскага падрадковага тэксту. Для гэтага выдання (не факсімільнага, а наборнага) быў створаны адмысловы славянскі шрыфт, які павінен быў як мага дакладней перадаваць почырк арыгінала. (Існуе рэпрынт: Wiesbaden, 1964.) Пазней выйшлі і факсімільныя выданні (чорна-белае 1883 года; каляровае падарачнае ў фармаце арыгінала: Л.: Аврора, 1988). Неаднаразова выдаваўся тэкст помніка. Значныя яго ўрыўкі ўваходзілі ў абавязковую праграму дарэвалюцыйных школ. У 1955 г. Е. Х. Трэй праводзіла рэстаўрацыю рукапісу. Шмат у чым на аснове яго матэрыялу былі створаны сучасныя граматыкі і слоўнікі стараславянскай мовы. Помніку і яго мове прысвечана нямала даследаванняў, аднак мова рукапісу, асаблівасці яго слоўніка па-ранейшаму патрабуюць грунтоўнага вывучэння. == Мова рукапісу == У адрозненне ад астатніх помнікаў XI ст. у «Астраміравым Евангеллі» назіраецца правільная перадача [[Рэдукаваныя галосныя|рэдукаваных галосных]] гукаў літарамі '''ъ, ь'''. Гэта фанетычная асаблівасць была агульнай для стараславянскай і іншых славянскіх моў, таму ўсходнеславянскі перапісчык па традыцыі добра перадаваў яе на пісьме, хоць яна ў той час ужо знікала. Там жа, дзе ў XI ст. ўжо назіраліся адрозненні паміж стараславянскімі і ўсходнеславянскімі асаблівасцямі, перапісчык міжвольна іх змешваў. Гэта дазваляе разглядаць «Астрамірава Евангелле» як адзін з першых помнікаў стараславянскай мовы рускае (усходнеславянскае) рэдакцыі. Астрамірава Евангелле мае выключнае значэнне для супастаўлення стараславянскіх і [[старажытнаруская мова|старажытнарускіх]] асаблівасцей у помніках XI ст. Тут назіраецца шэраг старажытнарускіх рыс. Да такіх рыс у першую чаргу адносіцца змяшэнне літар {{unicode|'''ѧ, ѩ, ѫ, ѭ'''}}, якімі абазначаліся насавыя галосныя, з літарамі {{unicode|'''ѹ, ю, я'''}}. У старажытнарускай мове XI ст. насавыя галосныя гукі, раней характэрныя для ўсіх [[славянскія мовы|славянскіх моў]], ужо супалі з гукамі {{unicode|'''ѹ, ю, я'''}}. Таму Грыгорый, перапісваючы стараславянскі тэкст, не заўсёды правільна перадаваў на пісьме адпаведныя літары. Ён піша: * {{unicode|'''рабѫ'''}} замест {{unicode|'''рабѹ'''}} * {{unicode|'''въкѹсить'''}} замест {{unicode|'''въкѫситъ'''}} * {{unicode|'''нѹждѫ'''}} замест {{unicode|'''нѫждѫ'''}} * {{unicode|'''землю'''}} замест {{unicode|'''землѭ'''}} і&nbsp;інш. Замест стараславянскіх спалучэнняў '''ръ, лъ, рь, ль,''' якімі перадаваліся складовыя '''л''' і '''р''', іншы раз ужываюцца старажытнарускія спалучэнні рэдукаваных галосных з плаўнымі '''л''', '''р''': * {{unicode|'''вьрхъ'''}} замест {{unicode|'''врьхъ'''}} * {{unicode|'''напълнишѧ'''}} замест {{unicode|'''наплънишѧ'''}} * {{unicode|'''скърбь'''}} замест {{unicode|'''скръбь'''}} і&nbsp;інш. Асабліва часта ў помніку сустракаюцца старажытнарускія канчаткі дзеясловаў трэцяй асобы адзіночнага і множнага ліку '''-ть''': * {{unicode|'''сѫть'''}} замест {{unicode|'''сѫтъ'''}} * {{unicode|'''имѫть'''}} замест {{unicode|'''имѫтъ'''}} * {{unicode|'''дасть'''}} замест {{unicode|'''дастъ'''}} * {{unicode|'''бысть'''}} замест {{unicode|'''быстъ'''}} і&nbsp;інш. У Евангельскім тэксце Грыгорый паслядоўна перадае стараславянскія няпоўнагалосныя формы слоў: '''гладъ, глава, гласъ''' і&nbsp;інш. У пасляслоўі ён карыстаецца старажытнарускімі поўнагалоснымі формамі слоў: {{unicode|'''въ новѣгородѣ, володимиръ'''}} і&nbsp;інш. == Гл. таксама == * [[Наўгародскі кодэкс]] * [[Ізборнік Святаслава]] * [[Спіс евангелляў-апракасаў]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{commonscat|Ostromir Gospels|Астрамірава Евангелле}} === Тэкст Евангелля === * [http://www.nlr.ru/exib/Gospel/ostr/index.html Сайт Остромирова Евангелия на сервере Российской национальной библиотеки им. М. Е. Салтыкова-Щедрина] [https://expositions.nlr.ru/facsimile/OstromirGospel/RA5320/prosmotr?t=digit (просмотр онлайн)] * [http://arhivarij.narod.ru/Evangelium.pdf Остромирово Евангелие, издание 1853 года.] * [http://www.prlib.ru/Lib/pages/item.aspx?itemid=2314 Остромирово Евангелие 1056—1057 гг. — 294 л. (просмотр онлайн)] * [http://www.ponomar.net/files/ostromir.txt Тэкст Астрамірава Евангелля ва Унікодзе] * [https://bible.by/ostromir/ Тэкст Астрамірава Евангелля на партале «Библия онлайн»] === Публікацыі аб Евангеллі === * [http://www.ricur.ru/userfiles/file/kirillitza2011.pdf Ульянов О. Г. Происхождение Остромирова Евангелия: к реконструкции древнейшего Устава на Руси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120202203637/http://www.ricur.ru/userfiles/file/kirillitza2011.pdf |date=2 лютага 2012 }} * [http://www.tserkov.info/tio/?id=4383 Остромирову Евангелию 950 лет] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211129022317/http://www.tserkov.info/tio/?id=4383 |date=29 лістапада 2021 }} * [http://sevmb.com/about/smi/p_1_at211_id36/ «ДОЛГ, ЗАВЕЩЕННЫЙ ОТ БОГА»] Артыкул С.Карпавай {{ref-ru}} * [http://pkr.orthgymn.ru/textbook/p10.html Астрамірава Евангелле] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121030120449/http://pkr.orthgymn.ru/textbook/p10.html |date=30 кастрычніка 2012 }} {{ref-ru}} {{Беларускія рукапісы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Старажытнаруская літаратура XI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Ілюмінаваныя Евангеллі]] [[Катэгорыя:Стараславянская мова]] [[Катэгорыя:Рукапісы са збору Расійскай нацыянальнай бібліятэкі]] [[Катэгорыя:Ілюмінаваныя рукапісы Старажытнай Русі]] [[Катэгорыя:Ілюмінаваныя рукапісы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Рукапісы XI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Ноўгарада]] [[Катэгорыя:Аб’екты рэестра Памяць свету]] ew0ksv9zs22d6jqrphy461byp9apa1l Уваскрэсенне дачкі Іяіра 0 189644 5156323 5036728 2026-06-20T09:34:02Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Уваскрэсенне]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5156323 wikitext text/x-wiki [[Выява:Ilja Jefimowitsch Repin 013.jpg|thumb|right|300px|''Уваскрэсенне дачкі Іяір''а пэнзля [[Ілля Рэпін|Іллі Рэпіна]], [[Рускі музей]]]] '''Уваскрэсенне дачкі Іяіра''' — падзея [[Новы Запавет|новазапаветняга]] апавядання, адно з [[Цуды Ісуса Хрыста|цудаў Ісуса Хрыста]], запісаная ў Евангеллях паводле [[Евангелле паводле Марка|Марка]] 5:21-43, [[Евангелле паводле Мацвея|Мацвея]] 9:18-26, [[Евангелле паводле Лукі|Лукі]] 8:40-56. == Біблейскае апавяданне == Гісторыя адбываецца адразу ж за выгнанне [[Выгнанне бесаў у Гадарынскай краіне|нячыстай сілы ў краіне Гадарынскай]]. [[Іяір]], старшыня [[сінагога|сінагогі]], просіць Ісуса вылечыць яго паміраючую дачку. Згодна Евангеллям, [[Ісус Хрыстос|Ісус]] адразу атпраўляецца да дому Іяіра. Аднак шлях да дому Іяіра аказваецца працяглым, на шляху да дома Іяіра Ісус [[Вылячэнне жанчыны з крывацячэннем|вылечвае жанчыну]], якая 12 гадоў пакутвала на крывацячэнне. Пасля гэтага Іяіру паведамляюць, што яго дачка ўжо памерла, і што не трэба турбаваць Настаўніка. Пачуўшы гэта, Хрыстос кажа Іяіру, каб той верыў. Прыйшоўшы да дома Іяіра, натоўп сустракае там перапалох, дзяўчыну гатовяць да пахавання, вакол яе галосяць прафесійныя плакальшчыцы. На словы суцяшэння Ісуса, прысутныя адказваюць смехам. Узяўшы з сабой трох самых блізкіх вучняў: [[Пётр (апостал)|Пятра]], [[Якаў (апостал)|Якава]] і [[Ян Багаслоў|Яна]], Ісус разам з бацькай і маці ўваходзіць у пакой памерлай дзяўчыны. Узяўшы яе за руку, Ён кажа: «Дзяўчына, цябе кажу, устань». У Марка прыводзіцца [[арамейская мова|арамейскае]] слова «''таліфа-кумі''» ({{lang-gr|ταλιθα κουμ}}). Пасля гэтых словаў дзяўчына прабуджаецца да жыцця, а Хрыстос кажа, каб нікому не казалі пра гэта. == Інтэрпрэтацыі == Даследчыкі сцвярджаюць, што гэты эпізод паказвае, што вера, нават больш той, што была ў жанчыны з крывацячэннем, можа існаваць у здавалася б самых безнадзейных сітуацыях. Аб'яднанае апавяданне было выкарыстана ў якасці прыкладу [[Інтэркаляцыя|інтеркаляціі]]. Адно апавяданне ўстаўлена ў іншае, такім чынам параўноўваецца старая жанчына з 12-гадовай хваробай і 12-гадовая дзяўчынка. Такім чынам паказваецца сувязь паміж Яірам і жанчынай у тым, што абодва, як Іяір, дык і жанчына паказалі вялікую веру ў Ісуса. Таксама сцвярджаецца, што здавалася б катастрафічная затрымка для вылячэння жанчыны на самай справе атрымалася для ўваскрэсення дачкі Іяіра. Такім чынам прадбачліва была праверана і ўмацавана вера Іяіра. {{Цуды Ісуса Хрыста}} [[Катэгорыя:Хрысціянства]] [[Катэгорыя:Цуды Ісуса Хрыста]] [[Катэгорыя:Уваскрэсенне]] 99ckn0863zmlzvx3uwkg7rkqj3c7hwh Партал:Архітэктура/Новыя артыкулы 100 193441 5156029 5154677 2026-06-19T15:50:29Z NirvanaBot 40832 +3 новых 5156029 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Абарончае дойлідства Беларусі (XIII—XVIII стагоддзі)|2026-06-19T14:42:38Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ураджай (стадыён, Нясвіж)|2026-06-19T08:08:17Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Спартак (стадыён, Полацк)|2026-06-19T07:58:01Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Вуліца Сечанава (Мінск)|2026-06-15T12:04:41Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Свірыдава (Гомель)|2026-06-14T08:36:07Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Палац лёгкай атлетыкі (Гомель)|2026-06-14T07:42:04Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Юбілейная вуліца (Гомель)|2026-06-13T12:03:55Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Вуліца Кожара (Гомель)|2026-06-13T11:05:55Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Стадыён ільнокамбіната (Орша)|2026-06-13T06:54:29Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Гарадскі стадыён (Орша)|2026-06-13T06:47:22Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Гарадскі стадыён (Дзяржынск)|2026-06-13T06:25:50Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Стадыён СДЮШАР-8 (Гомель)|2026-06-13T06:09:58Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|РЦАП-Стайкі (стадыён)|2026-06-13T05:42:44Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Папернік (стадыён, Светлагорск)|2026-06-12T17:00:37Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Гарадскі стадыён (Клецк)|2026-06-12T16:45:25Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Юнацтва (стадыён, Асіповічы)|2026-06-12T16:30:56Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Цэнтральны (стадыён, Рэчыца)|2026-06-12T16:20:06Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Хваля (стадыён, Пінск)|2026-06-12T16:09:22Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Старт (стадыён, Ліда)|2026-06-12T15:55:40Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Лакаматыў (стадыён, Гомель)|2026-06-12T15:36:40Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 27r5sw9nuhxjktejk1qpg68pf7ka529 Партал:Футбол/Новыя артыкулы 100 193443 5156037 5155698 2026-06-19T15:51:54Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5156037 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Ураджай (стадыён, Нясвіж)|2026-06-19T08:08:17Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Спартак (стадыён, Полацк)|2026-06-19T07:58:01Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Аляксандр Уладзіміравіч Федаровіч|2026-06-17T16:34:04Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Лакаматыў (стадыён, Брэст)|2026-06-13T07:09:37Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Стадыён ільнокамбіната (Орша)|2026-06-13T06:54:29Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Гарадскі стадыён (Орша)|2026-06-13T06:47:22Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Гарадскі стадыён (Дзяржынск)|2026-06-13T06:25:50Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Стадыён СДЮШАР-8 (Гомель)|2026-06-13T06:09:58Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|РЦАП-Стайкі (стадыён)|2026-06-13T05:42:44Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Сіпіве Чабалала|2026-06-12T10:38:46Z|PRChina Taiwan}} {{Новы артыкул|ФК Аль-Ула|2026-05-09T19:26:23Z|SimondR}} {{Новы артыкул|Тарпеда (стадыён, Магілёў)|2026-02-25T17:05:44Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Луіджы Рыва|2026-02-11T11:44:06Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Дыёгу Жота|2026-02-01T13:42:23Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Ян Кулеманс|2026-01-31T08:40:23Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Алег Валер’евіч Пратасаў|2025-12-15T09:43:59Z|DzBar}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 7ryzns1sl3oj76u579fquax7x3lza2s Прыродныя рэсурсы 0 196152 5156076 4754874 2026-06-19T19:38:12Z Pryhoža 169928 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 5156076 wikitext text/x-wiki '''Прыродныя рэсурсы''' — натуральныя рэсурсы: целы і сілы прыроды, якія на дадзеным узроўні развіцця прадукцыйных сіл і вывучанасці могуць быць выкарыстаны для задавальнення патрэбаў чалавечага грамадства. Сукупнасць аб'ектаў і сістэм жывой і нежывой прыроды, кампаненты прыроднага асяроддзя навакол чалавека, якія выкарыстоўваюцца ў працэсе грамадскай вытворчасці для задавальнення матэрыяльных і культурных патрэбаў чалавека і грамадства.<ref>{{Cite web |url=http://sites.google.com/site/obsestvennaasobstvennost/opredelenie-ponatij |title=Определение понятий - ОБЩЕСТВЕННАЯ СОБСТВЕННОСТЬ |access-date=20 красавіка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220408043525/https://sites.google.com/site/obsestvennaasobstvennost/opredelenie-ponatij |archivedate=8 красавіка 2022 |url-status=dead }}</ref> Адна з цэнтральных праблем [[Навука|навукі]] — забеспячэнне насельніцтва неабходнымі ПР цяпер і ў будучыні, аналіз і ацэнку якіх вырабляюць [[геаграфія]] і [[эканоміка]].<ref>''Романова Э. П., Куракова Л. И., Ермаков Ю. Г.'' Природные ресурсы мира. Учеб. пособие. — М.: Изд-во МГУ, 1993. — 304 с.: ил. — ISBN 5-211-03175-X</ref> == Класіфікацыя == Прыродныя рэсурсы могуць быць невычэрпныя і вычэрпныя. Невычэрпныя рэсурсы не сканчаюцца, а вычарпаў сканчаюцца па меры іх распрацоўкі і (або) па іншых прычынах * Па паходжанні: ** Рэсурсы прыродных кампанентаў (мінеральныя, кліматычныя, водныя, раслінныя, глебавыя, жывёльнага свету) ** Рэсурсы прыродна-тэрытарыяльных комплексаў (горнапрамысловыя, водагаспадарчыя, селітэбныя, лесагаспадарчыя) * Па відах гаспадарчага выкарыстання: ** Рэсурсы прамысловай вытворчасці *** Энергетычныя рэсурсы (гаручыя [[карысныя выкапні]], гідраэнергаресурсы, [[біяпаліва]], ядзерная сыравіна) *** Неэнергетычныя рэсурсы (мінеральныя, водныя, зямельныя, лясныя, рыбныя рэсурсы) ** Рэсурсы сельскагаспадарчай вытворчасці (агракліматычныя, зямельна-глебавыя, раслінныя рэсурсы — кармавая база, вады арашэння, вадапою і змест) * Па выгляду вычарпальныя: * Вычэрпныя ** Неаднаўляльныя (мінеральныя, зямельныя рэсурсы); ** Аднаўляльныя (рэсурсы расліннага і жывёльнага свету); ** Не цалкам аднаўляльныя — хуткасць аднаўлення ніжэй за ўзровень гаспадарчага спажывання (ворныя прыдатныя [[Глеба|глебы]], спелаузростныя лясы, рэгіянальныя водныя рэсурсы); * Невычэрпныя рэсурсы (водныя, кліматычныя). * Па ступені заменнасці: * Незаменныя; * Заменныя. * Па крытэрыі выкарыстання: * Вытворчыя (прамысловыя, сельскагаспадарчыя); ** Патэнцыяльна-перспектыўныя; ** Рэкрэацыйныя (прыродныя комплексы і іх кампаненты, культурна-гістарычныя славутасці, эканамічны патэнцыял тэрыторыі). {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://articlekz.com/node/3791 Проклятие природных ресурсов] * [http://newse.3dn.ru/news/2009-02-17-52 Сырьевые резервы землян. Имеется ли возможность покинуть Солнечную систему в настоящее время?] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Экалогія]] [[Катэгорыя:Фактары вытворчасці]] [[Катэгорыя:Эканамічная геаграфія]] [[Катэгорыя:Геаграфічная тэрміналогія]] [[Катэгорыя:Прыродныя рэсурсы| ]] nrqlfw7gxxlz036n63zojeixx1ghd9n Аслан Аліевіч Масхадаў 0 196685 5156244 5017983 2026-06-20T07:08:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156244 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч |імя = Аслан (Халід) Аліевіч Масхадаў |арыгінал імя = {{lang-ce|Масхадан Іаьлин кІант Аслан (Халид)}} |выява = Aslan Maskhadov.jpg |апісанне выявы = |пасада = {{нп5|Кіраўнікі Чачні пасля 1991 года|Прэзідэнт Чачэнскай Рэспублікі Ічкерыя|ru|Руководство Чечни после 1991 года}} |парадак = 2 |сцяг = Flag of Chechen Republic of Ichkeria.svg|30px |перыядпачатак = [[12 лютага]] [[1997]] |перыядканец = [[27 студзеня]] [[2002]]<ref>«Законныя паўнамоцтвы Масхадава як абранага прэзідэнта Чачэнскай Рэспублікі канчаюцца 27 студзеня 2002 года. Але ў нас ваеннае становішча, і паўнамоцтвы можна працягнуць… Парламент працягне яго паўнамоцтвы» ([[Зелімхан Абдулмуслімавіч Яндарбіеў|Зелімхан Яндарбіеў]]) [http://www.vremya.ru/2001/230/4/17592.html].</ref>{{efn|Тэрмін паўнамоцтваў Аслана Масхадава як прэзідэнта Чачэнскай Рэспублікі Ічкерыя (ЧРІ) фармальна кончыўся 26 студзеня 2002 года. Ён быў выбраны 26 студзеня 1997 года і па дзеючай тады канстытуцыі ЧРІ павінен была займаць гэту пасаду пяць гадоў<ref>[https://web.archive.org/web/20020429170943/http://www.smi.ru/text/02/01/26/15862.html Масхадаў больш не прэзідэнт Чачні. Нават фармальна]</ref>.}}, 2003 год{{efn|У 2003 годзе прайшоў рэферэндум па канстытуцыі Чачні і выбары прэзідэнта Чачні, на якіх перамог Ахмат Кадыраў. Можна сцвярджаць, што «Масхадаў стаў нелегітымны пасля рэферэндуму»<ref>[http://www.ng.ru/regions/2003-04-14/9_kadyrov.html]</ref>. Незадоўга да прэзідэнцкіх выбараў [[Ахмат Кадыраў]] заяўляў, што пасля іх «ніхто ў свеце не зможа зваць Масхадава прэзідэнтам нават неіснуючай Ічкерыі»<ref>[http://www.gazeta.ru/2003/07/28/kadyrovcyugr.shtml «Газета.Ru», 28.07.03]</ref>.}}, са смерцю [[8 сакавіка]] [[2005]] года |папярэднік = [[Зелімхан Абдулмуслімавіч Яндарбіеў|Зелімхан Яндарбіеў]] (''в. а.'') |пераемнік = {{нп5|Абдул-Халім Абусаламавіч Садулаеў|Абдул-Халім Садулаеў|be-x-old|Абдул-Халім Садулаеў}} ''(у ЧРІ, з 08.03.2005)'',<br />[[Якуб Дэніеў]] (''пераход улады да часовай адміністрацыі ЧР з 29.11.1999''<ref>[http://old.cry.ru/text.shtml?199911/19991129145437.inc Масхадаў пакінуў Грозны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131217022945/http://old.cry.ru/text.shtml?199911%2F19991129145437.inc |date=17 снежня 2013 }}</ref>) |дзеці = '''сын:''' Анзор<br /> '''дачка:''' Фаціма |адукацыя = Тбіліскае вышэйшае артылерыйскае вучылішча<br /> Ленінградская ваенна-артылерыйская акадэмія імя М. І. Калініна |пахаваны = месца пахавання невядома<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/russia/newsid_4473000/4473653.stm Масхадава пахавалі ў безназоўнай магіле]</ref> |веравызнанне = [[іслам]] [[суніты|суніцкага толку]] |гады службы = ([[1969]]—[[1992]]) |прыналежнасць = {{Сцяг|СССР}}, затым {{Сцяг ЧРІ}} |род войскаў = |званне = {{СССР, Палкоўнік}} (1986) <br />[[генерал арміі]] ЧРІ <br />Генералісімус ЧРІ (пасмяротна) |бітвы = [[Падзеі ў Вільні (1991)]] Баявыя дзеянні супраць узброеных атрадаў антыдудаеўскай апазіцыі <br /> [[Першая чачэнская вайна]]: * {{нп5|Штурм Грознага сіламі Часовага савета||ru|Штурм Грозного силами Временного совета}} * {{нп5|Штурм Грознага (1994—1995)||ru|Штурм Грозного (1994—1995)}} * {{нп5|Напад баевікоў на Грозны (сакавік 1996)|Рэйд на Грозны (1996)|ru|Нападение боевиков на Грозный (1996)}} * {{нп5|Баі за Грозны (1996)|Аперацыя «Джыхад»|ru|Летні наступ у Ічкерыі (1996)}} {{нп5|Міжваенны крызіс у Ічкерыі||ru|Межвоенный кризис в Ичкерии}}{{efn|На баку ўмераных нацыяналістаў}} <br /> [[Другая чачэнская вайна]]: * {{нп5|Бітва за Шатой (2000)||ru|Сражение за Шатой (2000)}} |узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн За службу Радзіме ва Узброеных Сілах СССР 2 ступені}}{{!}}{{!}}{{Ордэн За службу Радзіме ва Узброеных Сілах СССР 3 ступені}}{{!!}}{{Медаль 60 гадоў Узброеных Сіл СССР}}{{!!}}{{Медаль 70 гадоў Узброеных Сіл СССР}}{{!!}}{{Медаль За бездакорную службу 3 ступені}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн «Гонар Нацыі»}} {{!}}{{!}} {{Ордэн «Гонар Нацыі»}} {{!}}} }} '''Асла́н (Халід) Аліевіч Масха́даў''' ({{lang-ce|Масхадан Іаьлин кІант Аслан, Халид}}; {{ВД-Прэамбула}}) — ваенны і дзяржаўны дзеяч [[Непрызнаныя і часткова прызнаныя дзяржавы|непрызнанай]] [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Чачэнскай Рэспублікі Ічкерыя (ЧРІ)]]. У пачатку 1990-х браў удзел у стварэнні {{нп5|Узброеныя фармаванні Чачэнскай Рэспублікі Ічкерыя|ўзброеных сіл ЧРІ|ru|Вооружённые формирования Чеченской Республики Ичкерия}} і кіраваў баявымі дзеяннямі баевікоў супраць федэральных сіл; са студзеня [[1997]] па сакавік [[2005]] — [[Кіраўнікі Чачні пасля 1991 года|прэзідэнт ЧРІ]]. Забіты 8 сакавіка 2005 года падчас спецаперацыі [[Федэральная служба бяспекі Расіі|ФСБ]]<ref name="boevikdead">[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=552963 Убит Аслан Масхадов] // «[[Коммерсантъ]]», № 40 (3124) от 09.03.2005</ref><ref>[http://www.rian.ru/spravka/20050309/39499470.html Уничтоженные чеченские боевики. Справка] // [[РИА «Новости»]], 9 марта 2005</ref>. У 1969 годзе паступіў на вучобу ў [[Тбіліскае вышэйшае артылерыйскае вучылішча]]. Далей служыў у савецкім войску, як у самім [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], так і за яго межамі (у [[Венгрыя|Венгрыі]]). Быў начальнікам штабу і ракетных войскаў Віленскага [[гарнізон]]а, якім загадваў беларускі [[генерал]] [[Валерый Дзмітрыевіч Фралоў|Валерый Фралоў]]<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Аляксандр Тамковіч]].|загаловак=Генерал Валерый Фралоў|спасылка=http://www.novychas.info/asoba/hienieral_valieryj_fralou|выданне=[[Новы Час|Новы час]]|тып=[[газета]]|год=9 мая 2013|нумар=[http://www.novychas.info/uploads/userfiles/files/2013/nch_2013_18.pdf 18 (339)]|старонкі=4|issn=2218-2244}}</ref>. Браў удзел у паходзе на віленскае тэлебачанне ў [[1991]] годзе. Выйшаў у адстаўку ў [[1992]] годзе. Меў чын — [[палкоўнік]]а арміі СССР. У выраку Вярхоўнага суда [[Паўночная Асеція|Паўночнай Асеціі]] па справе {{нп5|Нурпаша Абуркашавіч Кулаеў|Нурпашы Кулаева|ru|Кулаев, Нурпаша Абуркашевич}}, адзінага ўдзельніка {{нп5|Тэрарыстычны акт у Беслане|захопу школы № 1 у Беслане|ru|Террористический акт в Беслане}}, які выжыў, утрымваецца сцвярджэнне пра дачыненне Масхадава да дадзенага акта [[тэрарызм]]у<ref name="prigovorkulaev">{{пачатак цытаты}}Суд также посчитал, что нападение на школу в Беслане и захват заложников планировались «по указанию Масхадова и Басаева для оказания давления на федеральные органы власти с целью вывода войск из Чеченской республики». {{канец цытаты|крыніца=[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/russia/newsid_4985000/4985084.stm Приговор Кулаеву продолжат читать в четверг] // [[BBC]], 17 мая 2006}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сяле [[Шакай (сяло, Карагандзінская вобласць)|Шакай]] [[Асакараўскі раён|Асакараўскага раёна]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Казахскай ССР]], куды яго сям’я была [[Дэпартацыя чачэнцаў і інгушоў|дэпартавана]] ў [[1944]] годзе. Выхадзец з {{нп5|Тайп|тайпа|ru|Тайп}} {{нп5|Алерой (тайп)|Алерой|ru|Аллерой (тайп)}}. У [[1957]] годзе (паводле іншых дадзеных — у [[1959]] годзе) пасля рэабілітацыі чачэнскага і інгушскага народаў разам з сям’ёй вярнуўся ў Чачню, у сяло {{нп5|Зебір-Юрт||ru|Зебир-Юрт}} {{нп5|Надцерачны раён|Надцерачнага раёна|ru|Надтеречный район}} [[Чачэна-Інгушская Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Чачэна-Інгушскай АССР]]. У [[1966]] годзе ўступіў ва [[Камсамол|УЛКСМ]]. У [[1968]] годзе скончыў 10 класаў сярэдняй школы ў сяле [[Надцерачнае]]. === Навучанне і вайсковая служба === У [[1969]] годзе паступіў у [[Тбілісі|Тбіліскае]] вышэйшае [[Артылерыя|артылерыйскае]] каманднае вучылішча, якое скончыў у [[1972]] годзе. Потым у 1972—[[1978]] гадах служыў у [[Далёкаўсходняя ваенная акруга|Далёкаўсходняй ваеннай акрузе]]<ref>''Муса Мурадов, Алла Барахова, Николай Гулько.'' [http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=554038 Из-под Чечни достали] // Коммерсант-Власть, 14.03.2005. — № 10 (613)</ref> ў в/ч 20119<ref>''Феськов В. И., Калашников К. А., Голиков В. И.'' Советская армия в годы «холодной войны» (1946—1991). — Томск: Изд-во Том. ун-та, 2004. — ISBN 5-7511-1819-7</ref>, дыслакаванай у сяле {{нп5|Платона-Аляксандраўскае|Платонаўка|ru|Платоно-Александровское}} {{нп5|Ханкайскі раён|Ханкайскага раёна|ru|Ханкайский район}} на беразе возера [[Ханка (возера)|Ханка]]<ref>''Константин Сизиков.'' [http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:VwrY5OK1-NoJ:daily.novostivl.ru/archive/?f%3Dlf%26t%3D050617c07+%22%D0%BC%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9+%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%B8%22+site:novostivl.ru&cd=1&hl=ru&ct=clnk Ханкайский взлёт Аслана Масхадова] // Ежедневные новости (Владивосток), 17.06.2005.</ref>. Займаў пасады камандзіра агнявога ўзвода, камандзіра батарэі, начальніка штаба артылерыйскага дывізіёна і намесніка камандзіра дывізіёна. Член [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|Камуністычнай партыі Савецкага Саюза]] з [[1972]] года<ref>[http://goldnike-777.blogspot.de/2013/03/blog-post_10.html Моя политика: Россия: ПОМНИТЬ и НЕНАВИДЕТЬ ВЕЧНО — ЛИБЕРАЛЬНЫЕ (жидовские) МОРДЫ ВРАГОВ РОССИЯН ! (видео)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150630130415/http://goldnike-777.blogspot.de/2013/03/blog-post_10.html |date=30 чэрвеня 2015 }}</ref>. У 1978 годзе паступіў у [[Санкт-Пецярбург|Ленінградскую]] {{нп5|Міхайлаўская ваенная артылерыйская акадэмія|Ваенна-артылерыйскую акадэмію імя М. І. Калініна|ru|Михайловская военная артиллерийская академия}}, якую ў [[1981]] годзе скончыў з адзнакай. Паводле дакументаў, у акадэміі ён лічыўся {{comment|Асланам|Ослан замест Аслана}}, а аднакурснікі клікалі яго Алегам<ref name="kp.ru">''Алёна Бобрович.'' [http://www.kp.ru/daily/23475.4/37637/ Главарь боевиков подавлял восстание в Литве] // Комсомольская правда (Санкт-Петербург), 10.03.2005.</ref>. Яны адзначалі, што ён тады не прытрымліваўся мусульманскай веры і быў неабыякавы да спіртнога<ref name="kp.ru"/>. Потым у [[1981]] годзе быў скіраваны ў [[Паўднёвая група войскаў|Паўднёвую групу войскаў]] (г. Кечкемет, [[Венгрыя]]), дзе паслядоўна займаў пасады камандзіра дывізіёна, начальніка штаба палка, а потым — камандзіра 198-га самаходнага артылерыйскага палка [[19-я асобная механізаваная брыгада|19-й гвардзейскай танкавай дывізіі]], у якой займаў пасаду начальніка штаба 407-ы гвардзейскага самаходнага артылерыйскага ордэнаў Багдана Хмяльніцкага і Аляксандра Неўскага палка, г. {{нп5|Тата (горад)|Тата|hu|Tata}}. Паводле сведчанняў калег, яго полк неаднаразова ўзнагароджваўся пераходным сцягам Вайсковага Савета акругі<ref name="autogenerated1">[http://podrobnosti.ua/power/security/2005/03/09/186115.html Масхадов: Голубь мира или ворон раздора?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131224102721/http://podrobnosti.ua/power/security/2005/03/09/186115.html |date=24 снежня 2013 }} // Подробности. UA</ref>. ==== Служба ў Літве ==== З [[1986]] года — камандзір 379-га самаходнага артпалка 107-й мотастралковай дывізіі {{нп5|Прыбалтыйская ваенная акруга|Прыбалтыйскай ваеннай акругі|ru|Прибалтийский военный округ}} (г. [[Вільня]], [[Літоўская ССР]]). Яго полк быў лепшым у Прыбалтыйскай ваеннай акрузе, у ім адсутнічала {{нп5|дзядоўства||ru|Дедовщина}}, жонак афіцэраў запрашалі на заняткі і быў створаны жансавет. У [[1989]] годзе часць пад камандаваннем Масхадава стала першай у дывізіі, а ў [[1990]] годзе прызнана лепшай у Прыбалтыйскай ваеннай акрузе па баявой і палітычнай падрыхтоўцы. У 1990 годзе прызначаны начальнікам артылерыі дывізіі, абраны сакратаром партыйнага камітэта і старшынём афіцэрскага сходу. З [[1991]] года камандаваў штабам ракетных войскаў і артылерыі Віленскага гарнізона, якім загадваў беларускі [[генерал]] [[Валерый Дзмітрыевіч Фралоў|Валерый Фралоў]]<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Аляксандр Тамковіч]].|загаловак=Генерал Валерый Фралоў|спасылка=http://www.novychas.info/asoba/hienieral_valieryj_fralou|выданне=[[Новы Час (газета)|Новы час]]|тып=[[газета]]|год=9 мая 2013|нумар=[http://www.novychas.info/uploads/userfiles/files/2013/nch_2013_18.pdf 18 (339)]|старонкі=4|issn=2218-2244}}</ref>. Яго салдаты прыкрывалі захоп [[АМАП (Расія)|АМАПам]] віленскага тэлецэнтра, але непасрэдна ў штурме не бралі ўдзел. Сам Масхадаў за два дні да падзей быў высланы з Вільні сваім камандаваннем<ref>[http://inosmi.ru/baltic/20110202/166186397.html Режиссёр трагедии 13 января 1991 года в Вильнюсе: Я планировал жертвы] // «Обзор», Литва</ref>. Быў узнагароджаны ордэнамі «За службу Радзіме ва Узброеных Сілах СССР» II, III ступеня<ref>[http://www.svoboda.org/programs/pr/2005/pr.030905.asp Смерть Аслана Масхадова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080214070807/http://www.svoboda.org/programs/pr/2005/pr.030905.asp |date=14 лютага 2008 }} // [[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё «Свабода»]], 9 сакавіка 2005</ref>. На момант звальнення з [[Савецкая Армія|Узброеных сіл СССР]] меў званне [[палкоўнік]]а. ==== У штабе Дудаева ==== У снежні [[1992]] года, пасля абвастрэння сітуацыі на мяжы паміж Чачнёй і [[Інгушэція]]й, Масхадаў падаў у адстаўку з [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі|Узброеных сіл Расіі]] і прыбыў у [[Грозны]], дзе загадам [[Джахар Мусаевіч Дудаеў|Джахара Дудаева]] быў прызначаны начальнікам Грамадзянскай абароны Чачні, а неўзабаве — першым намеснікам начальніка Галоўнага штаба [[Узброеныя фармаванні Чачэнскай Рэспублікі Ічкерыя|Узброеных сіл ЧРІ]]. У [[1993]]—[[1994]] гадах кіраваў баявымі дзеяннямі супраць антыдудаеўскай апазіцыі ва {{нп5|Урус-Мартанаўскі раён|Урус-Мартанаўскім|ru|Урус-Мартановский район}}, [[Надцерачны раён|Надцерачным]] і {{нп5|Гудэрмескі раён|Гудэрмескім раёнах|ru|Гудермесский район}}. У сакавіку 1994 года ўказам Дудаева быў прызначаны начальнікам Галоўнага штаба Узброеных сіл ЧРІ. === Першая чачэнская вайна === {{main|Першая чачэнская вайна}} У Першую чачэнскую вайну Масхадаў планаваў і кіраваў правядзеннем большасцей буйных баявых і дыверсійных аперацый чачэнскіх узброеных фармаванняў. Са снежня 1994 года па студзень [[1995]] года ўзначальваў абарону Прэзідэнцкага палаца ў Грозным. Паводле плана Масхадава чачэнцы прапусцілі расійскія танкі ў цэнтр горада, пасля чаго нанеслі ўдары так, каб падбітыя баявыя машыны блакавалі астатнім шляхі адыходу, а потым з верхніх паверхаў дамоў расстралялі танкі, якія не маглі манеўраваць на вузкіх вуліцах. Паводле некаторых дадзеных, пакінуў горад пасля таго, як ён быў пераўтвораны ў руіны. У лютым 1995 года Дудаеў прысвоіў Масхадаву званне дывізійнага генерала<ref>[https://web.archive.org/web/20070422051528/http://www.profile.ru/items/?item=8475 Профиль — еженедельный деловой журнал]</ref>. Штаб узброеных сіл Ічкерыі быў размешчаны ім у горах на мяжы {{нп5|Вядзенскі раён|Вядзенскага|ru|Веденский район}} і {{нп5|Нажай-Юртаўскі раён|Нажай-Юртаўскага раёнаў|ru|Ножай-Юртовский район}}. У маі 1995 года падчас абвешчанага расійскімі войскамі мараторыя на баявыя дзеянні Масхадаў здзяйсніў перагрупоўку, рэарганізаваў свае сілы па франтах і кірунках. У жніўні—кастрычніку 1995 года ўзначальваў чачэнскіх баевікоў на перамовах з федэральнымі ўладамі. У адпаведнасці з дасягнутымі дамоўленасцямі, Масхадаў быў прызначаны сустаршынём адмысловай назіральнай камісіі. Пад кіраўніцтвам Масхадава быў распрацаваны і ажыццёўлены напад баевікоў на Грозны, [[Аргун]] і [[Гудэрмес]] [[6 жніўня]] [[1996]] года ([[Баі за Грозны (1996)|аперацыя «Джыхад»]]). Паводле яго заявы, аперацыя была распачата для таго, «каб паказаць усяму свету і перш за ўсё Расіі баявы патэнцыял Узброеных сіл ЧРІ». У сакавіку 1995 года {{нп5|пракуратура Расійскай Федэрацыі||ru|Прокуратура Российской Федерации}} ўзбудзіла супраць Масхадава крымінальную справу па фактах яго дачынення да стварэння незаконных узброеных фармаванняў па 170-ым (злоўжыванне ўладай ці службовым становішчам), 64-ым і 77-ым (здрада Радзіме і бандытызм з мерай кары аж да смяротнага пакарання) артыкулам Крымінальнага кодэкса РСФСР і абвясціла яго ў вышук<ref>[http://lib.rin.ru/doc/i/155859p2.html Масхадов Аслан (Халид) Алиевич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080618021122/http://lib.rin.ru/doc/i/155859p2.html |date=18 чэрвеня 2008 }}</ref>. Нягледзячы на гэта, у 1995 і 1996 гг. ён неаднаразова прадстаўляў баевікоў на перамовах з расійскімі ўладамі, а [[31 жніўня]] 1996 года ён падпісаў з [[Аляксандр Іванавіч Лебедзь|Аляксандрам Лебедзем]] {{нп5|Хасавюртаўскія пагадненні||be-x-old|Замірэньне Расеі і Ічкерыі (1996)}}, згодна якім разгляд пытання пра статус Чачні адкладаўся да [[31 снежня]] [[2001]] года. === Міжваенны перыяд === [[17 кастрычніка]] 1996 года ўзначаліў урад ЧРІ: рашэннем выканаўцы абавязкаў прэзідэнта Ічкерыі [[Зелімхан Абдулмуслімавіч Яндарбіеў|Зелімхана Яндарбіева]] Масхадаў стаў адначасна прэм’ер-міністрам кааліцыйнага ўрада Чачні і міністрам абароны, захаваўшы пры гэтым пасаду начальніка Галоўнага штаба. [[23 лістапада]] 1996 года падпісаў са старшынём урада РФ [[Віктар Сцяпанавіч Чарнамырдзін|Віктарам Чарнамырдзіным]] пагадненне пра прынцыпы стасункаў паміж федэральным цэнтрам і ЧРІ<ref>Тимур Музаев. Аслан Масхадов: политическая биография. — Реконструкция Чечни, 18.11.2004</ref>. ==== Выбары ==== [[27 лістапада]] 1996 года абвясціў пра сваё рашэнне балатавацца на пост прэзідэнта ЧРІ (балатаваўся на пару з віцэ-прэзідэнтам {{нп5|Ваха Хамідавіч Арсанаў|Вахам Арсанавым|ru|Арсанов, Ваха Хамидович}}). Па ініцыятыве Масхадава, усе кандыдаты павінны былі публічна паклясціся, што не дапусцяць якіх-небудзь правакацый і абразлівых прыёмаў у дачыненні сваіх сапернікаў. Галоўнымі сапернікамі Масхадава на выбарах былі палявы камандзір Шаміль Басаеў, в. а. прэзідэнта ЧРІ [[Зелімхан Абдулмуслімавіч Яндарбіеў|Зелімхан Яндарбіеў]] і міністр прапаганды {{нп5|Маўладзі Саідарбіевіч Удугаў|Маўладзі Удугаў|ru|Удугов, Мовлади Саидарбиевич}}. [[27 студзеня]] [[1997]] года быў абраны прэзідэнтам ЧРІ, набраўшы 59,3 % галасоў выбарцаў. Другое, трэцяе і чацвёртае месцы занялі Басаеў (23,5 % галасоў), Яндарбіеў (10,1 %) і Удугаў адпаведна. З лютага адначасна заняў пост старшыні ўрада ЧРІ. [[12 мая]] 1997 года ў [[Масква|Маскве]] Масхадаў і прэзідэнт Расіі [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Барыс Ельцын]] падпісалі {{нп5|Дагавор аб міры і прынцыпах узаемаадносін паміж РФ і ЧРІ|«Дагавор аб міры і прынцыпах узаемаадносін паміж Расійскай Федэрацыяй і Чачэнскай Рэспублікай Ічкерыя»|ru|Договор о мире и принципах взаимоотношений между РФ и ЧРИ}}. ==== Прэзідэнцкі тэрмін ==== Праз паўгода пасля выбараў Масхадаў прызначыў Басаева «прэм’ер-міністрам» ЧРІ. Як піша гісторык-каўказазнавец {{нп5|Джабраіл Жакалаевіч Гакаеў|Джабраіл Гакаеў|ru|Гакаев, Джабраил Жоколаевич}}, Масхадаў, узначаліўшы [[Чачэнская Рэспубліка Ічкерыя|ЧРІ]], апынуўся, аднак, не ў стане кансалідаваць чачэнскае грамадства, падтрымаўшы ўзброеную меншасць і адпрэчыўшы супрацу з цэнтрысцкімі палітычнымі сіламі і лаяльнай да Расіі мадэрнізаванай часткай насельніцтва<ref name="cul" />. Як адзначае Гакаеў, за час кіравання Масхадава ў Чачні хутка дэградавалі эканоміка і сацыяльная сфера<ref name="cul">[http://chechnya.unesco.ru/books/culofchechnyarus.pdf Культура Чечни: история и современные проблемы / Отв. ред. Х. В. Туркаев; Ин-т этнологии и антропологии. — М.: Наука, 2002. — 382 с. —] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050211024352/http://chechnya.unesco.ru/books/culofchechnyarus.pdf |date=11 лютага 2005 }} ISBN 5-02-008832-3</ref>: {{пачатак цытаты}} Над Чачнёй рэальна навісла экалагічная і эпідэміялагічная катастрофа. Гарады і разбураныя сёлы практычна не аднаўляліся, людзі жылі ў пабітых кварталах, дзе ўжо даўно няма ні каналізацыі, ні вады, а часта — і электрычнасці. Медычнае абслугоўванне, у існасці, адсутнічала. Людзі паміралі ад масавых хвароб і голаду, асабліва высокая смяротнасць сярод дзяцей, практычна ўсё насельніцтва мае патрэбу ў псіхатэрапіі. Вучылішча, вну практычна не працавалі, апроч некалькіх прыватных каледжаў. Узмацніўся працэс арабізацыі адукацыі. У Чачні выяўна пазначыліся прыкметы распаду гаспадарчых, культурных сувязей усярэдзіне соцыуму. З Чачні працягваўся зыход насельніцтва. Паводле дадзеных апошняга перапісу (1989), тут жылі 1270 тыс. чалавек, з іх больш за 30 % рускіх і рускамоўных. Перад пачаткам другой чачэнскай кампаніі насельніцтва Ічкерыі не перавышала 400 тыс. (рускіх у Чачні засталося каля 50 тыс.), тут засталіся толькі тыя, каму няма куды дзецца. {{канец цытаты}} Рэальнага будаўніцтва дзяржавы і аднаўлення эканомікі Чачні Масхадаў ажыццявіць не змог. Існаванне Чачні ў эканамічным плане было забяспечана толькі практычна адкрытымі межамі з астатняй Расіяй, а таксама энерганосьбітамі і электраэнергіяй з Расіі. У Чачні адбываліся выкраданні людзей, захопы закладнікаў (у тым ліку афіцыйных расійскіх прадстаўнікоў, якія працавалі ў Чачні), крадзяжы [[нафта|нафты]] з нафтаводаў і нафтавых свідравін, шырока была пашырана вытворчасць і [[кантрабанда]] [[наркотык]]аў, выпуск і шыранне фальшывых грашовых купюр, тэракты і напады на суседнія расійскія рэгіёны. На тэрыторыі Чачні былі створаны лагеры для навучання баевікоў — маладых людзей з мусульманскіх рэгіёнаў Расіі. Сюды скіроўваліся з-за мяжы інструктары па мінна-падрыўной справе і ісламскія прапаведнікі. Значную ролю ў жыцці Чачні сталі цацкаць шматлікія [[арабы|арабскія]] найміты. Галоўнай іх мэтай стала дэстабілізацыя становішча ў суседніх з Чачнёй расійскіх рэгіёнах і шыранне ідэй сепаратызму на паўночнакаўказскія рэспублікі (перадусім [[Дагестан]], [[Карачаева-Чаркесія|Карачаева-Чаркесію]], [[Кабардзіна-Балкарыя|Кабардзіна-Балкарыю]]). Масхадаў у сваёй інфармацыйнай палітыцы выкарыстоўваў выказы [[Антысемітызм|антысеміцкага]] толку. Чачэнскі гісторык Лема Вахаеў прыводзіць адзін з прыкладаў выступлення Масхадава: «Сёння я змушаны прызнаць, што ў нас ёсць вахабіцкая ідэалогія, якая робіць з нашай моладзі робатаў, атручвае яе свядомасць. Гэта ідэалогія прыўносіцца штучна. Яе ўкараняюць і шыраць нашы ворагі і [[яўрэі]]…». На думку Вахаева, дадзены выказ адлюстроўваў мысленне сепаратыстаў, якія знаходзяцца ва ўладзе: «Антысемітызм сёння прыўносіцца ў чачэнскае грамадства кіравальнай элітай, значная частка якой знаходзіцца пад уплывам ісламскіх радыкалаў-фундаменталістаў. Менавіта таму на кантраляваным рухам вахабітаў тэлеканале „Каўказ“ лейтматыў „{{comment|Нам роўных няма. Мы ўсе змяцём. Трымайся, Расія — мы ідзём!|Нам равных нет. Мы все сметём. Держись, Россия — мы идём!}}“ непарыўна злучаны з заклікам „Будзе наш Іерусалім!“»<ref name="vakhaev">Вахаев Л. [http://www.sakharov-center.ru/chr/chrus15_1.htm Политические фантазии в современной Чеченской республике] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120507075127/http://www.sakharov-center.ru/chr/chrus15_1.htm |date=7 мая 2012 }} // Чечня и Россия: общества и государства. Сборник материалов к конференции, 1999</ref>. ==== Вонкавая палітыка ==== У лістападзе 1997 года ездзіў у ЗША, дзе сустрэўся з некалькімі амерыканскімі кангрэсменамі і каардынатарам Дзярждэпартамента па краінах СНД Стывенам Сестановічам. У сакавіку 1998 года ездзіў у Лондан, дзе сустрэўся з лордам Алістарам Мак-Альпінам і былым прэм’ер-міністрам [[Маргарэт Тэтчэр]]<ref>The Finnish Yearbook of International Law 1998</ref>. У жніўні 1998 года Масхадаў здзейсніў другое падарожжа ў ЗША, дзе выступіў на Міжнароднай канферэнцыі ісламскага адзінства ў [[Вашынгтон]]е. Чачэнская дэлегацыя прапанавала ўкласці ў Чачню 30 млрд долараў<ref>МАСХАДОВ В ПОИСКАХ ИНВЕСТОРОВ // Московские новости. 1998-08-11.</ref>. ==== Абвастрэнне сітуацыі ==== Да сярэдзіны [[1998]] года ў Чачні налічвалася каля 300 атрадаў баевікоў, што не ўваходзілі ў структуру «узброеных сіл ЧРІ»<ref name="ultimatum">[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?docsid=207566 Истек срок ультиматума // Коммерсантъ, 24 октября 1998]</ref>. Самыя буйныя з іх — так званая «{{нп5|Армія генерала Дудаева||ru|Армия генерала Дудаева}}» пад камандаваннем {{нп5|Салман Бетыравіч Радуеў|Салмана Радуева|ru|Радуев, Салман Бетырович}}, атрады {{нп5|Шаміль Салманавіч Басаеў|Шаміля Басаева|ru|Басаев, Шамиль Салманович}} і [[Хатаб]]а.<ref name="ultimatum" /> Групоўка Радуева налічвала да 3000 ваяроў і 16 адзінак бранятэхнікі, у групоўцы Басаева людзей і бранятэхнікі было не менш, атрады Хатаба налічвалі каля 500 чалавек<ref name="ultimatum" />. Супрацьставіць ім Масхадаў мог толькі 7000 баевікоў і 60 адзінак бранятэхнікі<ref name="ultimatum" />. У сярэдзіне 1998 года паміж Масхадавым і яго атачэннем, з аднаго боку, і радыкальнымі апазіцыйнымі групамі, з іншай, паўстаў {{нп5|Міжваенны крызіс у Ічкерыі|палітычны канфлікт|ru|Межвоенный кризис в Ичкерии}}. У верасні 1998 года Радуеў, Басаеў і {{нп5|Хункар-Паша Германавіч Ісрапілаў|Ісрапілаў|be-x-old|Хункарпаша Ісрапілаў}} звінавацілі Масхадава ў змове з Масквой, запатрабаваўшы яго адстаўкі. У адказ Масхадаў адправіў у адстаўку ўрад Шаміля Басаева. У выніку канфлікту з палявымі камандзірамі Масхадаў страціў кантроль над большай часткай тэрыторыі за межамі Грознага. Амаль ува ўсіх раёнах Чачні атрады баевікоў захавалі свае структуры — штабы, «джамааты», вайсковыя базы, турмы. Гэтыя бандыты не лічылі чачэнскую вайну скончанай і ў любы момант былі гатовы пачаць баявыя дзеянні і здзяйсняць тэракты. Найболей буйныя рабагандляры і бандыты сталі службоўцамі ЧРІ: {{нп5|Баўдзі Бакуеў|Б. Бакуеў|ru|Бакуев, Бауди}} — «намеснікам міністра ўнутраных спраў», [[Ваха Хамідавіч Арсанаў|Ваха Арсанаў]] — «віцэ-прэзідэнтам» і т. п. [[9 студзеня]] [[1999]] года Масхадаў выступіў за стварэнне ісламскай дзяржавы ў Чачні. [[Урус-Мартанаўскі раён]] стаў базай апазіцыі, што жыла па сваіх законах. Там [[Іарданія|іарданец]] Хатаб адкрыў дыверсійную базу. [[3 лютага]] [[1999]] года Масхадаў падпісаў указ пра ўвядзенне ў Чачні [[Шарыят|шарыяцкага]] кіравання «у поўным аб’ёме». Парламент быў пазбаўлены заканадаўчых праў, а вышэйшым заканадаўчым органам стала {{нп5|Шура (іслам)|Шура||Shura}} — ісламскі савет, быў створаны арганізацыйны камітэт на чале з Ахмедам Закаевым па стварэнні «шарыяцкай канстытуцыі». У адказ на гэта Басаеў абвясціў пра стварэнне «апазіцыйнай Шуры», якую сам і ўзначаліў. Пасля гэтага ён звінаваціў Масхадава ў «рэпрэсіях супраць удзельнікаў вайны і прыхільнікаў незалежнасці Чачні», і ў тым, што «замест аб’яднання нацыі прэзідэнт падзяліў народ па рэлігійным прынцыпе». Летам 1999 года супрацьстаянне паміж прыхільнікамі Масхадава і радыкальнай апазіцыяй рэзка абвастрылася. [[4 чэрвеня]] чачэнскае тэлебачанне перадало зварот Масхадава да апазіцыі: «Устаньце побач са мной. Падтрымайце мяне, як вы гэта зрабілі падчас вайны і на прэзідэнцкіх выбарах. Дапамажыце мне пазбыць Чачню ад ганебнай з’явы, які што прыняла масавы характар, злучанай з выкраданнем людзей», і абвясціў, што «рэспубліка знаходзіцца на мяжы міжусобнай і межтэйпавай вайны»<ref>{{Cite web |url=http://www.savelev.ru/book/?ch=18&mode=reply |title=Андрей Савельев: Чёрная книга чеченской войны |access-date=9 ліпеня 2018 |archive-date=27 верасня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170927065941/http://www.savelev.ru/book/?ch=18&mode=reply |url-status=dead }}</ref>. [[11 чэрвеня]] прайшла сустрэча Масхадава і прэм’ер-міністра Расіі [[Сяргей Вадзімавіч Сцяпашын|Сяргея Сцяпашына]], прысвечаная змаганню з арганізаванай злачыннасцю ў Чачні. На наступны дзень у чачэнскай сталіцы 200 баевікоў апазіцыі спрабавалі ўзяць штурмам будынак Службы нацыянальнай бяспекі Чачні дзеля вызвалення сваіх людзей. У трохгадзіннай страляніне шэсць супрацоўнікаў спецслужбы атрымалі параненні, сярод нападнікаў было больш за дзесяць забітых. У ліпені 1999 года па скупнасці баевікоў колькасцю 150—200 чалавек у раёне [[Кізляр]]а федэральнымі сіламі быў нанесены папераджальны ўдар з дапамогай верталётаў, артылерыі і мінамётаў. Тады ж Масхадаў распачаў спробу кансалідацыі з апазіцыяй. [[12 ліпеня]] ў Грозным прайшло папярэдняе пасяджэнне СНБ з удзелам Масхадава, Басаева, Удугава, {{нп5|Руслан Германавіч Гелаеў|Гелаева|be-x-old|Руслан Гелаеў}} і іншых палявых камандзіраў. Было вырашана, што СНБ будзе вышэйшым органам дзяржаўнай улады Чачні і будзе ўзначальвацца самім Масхадавым. ==== Пачатак другой чачэнскай вайны ==== 7 жніўня 1999 года з тэрыторыі Чачні было здзейснена масавае [[Уварванне баевікоў у Дагестан|ўварванне баевікоў у Дагестан]] пад агульным камандаваннем Шаміля Басаева і арабскага найміта Хатаба. Ядро групоўкі баевікоў складалі замежныя найміты і ваяры «[[Ісламская міжнародная міратворчая брыгада|Ісламскай міжнароднай міратворчай брыгады]]»<ref name="krivosheev">[http://www.soldat.ru/doc/casualties/book/chapter7_3.html Кандидат военных наук Г. Ф. Кривошеев «Антитеррористическая операция на Северном Кавказе (август 1999—2000 г.)»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090414193131/http://www.soldat.ru/doc/casualties/book/chapter7_3.html |date=14 красавіка 2009 }}</ref>, злучанай з «[[Аль-Каіда]]й»<ref>[http://www.globalsecurity.org/security/profiles/islamic_international_peacekeeping_brigade.htm Islamic International Peacekeeping Brigade // GlobalSecurity.org] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080313133052/http://www.globalsecurity.org/security/profiles/islamic_international_peacekeeping_brigade.htm |date=13 сакавіка 2008 }}</ref>. Расійскія ўлады прапанавалі ічкерыйскаму кіраўніцтву правесці супольную з федэральнымі сіламі аперацыю супраць ісламістаў у Дагестане. Было таксама прапанавана «вырашыць пытанне пра ліквідацыю баз, месцаў складавання і адпачынку незаконных узброеных фармаванняў, ад якіх чачэнскае кіраўніцтва ўсяляк адхрышчваецца»<ref>[http://old.cry.ru/text.shtml?199908/19990812142417.inc Федеральные власти предложили А. Масхадову провести совместную с российскими войсками операцию в Дагестане // РБК, 12 августа 1999] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120908084442/http://old.cry.ru/text.shtml?199908%2F19990812142417.inc |date=8 верасня 2012 }}</ref><ref>[http://www.rg.ru/Prilog/vvd/0813/1.htm Дагестан: кто и когда]</ref>. Масхадаў на словах засудзіў напады на Дагестан і іх арганізатараў і натхніцеляў, аднак рэальных мёр для супраціву ім не распачаў. Больш за месяц ішлі баі федэральных сіл з баевікамі, якія скончыліся тым, што баевікі былі змушаны адступіць з тэрыторыі Дагестана назад у Чачню. У гэтыя ж дні — [[4 верасня|4]]—[[16 верасня]] — у некалькіх гарадах Расіі (Маскве, [[Валгадонск]]у і [[Буйнакск]]у) была ажыццёўлена серыя тэрарыстычных актаў — {{нп5|Выбухі жылых дамоў у Расіі|выбухі жылых дамоў|ru|Взрывы жилых домов в России}}. Разумеючы, што апошнія падзеі прывялі Чачню на мяжу новай вайны, Масхадаў усімі сіламі спрабаваў, з аднаго боку, дыстанцыявацца ад найболей радыкальных паўстанцкіх лідараў — вывеў [[Маўладзі Саідарбіевіч Удугаў|Маўладзі Удугава]] са складу Савета бяспекі ЧРІ, засудзіў удзел чачэнскіх палявых камандзіраў у дагестанскім канфлікце, звінаваціўшы іх у здрадзе ўласнага народа, заявіў, што «Чачня стала разменнай картай у руках 44сусветных дзяржаў, якія імкнуцца стаць гаспадарамі Каўказа і выдушыць адсюль Расію»<ref>[http://www.igpi.ru/monitoring/1047645476/1999/0999/20.html IGPI.RU: Политический мниторинг: Чеченская Республика Ичкерия в августе-сентябре 1999 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170103022137/http://www.igpi.ru/monitoring/1047645476/1999/0999/20.html |date=3 студзеня 2017 }}</ref>, — а з іншага боку, то вінаваціў расійскае кіраўніцтва ў правакацыях і нагнятанні напружанасці, то заяўляў пра намер прапанаваць Расіі зрабіць Чачню «найважнейшым стратэгічным партнёрам на Паўночным Каўказе» і просіць лідараў [[Інгушэція|Інгушэціі]] і [[Паўночная Асеція|Паўночнай Асеціі]] {{нп5|Руслан Султанавіч Аушаў|Руслана Аушава|ru|Аушев, Руслан Султанович}} і {{нп5|Аляксандр Сяргеевіч Дзасохаў|Аляксандра Дзасохава|ru|Дзасохов, Александр Сергеевич}} пра дапамогу ў прадухіленні новай вайны і ў арганізацыі асабістай сустрэчы з расійскім прэм’ерам [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзімірам Пуціным]]. Улічваючы, аднак, няздольнасць Масхадава кантраляваць сітуацыю ў Чачні<ref>[http://www.polit.ru/news/1999/09/07/536215.html После заседания Совбеза Владимир Путин признал вину высшего руководства России за ситуацию в Дагестане, а также пообещал, что российские специалисты смогут найти управу на находящиеся в Чечне басаевские формирования] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080617221059/http://www.polit.ru/news/1999/09/07/536215.html |date=17 чэрвеня 2008 }} // [[Полит.Ру]], 7 сентября 1999</ref>, расійскім кіраўніцтвам быў прыняты рашэнне пра правядзенне ваеннай аперацыі па знішчэнні баевікоў на тэрыторыі Чачні. Прапановы Масхадава пра сустрэчу з прэзідэнтам Расіі былі адхілены. «Ніякіх сустрэч дзеля таго, каб даць баевікам залізаць раны, не будзе», заявіў прэм’ер-міністр Расіі Уладзімір Пуцін<ref>{{Cite web |url=http://www.sitnikov.ru/books/Russia/app3-2.htm |title=Мониторинг событийно-информационной ситуации Второй чеченской войны |access-date=9 ліпеня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070311162101/http://www.sitnikov.ru/books/Russia/app3-2.htm |archivedate=11 сакавіка 2007 |url-status=dead }}</ref>. [[30 верасня]] расійскія войскі перасеклі адміністрацыйныя межы Чачні. === Другая чачэнская вайна === {{main|Другая чачэнская вайна}} Пасля ўводу расійскіх войскаў у [[Чачня|Чачню]] Масхадаў узначаліў узброены супраціў і заняў пост кіраўніка Дзяржаўнага камітэта абароны ЧРІ. [[10 сакавіка]] [[2000]] года ён быў ізноў абвешчаны ўладамі РФ у федэральны, а ў [[2002]] годзе — у міжнародны вышук. Да 2002 года Масхадаў з невялікім атрадам знаходзіўся пераважна ў горнай частцы Чачні. У 2002 годзе на агульным сходзе ўсіх палявых камандзіраў («Вялікім Маджлісе») тэрарысты дамовіліся пра адно камандаванне, і падраздзяленні раней апазіцыйнай тэрарыстычнай арганізацыі «{{нп5|Вышэйшы ваенны маджлісуль шура аб’яднаных сіл маджахедаў Каўказа|Маджлісуль Шура|ru|Высший военный маджлисуль шура объединённых сил моджахедов Кавказа}}» [[Шаміль Салманавіч Басаеў|Шаміля Басаева]] і [[Хатаб]]а перайшлі пад камандаванне Масхадава (быў сфармаваны новы калегіяльны орган «Дзяржаўны Камітэт Абароны — Маджлісуль Шура», да якому, згодна прынятым папраўкам да канстытуцыі ЧРІ, на час вайны пераходзіла ўся паўната ўлады). У апошнія гады Масхадаў страціў апору сярод насельніцтва і баевікоў<ref>[http://www.newstime.ru/2005/39/4/120130.html Человек в бункере] // Время новостей, 10 марта 2005</ref>, фармальна застаючыся абраным кіраўніком Чачні, з якім, на думку замежнай грамадскасці, расійскае кіраўніцтва магло б весці перамовы пра палітычнае ўрэгуляванне ў рэспубліцы. Многія яго патужнікі, не вытрымаўшы нягод партызанскай вайны, здаліся ўладам і спынілі адкрыты супраціў. У той жа час перыядычна з’яўляліся паведамленні пра нязгоды ў дачыненні метадаў узброенага змагання паміж Масхадавым і лідарамі радыкальнага крыла (Шаміль Басаеў, {{нп5|Доку Хаматавіч Умараў|Доку Умараў|be-x-old|Доку Ўмараў}}). Масхадаў нібы не падтрымваў акцый па захопах закладнікаў і выбухах жылых дамоў, што прывялі да масавай гібелі мірных расійскіх грамадзянаў. У сярэдзіне кастрычніка 2002 года Масхадаў даў інтэрв’ю французскаму агенцтву {{нп5|Франс-Прэс|Agence France-Presse||Agence France-Presse}}, у якім заявіў пра актывізацыю сваіх сувязей з найболей экстрэмісцкімі лідарамі чачэнскіх тэрарыстаў. Адказваючы на пытанні агенцтва, Масхадаў вытлумачыў радыкалізацыю сваёй пазіцыі адмовай Захаду падтрымаць яго. «Заходнія лідары змушаны заляцацца з Расіяй для дазволу сваіх глабальных праблем, такіх як Балканы, Афганістан, Грузія, а зараз і Ірак», заявіў ён. «Зараз, калі вайна працягваецца, мне няма чаго губляць ад таго, што я злучаюся з такімі людзьмі, як Басаеў, Удугаў ці Яндарбіеў — галоўнымі радыкальнымі лідарамі», падкрэсліў Масхадаў. Пры гэтым ён заявіў аб нейкай «вылучнай аперацыі», якая рыхтуецца сепаратыстамі, аднак якія-небудзь дэталі ён раскрыць адмовіўся<ref><nowiki>web.archive.org/web/20021126193257/http://top.rbc.ru/index.shtml?/news/incidents/2002/10/30/30163726_bod.shtml</nowiki></ref>. 23 кастрычніка чачэнскімі тэрарыстамі былі {{нп5|Тэрарыстычны акт на Дуброўцы|захоплены закладнікі ў тэатральным цэнтры на Дуброўцы|ru|Теракт на Дубровке}} ў Маскве. 25 кастрычніка ў тэлефонным інтэрв’ю азербайджанскай газеце «Люстэрка» адзін з тэрарыстаў, якія ўтрымвалі закладнікаў, заявіў, што Масхадаў браў удзел у падрыхтоўцы гэтага тэракту<ref><nowiki>web.archive.org/web/20030731214400/http://www.mn.ru/issue.php?2002-42-9</nowiki></ref><ref>trud.ru/issue/article.php?id=200210311970503</ref>. У лістападзе 2002 года Масхадаў засудзіў тэракт на Дуброўцы і абвясціў пра ўзрушанасць крымінальнай справы на Басаева, прыстрашыўшы зрушыць Басаева з пасады, аднак не распачаў якіх-небудзь значных дзеянняў. Басаеў сам падаў у адстаўку, як толькі ўзяў на сябе адказнасць за «Норд-Ост»<ref>{{Cite web |url=http://grani.ru/Projects/NordOst/m.14010.html |title=Грани.ру: Масхадов собирается расследовать трагедию «Норд-Оста» |access-date=9 ліпеня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070930201002/http://grani.ru/Projects/NordOst/m.14010.html |archivedate=30 верасня 2007 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.newsru.com/russia/11nov2002/premia.html Масхадов премировал полевых командиров за теракт в Москве] // [[NEWSu.com]]</ref><ref>[http://www.newsru.com/world/09nov2002/mb.html Новости NEWSru.com: Масхадов возбудил уголовное дело против Басаева за захват «Норд-Оста»]</ref>, працягваў заставацца ў Чачні і неўзабаве зноў быў прызначаны Масхадавым на шэраг пасад у ЧРІ. Расійскае кіраўніцтва пасля тэракту заявіла пра адмову ад якіх-небудзь перамоў з Масхадавым, звінаваціўшы яго ў дачыненні да арганізацыі гэтай акцыі<ref name="Newsru">[http://www.newsru.com/russia/03feb2003/fsb_mashadov.html ФСБ показала видеоматериалы, доказывающие причастность Масхадова к теракту на Дубровке // Newsru.Com, 3 февраля 2003]</ref>. Урад ЗША заявіў, што пасля тэракту на Дуброўцы Масхадаў цалкам страціў легітымнасць і не можа прэтэндаваць на ўдзел у мірным працэсе<ref>lenta.ru/vojna/2002/10/31/maskhadov/</ref>. У час [[Тэрарыстычны акт у Беслане|тэрарыстычнага акта ў Беслане]], адказнасць за які ўзяў на сябе Басаеў<ref>[https://web.archive.org/web/20071221020932/http://www.izvestia.ru/news/news88661 Басаев взял на себя ответственность за теракты в России и подробно рассказал о Беслане // «Известия», 17 сентября 2004]</ref>, Масхадава (праз {{нп5|Ахмед Халідавіч Закаеў|Ахмеда Закаева|be-x-old|Ахмед Закаеў}}) прасіў пра дапамогу прэзідэнт [[Паўночная Асеція|Паўночнай Асеціі]] Аляксандр Дзасохаў. Увечар [[2 верасня]] [[2004]] года Закаеў ад імя Масхадава паведаміў агенцтву «[[Франс-Прэс]]», што Масхадаў гатовы выляцець у [[Беслан]] і зрабіць захады па вызваленню закладнікаў, калі Масхадаву будуць пададзены гарантыі асабістай недатыкальнасці. Раніцай [[3 верасня]] на сайце «Чечен.орг» з’явілася асабістая заява Масхадава з асуджэннем тэракту<ref>{{cite web|url=http://www.grani.ru/War/Chechnya/m.76218.html|publisher=Грани. Ру|title=Руководство Ичкерии готово выступить в роли посредника без предварительных условий|date=2004-09-03|accessdate=2013-07-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6I8XuQofd?url=http://grani.ru/Events/Terror/m.76218.html|archivedate=15 ліпеня 2013|url-status=live}}</ref> (на наступны дзень сайт «Чечен.орг» заявіў, што матэрыял ад імя Масхадава з’яўляецца сумнеўным і быў вывешаны невядомым узломшчыкам<ref>{{cite web |url=http://www.chechen.org/ |title=Архивная копия сайта Chechen.org за 4 сентября 2004 года |date=2004-09-04 |accessdate=2013-07-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040905084435/http://www.chechen.org/ |archivedate=5 верасня 2004 |url-status= }}</ref>). Паводле словаў Закаева, 3 верасня ў 12:00 па маскоўскім часе было дасягнута пагадненне з Дзасохавым пра прылёт у той жа дзень Масхадава ў выпадку падавання гарантый недатыкальнасці Масхадаву. Дзасохаў, у сваю чаргу, сцвярджаў, што Закаеў тым часам толькі толькі паведаміў пра перадачу паведамлення Масхадаву і гатовасці паінфармаваць Дзасохава, калі паступяць новыя звесткі. У 13:05 у тэрарыстаў выбухнулі бомбы, закладнікі пачалі выбягаць са школы<ref>inosmi.ru/text/translation/216295.html</ref>, и через некоторое время начался штурм здания.<ref>[http://www.demos-center.ru/news/5102.html?mode=print Дзасохов: в дни бесланской трагедии я связывался с Закаевым и Масхадовым] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070927213007/http://www.demos-center.ru/news/5102.html?mode=print |date=27 верасня 2007 }}</ref><ref>[http://www.polit-nn.ru/?pt=news&view=single&id=37285 Юлия Латынина: в Беслане были исключены реальные переговорщики]</ref><ref>[http://pravdabeslana.ru/dokl1.htm Сайт Правда Беслана]</ref>. [[17 верасня]] 2004 года намеснік генеральнага пракурора РФ {{нп5|Уладзімір Ільіч Калеснікаў|Уладзімір Калеснікаў|ru|Колесников, Владимир Ильич}} заявіў, што Генпракуратура мае довады дачынення Масхадава да тэракту ў Беслане. Праз 5 месяцаў пасля тэракту Масхадаў аднавіў Басаева на пасадзе Вайсковага Аміра ГКО-Маджлісуль Шура ЧРІ<ref>[http://www.kavkazcenter.com/russ/content/2005/03/15/31408.shtml Заявление ГКО-Маджлисуль Шура ЧРИ // Кавказ-центр, 15 марта 2005]</ref>. У 2006 годзе Масхадаў быў прызнаны Вярхоўным судом Паўночнай Асеціі адным з заказцаў тэракту ў Беслане<ref name="prigovorkulaev" />. [[8 верасня]] 2004 года ФСБ абвясціла, што выплаціць 300 мільёнаў рублёў за інфармацыю, якая дазволіць нейтралізаваць лідараў бандфармаванняў Шаміля Басаева і Масхадава<ref>[https://web.archive.org/web/20070630043318/http://www.fsb.ru/smi/remark/2004/040908-1.html ФСБ России выплатит вознаграждение до 300 млн рублей за информацию, которая поможет нейтрализовать лидеров бандформирований]</ref>. [[25 лістапада]] 2004 года расійскія ўлады заявілі, што зловам Масхадава і Басаева занялася адмысловая разведвальная служба, якая функцыянуе ў складзе контртэрарыстычнай групоўкі войскаў на Севернам Каўказе; гэта служба яднае высілкі ФСБ, МУС і ваеннай выведкі — ГРУ<ref>[http://www.agentura.ru/timeline/2004/group/ Создана единая разведслужба ФСБ, МВД и ГРУ для охоты за Басаевым и Масхадовым] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090224104444/http://www.agentura.ru/timeline/2004/group/ |date=24 лютага 2009 }}</ref>. [[14 студзеня]] [[2005]] года Масхадаў падпісаў загад «Пра прыпыненне ў аднабаковым парадку наступальных баявых дзеянняў на ўсёй тэрыторыі ЧРІ і за яе межамі на люты месяц», які быў упершыню абнародаваны ў СМІ [[3 лютага]]. У выкананне загаду Масхадава, Басаеў таксама аддаў загад падначаленым яму падраздзяленням спыніць наступальныя баявыя дзеянні тэрмінам да [[22 лютага]]. === Смерць === {{main|Ліквідацыя Аслана Масхадава}} [[8 сакавіка]] [[2005]] года Масхадаў быў забіты падчас спецаперацыі супрацоўнікамі {{нп5|Цэнтр адмысловага прызначэння ФСБ|Цэнтрa адмысловага прызначэння ФСБ|ru|Центр специального назначения ФСБ}} у сяле [[Талстой-Юрт]] ([[Грозны|Грозненскі]] сельскі раён), дзе ён хаваўся ў падземным бункеры пад хатай аднаго з далёкіх сваякоў<ref>[http://www.rian.ru/spravka/20060710/51143197.html РИА «Новости» — Антитеррористические операции РФ. Справка]</ref>. Падчас штурму Масхадаў супраціўляўся і спецпрызаўцы прывялі ў дзеянне выбуховую прыладу, ад ударнай хвалі якой дом апынуўся паўразбураны. Затрыманыя падчас спецаперацыі асабісты памагаты Масхадава Вахід Мурдашаў, пляменнік Масхадава Вісхан Хаджымуратаў, а таксама Скандарбек Юсупаў і Ільяс Ірысханаў былі асуджаны на розныя тэрміны пазбаўлення свабоды за ўдзел у незаконных узброеных фармаваннях і незаконнае нашэнне зброі<ref>[http://lenta.ru/articles/2005/12/02/bunker/ Кавказ: Масхадов и Басаев прятались в одном бункере] // [[Lenta.ru]]</ref><ref name="Сын Масхадова">[http://www.kavkaz-uzel.ru/newstext/news/id/926840.html Сын Масхадова опровергает официальную версию гибели лидера сепаратистов Чечни] // Кавказ Мемо. Ру</ref>. Паводле сцвярджэння Рамзана Кадырава, былы прэзідэнт Чачні «загінуў у выніку неасцярожнага абыходжання са зброяй целаахоўніка, які знаходзіўся поруч з ім»<ref>[http://www.gazeta.ru/2005/03/08/last150540.shtml «Кадыров: Масхадова застрелил его телохранитель»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140102200409/http://www.gazeta.ru/2005/03/08/last150540.shtml |date=2 студзеня 2014 }}</ref>. На працэсе ў Вярхоўным судзе Чачні высветліліся дэталі гібелі прэзідэнта Ічкерыі: смяротны стрэл быў здзейснены з [[Пісталет Макарава|пісталета Макарава]], якім быў узброены пляменнік і целаахоўнік Масхадава Вісхан Хаджымуратаў. Ён так вытлумачыў: «Дзядзька заўсёды мне казаў, каб я застрэліў яго, калі ён будзе паранены і яго паспрабуюць узяць у палон. Ён казаў, што калі трапіць у палон, то з яго будуць здзекавацца, як з [[Саддам Хусейн|Саддама Хусейна]]»<ref>[http://www.agentura.ru/timeline/2005/maskhadov/?id=1130484780 «Следствие: Масхадова застрелил охранник.»]</ref>. Як сцвярджае сын Масхадава, расійскія спецслужбы вылічылі месцазнаходжанне прэзідэнта ЧРІ з дапамогай адмысловай апаратуры, здольнай вызначыць каардынаты мабільнага тэлефона па [[IMEI]]-коду<ref name="Сын Масхадова" />. Талстой-Юрт ({{lang-ce|Дойкур-Эвл}}) — радавое сяло [[Руслан Імранавіч Хасбулатаў|Руслана Хасбулатава]], якое заўсёды лічылася цэнтрам антыдудаеўскай, а потым — антымасхадаўскай апазіцыі. У Талстой-Юрт пасля пачатку [[Другая чачэнская вайна|другой вайны]] перабраліся многія землякі і сваякі Масхадава з [[Нажай-Юрт]]аўскага раёна. [[15 сакавіка]] [[2005]] года Цэнтр грамадскіх сувязей ФСБ абвясціў, што ўзнагарода ў памеры 10 мільёнаў [[долар ЗША|долараў]] «за Масхадава» была выплачана «у поўным аб’ёме», не ўдакладніўшы пры гэтым, хто і завошта яе атрымаў. Цела Масхадава<ref>[http://www.kp.ru/f/12/image/59/89/38959.jpg Тело Аслана Масхадова — фото]</ref> было дастаўлена ў Маскву, месца пахавання яго, як тэрарыста, у адпаведнасці з прынятым у 2002 годзе законам не разгалошваецца. Пасля смерці Масхадава «прэзідэнтам ЧРІ» стаў віцэ-прэзідэнт [[Абдул-Халім Абусаламавіч Садулаеў|Абдул-Халім Садулаеў]]. == Узнагароды, публікацыі == Узнагароджаны ордэнамі [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] «[[Ордэн «За службу Радзіме ва Узброеных Сілах СССР»|За службу Радзіме ва УС СССР]]» другой і трэцяй ступеняў, двума вышэйшымі ордэнамі [[Чачэнская Рэспубліка Ічкерыя|ЧРІ]] {{нп5|Узнагароды Чачэнскай Рэспублікі Ічкерыя|«Гонар Нацыі»|ru|Награды Чеченской Республики Ичкерия}}. [[15 верасня]] [[2005]] года новы «прэзідэнт ЧРІ» Абдул-Халім Садулаеў пасмяротна прысвоіў Масхадаву воінскае званне Генералісімуса ЧРІ, узнагародзіў яго вышэйшым ордэнам Ічкерыі «Къоман сий» («Гонар нацыі») і пераназваў Старапрамыслаўскі раён горада Джахара (Грознага) ў Масхадаўскі раён. У лютым [[1997]] года апублікаваў аўтабіяграфічную кнігу ''«Гонар даражэй жыцця»''<ref>[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=554038 Ъ — Из-под Чечни достали — Коммерсантъ-Власть]</ref>. == Сям’я == Бацьку клікалі Алі. Малодшы брат Масхадава Асламбек быў забіты ў 2002 годзе ў выніку спецаперацыі расійскіх спецслужбаў. У Аслана было тры браты — Леча, Асламбек і Лема, — і дзве сястры — Буча і Жаўзан. У [[1972]] годзе, прыехаўшы на пабыўку ў сяло Зебір-Юрт, Масхадаў жаніўся з тэлефаністкай Кусамой Язедаўнай Семіевай з тэйпа Гардалой, якая жыла ў сяле Знаменскае Надцерачнага раёна. У [[1979]] годзе ў іх нарадзіўся сын Анзор, у [[1981]] годзе — дачка Фаціма. Праз нейкі час Аслан і Кусама развяліся. Паводле некаторых звестак, пад канец [[2002]] года Масхадаў жаніўся з маладой дзяўчынай з Ісхой-Юрта і застаўся жыць у гэтым паселішчы. Пасля смерці Масхадава яго сям’я жыве ў Фінляндыі<ref>[http://www.newsru.com/russia/09may2006/amily.html Семья Масхадова попросила политического убежища в Финляндии] // newsru.com</ref>. Сын Анзор вучыўся ў [[Малайзія|Малайзіі]]<ref>Погадаев. Анзор Масхадов: Отец никогда не покинет Чечню. — «Вечерняя Москва», 05.09.2000</ref>. Пад канец [[2004]] года многія далёкія сваякі Масхадава былі выкрадзены. У Чачні хадзілі чуткі, што выкрадзеныя сваякі нейкі <ref name="kavkaz-uzel.ru">[http://www.kavkaz-uzel.ru/newstext/news/id/811180.html Кавказ Мемо. Ру — Родственники Масхадова не знают, кто причастен к их похищению]</ref> час утрымваліся на адной з баз Службы бяспекі прэзідэнта Чачні<ref name="kavkaz-uzel.ru"/>, якая ўзначальвалася [[Рамзан Ахматавіч Кадыраў|Рамзанам Кадыравым]], у яго радавым паселішчы {{нп5|Цэнтарой (Курчалоеўскі раён)|Цэнтарой|ru|Центарой (Курчалоевский район)}} ({{lang-ce|Хоси-Юрт}}) на паўднёвым усходзе Чачні. У [[2016]] годзе ўдава Масхадава Кусама вярнулася ў Чачню<ref>[http://www.grozny-inform.ru/news/society/67754/ Вдова Аслана Масхадова вернулась на Родину]</ref>. == Ацэнкі == [[Генерал-палкоўнік]], [[Герой Расійскай Федэрацыі|Герой Расіі]] {{нп5|Генадзь Мікалаевіч Трошаў||ru|Трошев, Геннадий Николаевич}}, які асабіста падчас вайны ў Чачні не раз сустракаўся з Масхадавым, так пісаў пра яго ў сваіх успамінах: {{пачатак цытаты}} Расійскія лібералы доўга спрабавалі знайсці сярод адыёзных чачэнскіх сепаратыстаў хоць адзін чалавечы твар, пакуль не спыніліся на Аслане Масхадаве. Яны лічылі яго той палітычнай фігурай, з якой цалкам можна мець справу без асаблівай шкоды для сваёй рэпутацыі. З часам, расчараваўшыся, шмат хто з іх прызнае, што зрабілі не той выбар: звонку імпазантны, разважлівы ічкерыйскі лідар апынуўся простым суўдзельнікам крывавых злачынстваў. Да таго ж з гадамі ён стаў здаваць і саслаб гэтак, што напамінаў нечым кіплінгскага воўка Акелу, які спудлаваў на паляванні і чакаў штурхяля ад маладога і нахабнага канкурэнта-важака. {{канец цытаты|крыніца = [[Генадзь Мікалаевіч Трошаў]]. «{{нп5|Мая вайна. Чачэнскі дзённік акопнага генерала||ru|Моя война. Чеченский дневник окопного генерала}}», успаміны, кніга}} «Аслан Масхадаў, выходзячы з сітуацыі ў свеце, выходзячы з палітычных меркаванняў, спрабуючы даць адпачынак і перапынак людзям для аднаўлення сіл, гуляючы ў ''іх'' палітыку, уступаў у канфрантацыю з тымі, хто цвёрда настойваў на тым, каб перайсці на пазіцыю ісламу… Я вельмі шмат меў зносіны з ім… Магу сведчыць, што ён быў сапраўдным братам мусульманінам і любіў іслам», — адзначаў у сваім лісце да 4-х угодкаў абвяшчэння Імарата Каўказ [[Доку Хаматавіч Умараў|Доку Умараў]]<ref>{{cite web|url=http://kavkazcenter.com/russ/content/2011/08/30/84755.shtml|title=Шамиль спросил меня: «Когда ты станешь Амиром, ты объявишь Имарат?» — Kavkazcenter.com|archiveurl=https://www.webcitation.org/6G0D6Qizh?url=http://kavkazcenter.com/russ/content/2011/08/30/84755.shtml|archivedate=19 красавіка 2013|accessdate=9 ліпеня 2018|url-status=live}}</ref>. Па словах [[Рамзан Ахматавіч Кадыраў|Рамзана Кадырава]], {{пачатак цытаты}} Масхадаў — небарака, стары. Яго нават крыху жаласна. А Масхадаў, па-мойму, панічна баіцца Басаева, нічога не разумее, ушчэнт заблытаўся. {{канец цытаты|крыніца = [http://www.newsru.com/russia/06may2004/mashadov.html NEWSru.com//Новости России//Четверг, 6 мая 2004 г.]}} == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Артыкул|аўтар=Аслан Масхадаў.|загаловак=Зварот (да Вялікай Васьмёркі)|спасылка=http://pda.nashaniva.by/artykul/96503.html|выданне=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|тып=газета|год=28 чэрвеня 2002|нумар=[http://pdf.kamunikat.org/19786-1.pdf 24 (286)]|старонкі=11|issn=1819-1614}}{{Недаступная спасылка}} * [http://www.rian.ru/spravka/20050309/39499470.html Биография Масхадова] * Георгий Дерлугьян [http://www.archipelag.ru/geopolitics/piryadok/after/soldier/ Последний чеченский солдат советской империи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101214025805/http://archipelag.ru/geopolitics/piryadok/after/soldier/ |date=14 снежня 2010 }} * [http://news.ntv.ru/61483/ Масхадова случайно взорвали в бункере] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070929091422/http://news.ntv.ru/61483/ |date=29 верасня 2007 }} * [http://www.rian.ru/analytics/20050309/39499366.html Чечня после Масхадова] * [http://www.belgium.mid.ru/press/014.html На смерть террориста] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070507063417/http://www.belgium.mid.ru/press/014.html |date=7 мая 2007 }} * [https://archive.today/20130416205359/www.fsb.ru/fsb/comment/ufsb/single.htm!id=10315575@fsbComment.html Уничтожен Аслан Масхадов (FSB.Ru)] * [http://www.savelev.ru/book/?ch=18&mode=reply Андрей Савельвев «Черная книга Чеченской войны (2000)»]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170927065941/http://www.savelev.ru/book/?ch=18&mode=reply |date=27 верасня 2017 }} * [http://observer.sd.org.ua/news.php?id=6572 Некралог з сайта «Народний оглядач»] {{Кіраўнікі Чачэнскай Рэспублікі Ічкерыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Масхадаў Аслан Аліевіч}} [[Катэгорыя:Генералісімусы]] [[Катэгорыя:Чачэнскія тэрарысты]] [[Катэгорыя:Чачэнскія палявыя камандзіры]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Забітыя прэзідэнты]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай чачэнскай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Другой чачэнскай вайны]] nn16xcis4cez3fr1uf6g3snfpime8f6 Капітан 2-га рангу 0 199310 5156185 4621921 2026-06-20T01:42:44Z CommonsDelinker 151 Replacing US_Navy_O5_insignia.svg with [[File:U.S._Navy_O-5_insignia.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR6|Criterion 6]]). 5156185 wikitext text/x-wiki {{Воінскае званне}} [[Файл:IRN F4Commander 1917.png|thumb|150px|[[Пагон]] капітана 2-га рангу [[Рускі Імператарскі Флот|Рускага Імператарскага Флота]]]] [[Файл:RAF N F4Com since 2010par.svg|thumb|150px|[[Пагон]] капітана 2-га рангу [[ВМФ СССР]]]] [[Файл:U.S. Navy O-5 insignia.svg|thumb|150px|[[Пагон]] камандора [[Ваенна-марскія сілы ЗША|флота ЗША]]]] '''Капітан 2-га рангу''' — [[воінскае званне]] старшых афіцэраў у [[ваенна-марскі флот|ВМФ]] (ВМС) некаторых дзяржаў свету, па рангу вышэй за [[капітан 3-га рангу|капітана 3-га рангу]], але ніжэй чым [[капітан 1-га рангу]]. Адпавядае званню ''[[падпалкоўнік]]'' ў іншых відах [[Узброеныя сілы|узброеных сіл]]. Перад воінскім званнем [[Ваеннаслужачы|ваеннаслужачага]], які праходзіць ваенную службу ў гвардзейскай вайсковай частцы, на гвардзейскім караблі, дадаецца слова «[[гвардыя|гвардыі]]». Да воінскага звання вайскоўца або грамадзяніна, які знаходзіцца ў запасе ці адстаўцы, дадаюцца адпаведна словы «запасу» або «у адстаўцы». == Літаратура == {{Крыніцы/БелЭн|8}} {{Воінскія званні Беларусі}} {{Воінскія званні Расійскай Федэрацыі}} {{Воінскія званні СССР}} {{Табель аб рангах}} [[Катэгорыя:Ваенна-марскія званні]] [[Катэгорыя:Ваеннае кіраванне]] [[Катэгорыя:Ваенная гісторыя]] [[Катэгорыя:Воінскія званні Узброеных сіл Беларусі]] [[Катэгорыя:Воінскія званні Узброеных сіл Расіі]] 2ub7j25nb49cnedgex0vusbe0jvoth3 Яраслаў Аляксандравіч Еўдакімаў 0 203187 5156220 5143707 2026-06-20T06:22:21Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5156220 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Еўдакімаў}} {{Музыкант | Імя = Яраслаў Еўдакімаў | Подпіс = Ярослав Олександрович Євдокимов | Лога = | Фота = Ярослав Евдокимов в ЦКиОМ Северодвинска.jpg | Апісанне_фота = | Поўнае_імя = Яраслаў Аляксандравіч Еўдакімаў | Дата_нараджэння = | Месца_нараджэння = | Дата_смерці = | Месца_смерці = | Гады = 1975 — 2025 | Нацыянальнасць = украінец | Прафесіі = [[спявак]], ([[барытон]]) | Інструменты = | Жанры = [[эстрада]] | Псеўданімы = | Гурты = | Супрацоўніцтва = | Лэйблы = Мелодия АЗГ [C60-27587-88 003]<br/>MTM Ltd.<br/>United Music<br/>CD Land<br/>Астра | Званне = [[Заслужаны артыст Расійскай Федэрацыі]]<br/>[[Народны артыст Беларусі]] | Сайт = http://www.yaevdokimov.com }} '''Яраслаў Аляксандравіч Еўдакімаў''' ({{ДН|22|11|1946}},<ref name="issuu.com">[http://issuu.com/movazbor/docs/bielaruskaja_encyklapedyja.06-______4df61a3b872099/97] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151127040810/http://issuu.com/movazbor/docs/bielaruskaja_encyklapedyja.06-______4df61a3b872099/97 |date=27 лістапада 2015 }} Беларуская энцыклапедыя. Т. 6.&nbsp;— Мн., 1998.с.397.</ref><ref name="ReferenceA">[Золотой фонд Энциклопедии. Музыка. Репринтное издание «Музыкального энциклопедического словаря 1990 года». — М.:Большая Российская энциклопедия, 2003. 674 с. ил. — С.189. ISBN5-82270-254-4. УДК-78(03), ББК 85.3я2 М89.]</ref> [[Роўна]], [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]] — {{ДС|22|8|2025}}, [[Мінск]]<ref>[https://www.kp.ru/daily/27742.5/5132034/ Смерть Ярослава Евдокимова]{{ref-ru}}</ref>) — [[спявак]], [[Народны артыст Беларускай ССР]], [[Заслужаны артыст Расійскай Федэрацыі]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 22 лістапада 1946 года<ref name="issuu.com"/><ref name="ReferenceA"/> ў горадзе [[Роўна]].<ref name="oblgazeta.ru">[http://www.oblgazeta.ru/culture/13950/ Артист Ярослав Евдокимов рассказал «ОГ» о своих корнях] Областная газета, 12 ноября 2013</ref> Яго маці Анастасія Харытонаўна Ачаратовіч ўжо ў дзевятнаццацігадовым узросце, пацярпеўшы ад палітычных рэпрэсій, трапіла ў Ровенскую турму, дзе і нарадзіўся вядомы ва ўсім свеце [[спявак]]. Выратаваць сына ад голаду ў тыя страшныя гады ёй дапамагла сукамерніца Зіна, жонка героя вайны, якая карміла сваё дзіця і Яраслава.<ref>[http://migraciya.com.ua/news/destiny-immigrants/ua-there-were-a-permanent-residence-permit-have-received-yaroslav-evdokimov-peoples-artist-of-belarus/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140717195010/http://migraciya.com.ua/News/destiny-immigrants/ua-there-were-a-permanent-residence-permit-have-received-yaroslav-evdokimov-peoples-artist-of-belarus/ |date=17 ліпеня 2014 }}На Рівненщині посвідку на постійне проживання отримала мати Ярослава Євдокимова, Народного артиста Білорусі</ref> Бацька Аляксандр Ігнатавіч Еўдакімаў родам з Пермскай вобласці, Краснавішэрскага раёна, таксама быў рэпрэсаваны.<ref name="oblgazeta.ru"/> Маці, перад тым як яе адправілі адбываць пакаранне, аддала чатырохмесячнага сына сваім бацькам, сама ж апынулася на адным з руднікоў Нарыльска. Яраслава ўбачыла ажно ў 1955 годзе, калі змагла прыехаць у роднае сяло.<ref>[http://migraciya.com.ua/news/destiny-immigrants/ua-there-were-a-permanent-residence-permit-have-received-yaroslav-evdokimov-peoples-artist-of-belarus/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140717195010/http://migraciya.com.ua/News/destiny-immigrants/ua-there-were-a-permanent-residence-permit-have-received-yaroslav-evdokimov-peoples-artist-of-belarus/ |date=17 ліпеня 2014 }}На Рівненщині посвідку на постійне проживання отримала мати Ярослава Євдокимова, Народного артиста Білорусії</ref> Рос Яраслаў на [[Палессе|Палессі]] ў сяле Карысць<ref>[http://istvolyn.info/index.php?option=com_content&view=article&id=4947:2014-09-30-11-19-28&catid=58:2013-12-24-09-57-13&Itemid=17] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171112185533/http://istvolyn.info/index.php?option=com_content&view=article&id=4947:2014-09-30-11-19-28&catid=58:2013-12-24-09-57-13&Itemid=17 |date=12 лістапада 2017 }} Історична Волинь</ref> Карэцкага раёна [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]]. Яго выхоўвалі бабуля Ярына, цётка Ганна, дзядуля Харытон, які быў першакласным кавалём, а яшчэ спяваў у царкоўным хоры. Ужо з ранняга дзяцінства ён вучыў ўнука кавальскай справе, не проста так — з песняй. Так і рос Яраслаў, убіраючы ўсю прыгажосць ўкраінскай прыроды і захапляючыся багатай песеннай культурай роднага народа. Пасля заканчэння школы вучыўся ў Карэцкім прафесійным вучылішчы (1964—1965 гг),<ref>[http://vpu-24korec.narod.ru/vipuskniki.html] Наші випускники</ref> асвоіў рабочую спецыяльнасць. Прыйшоў час службы ў арміі (1965—1968 гг.). Трапіў на Паўночны флот, Кольскі паўвостраў, г. [[Севераморск]], пасёлак Відзяева. На карабель або на падлодку яго не ўзялі, таму што быў сакрэтны загад: «Дзяцей рэпрэсаваных бацькоў да сакрэтных ваенных аб’ектаў не дапускаць».<ref name="yaevdokimov.com">[http://www.yaevdokimov.com/biografiya.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160503031602/http://yaevdokimov.com/biografiya.html |date=3 мая 2016 }} Сайт Ярослава Євдокимова</ref> Радавы Еўдакімаў тры гады праслужыў у будаўнічым атрадзе. Быў ротным запявалам. Пасля дэмабілізацыі вярнуўся ў роднае сяло, затым паехаў працаваць на шынны завод у г. [[Днепрапятроўск]], дзе выпадкова пачаў спяваць у рэстаране. Там жа, у Днепрапятроўску, ажаніўся з беларускай дзяўчынай, пераехаў на яе радзіму, у [[Беларусь]].<ref name="yaevdokimov.com"/> У Я. Еўдакімава не было музычнай адукацыі, і ўсё ж у Беларусі творчая кар’ера спевака знайшла годны працяг: стваралася канцэртная праграма «Памяць», і глядач адразу ветліва прыняў дэбютанта, бо спяваў Яраслаў з душой, што захапіла публіку. Шмат лістоў з падзякай потым прыйшло ў філармонію. За Яраслава заступіўся калектыў канцэртнай брыгады, і яго пакінулі, з 1975 года ён саліст-вакаліст [[Белдзяржфілармонія|Белдзяржфілармоніі]].<ref name="ReferenceB">[http://issuu.com/movazbor/docs/bielaruskaja_encyklapedyja.06-______4df61a3b872099] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402113908/http://issuu.com/movazbor/docs/bielaruskaja_encyklapedyja.06-______4df61a3b872099 |date=2 красавіка 2015 }} Беларуская энцыклапедыя. Т. 6. — Мн., 1998. с.397.</ref> Поспех спевака ў гледачоў рос ад канцэрта да канцэрта. І ён разумеў, што прыродныя здольнасці — добра, а вакалісту патрэбна прафесійная школа. Яраслаў знайшоў педагога па вакале Уладзіміра Бучэля.<ref name="oblgazeta.ru"/> Тры гады ён браў урокі ў маэстра, а паралельна працаваў салістам у ансамблі песні і танца Беларускай ваеннай акругі (1977—1980).<ref name="ReferenceB"/><ref>[http://www.mil.by/ru/leisure/ensemble/history/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150201114359/http://www.mil.by/ru/leisure/ensemble/history/ |date=1 лютага 2015 }}</ref> Напярэдадні 9 мая спявак прыняў удзел у дзяржаўным канцэрце, на якім прысутнічаў першы сакратар ЦК Кампартыі [[Беларусь|Беларусі]] [[Пётр Машэраў]]. Былога партызана паланіла песня «Поле памяці» ([[Леанід Канстанцінавіч Захлеўны|Л. Захлеўнага]], [[Уладзімір Пракопавіч Някляеў|У. Някляева]]), якую пранікнёна выканаў Еўдакімаў. Замілаванне першага чалавека ў рэспубліцы было такім моцным, што ён распарадзіўся прысвоіць Еўдакімаву ганаровае званне «Заслужаны артыст Беларускай ССР».<ref name="ReferenceB"/> Вестка пра таленавітага спевака даляцела да [[Масква|Масквы]]. Вольга Малчанава з цэнтральнага тэлебачання «сасватала» Еўдакімава ў самыя папулярныя перадачы «Шырэй круг», «Праспяваем, сябры». У 1979 годзе Еўдакімаў стаў дыпламантам конкурсу «З песняй па жыцці». Пласцінка «Усе збудзецца» (1988) — дэбют на ўсесаюзнай студыі грамзапіса фірмы «Мелодыя». Імя выканаўцы ўжо было добра вядомым гледачу, бо творчасць Еўдакімава надзейна заняла месца ў сэрцах мільёнаў прыхільнікаў меладычных, душэўных, лірычных, натхнёных песень. Голас артыста часта гучаў і ў праграмах ўсесаюзнага радыё. Я. Еўдакімаў скончыў [[Мінскае музычнае вучылішча]] па класе вакалу (1979—1981)<ref name="ReferenceB"/><ref>[http://para.by/school/&school_id=58] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180909203812/http://para.by/school/%26school_id%3D58 |date=9 верасня 2018 }}</ref> і становіцца салістам рэспубліканскага радыё і тэлебачання (1980—1990).<ref name="ReferenceB"/> Яраслаў Еўдакімаў неаднаразова выступаў на «[[Славянскі Базар у Віцебску|Славянскім базары]]» ў [[Віцебск]]у, таксама быў у складзе журы (1993) гэтага фестывалю.<ref>[https://archive.today/20120805133904/http://www.rio2011.mil.br/results/ENG/AT/ATR173A_ATW40140150000001ENG.htm] Архіў фестывалю</ref> У 1998 годзе спявак — госць фестывалю «Залаты Шлягер» ([[Магілёў]]).<ref>[http://mogfil.by/mezhdunarodnyy-muzykalnyy-festival-zolotoy-shlyager-v-mogileve] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140715003427/http://mogfil.by/mezhdunarodnyy-muzykalnyy-festival-zolotoy-shlyager-v-mogileve |date=15 ліпеня 2014 }}Міжнародны музычны фестываль «Залаты шлягер у Магілёве» (Магілёў, Беларусь)</ref> Яраславу Еўдакімаву ў 1999 годзе прысвоена званне «Ганаровы грамадзянін горада Бабруйска».<ref>[Шлык Ф. Ярослава Евдокимова в Бобруйске помнят / Ф. Шлык // Нар. газ. — 1999. — 3 крас. — С. 6.]</ref> Гастраляваў за мяжой — [[Францыя]], [[Германія]], [[Нарвегія]], [[Польшча]], [[Чэхаславакія]], [[Ісландыя]], [[Швейцарыя]], [[Швецыя]]. Шлягерамі сталі песні ў яго выкананні, створаныя ў суаўтарстве з вядомымі [[кампазітар]]амі (Э. Зарыцкі, [[Леанід Канстанцінавіч Захлеўны|Л. Захлеўны]], [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|І. Лучанок]], А. Марозаў, Б. Емяльянаў, В. Окаракаў, В. Дабрынін, І. Матэта, Г. Татарчанка) і [[паэт]]амі ([[Генадзь Мікалаевіч Бураўкін|Г. Бураўкін]], [[Ніл Сымонавіч Гілевіч|Н. Гілевіч]], [[Уладзімір Пракопавіч Някляеў|У. Някляеў]], [[Міхал Ясень|М. Ясень]], Р. Раждзественскі, Л. Рубальская, А. Папярэчны, В. Ветрава, Ю. Рыбчынскі, А. Дземідзенка). З 2009 года Яраслаў Еўдакімаў — грамадзянін [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]].<ref>[http://www.yaevdokimov.com/biografiya.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160503031602/http://yaevdokimov.com/biografiya.html |date=3 мая 2016 }} Сайт Ярослава Евдокимова</ref> Памёр 22 жніўня 2025 года. Пахаваны ў [[Мінск]]у на могілках «[[Лясныя могілкі (Мінск)|Лясныя]]». == Творчасць == У Яраслава Еўдакімава незвычайны [[тэмбр]] [[голас]]у — глыбокі, яркі, пяшчотны, аксамітны, лірычны [[барытон]], у гучанні якога прысутнічае адзін тон і шэраг абертонаў, больш высокіх, чым у асноўным тоне, а маляўнічая гукавая палітра голаса тым ярчэй, чым больш гэтых дадатковых тонаў. Дыяпазон — дзве [[актава|актавы]]. Істотнае значэнне мае гнуткасць, рухомасць голаса, уменне лёгка яго змяняць, паколькі добра пастаўленым галасам уласціва разнастайнасць тэмбраў — артыст можа спяваць [[бас]]ам, [[тэнар]]ам. У [[спявак]]а бездакорная тэхніка [[вакал]]у, [[дыкцыя|дыкцыі]]. Па сіле голасу яго параўноўвалі з [[Энрыка Каруза]], а эксперты прадказвалі яму кар’еру опернага спевака, але выбраў ён народныя і аўтарскія творы. Меў вялікі канцэртны рэпертуар, значнае месца ў якім займалі песні беларускіх кампазітараў [[Яўген Глебаў|Я. Глебава]], В. Іванова, [[Ігар Лучанок|І. Лучанка]], Дз. Смольскага і інш. == Званне == * 17 красавіка 1980 г. — Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР прысвоена ганаровае званне «Заслужаны артыст Беларускай ССР»<ref name="ReferenceB"/> * 13 ліпеня 1987 г. — Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР прысвоена ганаровае званне «Народны артыст Беларускай ССР»<ref name="ReferenceB"/> * 15 лютага 2006 г. — Указам Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі прысвоена ганаровае званне «Заслужаны артыст Расійскай Федэрацыі»<ref>[http://bestpravo.ru/rossijskoje/hw-zakony/b2r.htm] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150208103232/http://bestpravo.ru/rossijskoje/hw-zakony/b2r.htm |date=8 лютага 2015 }} Указ Президента РФ від 15.02.2006 N 120</ref> == Дыскаграфія == === Вінілавыя пласцінкі (LP) === * 1988 — [[Все сбудется|Усе збудзецца]] {|class="wikitable" |- !Год !Назва пласцінкі !Аўтар !Назва песні !Заўвагі |- |1988 |Ярослав Евдокимов. Все сбудется |Э.&nbsp;Зарыцкі, В.&nbsp;Вярба |Все сбудется (на рускай мове) |Инстр. анс. (1, 5, 7). Инстр. анс. п/у В. Кофмана (2, 4). Инстр. анс. п/у А. Архипова (3, 9). Минский эстрадный оркестр п/у Михаила Финберга (6). Эстрадный оркестр Белорусского телевидения и радио. Дирижер Б. Райский (8, 10). Запись 1986—1988 гг. Записи Всесоюзной студии грамзаписи и Белорусского радио. Запись 1986—1988 гг. Лениградский завод грампластинок. Типография ЛЗГ. Арт. 11-1. Заказ 3.845-0-11000.<ref>[http://records.su/album/9751] Ярослав Евдокимов. Все сбудется</ref> |- |- | | |Э.&nbsp;Зарыцкі, Л.&nbsp;Рубальская |Эхо в ночи (на рускай мове) | |- |- | | |Э.&nbsp;Зарыцкі, Н.&nbsp;Шкор |Листок календаря (на рускай мове) | |- |- | | |Э.&nbsp;Зарыцкі, Л.&nbsp;Рубальская |Зря говорят (на рускай мове) | |- |- | | |С.&nbsp;Осіашвілі, В.&nbsp;Дабрынін |Колодец (на рускай мове) | |- |- | | |Р.&nbsp;Раждзественскі, І.&nbsp;Лучанок |И пока на земле существует любовь (на рускай мове) | |- |- | | |У.&nbsp;Бут, І.&nbsp;Лучанок |Берег юности (на рускай мове) | |- |- | | |Ю.&nbsp;Рыбчынскі, І.&nbsp;Лучанок |Тихий уголок — Тихая пристань (на рускай мове) | |- |- | | |Н.&nbsp;Гілевіч, Э.&nbsp;Зарыцкі |Полынная ростань (на рускай мове) | |- |- | | |М.&nbsp;Ясень, І.&nbsp;Лучанок |Майский вальс (на рускай мове) | |- |} ==== Аўтарскія зборнікі ==== {|class="wikitable" |- !Год !Назва пласцінкі !Аўтар !Назва песні !Заўвагі |- |1983 |И. Лученок: «Песни и инструментальная музыка» (стерео) |М.&nbsp;Ясень |Письмо из 45-го (на рускай мове) |© «Мелодия», 1983. Апрелевский ордена Ленина завод грампластинок. Типография АЗГ. Всесоюзная студия грамзаписи. Запись Всесоюзного радио, 1983 г. Зак. 653—О—6080. Арт. 11-1.<ref>[http://records.su/album/22016 И. ЛУЧЕНОК: «Песни и инструментальная музыка»]</ref> |- |- |1984 |Игорь Лученок: «Песни и инструментальная музыка» (стерео) |М.&nbsp;Ясень |Письмо из 45-го (на рускай мове) |Перавыданне запісу 1983 г. © «Мелодия», 1984. Рижский завод грампластинок. Типография РЗГ. Всесоюзная студия грамзаписи. Запись Всесоюзного радио, 1983 г. Зак. 860 6000. Арт. 11-1.<ref>[http://www.discogs.com/Игорь-Лученок-Песни-Инструментальная-Музыка/release/4048707] Игорь Лученок ‎- Песни И Инструментальная Музыка</ref> |- |- |1988 |Песни Вячеслава Добрынина (стерео) |С.&nbsp;Осиашвили |Колодец (на рускай мове) |© «Мелодия», 1988. Ленинградский завод грампластинок. Типография ЛЗГ. Всесоюзная студия грамзаписи. Записи 1987, 1988 г. Зак. 1492—О—46740. Арт. 10-4.<ref>[http://records.su/album/2026 Песни Вячеслава Добрынина]</ref> |- |- |1989 |Песни Вячеслава Добрынина (стерео) |С.&nbsp;Осиашвили |Колодец (на рускай мове) |Перавыданне запісу 1988 г.© «Мелодия», 1988. Апрелевский завод грампластинок. Типография АЗГ. Всесоюзная студия грамзаписи. Записи 1987, 1988 г. Арт. 10-4. Variant 1: 1989. Зак. 111. Тираж 3760. Variant 2: 1989. Зак. 212. Тираж 25860.<ref>[http://www.discogs.com/Вячеслав-Добрынин-Колодец-На-Теплоходе-Музыка-Играет-/release/2217536] Вячеслав Добрынин ‎- Колодец / На Теплоходе Музыка Играет / Чашка Чая / Причал (Песни Вячеслава Добрынина)</ref> |- |- |1992 |Хрустальные цепи. Песни А. Морозова (стерео) |С.&nbsp;Романов |Фантазер (на рускай мове) |© «Sintez Records / RiTonis», 1992. Рижский завод грампластинок. Типография РЗГ. Запись 1992 р.<ref>[http://records.su/album/27302 Хрустальные Цепи. Песни А. Морозова]</ref> |- | | |А.&nbsp;Поперечный |За Дунаем (на рускай мове) |© «Sintez Records / RiTonis», 1992. Рижский завод грампластинок. Типография РЗГ. Запись 1992 р.<ref>[http://records.su/album/27302 Хрустальные Цепи. Песни А.Морозова]</ref> |} ==== Зборнікі ==== {|class="wikitable" |- !Год !Назва пласцінкі !Аўтар !Назва песні !Заўвагі |- |- |1983 |Каска с красной звездой (стерео) |Л.&nbsp;Захлевный, В.&nbsp;Некляев |Поле памяти (на рускай мове) |(c)"Мелодия", 1983. Записи 1975—1982 гг. Сторона 4 — записи 1979—1982 гг. Всесоюзная студия грамзаписи. Апрелевский ордена Ленина завод грампластинок. Записи ВСГ и Всесоюзного радио. Типография АЗГ. 2 Х Арт. 11-2. Зак. 353-О-1000. Гр. 4. 10-9.<ref>[http://www.discogs.com/Various-Каска-Красной-Звездой/release/5614522] Various ‎- Каска С Красной Звездой</ref> |- |- |1985 |Письмо из 45-го (стерео) |И.&nbsp;Лученок, М.&nbsp;Ясень |Письмо из 45-го (на рускай мове) |(c) «Мелодия», 1985. Всесоюзная студия грамзаписи. Апрелевский ордена Ленина завод грампластинок. Записи ВСГ и Всесоюзного радио. Типография АЗГ. 2 Х Арт. 11-2. Зак. 146-О-500. Гр. 2. 1-20.<ref>[http://records.su/album/51078 ПИСЬМО ИЗ 45-го]</ref> |- |- |1985 |Соловьи Хатыни. Песни белорусских композиторов (стерео) |Л.&nbsp;Захлевный, В.&nbsp;Некляев |Память (на рускай мове) |(c) «Мелодия», 1984. Апрелевский ордена Ленина завод грампластинок. Записи Белорусского радио. Типография АЗГ. 2 Х Арт. 10-9. Зак. 305-О-2000.<ref>[http://records.su/album/22640 СОЛОВЬИ ХАТЫНИ. Песни белорусских композиторов]</ref> |- |- |1985 |Письмо из 45-го. Песни белорусских композиторов (стерео) |Э.&nbsp;Зарицкий, Д.&nbsp;Михлеев |Набат тишины (на рускай мове) |(c) «Мелодия», 1985. Апрелевский ордена Ленина завод грампластинок. Записи Белорусского радио. Типография АЗГ. 2 Х Арт. 11-9. Зак. 60-22595-009.<ref name=autogenerated10>[http://records.su/album/23036 ПИСЬМО ИЗ 45-го. Песни белорусских композиторов:]</ref> |- |- | | |И.&nbsp;Лученок, М.&nbsp;Ясень |Письмо из 45-го (на рускай мове) |(c) «Мелодия», 1985. Апрелевский ордена Ленина завод грампластинок. Записи Белорусского радио. Типография АЗГ. 2 Х Арт. 11-9. Зак. 60-22595-009.<ref name=autogenerated10 /> |- |- |- | | |Э.&nbsp;Зарицкий, М.&nbsp;Ясень |Так пришла к нам победа (на рускай мове) |(c) «Мелодия», 1985. Апрелевский ордена Ленина завод грампластинок. Записи Белорусского радио. Типография АЗГ. 2 Х Арт. 11-9. Зак. 60-22595-009.<ref name=autogenerated10 /> |- |- |1986 |Мир планете Земля (стерео) |И.&nbsp;Лученок, М.&nbsp;Ясень |Майский вальс (на рускай мове) |(c) «Мелодия», 1986. Апрелевский ордена Ленина завод грампластинок. Записи Белорусского радио. Типография АЗГ. 2 Х Арт. 13-4. Зак. 183-О-3000.<ref>[http://records.su/album/23742 Мир Планете Земля]</ref> |- |- |1987 |Песня о Родине. Белорусская эстрада (стерео) |И.&nbsp;Лученок, М.&nbsp;Ясень |Снимок в газете (на рускай мове) |(c) «Мелодия», 1987. Апрелевский ордена Ленина завод грампластинок. Записи Белорусского радио. Типография АЗГ. 2 Х Арт. 12-3. Зак. 605-О-3000.<ref name=autogenerated9>[http://records.su/album/44806 ПЕСНЯ О РОДИНЕ. Белорусская эстрада]</ref> |- |- | | |Э.&nbsp;Зарицкий, Н.&nbsp;Гилевич |Полынная ростань (на рускай мове) |(c) «Мелодия», 1987. Апрелевский ордена Ленина завод грампластинок. Записи Белорусского радио. Типография АЗГ. 2 Х Арт. 12-3. Зак. 605-О-3000.<ref name=autogenerated9 /> |- |- |1988 |И. Лученок «И пока на Земле существует любовь», песни (стерео) |М.&nbsp;Ясень |Майский вальс (на рускай мове) |(c) «Мелодия», 1988. Ленинградский завод грампластинок. Записи Белорусского радио. Типография ЛЗГ. 2 Х Арт. 12-8. Зак. 79 22805 009.<ref name=autogenerated8>[http://records.su/album/25069 И. ЛУЧЕНОК «И пока на земле существует любовь», песни]</ref> |- |- | | |В.&nbsp;Бут |Берег юности (на рускай мове) |(c) «Мелодия», 1988. Ленинградский завод грампластинок. Записи Белорусского радио. Типография ЛЗГ. 2 Х Арт. 12-8. Зак. 79-22805-009.<ref name=autogenerated8 /> |- |- | | |М.&nbsp;Ясень |Снимок в газете (на рускай мове) |(c) «Мелодия», 1988. Ленинградский завод грампластинок. Записи Белорусского радио. Типография ЛЗГ. 2 Х Арт. 12-8. Зак. 79-22805-009.<ref name=autogenerated8 /> |- |- | | |П.&nbsp;Кошель |Лета першага спаткання |(c) «Мелодия», 1988. Ленинградский завод грампластинок. Записи Белорусского радио. Типография ЛЗГ. 2 Х Арт. 12-8. Зак. 79 22805 009.<ref name=autogenerated8 /> |- |- |1989 |Голоса Родины. (Галасы Радзімы) (стерео) |Э.&nbsp;Зарицкий, Г.&nbsp;Буравкин |Белыя крылы |(c) «Мелодия», 1989. Апрелевский ордена Ленина завод грампластинок. Типография АЗГ. Записи Белорусского радио. Типография АЗГ. 2 Х Арт. 14-3. Зак. 7095-О-3000.<ref>[http://records.su/album/25314 «Голоса Родины» («Галасы Радзiмы»)]</ref> |- |} === Гнуткая пласцінка часопіса «Кругозор» === {|class="wikitable" |- !Год !Назва пласцінкі !Аўтары !Назва песні !Заўвагі |- |- |1986 |Журнал «Кругозор». Москва. — 1986 г. — № 5 |И.&nbsp;Лученок, М.&nbsp;Ясень |Майский вальс |Государственный Комитет Совета Министров СССР по телевидению и радиовещанию. Государственный дом радиовещания и звукозаписи СССР. Всесоюзная студия грамзаписи. Типография газеты «Правда». Тираж 2260000 экз.<ref>[http://www.discogs.com/Various-Кругозор-51986/release/5208957] Кругозор № 5/1986</ref>,<ref>[http://www.krugozor-kolobok.ru/nat-sing.htm] ПЕВЦЫ ОТЕЧЕСТВЕННЫЕ</ref> |- |} === Лазерныя дыскі (CD) === * 1994 — Не рві кашулю — песні В. Окаракава (CD) * 2002 — Фантазёр — песні А. Марозава (CD) * 2002 — Цалую тваю далонь (CD) * 2006 — За белай ракой (CD) * 2008 — Яраслаў Еўдакімаў і дуэт «Салодкая ягада». Лепшыя украінскія і казачыя песні (CD) * 2012 — Вяртанне ў восень (CD) ==== Аўтарскія зборнікі ==== {|class="wikitable" |- !Год !Назва дыска !Аўтар !Назва песні !Заўвагі |- |- |1993 |Виталий Окороков ‎- Попса |Ю.&nbsp;Дружков |Не рви рубаху |MTM Ltd. ‎- MTMCD 60 006<ref>[http://www.discogs.com/Виталий-Окороков-Попса/release/4847549] Виталий Окороков ‎- Попса</ref> |- |- |1995 |Золотой Шлягер 80-х |С.&nbsp;Осиашвили |Колодец |<ref>[http://1000plastinok.net/Vyacheslav_Dobrynin/Vyacheslav_Dobrynin_Zolotoi_shlyager_80-h_1995/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150705161423/http://1000plastinok.net/Vyacheslav_Dobrynin/Vyacheslav_Dobrynin_Zolotoi_shlyager_80-h_1995/ |date=5 ліпеня 2015 }}Вячеслав Добрынин. Золотой шлягер 80-х.</ref> |- |- |1996 |Вячеслав Добрынин. Золотой шлягер 80-х. Лучшие Песни Вячеслава Добрынина. 1980—1989. Russian Collection Vol. 6 |С.&nbsp;Осиашвили |Колодец |Phonographic Copyright (p) — Jam Music Group. Ensemble — Группа В. Добрынина* (tracks: 14, 18). This Compilation ⓟ1996 JAM Music Group.<ref>[http://www.discogs.com/Various-Russian-Collection-Vol-6-Золотой-Шлягер-80-х-Лучшие-Песни-Вяче/release/2703710] Russian Collection Vol. 6 — Золотой Шлягер 80-х. Лучшие Песни Вячеслава Добрынина 1980—1989.</ref> |- |- |1997 |Вячеслав Добрынин. Золотой шлягер 80-х. Лучшие Песни Вячеслава Добрынина. 1980—1989. Russian Collection Vol. 6 |С.&nbsp;Осиашвили |Колодец |Copyright (c) — РАО. Copyright (c) — J.S.P. Company Phonographic Copyright (p) — J.S.P. Company Copyright (c) — Джем Группа. Phonographic Copyright (p) — Джем Группа. Distributed By — JAM Group International. Made By — Минэлла. Лицензия МПТР России ВАФ № 77-79.<ref>[http://www.discogs.com/Various-Russian-Collection-Vol-6-Золотой-Шлягер-80-х-Лучшие-Песни-Вяче/release/6092736] Russian Collection Vol. 6 — Золотой Шлягер 80-х. Лучшие Песни Вячеслава Добрынина 1980—1989.</ref> |- |- |2003 |Александр Морозов — Земля Нижегородская |Ю.&nbsp;Паркаев |Малая Родина |<ref>[http://www.aleksandr-morozov.ru/diskografiya/zemlya-nizhegorodskaya.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150705045840/http://www.aleksandr-morozov.ru/diskografiya/zemlya-nizhegorodskaya.html |date=5 ліпеня 2015 }}Александр Морозов — Земля Нижегородская</ref> |- |- |2004 |Александр Морозов Украина нэнька — матушка Россия (Песни Александра Морозова) |Г.&nbsp;Горбовский |Разбудите меня |<ref>[http://www.aleksandr-morozov.ru/diskografiya/ukraina-nenka-matushka-rossiya.html ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150705060301/http://www.aleksandr-morozov.ru/diskografiya/ukraina-nenka-matushka-rossiya.html |date=5 ліпеня 2015 }}АЛЕКСАНДР МОРОЗОВ Украина нэнька — матушка Россия (Песни Александра Морозова)</ref> |- |- |2005 |Песни композитора Александра Морозова — «Вальс моего отца» Украина нэнька — матушка Россия (Песни Александра Морозова) |А.&nbsp;Поперечный |Прохоровское поле |<ref>[http://www.aleksandr-morozov.ru/diskografiya/ukraina-nenka-matushka-rossiya.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150705060301/http://www.aleksandr-morozov.ru/diskografiya/ukraina-nenka-matushka-rossiya.html |date=5 ліпеня 2015 }}Песни композитора Александра Морозова — «Вальс моего отца»</ref> |- |- |2009 |Римма Казакова ‎- Ненаглядный мой |А.&nbsp;Федорков |Ты меня не понимаешь |Серия: Золотая коллекция ретро. Bomba Music ‎- BoMB 033—535.<ref>[http://www.discogs.com/Римма-Казакова-Ненаглядный-Мой/release/4800121] Римма Казакова ‎- Ненаглядный мой</ref> |- |- |2009 |Кремлевские звезды. Вячеслав Добрынин. Браво, Маэстро! |С.&nbsp;Осиашвили |Колодец |<ref>[http://1000plastinok.net/VAR/Kremlevskie_zvezdy_Vyacheslav_Dobrynin_Bravo_Maestro_2009/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150705150929/http://1000plastinok.net/VAR/Kremlevskie_zvezdy_Vyacheslav_Dobrynin_Bravo_Maestro_2009/ |date=5 ліпеня 2015 }}Кремлевские звезды. Вячеслав Добрынин. Браво, Маэстро!</ref> |- |- |2012 |Лариса Рубальская ‎- Брызги шампанского |Э.&nbsp;Зарицкий |Эхо в ночи |Серия: Имена на все времена. Монолит ‎- МТ 001091-107-1.<ref>[http://www.discogs.com/Лариса-Рубальская-Брызги-Шампанского/release/6092062] Лариса Рубальская ‎- Брызги шампанского</ref> |- |- |2014 |Александр Морозов — Золотые хиты |А.&nbsp;Поперечный |Фантазер |<ref>[http://www.aleksandr-morozov.ru/diskografiya/zolotyie-xityi.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150705041542/http://www.aleksandr-morozov.ru/diskografiya/zolotyie-xityi.html |date=5 ліпеня 2015 }}Александр Морозов — Золотые хиты"</ref> |- |} ==== Зборнікі ==== {|class="wikitable" |- !Год !Назва дыска !Аўтар !Назва песні !Заўвагі |- |- |2003 |Ярослав Евдокимов ‎- Grand Collection | |CD, Compilation |Квадро-Диск ‎- GCR 107.<ref>[http://www.discogs.com/Ярослав-Евдокимов-Grand-Collection/release/3127850] Ярослав Евдокимов ‎- Grand Collection</ref> |- |- |2004 |Ярослав Евдокимов ‎- Колодец | |CD, Compilation |Record Company — Фирма Грамзаписи Никитин. Distributed — Торговая Фирма «Никитин». Никитин ‎- ТФН-CD 100/04.<ref>[http://www.discogs.com/Ярослав-Евдокимов-Колодец/release/6651552] Ярослав Евдокимов ‎- Колодец</ref> |- |- |2004 |Ярослав Евдокимов ‎- Любовное настроение | |CD, Compilation |Record Company — Фирма Грамзаписи Никитин. Distributed — Торговая Фирма «Никитин». Фирма грамзаписи Никитин ‎- ТФН-CD 108/04.<ref>[http://www.discogs.com/Ярослав-Евдокимов-Любовное-Настроение/release/5497602] Ярослав Евдокимов ‎- Любовное настроение</ref> |- |- |2005 |60 Лет Великой Победы (1945—2005) |И.&nbsp;Лученок, М.&nbsp;Ясень |Майский вальс |Not On Label ‎- none. Аудиоматериалы предоставлены Гостелерадиофондом России. Завод-изготовитель: ООО «НИК и КОМПАНИЯ». Лицензия Минпечати РФ: серия ВАФ № 77-22. Не для продажи !<ref>[http://www.discogs.com/Various-60-Лет-Великой-Победы-1945-2005/release/7030089] 60 Лет Великой Победы (1945—2005)</ref> |- |- |2007 |XXXL 18 — Праздничный |Варенички (украинская народная песня) |дует Сладка Ягода та Ярослав Євдокимов |Phonographic Copyright (p) — ООО «Монолит-Рекордс». Copyright (c) — ООО «Монолит-Рекордс».<ref>[http://www.discogs.com/Various-XXXL-18-Праздничный/release/5983110] XXXL 18 — Праздничный</ref> |- |- |2007 |Песня — 86 |И.&nbsp;Лученок, В.&nbsp;Бут |Берег юности |© ООО «Первое Музыкальное издательство» 2007 р. (8-10, 12), © Давид Тухманов, ⓟ Гостелерадиофонд, © НААП, © Музыкальное издательство НААП. ©&ⓟ Bomba Music 2007. Издатель: ООО «Бомба Мьюзик». Изготовитель: ООО «Лицензионные носители».<ref>[http://www.discogs.com/Various-Песня-86/release/2980530] Various ‎- Песня-86</ref> |- |- |2010 |Золотой Шлягер 80-х. Часть 1. |В.&nbsp;Добрынин, С.&nbsp;Осиашвили |Колодец |©&℗ Вячеслав Добрынин, © По лицензии ООО «Первое Музыкальное издательство» 2010 г. (1-19). Издатель: ООО «Бомба Мьюзик». Изготовитель: ООО «ПО Евро Оптикал Диск».<ref>[http://www.discogs.com/Песни-Вячеслава-Добрынина-Золотой-Шлягер-80-. Часть-1/release/3820878] Золотой Шлягер 80-х. Часть 1.</ref> |- |} Яраслаў Еўдакімаў адзначаны ўнікальным інтэрнэт-праектам «Новая Украіна».<ref>[http://ukrgold.net/rovnenskaya-oblast/elita-rovno/906-evdokimov-yaroslav-aleksandrovich] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150202164156/http://ukrgold.net/rovnenskaya-oblast/elita-rovno/906-evdokimov-yaroslav-aleksandrovich |date=2 лютага 2015 }} Іміджевий сайт № 1</ref> == Медыяархіў == === Аўдыёінтэрвью === * Інтэрнэт-радыё «Маскоўская праўда», 2012 г. «Фантазер» Яраслаў Еўдакімаў у гасцях у «Маскоўскай праўды». І. Ваяводзін.<ref>[http://maxpark.com/user/42415/content/1359810]"Фантазер" Ярослав Евдокимов в гостях у «Московской правды»</ref> * Радыё Расіі. Саратаў, 2012 г. У Саратаве з поспехам прайшло выступленне Яраслава Еўдакімава<ref>[http://gtrk-saratov.podfm.ru/radio_rossii_saratov/165/] В Саратове с успехом прошло выступление Ярослава Евдокимова</ref> * Радыёстанцыя Екацярынбургскай дыяцэзіі «Воскресение», 2014 г. Яраслаў Еўдакімаў<ref>[http://pravradio.ru/audioarchive/ct47/yr2014/mn6] Забытая звезда</ref> === Голас артыста на радыёстанцыях === * УР 3: Раніца на радыё «Культура» («Дзень споведзі». Літаратурна-музычная кампазіцыя па творах В. Крышчанкі [http://schedule.nrcu.gov.ua/grid/channel/period/items/list.html?periodID=2500&channelID=3] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304072922/http://schedule.nrcu.gov.ua/grid/channel/period/items/list.html?periodID=2500&channelID=3 |date=4 сакавіка 2016 }} * Myradio [http://myradio.ua/group/16800] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150713024721/http://myradio.ua/group/16800 |date=13 ліпеня 2015 }} * Moskva.FM [http://www.moskva.fm/artist/Ярослав_Евдокимов]{{Недаступная спасылка}} * The-radio.ru [http://www.the-radio.ru/artist/%C5%E2%E4%EE%EA%E8%EC%EE%E2+%DF%F0%EE%F1%EB%E0%E2]{{Недаступная спасылка}} * Питер FM [http://www.piter.fm/artist/Ярослав_Евдокимов/song_968234]{{Недаступная спасылка}} * RADIOGROM [http://www.radiogrom.com/radio_news/index.php?id=5189] * MoreRadio [http://www.moreradio.ru/online_video.php?id=25471&radio_id=53&l=%DF%F0%EE%F1%EB%E0%E2_%C5%E2%E4%EE%EA%E8%EC%EE%E2_%CA%EE%EB%EE%E4%E5%F6] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241209203031/https://moreradio.ru/online_video.php?id=25471&radio_id=53&l=%DF%F0%EE%F1%EB%E0%E2_%C5%E2%E4%EE%EA%E8%EC%EE%E2_%CA%EE%EB%EE%E4%E5%F6 |date=9 снежня 2024 }} * zv.fm [http://zv.fm/artist/4280] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150712171732/http://zv.fm/artist/4280 |date=12 ліпеня 2015 }} * Аўтарадыё [http://www.avtoradio.ru/?an=ar-tracks&uid=2195&media=audio&show=artist] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150715230312/http://www.avtoradio.ru/?an=ar-tracks&uid=2195&media=audio&show=artist |date=15 ліпеня 2015 }} * Інтэрнэт-радыё «Музыка наших лет» [http://test.vfirsov.pro/component/browpasport/?idCompos=8976] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150721060716/http://test.vfirsov.pro/component/browpasport/?idCompos=8976 |date=21 ліпеня 2015 }} * Last.Fm [http://www.lastfm.ru/music/Ярослав+Евдокимов] * eee.fm [https://eee.fm/a/ярослав-евдокимов/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304133305/https://eee.fm/a/%D1%8F%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2-%D0%B5%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2/ |date=4 сакавіка 2016 }} * Online радыё xMusik.me [http://xmusic.me/radio] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151017171126/http://xmusic.me/radio |date=17 кастрычніка 2015 }} * Зайцев. FM [http://www.zaycev.fm/#/artists/yaroslav-evdokimov/opinions] * Радыё Дача [http://www.radiodacha.ru/playlist.html?page=7] * Славянское радио [http://slav-radio.moy.su/load/kazaki/evdokimov_jaroslav_i_sladka_jagoda_shel_kazak/12-1-0-1313] * Радыё МЕЛОДИЯ [http://www.radiomelodia.ua/playlist/22-07-2015.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150724160744/http://www.radiomelodia.ua/playlist/22-07-2015.html |date=24 ліпеня 2015 }} * 101.ru. Онлайн радыё [http://101.ru/?an=personal&userid=548273] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150724162958/http://101.ru/?an=personal&userid=548273 |date=24 ліпеня 2015 }} * Fruit.FM Жива хвиля спілкування [http://fruit.fm/19432/blog/99095/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150724162927/http://fruit.fm/19432/blog/99095/ |date=24 ліпеня 2015 }} * Flymusic.FM [http://www.flymusic.fm/исполнитель/ярослав+евдокимов/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304085431/http://www.flymusic.fm/%D0%B8%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C/%D1%8F%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2+%D0%B5%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2/ |date=4 сакавіка 2016 }} * Радиола, 106,2 FM [http://radiola.ru/performers/performers_835.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150930130014/http://radiola.ru/performers/performers_835.html |date=30 верасня 2015 }} * Радыё Бомба [http://radiobomba.ru/listen?search=Ярослав%20Евдокимов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304105428/http://radiobomba.ru/listen?search=%D0%AF%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%20%D0%95%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 |date=4 сакавіка 2016 }} * Партызанскі радыё [http://volnorez.com/partizanskoe-radio/yaroslav-evdokimov-pismo-iz-45-go] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150930140601/http://volnorez.com/partizanskoe-radio/yaroslav-evdokimov-pismo-iz-45-go |date=30 верасня 2015 }} * Muzmo.Ru [http://muzmo.ru/search.php?q=Ярослав+Евдокимов]{{Недаступная спасылка}} === Фотаархіў === * Ніжні Ноўгарад. 8 снежня 2006 г.<ref>[http://ya-evdokimov.narod.ru/photo1.html] Ярослав Евдокимов. Фото</ref> * Санкт-Пецярбург. 26 жніўня 2007 г.<ref>[http://ya-evdokimov.narod.ru/photo2.html] Ярослав Евдокимов. Фото</ref> * Новасібірск. 6 мая 2008 г.<ref name=autogenerated13>[http://album.foto.ru/photos/42551/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190822152211/http://album.foto.ru/photos/42551/ |date=22 жніўня 2019 }}ВЯЧЕСЛАВ ЕВДОКИМОВ — концерт — КРАТКАЯ ВЕРСИЯ</ref> * ИНТЕРПРЕСС.РУ<ref>[http://www.interpress.ru/index.php?page=search] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924035605/http://www.interpress.ru/index.php?page=search |date=24 верасня 2015 }}</ref> * Persona Stars. PhotoBank. 29 мая 2008 г.<ref>[http://www.personastars.com/search-results?query=Ярослав+Евдокимов&type=all] РЕЗУЛЬТАТЫ ПОИСКА «ЯРОСЛАВ ЕВДОКИМОВ»</ref> * Уладзівасток. 28 чэрвеня 2012 г.<ref>[http://primamedia.ru/news/apec/28.06.2012/213571/vyacheslav-evdokimov-propel-quot-mnoguyu-letu-quot-sammitu-ates-vo-vladivostoke.html] Ярослав Евдокимов пропел «Многая лета» саммиту АТЭС во Владивостоке</ref> * Tassphoto<ref>[http://www.tassphoto.com/ru/asset/fullTextSearch/search/Ярослав%20Евдокимов/page/1]</ref> * Курск. 9 жніўня 2012 г.<ref>[http://sdsko.ru/new_news/2012/news032.htm] Новости</ref> * Зеленоград. 23 лютага 2013 г.<ref>[http://www.mreporter.ru/reports/24195] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150712233505/http://www.mreporter.ru/reports/24195 |date=12 ліпеня 2015 }}Концерт Ярослава Евдокимова в Зеленоградском ДК</ref> * Фотобанк. Fotodom<ref>[http://www.fotodom.ru/search.html?query=Ярослав%20Евдокимов]{{Недаступная спасылка}}</ref> * Уфа. 14 снежня 2013 г.<ref>[http://www.ufa.kp.ru/photo/gallery/10386/] Евдокимов нашел украинцев в Уфе</ref> * Петразаводск. 4 сакавіка 2014 г.<ref>[http://dk-concerthall.ru/ru/fotogal/concerti/6351/]{{Недаступная спасылка}}Ярослав Евдокимов</ref> * Уфа. 30 сакавіка 2014 г.<ref>[http://www.radus.ru/gallery/yaroslav-evdokimov-30-03-2014.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304230128/http://www.radus.ru/gallery/yaroslav-evdokimov-30-03-2014.html |date=4 сакавіка 2016 }}Галерея</ref> * Яраслаўль. 18 лістапада 2014 г.<ref>[http://yar-filarmoniya.ru/text/?text=789] Ярослав Евдокимов, концерт 18 ноября 2014 г.</ref> * Ніжні Тагіл. 9 лютага 2015 г.<ref>[http://tagilcity.ru/news/restnews/xxi-vek-i-voyna.-eto-strashno-ne-dolzhno-byt-vrazhdy-izvestnyy-pevec-vystupil-na-tagilskoy-scene-foto.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610090449/http://tagilcity.ru/news/restnews/xxi-vek-i-voyna.-eto-strashno-ne-dolzhno-byt-vrazhdy-izvestnyy-pevec-vystupil-na-tagilskoy-scene-foto.html |date=10 чэрвеня 2015 }}«XXI век и война. Это страшно, не должно быть вражды!»: известный певец выступил на тагильской сцене (ФОТО)</ref> * Ціхвін. 5 красавіка 2015 г.<ref>[http://www.dktikhvin.ru/sobitia/2015/evdokimov.php] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160416053231/http://www.dktikhvin.ru/sobitia/2015/evdokimov.php |date=16 красавіка 2016 }}Фотогалерея событий Тихвинского ДК Концерт Ярослава Евдокимова 5 апреля 2015 г.</ref> * Kremerphoto <ref>[http://www.kremerphoto.ru/evdokimov_ya/index.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304063807/http://www.kremerphoto.ru/evdokimov_ya/index.html |date=4 сакавіка 2016 }}Евдокимов Ярослав</ref> * Профі-імідж <ref>[http://www.profimages.ru/search/index.php?q=%DF%F0%EE%F1%EB%E0%E2+%C5%E2%E4%EE%EA%E8%EC%EE%E2&s=%C8%F1%EA%E0%F2%FC]{{Недаступная спасылка}}Ярослав Евдокимов</ref> * PhotoXPress <ref>[http://www.photoxpress.ru/search/search_base.asp] Ярослав Євдокимов</ref> * Петразаводск. 15 лістапада 2015 г.<ref>[http://dk-concerthall.ru/ru/fotogal/concerti/7624/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151120152218/http://dk-concerthall.ru/ru/fotogal/concerti/7624/ |date=20 лістапада 2015 }}</ref> * Уфа. 6 снежня 2015 г.<ref>[http://www.radus.ru/gallery/yaroslav-evdokimov-06-12-2015.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151222092336/http://www.radus.ru/gallery/yaroslav-evdokimov-06-12-2015.html |date=22 снежня 2015 }}</ref> == Эстрадны рэпертуар == * «Ах мама, маменька» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Барабанщица» (на рускай мове) — Б. Емяльянаў * «Без вины виноватые» (на рускай мове) — В. Окаракаў, В. Окаракаў * «Белая вьюга» (на рускай мове) — М. Грыбачоў, Э. Зарыцкі <ref name=autogenerated2 /> * «Белокурая колдунья» (на рускай мове) — В. Ветрава,<ref name=autogenerated4>[http://www.vvvetrova.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180329103618/http://vvvetrova.ru/ |date=29 сакавіка 2018 }} В.Ветрова. Официальный сайт</ref> В. Окаракаў * «Белыя крылы» (на беларускай мове) — [[Генадзь Мікалаевіч Бураўкін|Г. Бураўкін]], Э. Зарыцкі <ref name=autogenerated2>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/135045/Зарицкий] Большая биографическая энциклопедия</ref> * «Белые лилии» (на рускай мове) — Ф. Чысцякоў, Ф. Чысцякоў * «Берег юности» (на рускай мове) — У. Бут, [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|І. Лучанок]] * «Берегите матерей» (на рускай мове) — [[Расул Гамзатавіч Гамзатаў|Р. Гамзатаў]], Э. Зарыцкі <ref name=autogenerated2 /> * «Варенички» (на ўкраінскай мове) — украінская народная песня * «Верочка» (на рускай мове) — Ю. Дружкоў, В. Окаракаў * «Весна на Заречной улице» (на рускай мове) — А. Фацьянаў, Б. Макравусаў * «В землянке» («Бьется в тесной печурке огонь») (на рускай мове) — А. Суркоў, К. Лістоў * «Вечер на рейде» (на рускай мове) — А. Чуркін,<ref>[http://kkre-49.narod.ru/p/churkin.htm] Красная книга российской эстрады</ref> В. Салаўёў-Сядой * «Вишнёвый сад» (на рускай мове) — Ю. Дружкоў, В. Окаракаў * «Вниз по матушке Волге» (на рускай мове) — руская народная песня * «Возвращение в осень» (на рускай мове) — В. Шамянскі, В. Шамянскі * «Вокзал Савеловский» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Вот какая ты, любовь!» (на рускай мове) — П. Хмара, В. Малежык * «Всё сбудется» (на рускай мове) — В. Вярба,<ref>[http://1000plastinok.net/Vera_Verba/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150412132441/http://1000plastinok.net/Vera_Verba/ |date=12 красавіка 2015 }}1000 пластинок</ref> Э. Зарицкий<ref name=autogenerated2 /> * «Гандзя» («Чи є в світі молодиця») (на ўкраінскай мове) — Д. Банкоўскі * «Героям Бреста» (на рускай мове) — В. Левін, [[Леанід Канстанцінавіч Захлеўны|Л. Захлеўны]] * «Горе не горе» (на рускай мове) — В. Ветрава,<ref name=autogenerated4 /> В. Окаракаў * «Давай полюбим этот мир» (на рускай мове) — Ф. Царыкаці<ref name="tsarikati.ru">[http://www.tsarikati.ru/duets] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160207003351/http://tsarikati.ru/duets |date=7 лютага 2016 }} Феликс Царикати</ref> * «Два кольори» (на ўкраінскай мове) — Д. Паўлычка, А. Білаш * «День рождения» (на рускай мове) — * «До дна!» (на рускай мове) — У. Сцяпанаў, І. Матэта * «До конца, до тихого креста» (на рускай мове) — М. Рубцоў, Б. Емяльянаў * «Душевная боль» (на рускай мове) — * «Дивлюсь я на небо» («Небо») (на ўкраінскай мове) — М. Пятрэнка, Л. Аляксандрава * «Европа» (на рускай мове) — В. Окаракаў, В. Окаракаў * «Ехал я из Берлина» (на рускай мове) — Л. Ашанін, І. Дунаеўскі * «Журавли» (на рускай мове) — [[Расул Гамзатавіч Гамзатаў|Р. Гамзатаў]] (на аварскай мове, пераклад на рус. — Н. Грэбнеў), Я. Фрэнкель * «За белою рекой»<ref>[http://provincia36.narod.ru/index/0-26 Персональный сайт — ПРОВИНЦИЯ]</ref> (на рускай мове) — В. Гін, А. Марозаў * «За друзей» (на рускай мове) — О. Куланіна, В. Окаракаў * «За Дунаем» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Завтрашний день» (на рускай мове) — Р. Раждзественскі, М. Фрадкін * «Загрусти душа» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Замова» (на беларускай мове) — [[Уладзімір Пракопавіч Някляеў|У. Някляеў]], Э. Зарыцкі <ref name=autogenerated2 />,<ref>[http://unicat.nlb.by/opac/pls/pages.view_doc?off=0&siz=20&qid=98613&format=full&nn=3] СВОДНЫЙ ЭЛЕКТРОННЫЙ КАТАЛОГ СИСТЕМЫ КОРПОРАТИВНОЙ КАТАЛОГИЗАЦИИ</ref> * «Зачарованая мая» (на беларускай мове) — [[Генадзь Мікалаевіч Бураўкін|Г. Бураўкін]], [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|І. Лучанок]] * «Зачарованная моя» (на рускай мове) — В. Гін, [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|І. Лучанок]] * «Зачем же люди расстаются» (на рускай мове) — М. Рябінін, Б. Емяльянаў * «Здравствуй» — лучше, чем «Прощай» (на рускай мове) — С. Бяляўская, В. Окаракаў * «Золотце моё» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Зря говорят» (на рускай мове) — Л. Рубальская, Э. Зарыцкі <ref name=autogenerated2 /> * «И пока на земле существует любовь» (на рускай мове) — Р. Раждзественскі, [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|І. Лучанок]] * «Калины куст» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Кафе у моря» (на рускай мове) — В. Зіноўеў, І. Матэта * «Кветка-папараці» — У. Буднік, А. Грачанікаў<ref>{{Cite web |url=http://muzruk.net/2012/03/pesennyj-zhanr-ot-krestyanskoj-pesni-k-pop-muzyke-konsultaciya-dlya-vospitatelej/ |title=Архіўная копія |access-date=9 ліпеня 2015 |archive-date=10 ліпеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150710190856/http://muzruk.net/2012/03/pesennyj-zhanr-ot-krestyanskoj-pesni-k-pop-muzyke-konsultaciya-dlya-vospitatelej/ |url-status=dead }}</ref> * «Кветка шчасця» — А. Лягчылаў, [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|І. Лучанок]]<ref>[http://unicat.nlb.by/opac/pls/pages.view_doc?off=0&siz=20&qid=38849&format=full&nn=2] СВОДНЫЙ ЭЛЕКТРОННЫЙ КАТАЛОГ СИСТЕМЫ КОРПОРАТИВНОЙ КАТАЛОГИЗАЦИИ</ref> * «Колодец» (на рускай мове) — С. Осіашвілі, В. Дабрынін * «Колокольчик» (на рускай мове) — Г. Гарбоўскі, А. Марозаў * «Конокрад» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Кораблик беленький» (на рускай мове) — Л. Дзербянёў, А. Марозаў * «Красавица-невеста» (на рускай мове) — В. Гін, [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|І. Лучанок]] * «Кто с нами» (на рускай мове) — [[Мікалай Іванавіч Трапкін|М. Трапкін]], А. Марозаў * «Кукушка» (на рускай мове) — В. Качаткоў, [https://www.stihi.ru/avtor/kochetkov17], [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|І. Лучанок]] * «Курочка» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Ледокол» (на рускай мове) — Л. Дзербянёў,<ref>[http://leonid-derbenev.sitecity.ru/stext_1402203513.phtml] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150706232911/http://leonid-derbenev.sitecity.ru/stext_1402203513.phtml |date=6 ліпеня 2015 }} Леонид Дербенёв. Народный Поэт.</ref> І. Матэта * «Лета першага спаткання» (на беларускай мове) — П. Кошаль, [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|І. Лучанок]] * «Листок календаря» (на рускай мове) — Н. Шкор, Э. Зарыцкі <ref name=autogenerated2 /> * «Любовь и ложь» (на рускай мове) — В. Ветрава,<ref name=autogenerated4 /> В. Окаракаў * «Лучик света» (на рускай мове) — Д. Грыгор’еў, В. Окаракаў * «Майский вальс» (на рускай мове) — [[Міхал Ясень|М. Ясень]], [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|І. Лучанок]] * «Малая родина» (на рускай мове) — Ю. Паркаеў, А. Марозаў * «Маменька» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Между двух огней» (на рускай мове) — М. Мееровіч, А. Марозаў * «Месяц малады» (на беларускай мове) — [[Генадзь Мікалаевіч Бураўкін|Г. Бураўкін]], Э. Зарыцкі <ref name=autogenerated2 /> * «Метроном» (на рускай мове) — А. Жукаў,<ref>[http://www.olegz.by/songs.html] Олег Жуков, поэт-песенник</ref>[[Леанід Канстанцінавіч Захлеўны|Л. Захлеўны]] * «Милосердие» (на рускай мове) — [[Міхал Ясень|М. Ясень]], [[Леанід Канстанцінавіч Захлеўны|Л. Захлеўны]] * «Мини-футбол» (на рускай мове) — Ю. Рамеснік, В. Малежык * «Мир тебе, земля!» (на рускай мове) — В. Драздоўская, Э. Зарыцкі * «Молчи» (на рускай мове) — А. Смогул,<ref>[http://smogul.narod.ru/index.htm] Сайт поэта и барда А.Смогула</ref> В. Малежык * «Муха» (на рускай мове) — * «Набат тишины» (на рускай мове) — Д. Міхлееў, Э. Зарыцкі <ref name=autogenerated2 /> * «Наломал черемухи» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «На обратном пути» (на рускай мове) — Л. Рубальская, У. Мігуля * «Насіце ордэны» (на беларускай мове) — А. Каваль-Воўкаў,<ref>[http://apsnyteka.org/378-koval_volkov_stihi.html] Абхазская интернет-библиотека</ref><ref>[http://thefireofthewar.ru/lirika/?p=285] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304073317/http://thefireofthewar.ru/lirika/?p=285 |date=4 сакавіка 2016 }}Стихотворения, поэмы и песни о Великой Отечественной войне</ref> [[Леанід Канстанцінавіч Захлеўны|Л. Захлеўны]] * «Начныя кастры» (на беларускай мове) — С. Грахоўскі, Э. Зарыцкі * «Не жалей!» (на рускай мове) — Ф. Радоў, А. Марозаў * «Не звони в колокола» (на рускай мове) — І. Рэзнік, В. Окаракаў * «Нелегко удержаться в седле» (на рускай мове) — Ф. Царыкаці<ref name="tsarikati.ru"/> * «Ніч яка місячна» («Виклик») (на ўкраінскай мове) — [[М. Старыцкі]], М. Лысенка * «Не остуди своё сердце, сынок» (на рускай мове) — В. Лазарев,<ref>[http://kkre-49.narod.ru/p/lazarev.htm] Красная книга российской эстрады</ref> У. Мігуля * «Не рви рубаху» (на рускай мове) — Ю. Дружкоў, В. Окаракаў * «Несе Галя воду» (на ўкраінскай мове) — украінская народная песня * «Огни вокзала» (на рускай мове) — С. Бяляўская, В. Окаракаў * «Одинокий волк» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Ой на горі два дубки» (на ўкраінскай мове) — украінская народная песня * «Ой мороз. мороз» (на рускай мове) — руская народная песня * «Ой червоний бурячок» (на ўкраінскай мове) — украінская народная песня * «Ой чорна я си, чорна» (на ўкраінскай мове) — украінская народная песня * «Осенние цветы» (на рускай мове) — * «От любви спасенья нет» (на рускай мове) — В. Дабрынін * «Ти ж мене підманула» (на ўкраінскай мове) — украінская народная песня * «Палыновая ростань» (на беларускай мове) — [[Ніл Сымонавіч Гілевіч|Н. Гілевіч]], Э. Зарыцкі <ref name=autogenerated2 /> * «Памятаю» (на беларускай мове) — * «Память» (Сколько вечных огней…) (на рускай мове) — [[Уладзімір Пракопавіч Някляеў|У. Някляеў]], [[Леанід Канстанцінавіч Захлеўны|Л. Захлеўны]] * «Перелётные птицы» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Перепёлочка» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Пехота» (на рускай мове) — * «Письмо» (на рускай мове) — У. Зуйкоў, У. Зуйкоў * «Пісня про рушник» («Рідна мати моя») (на ўкраінскай мове) — А. Малышка, [[Платон Іларыёнавіч Майбарада|П. Майбарада]] * «Письмо из 45-го» (на рускай мове) — [[Міхал Ясень|М. Ясень]], І. Лучанок * «Победа» (на рускай мове) — [[Міхал Ясень|М. Ясень]], [[Леанід Канстанцінавіч Захлеўны|Л. Захлеўны]] * «Подковочка» (на рускай мове) — М. Таніч, В. Окаракаў * «Под лоскутным одеялом» (на рускай мове) — Л. Рубальская, А. Клявіцкі * «Под окном широким» (на рускай мове) — руская народная песня * «Покатились деньки» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Поле памяти» (на рускай мове) — [[Уладзімір Пракопавіч Някляеў|У. Някляеў]], [[Леанід Канстанцінавіч Захлеўны|Л. Захлеўны]] * «Полинушка» (на рускай мове) — Ю. Рамеснік,<ref>[http://soyuz-pisatelei.ru/forum/60-546-1] ОФИЦИАЛЬНЫЙ САЙТ ИЗДАТЕЛЬСТВА «СОЮЗ ПИСАТЕЛЕЙ» Регистрация | Вход | RSS</ref> В. Малежык * «Полынная ростань» (на рускай мове) — [[Ніл Сымонавіч Гілевіч|Н. Гілевіч]], Э. Зарыцкі * «Последний поезд» (на рускай мове) — І. Рэзнік, В. Окаракаў * «Прохоровское поле» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Разгулялся ветер» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Разруби меня взглядом» (на рускай мове) — * «Ребята» (на рускай мове) — В. Окаракаў, В. Окаракаў * «Роза красная моя» (на рускай мове) — Л. Казлова, С. Коржукаў * «Скакал казак через долину» (на рускай мове) — руская народная песня * «Сладкая водочка» (на рускай мове) — Е. Мураўёў, А. Марозаў * «Слёзы капают» (на рускай мове) — С. Грыгор’еў, В. Окаракаў * «Снимок в газете» (на рускай мове) — [[Міхал Ясень|М. Ясень]], [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|І. Лучанок]] * «Сожаление» (на рускай мове) — О. Жукаў, Л. Моллер * «Солнышко» (на рускай мове) — У. Зуйкоў, У. Зуйкоў * «Старый клен» (на рускай мове) — М. Матусоўскі, А. Пахмутава * «Стоп, душа» (на рускай мове) — А. Папярэчны, В. Окаракаў * «Так пришла к нам победа!» (на рускай мове) — [[Міхал Ясень|М. Ясень]], Э. Зарыцкі <ref name=autogenerated2 /> * «Там за окнами» (на рускай мове) — Ю. Дружкоў, Л. Мялік, В. Окаракаў * «Тихий уголок» («Тихая пристань») (на рускай мове) — Ю. Рыбчынскі, [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|І. Лучанок]] * «Тёмная ночь» (на рускай мове) — У. Агатаў, М. Багаслоўскі * «Только ночь» (на рускай мове) — У. Сцяпанаў, І. Матэта * «Туман» (на рускай мове) — У. Зуйкоў, У. Зуйкоў * «Ты меня не понимаешь» (на рускай мове) — Р. Казакова, А. Федаркоў<ref name=autogenerated5>[http://www.fedorkov.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220402064319/http://fedorkov.ru/ |date=2 красавіка 2022 }}Студия звукозаписи А. Федоркова</ref> * «32 минуты» (на рускай мове) — В. Окаракаў, В. Окаракаў * «Україно, мати» (на ўкраінскай мове) — В. Крышчанка,<ref>[http://kryschenko.com.ua] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150415221416/http://kryschenko.com.ua/ |date=15 красавіка 2015 }}Сайт В.Крыщенка</ref> Г.Татарчанка * «Улетают птицы к югу» (на рускай мове) — * «Улица детства» (на рускай мове) — М. Зіноўеў, А. Марозаў * «Ураган» (на рускай мове) — А. Кліменка, Г. Мчыдэлі * «Уходи, любовь» (на рускай мове) — Ю. Дружкоў, В. Окаракаў * «Фантазёр» (на рускай мове) — С. Раманаў, А. Марозаў * «Хорошо» (на рускай мове) — А. Папярэчны, В. Окаракаў * «Храм Христа» (на рускай мове) — В. Окаракаў, В. Окаракаў * «Целую твою ладонь» (на рускай мове) — Л. Кацюкоў, Б. Емяльянаў * «Чарка на пасашок» (на беларускай мове) — А. Лягчылаў, А. Балотнікаў * «Часовенка» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «[[Чырвона рута (песня)|Чырвона рута]]» (на ўкраінскай мове) — [[Івасюк Уладзімір Міхайлавіч|У. Івасюк]] * «Черемшина» («Знов зозули голос чуты в лиси») (на ўкраінскай мове) — М. Юрыйчук, В. Міхайлюк * «Чом ти не прийшов» (на ўкраінскай мове) — украінская народная песня * «Чудотворная» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Шел казак…» (на рускай мове) — руская народная песня * «Эмигрантка» (на рускай мове) — Р. Казакова, А. Федаркоў<ref name=autogenerated5 /> * «Это мы, Господи!» (на рускай мове) — З. Вальшонак, Б. Емяльянаў * «Эх!» (на рускай мове) — С. Бяляўская, В. Окаракаў * «Эхо в ночи» (на рускай мове) — Л. Рубальская, Э. Зарыцкі<ref name=autogenerated2 /> * «Я иду по святой земле» (на рускай мове) — * «Я перед вами с памятью своей» (на рускай мове) — А. Вярцінскі, [[Леанід Канстанцінавіч Захлеўны|Л. Захлеўны]] == Прэса пра творчасць артыста == === Перыёдыка Рэспублікі Беларусь === * Астапенка А. Песня — гэта хваляванне / А. Астапенка // Маладосць. — 1987. — № 9. — С. 165—170. * Загородний Г. В поисках своей песни / Г. Загородний // Неман. — 1990. — № 1. — С. 171—173. * Ерохин Р. «Может, крепко любят меня?..» / Р.Ерохин // Беларуская думка. — 1991. − № 11. — С. 50-55. * Сафронова И. Скорпион с чарующим голосом подарил Галине Лукашенко «розу красную» / И. Сафронова // Вечер. Могилев. — 1998. — 11 нояб. — С. 3. * Марадудина Н. Ярослав Евдокимов: «Слышу о себе много чепухи» / Нина Марадудина // Вечерний Минск.&nbsp;— 1999.&nbsp;— 12 марта. [http://www.vminsk.by/news/30/11744/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610105708/http://www.vminsk.by/news/30/11744/ |date=10 чэрвеня 2015 }} * Евдокимов Я. «Роза красная» Ярослава Евдокимова / А. Клыга // Гомел. праўда. — 1999. — 18 сак. * Ядревский Г. Евдокимов пролетел над городом «фанерой» / Г. Ядревский // Вечер. Брест. — 1999. — 3 нояб. — С. 1-2. * Еўдакімаў Я. Не хачу быць рабом свайго голасу! / Т. Якушава // Культура. — 1999. — № 18/19. — С. 16. * Шлык Ф. Ярослава Евдокимова в Бобруйске помнят / Ф. Шлык // Нар. газ. — 1999. — 3 крас. — С. 6. * Ярослав Евдокимов. Отречение // Хартия’97&nbsp;— Новости Беларуси.&nbsp;— 2001.&nbsp;— 11 июля.[http://www.charter97.org/rus/news/2001/08/24/07] * Эйсмант М. Бунтар Яраслаў Еўдакімаў: вядомы беларускі спявак Я. Еўдакімаў адмовіўся ад звання «Народны артыст Беларусі» / М. Эйсмант // Нар. воля. — 2001. — 25 кастр. * Улевич О. Композитор Лученок ищет киллера для певца Евдокимова? / Ольга Улевич // Комсомольская правда в Белоруссии. — 2000. − 4 октября.[http://www.voltaire.ru/press.php?article=kompozitor_luchenok_ishet_killera_dlja_pevca_evdokimova Комсомольская правда. — 2000. − 4 октября.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304142130/http://www.voltaire.ru/press.php?article=kompozitor_luchenok_ishet_killera_dlja_pevca_evdokimova |date=4 сакавіка 2016 }} * Калі Лукашэнка застанецца пры ўладзе, Яраслаў Еўдакімаў адмовіцца ад званьня народнага артыста // Хартия’97&nbsp;— Новости Беларуси.&nbsp;— 2001.&nbsp;— 23 жніўня.[https://charter97.org/bel/news/2001/08/23/17] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151117035055/https://charter97.org/bel/news/2001/08/23/17 |date=17 лістапада 2015 }}[http://charter97.org/bel/news/2001/08/24/07] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160314201436/https://charter97.org/bel/news/2001/08/24/07 |date=14 сакавіка 2016 }} * Рымашэўская В. ВЯДОМЫ БЕЛАРУСКІ СЬПЯВАК ЯРАСЛАЎ ЕЎДАКІМАЎ АДМОВІЎСЯ АД ЗВАНЬНЯ «НАРОДНЫ АРТЫСТ БЕЛАРУСІ» / Вольша Рымашэўская // Радыё Свабода. — Менск. — 2001.&nbsp;— 8 лістапада.[http://www.svaboda.mobi/a/24839261.html] * [[Зміцер Альбертавіч Падбярэзскі|Падбярэскі З.]] «Кветка шчасьця» / Зьміцер Падбярэскі // Радыё Свабода. — Менск. — 2002.&nbsp;— 28 красавіка.[https://archive.today/20150731065022/http://www.svaboda.org/content/article/24870502.html] * Шавыркін М. Ліст з 45-га. Анталогія беларускай песні / Міхась Шавыркін // Звязда. Беларуская Газета. — 2005. — 28 красавіка [http://old2.zviazda.by/second.html?r=5&p=33&archiv=28042005] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150518080617/http://old2.zviazda.by/second.html?r=5&p=33&archiv=28042005 |date=18 мая 2015 }} * Андриевич В., Хлыстун В. Белорусский вокзал встречает Победителей // Владимир Андриевич, Виктор Хлыстун // Звязда. Беларуская Газета. — 2005. — 12 мая. № 84 (25416).[http://old2.zviazda.by/second.html?r=39&p=42&archiv=12052005] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151224052704/http://old2.zviazda.by/second.html?r=39&p=42&archiv=12052005 |date=24 снежня 2015 }} * Варабей М. Яраслаў ЕЎДАКIМАЎ: «Я не шукаю для сябе тытулаваных кампазiтараў&nbsp;— мне патрэбны таленавiтыя» / Марына Варабей // news. 21. BY.&nbsp;— 2005.&nbsp;— 24 лістапада.[http://news.21.by/2005/11/24/8903.html] * Ярослав Евдокимов: «Мне не нравится то, что в Беларуси происходит. Выборы прошли какие-то странные» // Хартия’97&nbsp;— Новости Беларуси.&nbsp;— 2006.&nbsp;— 27 июля.[http://charter97.org/bel/news/2006/07/27/evdokimov] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610203447/http://charter97.org/bel/news/2006/07/27/evdokimov |date=10 чэрвеня 2015 }} * Яраслаў Еўдакімаў: Мне не падабаецца атмасфэра у Беларусі // Наша Ніва.&nbsp;— 2006.&nbsp;— 27 ліпеня.[https://nashaniva.com/2924] * Ярослав Евдокимов: в Беларуси я персона нон грата // Новости TUT.BY.&nbsp;— 2006.&nbsp;— 12 ноября.[http://news.tut.by/culture/77138.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610090408/http://news.tut.by/culture/77138.html |date=10 чэрвеня 2015 }} * Шевчук И. Дело было в армии… / Игорь Шевчук // NAVINY.BY.&nbsp;— 2007.&nbsp;— 23 февраля.[http://naviny.by/rubrics/society/2007/2/23/ic_articles_116_149820/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150621123006/http://naviny.by/rubrics/society/2007/2/23/ic_articles_116_149820/ |date=21 чэрвеня 2015 }} * Слуцкая А. Госконтроль обвиняет Ярослава Евдокимова в захвате земли / Александра Слуцкая // «КП» в Белоруссии. — 2007. — 31 июля.[http://www.belaruspartisan.org/life/114376/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160308180501/http://www.belaruspartisan.org/life/114376/ |date=8 сакавіка 2016 }} * Миклошевский З. Передать незаконно возведенные дворцы детям / Зенон Миклошевский // Заўтра тваёй краіны. — 2007.&nbsp;— 28 сентября.[http://www.zautra.by/cont/print.php?sn_nid=994] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160310192357/http://www.zautra.by/cont/print.php?sn_nid=994 |date=10 сакавіка 2016 }} * Андрэеў І. Ці адбяруць лецішча ў Яраслава Еўдакімава? / Ігар Андрэеў // Тут і цяпер. — 2009. — 15 студзеня.[http://news.tut.by/society/126566.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160127062454/http://news.tut.by/society/126566.html |date=27 студзеня 2016 }} * Павловская Д. Ярослав Евдокимов ушел в религию / Даша Павловская // Народная воля.&nbsp;— 2009.&nbsp;— 12 ноября.[http://www.nv-online.info/by/22/300/3199/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610093806/http://www.nv-online.info/by/22/300/3199/ |date=10 чэрвеня 2015 }} * Юрый Антонаў, Сафія Ратару і Яраслаў Еўдакімаў апошні тыдзень у Полацку. — Краязнаўчы музей, Полацк.— 2009.&nbsp;— 21 жніўня.[http://local.polotsk.museum.by/be/node/34193] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304091920/http://local.polotsk.museum.by/be/node/34193 |date=4 сакавіка 2016 }} * Гілевіч Н. У віры быцця і дум… Роздумы. Хто зацікаўлны? (10.11.2002) / Ніл Гілевіч // Верасень.&nbsp;— 2014.&nbsp;— №&nbsp;1.&nbsp;— С. 173—174.[http://tbm-mova.by/files/blocks/28579-1.pdf] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151117024101/http://tbm-mova.by/files/blocks/28579-1.pdf |date=17 лістапада 2015 }} * Бяласін Я. Казак выставіў партрэты вядомых літаратараў, артыстаў і спартоўцаў / Яўген Бяласін // Брестский курьер. — 2016. — 17 февраля.[http://www.bk-brest.by/2016/02/kazak-expozicia/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160308180340/http://www.bk-brest.by/2016/02/kazak-expozicia/ |date=8 сакавіка 2016 }} === Перыёдыка Украіны === * Кононенко А. В. В Славутиче поют романсы / Алексей Кононенко // Зеркало недели. Украина. — 1995. — 17 марта. — С. 6.[http://gazeta.zn.ua/CULTURE/v_slavutiche_poyut_romansy.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402182836/http://gazeta.zn.ua/CULTURE/v_slavutiche_poyut_romansy.html |date=2 красавіка 2015 }} * Я. Евдокимов: «Хочу приехать еще раз». Славутич К. В. — 1995. — № 3. — с. 7.[http://media.slavutich.org/view/divisions/romansislav.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610130709/http://media.slavutich.org/view/divisions/romansislav.html |date=10 чэрвеня 2015 }} * Котлова Т. «Роза красная моя» / Татьяна Котлова // Академия. — 2002. — 6 декабря.[http://www.dgma.donetsk.ua/~np/2002/2002_22/evdok.htm], [http://subscribe.ru/archive/press.world.akademia/200301/20114852.text] * Стретта О. Ярослав Евдокимов: «Ныне россиянин» / Ольга Стретта // Донецкий кряж. — 2002. — 12 декабря.[http://media.ukr-info.net/smi/view_article.cgi?sid=3&nid=83&aid=877] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610091443/http://media.ukr-info.net/smi/view_article.cgi?sid=3&nid=83&aid=877 |date=10 чэрвеня 2015 }} * Кручинин О. В Белоруссию я не вернусь / Олег Кручинин //[http://ya.084vrn.ru/index2.php?mod=1] * Марчук Л. Ярослав Євдокимов: «Я пишаюсь тим, що я українець»/ Людмила Марчук // Рівне Час. — 2007. — 11 жовтня. — С. 6. * Вальчук П. Ярослав Євдокимов — наш земляк. І син репресованої жінки / Поліна Вальчук // Сім днів. — 2007. — 12 жовтня. — С. 3. * Омелянчук І. Короткі миті материнського щастя: про незвичайну долю матері народного артиста Білорусі, заслуженого артиста Росії Я. Євдокимова Анастасії Очеретович / Інна Омелянчук // Урядовий кур'єр. — 2007. — 12 жовтня. — С. 7. * Новак С. Народний артист Білорусі Євдокимов мріє оселитися на Рівненщині / Сергій Новак // ВІСНИК+К. — 2007. — 21 листопада.[http://visnyk.lutsk.ua/2007/11/21/5061/]{{Недаступная спасылка}} * Смик О. Ярослав Євдокимов / Олександр Смик // Своя музика. — 2007. — № 1. — 15 грудня. * Гранишевская Е. Ярослав Евдокимов: «У меня связи с Запорожьем прервались» / Елена Гранишевская // Суббота+. — 2008. — 10 января. * Жукова Т. «Вас так мало!» — писали Евдокимову восторженные поклонники / Татьяна Жукова // Акцент. — 2009. — 4 февраля.[http://south-sudan.ru/index2.php?mod=2]{{Недаступная спасылка}} * Бородин С. Красивый «Фантазер» Ярослав Евдокимов / Сергей Бородин // Семейная газета. — 2009. — 21 мая.[http://www.liveinternet.ru/users/4843572/post285506358/] * Рівненське міжрайонне управління водного господарства // Сайт. — 2009. — 14 липня.[http://dimonedk.narod.ru/index6.htm] * Тубіна С. Мама зірки — співака Ярослава Євдокимова, уродженця Рівного — Анастасія Очеретович / Світлана Тубіна // Вісті Рівненщини. — 2009. — 23 липня. — С. 1,13. * Тубіна С. Мати зірки / Світлана Тубіна // Голос України. — 2009. — 5 серпня . — С. 6. [http://www.golos.com.ua/edition_archive] * Омелянчук І. Ярослав Євдокимов: «Мені не вистачає мами й України» / Інна Омелянчук // Дивосвіт. — 2010. -­ N3. — С. 33-­35. * Панченко С. Зелене купало в літо упало… / Світлана Панченко // Замкова гора. — 2011. — 9 липня.[http://ostroh.rv.ua/zamkova_gora/2011/862/zelene_kupalo_v] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402103626/http://ostroh.rv.ua/zamkova_gora/2011/862/zelene_kupalo_v |date=2 красавіка 2015 }} * Пшебільська Л. На Рівненщині посвідку на постійне проживання отримала мати Ярослава євдокимова, Народного артиста Білорусі / Людмила Пшебільська // Міграція. — 2013. — 25 березня.[http://migraciya.com.ua/News/destiny-immigrants/ua-there-were-a-permanent-residence-permit-have-received-yaroslav-evdokimov-peoples-artist-of-belarus/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140717195010/http://migraciya.com.ua/News/destiny-immigrants/ua-there-were-a-permanent-residence-permit-have-received-yaroslav-evdokimov-peoples-artist-of-belarus/ |date=17 ліпеня 2014 }} * Пшебільська Л. There were a permanent residence permit have received Yaroslav Evdokimov, People’s Artist of Belarus / Людмила Пшебільська // Migration. Міграція. — 2013. — 25 березня.[http://en.migraciya.com.ua/News/destiny-immigrants/en-there-were-a-permanent-residence-permit-have-received-yaroslav-evdokimov-peoples-artist-of-belarus/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151117014212/http://en.migraciya.com.ua/News/destiny-immigrants/en-there-were-a-permanent-residence-permit-have-received-yaroslav-evdokimov-peoples-artist-of-belarus/ |date=17 лістапада 2015 }} * Залуговская М. Ярослав Евдокимов: «Стараюсь быть лучше, чем на самом деле» / Маша Залуговская // Деснянка вільна + Деснянская неделя. — 2013. — 15 августа. — С.7.[https://web.archive.org/web/20160810124504/https://issuu.com/desnjnka/docs/457/7], [http://issuu.com/desnjnka/docs/457/6] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610111532/http://issuu.com/desnjnka/docs/457/6 |date=10 чэрвеня 2015 }} === Перыёдыка Расійскай Федэрацыі === * Агафонов А. Фантазер Евдокимов дал концерт в одной из зон Красноярска / Агафонов Андрей // Красноярский комсомолец. — 1992. — 15 августа. (Kaleda.ru.)[http://kaleda.ru/articles/2073] * Кушанашвили О. Ярослав Евдокимов — жертва травли / Отар Кушанашвили // Новый взгляд. — 1993. — 14 августа.[http://www.newlookmedia.ru/?p=11849] * Снежинская А. Евдокимов уже обгоняет поезд / Алена Снежинская // Музыкальная правда. — 1995. — 29 сентября.[http://www.newlookmedia.ru/?p=13735] * Снежинская А. Ярослав Евдокимов: «Хочется остаться одному, но долго не протянешь» / Алена Снежинская // Моя газета. — 1995. — 4 октября.[http://www.newlookmedia.ru/?p=15573] * Гусейнова Ю. Ярослав Евдокимов: «Можете меня пощупать» / Юлия Гусейнова // Ежедневные новости. — 2000. — 16 марта.[http://daily.novostivl.ru/archive/index.php?f=ct&t=000316ct01] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150615225112/http://daily.novostivl.ru/archive/index.php?f=ct&t=000316ct01 |date=15 чэрвеня 2015 }}, [http://ya.084vrn.ru/index2.php?mod=3], [http://daily.novostivl.ru/archive/?f=td&t=000316] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150615220027/http://daily.novostivl.ru/archive/?f=td&t=000316 |date=15 чэрвеня 2015 }} * Вдовина Т. Горячий Хлопец! / Татьяна Вдовина // Столица Саранск.[http://ya.084vrn.ru/index2.php?mod=4] * Каледа Г. Ярослав Евдокимов: "Я удивился, когда узнал, что Киркоров вдруг запел мою песню «Роза красная»! / Геннадий Каледа // Kaleda.ru. — 2000. — 27 марта.[http://kaleda.ru/articles/2074] * Сегал Л. Ярослав Евдокимов / Лариса Сегал // Relga. — 2000. — 23 сентября.[http://www.relga.ru/Environ/WebObjects/tgu-www.woa/wa/Main?textid=1417&level1=main&level2=articles] * Катанян Д. Ярослав Евдокимов: «Я не светский человек» / Дмитрий Катанян // ТРР-Телевидение и радио. — 2000. — № 13.[http://ya.084vrn.ru/index2.php?mod=9] * Муранова М. Батька расшугал певчих птах / Марина Муранова // Независимая газета. — 2002. — 25 января.[http://www.ng.ru/capacity/2002-01-25/10_bird.html] * Архипова Е., Белобрагин В. Ярослав Евдокимов: «Мне в детстве дарили в основном деревянные самодельные игрушечки» / Екатерина Архипова, Виталий Белобрагин // Люди и игрушки. — 2002. — 14 октября.[http://www.aprilclub.pro/content/toys/42-yaroslav-evdokimov-mne-v-detstve-darili-v-osnovnom-derevyannye-samodelnye-igrushechki] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150702110758/http://www.aprilclub.pro/content/toys/42-yaroslav-evdokimov-mne-v-detstve-darili-v-osnovnom-derevyannye-samodelnye-igrushechki |date=2 ліпеня 2015 }} * Американская улыбка Ярослава Евдокимова // CITYOUT Санкт-Петербург. — 2002. — 25 ноября.[http://peterout.ru/articles/yarevdok] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610090954/http://peterout.ru/articles/yarevdok |date=10 чэрвеня 2015 }} * Беляев А., Камтаринов М., Муранова М. Женюсь на одной, а остальные? / Александр Беляев, Марк Камтаринов, Марина Муранова // Российская газета. — 2004. — 4 марта.[http://www.rg.ru/2004/03/04/prazdnik.html] * Логвинов И. Душа раскрывается в песне / Игорь Логвинов // Гудок. — 2004. — 13 октября.[http://www.gudok.ru/newspaper/?ID=764256] * Безрук С. Ярослав Евдокимов: «Очарование доброты» / Сергей Безрук // Неделя в Подлипках. — 2005. — 6 октября. * Зацепина О. В Тюмени Ярослав Евдокимов бьет рекорды продаж / Ольга Зацепина // NewsProm.Ru. — 2006. — 14 февраля.[http://newsprom.ru/news/1282.html] * Давлетшина Р. Красивый «Фантазер» / Рита Давлетшина // Магнитогорский металл. — 2006. — 27 февраля.[http://magmetall.ru/contribution/2483.htm] * Курпатина Ж. Ярослав Евдокимов: «Уважающим себя певцам — не место на телевидении!» / Жанна Курпатина // АиФ-Смоленск. — 2006. — 2 марта.[http://www.smolnews.ru/news/299] * Воеводин И. Ярослав Евдокимов: «Мое творчество от печки» / Игорь Воеводин // Московская правда. — 2006. — 11 марта.[http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=110..] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610090610/http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=110.. |date=10 чэрвеня 2015 }} * Королев А. Поет, как дед / Арсений Корольев // Симбирский курьер. — 2006. — 6 апреля.[http://www.sm-k.narod.ru/archives/2006/apr/36/23.htm] * Ярослав Евдокимов: «Мой тур приурочен к моему 60-летию» // АС Байкал ТВ. Медиахолдинг. — 2006.[http://as.baikal.tv/gallery/gallery.php?gid=56] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610091336/http://as.baikal.tv/gallery/gallery.php?gid=56 |date=10 чэрвеня 2015 }} * Гарипова Н. Ярослав Евдокимов: «Поверьте, скучно не будет» / Наталия Гарипова // Вечерние Челны. — 2006. — 26 апреля.[http://v-chelny.ru/release/20060427/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610105749/http://v-chelny.ru/release/20060427/ |date=10 чэрвеня 2015 }} * Боровлева И. Секрет молодости Ярослава Евдокимова / Ирина Боровлева // Вечерний Ставрополь. — 2006. — 28 апреля.[http://www.vechorka.ru/gazeta/?b=view&articleID=4..] * В Ставрополе Ярослав Евдокимов искал Полину // Комсомольская правда. — 2006. — 28 апреля.[http://www.stav.kp.ru/daily/23698.4/197586/] * Ярослав Евдокимов: «С Минском меня связывает только дочка» // Комсольская правда. — 2006. — 27 июля.[http://www.kp.by/daily/23746/142266/]{{Недаступная спасылка}} * Заруцкая Н. Ярослав Евдокимов: говорил на русском, пел на белорусском / Наталья Заруцкая // Российская газета. Союз. — 2006. — 5 октября.[http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=204..] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610090925/http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=204.. |date=10 чэрвеня 2015 }} * Покоева И. К нам едет Евдокимов / Ирина Покоева // Пятница. — 2006. — 3 ноября.[http://baikalpress.ru/friday/2006/43/003002.html] * Новинская К. Музыка под снегом / Ксения Новинская // Премьер. Вологодская областная газета. — 2006. — 16 ноября.[http://premier.region35.ru/archive/2006/11/np478/s4.h..] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211018145728/https://premier.region35.ru/archive/2006/11/np478/s4.h.. |date=18 кастрычніка 2021 }} * Покоева И. Ярослав Евдокимов выступил в Иркутске / Ирина Покоева // Пятница. — 2006. — 17 ноября.[http://baikalpress.ru/friday/2006/45/017001.html] * До концерта Ярослава Евдокимова в Южно-Сахалинске считали дни // Компания «Корпорация Событий». — 2006. — 26 ноября.[http://www.eventscorp.ru/press.php?entry=dokontsertay..]{{Недаступная спасылка}} * Кокина-Славина Т. Ярослав Евдокимов: «Певцы самые плохие мужья» / Татьяна Кокина-Славина // Нижегородский рабочий. — 2006.[http://www.kokina.ru/art2006-11.htm] * Авдюшкина Н. Ярослав Евдокимов: «В Москве реализоваться гораздо легче» / Наталия Авдюшкина // Газета 35. — 2006. — 28 нояб. — С. 17. * Возвращение рядового Евдокимова // Вечерний Северодвинск. — 2006. — 7 декабря.[http://old.vdvsn.ru/papers/vs/2006/12/07/52582/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305022109/http://old.vdvsn.ru/papers/vs/2006/12/07/52582/ |date=5 сакавіка 2016 }} * Звездова В. Ярослав Евдокимов / Вера Звездова // Нижегородские новости. — 2006. — 18 декабря.[http://www.nnews.nnov.ru/news/2006/12/18/culture/evdokimov/] * Ивашечкина М. В Брянске Ярослав Евдокимов ходил по воде / Мария Ивашечкина // Комсомольская правда-Брянск. — 2007. — 1 марта.[http://mediacratia.ru/owa/mc/mc_publications.html?a_i..] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610130647/http://mediacratia.ru/owa/mc/mc_publications.html?a_i.. |date=10 чэрвеня 2015 }} * Зиновьева С. Ярослав Евдокимов: «Пою душой и сердцем» / Светлана Зиновьева // Родник (Раменское). — 2007. — 7 марта. * Грошева И. Ярослав Евдокимов спел для тюменки Лидии и для Туры / Инна Грошева // Вслух.ru. — 2007. — 26 марта.[http://www.vsluh.ru/news/society/109588.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304213446/http://www.vsluh.ru/news/society/109588.html |date=4 сакавіка 2016 }} * Рыкусов В. После концерта / Вадим Рыкусов // Правда Севера. — 2007. — 27 октября.[http://www.arhpress.ru/ps/2007/10/27/11.shtml] * Ярослав Евдокимов: «На современной эстраде мне места нет!» // Новые рубежи. — 2007. * Воинский Т. Голос Ярослава / Тодор Воинский // Тюменская правда. — 2008. — 12 января. [http://tyum-pravda.ru] * Романов С. «Рай — в душе человека!» — интервью с Ярославом Евдокимовым / Сергей Романов // Вечный Зов. — 2008.[http://www.vzov.ru/arhiv_n.shtml] * Смирнова О. Ярослав Евдокимов спел вместе с туляками / Ольга Смирнова // MysloНовости. — 2008. — 3 марта.[http://myslo.ru/news/arhiv/news-15224] * Ермолина Л. Кумир остался прежним / Людмила Ермолина // Алтайская правда. — 2008. — 10 апреля.[http://www.ap.altairegion.ru/100-08/8.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610090801/http://www.ap.altairegion.ru/100-08/8.html |date=10 чэрвеня 2015 }} * Щиголева Е. «Пою душой и сердцем» / Елена Щиголева // Вечерний Барнаул. — 2008. — 11 апреля.[http://www.marktreview.net/2008/poyu-dushoi-i-serdtsem] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610091911/http://www.marktreview.net/2008/poyu-dushoi-i-serdtsem |date=10 чэрвеня 2015 }} * Евдокимов устроил в цирке дискотеку // PenzaInform.ru. Культура. — 2008. — 29 апреля.[http://www.penzainform.ru/news/culture/2008/04/29/evd..]{{Недаступная спасылка}} * Ярослав Евдокимов: «Я приехал в Саратов голодный и злой» // Комсомольская правда. — 2008. — 4 мая.[http://saratov.kp.ru/daily/24091/322146/] * Ярослав Евдокимов: «Благодаря „Майскому вальсу“ я купил квартиру» // Теленеделя. — 2008. — 7 июня. * Звездова В. Звездная быль / Вера Звездова // Online Газета. — 2008. — 25 сентября.[http://hhb.ru/gazeta/115.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610091735/http://hhb.ru/gazeta/115.html |date=10 чэрвеня 2015 }} * Одним из самых удачных концертов назвал Ярослав Евдокимов гастроли в Вологде // Новости Вологды и Вологодской области. — 2008. — 27 октября.[http://newsvo.ru/rubrics/kultura/2008/10/27/14:03:10...]{{Недаступная спасылка}} * Золотых О. Евдокимов споет о «Колодце» / Ольга Золотых // Вечерний Челябинск. — 2008. — 2 декабря.[http://vecherka.su/articles/society/43929/] * Евдокимов расцеловал волгоградок. Любимцы публики // Родной город. — 2008. — 17 декабря. * Киян М. Уфимцы помогли Ярославу Евдокимоу справиться с последствиями кризиса / Мила Киян // Комсомольская правда. — 2008. — 19 декабря.[http://www.ufa.kp.ru/daily/24217/420160/] * Кокина-Славина Т. Ярослав Евдокимов: На подлости реагирую мгновенно и с яростью / Татьяна Кокина-Славина // ЭКСПРЕСС газета. — 2009. — 5 ноября.[http://www.eg.ru/daily/stars/15385/] * Кокина-Славина Т. Пусть Киев с вас берет пример! / Татьяна Кокина-Славина // Нижегородские новости. — 2009. — 9 ноября.[http://www.nnews.nnov.ru/news/2009/11/09/culture/ewdokimof/] * Кузьмина О. Евдокимов пел на заказ / Оксана Кузьмина // Открытая для Всех и Каждого. — 2010. — 2 февраля.[http://www.opengaz.ru/stat/evdokimov-pel-na-zakaz] * Мирошниченко М. Ярослав Евдокимов пустил самарцев в пляс / Мария Мирошниченко // Комсомольская правда. — 2010. — 3 ноября.[http://hab.kp.ru/daily/24585/755010/] * Штименко С. Брянских женщин восхитил все тот же Ярослав Евдокимов / Светлана Штименко // ИА Город_24. — 2010. — 21 ноября.[http://grigoriyantipenko.ru/news/647.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304194722/http://grigoriyantipenko.ru/news/647. |date=4 сакавіка 2016 }} * Лапина Т. Ярослав Евдокимов: «Я благодарен пиратам!» / Татьяна Лапина // Телепульт. — 2010. — 23 ноября. * Баркова М., Мирошниченко М. Как встретят новый год звезды шоу-бизнеса / Марина Баркова, Мария Мирошниченко // Комсомольская правда. — 2010. — 27 декабря.[http://www.kp.ru/daily/24614.5/782833/] * Лычагин В. На сцене «Октября» / Владимир Лычагин // Общественно-политическая газета Климовского специализированного патронного завода имени Ю. В. Андропова. — 2011. — 15 апреля.[http://info-profile.ru/article.aspx?articleId=1528&issueId=236]{{Недаступная спасылка}} * Седых Г. Ярослав Евдокимов / Галина Седых // Прогноз развития. — 2011. — 8 мая. * Чернова М. Неожиданное откровение / Марина Чернова // Премьер. Вологодская областная газета. — 2011. — 24 мая.[http://premier.region35.ru/gazeta/np712/s10.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610090817/http://premier.region35.ru/gazeta/np712/s10.html |date=10 чэрвеня 2015 }} * Максименко Л. Ярослав Евдокимов, узнав про открытие музея ГУЛАГа в Кузбассе. признался, что тоже родился в тюрьме / Лариса Максименко // Комсомольская правда. — 2011. — 4 ноября.[http://www.kp.ru/daily/25782/2765872/] * Попова Т. Евдокимов вылечил омичку песнями / Татьяна Попова // Omsk GAZETA. — 2011. — 8 ноября.[http://omskgazeta.ru/kultura/evdokimov_vyilechil_omic..] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610091833/http://omskgazeta.ru/kultura/evdokimov_vyilechil_omic.. |date=10 чэрвеня 2015 }} * Баркова М. Ярослав Евдокимов думал, что в Самаре живут одни украинцы / Марина Баркова // Комомольская правда. — 2012. — 17 февраля.[http://samara.kp.ru/daily/25836/2810197/] * Подъяблонская Т. Ветеранов Воронежа поздравит певец Ярослав Евдокимов / Татьяна Подъяблонская. — Комсомольская правда. — 2012. — 3 мая.[http://vrn.kp.ru/online/news/1144284/] * Воеводин И. «Фантазер» Ярослав Евдокимов в гостях у «Московской правды» / Игорь Воеводин // Московская правда. — 2012. — 28 мая.[http://maxpark.com/user/42415/content/1359810] * Евдан Ю. Ярослав Евдокимов пропел «Многая лета» саммиту АТЭС во Владивостоке / Юрий Евдан // PrimaMedia. — 2012. — 28 июня.[http://primamedia.ru/news/apec/28.06.2012/213571/vyacheslav-evdokimov-propel-quot-mnoguyu-letu-quot-sammitu-ates-vo-vladivostoke.html] * Павлюченко О. Ярослав Евдокимов: «Врать не умею, живу как все» / Олеся Павлюченко // Свеча. — 2012. — 25 июня.[http://www.svecha-news.ru/gazeta/issue/1225/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610091125/http://www.svecha-news.ru/gazeta/issue/1225/ |date=10 чэрвеня 2015 }} * Кузьмин В. Евдокимов за Дунаем / Валерий Кузьмин // Коммунар. — 2012. — 10 июля.[http://www.kommunar.info/index.php?option=com_content&view=article&id=2993:2012-07-09-03-57-00&catid=82:2011-02-17-00-54-48&Itemid=105] * Карпач М. О концерте Ярослава Евдокимова в городском дворце культуры / Михаил Карпач // Приамурские Ведомости. Он-лайн газета Хабаровска. — 2012. — 13 июля. [http://www.lred.ru/index.php/smiarticles/7493-о-%D0%B..]{{Недаступная спасылка}} * Воеводин И. В попутчиках бродяга ветер / Игорь Воеводин // Гудок. — 2012. — 24 августа.[http://www.gudok.ru/newspaper/?ID=682511&archive=]{{Недаступная спасылка}} * Желтов П. В наше время такого не было / Павел Желтов // Приазовские степи. — 2012. — 10 октября.[http://eysk.bezformata.ru/listnews/nashe-vremya-takogo-ne-bilo/7197310/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610090720/http://eysk.bezformata.ru/listnews/nashe-vremya-takogo-ne-bilo/7197310/ |date=10 чэрвеня 2015 }} * В Советском районе Воронежа провели праздничный концерт для ветеранов войны // Коммуна. Инфопортал Воронежа и Воронежской области. — 2013. — 25 января.[http://www.communa.ru/index.php?ELEMENT_ID=67846] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610095112/http://www.communa.ru/index.php?ELEMENT_ID=67846 |date=10 чэрвеня 2015 }} * Бонд А. Концерт Ярослава Евдокимова в Зеленоградском ДК / Алекс Бонд // Мобильный репортер. — 2013. — 24 февраля.[http://www.mreporter.ru/reports/24195] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150712233505/http://www.mreporter.ru/reports/24195 |date=12 ліпеня 2015 }} * Юдина Д. Ярослав Евдокимов: «Ульяновск — очень чистый город» / Дарья Юдина // Аргументы и факты. — 2013. — 30 апреля.[http://www.ul.aif.ru/persona/details/165058] * Абумова Е. Помнит сердце, не забудет никогда / Елена Абумова // Хакасия. — 2013. — 17 мая.[http://gazeta19.ru/news/14794] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610090422/http://gazeta19.ru/news/14794 |date=10 чэрвеня 2015 }} * Жителей Советского района Воронежа поздравили с 40-летием со дня его основания // Коммуна. — 2013. — 24 июня.[http://www.voronezh.ru/inform/news/2013/33483314.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610091601/http://www.voronezh.ru/inform/news/2013/33483314.html |date=10 чэрвеня 2015 }} * Дурнова Т. С наступлением заката / Татьяна Дурнова // Наше время. — 2013. — 13 сентября.[http://нвремя.рф/news/culture/with_onset_of_sunset/] * С юбилеем, Россошь! Фото. Видео // Сайт города Россошь. — 2013. — 15 сентября.[http://rossoshru.ru/uspehi-goroda/s-yubileem-rossosh-..]{{Недаступная спасылка}} * Салтыкова Е. Артист Ярослав Евдокимов рассказал «ОГ» о своих корнях / Елена Салтыкова // Областная газета (Свердловская обл.). — 2013. — 12 ноября.[http://www.oblgazeta.ru/culture/13950/] * Евдокимов нашел украинцев в Уфе // Комсомольская правда. — 2013. — 4 декабря.[http://www.ufa.kp.ru/photo/gallery/10386/] * Зверева Н. Ярослав Евдокимов: «Когда я вспоминаю детство, мне хочется пойти перекусить / Наталья Зверева // Афиша. — 2013. — 16 декабря.[http://afisha.93.ru/text/afisha/737053.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610090014/http://afisha.93.ru/text/afisha/737053.html |date=10 чэрвеня 2015 }} * Васильева В. Музыка, с которой так хочется жить / Валентина Васильева // Вести Стрельны. — 2013. — 26 декабря. — С. 2.[http://www.mo-strelna.ru/upload/userfiles/files/vs_24_end(1).pdf] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610090944/http://www.mo-strelna.ru/upload/userfiles/files/vs_24_end(1).pdf |date=10 чэрвеня 2015 }} * Зверева Н. Ярослав Евдокимов: „Мне нравятся женщины, которых есть за что жалеть“ / Наталья Зверева // Метро74. — 2014. — 14 января.[http://metro74.ru/content/14-01-2014/yaroslav-evdokim..]{{Недаступная спасылка}} * Евполов Д. Известный певец Ярослав Евдокимов выступил в Барнауле / Дмитрий Евполов // Amic.ru. — 2014. — 15 апреля.[http://www.amic.ru/news/261119/] * Евполов Д. Известный певец Ярослав Евдокимов: „Теплее, чем в Барнауле, нигде не принимали“ / Дмитрий Евполов // Amic.ru. — 2014. — 16 апреля.[http://www.amic.ru/news/261322/] * В Пензенском драмтеатре выступил певец Ярослав Евдокимов // PenzaInform.ru. — 2014. — 3 июня.[http://www.penzainform.ru/news/culture/2014/06/03/v_penzenskom_dramteatre_vistupil_pevetc_yaroslav_evdokimov.html] * Ярослав Евдокимов в Волгограде пел по заявкам и говорил о смысле жизни // Родной город. — 2014. — 5 июня.[http://rodgor-vlg.ru/jaroslav-evdokimov-v-volgograde-pel-po-zajavkam-i-govoril-o-smysle-zhizni.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140610065744/http://rodgor-vlg.ru/jaroslav-evdokimov-v-volgograde-pel-po-zajavkam-i-govoril-o-smysle-zhizni.html |date=10 чэрвеня 2014 }} * В Волгограде Ярослав Евдокимов раскрыл секрет счастья // Родной город. — 2014. — 11 июня.[http://rodgor-vlg.ru/v-volgograde-jaroslav-evdokimov-raskryl-sekret-schastja.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140613050241/http://rodgor-vlg.ru/v-volgograde-jaroslav-evdokimov-raskryl-sekret-schastja.html |date=13 чэрвеня 2014 }} * Брюзгина В. На подтанцовках у Ярослав Евдокимова / Валентина Брюзгина // Куранты-Маяк. — 2014. — 20 июня.[http://www.kurant-mayak.ru/news-3-2655.html] * Карандюк К. Вопрос дня: Что вам особенно памятно? / Кирилл Карандюк // Российская Газета. — 2014. — 18 сентября.[http://www.rg.ru/2014/09/18/vopros.html] * Марченко И. Кто созидал, создавал и верил… / Инна Марченко // Газета „Наш выбор“. — 2014.&nbsp;— 25 сентября.[http://www.energomash-stroy.ru/press/nv/156/kto-sozidal-sozdaval-i-veril] * Ручников П. С песней по жизни / Петр Ручников // Тверская жизнь. — 2014. — 21 октября.[http://www.tverlife.ru/news/82698.html]{{Недаступная спасылка}} * Королькова И. „XXI век и война. Это страшно, не должно быть вражды!“: известный певец выступил на тагильской сцене» / Ирина Королькова // TagilCity.ru. — 2015. — 16 февраля.[http://tagilcity.ru/news/restnews/xxi-vek-i-voyna.-eto-strashno-ne-dolzhno-byt-vrazhdy-izvestnyy-pevec-vystupil-na-tagilskoy-scene-foto.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610090449/http://tagilcity.ru/news/restnews/xxi-vek-i-voyna.-eto-strashno-ne-dolzhno-byt-vrazhdy-izvestnyy-pevec-vystupil-na-tagilskoy-scene-foto.html |date=10 чэрвеня 2015 }} * В Курске на торжественном собрании к 23 февраля споет Ярослав Евдокимов // Новости Курска от 46ТВ. — 2015. — 20 февраля.[http://www.46tv.ru/line/kursk/037586/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610091504/http://www.46tv.ru/line/kursk/037586/ |date=10 чэрвеня 2015 }} * «Бокситогорский десант» в плену у музыки // Новый путь. — 2015. — 7 апреля.[http://adm.boksitogorsk.ru/smi/np-news/3434/] * Волкова А. Проникновенную встречу нескольких поколений подготовила к празднику Победы Управа Советского района г. Воронежа / Алина Волкова // Экономика и жизнь. Черноземье. — 2015. — 6 мая.[http://www.eizh.ru/articles/sotsiosfera/proniknovennuyu-vstrechu-neskolkikh-pokoleniy-podgotovila-k-prazdniku-pobedy-uprava-sovetskogo-rayon/] * Егоров С. Денис Глушаков: «Фантазера» ставлю. Но диджеем быть не планирую / Сергей Егоров // Sovsport.ru. — 2015. — 19 сентября.[http://www.sovsport.ru/gazeta/article-item/842192], [http://fanat1k.ru/news-136307-denis-glushakov-fantazera-stavlyu.php] * Ильинский Д. Ярослав Евдокимов: Мама думала, что я женюсь на Ротару / Дмитрий Ильинский // Собеседник RU. — 2015. — 5 ноября.[http://sobesednik.ru/kultura-i-tv/20151105-yaroslav-evdokimov-mama-dumala-chto-ya-zhenyus-na-rotaru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151109012830/http://sobesednik.ru/kultura-i-tv/20151105-yaroslav-evdokimov-mama-dumala-chto-ya-zhenyus-na-rotaru |date=9 лістапада 2015 }}, [http://so-l.ru/news/show/yaroslav_evdokimov_mama_dumala_chto_ya_zhenyus_na_ro] * Гончаров М. Чествование тружеников и концерт / Михаил Гончаров // «Родина». Общественно-политическая газета Ивнянского района. — 2015. — 03 октября. Выпуск № 80-81 (9656-9657).[http://gazeta-rodina.ru/article/86709/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151125070013/http://gazeta-rodina.ru/article/86709/ |date=25 лістапада 2015 }} * Вахитов А. Ярослав Евдокимов споет в Уфе свои лучшие песни / Азат Вахитов // МКRU Уфа. — 2015. — 26 ноября.[http://ufa.mk.ru/articles/2015/11/26/yaroslav-evdokimov-spoet-v-ufe-svoi-luchshie-pesni.html Ярослав Евдокимов споет в Уфе свои лучшие песни] * Лучший голос Белоруссии выступит в Стерлитамаке // Cityopen.ru. — 2015. — 02 декабря. [http://cityopen.ru/?p=35187 Лучший голос Белоруссии выступит в Стерлитамаке] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151208104628/http://cityopen.ru/?p=35187 |date=8 снежня 2015 }} * Хлапова Н. В Ярославле выступит Ярослав Евдокимов / Наталья Хлапова // Комсомольская правда. — 2015. — 10 декабря.[http://www.kp.ru/online/news/2241656/ В Ярославле выступит Ярослав Евдокимов] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6}} * {{Крыніцы/ЭЛМБ|2}} * Золотой фонд Энциклопедии. Музыка. Репринтное издание «Музыкального энциклопедического словаря 1990 года». — М.:Большая Российская энциклопедия, 2003. 674 с. ил. — С.189. ISBN5-82270-254-4. УДК-78(03), ББК 85.3я2 М89.{{ref-ru}} * Музыкальный энциклопедический словарь / Гл.ред. Т. В. Келдыш. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — 674 с. ил. — С.189. ISBN5-82270-254-4. УДК-78(03), ББК 85.3я2 М89.{{ref-ru}} * Encykłapiedyja biełaruskaj papularnaj muzyki. Mińsk: Zmicier Kołas, 2008, s. 368. ISBN 978-985-6783-42-8. (biał.) * http://unicat.nlb.by/OPAC/pls/!search.http_keyword?query=a001a=«BY-NLB-ar142781»&lst_siz=20{{Недаступная спасылка}} * http://migraciya.com.ua/news/destiny-immigrants/ua-there-were-a-permanent-residence-permit-have-received-yaroslav-evdokimov-peoples-artist-of-belarus/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140717195010/http://migraciya.com.ua/News/destiny-immigrants/ua-there-were-a-permanent-residence-permit-have-received-yaroslav-evdokimov-peoples-artist-of-belarus/ |date=17 ліпеня 2014 }} * http://www.oblgazeta.ru/culture/13950/ * http://vpu-24korec.narod.ru/vipuskniki.html * http://www.buchel.ru {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180501092920/http://www.buchel.ru/ |date=1 мая 2018 }} * http://www.postkomsg.com/mil/belarus/198892/ * http://pesnyagoda.nm.ru/shire_krug.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150324223447/http://pesnyagoda.nm.ru/shire_krug.html |date=24 сакавіка 2015 }} * http://glinka-edu.by/college/history/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150213100037/http://glinka-edu.by/college/history/ |date=13 лютага 2015 }} * https://archive.today/20120805133904/http://www.rio2011.mil.br/results/ENG/AT/ATR173A_ATW40140150000001ENG.htm * http://mogfil.by/mezhdunarodnyy-muzykalnyy-festival-zolotoy-shlyager-v-mogileve {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140715003427/http://mogfil.by/mezhdunarodnyy-muzykalnyy-festival-zolotoy-shlyager-v-mogileve |date=15 ліпеня 2014 }} * http://www.golos.com.ua/Article.aspx?id=141099 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140714163537/http://www.golos.com.ua/Article.aspx?id=141099 |date=14 ліпеня 2014 }} * [http://www.youplaymusic.ru/catalog/sheetmusic/item/1141/ - Поле памяти] * http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.dic_tst_first?tu=r&l_siz=20&qstr=&name_view=va_all&a_001=BY-NLB-ar87248 == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|130224}} * [http://www.yaevdokimov.com Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140714144801/http://www.yaevdokimov.com/ |date=14 ліпеня 2014 }} * [http://www.uaestrada.org/spivaki/evdokymov-yaroslav Яраслаў Еўдакімаў на сайце «Золотий Фонд української естради»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151208065608/http://www.uaestrada.org/spivaki/evdokymov-yaroslav |date=8 снежня 2015 }} * [http://donbass56.narod.ru/evdokimov.html Яраслаў Еўдакімаў на на сайце «Савецкая эстрада»] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Еўдакімаў Яраслаў Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі СССР]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Украіны]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Бабруйска]] 7cagulbksww1w28bvp66tclefzun9xb 5156221 5156220 2026-06-20T06:22:58Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5156221 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Еўдакімаў}} {{Музыкант | Імя = Яраслаў Еўдакімаў | Подпіс = Ярослав Олександрович Євдокимов | Лога = | Фота = Ярослав Евдокимов в ЦКиОМ Северодвинска.jpg | Апісанне_фота = | Поўнае_імя = Яраслаў Аляксандравіч Еўдакімаў | Дата_нараджэння = | Месца_нараджэння = | Дата_смерці = | Месца_смерці = | Гады = 1975 — 2025 | Нацыянальнасць = украінец | Прафесіі = [[спявак]], ([[барытон]]) | Інструменты = | Жанры = [[эстрада]] | Псеўданімы = | Гурты = | Супрацоўніцтва = | Лэйблы = Мелодия АЗГ [C60-27587-88 003]<br/>MTM Ltd.<br/>United Music<br/>CD Land<br/>Астра | Званне = [[Заслужаны артыст Расійскай Федэрацыі]]<br/>[[Народны артыст Беларусі]] | Сайт = http://www.yaevdokimov.com }} '''Яраслаў Аляксандравіч Еўдакімаў''' ({{ДН|22|11|1946}},<ref name="issuu.com">[http://issuu.com/movazbor/docs/bielaruskaja_encyklapedyja.06-______4df61a3b872099/97] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151127040810/http://issuu.com/movazbor/docs/bielaruskaja_encyklapedyja.06-______4df61a3b872099/97 |date=27 лістапада 2015 }} Беларуская энцыклапедыя. Т. 6.&nbsp;— Мн., 1998.с.397.</ref><ref name="ReferenceA">[Золотой фонд Энциклопедии. Музыка. Репринтное издание «Музыкального энциклопедического словаря 1990 года». — М.:Большая Российская энциклопедия, 2003. 674 с. ил. — С.189. ISBN5-82270-254-4. УДК-78(03), ББК 85.3я2 М89.]</ref> [[Роўна]], [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]] — {{ДС|22|8|2025}}, [[Мінск]]<ref>[https://www.kp.ru/daily/27742.5/5132034/ Смерть Ярослава Евдокимова]{{ref-ru}}</ref>) — [[спявак]], [[Народны артыст Беларускай ССР]], [[Заслужаны артыст Расійскай Федэрацыі]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 22 лістапада 1946 года<ref name="issuu.com"/><ref name="ReferenceA"/> ў горадзе [[Роўна]].<ref name="oblgazeta.ru">[http://www.oblgazeta.ru/culture/13950/ Артист Ярослав Евдокимов рассказал «ОГ» о своих корнях] Областная газета, 12 ноября 2013</ref> Яго маці Анастасія Харытонаўна Ачаратовіч ўжо ў дзевятнаццацігадовым узросце, пацярпеўшы ад палітычных рэпрэсій, трапіла ў Ровенскую турму, дзе і нарадзіўся вядомы ва ўсім свеце [[спявак]]. Выратаваць сына ад голаду ў тыя страшныя гады ёй дапамагла сукамерніца Зіна, жонка героя вайны, якая карміла сваё дзіця і Яраслава.<ref>[http://migraciya.com.ua/news/destiny-immigrants/ua-there-were-a-permanent-residence-permit-have-received-yaroslav-evdokimov-peoples-artist-of-belarus/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140717195010/http://migraciya.com.ua/News/destiny-immigrants/ua-there-were-a-permanent-residence-permit-have-received-yaroslav-evdokimov-peoples-artist-of-belarus/ |date=17 ліпеня 2014 }}На Рівненщині посвідку на постійне проживання отримала мати Ярослава Євдокимова, Народного артиста Білорусі</ref> Бацька Аляксандр Ігнатавіч Еўдакімаў родам з Пермскай вобласці, Краснавішэрскага раёна, таксама быў рэпрэсаваны.<ref name="oblgazeta.ru"/> Маці, перад тым як яе адправілі адбываць пакаранне, аддала чатырохмесячнага сына сваім бацькам, сама ж апынулася на адным з руднікоў Нарыльска. Яраслава ўбачыла ажно ў 1955 годзе, калі змагла прыехаць у роднае сяло.<ref>[http://migraciya.com.ua/news/destiny-immigrants/ua-there-were-a-permanent-residence-permit-have-received-yaroslav-evdokimov-peoples-artist-of-belarus/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140717195010/http://migraciya.com.ua/News/destiny-immigrants/ua-there-were-a-permanent-residence-permit-have-received-yaroslav-evdokimov-peoples-artist-of-belarus/ |date=17 ліпеня 2014 }}На Рівненщині посвідку на постійне проживання отримала мати Ярослава Євдокимова, Народного артиста Білорусії</ref> Рос Яраслаў на [[Палессе|Палессі]] ў сяле Карысць<ref>[http://istvolyn.info/index.php?option=com_content&view=article&id=4947:2014-09-30-11-19-28&catid=58:2013-12-24-09-57-13&Itemid=17] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171112185533/http://istvolyn.info/index.php?option=com_content&view=article&id=4947:2014-09-30-11-19-28&catid=58:2013-12-24-09-57-13&Itemid=17 |date=12 лістапада 2017 }} Історична Волинь</ref> Карэцкага раёна [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]]. Яго выхоўвалі бабуля Ярына, цётка Ганна, дзядуля Харытон, які быў першакласным кавалём, а яшчэ спяваў у царкоўным хоры. Ужо з ранняга дзяцінства ён вучыў ўнука кавальскай справе, не проста так — з песняй. Так і рос Яраслаў, убіраючы ўсю прыгажосць ўкраінскай прыроды і захапляючыся багатай песеннай культурай роднага народа. Пасля заканчэння школы вучыўся ў Карэцкім прафесійным вучылішчы (1964—1965 гг),<ref>[http://vpu-24korec.narod.ru/vipuskniki.html] Наші випускники</ref> асвоіў рабочую спецыяльнасць. Прыйшоў час службы ў арміі (1965—1968 гг.). Трапіў на Паўночны флот, Кольскі паўвостраў, г. [[Севераморск]], пасёлак Відзяева. На карабель або на падлодку яго не ўзялі, таму што быў сакрэтны загад: «Дзяцей рэпрэсаваных бацькоў да сакрэтных ваенных аб’ектаў не дапускаць».<ref name="yaevdokimov.com">[http://www.yaevdokimov.com/biografiya.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160503031602/http://yaevdokimov.com/biografiya.html |date=3 мая 2016 }} Сайт Ярослава Євдокимова</ref> Радавы Еўдакімаў тры гады праслужыў у будаўнічым атрадзе. Быў ротным запявалам. Пасля дэмабілізацыі вярнуўся ў роднае сяло, затым паехаў працаваць на шынны завод у г. [[Днепрапятроўск]], дзе выпадкова пачаў спяваць у рэстаране. Там жа, у Днепрапятроўску, ажаніўся з беларускай дзяўчынай, пераехаў на яе радзіму, у [[Беларусь]].<ref name="yaevdokimov.com"/> У Я. Еўдакімава не было музычнай адукацыі, і ўсё ж у Беларусі творчая кар’ера спевака знайшла годны працяг: стваралася канцэртная праграма «Памяць», і глядач адразу ветліва прыняў дэбютанта, бо спяваў Яраслаў з душой, што захапіла публіку. Шмат лістоў з падзякай потым прыйшло ў філармонію. За Яраслава заступіўся калектыў канцэртнай брыгады, і яго пакінулі, з 1975 года ён саліст-вакаліст [[Белдзяржфілармонія|Белдзяржфілармоніі]].<ref name="ReferenceB">[http://issuu.com/movazbor/docs/bielaruskaja_encyklapedyja.06-______4df61a3b872099] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402113908/http://issuu.com/movazbor/docs/bielaruskaja_encyklapedyja.06-______4df61a3b872099 |date=2 красавіка 2015 }} Беларуская энцыклапедыя. Т. 6. — Мн., 1998. с.397.</ref> Поспех спевака ў гледачоў рос ад канцэрта да канцэрта. І ён разумеў, што прыродныя здольнасці — добра, а вакалісту патрэбна прафесійная школа. Яраслаў знайшоў педагога па вакале Уладзіміра Бучэля.<ref name="oblgazeta.ru"/> Тры гады ён браў урокі ў маэстра, а паралельна працаваў салістам у ансамблі песні і танца Беларускай ваеннай акругі (1977—1980).<ref name="ReferenceB"/><ref>[http://www.mil.by/ru/leisure/ensemble/history/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150201114359/http://www.mil.by/ru/leisure/ensemble/history/ |date=1 лютага 2015 }}</ref> Напярэдадні 9 мая спявак прыняў удзел у дзяржаўным канцэрце, на якім прысутнічаў першы сакратар ЦК Кампартыі [[Беларусь|Беларусі]] [[Пётр Машэраў]]. Былога партызана паланіла песня «Поле памяці» ([[Леанід Канстанцінавіч Захлеўны|Л. Захлеўнага]], [[Уладзімір Пракопавіч Някляеў|У. Някляева]]), якую пранікнёна выканаў Еўдакімаў. Замілаванне першага чалавека ў рэспубліцы было такім моцным, што ён распарадзіўся прысвоіць Еўдакімаву ганаровае званне «Заслужаны артыст Беларускай ССР».<ref name="ReferenceB"/> Вестка пра таленавітага спевака даляцела да [[Масква|Масквы]]. Вольга Малчанава з цэнтральнага тэлебачання «сасватала» Еўдакімава ў самыя папулярныя перадачы «Шырэй круг», «Праспяваем, сябры». У 1979 годзе Еўдакімаў стаў дыпламантам конкурсу «З песняй па жыцці». Пласцінка «Усе збудзецца» (1988) — дэбют на ўсесаюзнай студыі грамзапіса фірмы «Мелодыя». Імя выканаўцы ўжо было добра вядомым гледачу, бо творчасць Еўдакімава надзейна заняла месца ў сэрцах мільёнаў прыхільнікаў меладычных, душэўных, лірычных, натхнёных песень. Голас артыста часта гучаў і ў праграмах ўсесаюзнага радыё. Я. Еўдакімаў скончыў [[Мінскае музычнае вучылішча]] па класе вакалу (1979—1981)<ref name="ReferenceB"/><ref>[http://para.by/school/&school_id=58] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180909203812/http://para.by/school/%26school_id%3D58 |date=9 верасня 2018 }}</ref> і становіцца салістам рэспубліканскага радыё і тэлебачання (1980—1990).<ref name="ReferenceB"/> Яраслаў Еўдакімаў неаднаразова выступаў на «[[Славянскі Базар у Віцебску|Славянскім базары]]» ў [[Віцебск]]у, таксама быў у складзе журы (1993) гэтага фестывалю.<ref>[https://archive.today/20120805133904/http://www.rio2011.mil.br/results/ENG/AT/ATR173A_ATW40140150000001ENG.htm] Архіў фестывалю</ref> У 1998 годзе спявак — госць фестывалю «Залаты Шлягер» ([[Магілёў]]).<ref>[http://mogfil.by/mezhdunarodnyy-muzykalnyy-festival-zolotoy-shlyager-v-mogileve] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140715003427/http://mogfil.by/mezhdunarodnyy-muzykalnyy-festival-zolotoy-shlyager-v-mogileve |date=15 ліпеня 2014 }}Міжнародны музычны фестываль «Залаты шлягер у Магілёве» (Магілёў, Беларусь)</ref> Яраславу Еўдакімаву ў 1999 годзе прысвоена званне «Ганаровы грамадзянін горада Бабруйска».<ref>[Шлык Ф. Ярослава Евдокимова в Бобруйске помнят / Ф. Шлык // Нар. газ. — 1999. — 3 крас. — С. 6.]</ref> Гастраляваў за мяжой — [[Францыя]], [[Германія]], [[Нарвегія]], [[Польшча]], [[Чэхаславакія]], [[Ісландыя]], [[Швейцарыя]], [[Швецыя]]. Шлягерамі сталі песні ў яго выкананні, створаныя ў суаўтарстве з вядомымі [[кампазітар]]амі (Э. Зарыцкі, [[Леанід Канстанцінавіч Захлеўны|Л. Захлеўны]], [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|І. Лучанок]], А. Марозаў, Б. Емяльянаў, В. Окаракаў, В. Дабрынін, І. Матэта, Г. Татарчанка) і [[паэт]]амі ([[Генадзь Мікалаевіч Бураўкін|Г. Бураўкін]], [[Ніл Сымонавіч Гілевіч|Н. Гілевіч]], [[Уладзімір Пракопавіч Някляеў|У. Някляеў]], [[Міхал Ясень|М. Ясень]], Р. Раждзественскі, Л. Рубальская, А. Папярэчны, В. Ветрава, Ю. Рыбчынскі, А. Дземідзенка). З 2009 года Яраслаў Еўдакімаў — грамадзянін [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]].<ref>[http://www.yaevdokimov.com/biografiya.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160503031602/http://yaevdokimov.com/biografiya.html |date=3 мая 2016 }} Сайт Ярослава Евдокимова</ref> Памёр 22 жніўня 2025 года. Пахаваны ў [[Мінск]]у на могілках «[[Лясныя могілкі (Мінск)|Лясныя]]». == Творчасць == У Яраслава Еўдакімава незвычайны [[тэмбр]] [[голас]]у — глыбокі, яркі, пяшчотны, аксамітны, лірычны [[барытон]], у гучанні якога прысутнічае адзін тон і шэраг абертонаў, больш высокіх, чым у асноўным тоне, а маляўнічая гукавая палітра голаса тым ярчэй, чым больш гэтых дадатковых тонаў. Дыяпазон — дзве [[актава|актавы]]. Істотнае значэнне мае гнуткасць, рухомасць голаса, уменне лёгка яго змяняць, паколькі добра пастаўленым галасам уласціва разнастайнасць тэмбраў — артыст можа спяваць [[бас]]ам, [[тэнар]]ам. У [[спявак]]а бездакорная тэхніка [[вакал]]у, [[дыкцыя|дыкцыі]]. Па сіле голасу яго параўноўвалі з [[Энрыка Каруза]], а эксперты прадказвалі яму кар’еру опернага спевака, але выбраў ён народныя і аўтарскія творы. Меў вялікі канцэртны рэпертуар, значнае месца ў якім займалі песні беларускіх кампазітараў [[Яўген Глебаў|Я. Глебава]], В. Іванова, [[Ігар Лучанок|І. Лучанка]], Дз. Смольскага і інш. == Званне == * 17 красавіка 1980 г. — Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР прысвоена ганаровае званне «Заслужаны артыст Беларускай ССР»<ref name="ReferenceB"/> * 13 ліпеня 1987 г. — Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР прысвоена ганаровае званне «Народны артыст Беларускай ССР»<ref name="ReferenceB"/> * 15 лютага 2006 г. — Указам Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі прысвоена ганаровае званне «Заслужаны артыст Расійскай Федэрацыі»<ref>[http://bestpravo.ru/rossijskoje/hw-zakony/b2r.htm] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150208103232/http://bestpravo.ru/rossijskoje/hw-zakony/b2r.htm |date=8 лютага 2015 }} Указ Президента РФ від 15.02.2006 N 120</ref> == Дыскаграфія == === Вінілавыя пласцінкі (LP) === * 1988 — [[Все сбудется|Усе збудзецца]] {|class="wikitable" |- !Год !Назва пласцінкі !Аўтар !Назва песні !Заўвагі |- |1988 |Ярослав Евдокимов. Все сбудется |Э.&nbsp;Зарыцкі, В.&nbsp;Вярба |Все сбудется (на рускай мове) |Инстр. анс. (1, 5, 7). Инстр. анс. п/у В. Кофмана (2, 4). Инстр. анс. п/у А. Архипова (3, 9). Минский эстрадный оркестр п/у Михаила Финберга (6). Эстрадный оркестр Белорусского телевидения и радио. Дирижер Б. Райский (8, 10). Запись 1986—1988 гг. Записи Всесоюзной студии грамзаписи и Белорусского радио. Запись 1986—1988 гг. Лениградский завод грампластинок. Типография ЛЗГ. Арт. 11-1. Заказ 3.845-0-11000.<ref>[http://records.su/album/9751] Ярослав Евдокимов. Все сбудется</ref> |- |- | | |Э.&nbsp;Зарыцкі, Л.&nbsp;Рубальская |Эхо в ночи (на рускай мове) | |- |- | | |Э.&nbsp;Зарыцкі, Н.&nbsp;Шкор |Листок календаря (на рускай мове) | |- |- | | |Э.&nbsp;Зарыцкі, Л.&nbsp;Рубальская |Зря говорят (на рускай мове) | |- |- | | |С.&nbsp;Осіашвілі, В.&nbsp;Дабрынін |Колодец (на рускай мове) | |- |- | | |Р.&nbsp;Раждзественскі, І.&nbsp;Лучанок |И пока на земле существует любовь (на рускай мове) | |- |- | | |У.&nbsp;Бут, І.&nbsp;Лучанок |Берег юности (на рускай мове) | |- |- | | |Ю.&nbsp;Рыбчынскі, І.&nbsp;Лучанок |Тихий уголок — Тихая пристань (на рускай мове) | |- |- | | |Н.&nbsp;Гілевіч, Э.&nbsp;Зарыцкі |Полынная ростань (на рускай мове) | |- |- | | |М.&nbsp;Ясень, І.&nbsp;Лучанок |Майский вальс (на рускай мове) | |- |} ==== Аўтарскія зборнікі ==== {|class="wikitable" |- !Год !Назва пласцінкі !Аўтар !Назва песні !Заўвагі |- |1983 |И. Лученок: «Песни и инструментальная музыка» (стерео) |М.&nbsp;Ясень |Письмо из 45-го (на рускай мове) |© «Мелодия», 1983. Апрелевский ордена Ленина завод грампластинок. Типография АЗГ. Всесоюзная студия грамзаписи. Запись Всесоюзного радио, 1983 г. Зак. 653—О—6080. Арт. 11-1.<ref>[http://records.su/album/22016 И. ЛУЧЕНОК: «Песни и инструментальная музыка»]</ref> |- |- |1984 |Игорь Лученок: «Песни и инструментальная музыка» (стерео) |М.&nbsp;Ясень |Письмо из 45-го (на рускай мове) |Перавыданне запісу 1983 г. © «Мелодия», 1984. Рижский завод грампластинок. Типография РЗГ. Всесоюзная студия грамзаписи. Запись Всесоюзного радио, 1983 г. Зак. 860 6000. Арт. 11-1.<ref>[http://www.discogs.com/Игорь-Лученок-Песни-Инструментальная-Музыка/release/4048707] Игорь Лученок ‎- Песни И Инструментальная Музыка</ref> |- |- |1988 |Песни Вячеслава Добрынина (стерео) |С.&nbsp;Осиашвили |Колодец (на рускай мове) |© «Мелодия», 1988. Ленинградский завод грампластинок. Типография ЛЗГ. Всесоюзная студия грамзаписи. Записи 1987, 1988 г. Зак. 1492—О—46740. Арт. 10-4.<ref>[http://records.su/album/2026 Песни Вячеслава Добрынина]</ref> |- |- |1989 |Песни Вячеслава Добрынина (стерео) |С.&nbsp;Осиашвили |Колодец (на рускай мове) |Перавыданне запісу 1988 г.© «Мелодия», 1988. Апрелевский завод грампластинок. Типография АЗГ. Всесоюзная студия грамзаписи. Записи 1987, 1988 г. Арт. 10-4. Variant 1: 1989. Зак. 111. Тираж 3760. Variant 2: 1989. Зак. 212. Тираж 25860.<ref>[http://www.discogs.com/Вячеслав-Добрынин-Колодец-На-Теплоходе-Музыка-Играет-/release/2217536] Вячеслав Добрынин ‎- Колодец / На Теплоходе Музыка Играет / Чашка Чая / Причал (Песни Вячеслава Добрынина)</ref> |- |- |1992 |Хрустальные цепи. Песни А. Морозова (стерео) |С.&nbsp;Романов |Фантазер (на рускай мове) |© «Sintez Records / RiTonis», 1992. Рижский завод грампластинок. Типография РЗГ. Запись 1992 р.<ref>[http://records.su/album/27302 Хрустальные Цепи. Песни А. Морозова]</ref> |- | | |А.&nbsp;Поперечный |За Дунаем (на рускай мове) |© «Sintez Records / RiTonis», 1992. Рижский завод грампластинок. Типография РЗГ. Запись 1992 р.<ref>[http://records.su/album/27302 Хрустальные Цепи. Песни А.Морозова]</ref> |} ==== Зборнікі ==== {|class="wikitable" |- !Год !Назва пласцінкі !Аўтар !Назва песні !Заўвагі |- |- |1983 |Каска с красной звездой (стерео) |Л.&nbsp;Захлевный, В.&nbsp;Некляев |Поле памяти (на рускай мове) |(c)"Мелодия", 1983. Записи 1975—1982 гг. Сторона 4 — записи 1979—1982 гг. Всесоюзная студия грамзаписи. Апрелевский ордена Ленина завод грампластинок. Записи ВСГ и Всесоюзного радио. Типография АЗГ. 2 Х Арт. 11-2. Зак. 353-О-1000. Гр. 4. 10-9.<ref>[http://www.discogs.com/Various-Каска-Красной-Звездой/release/5614522] Various ‎- Каска С Красной Звездой</ref> |- |- |1985 |Письмо из 45-го (стерео) |И.&nbsp;Лученок, М.&nbsp;Ясень |Письмо из 45-го (на рускай мове) |(c) «Мелодия», 1985. Всесоюзная студия грамзаписи. Апрелевский ордена Ленина завод грампластинок. Записи ВСГ и Всесоюзного радио. Типография АЗГ. 2 Х Арт. 11-2. Зак. 146-О-500. Гр. 2. 1-20.<ref>[http://records.su/album/51078 ПИСЬМО ИЗ 45-го]</ref> |- |- |1985 |Соловьи Хатыни. Песни белорусских композиторов (стерео) |Л.&nbsp;Захлевный, В.&nbsp;Некляев |Память (на рускай мове) |(c) «Мелодия», 1984. Апрелевский ордена Ленина завод грампластинок. Записи Белорусского радио. Типография АЗГ. 2 Х Арт. 10-9. Зак. 305-О-2000.<ref>[http://records.su/album/22640 СОЛОВЬИ ХАТЫНИ. Песни белорусских композиторов]</ref> |- |- |1985 |Письмо из 45-го. Песни белорусских композиторов (стерео) |Э.&nbsp;Зарицкий, Д.&nbsp;Михлеев |Набат тишины (на рускай мове) |(c) «Мелодия», 1985. Апрелевский ордена Ленина завод грампластинок. Записи Белорусского радио. Типография АЗГ. 2 Х Арт. 11-9. Зак. 60-22595-009.<ref name=autogenerated10>[http://records.su/album/23036 ПИСЬМО ИЗ 45-го. Песни белорусских композиторов:]</ref> |- |- | | |И.&nbsp;Лученок, М.&nbsp;Ясень |Письмо из 45-го (на рускай мове) |(c) «Мелодия», 1985. Апрелевский ордена Ленина завод грампластинок. Записи Белорусского радио. Типография АЗГ. 2 Х Арт. 11-9. Зак. 60-22595-009.<ref name=autogenerated10 /> |- |- |- | | |Э.&nbsp;Зарицкий, М.&nbsp;Ясень |Так пришла к нам победа (на рускай мове) |(c) «Мелодия», 1985. Апрелевский ордена Ленина завод грампластинок. Записи Белорусского радио. Типография АЗГ. 2 Х Арт. 11-9. Зак. 60-22595-009.<ref name=autogenerated10 /> |- |- |1986 |Мир планете Земля (стерео) |И.&nbsp;Лученок, М.&nbsp;Ясень |Майский вальс (на рускай мове) |(c) «Мелодия», 1986. Апрелевский ордена Ленина завод грампластинок. Записи Белорусского радио. Типография АЗГ. 2 Х Арт. 13-4. Зак. 183-О-3000.<ref>[http://records.su/album/23742 Мир Планете Земля]</ref> |- |- |1987 |Песня о Родине. Белорусская эстрада (стерео) |И.&nbsp;Лученок, М.&nbsp;Ясень |Снимок в газете (на рускай мове) |(c) «Мелодия», 1987. Апрелевский ордена Ленина завод грампластинок. Записи Белорусского радио. Типография АЗГ. 2 Х Арт. 12-3. Зак. 605-О-3000.<ref name=autogenerated9>[http://records.su/album/44806 ПЕСНЯ О РОДИНЕ. Белорусская эстрада]</ref> |- |- | | |Э.&nbsp;Зарицкий, Н.&nbsp;Гилевич |Полынная ростань (на рускай мове) |(c) «Мелодия», 1987. Апрелевский ордена Ленина завод грампластинок. Записи Белорусского радио. Типография АЗГ. 2 Х Арт. 12-3. Зак. 605-О-3000.<ref name=autogenerated9 /> |- |- |1988 |И. Лученок «И пока на Земле существует любовь», песни (стерео) |М.&nbsp;Ясень |Майский вальс (на рускай мове) |(c) «Мелодия», 1988. Ленинградский завод грампластинок. Записи Белорусского радио. Типография ЛЗГ. 2 Х Арт. 12-8. Зак. 79 22805 009.<ref name=autogenerated8>[http://records.su/album/25069 И. ЛУЧЕНОК «И пока на земле существует любовь», песни]</ref> |- |- | | |В.&nbsp;Бут |Берег юности (на рускай мове) |(c) «Мелодия», 1988. Ленинградский завод грампластинок. Записи Белорусского радио. Типография ЛЗГ. 2 Х Арт. 12-8. Зак. 79-22805-009.<ref name=autogenerated8 /> |- |- | | |М.&nbsp;Ясень |Снимок в газете (на рускай мове) |(c) «Мелодия», 1988. Ленинградский завод грампластинок. Записи Белорусского радио. Типография ЛЗГ. 2 Х Арт. 12-8. Зак. 79-22805-009.<ref name=autogenerated8 /> |- |- | | |П.&nbsp;Кошель |Лета першага спаткання |(c) «Мелодия», 1988. Ленинградский завод грампластинок. Записи Белорусского радио. Типография ЛЗГ. 2 Х Арт. 12-8. Зак. 79 22805 009.<ref name=autogenerated8 /> |- |- |1989 |Голоса Родины. (Галасы Радзімы) (стерео) |Э.&nbsp;Зарицкий, Г.&nbsp;Буравкин |Белыя крылы |(c) «Мелодия», 1989. Апрелевский ордена Ленина завод грампластинок. Типография АЗГ. Записи Белорусского радио. Типография АЗГ. 2 Х Арт. 14-3. Зак. 7095-О-3000.<ref>[http://records.su/album/25314 «Голоса Родины» («Галасы Радзiмы»)]</ref> |- |} === Гнуткая пласцінка часопіса «Кругозор» === {|class="wikitable" |- !Год !Назва пласцінкі !Аўтары !Назва песні !Заўвагі |- |- |1986 |Журнал «Кругозор». Москва. — 1986 г. — № 5 |И.&nbsp;Лученок, М.&nbsp;Ясень |Майский вальс |Государственный Комитет Совета Министров СССР по телевидению и радиовещанию. Государственный дом радиовещания и звукозаписи СССР. Всесоюзная студия грамзаписи. Типография газеты «Правда». Тираж 2260000 экз.<ref>[http://www.discogs.com/Various-Кругозор-51986/release/5208957] Кругозор № 5/1986</ref>,<ref>[http://www.krugozor-kolobok.ru/nat-sing.htm] ПЕВЦЫ ОТЕЧЕСТВЕННЫЕ</ref> |- |} === Лазерныя дыскі (CD) === * 1994 — Не рві кашулю — песні В. Окаракава (CD) * 2002 — Фантазёр — песні А. Марозава (CD) * 2002 — Цалую тваю далонь (CD) * 2006 — За белай ракой (CD) * 2008 — Яраслаў Еўдакімаў і дуэт «Салодкая ягада». Лепшыя украінскія і казачыя песні (CD) * 2012 — Вяртанне ў восень (CD) ==== Аўтарскія зборнікі ==== {|class="wikitable" |- !Год !Назва дыска !Аўтар !Назва песні !Заўвагі |- |- |1993 |Виталий Окороков ‎- Попса |Ю.&nbsp;Дружков |Не рви рубаху |MTM Ltd. ‎- MTMCD 60 006<ref>[http://www.discogs.com/Виталий-Окороков-Попса/release/4847549] Виталий Окороков ‎- Попса</ref> |- |- |1995 |Золотой Шлягер 80-х |С.&nbsp;Осиашвили |Колодец |<ref>[http://1000plastinok.net/Vyacheslav_Dobrynin/Vyacheslav_Dobrynin_Zolotoi_shlyager_80-h_1995/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150705161423/http://1000plastinok.net/Vyacheslav_Dobrynin/Vyacheslav_Dobrynin_Zolotoi_shlyager_80-h_1995/ |date=5 ліпеня 2015 }}Вячеслав Добрынин. Золотой шлягер 80-х.</ref> |- |- |1996 |Вячеслав Добрынин. Золотой шлягер 80-х. Лучшие Песни Вячеслава Добрынина. 1980—1989. Russian Collection Vol. 6 |С.&nbsp;Осиашвили |Колодец |Phonographic Copyright (p) — Jam Music Group. Ensemble — Группа В. Добрынина* (tracks: 14, 18). This Compilation ⓟ1996 JAM Music Group.<ref>[http://www.discogs.com/Various-Russian-Collection-Vol-6-Золотой-Шлягер-80-х-Лучшие-Песни-Вяче/release/2703710] Russian Collection Vol. 6 — Золотой Шлягер 80-х. Лучшие Песни Вячеслава Добрынина 1980—1989.</ref> |- |- |1997 |Вячеслав Добрынин. Золотой шлягер 80-х. Лучшие Песни Вячеслава Добрынина. 1980—1989. Russian Collection Vol. 6 |С.&nbsp;Осиашвили |Колодец |Copyright (c) — РАО. Copyright (c) — J.S.P. Company Phonographic Copyright (p) — J.S.P. Company Copyright (c) — Джем Группа. Phonographic Copyright (p) — Джем Группа. Distributed By — JAM Group International. Made By — Минэлла. Лицензия МПТР России ВАФ № 77-79.<ref>[http://www.discogs.com/Various-Russian-Collection-Vol-6-Золотой-Шлягер-80-х-Лучшие-Песни-Вяче/release/6092736] Russian Collection Vol. 6 — Золотой Шлягер 80-х. Лучшие Песни Вячеслава Добрынина 1980—1989.</ref> |- |- |2003 |Александр Морозов — Земля Нижегородская |Ю.&nbsp;Паркаев |Малая Родина |<ref>[http://www.aleksandr-morozov.ru/diskografiya/zemlya-nizhegorodskaya.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150705045840/http://www.aleksandr-morozov.ru/diskografiya/zemlya-nizhegorodskaya.html |date=5 ліпеня 2015 }}Александр Морозов — Земля Нижегородская</ref> |- |- |2004 |Александр Морозов Украина нэнька — матушка Россия (Песни Александра Морозова) |Г.&nbsp;Горбовский |Разбудите меня |<ref>[http://www.aleksandr-morozov.ru/diskografiya/ukraina-nenka-matushka-rossiya.html ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150705060301/http://www.aleksandr-morozov.ru/diskografiya/ukraina-nenka-matushka-rossiya.html |date=5 ліпеня 2015 }}АЛЕКСАНДР МОРОЗОВ Украина нэнька — матушка Россия (Песни Александра Морозова)</ref> |- |- |2005 |Песни композитора Александра Морозова — «Вальс моего отца» Украина нэнька — матушка Россия (Песни Александра Морозова) |А.&nbsp;Поперечный |Прохоровское поле |<ref>[http://www.aleksandr-morozov.ru/diskografiya/ukraina-nenka-matushka-rossiya.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150705060301/http://www.aleksandr-morozov.ru/diskografiya/ukraina-nenka-matushka-rossiya.html |date=5 ліпеня 2015 }}Песни композитора Александра Морозова — «Вальс моего отца»</ref> |- |- |2009 |Римма Казакова ‎- Ненаглядный мой |А.&nbsp;Федорков |Ты меня не понимаешь |Серия: Золотая коллекция ретро. Bomba Music ‎- BoMB 033—535.<ref>[http://www.discogs.com/Римма-Казакова-Ненаглядный-Мой/release/4800121] Римма Казакова ‎- Ненаглядный мой</ref> |- |- |2009 |Кремлевские звезды. Вячеслав Добрынин. Браво, Маэстро! |С.&nbsp;Осиашвили |Колодец |<ref>[http://1000plastinok.net/VAR/Kremlevskie_zvezdy_Vyacheslav_Dobrynin_Bravo_Maestro_2009/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150705150929/http://1000plastinok.net/VAR/Kremlevskie_zvezdy_Vyacheslav_Dobrynin_Bravo_Maestro_2009/ |date=5 ліпеня 2015 }}Кремлевские звезды. Вячеслав Добрынин. Браво, Маэстро!</ref> |- |- |2012 |Лариса Рубальская ‎- Брызги шампанского |Э.&nbsp;Зарицкий |Эхо в ночи |Серия: Имена на все времена. Монолит ‎- МТ 001091-107-1.<ref>[http://www.discogs.com/Лариса-Рубальская-Брызги-Шампанского/release/6092062] Лариса Рубальская ‎- Брызги шампанского</ref> |- |- |2014 |Александр Морозов — Золотые хиты |А.&nbsp;Поперечный |Фантазер |<ref>[http://www.aleksandr-morozov.ru/diskografiya/zolotyie-xityi.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150705041542/http://www.aleksandr-morozov.ru/diskografiya/zolotyie-xityi.html |date=5 ліпеня 2015 }}Александр Морозов — Золотые хиты"</ref> |- |} ==== Зборнікі ==== {|class="wikitable" |- !Год !Назва дыска !Аўтар !Назва песні !Заўвагі |- |- |2003 |Ярослав Евдокимов ‎- Grand Collection | |CD, Compilation |Квадро-Диск ‎- GCR 107.<ref>[http://www.discogs.com/Ярослав-Евдокимов-Grand-Collection/release/3127850] Ярослав Евдокимов ‎- Grand Collection</ref> |- |- |2004 |Ярослав Евдокимов ‎- Колодец | |CD, Compilation |Record Company — Фирма Грамзаписи Никитин. Distributed — Торговая Фирма «Никитин». Никитин ‎- ТФН-CD 100/04.<ref>[http://www.discogs.com/Ярослав-Евдокимов-Колодец/release/6651552] Ярослав Евдокимов ‎- Колодец</ref> |- |- |2004 |Ярослав Евдокимов ‎- Любовное настроение | |CD, Compilation |Record Company — Фирма Грамзаписи Никитин. Distributed — Торговая Фирма «Никитин». Фирма грамзаписи Никитин ‎- ТФН-CD 108/04.<ref>[http://www.discogs.com/Ярослав-Евдокимов-Любовное-Настроение/release/5497602] Ярослав Евдокимов ‎- Любовное настроение</ref> |- |- |2005 |60 Лет Великой Победы (1945—2005) |И.&nbsp;Лученок, М.&nbsp;Ясень |Майский вальс |Not On Label ‎- none. Аудиоматериалы предоставлены Гостелерадиофондом России. Завод-изготовитель: ООО «НИК и КОМПАНИЯ». Лицензия Минпечати РФ: серия ВАФ № 77-22. Не для продажи !<ref>[http://www.discogs.com/Various-60-Лет-Великой-Победы-1945-2005/release/7030089] 60 Лет Великой Победы (1945—2005)</ref> |- |- |2007 |XXXL 18 — Праздничный |Варенички (украинская народная песня) |дует Сладка Ягода та Ярослав Євдокимов |Phonographic Copyright (p) — ООО «Монолит-Рекордс». Copyright (c) — ООО «Монолит-Рекордс».<ref>[http://www.discogs.com/Various-XXXL-18-Праздничный/release/5983110] XXXL 18 — Праздничный</ref> |- |- |2007 |Песня — 86 |И.&nbsp;Лученок, В.&nbsp;Бут |Берег юности |© ООО «Первое Музыкальное издательство» 2007 р. (8-10, 12), © Давид Тухманов, ⓟ Гостелерадиофонд, © НААП, © Музыкальное издательство НААП. ©&ⓟ Bomba Music 2007. Издатель: ООО «Бомба Мьюзик». Изготовитель: ООО «Лицензионные носители».<ref>[http://www.discogs.com/Various-Песня-86/release/2980530] Various ‎- Песня-86</ref> |- |- |2010 |Золотой Шлягер 80-х. Часть 1. |В.&nbsp;Добрынин, С.&nbsp;Осиашвили |Колодец |©&℗ Вячеслав Добрынин, © По лицензии ООО «Первое Музыкальное издательство» 2010 г. (1-19). Издатель: ООО «Бомба Мьюзик». Изготовитель: ООО «ПО Евро Оптикал Диск».<ref>[http://www.discogs.com/Песни-Вячеслава-Добрынина-Золотой-Шлягер-80-. Часть-1/release/3820878] Золотой Шлягер 80-х. Часть 1.</ref> |- |} Яраслаў Еўдакімаў адзначаны ўнікальным інтэрнэт-праектам «Новая Украіна».<ref>[http://ukrgold.net/rovnenskaya-oblast/elita-rovno/906-evdokimov-yaroslav-aleksandrovich] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150202164156/http://ukrgold.net/rovnenskaya-oblast/elita-rovno/906-evdokimov-yaroslav-aleksandrovich |date=2 лютага 2015 }} Іміджевий сайт № 1</ref> == Медыяархіў == === Аўдыёінтэрвью === * Інтэрнэт-радыё «Маскоўская праўда», 2012 г. «Фантазер» Яраслаў Еўдакімаў у гасцях у «Маскоўскай праўды». І. Ваяводзін.<ref>[http://maxpark.com/user/42415/content/1359810]"Фантазер" Ярослав Евдокимов в гостях у «Московской правды»</ref> * Радыё Расіі. Саратаў, 2012 г. У Саратаве з поспехам прайшло выступленне Яраслава Еўдакімава<ref>[http://gtrk-saratov.podfm.ru/radio_rossii_saratov/165/] В Саратове с успехом прошло выступление Ярослава Евдокимова</ref> * Радыёстанцыя Екацярынбургскай дыяцэзіі «Воскресение», 2014 г. Яраслаў Еўдакімаў<ref>[http://pravradio.ru/audioarchive/ct47/yr2014/mn6] Забытая звезда</ref> === Голас артыста на радыёстанцыях === * УР 3: Раніца на радыё «Культура» («Дзень споведзі». Літаратурна-музычная кампазіцыя па творах В. Крышчанкі [http://schedule.nrcu.gov.ua/grid/channel/period/items/list.html?periodID=2500&channelID=3] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304072922/http://schedule.nrcu.gov.ua/grid/channel/period/items/list.html?periodID=2500&channelID=3 |date=4 сакавіка 2016 }} * Myradio [http://myradio.ua/group/16800] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150713024721/http://myradio.ua/group/16800 |date=13 ліпеня 2015 }} * Moskva.FM [http://www.moskva.fm/artist/Ярослав_Евдокимов]{{Недаступная спасылка}} * The-radio.ru [http://www.the-radio.ru/artist/%C5%E2%E4%EE%EA%E8%EC%EE%E2+%DF%F0%EE%F1%EB%E0%E2]{{Недаступная спасылка}} * Питер FM [http://www.piter.fm/artist/Ярослав_Евдокимов/song_968234]{{Недаступная спасылка}} * RADIOGROM [http://www.radiogrom.com/radio_news/index.php?id=5189] * MoreRadio [http://www.moreradio.ru/online_video.php?id=25471&radio_id=53&l=%DF%F0%EE%F1%EB%E0%E2_%C5%E2%E4%EE%EA%E8%EC%EE%E2_%CA%EE%EB%EE%E4%E5%F6] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241209203031/https://moreradio.ru/online_video.php?id=25471&radio_id=53&l=%DF%F0%EE%F1%EB%E0%E2_%C5%E2%E4%EE%EA%E8%EC%EE%E2_%CA%EE%EB%EE%E4%E5%F6 |date=9 снежня 2024 }} * zv.fm [http://zv.fm/artist/4280] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150712171732/http://zv.fm/artist/4280 |date=12 ліпеня 2015 }} * Аўтарадыё [http://www.avtoradio.ru/?an=ar-tracks&uid=2195&media=audio&show=artist] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150715230312/http://www.avtoradio.ru/?an=ar-tracks&uid=2195&media=audio&show=artist |date=15 ліпеня 2015 }} * Інтэрнэт-радыё «Музыка наших лет» [http://test.vfirsov.pro/component/browpasport/?idCompos=8976] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150721060716/http://test.vfirsov.pro/component/browpasport/?idCompos=8976 |date=21 ліпеня 2015 }} * Last.Fm [http://www.lastfm.ru/music/Ярослав+Евдокимов] * eee.fm [https://eee.fm/a/ярослав-евдокимов/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304133305/https://eee.fm/a/%D1%8F%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2-%D0%B5%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2/ |date=4 сакавіка 2016 }} * Online радыё xMusik.me [http://xmusic.me/radio] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151017171126/http://xmusic.me/radio |date=17 кастрычніка 2015 }} * Зайцев. FM [http://www.zaycev.fm/#/artists/yaroslav-evdokimov/opinions] * Радыё Дача [http://www.radiodacha.ru/playlist.html?page=7] * Славянское радио [http://slav-radio.moy.su/load/kazaki/evdokimov_jaroslav_i_sladka_jagoda_shel_kazak/12-1-0-1313] * Радыё МЕЛОДИЯ [http://www.radiomelodia.ua/playlist/22-07-2015.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150724160744/http://www.radiomelodia.ua/playlist/22-07-2015.html |date=24 ліпеня 2015 }} * 101.ru. Онлайн радыё [http://101.ru/?an=personal&userid=548273] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150724162958/http://101.ru/?an=personal&userid=548273 |date=24 ліпеня 2015 }} * Fruit.FM Жива хвиля спілкування [http://fruit.fm/19432/blog/99095/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150724162927/http://fruit.fm/19432/blog/99095/ |date=24 ліпеня 2015 }} * Flymusic.FM [http://www.flymusic.fm/исполнитель/ярослав+евдокимов/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304085431/http://www.flymusic.fm/%D0%B8%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C/%D1%8F%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2+%D0%B5%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2/ |date=4 сакавіка 2016 }} * Радиола, 106,2 FM [http://radiola.ru/performers/performers_835.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150930130014/http://radiola.ru/performers/performers_835.html |date=30 верасня 2015 }} * Радыё Бомба [http://radiobomba.ru/listen?search=Ярослав%20Евдокимов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304105428/http://radiobomba.ru/listen?search=%D0%AF%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%20%D0%95%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 |date=4 сакавіка 2016 }} * Партызанскі радыё [http://volnorez.com/partizanskoe-radio/yaroslav-evdokimov-pismo-iz-45-go] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150930140601/http://volnorez.com/partizanskoe-radio/yaroslav-evdokimov-pismo-iz-45-go |date=30 верасня 2015 }} * Muzmo.Ru [http://muzmo.ru/search.php?q=Ярослав+Евдокимов]{{Недаступная спасылка}} === Фотаархіў === * Ніжні Ноўгарад. 8 снежня 2006 г.<ref>[http://ya-evdokimov.narod.ru/photo1.html] Ярослав Евдокимов. Фото</ref> * Санкт-Пецярбург. 26 жніўня 2007 г.<ref>[http://ya-evdokimov.narod.ru/photo2.html] Ярослав Евдокимов. Фото</ref> * Новасібірск. 6 мая 2008 г.<ref name=autogenerated13>[http://album.foto.ru/photos/42551/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190822152211/http://album.foto.ru/photos/42551/ |date=22 жніўня 2019 }}ВЯЧЕСЛАВ ЕВДОКИМОВ — концерт — КРАТКАЯ ВЕРСИЯ</ref> * ИНТЕРПРЕСС.РУ<ref>[http://www.interpress.ru/index.php?page=search] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924035605/http://www.interpress.ru/index.php?page=search |date=24 верасня 2015 }}</ref> * Persona Stars. PhotoBank. 29 мая 2008 г.<ref>[http://www.personastars.com/search-results?query=Ярослав+Евдокимов&type=all] РЕЗУЛЬТАТЫ ПОИСКА «ЯРОСЛАВ ЕВДОКИМОВ»</ref> * Уладзівасток. 28 чэрвеня 2012 г.<ref>[http://primamedia.ru/news/apec/28.06.2012/213571/vyacheslav-evdokimov-propel-quot-mnoguyu-letu-quot-sammitu-ates-vo-vladivostoke.html] Ярослав Евдокимов пропел «Многая лета» саммиту АТЭС во Владивостоке</ref> * Tassphoto<ref>[http://www.tassphoto.com/ru/asset/fullTextSearch/search/Ярослав%20Евдокимов/page/1]</ref> * Курск. 9 жніўня 2012 г.<ref>[http://sdsko.ru/new_news/2012/news032.htm] Новости</ref> * Зеленоград. 23 лютага 2013 г.<ref>[http://www.mreporter.ru/reports/24195] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150712233505/http://www.mreporter.ru/reports/24195 |date=12 ліпеня 2015 }}Концерт Ярослава Евдокимова в Зеленоградском ДК</ref> * Фотобанк. Fotodom<ref>[http://www.fotodom.ru/search.html?query=Ярослав%20Евдокимов]{{Недаступная спасылка}}</ref> * Уфа. 14 снежня 2013 г.<ref>[http://www.ufa.kp.ru/photo/gallery/10386/] Евдокимов нашел украинцев в Уфе</ref> * Петразаводск. 4 сакавіка 2014 г.<ref>[http://dk-concerthall.ru/ru/fotogal/concerti/6351/]{{Недаступная спасылка}}Ярослав Евдокимов</ref> * Уфа. 30 сакавіка 2014 г.<ref>[http://www.radus.ru/gallery/yaroslav-evdokimov-30-03-2014.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304230128/http://www.radus.ru/gallery/yaroslav-evdokimov-30-03-2014.html |date=4 сакавіка 2016 }}Галерея</ref> * Яраслаўль. 18 лістапада 2014 г.<ref>[http://yar-filarmoniya.ru/text/?text=789] Ярослав Евдокимов, концерт 18 ноября 2014 г.</ref> * Ніжні Тагіл. 9 лютага 2015 г.<ref>[http://tagilcity.ru/news/restnews/xxi-vek-i-voyna.-eto-strashno-ne-dolzhno-byt-vrazhdy-izvestnyy-pevec-vystupil-na-tagilskoy-scene-foto.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610090449/http://tagilcity.ru/news/restnews/xxi-vek-i-voyna.-eto-strashno-ne-dolzhno-byt-vrazhdy-izvestnyy-pevec-vystupil-na-tagilskoy-scene-foto.html |date=10 чэрвеня 2015 }}«XXI век и война. Это страшно, не должно быть вражды!»: известный певец выступил на тагильской сцене (ФОТО)</ref> * Ціхвін. 5 красавіка 2015 г.<ref>[http://www.dktikhvin.ru/sobitia/2015/evdokimov.php] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160416053231/http://www.dktikhvin.ru/sobitia/2015/evdokimov.php |date=16 красавіка 2016 }}Фотогалерея событий Тихвинского ДК Концерт Ярослава Евдокимова 5 апреля 2015 г.</ref> * Kremerphoto <ref>[http://www.kremerphoto.ru/evdokimov_ya/index.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304063807/http://www.kremerphoto.ru/evdokimov_ya/index.html |date=4 сакавіка 2016 }}Евдокимов Ярослав</ref> * Профі-імідж <ref>[http://www.profimages.ru/search/index.php?q=%DF%F0%EE%F1%EB%E0%E2+%C5%E2%E4%EE%EA%E8%EC%EE%E2&s=%C8%F1%EA%E0%F2%FC]{{Недаступная спасылка}}Ярослав Евдокимов</ref> * PhotoXPress <ref>[http://www.photoxpress.ru/search/search_base.asp] Ярослав Євдокимов</ref> * Петразаводск. 15 лістапада 2015 г.<ref>[http://dk-concerthall.ru/ru/fotogal/concerti/7624/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151120152218/http://dk-concerthall.ru/ru/fotogal/concerti/7624/ |date=20 лістапада 2015 }}</ref> * Уфа. 6 снежня 2015 г.<ref>[http://www.radus.ru/gallery/yaroslav-evdokimov-06-12-2015.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151222092336/http://www.radus.ru/gallery/yaroslav-evdokimov-06-12-2015.html |date=22 снежня 2015 }}</ref> == Эстрадны рэпертуар == * «Ах мама, маменька» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Барабанщица» (на рускай мове) — Б. Емяльянаў * «Без вины виноватые» (на рускай мове) — В. Окаракаў, В. Окаракаў * «Белая вьюга» (на рускай мове) — М. Грыбачоў, Э. Зарыцкі <ref name=autogenerated2 /> * «Белокурая колдунья» (на рускай мове) — В. Ветрава,<ref name=autogenerated4>[http://www.vvvetrova.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180329103618/http://vvvetrova.ru/ |date=29 сакавіка 2018 }} В.Ветрова. Официальный сайт</ref> В. Окаракаў * «Белыя крылы» (на беларускай мове) — [[Генадзь Мікалаевіч Бураўкін|Г. Бураўкін]], Э. Зарыцкі <ref name=autogenerated2>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/135045/Зарицкий] Большая биографическая энциклопедия</ref> * «Белые лилии» (на рускай мове) — Ф. Чысцякоў, Ф. Чысцякоў * «Берег юности» (на рускай мове) — У. Бут, [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|І. Лучанок]] * «Берегите матерей» (на рускай мове) — [[Расул Гамзатавіч Гамзатаў|Р. Гамзатаў]], Э. Зарыцкі <ref name=autogenerated2 /> * «Варенички» (на ўкраінскай мове) — украінская народная песня * «Верочка» (на рускай мове) — Ю. Дружкоў, В. Окаракаў * «Весна на Заречной улице» (на рускай мове) — А. Фацьянаў, Б. Макравусаў * «В землянке» («Бьется в тесной печурке огонь») (на рускай мове) — А. Суркоў, К. Лістоў * «Вечер на рейде» (на рускай мове) — А. Чуркін,<ref>[http://kkre-49.narod.ru/p/churkin.htm] Красная книга российской эстрады</ref> В. Салаўёў-Сядой * «Вишнёвый сад» (на рускай мове) — Ю. Дружкоў, В. Окаракаў * «Вниз по матушке Волге» (на рускай мове) — руская народная песня * «Возвращение в осень» (на рускай мове) — В. Шамянскі, В. Шамянскі * «Вокзал Савеловский» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Вот какая ты, любовь!» (на рускай мове) — П. Хмара, В. Малежык * «Всё сбудется» (на рускай мове) — В. Вярба,<ref>[http://1000plastinok.net/Vera_Verba/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150412132441/http://1000plastinok.net/Vera_Verba/ |date=12 красавіка 2015 }}1000 пластинок</ref> Э. Зарицкий<ref name=autogenerated2 /> * «Гандзя» («Чи є в світі молодиця») (на ўкраінскай мове) — Д. Банкоўскі * «Героям Бреста» (на рускай мове) — В. Левін, [[Леанід Канстанцінавіч Захлеўны|Л. Захлеўны]] * «Горе не горе» (на рускай мове) — В. Ветрава,<ref name=autogenerated4 /> В. Окаракаў * «Давай полюбим этот мир» (на рускай мове) — Ф. Царыкаці<ref name="tsarikati.ru">[http://www.tsarikati.ru/duets] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160207003351/http://tsarikati.ru/duets |date=7 лютага 2016 }} Феликс Царикати</ref> * «Два кольори» (на ўкраінскай мове) — Д. Паўлычка, А. Білаш * «День рождения» (на рускай мове) — * «До дна!» (на рускай мове) — У. Сцяпанаў, І. Матэта * «До конца, до тихого креста» (на рускай мове) — М. Рубцоў, Б. Емяльянаў * «Душевная боль» (на рускай мове) — * «Дивлюсь я на небо» («Небо») (на ўкраінскай мове) — М. Пятрэнка, Л. Аляксандрава * «Европа» (на рускай мове) — В. Окаракаў, В. Окаракаў * «Ехал я из Берлина» (на рускай мове) — Л. Ашанін, І. Дунаеўскі * «Журавли» (на рускай мове) — [[Расул Гамзатавіч Гамзатаў|Р. Гамзатаў]] (на аварскай мове, пераклад на рус. — Н. Грэбнеў), Я. Фрэнкель * «За белою рекой»<ref>[http://provincia36.narod.ru/index/0-26 Персональный сайт — ПРОВИНЦИЯ]</ref> (на рускай мове) — В. Гін, А. Марозаў * «За друзей» (на рускай мове) — О. Куланіна, В. Окаракаў * «За Дунаем» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Завтрашний день» (на рускай мове) — Р. Раждзественскі, М. Фрадкін * «Загрусти душа» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Замова» (на беларускай мове) — [[Уладзімір Пракопавіч Някляеў|У. Някляеў]], Э. Зарыцкі <ref name=autogenerated2 />,<ref>[http://unicat.nlb.by/opac/pls/pages.view_doc?off=0&siz=20&qid=98613&format=full&nn=3] СВОДНЫЙ ЭЛЕКТРОННЫЙ КАТАЛОГ СИСТЕМЫ КОРПОРАТИВНОЙ КАТАЛОГИЗАЦИИ</ref> * «Зачарованая мая» (на беларускай мове) — [[Генадзь Мікалаевіч Бураўкін|Г. Бураўкін]], [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|І. Лучанок]] * «Зачарованная моя» (на рускай мове) — В. Гін, [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|І. Лучанок]] * «Зачем же люди расстаются» (на рускай мове) — М. Рябінін, Б. Емяльянаў * «Здравствуй» — лучше, чем «Прощай» (на рускай мове) — С. Бяляўская, В. Окаракаў * «Золотце моё» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Зря говорят» (на рускай мове) — Л. Рубальская, Э. Зарыцкі <ref name=autogenerated2 /> * «И пока на земле существует любовь» (на рускай мове) — Р. Раждзественскі, [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|І. Лучанок]] * «Калины куст» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Кафе у моря» (на рускай мове) — В. Зіноўеў, І. Матэта * «Кветка-папараці» — У. Буднік, А. Грачанікаў<ref>{{Cite web |url=http://muzruk.net/2012/03/pesennyj-zhanr-ot-krestyanskoj-pesni-k-pop-muzyke-konsultaciya-dlya-vospitatelej/ |title=Архіўная копія |access-date=9 ліпеня 2015 |archive-date=10 ліпеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150710190856/http://muzruk.net/2012/03/pesennyj-zhanr-ot-krestyanskoj-pesni-k-pop-muzyke-konsultaciya-dlya-vospitatelej/ |url-status=dead }}</ref> * «Кветка шчасця» — А. Лягчылаў, [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|І. Лучанок]]<ref>[http://unicat.nlb.by/opac/pls/pages.view_doc?off=0&siz=20&qid=38849&format=full&nn=2] СВОДНЫЙ ЭЛЕКТРОННЫЙ КАТАЛОГ СИСТЕМЫ КОРПОРАТИВНОЙ КАТАЛОГИЗАЦИИ</ref> * «Колодец» (на рускай мове) — С. Осіашвілі, В. Дабрынін * «Колокольчик» (на рускай мове) — Г. Гарбоўскі, А. Марозаў * «Конокрад» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Кораблик беленький» (на рускай мове) — Л. Дзербянёў, А. Марозаў * «Красавица-невеста» (на рускай мове) — В. Гін, [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|І. Лучанок]] * «Кто с нами» (на рускай мове) — [[Мікалай Іванавіч Трапкін|М. Трапкін]], А. Марозаў * «Кукушка» (на рускай мове) — В. Качаткоў, [https://www.stihi.ru/avtor/kochetkov17], [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|І. Лучанок]] * «Курочка» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Ледокол» (на рускай мове) — Л. Дзербянёў,<ref>[http://leonid-derbenev.sitecity.ru/stext_1402203513.phtml] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150706232911/http://leonid-derbenev.sitecity.ru/stext_1402203513.phtml |date=6 ліпеня 2015 }} Леонид Дербенёв. Народный Поэт.</ref> І. Матэта * «Лета першага спаткання» (на беларускай мове) — П. Кошаль, [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|І. Лучанок]] * «Листок календаря» (на рускай мове) — Н. Шкор, Э. Зарыцкі <ref name=autogenerated2 /> * «Любовь и ложь» (на рускай мове) — В. Ветрава,<ref name=autogenerated4 /> В. Окаракаў * «Лучик света» (на рускай мове) — Д. Грыгор’еў, В. Окаракаў * «Майский вальс» (на рускай мове) — [[Міхал Ясень|М. Ясень]], [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|І. Лучанок]] * «Малая родина» (на рускай мове) — Ю. Паркаеў, А. Марозаў * «Маменька» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Между двух огней» (на рускай мове) — М. Мееровіч, А. Марозаў * «Месяц малады» (на беларускай мове) — [[Генадзь Мікалаевіч Бураўкін|Г. Бураўкін]], Э. Зарыцкі <ref name=autogenerated2 /> * «Метроном» (на рускай мове) — А. Жукаў,<ref>[http://www.olegz.by/songs.html] Олег Жуков, поэт-песенник</ref>[[Леанід Канстанцінавіч Захлеўны|Л. Захлеўны]] * «Милосердие» (на рускай мове) — [[Міхал Ясень|М. Ясень]], [[Леанід Канстанцінавіч Захлеўны|Л. Захлеўны]] * «Мини-футбол» (на рускай мове) — Ю. Рамеснік, В. Малежык * «Мир тебе, земля!» (на рускай мове) — В. Драздоўская, Э. Зарыцкі * «Молчи» (на рускай мове) — А. Смогул,<ref>[http://smogul.narod.ru/index.htm] Сайт поэта и барда А.Смогула</ref> В. Малежык * «Муха» (на рускай мове) — * «Набат тишины» (на рускай мове) — Д. Міхлееў, Э. Зарыцкі <ref name=autogenerated2 /> * «Наломал черемухи» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «На обратном пути» (на рускай мове) — Л. Рубальская, У. Мігуля * «Насіце ордэны» (на беларускай мове) — А. Каваль-Воўкаў,<ref>[http://apsnyteka.org/378-koval_volkov_stihi.html] Абхазская интернет-библиотека</ref><ref>[http://thefireofthewar.ru/lirika/?p=285] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304073317/http://thefireofthewar.ru/lirika/?p=285 |date=4 сакавіка 2016 }}Стихотворения, поэмы и песни о Великой Отечественной войне</ref> [[Леанід Канстанцінавіч Захлеўны|Л. Захлеўны]] * «Начныя кастры» (на беларускай мове) — С. Грахоўскі, Э. Зарыцкі * «Не жалей!» (на рускай мове) — Ф. Радоў, А. Марозаў * «Не звони в колокола» (на рускай мове) — І. Рэзнік, В. Окаракаў * «Нелегко удержаться в седле» (на рускай мове) — Ф. Царыкаці<ref name="tsarikati.ru"/> * «Ніч яка місячна» («Виклик») (на ўкраінскай мове) — [[М. Старыцкі]], М. Лысенка * «Не остуди своё сердце, сынок» (на рускай мове) — В. Лазарев,<ref>[http://kkre-49.narod.ru/p/lazarev.htm] Красная книга российской эстрады</ref> У. Мігуля * «Не рви рубаху» (на рускай мове) — Ю. Дружкоў, В. Окаракаў * «Несе Галя воду» (на ўкраінскай мове) — украінская народная песня * «Огни вокзала» (на рускай мове) — С. Бяляўская, В. Окаракаў * «Одинокий волк» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Ой на горі два дубки» (на ўкраінскай мове) — украінская народная песня * «Ой мороз. мороз» (на рускай мове) — руская народная песня * «Ой червоний бурячок» (на ўкраінскай мове) — украінская народная песня * «Ой чорна я си, чорна» (на ўкраінскай мове) — украінская народная песня * «Осенние цветы» (на рускай мове) — * «От любви спасенья нет» (на рускай мове) — В. Дабрынін * «Ти ж мене підманула» (на ўкраінскай мове) — украінская народная песня * «Палыновая ростань» (на беларускай мове) — [[Ніл Сымонавіч Гілевіч|Н. Гілевіч]], Э. Зарыцкі <ref name=autogenerated2 /> * «Памятаю» (на беларускай мове) — * «Память» (Сколько вечных огней…) (на рускай мове) — [[Уладзімір Пракопавіч Някляеў|У. Някляеў]], [[Леанід Канстанцінавіч Захлеўны|Л. Захлеўны]] * «Перелётные птицы» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Перепёлочка» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Пехота» (на рускай мове) — * «Письмо» (на рускай мове) — У. Зуйкоў, У. Зуйкоў * «Пісня про рушник» («Рідна мати моя») (на ўкраінскай мове) — А. Малышка, [[Платон Іларыёнавіч Майбарада|П. Майбарада]] * «Письмо из 45-го» (на рускай мове) — [[Міхал Ясень|М. Ясень]], І. Лучанок * «Победа» (на рускай мове) — [[Міхал Ясень|М. Ясень]], [[Леанід Канстанцінавіч Захлеўны|Л. Захлеўны]] * «Подковочка» (на рускай мове) — М. Таніч, В. Окаракаў * «Под лоскутным одеялом» (на рускай мове) — Л. Рубальская, А. Клявіцкі * «Под окном широким» (на рускай мове) — руская народная песня * «Покатились деньки» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Поле памяти» (на рускай мове) — [[Уладзімір Пракопавіч Някляеў|У. Някляеў]], [[Леанід Канстанцінавіч Захлеўны|Л. Захлеўны]] * «Полинушка» (на рускай мове) — Ю. Рамеснік,<ref>[http://soyuz-pisatelei.ru/forum/60-546-1] ОФИЦИАЛЬНЫЙ САЙТ ИЗДАТЕЛЬСТВА «СОЮЗ ПИСАТЕЛЕЙ» Регистрация | Вход | RSS</ref> В. Малежык * «Полынная ростань» (на рускай мове) — [[Ніл Сымонавіч Гілевіч|Н. Гілевіч]], Э. Зарыцкі * «Последний поезд» (на рускай мове) — І. Рэзнік, В. Окаракаў * «Прохоровское поле» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Разгулялся ветер» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Разруби меня взглядом» (на рускай мове) — * «Ребята» (на рускай мове) — В. Окаракаў, В. Окаракаў * «Роза красная моя» (на рускай мове) — Л. Казлова, С. Коржукаў * «Скакал казак через долину» (на рускай мове) — руская народная песня * «Сладкая водочка» (на рускай мове) — Е. Мураўёў, А. Марозаў * «Слёзы капают» (на рускай мове) — С. Грыгор’еў, В. Окаракаў * «Снимок в газете» (на рускай мове) — [[Міхал Ясень|М. Ясень]], [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|І. Лучанок]] * «Сожаление» (на рускай мове) — О. Жукаў, Л. Моллер * «Солнышко» (на рускай мове) — У. Зуйкоў, У. Зуйкоў * «Старый клен» (на рускай мове) — М. Матусоўскі, А. Пахмутава * «Стоп, душа» (на рускай мове) — А. Папярэчны, В. Окаракаў * «Так пришла к нам победа!» (на рускай мове) — [[Міхал Ясень|М. Ясень]], Э. Зарыцкі <ref name=autogenerated2 /> * «Там за окнами» (на рускай мове) — Ю. Дружкоў, Л. Мялік, В. Окаракаў * «Тихий уголок» («Тихая пристань») (на рускай мове) — Ю. Рыбчынскі, [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|І. Лучанок]] * «Тёмная ночь» (на рускай мове) — У. Агатаў, М. Багаслоўскі * «Только ночь» (на рускай мове) — У. Сцяпанаў, І. Матэта * «Туман» (на рускай мове) — У. Зуйкоў, У. Зуйкоў * «Ты меня не понимаешь» (на рускай мове) — Р. Казакова, А. Федаркоў<ref name=autogenerated5>[http://www.fedorkov.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220402064319/http://fedorkov.ru/ |date=2 красавіка 2022 }}Студия звукозаписи А. Федоркова</ref> * «32 минуты» (на рускай мове) — В. Окаракаў, В. Окаракаў * «Україно, мати» (на ўкраінскай мове) — В. Крышчанка,<ref>[http://kryschenko.com.ua] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150415221416/http://kryschenko.com.ua/ |date=15 красавіка 2015 }}Сайт В.Крыщенка</ref> Г.Татарчанка * «Улетают птицы к югу» (на рускай мове) — * «Улица детства» (на рускай мове) — М. Зіноўеў, А. Марозаў * «Ураган» (на рускай мове) — А. Кліменка, Г. Мчыдэлі * «Уходи, любовь» (на рускай мове) — Ю. Дружкоў, В. Окаракаў * «Фантазёр» (на рускай мове) — С. Раманаў, А. Марозаў * «Хорошо» (на рускай мове) — А. Папярэчны, В. Окаракаў * «Храм Христа» (на рускай мове) — В. Окаракаў, В. Окаракаў * «Целую твою ладонь» (на рускай мове) — Л. Кацюкоў, Б. Емяльянаў * «Чарка на пасашок» (на беларускай мове) — А. Лягчылаў, А. Балотнікаў * «Часовенка» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «[[Чырвона рута (песня)|Чырвона рута]]» (на ўкраінскай мове) — [[Івасюк Уладзімір Міхайлавіч|У. Івасюк]] * «Черемшина» («Знов зозули голос чуты в лиси») (на ўкраінскай мове) — М. Юрыйчук, В. Міхайлюк * «Чом ти не прийшов» (на ўкраінскай мове) — украінская народная песня * «Чудотворная» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Шел казак…» (на рускай мове) — руская народная песня * «Эмигрантка» (на рускай мове) — Р. Казакова, А. Федаркоў<ref name=autogenerated5 /> * «Это мы, Господи!» (на рускай мове) — З. Вальшонак, Б. Емяльянаў * «Эх!» (на рускай мове) — С. Бяляўская, В. Окаракаў * «Эхо в ночи» (на рускай мове) — Л. Рубальская, Э. Зарыцкі<ref name=autogenerated2 /> * «Я иду по святой земле» (на рускай мове) — * «Я перед вами с памятью своей» (на рускай мове) — А. Вярцінскі, [[Леанід Канстанцінавіч Захлеўны|Л. Захлеўны]] == Прэса пра творчасць артыста == === Перыёдыка Рэспублікі Беларусь === * Астапенка А. Песня — гэта хваляванне / А. Астапенка // Маладосць. — 1987. — № 9. — С. 165—170. * Загородний Г. В поисках своей песни / Г. Загородний // Неман. — 1990. — № 1. — С. 171—173. * Ерохин Р. «Может, крепко любят меня?..» / Р.Ерохин // Беларуская думка. — 1991. − № 11. — С. 50-55. * Сафронова И. Скорпион с чарующим голосом подарил Галине Лукашенко «розу красную» / И. Сафронова // Вечер. Могилев. — 1998. — 11 нояб. — С. 3. * Марадудина Н. Ярослав Евдокимов: «Слышу о себе много чепухи» / Нина Марадудина // Вечерний Минск.&nbsp;— 1999.&nbsp;— 12 марта. [http://www.vminsk.by/news/30/11744/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610105708/http://www.vminsk.by/news/30/11744/ |date=10 чэрвеня 2015 }} * Евдокимов Я. «Роза красная» Ярослава Евдокимова / А. Клыга // Гомел. праўда. — 1999. — 18 сак. * Ядревский Г. Евдокимов пролетел над городом «фанерой» / Г. Ядревский // Вечер. Брест. — 1999. — 3 нояб. — С. 1-2. * Еўдакімаў Я. Не хачу быць рабом свайго голасу! / Т. Якушава // Культура. — 1999. — № 18/19. — С. 16. * Шлык Ф. Ярослава Евдокимова в Бобруйске помнят / Ф. Шлык // Нар. газ. — 1999. — 3 крас. — С. 6. * Ярослав Евдокимов. Отречение // Хартия’97&nbsp;— Новости Беларуси.&nbsp;— 2001.&nbsp;— 11 июля.[http://www.charter97.org/rus/news/2001/08/24/07] * Эйсмант М. Бунтар Яраслаў Еўдакімаў: вядомы беларускі спявак Я. Еўдакімаў адмовіўся ад звання «Народны артыст Беларусі» / М. Эйсмант // Нар. воля. — 2001. — 25 кастр. * Улевич О. Композитор Лученок ищет киллера для певца Евдокимова? / Ольга Улевич // Комсомольская правда в Белоруссии. — 2000. − 4 октября.[http://www.voltaire.ru/press.php?article=kompozitor_luchenok_ishet_killera_dlja_pevca_evdokimova Комсомольская правда. — 2000. − 4 октября.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304142130/http://www.voltaire.ru/press.php?article=kompozitor_luchenok_ishet_killera_dlja_pevca_evdokimova |date=4 сакавіка 2016 }} * Калі Лукашэнка застанецца пры ўладзе, Яраслаў Еўдакімаў адмовіцца ад званьня народнага артыста // Хартия’97&nbsp;— Новости Беларуси.&nbsp;— 2001.&nbsp;— 23 жніўня.[https://charter97.org/bel/news/2001/08/23/17] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151117035055/https://charter97.org/bel/news/2001/08/23/17 |date=17 лістапада 2015 }}[http://charter97.org/bel/news/2001/08/24/07] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160314201436/https://charter97.org/bel/news/2001/08/24/07 |date=14 сакавіка 2016 }} * Рымашэўская В. ВЯДОМЫ БЕЛАРУСКІ СЬПЯВАК ЯРАСЛАЎ ЕЎДАКІМАЎ АДМОВІЎСЯ АД ЗВАНЬНЯ «НАРОДНЫ АРТЫСТ БЕЛАРУСІ» / Вольша Рымашэўская // Радыё Свабода. — Менск. — 2001.&nbsp;— 8 лістапада.[http://www.svaboda.mobi/a/24839261.html] * [[Зміцер Альбертавіч Падбярэзскі|Падбярэскі З.]] «Кветка шчасьця» / Зьміцер Падбярэскі // Радыё Свабода. — Менск. — 2002.&nbsp;— 28 красавіка.[https://archive.today/20150731065022/http://www.svaboda.org/content/article/24870502.html] * Шавыркін М. Ліст з 45-га. Анталогія беларускай песні / Міхась Шавыркін // Звязда. Беларуская Газета. — 2005. — 28 красавіка [http://old2.zviazda.by/second.html?r=5&p=33&archiv=28042005] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150518080617/http://old2.zviazda.by/second.html?r=5&p=33&archiv=28042005 |date=18 мая 2015 }} * Андриевич В., Хлыстун В. Белорусский вокзал встречает Победителей // Владимир Андриевич, Виктор Хлыстун // Звязда. Беларуская Газета. — 2005. — 12 мая. № 84 (25416).[http://old2.zviazda.by/second.html?r=39&p=42&archiv=12052005] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151224052704/http://old2.zviazda.by/second.html?r=39&p=42&archiv=12052005 |date=24 снежня 2015 }} * Варабей М. Яраслаў ЕЎДАКIМАЎ: «Я не шукаю для сябе тытулаваных кампазiтараў&nbsp;— мне патрэбны таленавiтыя» / Марына Варабей // news. 21. BY.&nbsp;— 2005.&nbsp;— 24 лістапада.[http://news.21.by/2005/11/24/8903.html] * Ярослав Евдокимов: «Мне не нравится то, что в Беларуси происходит. Выборы прошли какие-то странные» // Хартия’97&nbsp;— Новости Беларуси.&nbsp;— 2006.&nbsp;— 27 июля.[http://charter97.org/bel/news/2006/07/27/evdokimov] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610203447/http://charter97.org/bel/news/2006/07/27/evdokimov |date=10 чэрвеня 2015 }} * Яраслаў Еўдакімаў: Мне не падабаецца атмасфэра у Беларусі // Наша Ніва.&nbsp;— 2006.&nbsp;— 27 ліпеня.[https://nashaniva.com/2924] * Ярослав Евдокимов: в Беларуси я персона нон грата // Новости TUT.BY.&nbsp;— 2006.&nbsp;— 12 ноября.[http://news.tut.by/culture/77138.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610090408/http://news.tut.by/culture/77138.html |date=10 чэрвеня 2015 }} * Шевчук И. Дело было в армии… / Игорь Шевчук // NAVINY.BY.&nbsp;— 2007.&nbsp;— 23 февраля.[http://naviny.by/rubrics/society/2007/2/23/ic_articles_116_149820/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150621123006/http://naviny.by/rubrics/society/2007/2/23/ic_articles_116_149820/ |date=21 чэрвеня 2015 }} * Слуцкая А. Госконтроль обвиняет Ярослава Евдокимова в захвате земли / Александра Слуцкая // «КП» в Белоруссии. — 2007. — 31 июля.[http://www.belaruspartisan.org/life/114376/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160308180501/http://www.belaruspartisan.org/life/114376/ |date=8 сакавіка 2016 }} * Миклошевский З. Передать незаконно возведенные дворцы детям / Зенон Миклошевский // Заўтра тваёй краіны. — 2007.&nbsp;— 28 сентября.[http://www.zautra.by/cont/print.php?sn_nid=994] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160310192357/http://www.zautra.by/cont/print.php?sn_nid=994 |date=10 сакавіка 2016 }} * Андрэеў І. Ці адбяруць лецішча ў Яраслава Еўдакімава? / Ігар Андрэеў // Тут і цяпер. — 2009. — 15 студзеня.[http://news.tut.by/society/126566.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160127062454/http://news.tut.by/society/126566.html |date=27 студзеня 2016 }} * Павловская Д. Ярослав Евдокимов ушел в религию / Даша Павловская // Народная воля.&nbsp;— 2009.&nbsp;— 12 ноября.[http://www.nv-online.info/by/22/300/3199/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610093806/http://www.nv-online.info/by/22/300/3199/ |date=10 чэрвеня 2015 }} * Юрый Антонаў, Сафія Ратару і Яраслаў Еўдакімаў апошні тыдзень у Полацку. — Краязнаўчы музей, Полацк.— 2009.&nbsp;— 21 жніўня.[http://local.polotsk.museum.by/be/node/34193] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304091920/http://local.polotsk.museum.by/be/node/34193 |date=4 сакавіка 2016 }} * Гілевіч Н. У віры быцця і дум… Роздумы. Хто зацікаўлны? (10.11.2002) / Ніл Гілевіч // Верасень.&nbsp;— 2014.&nbsp;— №&nbsp;1.&nbsp;— С. 173—174.[http://tbm-mova.by/files/blocks/28579-1.pdf] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151117024101/http://tbm-mova.by/files/blocks/28579-1.pdf |date=17 лістапада 2015 }} * Бяласін Я. Казак выставіў партрэты вядомых літаратараў, артыстаў і спартоўцаў / Яўген Бяласін // Брестский курьер. — 2016. — 17 февраля.[http://www.bk-brest.by/2016/02/kazak-expozicia/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160308180340/http://www.bk-brest.by/2016/02/kazak-expozicia/ |date=8 сакавіка 2016 }} === Перыёдыка Украіны === * Кононенко А. В. В Славутиче поют романсы / Алексей Кононенко // Зеркало недели. Украина. — 1995. — 17 марта. — С. 6.[http://gazeta.zn.ua/CULTURE/v_slavutiche_poyut_romansy.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402182836/http://gazeta.zn.ua/CULTURE/v_slavutiche_poyut_romansy.html |date=2 красавіка 2015 }} * Я. Евдокимов: «Хочу приехать еще раз». Славутич К. В. — 1995. — № 3. — с. 7.[http://media.slavutich.org/view/divisions/romansislav.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610130709/http://media.slavutich.org/view/divisions/romansislav.html |date=10 чэрвеня 2015 }} * Котлова Т. «Роза красная моя» / Татьяна Котлова // Академия. — 2002. — 6 декабря.[http://www.dgma.donetsk.ua/~np/2002/2002_22/evdok.htm], [http://subscribe.ru/archive/press.world.akademia/200301/20114852.text] * Стретта О. Ярослав Евдокимов: «Ныне россиянин» / Ольга Стретта // Донецкий кряж. — 2002. — 12 декабря.[http://media.ukr-info.net/smi/view_article.cgi?sid=3&nid=83&aid=877] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610091443/http://media.ukr-info.net/smi/view_article.cgi?sid=3&nid=83&aid=877 |date=10 чэрвеня 2015 }} * Кручинин О. В Белоруссию я не вернусь / Олег Кручинин //[http://ya.084vrn.ru/index2.php?mod=1] * Марчук Л. Ярослав Євдокимов: «Я пишаюсь тим, що я українець»/ Людмила Марчук // Рівне Час. — 2007. — 11 жовтня. — С. 6. * Вальчук П. Ярослав Євдокимов — наш земляк. І син репресованої жінки / Поліна Вальчук // Сім днів. — 2007. — 12 жовтня. — С. 3. * Омелянчук І. Короткі миті материнського щастя: про незвичайну долю матері народного артиста Білорусі, заслуженого артиста Росії Я. Євдокимова Анастасії Очеретович / Інна Омелянчук // Урядовий кур'єр. — 2007. — 12 жовтня. — С. 7. * Новак С. Народний артист Білорусі Євдокимов мріє оселитися на Рівненщині / Сергій Новак // ВІСНИК+К. — 2007. — 21 листопада.[http://visnyk.lutsk.ua/2007/11/21/5061/]{{Недаступная спасылка}} * Смик О. Ярослав Євдокимов / Олександр Смик // Своя музика. — 2007. — № 1. — 15 грудня. * Гранишевская Е. Ярослав Евдокимов: «У меня связи с Запорожьем прервались» / Елена Гранишевская // Суббота+. — 2008. — 10 января. * Жукова Т. «Вас так мало!» — писали Евдокимову восторженные поклонники / Татьяна Жукова // Акцент. — 2009. — 4 февраля.[http://south-sudan.ru/index2.php?mod=2]{{Недаступная спасылка}} * Бородин С. Красивый «Фантазер» Ярослав Евдокимов / Сергей Бородин // Семейная газета. — 2009. — 21 мая.[http://www.liveinternet.ru/users/4843572/post285506358/] * Рівненське міжрайонне управління водного господарства // Сайт. — 2009. — 14 липня.[http://dimonedk.narod.ru/index6.htm] * Тубіна С. Мама зірки — співака Ярослава Євдокимова, уродженця Рівного — Анастасія Очеретович / Світлана Тубіна // Вісті Рівненщини. — 2009. — 23 липня. — С. 1,13. * Тубіна С. Мати зірки / Світлана Тубіна // Голос України. — 2009. — 5 серпня . — С. 6. [http://www.golos.com.ua/edition_archive] * Омелянчук І. Ярослав Євдокимов: «Мені не вистачає мами й України» / Інна Омелянчук // Дивосвіт. — 2010. -­ N3. — С. 33-­35. * Панченко С. Зелене купало в літо упало… / Світлана Панченко // Замкова гора. — 2011. — 9 липня.[http://ostroh.rv.ua/zamkova_gora/2011/862/zelene_kupalo_v] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402103626/http://ostroh.rv.ua/zamkova_gora/2011/862/zelene_kupalo_v |date=2 красавіка 2015 }} * Пшебільська Л. На Рівненщині посвідку на постійне проживання отримала мати Ярослава євдокимова, Народного артиста Білорусі / Людмила Пшебільська // Міграція. — 2013. — 25 березня.[http://migraciya.com.ua/News/destiny-immigrants/ua-there-were-a-permanent-residence-permit-have-received-yaroslav-evdokimov-peoples-artist-of-belarus/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140717195010/http://migraciya.com.ua/News/destiny-immigrants/ua-there-were-a-permanent-residence-permit-have-received-yaroslav-evdokimov-peoples-artist-of-belarus/ |date=17 ліпеня 2014 }} * Пшебільська Л. There were a permanent residence permit have received Yaroslav Evdokimov, People’s Artist of Belarus / Людмила Пшебільська // Migration. Міграція. — 2013. — 25 березня.[http://en.migraciya.com.ua/News/destiny-immigrants/en-there-were-a-permanent-residence-permit-have-received-yaroslav-evdokimov-peoples-artist-of-belarus/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151117014212/http://en.migraciya.com.ua/News/destiny-immigrants/en-there-were-a-permanent-residence-permit-have-received-yaroslav-evdokimov-peoples-artist-of-belarus/ |date=17 лістапада 2015 }} * Залуговская М. Ярослав Евдокимов: «Стараюсь быть лучше, чем на самом деле» / Маша Залуговская // Деснянка вільна + Деснянская неделя. — 2013. — 15 августа. — С.7.[https://web.archive.org/web/20160810124504/https://issuu.com/desnjnka/docs/457/7], [http://issuu.com/desnjnka/docs/457/6] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610111532/http://issuu.com/desnjnka/docs/457/6 |date=10 чэрвеня 2015 }} === Перыёдыка Расійскай Федэрацыі === * Агафонов А. Фантазер Евдокимов дал концерт в одной из зон Красноярска / Агафонов Андрей // Красноярский комсомолец. — 1992. — 15 августа. (Kaleda.ru.)[http://kaleda.ru/articles/2073] * Кушанашвили О. Ярослав Евдокимов — жертва травли / Отар Кушанашвили // Новый взгляд. — 1993. — 14 августа.[http://www.newlookmedia.ru/?p=11849] * Снежинская А. Евдокимов уже обгоняет поезд / Алена Снежинская // Музыкальная правда. — 1995. — 29 сентября.[http://www.newlookmedia.ru/?p=13735] * Снежинская А. Ярослав Евдокимов: «Хочется остаться одному, но долго не протянешь» / Алена Снежинская // Моя газета. — 1995. — 4 октября.[http://www.newlookmedia.ru/?p=15573] * Гусейнова Ю. Ярослав Евдокимов: «Можете меня пощупать» / Юлия Гусейнова // Ежедневные новости. — 2000. — 16 марта.[http://daily.novostivl.ru/archive/index.php?f=ct&t=000316ct01] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150615225112/http://daily.novostivl.ru/archive/index.php?f=ct&t=000316ct01 |date=15 чэрвеня 2015 }}, [http://ya.084vrn.ru/index2.php?mod=3], [http://daily.novostivl.ru/archive/?f=td&t=000316] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150615220027/http://daily.novostivl.ru/archive/?f=td&t=000316 |date=15 чэрвеня 2015 }} * Вдовина Т. Горячий Хлопец! / Татьяна Вдовина // Столица Саранск.[http://ya.084vrn.ru/index2.php?mod=4] * Каледа Г. Ярослав Евдокимов: "Я удивился, когда узнал, что Киркоров вдруг запел мою песню «Роза красная»! / Геннадий Каледа // Kaleda.ru. — 2000. — 27 марта.[http://kaleda.ru/articles/2074] * Сегал Л. Ярослав Евдокимов / Лариса Сегал // Relga. — 2000. — 23 сентября.[http://www.relga.ru/Environ/WebObjects/tgu-www.woa/wa/Main?textid=1417&level1=main&level2=articles] * Катанян Д. Ярослав Евдокимов: «Я не светский человек» / Дмитрий Катанян // ТРР-Телевидение и радио. — 2000. — № 13.[http://ya.084vrn.ru/index2.php?mod=9] * Муранова М. Батька расшугал певчих птах / Марина Муранова // Независимая газета. — 2002. — 25 января.[http://www.ng.ru/capacity/2002-01-25/10_bird.html] * Архипова Е., Белобрагин В. Ярослав Евдокимов: «Мне в детстве дарили в основном деревянные самодельные игрушечки» / Екатерина Архипова, Виталий Белобрагин // Люди и игрушки. — 2002. — 14 октября.[http://www.aprilclub.pro/content/toys/42-yaroslav-evdokimov-mne-v-detstve-darili-v-osnovnom-derevyannye-samodelnye-igrushechki] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150702110758/http://www.aprilclub.pro/content/toys/42-yaroslav-evdokimov-mne-v-detstve-darili-v-osnovnom-derevyannye-samodelnye-igrushechki |date=2 ліпеня 2015 }} * Американская улыбка Ярослава Евдокимова // CITYOUT Санкт-Петербург. — 2002. — 25 ноября.[http://peterout.ru/articles/yarevdok] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610090954/http://peterout.ru/articles/yarevdok |date=10 чэрвеня 2015 }} * Беляев А., Камтаринов М., Муранова М. Женюсь на одной, а остальные? / Александр Беляев, Марк Камтаринов, Марина Муранова // Российская газета. — 2004. — 4 марта.[http://www.rg.ru/2004/03/04/prazdnik.html] * Логвинов И. Душа раскрывается в песне / Игорь Логвинов // Гудок. — 2004. — 13 октября.[http://www.gudok.ru/newspaper/?ID=764256] * Безрук С. Ярослав Евдокимов: «Очарование доброты» / Сергей Безрук // Неделя в Подлипках. — 2005. — 6 октября. * Зацепина О. В Тюмени Ярослав Евдокимов бьет рекорды продаж / Ольга Зацепина // NewsProm.Ru. — 2006. — 14 февраля.[http://newsprom.ru/news/1282.html] * Давлетшина Р. Красивый «Фантазер» / Рита Давлетшина // Магнитогорский металл. — 2006. — 27 февраля.[http://magmetall.ru/contribution/2483.htm] * Курпатина Ж. Ярослав Евдокимов: «Уважающим себя певцам — не место на телевидении!» / Жанна Курпатина // АиФ-Смоленск. — 2006. — 2 марта.[http://www.smolnews.ru/news/299] * Воеводин И. Ярослав Евдокимов: «Мое творчество от печки» / Игорь Воеводин // Московская правда. — 2006. — 11 марта.[http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=110..] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610090610/http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=110.. |date=10 чэрвеня 2015 }} * Королев А. Поет, как дед / Арсений Корольев // Симбирский курьер. — 2006. — 6 апреля.[http://www.sm-k.narod.ru/archives/2006/apr/36/23.htm] * Ярослав Евдокимов: «Мой тур приурочен к моему 60-летию» // АС Байкал ТВ. Медиахолдинг. — 2006.[http://as.baikal.tv/gallery/gallery.php?gid=56] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610091336/http://as.baikal.tv/gallery/gallery.php?gid=56 |date=10 чэрвеня 2015 }} * Гарипова Н. Ярослав Евдокимов: «Поверьте, скучно не будет» / Наталия Гарипова // Вечерние Челны. — 2006. — 26 апреля.[http://v-chelny.ru/release/20060427/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610105749/http://v-chelny.ru/release/20060427/ |date=10 чэрвеня 2015 }} * Боровлева И. Секрет молодости Ярослава Евдокимова / Ирина Боровлева // Вечерний Ставрополь. — 2006. — 28 апреля.[http://www.vechorka.ru/gazeta/?b=view&articleID=4..] * В Ставрополе Ярослав Евдокимов искал Полину // Комсомольская правда. — 2006. — 28 апреля.[http://www.stav.kp.ru/daily/23698.4/197586/] * Ярослав Евдокимов: «С Минском меня связывает только дочка» // Комсольская правда. — 2006. — 27 июля.[http://www.kp.by/daily/23746/142266/]{{Недаступная спасылка}} * Заруцкая Н. Ярослав Евдокимов: говорил на русском, пел на белорусском / Наталья Заруцкая // Российская газета. Союз. — 2006. — 5 октября.[http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=204..] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610090925/http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=204.. |date=10 чэрвеня 2015 }} * Покоева И. К нам едет Евдокимов / Ирина Покоева // Пятница. — 2006. — 3 ноября.[http://baikalpress.ru/friday/2006/43/003002.html] * Новинская К. Музыка под снегом / Ксения Новинская // Премьер. Вологодская областная газета. — 2006. — 16 ноября.[http://premier.region35.ru/archive/2006/11/np478/s4.h..] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211018145728/https://premier.region35.ru/archive/2006/11/np478/s4.h.. |date=18 кастрычніка 2021 }} * Покоева И. Ярослав Евдокимов выступил в Иркутске / Ирина Покоева // Пятница. — 2006. — 17 ноября.[http://baikalpress.ru/friday/2006/45/017001.html] * До концерта Ярослава Евдокимова в Южно-Сахалинске считали дни // Компания «Корпорация Событий». — 2006. — 26 ноября.[http://www.eventscorp.ru/press.php?entry=dokontsertay..]{{Недаступная спасылка}} * Кокина-Славина Т. Ярослав Евдокимов: «Певцы самые плохие мужья» / Татьяна Кокина-Славина // Нижегородский рабочий. — 2006.[http://www.kokina.ru/art2006-11.htm] * Авдюшкина Н. Ярослав Евдокимов: «В Москве реализоваться гораздо легче» / Наталия Авдюшкина // Газета 35. — 2006. — 28 нояб. — С. 17. * Возвращение рядового Евдокимова // Вечерний Северодвинск. — 2006. — 7 декабря.[http://old.vdvsn.ru/papers/vs/2006/12/07/52582/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305022109/http://old.vdvsn.ru/papers/vs/2006/12/07/52582/ |date=5 сакавіка 2016 }} * Звездова В. Ярослав Евдокимов / Вера Звездова // Нижегородские новости. — 2006. — 18 декабря.[http://www.nnews.nnov.ru/news/2006/12/18/culture/evdokimov/] * Ивашечкина М. В Брянске Ярослав Евдокимов ходил по воде / Мария Ивашечкина // Комсомольская правда-Брянск. — 2007. — 1 марта.[http://mediacratia.ru/owa/mc/mc_publications.html?a_i..] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610130647/http://mediacratia.ru/owa/mc/mc_publications.html?a_i.. |date=10 чэрвеня 2015 }} * Зиновьева С. Ярослав Евдокимов: «Пою душой и сердцем» / Светлана Зиновьева // Родник (Раменское). — 2007. — 7 марта. * Грошева И. Ярослав Евдокимов спел для тюменки Лидии и для Туры / Инна Грошева // Вслух.ru. — 2007. — 26 марта.[http://www.vsluh.ru/news/society/109588.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304213446/http://www.vsluh.ru/news/society/109588.html |date=4 сакавіка 2016 }} * Рыкусов В. После концерта / Вадим Рыкусов // Правда Севера. — 2007. — 27 октября.[http://www.arhpress.ru/ps/2007/10/27/11.shtml] * Ярослав Евдокимов: «На современной эстраде мне места нет!» // Новые рубежи. — 2007. * Воинский Т. Голос Ярослава / Тодор Воинский // Тюменская правда. — 2008. — 12 января. [http://tyum-pravda.ru] * Романов С. «Рай — в душе человека!» — интервью с Ярославом Евдокимовым / Сергей Романов // Вечный Зов. — 2008.[http://www.vzov.ru/arhiv_n.shtml] * Смирнова О. Ярослав Евдокимов спел вместе с туляками / Ольга Смирнова // MysloНовости. — 2008. — 3 марта.[http://myslo.ru/news/arhiv/news-15224] * Ермолина Л. Кумир остался прежним / Людмила Ермолина // Алтайская правда. — 2008. — 10 апреля.[http://www.ap.altairegion.ru/100-08/8.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610090801/http://www.ap.altairegion.ru/100-08/8.html |date=10 чэрвеня 2015 }} * Щиголева Е. «Пою душой и сердцем» / Елена Щиголева // Вечерний Барнаул. — 2008. — 11 апреля.[http://www.marktreview.net/2008/poyu-dushoi-i-serdtsem] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610091911/http://www.marktreview.net/2008/poyu-dushoi-i-serdtsem |date=10 чэрвеня 2015 }} * Евдокимов устроил в цирке дискотеку // PenzaInform.ru. Культура. — 2008. — 29 апреля.[http://www.penzainform.ru/news/culture/2008/04/29/evd..]{{Недаступная спасылка}} * Ярослав Евдокимов: «Я приехал в Саратов голодный и злой» // Комсомольская правда. — 2008. — 4 мая.[http://saratov.kp.ru/daily/24091/322146/] * Ярослав Евдокимов: «Благодаря „Майскому вальсу“ я купил квартиру» // Теленеделя. — 2008. — 7 июня. * Звездова В. Звездная быль / Вера Звездова // Online Газета. — 2008. — 25 сентября.[http://hhb.ru/gazeta/115.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610091735/http://hhb.ru/gazeta/115.html |date=10 чэрвеня 2015 }} * Одним из самых удачных концертов назвал Ярослав Евдокимов гастроли в Вологде // Новости Вологды и Вологодской области. — 2008. — 27 октября.[http://newsvo.ru/rubrics/kultura/2008/10/27/14:03:10...]{{Недаступная спасылка}} * Золотых О. Евдокимов споет о «Колодце» / Ольга Золотых // Вечерний Челябинск. — 2008. — 2 декабря.[http://vecherka.su/articles/society/43929/] * Евдокимов расцеловал волгоградок. Любимцы публики // Родной город. — 2008. — 17 декабря. * Киян М. Уфимцы помогли Ярославу Евдокимоу справиться с последствиями кризиса / Мила Киян // Комсомольская правда. — 2008. — 19 декабря.[http://www.ufa.kp.ru/daily/24217/420160/] * Кокина-Славина Т. Ярослав Евдокимов: На подлости реагирую мгновенно и с яростью / Татьяна Кокина-Славина // ЭКСПРЕСС газета. — 2009. — 5 ноября.[http://www.eg.ru/daily/stars/15385/] * Кокина-Славина Т. Пусть Киев с вас берет пример! / Татьяна Кокина-Славина // Нижегородские новости. — 2009. — 9 ноября.[http://www.nnews.nnov.ru/news/2009/11/09/culture/ewdokimof/] * Кузьмина О. Евдокимов пел на заказ / Оксана Кузьмина // Открытая для Всех и Каждого. — 2010. — 2 февраля.[http://www.opengaz.ru/stat/evdokimov-pel-na-zakaz] * Мирошниченко М. Ярослав Евдокимов пустил самарцев в пляс / Мария Мирошниченко // Комсомольская правда. — 2010. — 3 ноября.[http://hab.kp.ru/daily/24585/755010/] * Штименко С. Брянских женщин восхитил все тот же Ярослав Евдокимов / Светлана Штименко // ИА Город_24. — 2010. — 21 ноября.[http://grigoriyantipenko.ru/news/647.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304194722/http://grigoriyantipenko.ru/news/647. |date=4 сакавіка 2016 }} * Лапина Т. Ярослав Евдокимов: «Я благодарен пиратам!» / Татьяна Лапина // Телепульт. — 2010. — 23 ноября. * Баркова М., Мирошниченко М. Как встретят новый год звезды шоу-бизнеса / Марина Баркова, Мария Мирошниченко // Комсомольская правда. — 2010. — 27 декабря.[http://www.kp.ru/daily/24614.5/782833/] * Лычагин В. На сцене «Октября» / Владимир Лычагин // Общественно-политическая газета Климовского специализированного патронного завода имени Ю. В. Андропова. — 2011. — 15 апреля.[http://info-profile.ru/article.aspx?articleId=1528&issueId=236]{{Недаступная спасылка}} * Седых Г. Ярослав Евдокимов / Галина Седых // Прогноз развития. — 2011. — 8 мая. * Чернова М. Неожиданное откровение / Марина Чернова // Премьер. Вологодская областная газета. — 2011. — 24 мая.[http://premier.region35.ru/gazeta/np712/s10.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610090817/http://premier.region35.ru/gazeta/np712/s10.html |date=10 чэрвеня 2015 }} * Максименко Л. Ярослав Евдокимов, узнав про открытие музея ГУЛАГа в Кузбассе. признался, что тоже родился в тюрьме / Лариса Максименко // Комсомольская правда. — 2011. — 4 ноября.[http://www.kp.ru/daily/25782/2765872/] * Попова Т. Евдокимов вылечил омичку песнями / Татьяна Попова // Omsk GAZETA. — 2011. — 8 ноября.[http://omskgazeta.ru/kultura/evdokimov_vyilechil_omic..] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610091833/http://omskgazeta.ru/kultura/evdokimov_vyilechil_omic.. |date=10 чэрвеня 2015 }} * Баркова М. Ярослав Евдокимов думал, что в Самаре живут одни украинцы / Марина Баркова // Комомольская правда. — 2012. — 17 февраля.[http://samara.kp.ru/daily/25836/2810197/] * Подъяблонская Т. Ветеранов Воронежа поздравит певец Ярослав Евдокимов / Татьяна Подъяблонская. — Комсомольская правда. — 2012. — 3 мая.[http://vrn.kp.ru/online/news/1144284/] * Воеводин И. «Фантазер» Ярослав Евдокимов в гостях у «Московской правды» / Игорь Воеводин // Московская правда. — 2012. — 28 мая.[http://maxpark.com/user/42415/content/1359810] * Евдан Ю. Ярослав Евдокимов пропел «Многая лета» саммиту АТЭС во Владивостоке / Юрий Евдан // PrimaMedia. — 2012. — 28 июня.[http://primamedia.ru/news/apec/28.06.2012/213571/vyacheslav-evdokimov-propel-quot-mnoguyu-letu-quot-sammitu-ates-vo-vladivostoke.html] * Павлюченко О. Ярослав Евдокимов: «Врать не умею, живу как все» / Олеся Павлюченко // Свеча. — 2012. — 25 июня.[http://www.svecha-news.ru/gazeta/issue/1225/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610091125/http://www.svecha-news.ru/gazeta/issue/1225/ |date=10 чэрвеня 2015 }} * Кузьмин В. Евдокимов за Дунаем / Валерий Кузьмин // Коммунар. — 2012. — 10 июля.[http://www.kommunar.info/index.php?option=com_content&view=article&id=2993:2012-07-09-03-57-00&catid=82:2011-02-17-00-54-48&Itemid=105] * Карпач М. О концерте Ярослава Евдокимова в городском дворце культуры / Михаил Карпач // Приамурские Ведомости. Он-лайн газета Хабаровска. — 2012. — 13 июля. [http://www.lred.ru/index.php/smiarticles/7493-о-%D0%B..]{{Недаступная спасылка}} * Воеводин И. В попутчиках бродяга ветер / Игорь Воеводин // Гудок. — 2012. — 24 августа.[http://www.gudok.ru/newspaper/?ID=682511&archive=]{{Недаступная спасылка}} * Желтов П. В наше время такого не было / Павел Желтов // Приазовские степи. — 2012. — 10 октября.[http://eysk.bezformata.ru/listnews/nashe-vremya-takogo-ne-bilo/7197310/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610090720/http://eysk.bezformata.ru/listnews/nashe-vremya-takogo-ne-bilo/7197310/ |date=10 чэрвеня 2015 }} * В Советском районе Воронежа провели праздничный концерт для ветеранов войны // Коммуна. Инфопортал Воронежа и Воронежской области. — 2013. — 25 января.[http://www.communa.ru/index.php?ELEMENT_ID=67846] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610095112/http://www.communa.ru/index.php?ELEMENT_ID=67846 |date=10 чэрвеня 2015 }} * Бонд А. Концерт Ярослава Евдокимова в Зеленоградском ДК / Алекс Бонд // Мобильный репортер. — 2013. — 24 февраля.[http://www.mreporter.ru/reports/24195] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150712233505/http://www.mreporter.ru/reports/24195 |date=12 ліпеня 2015 }} * Юдина Д. Ярослав Евдокимов: «Ульяновск — очень чистый город» / Дарья Юдина // Аргументы и факты. — 2013. — 30 апреля.[http://www.ul.aif.ru/persona/details/165058] * Абумова Е. Помнит сердце, не забудет никогда / Елена Абумова // Хакасия. — 2013. — 17 мая.[http://gazeta19.ru/news/14794] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610090422/http://gazeta19.ru/news/14794 |date=10 чэрвеня 2015 }} * Жителей Советского района Воронежа поздравили с 40-летием со дня его основания // Коммуна. — 2013. — 24 июня.[http://www.voronezh.ru/inform/news/2013/33483314.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610091601/http://www.voronezh.ru/inform/news/2013/33483314.html |date=10 чэрвеня 2015 }} * Дурнова Т. С наступлением заката / Татьяна Дурнова // Наше время. — 2013. — 13 сентября.[http://нвремя.рф/news/culture/with_onset_of_sunset/] * С юбилеем, Россошь! Фото. Видео // Сайт города Россошь. — 2013. — 15 сентября.[http://rossoshru.ru/uspehi-goroda/s-yubileem-rossosh-..]{{Недаступная спасылка}} * Салтыкова Е. Артист Ярослав Евдокимов рассказал «ОГ» о своих корнях / Елена Салтыкова // Областная газета (Свердловская обл.). — 2013. — 12 ноября.[http://www.oblgazeta.ru/culture/13950/] * Евдокимов нашел украинцев в Уфе // Комсомольская правда. — 2013. — 4 декабря.[http://www.ufa.kp.ru/photo/gallery/10386/] * Зверева Н. Ярослав Евдокимов: «Когда я вспоминаю детство, мне хочется пойти перекусить / Наталья Зверева // Афиша. — 2013. — 16 декабря.[http://afisha.93.ru/text/afisha/737053.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610090014/http://afisha.93.ru/text/afisha/737053.html |date=10 чэрвеня 2015 }} * Васильева В. Музыка, с которой так хочется жить / Валентина Васильева // Вести Стрельны. — 2013. — 26 декабря. — С. 2.[http://www.mo-strelna.ru/upload/userfiles/files/vs_24_end(1).pdf] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610090944/http://www.mo-strelna.ru/upload/userfiles/files/vs_24_end(1).pdf |date=10 чэрвеня 2015 }} * Зверева Н. Ярослав Евдокимов: „Мне нравятся женщины, которых есть за что жалеть“ / Наталья Зверева // Метро74. — 2014. — 14 января.[http://metro74.ru/content/14-01-2014/yaroslav-evdokim..]{{Недаступная спасылка}} * Евполов Д. Известный певец Ярослав Евдокимов выступил в Барнауле / Дмитрий Евполов // Amic.ru. — 2014. — 15 апреля.[http://www.amic.ru/news/261119/] * Евполов Д. Известный певец Ярослав Евдокимов: „Теплее, чем в Барнауле, нигде не принимали“ / Дмитрий Евполов // Amic.ru. — 2014. — 16 апреля.[http://www.amic.ru/news/261322/] * В Пензенском драмтеатре выступил певец Ярослав Евдокимов // PenzaInform.ru. — 2014. — 3 июня.[http://www.penzainform.ru/news/culture/2014/06/03/v_penzenskom_dramteatre_vistupil_pevetc_yaroslav_evdokimov.html] * Ярослав Евдокимов в Волгограде пел по заявкам и говорил о смысле жизни // Родной город. — 2014. — 5 июня.[http://rodgor-vlg.ru/jaroslav-evdokimov-v-volgograde-pel-po-zajavkam-i-govoril-o-smysle-zhizni.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140610065744/http://rodgor-vlg.ru/jaroslav-evdokimov-v-volgograde-pel-po-zajavkam-i-govoril-o-smysle-zhizni.html |date=10 чэрвеня 2014 }} * В Волгограде Ярослав Евдокимов раскрыл секрет счастья // Родной город. — 2014. — 11 июня.[http://rodgor-vlg.ru/v-volgograde-jaroslav-evdokimov-raskryl-sekret-schastja.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140613050241/http://rodgor-vlg.ru/v-volgograde-jaroslav-evdokimov-raskryl-sekret-schastja.html |date=13 чэрвеня 2014 }} * Брюзгина В. На подтанцовках у Ярослав Евдокимова / Валентина Брюзгина // Куранты-Маяк. — 2014. — 20 июня.[http://www.kurant-mayak.ru/news-3-2655.html] * Карандюк К. Вопрос дня: Что вам особенно памятно? / Кирилл Карандюк // Российская Газета. — 2014. — 18 сентября.[http://www.rg.ru/2014/09/18/vopros.html] * Марченко И. Кто созидал, создавал и верил… / Инна Марченко // Газета „Наш выбор“. — 2014.&nbsp;— 25 сентября.[http://www.energomash-stroy.ru/press/nv/156/kto-sozidal-sozdaval-i-veril] * Ручников П. С песней по жизни / Петр Ручников // Тверская жизнь. — 2014. — 21 октября.[http://www.tverlife.ru/news/82698.html]{{Недаступная спасылка}} * Королькова И. „XXI век и война. Это страшно, не должно быть вражды!“: известный певец выступил на тагильской сцене» / Ирина Королькова // TagilCity.ru. — 2015. — 16 февраля.[http://tagilcity.ru/news/restnews/xxi-vek-i-voyna.-eto-strashno-ne-dolzhno-byt-vrazhdy-izvestnyy-pevec-vystupil-na-tagilskoy-scene-foto.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610090449/http://tagilcity.ru/news/restnews/xxi-vek-i-voyna.-eto-strashno-ne-dolzhno-byt-vrazhdy-izvestnyy-pevec-vystupil-na-tagilskoy-scene-foto.html |date=10 чэрвеня 2015 }} * В Курске на торжественном собрании к 23 февраля споет Ярослав Евдокимов // Новости Курска от 46ТВ. — 2015. — 20 февраля.[http://www.46tv.ru/line/kursk/037586/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610091504/http://www.46tv.ru/line/kursk/037586/ |date=10 чэрвеня 2015 }} * «Бокситогорский десант» в плену у музыки // Новый путь. — 2015. — 7 апреля.[http://adm.boksitogorsk.ru/smi/np-news/3434/] * Волкова А. Проникновенную встречу нескольких поколений подготовила к празднику Победы Управа Советского района г. Воронежа / Алина Волкова // Экономика и жизнь. Черноземье. — 2015. — 6 мая.[http://www.eizh.ru/articles/sotsiosfera/proniknovennuyu-vstrechu-neskolkikh-pokoleniy-podgotovila-k-prazdniku-pobedy-uprava-sovetskogo-rayon/] * Егоров С. Денис Глушаков: «Фантазера» ставлю. Но диджеем быть не планирую / Сергей Егоров // Sovsport.ru. — 2015. — 19 сентября.[http://www.sovsport.ru/gazeta/article-item/842192], [http://fanat1k.ru/news-136307-denis-glushakov-fantazera-stavlyu.php] * Ильинский Д. Ярослав Евдокимов: Мама думала, что я женюсь на Ротару / Дмитрий Ильинский // Собеседник RU. — 2015. — 5 ноября.[http://sobesednik.ru/kultura-i-tv/20151105-yaroslav-evdokimov-mama-dumala-chto-ya-zhenyus-na-rotaru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151109012830/http://sobesednik.ru/kultura-i-tv/20151105-yaroslav-evdokimov-mama-dumala-chto-ya-zhenyus-na-rotaru |date=9 лістапада 2015 }}, [http://so-l.ru/news/show/yaroslav_evdokimov_mama_dumala_chto_ya_zhenyus_na_ro] * Гончаров М. Чествование тружеников и концерт / Михаил Гончаров // «Родина». Общественно-политическая газета Ивнянского района. — 2015. — 03 октября. Выпуск № 80-81 (9656-9657).[http://gazeta-rodina.ru/article/86709/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151125070013/http://gazeta-rodina.ru/article/86709/ |date=25 лістапада 2015 }} * Вахитов А. Ярослав Евдокимов споет в Уфе свои лучшие песни / Азат Вахитов // МКRU Уфа. — 2015. — 26 ноября.[http://ufa.mk.ru/articles/2015/11/26/yaroslav-evdokimov-spoet-v-ufe-svoi-luchshie-pesni.html Ярослав Евдокимов споет в Уфе свои лучшие песни] * Лучший голос Белоруссии выступит в Стерлитамаке // Cityopen.ru. — 2015. — 02 декабря. [http://cityopen.ru/?p=35187 Лучший голос Белоруссии выступит в Стерлитамаке] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151208104628/http://cityopen.ru/?p=35187 |date=8 снежня 2015 }} * Хлапова Н. В Ярославле выступит Ярослав Евдокимов / Наталья Хлапова // Комсомольская правда. — 2015. — 10 декабря.[http://www.kp.ru/online/news/2241656/ В Ярославле выступит Ярослав Евдокимов] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6}} * {{Крыніцы/ЭЛМБ|2}} * Золотой фонд Энциклопедии. Музыка. Репринтное издание «Музыкального энциклопедического словаря 1990 года». — М.:Большая Российская энциклопедия, 2003. 674 с. ил. — С.189. ISBN5-82270-254-4. УДК-78(03), ББК 85.3я2 М89.{{ref-ru}} * Музыкальный энциклопедический словарь / Гл.ред. Т. В. Келдыш. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — 674 с. ил. — С.189. ISBN5-82270-254-4. УДК-78(03), ББК 85.3я2 М89.{{ref-ru}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|130224}} * [http://www.yaevdokimov.com Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140714144801/http://www.yaevdokimov.com/ |date=14 ліпеня 2014 }} * [http://www.uaestrada.org/spivaki/evdokymov-yaroslav Яраслаў Еўдакімаў на сайце «Золотий Фонд української естради»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151208065608/http://www.uaestrada.org/spivaki/evdokymov-yaroslav |date=8 снежня 2015 }} * [http://donbass56.narod.ru/evdokimov.html Яраслаў Еўдакімаў на на сайце «Савецкая эстрада»] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Еўдакімаў Яраслаў Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі СССР]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Украіны]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Бабруйска]] ftpwnnuyof6bac5sisewy3hjp7avtw7 5156222 5156221 2026-06-20T06:24:16Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5156222 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Еўдакімаў}} {{Музыкант | Імя = Яраслаў Еўдакімаў | Подпіс = Ярослав Олександрович Євдокимов | Лога = | Фота = Ярослав Евдокимов в ЦКиОМ Северодвинска.jpg | Апісанне_фота = | Поўнае_імя = Яраслаў Аляксандравіч Еўдакімаў | Дата_нараджэння = | Месца_нараджэння = | Дата_смерці = | Месца_смерці = | Гады = 1975 — 2025 | Нацыянальнасць = украінец | Прафесіі = [[спявак]], ([[барытон]]) | Інструменты = | Жанры = [[эстрада]] | Псеўданімы = | Гурты = | Супрацоўніцтва = | Лэйблы = Мелодия АЗГ [C60-27587-88 003]<br/>MTM Ltd.<br/>United Music<br/>CD Land<br/>Астра | Званне = [[Заслужаны артыст Расійскай Федэрацыі]]<br/>[[Народны артыст Беларусі]] | Сайт = http://www.yaevdokimov.com }} '''Яраслаў Аляксандравіч Еўдакімаў''' ({{ДН|22|11|1946}},<ref name="issuu.com">[http://issuu.com/movazbor/docs/bielaruskaja_encyklapedyja.06-______4df61a3b872099/97] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151127040810/http://issuu.com/movazbor/docs/bielaruskaja_encyklapedyja.06-______4df61a3b872099/97 |date=27 лістапада 2015 }} Беларуская энцыклапедыя. Т. 6.&nbsp;— Мн., 1998.с.397.</ref><ref name="ReferenceA">[Золотой фонд Энциклопедии. Музыка. Репринтное издание «Музыкального энциклопедического словаря 1990 года». — М.:Большая Российская энциклопедия, 2003. 674 с. ил. — С.189. ISBN5-82270-254-4. УДК-78(03), ББК 85.3я2 М89.]</ref> [[Роўна]], [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]] — {{ДС|22|8|2025}}, [[Мінск]]<ref>[https://www.kp.ru/daily/27742.5/5132034/ Смерть Ярослава Евдокимова]{{ref-ru}}</ref>) — [[спявак]], [[Народны артыст Беларускай ССР]], [[Заслужаны артыст Расійскай Федэрацыі]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 22 лістапада 1946 года<ref name="issuu.com"/><ref name="ReferenceA"/> ў горадзе [[Роўна]].<ref name="oblgazeta.ru">[http://www.oblgazeta.ru/culture/13950/ Артист Ярослав Евдокимов рассказал «ОГ» о своих корнях] Областная газета, 12 ноября 2013</ref> Яго маці Анастасія Харытонаўна Ачаратовіч ўжо ў дзевятнаццацігадовым узросце, пацярпеўшы ад палітычных рэпрэсій, трапіла ў Ровенскую турму, дзе і нарадзіўся вядомы ва ўсім свеце [[спявак]]. Выратаваць сына ад голаду ў тыя страшныя гады ёй дапамагла сукамерніца Зіна, жонка героя вайны, якая карміла сваё дзіця і Яраслава.<ref>[http://migraciya.com.ua/news/destiny-immigrants/ua-there-were-a-permanent-residence-permit-have-received-yaroslav-evdokimov-peoples-artist-of-belarus/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140717195010/http://migraciya.com.ua/News/destiny-immigrants/ua-there-were-a-permanent-residence-permit-have-received-yaroslav-evdokimov-peoples-artist-of-belarus/ |date=17 ліпеня 2014 }}На Рівненщині посвідку на постійне проживання отримала мати Ярослава Євдокимова, Народного артиста Білорусі</ref> Бацька Аляксандр Ігнатавіч Еўдакімаў родам з Пермскай вобласці, Краснавішэрскага раёна, таксама быў рэпрэсаваны.<ref name="oblgazeta.ru"/> Маці, перад тым як яе адправілі адбываць пакаранне, аддала чатырохмесячнага сына сваім бацькам, сама ж апынулася на адным з руднікоў Нарыльска. Яраслава ўбачыла ажно ў 1955 годзе, калі змагла прыехаць у роднае сяло.<ref>[http://migraciya.com.ua/news/destiny-immigrants/ua-there-were-a-permanent-residence-permit-have-received-yaroslav-evdokimov-peoples-artist-of-belarus/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140717195010/http://migraciya.com.ua/News/destiny-immigrants/ua-there-were-a-permanent-residence-permit-have-received-yaroslav-evdokimov-peoples-artist-of-belarus/ |date=17 ліпеня 2014 }}На Рівненщині посвідку на постійне проживання отримала мати Ярослава Євдокимова, Народного артиста Білорусії</ref> Рос Яраслаў на [[Палессе|Палессі]] ў сяле Карысць<ref>[http://istvolyn.info/index.php?option=com_content&view=article&id=4947:2014-09-30-11-19-28&catid=58:2013-12-24-09-57-13&Itemid=17] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171112185533/http://istvolyn.info/index.php?option=com_content&view=article&id=4947:2014-09-30-11-19-28&catid=58:2013-12-24-09-57-13&Itemid=17 |date=12 лістапада 2017 }} Історична Волинь</ref> Карэцкага раёна [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]]. Яго выхоўвалі бабуля Ярына, цётка Ганна, дзядуля Харытон, які быў першакласным кавалём, а яшчэ спяваў у царкоўным хоры. Ужо з ранняга дзяцінства ён вучыў ўнука кавальскай справе, не проста так — з песняй. Так і рос Яраслаў, убіраючы ўсю прыгажосць ўкраінскай прыроды і захапляючыся багатай песеннай культурай роднага народа. Пасля заканчэння школы вучыўся ў Карэцкім прафесійным вучылішчы (1964—1965 гг),<ref>[http://vpu-24korec.narod.ru/vipuskniki.html] Наші випускники</ref> асвоіў рабочую спецыяльнасць. Прыйшоў час службы ў арміі (1965—1968 гг.). Трапіў на Паўночны флот, Кольскі паўвостраў, г. [[Севераморск]], пасёлак Відзяева. На карабель або на падлодку яго не ўзялі, таму што быў сакрэтны загад: «Дзяцей рэпрэсаваных бацькоў да сакрэтных ваенных аб’ектаў не дапускаць».<ref name="yaevdokimov.com">[http://www.yaevdokimov.com/biografiya.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160503031602/http://yaevdokimov.com/biografiya.html |date=3 мая 2016 }} Сайт Ярослава Євдокимова</ref> Радавы Еўдакімаў тры гады праслужыў у будаўнічым атрадзе. Быў ротным запявалам. Пасля дэмабілізацыі вярнуўся ў роднае сяло, затым паехаў працаваць на шынны завод у г. [[Днепрапятроўск]], дзе выпадкова пачаў спяваць у рэстаране. Там жа, у Днепрапятроўску, ажаніўся з беларускай дзяўчынай, пераехаў на яе радзіму, у [[Беларусь]].<ref name="yaevdokimov.com"/> У Я. Еўдакімава не было музычнай адукацыі, і ўсё ж у Беларусі творчая кар’ера спевака знайшла годны працяг: стваралася канцэртная праграма «Памяць», і глядач адразу ветліва прыняў дэбютанта, бо спяваў Яраслаў з душой, што захапіла публіку. Шмат лістоў з падзякай потым прыйшло ў філармонію. За Яраслава заступіўся калектыў канцэртнай брыгады, і яго пакінулі, з 1975 года ён саліст-вакаліст [[Белдзяржфілармонія|Белдзяржфілармоніі]].<ref name="ReferenceB">[http://issuu.com/movazbor/docs/bielaruskaja_encyklapedyja.06-______4df61a3b872099] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402113908/http://issuu.com/movazbor/docs/bielaruskaja_encyklapedyja.06-______4df61a3b872099 |date=2 красавіка 2015 }} Беларуская энцыклапедыя. Т. 6. — Мн., 1998. с.397.</ref> Поспех спевака ў гледачоў рос ад канцэрта да канцэрта. І ён разумеў, што прыродныя здольнасці — добра, а вакалісту патрэбна прафесійная школа. Яраслаў знайшоў педагога па вакале Уладзіміра Бучэля.<ref name="oblgazeta.ru"/> Тры гады ён браў урокі ў маэстра, а паралельна працаваў салістам у ансамблі песні і танца Беларускай ваеннай акругі (1977—1980).<ref name="ReferenceB"/><ref>[http://www.mil.by/ru/leisure/ensemble/history/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150201114359/http://www.mil.by/ru/leisure/ensemble/history/ |date=1 лютага 2015 }}</ref> Напярэдадні 9 мая спявак прыняў удзел у дзяржаўным канцэрце, на якім прысутнічаў першы сакратар ЦК Кампартыі [[Беларусь|Беларусі]] [[Пётр Машэраў]]. Былога партызана паланіла песня «Поле памяці» ([[Леанід Канстанцінавіч Захлеўны|Л. Захлеўнага]], [[Уладзімір Пракопавіч Някляеў|У. Някляева]]), якую пранікнёна выканаў Еўдакімаў. Замілаванне першага чалавека ў рэспубліцы было такім моцным, што ён распарадзіўся прысвоіць Еўдакімаву ганаровае званне «Заслужаны артыст Беларускай ССР».<ref name="ReferenceB"/> Вестка пра таленавітага спевака даляцела да [[Масква|Масквы]]. Вольга Малчанава з цэнтральнага тэлебачання «сасватала» Еўдакімава ў самыя папулярныя перадачы «Шырэй круг», «Праспяваем, сябры». У 1979 годзе Еўдакімаў стаў дыпламантам конкурсу «З песняй па жыцці». Пласцінка «Усе збудзецца» (1988) — дэбют на ўсесаюзнай студыі грамзапіса фірмы «Мелодыя». Імя выканаўцы ўжо было добра вядомым гледачу, бо творчасць Еўдакімава надзейна заняла месца ў сэрцах мільёнаў прыхільнікаў меладычных, душэўных, лірычных, натхнёных песень. Голас артыста часта гучаў і ў праграмах ўсесаюзнага радыё. Я. Еўдакімаў скончыў [[Мінскае музычнае вучылішча]] па класе вакалу (1979—1981)<ref name="ReferenceB"/><ref>[http://para.by/school/&school_id=58] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180909203812/http://para.by/school/%26school_id%3D58 |date=9 верасня 2018 }}</ref> і становіцца салістам рэспубліканскага радыё і тэлебачання (1980—1990).<ref name="ReferenceB"/> Яраслаў Еўдакімаў неаднаразова выступаў на «[[Славянскі Базар у Віцебску|Славянскім базары]]» ў [[Віцебск]]у, таксама быў у складзе журы (1993) гэтага фестывалю.<ref>[https://archive.today/20120805133904/http://www.rio2011.mil.br/results/ENG/AT/ATR173A_ATW40140150000001ENG.htm] Архіў фестывалю</ref> У 1998 годзе спявак — госць фестывалю «Залаты Шлягер» ([[Магілёў]]).<ref>[http://mogfil.by/mezhdunarodnyy-muzykalnyy-festival-zolotoy-shlyager-v-mogileve] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140715003427/http://mogfil.by/mezhdunarodnyy-muzykalnyy-festival-zolotoy-shlyager-v-mogileve |date=15 ліпеня 2014 }}Міжнародны музычны фестываль «Залаты шлягер у Магілёве» (Магілёў, Беларусь)</ref> Яраславу Еўдакімаву ў 1999 годзе прысвоена званне «Ганаровы грамадзянін горада Бабруйска».<ref>[Шлык Ф. Ярослава Евдокимова в Бобруйске помнят / Ф. Шлык // Нар. газ. — 1999. — 3 крас. — С. 6.]</ref> Гастраляваў за мяжой — [[Францыя]], [[Германія]], [[Нарвегія]], [[Польшча]], [[Чэхаславакія]], [[Ісландыя]], [[Швейцарыя]], [[Швецыя]]. Шлягерамі сталі песні ў яго выкананні, створаныя ў суаўтарстве з вядомымі [[кампазітар]]амі (Э. Зарыцкі, [[Леанід Канстанцінавіч Захлеўны|Л. Захлеўны]], [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|І. Лучанок]], А. Марозаў, Б. Емяльянаў, В. Окаракаў, В. Дабрынін, І. Матэта, Г. Татарчанка) і [[паэт]]амі ([[Генадзь Мікалаевіч Бураўкін|Г. Бураўкін]], [[Ніл Сымонавіч Гілевіч|Н. Гілевіч]], [[Уладзімір Пракопавіч Някляеў|У. Някляеў]], [[Міхал Ясень|М. Ясень]], Р. Раждзественскі, Л. Рубальская, А. Папярэчны, В. Ветрава, Ю. Рыбчынскі, А. Дземідзенка). З 2009 года Яраслаў Еўдакімаў — грамадзянін [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]].<ref>[http://www.yaevdokimov.com/biografiya.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160503031602/http://yaevdokimov.com/biografiya.html |date=3 мая 2016 }} Сайт Ярослава Евдокимова</ref> Памёр 22 жніўня 2025 года. Пахаваны ў [[Мінск]]у на могілках «[[Лясныя могілкі (Мінск)|Лясныя]]». == Творчасць == У Яраслава Еўдакімава незвычайны [[тэмбр]] [[голас]]у — глыбокі, яркі, пяшчотны, аксамітны, лірычны [[барытон]], у гучанні якога прысутнічае адзін тон і шэраг абертонаў, больш высокіх, чым у асноўным тоне, а маляўнічая гукавая палітра голаса тым ярчэй, чым больш гэтых дадатковых тонаў. Дыяпазон — дзве [[актава|актавы]]. Істотнае значэнне мае гнуткасць, рухомасць голаса, уменне лёгка яго змяняць, паколькі добра пастаўленым галасам уласціва разнастайнасць тэмбраў — артыст можа спяваць [[бас]]ам, [[тэнар]]ам. У [[спявак]]а бездакорная тэхніка [[вакал]]у, [[дыкцыя|дыкцыі]]. Па сіле голасу яго параўноўвалі з [[Энрыка Каруза]], а эксперты прадказвалі яму кар’еру опернага спевака, але выбраў ён народныя і аўтарскія творы. Меў вялікі канцэртны рэпертуар, значнае месца ў якім займалі песні беларускіх кампазітараў [[Яўген Глебаў|Я. Глебава]], В. Іванова, [[Ігар Лучанок|І. Лучанка]], Дз. Смольскага і інш. == Званне == * 17 красавіка 1980 г. — Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР прысвоена ганаровае званне «Заслужаны артыст Беларускай ССР»<ref name="ReferenceB"/> * 13 ліпеня 1987 г. — Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР прысвоена ганаровае званне «Народны артыст Беларускай ССР»<ref name="ReferenceB"/> * 15 лютага 2006 г. — Указам Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі прысвоена ганаровае званне «Заслужаны артыст Расійскай Федэрацыі»<ref>[http://bestpravo.ru/rossijskoje/hw-zakony/b2r.htm] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150208103232/http://bestpravo.ru/rossijskoje/hw-zakony/b2r.htm |date=8 лютага 2015 }} Указ Президента РФ від 15.02.2006 N 120</ref> == Дыскаграфія == === Вінілавыя пласцінкі (LP) === * 1988 — [[Все сбудется|Усе збудзецца]] {|class="wikitable" |- !Год !Назва пласцінкі !Аўтар !Назва песні !Заўвагі |- |1988 |Ярослав Евдокимов. Все сбудется |Э.&nbsp;Зарыцкі, В.&nbsp;Вярба |Все сбудется (на рускай мове) |Инстр. анс. (1, 5, 7). Инстр. анс. п/у В. Кофмана (2, 4). Инстр. анс. п/у А. Архипова (3, 9). Минский эстрадный оркестр п/у Михаила Финберга (6). Эстрадный оркестр Белорусского телевидения и радио. Дирижер Б. Райский (8, 10). Запись 1986—1988 гг. Записи Всесоюзной студии грамзаписи и Белорусского радио. Запись 1986—1988 гг. Лениградский завод грампластинок. Типография ЛЗГ. Арт. 11-1. Заказ 3.845-0-11000.<ref>[http://records.su/album/9751] Ярослав Евдокимов. Все сбудется</ref> |- |- | | |Э.&nbsp;Зарыцкі, Л.&nbsp;Рубальская |Эхо в ночи (на рускай мове) | |- |- | | |Э.&nbsp;Зарыцкі, Н.&nbsp;Шкор |Листок календаря (на рускай мове) | |- |- | | |Э.&nbsp;Зарыцкі, Л.&nbsp;Рубальская |Зря говорят (на рускай мове) | |- |- | | |С.&nbsp;Осіашвілі, В.&nbsp;Дабрынін |Колодец (на рускай мове) | |- |- | | |Р.&nbsp;Раждзественскі, І.&nbsp;Лучанок |И пока на земле существует любовь (на рускай мове) | |- |- | | |У.&nbsp;Бут, І.&nbsp;Лучанок |Берег юности (на рускай мове) | |- |- | | |Ю.&nbsp;Рыбчынскі, І.&nbsp;Лучанок |Тихий уголок — Тихая пристань (на рускай мове) | |- |- | | |Н.&nbsp;Гілевіч, Э.&nbsp;Зарыцкі |Полынная ростань (на рускай мове) | |- |- | | |М.&nbsp;Ясень, І.&nbsp;Лучанок |Майский вальс (на рускай мове) | |- |} ==== Аўтарскія зборнікі ==== {|class="wikitable" |- !Год !Назва пласцінкі !Аўтар !Назва песні !Заўвагі |- |1983 |И. Лученок: «Песни и инструментальная музыка» (стерео) |М.&nbsp;Ясень |Письмо из 45-го (на рускай мове) |© «Мелодия», 1983. Апрелевский ордена Ленина завод грампластинок. Типография АЗГ. Всесоюзная студия грамзаписи. Запись Всесоюзного радио, 1983 г. Зак. 653—О—6080. Арт. 11-1.<ref>[http://records.su/album/22016 И. ЛУЧЕНОК: «Песни и инструментальная музыка»]</ref> |- |- |1984 |Игорь Лученок: «Песни и инструментальная музыка» (стерео) |М.&nbsp;Ясень |Письмо из 45-го (на рускай мове) |Перавыданне запісу 1983 г. © «Мелодия», 1984. Рижский завод грампластинок. Типография РЗГ. Всесоюзная студия грамзаписи. Запись Всесоюзного радио, 1983 г. Зак. 860 6000. Арт. 11-1.<ref>[http://www.discogs.com/Игорь-Лученок-Песни-Инструментальная-Музыка/release/4048707] Игорь Лученок ‎- Песни И Инструментальная Музыка</ref> |- |- |1988 |Песни Вячеслава Добрынина (стерео) |С.&nbsp;Осиашвили |Колодец (на рускай мове) |© «Мелодия», 1988. Ленинградский завод грампластинок. Типография ЛЗГ. Всесоюзная студия грамзаписи. Записи 1987, 1988 г. Зак. 1492—О—46740. Арт. 10-4.<ref>[http://records.su/album/2026 Песни Вячеслава Добрынина]</ref> |- |- |1989 |Песни Вячеслава Добрынина (стерео) |С.&nbsp;Осиашвили |Колодец (на рускай мове) |Перавыданне запісу 1988 г.© «Мелодия», 1988. Апрелевский завод грампластинок. Типография АЗГ. Всесоюзная студия грамзаписи. Записи 1987, 1988 г. Арт. 10-4. Variant 1: 1989. Зак. 111. Тираж 3760. Variant 2: 1989. Зак. 212. Тираж 25860.<ref>[http://www.discogs.com/Вячеслав-Добрынин-Колодец-На-Теплоходе-Музыка-Играет-/release/2217536] Вячеслав Добрынин ‎- Колодец / На Теплоходе Музыка Играет / Чашка Чая / Причал (Песни Вячеслава Добрынина)</ref> |- |- |1992 |Хрустальные цепи. Песни А. Морозова (стерео) |С.&nbsp;Романов |Фантазер (на рускай мове) |© «Sintez Records / RiTonis», 1992. Рижский завод грампластинок. Типография РЗГ. Запись 1992 р.<ref>[http://records.su/album/27302 Хрустальные Цепи. Песни А. Морозова]</ref> |- | | |А.&nbsp;Поперечный |За Дунаем (на рускай мове) |© «Sintez Records / RiTonis», 1992. Рижский завод грампластинок. Типография РЗГ. Запись 1992 р.<ref>[http://records.su/album/27302 Хрустальные Цепи. Песни А.Морозова]</ref> |} ==== Зборнікі ==== {|class="wikitable" |- !Год !Назва пласцінкі !Аўтар !Назва песні !Заўвагі |- |- |1983 |Каска с красной звездой (стерео) |Л.&nbsp;Захлевный, В.&nbsp;Некляев |Поле памяти (на рускай мове) |(c)"Мелодия", 1983. Записи 1975—1982 гг. Сторона 4 — записи 1979—1982 гг. Всесоюзная студия грамзаписи. Апрелевский ордена Ленина завод грампластинок. Записи ВСГ и Всесоюзного радио. Типография АЗГ. 2 Х Арт. 11-2. Зак. 353-О-1000. Гр. 4. 10-9.<ref>[http://www.discogs.com/Various-Каска-Красной-Звездой/release/5614522] Various ‎- Каска С Красной Звездой</ref> |- |- |1985 |Письмо из 45-го (стерео) |И.&nbsp;Лученок, М.&nbsp;Ясень |Письмо из 45-го (на рускай мове) |(c) «Мелодия», 1985. Всесоюзная студия грамзаписи. Апрелевский ордена Ленина завод грампластинок. Записи ВСГ и Всесоюзного радио. Типография АЗГ. 2 Х Арт. 11-2. Зак. 146-О-500. Гр. 2. 1-20.<ref>[http://records.su/album/51078 ПИСЬМО ИЗ 45-го]</ref> |- |- |1985 |Соловьи Хатыни. Песни белорусских композиторов (стерео) |Л.&nbsp;Захлевный, В.&nbsp;Некляев |Память (на рускай мове) |(c) «Мелодия», 1984. Апрелевский ордена Ленина завод грампластинок. Записи Белорусского радио. Типография АЗГ. 2 Х Арт. 10-9. Зак. 305-О-2000.<ref>[http://records.su/album/22640 СОЛОВЬИ ХАТЫНИ. Песни белорусских композиторов]</ref> |- |- |1985 |Письмо из 45-го. Песни белорусских композиторов (стерео) |Э.&nbsp;Зарицкий, Д.&nbsp;Михлеев |Набат тишины (на рускай мове) |(c) «Мелодия», 1985. Апрелевский ордена Ленина завод грампластинок. Записи Белорусского радио. Типография АЗГ. 2 Х Арт. 11-9. Зак. 60-22595-009.<ref name=autogenerated10>[http://records.su/album/23036 ПИСЬМО ИЗ 45-го. Песни белорусских композиторов:]</ref> |- |- | | |И.&nbsp;Лученок, М.&nbsp;Ясень |Письмо из 45-го (на рускай мове) |(c) «Мелодия», 1985. Апрелевский ордена Ленина завод грампластинок. Записи Белорусского радио. Типография АЗГ. 2 Х Арт. 11-9. Зак. 60-22595-009.<ref name=autogenerated10 /> |- |- |- | | |Э.&nbsp;Зарицкий, М.&nbsp;Ясень |Так пришла к нам победа (на рускай мове) |(c) «Мелодия», 1985. Апрелевский ордена Ленина завод грампластинок. Записи Белорусского радио. Типография АЗГ. 2 Х Арт. 11-9. Зак. 60-22595-009.<ref name=autogenerated10 /> |- |- |1986 |Мир планете Земля (стерео) |И.&nbsp;Лученок, М.&nbsp;Ясень |Майский вальс (на рускай мове) |(c) «Мелодия», 1986. Апрелевский ордена Ленина завод грампластинок. Записи Белорусского радио. Типография АЗГ. 2 Х Арт. 13-4. Зак. 183-О-3000.<ref>[http://records.su/album/23742 Мир Планете Земля]</ref> |- |- |1987 |Песня о Родине. Белорусская эстрада (стерео) |И.&nbsp;Лученок, М.&nbsp;Ясень |Снимок в газете (на рускай мове) |(c) «Мелодия», 1987. Апрелевский ордена Ленина завод грампластинок. Записи Белорусского радио. Типография АЗГ. 2 Х Арт. 12-3. Зак. 605-О-3000.<ref name=autogenerated9>[http://records.su/album/44806 ПЕСНЯ О РОДИНЕ. Белорусская эстрада]</ref> |- |- | | |Э.&nbsp;Зарицкий, Н.&nbsp;Гилевич |Полынная ростань (на рускай мове) |(c) «Мелодия», 1987. Апрелевский ордена Ленина завод грампластинок. Записи Белорусского радио. Типография АЗГ. 2 Х Арт. 12-3. Зак. 605-О-3000.<ref name=autogenerated9 /> |- |- |1988 |И. Лученок «И пока на Земле существует любовь», песни (стерео) |М.&nbsp;Ясень |Майский вальс (на рускай мове) |(c) «Мелодия», 1988. Ленинградский завод грампластинок. Записи Белорусского радио. Типография ЛЗГ. 2 Х Арт. 12-8. Зак. 79 22805 009.<ref name=autogenerated8>[http://records.su/album/25069 И. ЛУЧЕНОК «И пока на земле существует любовь», песни]</ref> |- |- | | |В.&nbsp;Бут |Берег юности (на рускай мове) |(c) «Мелодия», 1988. Ленинградский завод грампластинок. Записи Белорусского радио. Типография ЛЗГ. 2 Х Арт. 12-8. Зак. 79-22805-009.<ref name=autogenerated8 /> |- |- | | |М.&nbsp;Ясень |Снимок в газете (на рускай мове) |(c) «Мелодия», 1988. Ленинградский завод грампластинок. Записи Белорусского радио. Типография ЛЗГ. 2 Х Арт. 12-8. Зак. 79-22805-009.<ref name=autogenerated8 /> |- |- | | |П.&nbsp;Кошель |Лета першага спаткання |(c) «Мелодия», 1988. Ленинградский завод грампластинок. Записи Белорусского радио. Типография ЛЗГ. 2 Х Арт. 12-8. Зак. 79 22805 009.<ref name=autogenerated8 /> |- |- |1989 |Голоса Родины. (Галасы Радзімы) (стерео) |Э.&nbsp;Зарицкий, Г.&nbsp;Буравкин |Белыя крылы |(c) «Мелодия», 1989. Апрелевский ордена Ленина завод грампластинок. Типография АЗГ. Записи Белорусского радио. Типография АЗГ. 2 Х Арт. 14-3. Зак. 7095-О-3000.<ref>[http://records.su/album/25314 «Голоса Родины» («Галасы Радзiмы»)]</ref> |- |} === Гнуткая пласцінка часопіса «Кругозор» === {|class="wikitable" |- !Год !Назва пласцінкі !Аўтары !Назва песні !Заўвагі |- |- |1986 |Журнал «Кругозор». Москва. — 1986 г. — № 5 |И.&nbsp;Лученок, М.&nbsp;Ясень |Майский вальс |Государственный Комитет Совета Министров СССР по телевидению и радиовещанию. Государственный дом радиовещания и звукозаписи СССР. Всесоюзная студия грамзаписи. Типография газеты «Правда». Тираж 2260000 экз.<ref>[http://www.discogs.com/Various-Кругозор-51986/release/5208957] Кругозор № 5/1986</ref>,<ref>[http://www.krugozor-kolobok.ru/nat-sing.htm] ПЕВЦЫ ОТЕЧЕСТВЕННЫЕ</ref> |- |} === Лазерныя дыскі (CD) === * 1994 — Не рві кашулю — песні В. Окаракава (CD) * 2002 — Фантазёр — песні А. Марозава (CD) * 2002 — Цалую тваю далонь (CD) * 2006 — За белай ракой (CD) * 2008 — Яраслаў Еўдакімаў і дуэт «Салодкая ягада». Лепшыя украінскія і казачыя песні (CD) * 2012 — Вяртанне ў восень (CD) ==== Аўтарскія зборнікі ==== {|class="wikitable" |- !Год !Назва дыска !Аўтар !Назва песні !Заўвагі |- |- |1993 |Виталий Окороков ‎- Попса |Ю.&nbsp;Дружков |Не рви рубаху |MTM Ltd. ‎- MTMCD 60 006<ref>[http://www.discogs.com/Виталий-Окороков-Попса/release/4847549] Виталий Окороков ‎- Попса</ref> |- |- |1995 |Золотой Шлягер 80-х |С.&nbsp;Осиашвили |Колодец |<ref>[http://1000plastinok.net/Vyacheslav_Dobrynin/Vyacheslav_Dobrynin_Zolotoi_shlyager_80-h_1995/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150705161423/http://1000plastinok.net/Vyacheslav_Dobrynin/Vyacheslav_Dobrynin_Zolotoi_shlyager_80-h_1995/ |date=5 ліпеня 2015 }}Вячеслав Добрынин. Золотой шлягер 80-х.</ref> |- |- |1996 |Вячеслав Добрынин. Золотой шлягер 80-х. Лучшие Песни Вячеслава Добрынина. 1980—1989. Russian Collection Vol. 6 |С.&nbsp;Осиашвили |Колодец |Phonographic Copyright (p) — Jam Music Group. Ensemble — Группа В. Добрынина* (tracks: 14, 18). This Compilation ⓟ1996 JAM Music Group.<ref>[http://www.discogs.com/Various-Russian-Collection-Vol-6-Золотой-Шлягер-80-х-Лучшие-Песни-Вяче/release/2703710] Russian Collection Vol. 6 — Золотой Шлягер 80-х. Лучшие Песни Вячеслава Добрынина 1980—1989.</ref> |- |- |1997 |Вячеслав Добрынин. Золотой шлягер 80-х. Лучшие Песни Вячеслава Добрынина. 1980—1989. Russian Collection Vol. 6 |С.&nbsp;Осиашвили |Колодец |Copyright (c) — РАО. Copyright (c) — J.S.P. Company Phonographic Copyright (p) — J.S.P. Company Copyright (c) — Джем Группа. Phonographic Copyright (p) — Джем Группа. Distributed By — JAM Group International. Made By — Минэлла. Лицензия МПТР России ВАФ № 77-79.<ref>[http://www.discogs.com/Various-Russian-Collection-Vol-6-Золотой-Шлягер-80-х-Лучшие-Песни-Вяче/release/6092736] Russian Collection Vol. 6 — Золотой Шлягер 80-х. Лучшие Песни Вячеслава Добрынина 1980—1989.</ref> |- |- |2003 |Александр Морозов — Земля Нижегородская |Ю.&nbsp;Паркаев |Малая Родина |<ref>[http://www.aleksandr-morozov.ru/diskografiya/zemlya-nizhegorodskaya.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150705045840/http://www.aleksandr-morozov.ru/diskografiya/zemlya-nizhegorodskaya.html |date=5 ліпеня 2015 }}Александр Морозов — Земля Нижегородская</ref> |- |- |2004 |Александр Морозов Украина нэнька — матушка Россия (Песни Александра Морозова) |Г.&nbsp;Горбовский |Разбудите меня |<ref>[http://www.aleksandr-morozov.ru/diskografiya/ukraina-nenka-matushka-rossiya.html ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150705060301/http://www.aleksandr-morozov.ru/diskografiya/ukraina-nenka-matushka-rossiya.html |date=5 ліпеня 2015 }}АЛЕКСАНДР МОРОЗОВ Украина нэнька — матушка Россия (Песни Александра Морозова)</ref> |- |- |2005 |Песни композитора Александра Морозова — «Вальс моего отца» Украина нэнька — матушка Россия (Песни Александра Морозова) |А.&nbsp;Поперечный |Прохоровское поле |<ref>[http://www.aleksandr-morozov.ru/diskografiya/ukraina-nenka-matushka-rossiya.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150705060301/http://www.aleksandr-morozov.ru/diskografiya/ukraina-nenka-matushka-rossiya.html |date=5 ліпеня 2015 }}Песни композитора Александра Морозова — «Вальс моего отца»</ref> |- |- |2009 |Римма Казакова ‎- Ненаглядный мой |А.&nbsp;Федорков |Ты меня не понимаешь |Серия: Золотая коллекция ретро. Bomba Music ‎- BoMB 033—535.<ref>[http://www.discogs.com/Римма-Казакова-Ненаглядный-Мой/release/4800121] Римма Казакова ‎- Ненаглядный мой</ref> |- |- |2009 |Кремлевские звезды. Вячеслав Добрынин. Браво, Маэстро! |С.&nbsp;Осиашвили |Колодец |<ref>[http://1000plastinok.net/VAR/Kremlevskie_zvezdy_Vyacheslav_Dobrynin_Bravo_Maestro_2009/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150705150929/http://1000plastinok.net/VAR/Kremlevskie_zvezdy_Vyacheslav_Dobrynin_Bravo_Maestro_2009/ |date=5 ліпеня 2015 }}Кремлевские звезды. Вячеслав Добрынин. Браво, Маэстро!</ref> |- |- |2012 |Лариса Рубальская ‎- Брызги шампанского |Э.&nbsp;Зарицкий |Эхо в ночи |Серия: Имена на все времена. Монолит ‎- МТ 001091-107-1.<ref>[http://www.discogs.com/Лариса-Рубальская-Брызги-Шампанского/release/6092062] Лариса Рубальская ‎- Брызги шампанского</ref> |- |- |2014 |Александр Морозов — Золотые хиты |А.&nbsp;Поперечный |Фантазер |<ref>[http://www.aleksandr-morozov.ru/diskografiya/zolotyie-xityi.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150705041542/http://www.aleksandr-morozov.ru/diskografiya/zolotyie-xityi.html |date=5 ліпеня 2015 }}Александр Морозов — Золотые хиты"</ref> |- |} ==== Зборнікі ==== {|class="wikitable" |- !Год !Назва дыска !Аўтар !Назва песні !Заўвагі |- |- |2003 |Ярослав Евдокимов ‎- Grand Collection | |CD, Compilation |Квадро-Диск ‎- GCR 107.<ref>[http://www.discogs.com/Ярослав-Евдокимов-Grand-Collection/release/3127850] Ярослав Евдокимов ‎- Grand Collection</ref> |- |- |2004 |Ярослав Евдокимов ‎- Колодец | |CD, Compilation |Record Company — Фирма Грамзаписи Никитин. Distributed — Торговая Фирма «Никитин». Никитин ‎- ТФН-CD 100/04.<ref>[http://www.discogs.com/Ярослав-Евдокимов-Колодец/release/6651552] Ярослав Евдокимов ‎- Колодец</ref> |- |- |2004 |Ярослав Евдокимов ‎- Любовное настроение | |CD, Compilation |Record Company — Фирма Грамзаписи Никитин. Distributed — Торговая Фирма «Никитин». Фирма грамзаписи Никитин ‎- ТФН-CD 108/04.<ref>[http://www.discogs.com/Ярослав-Евдокимов-Любовное-Настроение/release/5497602] Ярослав Евдокимов ‎- Любовное настроение</ref> |- |- |2005 |60 Лет Великой Победы (1945—2005) |И.&nbsp;Лученок, М.&nbsp;Ясень |Майский вальс |Not On Label ‎- none. Аудиоматериалы предоставлены Гостелерадиофондом России. Завод-изготовитель: ООО «НИК и КОМПАНИЯ». Лицензия Минпечати РФ: серия ВАФ № 77-22. Не для продажи !<ref>[http://www.discogs.com/Various-60-Лет-Великой-Победы-1945-2005/release/7030089] 60 Лет Великой Победы (1945—2005)</ref> |- |- |2007 |XXXL 18 — Праздничный |Варенички (украинская народная песня) |дует Сладка Ягода та Ярослав Євдокимов |Phonographic Copyright (p) — ООО «Монолит-Рекордс». Copyright (c) — ООО «Монолит-Рекордс».<ref>[http://www.discogs.com/Various-XXXL-18-Праздничный/release/5983110] XXXL 18 — Праздничный</ref> |- |- |2007 |Песня — 86 |И.&nbsp;Лученок, В.&nbsp;Бут |Берег юности |© ООО «Первое Музыкальное издательство» 2007 р. (8-10, 12), © Давид Тухманов, ⓟ Гостелерадиофонд, © НААП, © Музыкальное издательство НААП. ©&ⓟ Bomba Music 2007. Издатель: ООО «Бомба Мьюзик». Изготовитель: ООО «Лицензионные носители».<ref>[http://www.discogs.com/Various-Песня-86/release/2980530] Various ‎- Песня-86</ref> |- |- |2010 |Золотой Шлягер 80-х. Часть 1. |В.&nbsp;Добрынин, С.&nbsp;Осиашвили |Колодец |©&℗ Вячеслав Добрынин, © По лицензии ООО «Первое Музыкальное издательство» 2010 г. (1-19). Издатель: ООО «Бомба Мьюзик». Изготовитель: ООО «ПО Евро Оптикал Диск».<ref>[http://www.discogs.com/Песни-Вячеслава-Добрынина-Золотой-Шлягер-80-. Часть-1/release/3820878] Золотой Шлягер 80-х. Часть 1.</ref> |- |} Яраслаў Еўдакімаў адзначаны ўнікальным інтэрнэт-праектам «Новая Украіна».<ref>[http://ukrgold.net/rovnenskaya-oblast/elita-rovno/906-evdokimov-yaroslav-aleksandrovich] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150202164156/http://ukrgold.net/rovnenskaya-oblast/elita-rovno/906-evdokimov-yaroslav-aleksandrovich |date=2 лютага 2015 }} Іміджевий сайт № 1</ref> == Медыяархіў == === Аўдыёінтэрвью === * Інтэрнэт-радыё «Маскоўская праўда», 2012 г. «Фантазер» Яраслаў Еўдакімаў у гасцях у «Маскоўскай праўды». І. Ваяводзін.<ref>[http://maxpark.com/user/42415/content/1359810]"Фантазер" Ярослав Евдокимов в гостях у «Московской правды»</ref> * Радыё Расіі. Саратаў, 2012 г. У Саратаве з поспехам прайшло выступленне Яраслава Еўдакімава<ref>[http://gtrk-saratov.podfm.ru/radio_rossii_saratov/165/] В Саратове с успехом прошло выступление Ярослава Евдокимова</ref> * Радыёстанцыя Екацярынбургскай дыяцэзіі «Воскресение», 2014 г. Яраслаў Еўдакімаў<ref>[http://pravradio.ru/audioarchive/ct47/yr2014/mn6] Забытая звезда</ref> === Голас артыста на радыёстанцыях === * УР 3: Раніца на радыё «Культура» («Дзень споведзі». Літаратурна-музычная кампазіцыя па творах В. Крышчанкі [http://schedule.nrcu.gov.ua/grid/channel/period/items/list.html?periodID=2500&channelID=3] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304072922/http://schedule.nrcu.gov.ua/grid/channel/period/items/list.html?periodID=2500&channelID=3 |date=4 сакавіка 2016 }} * Myradio [http://myradio.ua/group/16800] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150713024721/http://myradio.ua/group/16800 |date=13 ліпеня 2015 }} * Moskva.FM [http://www.moskva.fm/artist/Ярослав_Евдокимов]{{Недаступная спасылка}} * The-radio.ru [http://www.the-radio.ru/artist/%C5%E2%E4%EE%EA%E8%EC%EE%E2+%DF%F0%EE%F1%EB%E0%E2]{{Недаступная спасылка}} * Питер FM [http://www.piter.fm/artist/Ярослав_Евдокимов/song_968234]{{Недаступная спасылка}} * RADIOGROM [http://www.radiogrom.com/radio_news/index.php?id=5189] * MoreRadio [http://www.moreradio.ru/online_video.php?id=25471&radio_id=53&l=%DF%F0%EE%F1%EB%E0%E2_%C5%E2%E4%EE%EA%E8%EC%EE%E2_%CA%EE%EB%EE%E4%E5%F6] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241209203031/https://moreradio.ru/online_video.php?id=25471&radio_id=53&l=%DF%F0%EE%F1%EB%E0%E2_%C5%E2%E4%EE%EA%E8%EC%EE%E2_%CA%EE%EB%EE%E4%E5%F6 |date=9 снежня 2024 }} * zv.fm [http://zv.fm/artist/4280] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150712171732/http://zv.fm/artist/4280 |date=12 ліпеня 2015 }} * Аўтарадыё [http://www.avtoradio.ru/?an=ar-tracks&uid=2195&media=audio&show=artist] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150715230312/http://www.avtoradio.ru/?an=ar-tracks&uid=2195&media=audio&show=artist |date=15 ліпеня 2015 }} * Інтэрнэт-радыё «Музыка наших лет» [http://test.vfirsov.pro/component/browpasport/?idCompos=8976] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150721060716/http://test.vfirsov.pro/component/browpasport/?idCompos=8976 |date=21 ліпеня 2015 }} * Last.Fm [http://www.lastfm.ru/music/Ярослав+Евдокимов] * eee.fm [https://eee.fm/a/ярослав-евдокимов/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304133305/https://eee.fm/a/%D1%8F%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2-%D0%B5%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2/ |date=4 сакавіка 2016 }} * Online радыё xMusik.me [http://xmusic.me/radio] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151017171126/http://xmusic.me/radio |date=17 кастрычніка 2015 }} * Зайцев. FM [http://www.zaycev.fm/#/artists/yaroslav-evdokimov/opinions] * Радыё Дача [http://www.radiodacha.ru/playlist.html?page=7] * Славянское радио [http://slav-radio.moy.su/load/kazaki/evdokimov_jaroslav_i_sladka_jagoda_shel_kazak/12-1-0-1313] * Радыё МЕЛОДИЯ [http://www.radiomelodia.ua/playlist/22-07-2015.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150724160744/http://www.radiomelodia.ua/playlist/22-07-2015.html |date=24 ліпеня 2015 }} * 101.ru. Онлайн радыё [http://101.ru/?an=personal&userid=548273] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150724162958/http://101.ru/?an=personal&userid=548273 |date=24 ліпеня 2015 }} * Fruit.FM Жива хвиля спілкування [http://fruit.fm/19432/blog/99095/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150724162927/http://fruit.fm/19432/blog/99095/ |date=24 ліпеня 2015 }} * Flymusic.FM [http://www.flymusic.fm/исполнитель/ярослав+евдокимов/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304085431/http://www.flymusic.fm/%D0%B8%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C/%D1%8F%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2+%D0%B5%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2/ |date=4 сакавіка 2016 }} * Радиола, 106,2 FM [http://radiola.ru/performers/performers_835.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150930130014/http://radiola.ru/performers/performers_835.html |date=30 верасня 2015 }} * Радыё Бомба [http://radiobomba.ru/listen?search=Ярослав%20Евдокимов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304105428/http://radiobomba.ru/listen?search=%D0%AF%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%20%D0%95%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 |date=4 сакавіка 2016 }} * Партызанскі радыё [http://volnorez.com/partizanskoe-radio/yaroslav-evdokimov-pismo-iz-45-go] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150930140601/http://volnorez.com/partizanskoe-radio/yaroslav-evdokimov-pismo-iz-45-go |date=30 верасня 2015 }} * Muzmo.Ru [http://muzmo.ru/search.php?q=Ярослав+Евдокимов]{{Недаступная спасылка}} === Фотаархіў === * Ніжні Ноўгарад. 8 снежня 2006 г.<ref>[http://ya-evdokimov.narod.ru/photo1.html] Ярослав Евдокимов. Фото</ref> * Санкт-Пецярбург. 26 жніўня 2007 г.<ref>[http://ya-evdokimov.narod.ru/photo2.html] Ярослав Евдокимов. Фото</ref> * Новасібірск. 6 мая 2008 г.<ref name=autogenerated13>[http://album.foto.ru/photos/42551/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190822152211/http://album.foto.ru/photos/42551/ |date=22 жніўня 2019 }}ВЯЧЕСЛАВ ЕВДОКИМОВ — концерт — КРАТКАЯ ВЕРСИЯ</ref> * ИНТЕРПРЕСС.РУ<ref>[http://www.interpress.ru/index.php?page=search] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924035605/http://www.interpress.ru/index.php?page=search |date=24 верасня 2015 }}</ref> * Persona Stars. PhotoBank. 29 мая 2008 г.<ref>[http://www.personastars.com/search-results?query=Ярослав+Евдокимов&type=all] РЕЗУЛЬТАТЫ ПОИСКА «ЯРОСЛАВ ЕВДОКИМОВ»</ref> * Уладзівасток. 28 чэрвеня 2012 г.<ref>[http://primamedia.ru/news/apec/28.06.2012/213571/vyacheslav-evdokimov-propel-quot-mnoguyu-letu-quot-sammitu-ates-vo-vladivostoke.html] Ярослав Евдокимов пропел «Многая лета» саммиту АТЭС во Владивостоке</ref> * Tassphoto<ref>[http://www.tassphoto.com/ru/asset/fullTextSearch/search/Ярослав%20Евдокимов/page/1]</ref> * Курск. 9 жніўня 2012 г.<ref>[http://sdsko.ru/new_news/2012/news032.htm] Новости</ref> * Зеленоград. 23 лютага 2013 г.<ref>[http://www.mreporter.ru/reports/24195] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150712233505/http://www.mreporter.ru/reports/24195 |date=12 ліпеня 2015 }}Концерт Ярослава Евдокимова в Зеленоградском ДК</ref> * Фотобанк. Fotodom<ref>[http://www.fotodom.ru/search.html?query=Ярослав%20Евдокимов]{{Недаступная спасылка}}</ref> * Уфа. 14 снежня 2013 г.<ref>[http://www.ufa.kp.ru/photo/gallery/10386/] Евдокимов нашел украинцев в Уфе</ref> * Петразаводск. 4 сакавіка 2014 г.<ref>[http://dk-concerthall.ru/ru/fotogal/concerti/6351/]{{Недаступная спасылка}}Ярослав Евдокимов</ref> * Уфа. 30 сакавіка 2014 г.<ref>[http://www.radus.ru/gallery/yaroslav-evdokimov-30-03-2014.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304230128/http://www.radus.ru/gallery/yaroslav-evdokimov-30-03-2014.html |date=4 сакавіка 2016 }}Галерея</ref> * Яраслаўль. 18 лістапада 2014 г.<ref>[http://yar-filarmoniya.ru/text/?text=789] Ярослав Евдокимов, концерт 18 ноября 2014 г.</ref> * Ніжні Тагіл. 9 лютага 2015 г.<ref>[http://tagilcity.ru/news/restnews/xxi-vek-i-voyna.-eto-strashno-ne-dolzhno-byt-vrazhdy-izvestnyy-pevec-vystupil-na-tagilskoy-scene-foto.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610090449/http://tagilcity.ru/news/restnews/xxi-vek-i-voyna.-eto-strashno-ne-dolzhno-byt-vrazhdy-izvestnyy-pevec-vystupil-na-tagilskoy-scene-foto.html |date=10 чэрвеня 2015 }}«XXI век и война. Это страшно, не должно быть вражды!»: известный певец выступил на тагильской сцене (ФОТО)</ref> * Ціхвін. 5 красавіка 2015 г.<ref>[http://www.dktikhvin.ru/sobitia/2015/evdokimov.php] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160416053231/http://www.dktikhvin.ru/sobitia/2015/evdokimov.php |date=16 красавіка 2016 }}Фотогалерея событий Тихвинского ДК Концерт Ярослава Евдокимова 5 апреля 2015 г.</ref> * Kremerphoto <ref>[http://www.kremerphoto.ru/evdokimov_ya/index.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304063807/http://www.kremerphoto.ru/evdokimov_ya/index.html |date=4 сакавіка 2016 }}Евдокимов Ярослав</ref> * Профі-імідж <ref>[http://www.profimages.ru/search/index.php?q=%DF%F0%EE%F1%EB%E0%E2+%C5%E2%E4%EE%EA%E8%EC%EE%E2&s=%C8%F1%EA%E0%F2%FC]{{Недаступная спасылка}}Ярослав Евдокимов</ref> * PhotoXPress <ref>[http://www.photoxpress.ru/search/search_base.asp] Ярослав Євдокимов</ref> * Петразаводск. 15 лістапада 2015 г.<ref>[http://dk-concerthall.ru/ru/fotogal/concerti/7624/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151120152218/http://dk-concerthall.ru/ru/fotogal/concerti/7624/ |date=20 лістапада 2015 }}</ref> * Уфа. 6 снежня 2015 г.<ref>[http://www.radus.ru/gallery/yaroslav-evdokimov-06-12-2015.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151222092336/http://www.radus.ru/gallery/yaroslav-evdokimov-06-12-2015.html |date=22 снежня 2015 }}</ref> == Эстрадны рэпертуар == * «Ах мама, маменька» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Барабанщица» (на рускай мове) — Б. Емяльянаў * «Без вины виноватые» (на рускай мове) — В. Окаракаў, В. Окаракаў * «Белая вьюга» (на рускай мове) — М. Грыбачоў, Э. Зарыцкі <ref name=autogenerated2 /> * «Белокурая колдунья» (на рускай мове) — В. Ветрава,<ref name=autogenerated4>[http://www.vvvetrova.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180329103618/http://vvvetrova.ru/ |date=29 сакавіка 2018 }} В.Ветрова. Официальный сайт</ref> В. Окаракаў * «Белыя крылы» (на беларускай мове) — [[Генадзь Мікалаевіч Бураўкін|Г. Бураўкін]], Э. Зарыцкі <ref name=autogenerated2>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/135045/Зарицкий] Большая биографическая энциклопедия</ref> * «Белые лилии» (на рускай мове) — Ф. Чысцякоў, Ф. Чысцякоў * «Берег юности» (на рускай мове) — У. Бут, [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|І. Лучанок]] * «Берегите матерей» (на рускай мове) — [[Расул Гамзатавіч Гамзатаў|Р. Гамзатаў]], Э. Зарыцкі <ref name=autogenerated2 /> * «Варенички» (на ўкраінскай мове) — украінская народная песня * «Верочка» (на рускай мове) — Ю. Дружкоў, В. Окаракаў * «Весна на Заречной улице» (на рускай мове) — А. Фацьянаў, Б. Макравусаў * «В землянке» («Бьется в тесной печурке огонь») (на рускай мове) — А. Суркоў, К. Лістоў * «Вечер на рейде» (на рускай мове) — А. Чуркін,<ref>[http://kkre-49.narod.ru/p/churkin.htm] Красная книга российской эстрады</ref> В. Салаўёў-Сядой * «Вишнёвый сад» (на рускай мове) — Ю. Дружкоў, В. Окаракаў * «Вниз по матушке Волге» (на рускай мове) — руская народная песня * «Возвращение в осень» (на рускай мове) — В. Шамянскі, В. Шамянскі * «Вокзал Савеловский» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Вот какая ты, любовь!» (на рускай мове) — П. Хмара, В. Малежык * «Всё сбудется» (на рускай мове) — В. Вярба,<ref>[http://1000plastinok.net/Vera_Verba/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150412132441/http://1000plastinok.net/Vera_Verba/ |date=12 красавіка 2015 }}1000 пластинок</ref> Э. Зарицкий<ref name=autogenerated2 /> * «Гандзя» («Чи є в світі молодиця») (на ўкраінскай мове) — Д. Банкоўскі * «Героям Бреста» (на рускай мове) — В. Левін, [[Леанід Канстанцінавіч Захлеўны|Л. Захлеўны]] * «Горе не горе» (на рускай мове) — В. Ветрава,<ref name=autogenerated4 /> В. Окаракаў * «Давай полюбим этот мир» (на рускай мове) — Ф. Царыкаці<ref name="tsarikati.ru">[http://www.tsarikati.ru/duets] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160207003351/http://tsarikati.ru/duets |date=7 лютага 2016 }} Феликс Царикати</ref> * «Два кольори» (на ўкраінскай мове) — Д. Паўлычка, А. Білаш * «День рождения» (на рускай мове) — * «До дна!» (на рускай мове) — У. Сцяпанаў, І. Матэта * «До конца, до тихого креста» (на рускай мове) — М. Рубцоў, Б. Емяльянаў * «Душевная боль» (на рускай мове) — * «Дивлюсь я на небо» («Небо») (на ўкраінскай мове) — М. Пятрэнка, Л. Аляксандрава * «Европа» (на рускай мове) — В. Окаракаў, В. Окаракаў * «Ехал я из Берлина» (на рускай мове) — Л. Ашанін, І. Дунаеўскі * «Журавли» (на рускай мове) — [[Расул Гамзатавіч Гамзатаў|Р. Гамзатаў]] (на аварскай мове, пераклад на рус. — Н. Грэбнеў), Я. Фрэнкель * «За белою рекой»<ref>[http://provincia36.narod.ru/index/0-26 Персональный сайт — ПРОВИНЦИЯ]</ref> (на рускай мове) — В. Гін, А. Марозаў * «За друзей» (на рускай мове) — О. Куланіна, В. Окаракаў * «За Дунаем» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Завтрашний день» (на рускай мове) — Р. Раждзественскі, М. Фрадкін * «Загрусти душа» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Замова» (на беларускай мове) — [[Уладзімір Пракопавіч Някляеў|У. Някляеў]], Э. Зарыцкі <ref name=autogenerated2 />,<ref>[http://unicat.nlb.by/opac/pls/pages.view_doc?off=0&siz=20&qid=98613&format=full&nn=3] СВОДНЫЙ ЭЛЕКТРОННЫЙ КАТАЛОГ СИСТЕМЫ КОРПОРАТИВНОЙ КАТАЛОГИЗАЦИИ</ref> * «Зачарованая мая» (на беларускай мове) — [[Генадзь Мікалаевіч Бураўкін|Г. Бураўкін]], [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|І. Лучанок]] * «Зачарованная моя» (на рускай мове) — В. Гін, [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|І. Лучанок]] * «Зачем же люди расстаются» (на рускай мове) — М. Рябінін, Б. Емяльянаў * «Здравствуй» — лучше, чем «Прощай» (на рускай мове) — С. Бяляўская, В. Окаракаў * «Золотце моё» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Зря говорят» (на рускай мове) — Л. Рубальская, Э. Зарыцкі <ref name=autogenerated2 /> * «И пока на земле существует любовь» (на рускай мове) — Р. Раждзественскі, [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|І. Лучанок]] * «Калины куст» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Кафе у моря» (на рускай мове) — В. Зіноўеў, І. Матэта * «Кветка-папараці» — У. Буднік, А. Грачанікаў<ref>{{Cite web |url=http://muzruk.net/2012/03/pesennyj-zhanr-ot-krestyanskoj-pesni-k-pop-muzyke-konsultaciya-dlya-vospitatelej/ |title=Архіўная копія |access-date=9 ліпеня 2015 |archive-date=10 ліпеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150710190856/http://muzruk.net/2012/03/pesennyj-zhanr-ot-krestyanskoj-pesni-k-pop-muzyke-konsultaciya-dlya-vospitatelej/ |url-status=dead }}</ref> * «Кветка шчасця» — А. Лягчылаў, [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|І. Лучанок]]<ref>[http://unicat.nlb.by/opac/pls/pages.view_doc?off=0&siz=20&qid=38849&format=full&nn=2] СВОДНЫЙ ЭЛЕКТРОННЫЙ КАТАЛОГ СИСТЕМЫ КОРПОРАТИВНОЙ КАТАЛОГИЗАЦИИ</ref> * «Колодец» (на рускай мове) — С. Осіашвілі, В. Дабрынін * «Колокольчик» (на рускай мове) — Г. Гарбоўскі, А. Марозаў * «Конокрад» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Кораблик беленький» (на рускай мове) — Л. Дзербянёў, А. Марозаў * «Красавица-невеста» (на рускай мове) — В. Гін, [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|І. Лучанок]] * «Кто с нами» (на рускай мове) — [[Мікалай Іванавіч Трапкін|М. Трапкін]], А. Марозаў * «Кукушка» (на рускай мове) — В. Качаткоў, [https://www.stihi.ru/avtor/kochetkov17], [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|І. Лучанок]] * «Курочка» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Ледокол» (на рускай мове) — Л. Дзербянёў,<ref>[http://leonid-derbenev.sitecity.ru/stext_1402203513.phtml] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150706232911/http://leonid-derbenev.sitecity.ru/stext_1402203513.phtml |date=6 ліпеня 2015 }} Леонид Дербенёв. Народный Поэт.</ref> І. Матэта * «Лета першага спаткання» (на беларускай мове) — П. Кошаль, [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|І. Лучанок]] * «Листок календаря» (на рускай мове) — Н. Шкор, Э. Зарыцкі <ref name=autogenerated2 /> * «Любовь и ложь» (на рускай мове) — В. Ветрава,<ref name=autogenerated4 /> В. Окаракаў * «Лучик света» (на рускай мове) — Д. Грыгор’еў, В. Окаракаў * «Майский вальс» (на рускай мове) — [[Міхал Ясень|М. Ясень]], [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|І. Лучанок]] * «Малая родина» (на рускай мове) — Ю. Паркаеў, А. Марозаў * «Маменька» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Между двух огней» (на рускай мове) — М. Мееровіч, А. Марозаў * «Месяц малады» (на беларускай мове) — [[Генадзь Мікалаевіч Бураўкін|Г. Бураўкін]], Э. Зарыцкі <ref name=autogenerated2 /> * «Метроном» (на рускай мове) — А. Жукаў,<ref>[http://www.olegz.by/songs.html] Олег Жуков, поэт-песенник</ref>[[Леанід Канстанцінавіч Захлеўны|Л. Захлеўны]] * «Милосердие» (на рускай мове) — [[Міхал Ясень|М. Ясень]], [[Леанід Канстанцінавіч Захлеўны|Л. Захлеўны]] * «Мини-футбол» (на рускай мове) — Ю. Рамеснік, В. Малежык * «Мир тебе, земля!» (на рускай мове) — В. Драздоўская, Э. Зарыцкі * «Молчи» (на рускай мове) — А. Смогул,<ref>[http://smogul.narod.ru/index.htm] Сайт поэта и барда А.Смогула</ref> В. Малежык * «Муха» (на рускай мове) — * «Набат тишины» (на рускай мове) — Д. Міхлееў, Э. Зарыцкі <ref name=autogenerated2 /> * «Наломал черемухи» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «На обратном пути» (на рускай мове) — Л. Рубальская, У. Мігуля * «Насіце ордэны» (на беларускай мове) — А. Каваль-Воўкаў,<ref>[http://apsnyteka.org/378-koval_volkov_stihi.html] Абхазская интернет-библиотека</ref><ref>[http://thefireofthewar.ru/lirika/?p=285] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304073317/http://thefireofthewar.ru/lirika/?p=285 |date=4 сакавіка 2016 }}Стихотворения, поэмы и песни о Великой Отечественной войне</ref> [[Леанід Канстанцінавіч Захлеўны|Л. Захлеўны]] * «Начныя кастры» (на беларускай мове) — С. Грахоўскі, Э. Зарыцкі * «Не жалей!» (на рускай мове) — Ф. Радоў, А. Марозаў * «Не звони в колокола» (на рускай мове) — І. Рэзнік, В. Окаракаў * «Нелегко удержаться в седле» (на рускай мове) — Ф. Царыкаці<ref name="tsarikati.ru"/> * «Ніч яка місячна» («Виклик») (на ўкраінскай мове) — [[М. Старыцкі]], М. Лысенка * «Не остуди своё сердце, сынок» (на рускай мове) — В. Лазарев,<ref>[http://kkre-49.narod.ru/p/lazarev.htm] Красная книга российской эстрады</ref> У. Мігуля * «Не рви рубаху» (на рускай мове) — Ю. Дружкоў, В. Окаракаў * «Несе Галя воду» (на ўкраінскай мове) — украінская народная песня * «Огни вокзала» (на рускай мове) — С. Бяляўская, В. Окаракаў * «Одинокий волк» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Ой на горі два дубки» (на ўкраінскай мове) — украінская народная песня * «Ой мороз. мороз» (на рускай мове) — руская народная песня * «Ой червоний бурячок» (на ўкраінскай мове) — украінская народная песня * «Ой чорна я си, чорна» (на ўкраінскай мове) — украінская народная песня * «Осенние цветы» (на рускай мове) — * «От любви спасенья нет» (на рускай мове) — В. Дабрынін * «Ти ж мене підманула» (на ўкраінскай мове) — украінская народная песня * «Палыновая ростань» (на беларускай мове) — [[Ніл Сымонавіч Гілевіч|Н. Гілевіч]], Э. Зарыцкі <ref name=autogenerated2 /> * «Памятаю» (на беларускай мове) — * «Память» (Сколько вечных огней…) (на рускай мове) — [[Уладзімір Пракопавіч Някляеў|У. Някляеў]], [[Леанід Канстанцінавіч Захлеўны|Л. Захлеўны]] * «Перелётные птицы» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Перепёлочка» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Пехота» (на рускай мове) — * «Письмо» (на рускай мове) — У. Зуйкоў, У. Зуйкоў * «Пісня про рушник» («Рідна мати моя») (на ўкраінскай мове) — А. Малышка, [[Платон Іларыёнавіч Майбарада|П. Майбарада]] * «Письмо из 45-го» (на рускай мове) — [[Міхал Ясень|М. Ясень]], І. Лучанок * «Победа» (на рускай мове) — [[Міхал Ясень|М. Ясень]], [[Леанід Канстанцінавіч Захлеўны|Л. Захлеўны]] * «Подковочка» (на рускай мове) — М. Таніч, В. Окаракаў * «Под лоскутным одеялом» (на рускай мове) — Л. Рубальская, А. Клявіцкі * «Под окном широким» (на рускай мове) — руская народная песня * «Покатились деньки» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Поле памяти» (на рускай мове) — [[Уладзімір Пракопавіч Някляеў|У. Някляеў]], [[Леанід Канстанцінавіч Захлеўны|Л. Захлеўны]] * «Полинушка» (на рускай мове) — Ю. Рамеснік,<ref>[http://soyuz-pisatelei.ru/forum/60-546-1] ОФИЦИАЛЬНЫЙ САЙТ ИЗДАТЕЛЬСТВА «СОЮЗ ПИСАТЕЛЕЙ» Регистрация | Вход | RSS</ref> В. Малежык * «Полынная ростань» (на рускай мове) — [[Ніл Сымонавіч Гілевіч|Н. Гілевіч]], Э. Зарыцкі * «Последний поезд» (на рускай мове) — І. Рэзнік, В. Окаракаў * «Прохоровское поле» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Разгулялся ветер» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Разруби меня взглядом» (на рускай мове) — * «Ребята» (на рускай мове) — В. Окаракаў, В. Окаракаў * «Роза красная моя» (на рускай мове) — Л. Казлова, С. Коржукаў * «Скакал казак через долину» (на рускай мове) — руская народная песня * «Сладкая водочка» (на рускай мове) — Е. Мураўёў, А. Марозаў * «Слёзы капают» (на рускай мове) — С. Грыгор’еў, В. Окаракаў * «Снимок в газете» (на рускай мове) — [[Міхал Ясень|М. Ясень]], [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|І. Лучанок]] * «Сожаление» (на рускай мове) — О. Жукаў, Л. Моллер * «Солнышко» (на рускай мове) — У. Зуйкоў, У. Зуйкоў * «Старый клен» (на рускай мове) — М. Матусоўскі, А. Пахмутава * «Стоп, душа» (на рускай мове) — А. Папярэчны, В. Окаракаў * «Так пришла к нам победа!» (на рускай мове) — [[Міхал Ясень|М. Ясень]], Э. Зарыцкі <ref name=autogenerated2 /> * «Там за окнами» (на рускай мове) — Ю. Дружкоў, Л. Мялік, В. Окаракаў * «Тихий уголок» («Тихая пристань») (на рускай мове) — Ю. Рыбчынскі, [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|І. Лучанок]] * «Тёмная ночь» (на рускай мове) — У. Агатаў, М. Багаслоўскі * «Только ночь» (на рускай мове) — У. Сцяпанаў, І. Матэта * «Туман» (на рускай мове) — У. Зуйкоў, У. Зуйкоў * «Ты меня не понимаешь» (на рускай мове) — Р. Казакова, А. Федаркоў<ref name=autogenerated5>[http://www.fedorkov.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220402064319/http://fedorkov.ru/ |date=2 красавіка 2022 }}Студия звукозаписи А. Федоркова</ref> * «32 минуты» (на рускай мове) — В. Окаракаў, В. Окаракаў * «Україно, мати» (на ўкраінскай мове) — В. Крышчанка,<ref>[http://kryschenko.com.ua] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150415221416/http://kryschenko.com.ua/ |date=15 красавіка 2015 }}Сайт В.Крыщенка</ref> Г.Татарчанка * «Улетают птицы к югу» (на рускай мове) — * «Улица детства» (на рускай мове) — М. Зіноўеў, А. Марозаў * «Ураган» (на рускай мове) — А. Кліменка, Г. Мчыдэлі * «Уходи, любовь» (на рускай мове) — Ю. Дружкоў, В. Окаракаў * «Фантазёр» (на рускай мове) — С. Раманаў, А. Марозаў * «Хорошо» (на рускай мове) — А. Папярэчны, В. Окаракаў * «Храм Христа» (на рускай мове) — В. Окаракаў, В. Окаракаў * «Целую твою ладонь» (на рускай мове) — Л. Кацюкоў, Б. Емяльянаў * «Чарка на пасашок» (на беларускай мове) — А. Лягчылаў, А. Балотнікаў * «Часовенка» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «[[Чырвона рута (песня)|Чырвона рута]]» (на ўкраінскай мове) — [[Івасюк Уладзімір Міхайлавіч|У. Івасюк]] * «Черемшина» («Знов зозули голос чуты в лиси») (на ўкраінскай мове) — М. Юрыйчук, В. Міхайлюк * «Чом ти не прийшов» (на ўкраінскай мове) — украінская народная песня * «Чудотворная» (на рускай мове) — А. Папярэчны, А. Марозаў * «Шел казак…» (на рускай мове) — руская народная песня * «Эмигрантка» (на рускай мове) — Р. Казакова, А. Федаркоў<ref name=autogenerated5 /> * «Это мы, Господи!» (на рускай мове) — З. Вальшонак, Б. Емяльянаў * «Эх!» (на рускай мове) — С. Бяляўская, В. Окаракаў * «Эхо в ночи» (на рускай мове) — Л. Рубальская, Э. Зарыцкі<ref name=autogenerated2 /> * «Я иду по святой земле» (на рускай мове) — * «Я перед вами с памятью своей» (на рускай мове) — А. Вярцінскі, [[Леанід Канстанцінавіч Захлеўны|Л. Захлеўны]] == Прэса пра творчасць артыста == === Перыёдыка Рэспублікі Беларусь === * Астапенка А. Песня — гэта хваляванне / А. Астапенка // Маладосць. — 1987. — № 9. — С. 165—170. * Загородний Г. В поисках своей песни / Г. Загородний // Неман. — 1990. — № 1. — С. 171—173. * Ерохин Р. «Может, крепко любят меня?..» / Р.Ерохин // Беларуская думка. — 1991. − № 11. — С. 50-55. * Сафронова И. Скорпион с чарующим голосом подарил Галине Лукашенко «розу красную» / И. Сафронова // Вечер. Могилев. — 1998. — 11 нояб. — С. 3. * Марадудина Н. Ярослав Евдокимов: «Слышу о себе много чепухи» / Нина Марадудина // Вечерний Минск.&nbsp;— 1999.&nbsp;— 12 марта. [http://www.vminsk.by/news/30/11744/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610105708/http://www.vminsk.by/news/30/11744/ |date=10 чэрвеня 2015 }} * Евдокимов Я. «Роза красная» Ярослава Евдокимова / А. Клыга // Гомел. праўда. — 1999. — 18 сак. * Ядревский Г. Евдокимов пролетел над городом «фанерой» / Г. Ядревский // Вечер. Брест. — 1999. — 3 нояб. — С. 1-2. * Еўдакімаў Я. Не хачу быць рабом свайго голасу! / Т. Якушава // Культура. — 1999. — № 18/19. — С. 16. * Шлык Ф. Ярослава Евдокимова в Бобруйске помнят / Ф. Шлык // Нар. газ. — 1999. — 3 крас. — С. 6. * Ярослав Евдокимов. Отречение // Хартия’97&nbsp;— Новости Беларуси.&nbsp;— 2001.&nbsp;— 11 июля.[http://www.charter97.org/rus/news/2001/08/24/07] * Эйсмант М. Бунтар Яраслаў Еўдакімаў: вядомы беларускі спявак Я. Еўдакімаў адмовіўся ад звання «Народны артыст Беларусі» / М. Эйсмант // Нар. воля. — 2001. — 25 кастр. * Улевич О. Композитор Лученок ищет киллера для певца Евдокимова? / Ольга Улевич // Комсомольская правда в Белоруссии. — 2000. − 4 октября.[http://www.voltaire.ru/press.php?article=kompozitor_luchenok_ishet_killera_dlja_pevca_evdokimova Комсомольская правда. — 2000. − 4 октября.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304142130/http://www.voltaire.ru/press.php?article=kompozitor_luchenok_ishet_killera_dlja_pevca_evdokimova |date=4 сакавіка 2016 }} * Калі Лукашэнка застанецца пры ўладзе, Яраслаў Еўдакімаў адмовіцца ад званьня народнага артыста // Хартия’97&nbsp;— Новости Беларуси.&nbsp;— 2001.&nbsp;— 23 жніўня.[https://charter97.org/bel/news/2001/08/23/17] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151117035055/https://charter97.org/bel/news/2001/08/23/17 |date=17 лістапада 2015 }}[http://charter97.org/bel/news/2001/08/24/07] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160314201436/https://charter97.org/bel/news/2001/08/24/07 |date=14 сакавіка 2016 }} * Рымашэўская В. ВЯДОМЫ БЕЛАРУСКІ СЬПЯВАК ЯРАСЛАЎ ЕЎДАКІМАЎ АДМОВІЎСЯ АД ЗВАНЬНЯ «НАРОДНЫ АРТЫСТ БЕЛАРУСІ» / Вольша Рымашэўская // Радыё Свабода. — Менск. — 2001.&nbsp;— 8 лістапада.[http://www.svaboda.mobi/a/24839261.html] * [[Зміцер Альбертавіч Падбярэзскі|Падбярэскі З.]] «Кветка шчасьця» / Зьміцер Падбярэскі // Радыё Свабода. — Менск. — 2002.&nbsp;— 28 красавіка.[https://archive.today/20150731065022/http://www.svaboda.org/content/article/24870502.html] * Шавыркін М. Ліст з 45-га. Анталогія беларускай песні / Міхась Шавыркін // Звязда. Беларуская Газета. — 2005. — 28 красавіка [http://old2.zviazda.by/second.html?r=5&p=33&archiv=28042005] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150518080617/http://old2.zviazda.by/second.html?r=5&p=33&archiv=28042005 |date=18 мая 2015 }} * Андриевич В., Хлыстун В. Белорусский вокзал встречает Победителей // Владимир Андриевич, Виктор Хлыстун // Звязда. Беларуская Газета. — 2005. — 12 мая. № 84 (25416).[http://old2.zviazda.by/second.html?r=39&p=42&archiv=12052005] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151224052704/http://old2.zviazda.by/second.html?r=39&p=42&archiv=12052005 |date=24 снежня 2015 }} * Варабей М. Яраслаў ЕЎДАКIМАЎ: «Я не шукаю для сябе тытулаваных кампазiтараў&nbsp;— мне патрэбны таленавiтыя» / Марына Варабей // news. 21. BY.&nbsp;— 2005.&nbsp;— 24 лістапада.[http://news.21.by/2005/11/24/8903.html] * Ярослав Евдокимов: «Мне не нравится то, что в Беларуси происходит. Выборы прошли какие-то странные» // Хартия’97&nbsp;— Новости Беларуси.&nbsp;— 2006.&nbsp;— 27 июля.[http://charter97.org/bel/news/2006/07/27/evdokimov] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610203447/http://charter97.org/bel/news/2006/07/27/evdokimov |date=10 чэрвеня 2015 }} * Яраслаў Еўдакімаў: Мне не падабаецца атмасфэра у Беларусі // Наша Ніва.&nbsp;— 2006.&nbsp;— 27 ліпеня.[https://nashaniva.com/2924] * Ярослав Евдокимов: в Беларуси я персона нон грата // Новости TUT.BY.&nbsp;— 2006.&nbsp;— 12 ноября.[http://news.tut.by/culture/77138.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610090408/http://news.tut.by/culture/77138.html |date=10 чэрвеня 2015 }} * Шевчук И. Дело было в армии… / Игорь Шевчук // NAVINY.BY.&nbsp;— 2007.&nbsp;— 23 февраля.[http://naviny.by/rubrics/society/2007/2/23/ic_articles_116_149820/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150621123006/http://naviny.by/rubrics/society/2007/2/23/ic_articles_116_149820/ |date=21 чэрвеня 2015 }} * Слуцкая А. Госконтроль обвиняет Ярослава Евдокимова в захвате земли / Александра Слуцкая // «КП» в Белоруссии. — 2007. — 31 июля.[http://www.belaruspartisan.org/life/114376/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160308180501/http://www.belaruspartisan.org/life/114376/ |date=8 сакавіка 2016 }} * Миклошевский З. Передать незаконно возведенные дворцы детям / Зенон Миклошевский // Заўтра тваёй краіны. — 2007.&nbsp;— 28 сентября.[http://www.zautra.by/cont/print.php?sn_nid=994] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160310192357/http://www.zautra.by/cont/print.php?sn_nid=994 |date=10 сакавіка 2016 }} * Андрэеў І. Ці адбяруць лецішча ў Яраслава Еўдакімава? / Ігар Андрэеў // Тут і цяпер. — 2009. — 15 студзеня.[http://news.tut.by/society/126566.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160127062454/http://news.tut.by/society/126566.html |date=27 студзеня 2016 }} * Павловская Д. Ярослав Евдокимов ушел в религию / Даша Павловская // Народная воля.&nbsp;— 2009.&nbsp;— 12 ноября.[http://www.nv-online.info/by/22/300/3199/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610093806/http://www.nv-online.info/by/22/300/3199/ |date=10 чэрвеня 2015 }} * Юрый Антонаў, Сафія Ратару і Яраслаў Еўдакімаў апошні тыдзень у Полацку. — Краязнаўчы музей, Полацк.— 2009.&nbsp;— 21 жніўня.[http://local.polotsk.museum.by/be/node/34193] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304091920/http://local.polotsk.museum.by/be/node/34193 |date=4 сакавіка 2016 }} * Гілевіч Н. У віры быцця і дум… Роздумы. Хто зацікаўлны? (10.11.2002) / Ніл Гілевіч // Верасень.&nbsp;— 2014.&nbsp;— №&nbsp;1.&nbsp;— С. 173—174.[http://tbm-mova.by/files/blocks/28579-1.pdf] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151117024101/http://tbm-mova.by/files/blocks/28579-1.pdf |date=17 лістапада 2015 }} * Бяласін Я. Казак выставіў партрэты вядомых літаратараў, артыстаў і спартоўцаў / Яўген Бяласін // Брестский курьер. — 2016. — 17 февраля.[http://www.bk-brest.by/2016/02/kazak-expozicia/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160308180340/http://www.bk-brest.by/2016/02/kazak-expozicia/ |date=8 сакавіка 2016 }} === Перыёдыка Украіны === * Кононенко А. В. В Славутиче поют романсы / Алексей Кононенко // Зеркало недели. Украина. — 1995. — 17 марта. — С. 6.[http://gazeta.zn.ua/CULTURE/v_slavutiche_poyut_romansy.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402182836/http://gazeta.zn.ua/CULTURE/v_slavutiche_poyut_romansy.html |date=2 красавіка 2015 }} * Я. Евдокимов: «Хочу приехать еще раз». Славутич К. В. — 1995. — № 3. — с. 7.[http://media.slavutich.org/view/divisions/romansislav.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610130709/http://media.slavutich.org/view/divisions/romansislav.html |date=10 чэрвеня 2015 }} * Котлова Т. «Роза красная моя» / Татьяна Котлова // Академия. — 2002. — 6 декабря.[http://www.dgma.donetsk.ua/~np/2002/2002_22/evdok.htm], [http://subscribe.ru/archive/press.world.akademia/200301/20114852.text] * Стретта О. Ярослав Евдокимов: «Ныне россиянин» / Ольга Стретта // Донецкий кряж. — 2002. — 12 декабря.[http://media.ukr-info.net/smi/view_article.cgi?sid=3&nid=83&aid=877] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610091443/http://media.ukr-info.net/smi/view_article.cgi?sid=3&nid=83&aid=877 |date=10 чэрвеня 2015 }} * Кручинин О. В Белоруссию я не вернусь / Олег Кручинин //[http://ya.084vrn.ru/index2.php?mod=1] * Марчук Л. Ярослав Євдокимов: «Я пишаюсь тим, що я українець»/ Людмила Марчук // Рівне Час. — 2007. — 11 жовтня. — С. 6. * Вальчук П. Ярослав Євдокимов — наш земляк. І син репресованої жінки / Поліна Вальчук // Сім днів. — 2007. — 12 жовтня. — С. 3. * Омелянчук І. Короткі миті материнського щастя: про незвичайну долю матері народного артиста Білорусі, заслуженого артиста Росії Я. Євдокимова Анастасії Очеретович / Інна Омелянчук // Урядовий кур'єр. — 2007. — 12 жовтня. — С. 7. * Новак С. Народний артист Білорусі Євдокимов мріє оселитися на Рівненщині / Сергій Новак // ВІСНИК+К. — 2007. — 21 листопада.[http://visnyk.lutsk.ua/2007/11/21/5061/]{{Недаступная спасылка}} * Смик О. Ярослав Євдокимов / Олександр Смик // Своя музика. — 2007. — № 1. — 15 грудня. * Гранишевская Е. Ярослав Евдокимов: «У меня связи с Запорожьем прервались» / Елена Гранишевская // Суббота+. — 2008. — 10 января. * Жукова Т. «Вас так мало!» — писали Евдокимову восторженные поклонники / Татьяна Жукова // Акцент. — 2009. — 4 февраля.[http://south-sudan.ru/index2.php?mod=2]{{Недаступная спасылка}} * Бородин С. Красивый «Фантазер» Ярослав Евдокимов / Сергей Бородин // Семейная газета. — 2009. — 21 мая.[http://www.liveinternet.ru/users/4843572/post285506358/] * Рівненське міжрайонне управління водного господарства // Сайт. — 2009. — 14 липня.[http://dimonedk.narod.ru/index6.htm] * Тубіна С. Мама зірки — співака Ярослава Євдокимова, уродженця Рівного — Анастасія Очеретович / Світлана Тубіна // Вісті Рівненщини. — 2009. — 23 липня. — С. 1,13. * Тубіна С. Мати зірки / Світлана Тубіна // Голос України. — 2009. — 5 серпня . — С. 6. [http://www.golos.com.ua/edition_archive] * Омелянчук І. Ярослав Євдокимов: «Мені не вистачає мами й України» / Інна Омелянчук // Дивосвіт. — 2010. -­ N3. — С. 33-­35. * Панченко С. Зелене купало в літо упало… / Світлана Панченко // Замкова гора. — 2011. — 9 липня.[http://ostroh.rv.ua/zamkova_gora/2011/862/zelene_kupalo_v] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402103626/http://ostroh.rv.ua/zamkova_gora/2011/862/zelene_kupalo_v |date=2 красавіка 2015 }} * Пшебільська Л. На Рівненщині посвідку на постійне проживання отримала мати Ярослава євдокимова, Народного артиста Білорусі / Людмила Пшебільська // Міграція. — 2013. — 25 березня.[http://migraciya.com.ua/News/destiny-immigrants/ua-there-were-a-permanent-residence-permit-have-received-yaroslav-evdokimov-peoples-artist-of-belarus/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140717195010/http://migraciya.com.ua/News/destiny-immigrants/ua-there-were-a-permanent-residence-permit-have-received-yaroslav-evdokimov-peoples-artist-of-belarus/ |date=17 ліпеня 2014 }} * Пшебільська Л. There were a permanent residence permit have received Yaroslav Evdokimov, People’s Artist of Belarus / Людмила Пшебільська // Migration. Міграція. — 2013. — 25 березня.[http://en.migraciya.com.ua/News/destiny-immigrants/en-there-were-a-permanent-residence-permit-have-received-yaroslav-evdokimov-peoples-artist-of-belarus/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151117014212/http://en.migraciya.com.ua/News/destiny-immigrants/en-there-were-a-permanent-residence-permit-have-received-yaroslav-evdokimov-peoples-artist-of-belarus/ |date=17 лістапада 2015 }} * Залуговская М. Ярослав Евдокимов: «Стараюсь быть лучше, чем на самом деле» / Маша Залуговская // Деснянка вільна + Деснянская неделя. — 2013. — 15 августа. — С.7.[https://web.archive.org/web/20160810124504/https://issuu.com/desnjnka/docs/457/7], [http://issuu.com/desnjnka/docs/457/6] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610111532/http://issuu.com/desnjnka/docs/457/6 |date=10 чэрвеня 2015 }} === Перыёдыка Расійскай Федэрацыі === * Агафонов А. Фантазер Евдокимов дал концерт в одной из зон Красноярска / Агафонов Андрей // Красноярский комсомолец. — 1992. — 15 августа. (Kaleda.ru.)[http://kaleda.ru/articles/2073] * Кушанашвили О. Ярослав Евдокимов — жертва травли / Отар Кушанашвили // Новый взгляд. — 1993. — 14 августа.[http://www.newlookmedia.ru/?p=11849] * Снежинская А. Евдокимов уже обгоняет поезд / Алена Снежинская // Музыкальная правда. — 1995. — 29 сентября.[http://www.newlookmedia.ru/?p=13735] * Снежинская А. Ярослав Евдокимов: «Хочется остаться одному, но долго не протянешь» / Алена Снежинская // Моя газета. — 1995. — 4 октября.[http://www.newlookmedia.ru/?p=15573] * Гусейнова Ю. Ярослав Евдокимов: «Можете меня пощупать» / Юлия Гусейнова // Ежедневные новости. — 2000. — 16 марта.[http://daily.novostivl.ru/archive/index.php?f=ct&t=000316ct01] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150615225112/http://daily.novostivl.ru/archive/index.php?f=ct&t=000316ct01 |date=15 чэрвеня 2015 }}, [http://ya.084vrn.ru/index2.php?mod=3], [http://daily.novostivl.ru/archive/?f=td&t=000316] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150615220027/http://daily.novostivl.ru/archive/?f=td&t=000316 |date=15 чэрвеня 2015 }} * Вдовина Т. Горячий Хлопец! / Татьяна Вдовина // Столица Саранск.[http://ya.084vrn.ru/index2.php?mod=4] * Каледа Г. Ярослав Евдокимов: "Я удивился, когда узнал, что Киркоров вдруг запел мою песню «Роза красная»! / Геннадий Каледа // Kaleda.ru. — 2000. — 27 марта.[http://kaleda.ru/articles/2074] * Сегал Л. Ярослав Евдокимов / Лариса Сегал // Relga. — 2000. — 23 сентября.[http://www.relga.ru/Environ/WebObjects/tgu-www.woa/wa/Main?textid=1417&level1=main&level2=articles] * Катанян Д. Ярослав Евдокимов: «Я не светский человек» / Дмитрий Катанян // ТРР-Телевидение и радио. — 2000. — № 13.[http://ya.084vrn.ru/index2.php?mod=9] * Муранова М. Батька расшугал певчих птах / Марина Муранова // Независимая газета. — 2002. — 25 января.[http://www.ng.ru/capacity/2002-01-25/10_bird.html] * Архипова Е., Белобрагин В. Ярослав Евдокимов: «Мне в детстве дарили в основном деревянные самодельные игрушечки» / Екатерина Архипова, Виталий Белобрагин // Люди и игрушки. — 2002. — 14 октября.[http://www.aprilclub.pro/content/toys/42-yaroslav-evdokimov-mne-v-detstve-darili-v-osnovnom-derevyannye-samodelnye-igrushechki] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150702110758/http://www.aprilclub.pro/content/toys/42-yaroslav-evdokimov-mne-v-detstve-darili-v-osnovnom-derevyannye-samodelnye-igrushechki |date=2 ліпеня 2015 }} * Американская улыбка Ярослава Евдокимова // CITYOUT Санкт-Петербург. — 2002. — 25 ноября.[http://peterout.ru/articles/yarevdok] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610090954/http://peterout.ru/articles/yarevdok |date=10 чэрвеня 2015 }} * Беляев А., Камтаринов М., Муранова М. Женюсь на одной, а остальные? / Александр Беляев, Марк Камтаринов, Марина Муранова // Российская газета. — 2004. — 4 марта.[http://www.rg.ru/2004/03/04/prazdnik.html] * Логвинов И. Душа раскрывается в песне / Игорь Логвинов // Гудок. — 2004. — 13 октября.[http://www.gudok.ru/newspaper/?ID=764256] * Безрук С. Ярослав Евдокимов: «Очарование доброты» / Сергей Безрук // Неделя в Подлипках. — 2005. — 6 октября. * Зацепина О. В Тюмени Ярослав Евдокимов бьет рекорды продаж / Ольга Зацепина // NewsProm.Ru. — 2006. — 14 февраля.[http://newsprom.ru/news/1282.html] * Давлетшина Р. Красивый «Фантазер» / Рита Давлетшина // Магнитогорский металл. — 2006. — 27 февраля.[http://magmetall.ru/contribution/2483.htm] * Курпатина Ж. Ярослав Евдокимов: «Уважающим себя певцам — не место на телевидении!» / Жанна Курпатина // АиФ-Смоленск. — 2006. — 2 марта.[http://www.smolnews.ru/news/299] * Воеводин И. Ярослав Евдокимов: «Мое творчество от печки» / Игорь Воеводин // Московская правда. — 2006. — 11 марта.[http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=110..] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610090610/http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=110.. |date=10 чэрвеня 2015 }} * Королев А. Поет, как дед / Арсений Корольев // Симбирский курьер. — 2006. — 6 апреля.[http://www.sm-k.narod.ru/archives/2006/apr/36/23.htm] * Ярослав Евдокимов: «Мой тур приурочен к моему 60-летию» // АС Байкал ТВ. Медиахолдинг. — 2006.[http://as.baikal.tv/gallery/gallery.php?gid=56] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610091336/http://as.baikal.tv/gallery/gallery.php?gid=56 |date=10 чэрвеня 2015 }} * Гарипова Н. Ярослав Евдокимов: «Поверьте, скучно не будет» / Наталия Гарипова // Вечерние Челны. — 2006. — 26 апреля.[http://v-chelny.ru/release/20060427/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610105749/http://v-chelny.ru/release/20060427/ |date=10 чэрвеня 2015 }} * Боровлева И. Секрет молодости Ярослава Евдокимова / Ирина Боровлева // Вечерний Ставрополь. — 2006. — 28 апреля.[http://www.vechorka.ru/gazeta/?b=view&articleID=4..] * В Ставрополе Ярослав Евдокимов искал Полину // Комсомольская правда. — 2006. — 28 апреля.[http://www.stav.kp.ru/daily/23698.4/197586/] * Ярослав Евдокимов: «С Минском меня связывает только дочка» // Комсольская правда. — 2006. — 27 июля.[http://www.kp.by/daily/23746/142266/]{{Недаступная спасылка}} * Заруцкая Н. Ярослав Евдокимов: говорил на русском, пел на белорусском / Наталья Заруцкая // Российская газета. Союз. — 2006. — 5 октября.[http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=204..] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610090925/http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=204.. |date=10 чэрвеня 2015 }} * Покоева И. К нам едет Евдокимов / Ирина Покоева // Пятница. — 2006. — 3 ноября.[http://baikalpress.ru/friday/2006/43/003002.html] * Новинская К. Музыка под снегом / Ксения Новинская // Премьер. Вологодская областная газета. — 2006. — 16 ноября.[http://premier.region35.ru/archive/2006/11/np478/s4.h..] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211018145728/https://premier.region35.ru/archive/2006/11/np478/s4.h.. |date=18 кастрычніка 2021 }} * Покоева И. Ярослав Евдокимов выступил в Иркутске / Ирина Покоева // Пятница. — 2006. — 17 ноября.[http://baikalpress.ru/friday/2006/45/017001.html] * До концерта Ярослава Евдокимова в Южно-Сахалинске считали дни // Компания «Корпорация Событий». — 2006. — 26 ноября.[http://www.eventscorp.ru/press.php?entry=dokontsertay..]{{Недаступная спасылка}} * Кокина-Славина Т. Ярослав Евдокимов: «Певцы самые плохие мужья» / Татьяна Кокина-Славина // Нижегородский рабочий. — 2006.[http://www.kokina.ru/art2006-11.htm] * Авдюшкина Н. Ярослав Евдокимов: «В Москве реализоваться гораздо легче» / Наталия Авдюшкина // Газета 35. — 2006. — 28 нояб. — С. 17. * Возвращение рядового Евдокимова // Вечерний Северодвинск. — 2006. — 7 декабря.[http://old.vdvsn.ru/papers/vs/2006/12/07/52582/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305022109/http://old.vdvsn.ru/papers/vs/2006/12/07/52582/ |date=5 сакавіка 2016 }} * Звездова В. Ярослав Евдокимов / Вера Звездова // Нижегородские новости. — 2006. — 18 декабря.[http://www.nnews.nnov.ru/news/2006/12/18/culture/evdokimov/] * Ивашечкина М. В Брянске Ярослав Евдокимов ходил по воде / Мария Ивашечкина // Комсомольская правда-Брянск. — 2007. — 1 марта.[http://mediacratia.ru/owa/mc/mc_publications.html?a_i..] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610130647/http://mediacratia.ru/owa/mc/mc_publications.html?a_i.. |date=10 чэрвеня 2015 }} * Зиновьева С. Ярослав Евдокимов: «Пою душой и сердцем» / Светлана Зиновьева // Родник (Раменское). — 2007. — 7 марта. * Грошева И. Ярослав Евдокимов спел для тюменки Лидии и для Туры / Инна Грошева // Вслух.ru. — 2007. — 26 марта.[http://www.vsluh.ru/news/society/109588.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304213446/http://www.vsluh.ru/news/society/109588.html |date=4 сакавіка 2016 }} * Рыкусов В. После концерта / Вадим Рыкусов // Правда Севера. — 2007. — 27 октября.[http://www.arhpress.ru/ps/2007/10/27/11.shtml] * Ярослав Евдокимов: «На современной эстраде мне места нет!» // Новые рубежи. — 2007. * Воинский Т. Голос Ярослава / Тодор Воинский // Тюменская правда. — 2008. — 12 января. [http://tyum-pravda.ru] * Романов С. «Рай — в душе человека!» — интервью с Ярославом Евдокимовым / Сергей Романов // Вечный Зов. — 2008.[http://www.vzov.ru/arhiv_n.shtml] * Смирнова О. Ярослав Евдокимов спел вместе с туляками / Ольга Смирнова // MysloНовости. — 2008. — 3 марта.[http://myslo.ru/news/arhiv/news-15224] * Ермолина Л. Кумир остался прежним / Людмила Ермолина // Алтайская правда. — 2008. — 10 апреля.[http://www.ap.altairegion.ru/100-08/8.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610090801/http://www.ap.altairegion.ru/100-08/8.html |date=10 чэрвеня 2015 }} * Щиголева Е. «Пою душой и сердцем» / Елена Щиголева // Вечерний Барнаул. — 2008. — 11 апреля.[http://www.marktreview.net/2008/poyu-dushoi-i-serdtsem] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610091911/http://www.marktreview.net/2008/poyu-dushoi-i-serdtsem |date=10 чэрвеня 2015 }} * Евдокимов устроил в цирке дискотеку // PenzaInform.ru. Культура. — 2008. — 29 апреля.[http://www.penzainform.ru/news/culture/2008/04/29/evd..]{{Недаступная спасылка}} * Ярослав Евдокимов: «Я приехал в Саратов голодный и злой» // Комсомольская правда. — 2008. — 4 мая.[http://saratov.kp.ru/daily/24091/322146/] * Ярослав Евдокимов: «Благодаря „Майскому вальсу“ я купил квартиру» // Теленеделя. — 2008. — 7 июня. * Звездова В. Звездная быль / Вера Звездова // Online Газета. — 2008. — 25 сентября.[http://hhb.ru/gazeta/115.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610091735/http://hhb.ru/gazeta/115.html |date=10 чэрвеня 2015 }} * Одним из самых удачных концертов назвал Ярослав Евдокимов гастроли в Вологде // Новости Вологды и Вологодской области. — 2008. — 27 октября.[http://newsvo.ru/rubrics/kultura/2008/10/27/14:03:10...]{{Недаступная спасылка}} * Золотых О. Евдокимов споет о «Колодце» / Ольга Золотых // Вечерний Челябинск. — 2008. — 2 декабря.[http://vecherka.su/articles/society/43929/] * Евдокимов расцеловал волгоградок. Любимцы публики // Родной город. — 2008. — 17 декабря. * Киян М. Уфимцы помогли Ярославу Евдокимоу справиться с последствиями кризиса / Мила Киян // Комсомольская правда. — 2008. — 19 декабря.[http://www.ufa.kp.ru/daily/24217/420160/] * Кокина-Славина Т. Ярослав Евдокимов: На подлости реагирую мгновенно и с яростью / Татьяна Кокина-Славина // ЭКСПРЕСС газета. — 2009. — 5 ноября.[http://www.eg.ru/daily/stars/15385/] * Кокина-Славина Т. Пусть Киев с вас берет пример! / Татьяна Кокина-Славина // Нижегородские новости. — 2009. — 9 ноября.[http://www.nnews.nnov.ru/news/2009/11/09/culture/ewdokimof/] * Кузьмина О. Евдокимов пел на заказ / Оксана Кузьмина // Открытая для Всех и Каждого. — 2010. — 2 февраля.[http://www.opengaz.ru/stat/evdokimov-pel-na-zakaz] * Мирошниченко М. Ярослав Евдокимов пустил самарцев в пляс / Мария Мирошниченко // Комсомольская правда. — 2010. — 3 ноября.[http://hab.kp.ru/daily/24585/755010/] * Штименко С. Брянских женщин восхитил все тот же Ярослав Евдокимов / Светлана Штименко // ИА Город_24. — 2010. — 21 ноября.[http://grigoriyantipenko.ru/news/647.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304194722/http://grigoriyantipenko.ru/news/647. |date=4 сакавіка 2016 }} * Лапина Т. Ярослав Евдокимов: «Я благодарен пиратам!» / Татьяна Лапина // Телепульт. — 2010. — 23 ноября. * Баркова М., Мирошниченко М. Как встретят новый год звезды шоу-бизнеса / Марина Баркова, Мария Мирошниченко // Комсомольская правда. — 2010. — 27 декабря.[http://www.kp.ru/daily/24614.5/782833/] * Лычагин В. На сцене «Октября» / Владимир Лычагин // Общественно-политическая газета Климовского специализированного патронного завода имени Ю. В. Андропова. — 2011. — 15 апреля.[http://info-profile.ru/article.aspx?articleId=1528&issueId=236]{{Недаступная спасылка}} * Седых Г. Ярослав Евдокимов / Галина Седых // Прогноз развития. — 2011. — 8 мая. * Чернова М. Неожиданное откровение / Марина Чернова // Премьер. Вологодская областная газета. — 2011. — 24 мая.[http://premier.region35.ru/gazeta/np712/s10.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610090817/http://premier.region35.ru/gazeta/np712/s10.html |date=10 чэрвеня 2015 }} * Максименко Л. Ярослав Евдокимов, узнав про открытие музея ГУЛАГа в Кузбассе. признался, что тоже родился в тюрьме / Лариса Максименко // Комсомольская правда. — 2011. — 4 ноября.[http://www.kp.ru/daily/25782/2765872/] * Попова Т. Евдокимов вылечил омичку песнями / Татьяна Попова // Omsk GAZETA. — 2011. — 8 ноября.[http://omskgazeta.ru/kultura/evdokimov_vyilechil_omic..] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610091833/http://omskgazeta.ru/kultura/evdokimov_vyilechil_omic.. |date=10 чэрвеня 2015 }} * Баркова М. Ярослав Евдокимов думал, что в Самаре живут одни украинцы / Марина Баркова // Комомольская правда. — 2012. — 17 февраля.[http://samara.kp.ru/daily/25836/2810197/] * Подъяблонская Т. Ветеранов Воронежа поздравит певец Ярослав Евдокимов / Татьяна Подъяблонская. — Комсомольская правда. — 2012. — 3 мая.[http://vrn.kp.ru/online/news/1144284/] * Воеводин И. «Фантазер» Ярослав Евдокимов в гостях у «Московской правды» / Игорь Воеводин // Московская правда. — 2012. — 28 мая.[http://maxpark.com/user/42415/content/1359810] * Евдан Ю. Ярослав Евдокимов пропел «Многая лета» саммиту АТЭС во Владивостоке / Юрий Евдан // PrimaMedia. — 2012. — 28 июня.[http://primamedia.ru/news/apec/28.06.2012/213571/vyacheslav-evdokimov-propel-quot-mnoguyu-letu-quot-sammitu-ates-vo-vladivostoke.html] * Павлюченко О. Ярослав Евдокимов: «Врать не умею, живу как все» / Олеся Павлюченко // Свеча. — 2012. — 25 июня.[http://www.svecha-news.ru/gazeta/issue/1225/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610091125/http://www.svecha-news.ru/gazeta/issue/1225/ |date=10 чэрвеня 2015 }} * Кузьмин В. Евдокимов за Дунаем / Валерий Кузьмин // Коммунар. — 2012. — 10 июля.[http://www.kommunar.info/index.php?option=com_content&view=article&id=2993:2012-07-09-03-57-00&catid=82:2011-02-17-00-54-48&Itemid=105] * Карпач М. О концерте Ярослава Евдокимова в городском дворце культуры / Михаил Карпач // Приамурские Ведомости. Он-лайн газета Хабаровска. — 2012. — 13 июля. [http://www.lred.ru/index.php/smiarticles/7493-о-%D0%B..]{{Недаступная спасылка}} * Воеводин И. В попутчиках бродяга ветер / Игорь Воеводин // Гудок. — 2012. — 24 августа.[http://www.gudok.ru/newspaper/?ID=682511&archive=]{{Недаступная спасылка}} * Желтов П. В наше время такого не было / Павел Желтов // Приазовские степи. — 2012. — 10 октября.[http://eysk.bezformata.ru/listnews/nashe-vremya-takogo-ne-bilo/7197310/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610090720/http://eysk.bezformata.ru/listnews/nashe-vremya-takogo-ne-bilo/7197310/ |date=10 чэрвеня 2015 }} * В Советском районе Воронежа провели праздничный концерт для ветеранов войны // Коммуна. Инфопортал Воронежа и Воронежской области. — 2013. — 25 января.[http://www.communa.ru/index.php?ELEMENT_ID=67846] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610095112/http://www.communa.ru/index.php?ELEMENT_ID=67846 |date=10 чэрвеня 2015 }} * Бонд А. Концерт Ярослава Евдокимова в Зеленоградском ДК / Алекс Бонд // Мобильный репортер. — 2013. — 24 февраля.[http://www.mreporter.ru/reports/24195] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150712233505/http://www.mreporter.ru/reports/24195 |date=12 ліпеня 2015 }} * Юдина Д. Ярослав Евдокимов: «Ульяновск — очень чистый город» / Дарья Юдина // Аргументы и факты. — 2013. — 30 апреля.[http://www.ul.aif.ru/persona/details/165058] * Абумова Е. Помнит сердце, не забудет никогда / Елена Абумова // Хакасия. — 2013. — 17 мая.[http://gazeta19.ru/news/14794] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610090422/http://gazeta19.ru/news/14794 |date=10 чэрвеня 2015 }} * Жителей Советского района Воронежа поздравили с 40-летием со дня его основания // Коммуна. — 2013. — 24 июня.[http://www.voronezh.ru/inform/news/2013/33483314.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610091601/http://www.voronezh.ru/inform/news/2013/33483314.html |date=10 чэрвеня 2015 }} * Дурнова Т. С наступлением заката / Татьяна Дурнова // Наше время. — 2013. — 13 сентября.[http://нвремя.рф/news/culture/with_onset_of_sunset/] * С юбилеем, Россошь! Фото. Видео // Сайт города Россошь. — 2013. — 15 сентября.[http://rossoshru.ru/uspehi-goroda/s-yubileem-rossosh-..]{{Недаступная спасылка}} * Салтыкова Е. Артист Ярослав Евдокимов рассказал «ОГ» о своих корнях / Елена Салтыкова // Областная газета (Свердловская обл.). — 2013. — 12 ноября.[http://www.oblgazeta.ru/culture/13950/] * Евдокимов нашел украинцев в Уфе // Комсомольская правда. — 2013. — 4 декабря.[http://www.ufa.kp.ru/photo/gallery/10386/] * Зверева Н. Ярослав Евдокимов: «Когда я вспоминаю детство, мне хочется пойти перекусить / Наталья Зверева // Афиша. — 2013. — 16 декабря.[http://afisha.93.ru/text/afisha/737053.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610090014/http://afisha.93.ru/text/afisha/737053.html |date=10 чэрвеня 2015 }} * Васильева В. Музыка, с которой так хочется жить / Валентина Васильева // Вести Стрельны. — 2013. — 26 декабря. — С. 2.[http://www.mo-strelna.ru/upload/userfiles/files/vs_24_end(1).pdf] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610090944/http://www.mo-strelna.ru/upload/userfiles/files/vs_24_end(1).pdf |date=10 чэрвеня 2015 }} * Зверева Н. Ярослав Евдокимов: „Мне нравятся женщины, которых есть за что жалеть“ / Наталья Зверева // Метро74. — 2014. — 14 января.[http://metro74.ru/content/14-01-2014/yaroslav-evdokim..]{{Недаступная спасылка}} * Евполов Д. Известный певец Ярослав Евдокимов выступил в Барнауле / Дмитрий Евполов // Amic.ru. — 2014. — 15 апреля.[http://www.amic.ru/news/261119/] * Евполов Д. Известный певец Ярослав Евдокимов: „Теплее, чем в Барнауле, нигде не принимали“ / Дмитрий Евполов // Amic.ru. — 2014. — 16 апреля.[http://www.amic.ru/news/261322/] * В Пензенском драмтеатре выступил певец Ярослав Евдокимов // PenzaInform.ru. — 2014. — 3 июня.[http://www.penzainform.ru/news/culture/2014/06/03/v_penzenskom_dramteatre_vistupil_pevetc_yaroslav_evdokimov.html] * Ярослав Евдокимов в Волгограде пел по заявкам и говорил о смысле жизни // Родной город. — 2014. — 5 июня.[http://rodgor-vlg.ru/jaroslav-evdokimov-v-volgograde-pel-po-zajavkam-i-govoril-o-smysle-zhizni.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140610065744/http://rodgor-vlg.ru/jaroslav-evdokimov-v-volgograde-pel-po-zajavkam-i-govoril-o-smysle-zhizni.html |date=10 чэрвеня 2014 }} * В Волгограде Ярослав Евдокимов раскрыл секрет счастья // Родной город. — 2014. — 11 июня.[http://rodgor-vlg.ru/v-volgograde-jaroslav-evdokimov-raskryl-sekret-schastja.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140613050241/http://rodgor-vlg.ru/v-volgograde-jaroslav-evdokimov-raskryl-sekret-schastja.html |date=13 чэрвеня 2014 }} * Брюзгина В. На подтанцовках у Ярослав Евдокимова / Валентина Брюзгина // Куранты-Маяк. — 2014. — 20 июня.[http://www.kurant-mayak.ru/news-3-2655.html] * Карандюк К. Вопрос дня: Что вам особенно памятно? / Кирилл Карандюк // Российская Газета. — 2014. — 18 сентября.[http://www.rg.ru/2014/09/18/vopros.html] * Марченко И. Кто созидал, создавал и верил… / Инна Марченко // Газета „Наш выбор“. — 2014.&nbsp;— 25 сентября.[http://www.energomash-stroy.ru/press/nv/156/kto-sozidal-sozdaval-i-veril] * Ручников П. С песней по жизни / Петр Ручников // Тверская жизнь. — 2014. — 21 октября.[http://www.tverlife.ru/news/82698.html]{{Недаступная спасылка}} * Королькова И. „XXI век и война. Это страшно, не должно быть вражды!“: известный певец выступил на тагильской сцене» / Ирина Королькова // TagilCity.ru. — 2015. — 16 февраля.[http://tagilcity.ru/news/restnews/xxi-vek-i-voyna.-eto-strashno-ne-dolzhno-byt-vrazhdy-izvestnyy-pevec-vystupil-na-tagilskoy-scene-foto.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610090449/http://tagilcity.ru/news/restnews/xxi-vek-i-voyna.-eto-strashno-ne-dolzhno-byt-vrazhdy-izvestnyy-pevec-vystupil-na-tagilskoy-scene-foto.html |date=10 чэрвеня 2015 }} * В Курске на торжественном собрании к 23 февраля споет Ярослав Евдокимов // Новости Курска от 46ТВ. — 2015. — 20 февраля.[http://www.46tv.ru/line/kursk/037586/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610091504/http://www.46tv.ru/line/kursk/037586/ |date=10 чэрвеня 2015 }} * «Бокситогорский десант» в плену у музыки // Новый путь. — 2015. — 7 апреля.[http://adm.boksitogorsk.ru/smi/np-news/3434/] * Волкова А. Проникновенную встречу нескольких поколений подготовила к празднику Победы Управа Советского района г. Воронежа / Алина Волкова // Экономика и жизнь. Черноземье. — 2015. — 6 мая.[http://www.eizh.ru/articles/sotsiosfera/proniknovennuyu-vstrechu-neskolkikh-pokoleniy-podgotovila-k-prazdniku-pobedy-uprava-sovetskogo-rayon/] * Егоров С. Денис Глушаков: «Фантазера» ставлю. Но диджеем быть не планирую / Сергей Егоров // Sovsport.ru. — 2015. — 19 сентября.[http://www.sovsport.ru/gazeta/article-item/842192], [http://fanat1k.ru/news-136307-denis-glushakov-fantazera-stavlyu.php] * Ильинский Д. Ярослав Евдокимов: Мама думала, что я женюсь на Ротару / Дмитрий Ильинский // Собеседник RU. — 2015. — 5 ноября.[http://sobesednik.ru/kultura-i-tv/20151105-yaroslav-evdokimov-mama-dumala-chto-ya-zhenyus-na-rotaru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151109012830/http://sobesednik.ru/kultura-i-tv/20151105-yaroslav-evdokimov-mama-dumala-chto-ya-zhenyus-na-rotaru |date=9 лістапада 2015 }}, [http://so-l.ru/news/show/yaroslav_evdokimov_mama_dumala_chto_ya_zhenyus_na_ro] * Гончаров М. Чествование тружеников и концерт / Михаил Гончаров // «Родина». Общественно-политическая газета Ивнянского района. — 2015. — 03 октября. Выпуск № 80-81 (9656-9657).[http://gazeta-rodina.ru/article/86709/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151125070013/http://gazeta-rodina.ru/article/86709/ |date=25 лістапада 2015 }} * Вахитов А. Ярослав Евдокимов споет в Уфе свои лучшие песни / Азат Вахитов // МКRU Уфа. — 2015. — 26 ноября.[http://ufa.mk.ru/articles/2015/11/26/yaroslav-evdokimov-spoet-v-ufe-svoi-luchshie-pesni.html Ярослав Евдокимов споет в Уфе свои лучшие песни] * Лучший голос Белоруссии выступит в Стерлитамаке // Cityopen.ru. — 2015. — 02 декабря. [http://cityopen.ru/?p=35187 Лучший голос Белоруссии выступит в Стерлитамаке] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151208104628/http://cityopen.ru/?p=35187 |date=8 снежня 2015 }} * Хлапова Н. В Ярославле выступит Ярослав Евдокимов / Наталья Хлапова // Комсомольская правда. — 2015. — 10 декабря.[http://www.kp.ru/online/news/2241656/ В Ярославле выступит Ярослав Евдокимов] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6}} * {{Крыніцы/ЭЛМБ|2}} * Золотой фонд Энциклопедии. Музыка. Репринтное издание «Музыкального энциклопедического словаря 1990 года». — М.:Большая Российская энциклопедия, 2003. 674 с. ил. — С.189. ISBN5-82270-254-4. УДК-78(03), ББК 85.3я2 М89.{{ref-ru}} * Музыкальный энциклопедический словарь / Гл.ред. Т. В. Келдыш. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — 674 с. ил. — С.189. ISBN5-82270-254-4. УДК-78(03), ББК 85.3я2 М89.{{ref-ru}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|130224}} * [http://www.yaevdokimov.com Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140714144801/http://www.yaevdokimov.com/ |date=14 ліпеня 2014 }} * [http://www.uaestrada.org/spivaki/evdokymov-yaroslav Яраслаў Еўдакімаў на сайце «Золотий Фонд української естради»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151208065608/http://www.uaestrada.org/spivaki/evdokymov-yaroslav |date=8 снежня 2015 }} * [http://donbass56.narod.ru/evdokimov.html Яраслаў Еўдакімаў на на сайце «Савецкая эстрада»] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Еўдакімаў Яраслаў Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі СССР]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Расіі]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Украіны]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Бабруйска]] m5qdtpxj4vpbh0esm75n62sbnzp980v Мікалай Васілевіч Дучыц 0 204407 5156167 4755104 2026-06-19T23:11:44Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5156167 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Дучыц}} {{Мастак |імя = Мікалай Дучыц |партрэт = |шырыня = |загаловак = |імя пры нараджэнні = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |паходжанне = [[беларус]] |грамадзянства = |від = [[жывапіс]], графіка |вучоба = |стыль = |працы = |узнагароды = |Commons = }} '''Мікалай Васільевіч Дучыц''' ({{ДН|2|10|1896}}, [[Любча|м. Любча]], цяпер [[Навагрудскі раён]], [[Гродзенская вобласць]] — {{ДС|3|9|1980}}, {{МС|Мінск|у Мінску|}}) — беларускі [[мастак]], [[Графіка (мастацтва)|графік]]. == Біяграфія == Вучыўся ў [[Навагрудскае гарадское вучылішча|Навагрудскім гарадскім вучылішчы]] (1910—1914) у В. Іваненкі, [[Рысавальная школа Імператарскага таварыства заахвочвання мастацтваў|Рысавальнай школе]] [[Таварыства заахвочвання мастацтваў|Імператарскага таварыства заахвочвання мастацтваў]] ([[Санкт-Пецярбург|Петраград]], 1914—1915) у [[У. Федаровіч]]а. Удзельнік [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай]] і [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянскай]] войнаў<ref name="НББ">{{bis.nlb.by|130222|Дучыц Мікалай Васільевіч}}</ref>. З 1921 года ў [[Мінск|Менску]]. Выкладаў маляванне ў школах, на [[рабфак]]ах, у студыях у [[Мінск|Менску]] (1925—1925). Член Саюза савецкіх мастакоў БССР (з [[1933 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1933]]), у [[1938 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1938]] — старшыня праўлення гэтай арганізацыі. Удзельнік шматлікіх выставак, пачынаючы з [[Першая Усебеларуская выстаўка|Першай Усебеларускай мастацкай выстаўкі]] [[1925 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1925]] года. У лютым 1942 года прыняў удзел у 1-й выстаўцы беларускіх мастакоў, якія апынуліся ў акупаваным нямецкімі войскамі Мінску. У зале Беларускага народнага дома на вуліцы Рагнеды (савецк. Рэвалюцыйная), 2 экспанаваліся 124 работы, у большасці створаныя да ліпеня 1941 года. Агулам удзел прымалі 17 мастакоў: [[Анатоль Мікалаевіч Тычына|Анатоль Тычына]], [[Генрых Францавіч Бржазоўскі|Генрых Бржазоўскі]], Мікалай Дучыц, [[Б. Казлоўскі]], [[Міхаіл Пятровіч Станюта|Міхась Станюта]], [[Яўген Мікалаевіч Ціхановіч|Яўген Ціхановіч]] і іншыя<ref name="СП2003">{{артыкул|спасылка=|аўтар=Корбут В.|загаловак=Выставачная дзейнасць у Генеральнай акрузе «Беларусь» (1942 – 1944)|год=2003. — № 4-5|мова=|аўтар выдання=|месца=|выданне=Спадчына|выдавецтва=|тып=|том=|старонкі=77—79|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=}}</ref>. Персанальная выстаўка Мікалая Дучыца была праведзена ў Мінску ў 1967 годзе. Памёр у Мінску, пахаваны на мінскіх [[Чыжоўскія могілкі|Чыжоўскіх могілках]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=248472|title=Чыжоўскiя могiлкi. Нечаканыя сустрэчы|website=Наша Ніва|access-date=2023-09-15}}</ref>. == Творчасць == Працаваў пераважна ў жанры пейзажу. Творам уласціва лірычнасць і стрыманая каляровая гама («Зіма», «Рэчка Волма», «Ля млына», «Лясная казка» і інш.). Пісаў таксама нацюрморты. У галіне графікі мастак зрабіў серыю гравюр «Стары Мінск», і акварэляў «Краявіды Мінска». Карціны і графіка Мікалая Дучыца знаходзяцца ў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь| Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь]], фондзе Беларускага саюза мастакоў. 17 лютага 2009 годзе ў калекцыю [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь| Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь]] былі перададзеныя два творы мастака: «Зіма. Эцюд» (1949) і «Дубкі» (1953)<ref>{{cite web |url=http://www.artmuseum.by/ru/news/2009/133 |title=К церемонии передачи картин Б. А.Заборова и Дучица от МИДа НХМ РБ |publisher=Национальный художественный музей Республики Беларусь |accessdate= |lang= }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. З 27 мая па 28 чэрвеня 2011 года карціны Дучыца экспанаваліся ў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь]] у складзе выстаўкі «І даўжэй веку…»<ref>{{cite web|url= http://www.artmuseum.by/ru/news/2011/i-dolshe-veka|title= И дольше века...|publisher= Национальный художественный музей Республики Беларусь|archiveurl= https://web.archive.org/web/20180228051926/http://www.artmuseum.by/ru/news/2011/i-dolshe-veka|archivedate= 28 лютага 2018|url-status= dead}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Дзесяць стагоддзяў мастацтва Беларусі|спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Мінск |выдавецтва =«[[Чатыры чвэрці]]» |год =2014 |том = |старонкі =483 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж =600 }} * {{Крыніцы/БелЭн|6|}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|130222}} * ''[[Сяргей Харэўскі]]''. [http://nn.by/?c=ar&i=141 Мастак, закаханы ў Мінск] — Наша Ніва * [http://artbelarus.by/be/authors/1632.html Дучыц Мікалай] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211203092857/https://artbelarus.by/be/authors/1632.html |date=3 снежня 2021 }} — Дзесяць стагоддзяў мастацтва Беларусі {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дучыц Мікалай Васілевіч}} [[Катэгорыя:Графікі СССР]] [[Катэгорыя:Графікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Графікі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Мастакі СССР]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Саюза мастакоў БССР]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі]] r07if5zbr622a3gfsixsafrdljzmdyb ФК Зрыньскі Мостар 0 205021 5155992 5032791 2026-06-19T14:21:58Z Makenzis 56337 5155992 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = Зрыньскі Мостар | Лагатып = | ПоўнаяНазва = {{lang-hr|Hrvatski športski klub Zrinjski Mostar}} | Мянушкі = {{lang-hr|Plemići}} | Горад = [[Мостар]], [[Боснія і Герцагавіна]] | Заснаваны = [[1905]] | Стадыён = [[Пад Біелым Брыегам (стадыён)|Пад Біелым Брыегам]], [[Мостар]] | Умяшчальнасць = 25 000 | Прэзідэнт = | Трэнер = | Чэмпіянат = [[Прэм’ер-ліга Босніі і Герцагавіны|Прэм’ер-ліга]] | Сезон = 2025/26 | Месца = 2 месца | Сайт = http://www.hskzrinjski.ba/ | pattern_la1 =_zrinjski1920h | pattern_b1 =_zrinjski1920h | pattern_ra1 =_zrinjski1920h | pattern_sh1 =_macrontempel1wr | pattern_so1 = | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = | pattern_b2 = _macronrodders1nr | pattern_ra2 = | pattern_sh2 =_macrontempel1nr | pattern_so2 = | leftarm2 = 000066 | body2 = 000066 | rightarm2 = 000066 | shorts2 = 000066 | socks2 = 000066 | pattern_la3 = | pattern_b3 = _macronrodders1ws | pattern_ra3 = | pattern_sh3 = | pattern_so3 = | leftarm3 = FFFFFF | body3 = FFFFFF | rightarm3 = FFFFFF | shorts3 = 555555 | socks3 = 555555 }} '''«Зры́ньскі»''' ({{lang-hr|Zrinjski}}) — [[футбольны клуб]] з [[Боснія і Герцагавіна|Босніі і Герцагавіны]], месціцца ў горадзе [[Мостар]]. Клуб быў заснаваны ў [[1905]] годзе і ў цяперашні час гуляе ў [[Прэм’ер-ліга Босніі і Герцагавіны|Прэм’ер-лізе Босніі і Герцагавіны]]. У 2005 годзе «Зрыньскі» адсвяткаваў сваю першую перамогу ў [[Чэмпіянат Босніі і Герцагавіны па футболе|чэмпіянаце]]. Клуб прымае гасцей на стадыёне «[[Пад Біелым Брыегам (стадыён)|Пад Біелым Брыегам]]», які змяшчае 25 000 гледачоў. == Дасягненні == * '''[[Чэмпіянат Босніі і Герцагавіны па футболе|Чэмпіянат Босніі і Герцагавіны]]:''' ** '''Чэмпіён (9):''' 2004/05, 2008/09, 2013/14, 2015/16, 2016/17, 2017/18, 2021/22, 2022/23, 2024/25 * '''[[Кубак Босніі і Герцагавіны па футболе|Кубак Босніі і Герцагавіны]]:''' ** '''Пераможца (2):''' 2007/08, 2022/23 == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://hskzrinjski.ba/ Афіцыйны сайт] {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэм’ер-ліга Босніі і Герцагавіны}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Босніі і Герцагавіны|Зрыньскі Мостар]] [[Катэгорыя:ФК Зрыньскі Мостар| ]] sp9w4r8e5bg9xj2p4goik5tbbidkcwj Кальвінскі збор (Койданава) 0 206321 5156317 4691465 2026-06-20T08:48:55Z M.L.Bot 261 фота замест яго друкаванай і сканаванай копіі 5156317 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = |Беларуская назва = Кальвінскі збор |Арыгінальная назва = | Выява =Kojdanaŭski zamak. Койданаўскі замак (N. Orda, 13.07.1876).jpg | Подпіс выявы =Кальвінскі збор у Койданаве. Малюнак [[Напалеон Орда|Н. Орды]]. 1876 | Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = Дзяржынск |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 41|lat_sec =26.71 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 7|lon_sec =39.89 |region = |CoordScale = |Канфесія = Кальвінізм |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = [[збор]] |Архітэктурны стыль = готыка |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = Крыштаф Мікалай Радзівіл Пярун |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1613 |Заканчэнне будаўніцтва = 1613 |Рэліквіі = |Сучасны стан = знішчаны |Сайт = |Commons = }} '''Койданаўскі кальвінскі збор''' — рэлігійная грамада і [[Кальвінізм|кальвінскі]] храм у пачатку XVII — першай палове XX ст. у мястэчку [[Койданава]] (з 1932 года — [[Дзяржынск]]). == Гісторыя == [[Файл:Kojdanaŭski zamak. Койданаўскі замак (1918) (3).jpg|thumb|злева|Койданаўскі збор у 1918 годзе.]] Пабудаваны ў 1613 годзе ў [[готыка|гатычным стылі]] па фундацыі [[Крыштаф Мікалай Радзівіл Пярун|Крыштафа Мікалая Радзівіла «Пяруна»]] на месцы старажытнага гарадзішча, вядомага як [[Койданаўскі замак]]. Пры будаўніцтве выкарыстоўвалі цэглу памерам 27х13х7 см на вапнава-пясчанай рошчыне. Перабудаваны ў 1884 годзе. У зборы захоўвалася [[Берасцейская Біблія]] 1563 года<ref name="Дойлідства"/>. Койданаўская кальвінісцкая парафія існавала да 1913 года. У пачатку XX ст. яна ахоплівала 3 паветы (Мінскі, Ігуменскі, Навагрудскі) і налічвала каля 200 прыхаджан. Збор пацярпеў у [[Савецка-польская вайна 1920|савецка-польскую вайну]], у 1920-я гады у ім размяшчаліся бальшавіцкія армейскія склады, у 1930-я гады разабраны на патрэбы будаўніцтва. Астатні комплекс быў моцна пашкоджаны ў час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], пазней цалкам разабраны<ref name="Дойлідства"/>. == Архітэктура == Уяўляў сабой мураваны прамавугольны ў плане храм [[Зальны храм|зальнага тыпу]] з пяціграннай алтарнай [[апсіда]]й, абапал якой было дзве [[сакрысція|сакрысціі]], і [[Ярус (архітэктура)|чатырох’яруснай]] (два ніжнія ярусы — [[Чацвярык (збудаванне)|чацверыкі]], астатнія — [[васьмярык|васьмерыкі]]) [[вежа]]й-[[званіца]]й. Асноўны аб’ём, бакавыя сцены якога былі ўмацаваны [[контрфорс]]амі і прарэзаны арачнымі аконнымі праёмамі, быў накрыты высокім двухсхільным [[гонт|гонтавым дахам]], на якім узвышаўся [[купал]] з [[пазалота|пазалочанымі]] [[флюгер]]амі. Вежа-званіца з [[гадзіннік]]ам і вялікім звонам у верхнім ярусе завяршалася [[Шацёр (архітэктура)|шатром]], сцены праразалі высокія арачныя вокны і круглыя [[байніцы]]<ref name="Дойлідства"/>. [[Файл:Kojdanaŭski zbor. Койданаўскі збор (1910-17) (2).jpg|thumb|злева|Атларная частка збора]] [[Файл:Kojdanaŭ. Койданаў (C. Sauermilch, 20.05.1918).jpg|thumb|Кальвінскі збор і замак, 1918]] Асноўны аб’ём падзяляўся чатырма васьміграннымі [[слуп]]амі на тры [[неф]]ы, што былі перакрыты [[зорчатае скляпенне|зорчатымі скляпеннямі]]. Каля алтара размяшчалася разная дубовая [[кафедра, архітэктура|кафедра]]. У другім [[Ярус (архітэктура)|ярусе]] вежы былі [[хоры]], якія выходзілі ў галоўны неф храма [[балко]]нам з размаляванай [[балюстрада]]й, [[арган]] перавезены ў [[1866]] г. з [[Мінскі касцёл бернардзінак|Мінскага касцёла бернардзінак]]<ref name="Дойлідства"/>. [[Файл:Coidanovsky Castle map.jpg|thumb|План Койданаўскага замка]] Тэрыторыя збора, абкружаная [[Вал (фартыфікацыя)|валамі]] і вадзяным [[Роў (фартыфікацыя)|ровам]], была ўмацавана мураванай сцяной з двухсхільным гонтавым пакрыццём і дзевяццю круглымі ў плане двух’яруснымі абарончымі [[вежа]]мі, якія мелі па шэсць [[байніцы|байніц]], завершанымі конусападобнымі дахамі. Цераз роў да [[брама|брамы]] быў пракладзены драўляны [[мост]] вянковай канструкцыі з размаляванай балюстрадай. На тэрыторыі збору знаходзіўся аднапавярховы мураваны будынак [[плябанія|плябаніі]], накрыты гонтавым дахам, на асобным падвор’і — драўляныя будынкі двухкласнай кальвінскай школы, якая існавала да сярэдзіны XIX ст., шпіталя, жылыя і гаспадарчыя пабудовы<ref name="Дойлідства">{{крыніцы/Дойлідства Беларусі|}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Койданаўскі замак]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/Дойлідства Беларусі|}} * {{крыніцы/ЗП|}} * {{крыніцы/Саборы помняць усё|}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{radzima|6859}} * {{Глобус Беларусі|http://globustut.by/dzerzhinsk/index.htm#gashtold|Гарадзішча Гаштольдава гара}} {{Кальвінскія зборы на Беларусі}} {{Абарончыя храмы Беларусі}} [[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў гатычным стылі]] [[Катэгорыя:Збудаванні Вялікага Княства Літоўскага ў гатычным стылі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Дзяржынска]] [[Катэгорыя:Славутасці Дзяржынска]] [[Катэгорыя:Колішнія культавыя збудаванні Беларусі]] [[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Дзяржынска]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1613 годзе]] [[Катэгорыя:Абарончыя храмы Беларусі]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Беларусі, знішчаныя савецкай уладай]] 7xut3dt7lzq4l8bslito24sucr40g6v Паўднёвыя Эгейскія астравы 0 207030 5156208 4539885 2026-06-20T05:44:56Z TU-nor 40634 Not a flag, just a logo. and has not been in use for many years 5156208 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Пелапанес}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Паўднёвыя Эгейскія астравы |Арыгінальная назва = {{lang-el|Περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου}} |Герб = |Краіна = [[Грэцыя]] |lat_dir = N |lat_deg = 36 |lat_min = 48 |lat_sec = 00 |lon_dir = E |lon_deg = 26 |lon_min = 12 |lon_sec = 00 |region = GR |Дата = |Статус = Перыферыя |Гімн = |Уваходзіць у = |Уключае = 2 нома |Сталіца = [[Эрмупаліс]] |Буйны горад = |Буйныя гарады = |Глава = |Назва главы = Глава адміністрацыі |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Места па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Места па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 308 975 |Год перапісу = 2011 |Места па насельніцтве = 10 |Шчыльнасць = 58,45 |Места па шчыльнасці = 6 |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 5286 |Места па плошчы = 10 |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = GreeceSouthAegean.png |Часавы пояс = [[UTC+1]] |Абрэвіятура = |ISO = GR-L |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = http://www.notioaigaio.gr/ |Заўвагі = }} '''Паўднёвыя Эгейскія астравы''' ({{lang-el|Περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου}}) — адміністрацыйная [[Вобласці Грэцыі|вобласць]] ([[Перыферыя, Грэцыя|Перыферыя]]) ва ўсходняй частцы рэспублікі [[Грэцыя]], якая складаецца з некалькіх астравоў. Адміністрацыйна складаецца з [[Номы Грэцыі|номы]] [[Кіклады]] і [[Дадэканес]]. Адміністрацыйны цэнтр вобласці — горад [[Эрмупаліс]]. {{Вонкавыя спасылкі}} {{Адміністрацыйны падзел Грэцыі}} [[Катэгорыя:Паўднёвыя Эгейскія астравы| ]] 6vtap2v0pasoril57xuzveeobldnank Астрабіялогія 0 215602 5156280 5118033 2026-06-20T07:59:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156280 wikitext text/x-wiki [[Файл:DNA Overview.png|thumb|right|140px|[[Нуклеінавыя кіслоты]] могуць з’яўляцца не адзінымі [[Біямалекулы|біямалекуламі]], здольнымі несці жыццёвую інфармацыю<ref name="AstroDNA">{{cite web|url=http://www.astrobio.net/news/article2168.html|title=Launching the Alien Debates (part 1 of 7)|access-date=2008-10-20|date=December 8.2006|work=Astrobiology Magazine|publisher=NASA|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090207084724/http://www.astrobio.net/news/article2168.html|archive-date=7 лютага 2009}}</ref>.]] '''Астрабіяло́гія''' ('''экзабіяло́гія''') — навука, прадметам якой з’яўляецца вывучэнне паходжання, [[Эвалюцыя|эвалюцыі]] і распаўсюджання [[Жыццё|жыцця]] ў [[Сусвет|Сусвеце]]. Астрабіялогія абапіраецца на навуковыя дасягненні ў галіне [[Фізіка|фізікі]], [[Астраномія|астраноміі]], [[Біялогія|біялогіі]], [[Экалогія|экалогіі]], [[Планеталогія|планеталогіі]], [[Геаграфія|геаграфіі]] і [[Геалогія|геалогіі]] для вывучэння магчымасці існавання жыцця на іншых [[планета]]х<ref>[http://www.itwire.com.au/content/view/11647/1066/ iTWire — Sciencist will look for alien life, but Where and How?]</ref><ref>{{cite book |title=The life and death of planeth Earth |last=Ward |first=P. D |last2=Brownlee|first2=D. |year=2004 |publisher=Owl Books |location=New Yorc |isbn=0805075127 }}</ref>. У вырашэнні асобных задач астрабіялогія цесна сутыкаецца з [[Касмічная біялогія|касмічнай біялогіяй]] і касмічнай медыцынай, якія ўзніклі ў сувязі з актыўным пранікненнем чалавека ў касмічную прастору. Астрабіялогія ажыццяўляе пошук прыдатнага для жыцця асяроддзя як у [[Сонечная сістэма|сонечнай сістэме]], так і за яе межамі, пошук доказаў [[Абіягенэз|перадбіятычнай хіміі]], лабараторныя і практычныя даследаванні паходжання і ранняга развіцця жыцця на [[планета Зямля|Зямлі]], а таксама даследавання магчымасцей жыцця, у прыватнасці, прыстасавання да складаных умоў на Зямлі і ў космасе<ref name="about">{{cite web|url=http://astrobiology.nasa/gov/about-astrobiology/|title=About Astrobiology|access-date=2008-10-20|date=January 21, 2008|work=NASA Astrobiology Institute|publisher=NASA|archive-url=http://webcitation.org/65SpJMnNl|archive-date=2012-02-15}}</ref>. == Агляд == [[Файл:Plagiomnium affine laminazellen.jpeg|thumb|right|220px|Невядома, ці будзе жыццё ў Сусвеце, у выпадку яго выяўлення, мець клеткі, падобныя да клетак зямных раслін (бачныя [[хларапласт]]ы ў клетках расліны).<ref>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2007/spectrum_plants.html|title=NASA Predicts Non-Green Plants on Other Planets|last=4 November 2007|publisher=Goddard Space Flight Center|archive-url=https://web.archive.org/web/20141119215353/http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2007/spectrum_plants.html|archive-date=19 лістапада 2014|access-date=6 снежня 2014|url-status=dead}}</ref>]] [[Файл:ALH84001 structures.jpg|thumb|rught|220px|Марсіянскі метэарыт [[ALH84001]] мае мікраскапічныя ўтварэнні, якія могуць быць створаны мікраарганізмамі.]] Тэрмін ''астрабіялогія'' ўтвораны са старажытнагрэчаскіх слоў ''астрон'' ({{lang-grc|αστρον}}) — «зорка», ''біос'' ({{lang-grc|βίος}}) — «жыццё» і ''логія'' ({{lang-grc|-λογια}}) — «вучэнне». Ёсць розныя сінонімы тэрміна «астрабіялогія», але ўсе яны ўключаюць дзве асноўныя навукі: астраномію і біялогію. Тэрмін-сінонім «экзабіялогія» паходзіць ад грэчаскага ''эксо'' ({{lang-grc|Έξω}}) — «па-за, звонку», ''біос'' ({{lang-grc|βίος}}) — «жыццё» і ''логія'' ({{lang-grc|-λογία}}) — «вучэнне». Іншы тэрмін, які выкарыстоўваўся ў мінулым — ксенабіялогія, гэта значыць «біялогія іншаземцаў». Гэта слова было прыдумана ў 1954 годзе пісьменнікам-фантастам [[Роберт Энсан Хайнлайн|Робертам Хайнлайнам]] у яго рамане «Зорны Звер»<ref>{{cite journal |author=Heinlein R and Harold W |url=http://www.jstor.org/stable/1708323 |title=xenobiology |journal=Science |date=21 July 1961 |page=223 and 225 |access-date=2011-01-16}}</ref>/ Пытанне «ці існуе жыццё недзе яшчэ ў Сусвеце» паддаецца праверцы, і такім чынам, пошукі адказу на яго з’яўляюцца эфектыўным напрамкам навуковых даследванняў. Сёння астрабіялогія стала фармалізаванай галіной даследаванняў, хаця некалі знаходзілася ўбаку ад асноўных навуковых пошукаў. Цікавасць [[NASA]] да астрабіялогіі пачалася з распрацоўкі касмічнай праграмы. У 1959 годзе НАСА прафінансавала свой першы праект па экзабіялогіі, а ў 1960 годзе стварыла Праграму вывучэння экзабіялогіі<ref name="about" /><ref>{{cite book |title=The Living Universe:NASA and the Development of Astrobiology |url=https://archive.org/details/livinguniversena0000stev |author=Steven J. Dick and James E. Strick |publisher=Rutgers University Press |location=New Brunswick,NY |year=2004}}</ref>. У 1971 годзе НАСА прафінансавала праект [[SETI]] па пошуку радыёсігналаў [[Пазаземныя цывілізацыі|пазаземных цывілізацый]]. [[Праграма «Вікінг»]], распачатая ў 1976 годзе, уключала тры біялагічныя эксперыменты, распрацаваныя для пошука магчымых прыкмет існавання жыцця на [[Планета Марс|Марсе]]. Навуковы апарат [[Mars Pathfinder]], прызямліўшыся ў 1997 годзе, змяшчаў навуковы груз, прызначаны для вывучэння мікробных акамянеласцей, заключаных у камянях<ref>{{cite conference | conference = Twenty-sixth Lunar and Planetary Science Conference|url=http://exobiology.nasa.gov/ssx/Selected_Research/exopaleo_for_pathfinder.html | title=Exoplanetology at the Pathfinder Landing Site | last1=Farmer |first1=Jack D.|last2= Des Marais|first2=David J.|last3=Greeley|first3=Ronald | publisher=NASA Ames Research Center | date=5 September 1996 | access-date=6 снежня 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20041120182642/http://exobiology.nasa.gov/ssx/Selected_Research/exopaleo_for_pathfinder.html | archive-date=20 лістапада 2004 | url-status=dead }}</ref>. У 21-ым стагоддзі астрабіялогія робіцца цэнтрам растучай колькасці даследчыцкіх місій НАСА і [[Еўрапейскае касмічнае агенцтва|Еўрапейскага касмічнага агенцтва]] ў Сонечнай сістэме. Першы еўрапейскі семінар па астрабіялогіі адбыўся ў мае 2001 года ў Італіі<ref>{{cite web|url=http://www.esa.int/esaCP*Pr_27_2001_p_EN.html|title=First Ruropean Workshop onExo/Astrobiology|year=2001|work=ESA press Release|publisher=Europesa Space Agency|archive-url=https://www.webcitation.org/65SpKgHz1?url=http://www.esa.int/esaCP/Pr_27_2001_p_EN.html|archive-date=15 лютага 2012|access-date=6 снежня 2014|url-status=live}}</ref>, вынікам якога стала [[Аўрора, праграма|Праграма Аўрора]]<ref>{{cite journal |title=ESA Embaracts Astrobiology |journal=Science |date=2001-06-01 |volume=292 |number=5522 |page=1626-1627 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/summary/292/5522/1626?maxtosho= |doi=10.1126/science.292.5522.1626 | issn = 0036-8075}}</ref>. Цяпер НАСА курыруе {{Не перакладзена|Інстытут Астрабіялогіі НАСА||en|NASA Astrobiology Institute}}. Усё большая колькасць універсітэтаў ва ўсім свеце ўводзіць праграмы навучання па астрабіялогіі. У Злучаных Штатах гэта [[Арызонскі ўніверсітэт]]<ref name="astrobiology.asu.edu">{{Cite web |url=http://astrobiology.asu.edu/Astrobiology/Home/home.html |title=Astrobiology at Arizona State University |access-date=6 снежня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719141026/http://astrobiology.asu.edu/Astrobiology/Home/Home.html |archive-date=19 ліпеня 2011 |url-status=dead }}</ref>, універсітэт Пенсільваніі, універсітэт штата Мантана і [[Вашынгтонскі ўніверсітэт]]; у Велікабрытаніі — універсітэт Кардыфа (створаны Цэнтр Астрабіялогіі)<ref name="case.glam.ac.uk">[http://case.glam.ac.uk/CASE/Segrees/AstroBio,html CASE Undergraduate Degress]{{Недаступная спасылка}}</ref>, у Аўстраліі [[Універсітэт Новага Паўднёвага Уэльса]]<ref name="aca.unsw.edu.au">{{Cite web |url=http://aca.unsw.edu.au/ |title=The Australian Centre of New South Wales |access-date=3 снежня 2014 |archive-date=22 чэрвеня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130622010002/http://aca.unsw.edu.au/ |url-status=dead }}</ref>. Дасягненні ў вобласці астрабіялогіі, назіральнай астраноміі і адкрыццё вялікай разнастайнасці [[Экстрэмафілы|экстрэмафілаў]], якія могуць існаваць у самых суровых умовах на Зямлі, прывялі да дапушчэння, што жыццё можа квітнець на многіх планетах і спадарожніках у Сусвеце. Асаблівая ўвага цяперашніх астрабіялагічных даследванняў надаецца пошуку жыцця на [[Планета Марс|Марсе]] з-за яго блізасці да Зямлі і геалагічнай гісторыі. Існуе ўсё больш сведчанняў, што раней на паверхні Марса мелася значная колькасць вады, якая разглядаецца ў якасці найважнейшага папярэдніка развіцця жыцця на аснове вуглярода<ref name="autogenerated1">[http://www.pbs.org/wgbh/nova/mars/essentoal.html NOVA |Mars | Life’s Little Essential | PBS]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Місіямі, якія былі распрацаваны для пошука жыцця, былі [[Праграма «Вікінг»]] і пасадачны модуль [[Бігль 2]], накіраваныя да Марса. Асноўны вывад, які можна зрабіць па выніках працы «Вікінгаў»: альбо колькасць мікраарганізмаў у месцах пасадак апаратаў вельмі малая, альбо іх няма ўвогуле. Пасадачны модуль Бігль 2 верагодна прызямліўся ўдала, але на сувязь не выйшаў. Асноўнай прычынай выхаду са строю прызнана паломка абсталявання сувязі. Значную ролю ў астрабіялогіі павінна была адыграць місія {{Не перакладзена|Jupiter Icy Moons Orbiter||en|Jupiter Icy Moons Orbiter}}, прызначаная для даследавання лядовых спадарожнікаў [[Планета Юпітэр|Юпітэра]], але яна была адменена. У 2008 годзе пасадачны модуль [[Фенікс (касмічны апарат)|Фенікс]] даследаваў марсіянскі грунт на наяўнасць слядоў [[Жыццё на Марсе|мікробнага жыцця]], а таксама прысутнасці вады. Галоўным навуковым вынікам місіі стала знаходка лёду пад тонкім пластом грунту, а таксама яго хімічны аналіз. У лістападзе 2011 года НАСА запусціла марсаход [[Curisity]], які працягнуў пошукі слядоў жыцця на [[Планета Марс|Марсе]]. Еўрапейскае касмічнае агенцтва распрацоўвае марсаход [[ЭкзаМарс|Exomars]], які плануецца да запуску ў 2018 годзе. [[Міжнародны астранамічны саюз]] (МАС) рэгулярна праводзіць буйныя міжнародныя канферэнцыі пры дапамозе [[Камісія 51|Камісіі 51]] «Біяастраномія: пошук пазаземнага жыцця», якая была створана МАС для каардынацыі працы ў галіне пошука жыцця і [[розум]]а ў Сусвеце і цяпер функцыянуе на базе Інстытута астраноміі пры Універсітэце Гаваяў. == Метадалогія == === Звужэнне задачы === {{main|Планеты, прыдатныя для ўзнікнення жыцця}} Для пошука жыцця на іншых планетах неабходна паменшыць памер задачы, для чаго выкарыстоўваюцца розныя дапушчэнні. Першае заключаецца ў тым, што пераважная большасць форм жыцця ў нашай [[Галактыка|Галактыцы]] заснавана на вугляроднай хіміі, як і ўсе формы жыцця на Зямлі<ref>{{cite web |url=http://library.thinkquest.org/C003763/indeex.pxp?page=interview07 |title=polycyclic Aromatic Hydrocarbons: An interview With Dr. Farid Salama |access-date=2009-10-20 |year=2000 |work=Astrobiology magazine }}{{Недаступная спасылка}}</ref>, хаця не адмаўляецца магчымасць існавання [[Альтэрнатыўная біяхімія|невугляродных форм жыцця]]. Меркаванне заснавана на тым, што [[вуглярод]] з’яўляецца чацвёртым па [[Распаўсюджанасць хімічных элементаў|распаўсюджанасці]] элементам у Сусвеце, а таксама дазвляе фарміраваць вакол сабе вялікую разнастайнасць малекул. Здольнасць атамаў вуглярода лёгка звязвацца адзін з адным дазваляе ствараць даволі доўгія і [[Арганічныя рэчывы|складаныя малекулы]]. Наступнае дапушчэнне — наяўнасць вады ў вадкім стане. Вада з’яўляецца распаўсюджанным рэчывам, якое неабходна для фарміравання складаных вугляродных злучэнняў, якія, ў сваю чаргу, могуць прывесці да з’яўлення жыцця. Асобныя даследчыкі прапануюць таксама разглядаць асяроддзе [[аміяк]]у ці водна-аміячных сумесей, бо яна забяспечвае большы дыяпазон тэмператур для жыцця і, такім чынам, пашырае колькасць патэнцыяльных светаў. Гэтае асяроддзе лічаць прыдатным як для вугляроднага, так і для [[Альтэрнатыўная біяхімія|невугляроднага жыцця]]. Трэцяе дапушчэнне: пошук зорак, падобных да [[Сонца]]. Вельмі вялікія зоркі маюць адносна малы час жыцця, што, ў сваю чаргу, значыць, што ў жыцця не будзе дастаткова часу для развіцця на планетах, якія абарачаюцца вакол такіх зорак. Вельмі маленькія зоркі выдзяляюць так мала цяпла, што планеты могуць мець ваду ў вадкім стане, знаходзячыся толькі на вельмі блізкіх арбітах. Але пры гэтым, планеты будуць захоплены прыліўнымі сіламі зоркі<ref>{{cite web|url=http://www.redorbit.com/news/display/?id=223364&source=r|title=M Dwarfs: The Search for Life in On|date=29 August 2005|publisher=Red Orbit & Astrobiology Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20110522053939/http://www.redorbit.com/news/display/?id=223364&source=r|archive-date=22 мая 2011|access-date=7 снежня 2014|url-status=dead}}</ref>. Без тоўстага слоя атмасферы адзін бок планеты будзе пастаянна нагрэты, а другі замарожаны. Але ў 2005 годзе пытанне прыдатнасці да жыцця планет вакол [[Чырвоны карлік|чырвоных карлікаў]] было зноў пастаўлена ў парадак дня навуковай супольнасці, бо доўгі час існавання чырвоных карлікаў (да 10 трыльёнаў гадоў) можа дапускаць наяўнасць жыцця на планетах са шчыльнай атмасферай. Гэта мае вялікае значэнне, таму што чырвоныя карлікі вельмі распаўсюджаныя ў Сусвеце. (Гл. [[Прыдатнасць да жыцця сістэмы чырвонага карліка]]). Па падліках вучоных каля 10 % зорак ў нашай галактыцы падобныя па сваіх характарыстыках да Сонца, а ў радыусе 100 [[Светлавы год|светлавых гадоў]] ад нас знаходзіцца каля тысячы такіх зорак. Гэтыя зоркі хучэй за ўсё будуць асноўнай мэтай падчас пошука жыцця ў іх сістэмах. Паколькі Зямля з’яўляецца адзінай планетай, на якой дакладна вядома наяўнасць жыцця, то не ўяўляецца магчымым даведацца, карэктныя гэтыя дапушчэнні ці не. === Складаныя часткі астрабіялогіі === {{main|Астраномія}} [[Файл:OGLE-2005-BLG-390Lb_planet.jpg|thumb|200px|Экзапланета [[OGLE-2005-BLG-390Lb]] на адлегласці 20 000 светлавых гадоў ва ўяўленні мастака.]] [[Файл:Kepler Space Telescope spacecraft model 1.png|thumb|righr|200px|[[Кеплер (тэлескоп)|Місія Кеплер]] прызначана для пошука [[экзапланета|экзапланет]].]] Большасць звязаных з астраноміяй астрабіялагічных даследаванняў адносіцца да пошука планет за межамі Сонечнай сістэмы ([[Экзапланета|экзапланет]]). Асноўнае дапушчэнне заключаецца ў тым, што калі жыццё ўзнікла на Зямлі, то яно можа ўзнікнуць і на іншых планетах з аналагічнымі характарыстыкамі. У сувязі з гэтым, у стадыі распрацоўкі знаходзіцца вялікая колькасць праектаў, прызначаных для пошука экзапланет, падобных да Зямлі. У першую чаргу гэта праграмы НАСА [[Terrestial Planet Finder]] (TPF) i [[Atlast]], а таксама праграма [[Дарвін, касічны праект|Darwin]] Еўрапейскага касмічнага агенцтва. Існуюць таксама менш амбіцыйныя праекты, у якіх мяркуецца выкарыстоўваць наземныя тэлескопы. Акрамя таго, НАСА ўжо запусціла [[Кеплер (тэлескоп)|місію Кеплер]] у сакавіку 2009 года, а Французскае касмічнае агенцтва — спадарожнік [[COROT]] у 2006 годзе. Мэтай запланаваных місій з’яўляецца не толькі выяўленне планет памерам з Зямлю, але і непасрэднае назіранне святла ад планеты для наступнага [[Спектраскапія|спектраскапічнага вывучэння]]. Даследуючы спектры планет, можна вызначыць асноўны састаў атмасферы экзапланеты і/ці яе паверхні. Даследчая група НАСА — Лабараторыя віртуальных планет выкарыстоўвае камп’ютарнае мадэляванне для стварэння разнастайных віртуальных планет, каб зразумець, як яны будуць выглядаць пры назіранні Дарвінам ці TPF<ref>{{cite web|url=http://vpl.astro.washington.edu/main/about_vpl.html|title=The Virtual Planet laboratory|publisher=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20120218094539/http://vpl.astro.washington.edu/main/about_vpl.html|archive-date=18 лютага 2012|access-date=7 снежня 2014|url-status=dead}}</ref>. Калі гэтыя місіі пачнуць збор дадзеных, атрыманыя спектры планет можна будзе параўнаць са спектрамі планет у частцы характарыстык, якія могуць указваць на наяўнасць жыцця. Вымярэнне фотаметрыі экзапланеты таксама можа даць дадатковую інфармацыю аб асаблівасцях паверхні і атмасферы планеты. Ацаніць колькасць планет з [[Пазаземнае жыццё|разумным жыццём]] можна пры дапамозе [[ураўненне Дрэйка|ураўнення Дрэйка]]. Ураўненне вызначае [[імавернасць]] наяўнасці разумнага жыцця як здабытак такіх параметраў, як колькасць планет, якія могуць быць населенымі, і колькасць планет, на якіх можа ўзнікнуць жыццё<ref>{{cite web|url=http://www.setileague.org/general/drake.htm|title=Wath is the Drace Equation?|last=Ford|first=Stewe|date=August 1995|publisher=SETI League|archive-url=https://web.archive.org/web/20120522015515/http://www.setileague.org/general/drake.htm|archive-date=22 мая 2012|access-date=7 снежня 2014|url-status=dead}}</ref>: <math>N = R^{*} ~ \times ~ f_{p} ~\times ~ n_{e} ~ \times ~ f_{l} ~ \times ~ f_{i} ~ \times ~ f_{c} ~ \times ~ L,</math> : дзе N — колькасць разумных цывілізацый, гатовых да ўступлення ў кантакт; : R* — колькасць зорак, якія ўтвараюцца штогод (зорак, падобных да Сонца); : f<sub>p</sub> — доля зорак, каля якіх ёсць планеты; : n<sub>e</sub> — сярэдняя колькасць планет і спадарожнікаў з прыдатнымі ўмовамі для зараджэння цывілізацыі; : f<sub>l</sub> — імавернасць зараджэння жыцця на планеце з прыдатнымі ўмовамі; : f<sub>i</sub> — імавернасць узнікнення разумных форм жыцця на планеце, на якой ёсць жыццё; : f<sub>c</sub> — адносіна колькасці планет, разумныя жыхары якой здольны да кантакту і шукаюць яго, да колькасці планет, на якіх ёсць разумнае жыццё; : L — час жыцця такой цывілізацыі (гэта значыць час, на працягу якога цывілізацыя існуе, здольна ўступіць у кантакт і хоча ўступіць у кантакт). Але на дадзены момант гэта ураўненне абгрунтавана толькі тэарэтычна і малаверагодна, што ураўненне будзе ўдакладнена разумнымі граніцамі хібнасці ў бліжэйшы час. Першы множнік R вызначаецца з астранамічных назіранняў і з’яўляецца найменш абмяркоўваемай велічынёй. Па другім і трэцім множніках (зоркі з планетамі і планеты з прыдатнымі ўмовамі) на сёння ідзе збор дадзеных. Астатнія параметры заснаваны выключна на дапушчэннях. Праблема формулы ў тым, што яна не можа выкарыстоўвацца для стварэння гіпотэз, бо ўтрымлівае параметры, якія нельга праверыць. Другая звязаная тэма — [[парадокс Фермі]], згодна з якім дапускаецца, што калі жыццё распаўсюджана ў Сусвеце, то павінны існаваць відавочныя прыкметы гэтага. На гэтым Парадоксе заснаваны такія праекты як [[SETI]], якія спрабуюць выявіць радыёсігналы ад разумных пазазямных цывілізацый. Іншай актыўнай вобласцю даследаванняў ў астрабіялогіі з’яўляецца вывучэнне [[Планетная сістэма|планетнай сістэмы]]. Было выказана дапушчэнне, што асаблівасці нашай Сонечнай сістэмы (напрыклад, прысутнасць Юпітэра ў якасці ахоўнага шчыта)<ref>{{cite web|url=http://www.europlanet-eu.org/demo/index.php?option=com_content&task=view&id=58&Itemid=999|title=jupiter^Friend or foe?|last=Horner|first=Jonathan|last2=Jones|first2=Barrie|date=August 24, 2007|publisher=Europlanet|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622164436/http://www.europlanet-eu.org/demo/index.php?option=com_content|archive-date=22 чэрвеня 2022|access-date=7 снежня 2014|url-status=dead}}</ref> маглі значна павялічыць імавернасць развіцця разумнага жыцця на нашай планеце<ref>{{cite web|url=http://www.spaceref.com/news/viewsr.html?pid=3910|title=The Role Of Astrobiology in Solar System Exploation|last=Jakowsky|first=Bruce|last2=Des Marais|first2=David|display-authors=etal|date=September 14, 2001|work=NASA|publisher=SpaceRef.com|archive-url=https://www.webcitation.org/65SpNiuEo?url=http://www.spaceref.com/news/viewsr.html?pid=3910|archive-date=15 лютага 2012|access-date=7 снежня 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.astrobio.net/news/modules.php?op=modload&name=News&file=article&id=1222|title=coming Soon: "Good" Jupiterus|last=Bortman|first=Henry|date=September 29, 2004|work=Astrobiology Magazine|archive-url=https://www.webcitation.org/65SpOlUJP?url=http://astrobio.net/exclusive/1222/coming-soon-good-jupiters|archive-date=15 лютага 2012|access-date=7 снежня 2014|url-status=live}}</ref>. Але канчатковыя высновы яшчэ не зроблены. === Біялогія === {{main|Біялогія|Экстрэмафілы}} [[Файл:Blacksmoker in Atlantic Ocean.jpg|thumb|right|200px|[[Гідратэрмальныя крыніцы сярэдзінна-акіянічных хрыбтоў|Чорныя курыльшчыкі]] падтрымліваюць жыццё асобных мікраарганізмаў на Зямле. Падобныя ўтварэнні могуць быць і на іншых планетах.]] Біялогія і біяхімія ў адрозненне ад фізікі не дапускаюць імавернасцей і дапушчэнняў, гэта значыць, што альбо біялагічныя з’явы рэальныя, альбо не. Біёлагі не могуць сказаць, што працэс ці з’ява, з’яўляючыся матэматычна імавернымі, павінны існаваць на самой справе. Для біёлагаў аснова меркаванняў відавочная, і яны дакладна вызначаюць, што з’яўляецца гіпатэтычным, а што не. Да 1970-ых гадоў вучоныя меркавалі, што жыццё цалкам залежыць ад энергіі Сонца. Расліны на Зямлі выкарыстоўваюць энергію сонечнага святла ў працэсе [[фотасінтэз]]а, у выніку якога ўтвараюцца арганічныя рэчывы з вуглякіслага газа і вады і вызваляецца [[кісларод]]. Далей жывёлы з’ядаюць расліны, тым самым ажыццяўляецца перадача энергіі па [[Харцовы ланцуг|харчовым ланцугу]]. Раней лічылася, што жыццё ў глыбінях акіяна, куды не даходзіць сонечнае святло, існуе дзякуючы харчовым рэчывам, якія ўтвараюцца ад выкарыстання арганічных рэштак, якія падаюць з паверхні акіяна, альбо ад мёртвых жывёл, гэта значыць, таксама залежыць ад Сонца. Меркавалася, што здольнасць жыцця да існавання залежыць ад яго доступа да сонечнага святла. Але ў 1977 годзе, падчас даследчыцкага пагружэння на глыбокаводным апараце [[Алвін]] каля [[Галапагоскія астравы|Галапагоскіх астравоў]] вучоныя знайшлі калоніі гігантскіх трубчатых чарвей, [[Малюскі|малюскаў]], [[Ракападобныя|ракападобных]], [[мідыі|мідый]] і іншых марскіх жыхароў, згрупаваных вакол падводных вулканічных утварэнняў, якія былі названыя [[Гідратэрмальныя крыніцы сярэдзінна-акіянічных хрыбтоў|чорныя курыльшчыкі]]. Гэтыя істоты квітнелі, нягледзячы на адсутнасць доступу да сонечнага святла. Пазней было высветлена, што яны складаюць цалкам незалежны харчовы ланцуг. Замест раслін аснову гэтага харчоывага ланцуга складае нейкая форма бактэрый, якая здабывае энергію з працэса акіслення рэактыўных хімічных рэчываў, такіх як [[вадарод]] ці [[серавадарод]], якія паступаюць з унутраных частак Зямлі. Гэты [[хемасінтэз]] выклікаў рэвалюцыю ў вывучэнні біялогіі, даказваючы, што жыццё не абавязкова залежыць ад сонца — яно толькі патрабуе вады і энергіі. [[Экстрэмафілы]] (агранізмы, здольныя выжыць у экстрэмальных умовах) з’яўляюцца ключавым элементам у даследаваннях астрабіёлагаў. У якасці прыкладаў такіх арганізмаў можна прывесці [[Біёта|біёту]], якая здольна выжыць пад тоўшчай вады каля некалькіх кіламетраў паблізу ад гідратэрмальных крыніц, і [[Мікраарганізмы|мікробаў]], якія жывуць у вельмі кіслых асяроддзях<ref>{{cite web|url=http://www.livescience.com/anomalworld/050207_extremophiles.html|title=Wild Creatures|last=Carey|first=Bjorn|date=February 2005|work=Live Science|archive-url=https://web.archive.org/web/20060319111832/http://www.livescience.com/animalworld/050207_extremophiles.hrml|archive-date=19 сакавіка 2006|access-date=13 снежня 2014|url-status=dead}}</ref>. Цяпер вядома, што [[экстрэмафілы]] жывуць у льдзе, кіпячай вадзе [[Кіслоты|кіслаце]], вадзе з [[Ядзерны рэактар|ядзернага рэактара]], солях крысталаў, таксічных адходах, і іншых месцах, якія раней лічыліся непрыдатнымі для жыцця<ref name="Cavicchioli">{{cite journal|title=Extremophiles and the search for extraterrestial life.|journal=Astrobiology|date=Fall 2002|first=R.|last=Cavicchioli|volume=2|issue=3|pages=:281-92.|pmid=12530238 |doi=10.1089/153110702762027862 }}</ref>. Яны адкрылі новыя напрамкі даследаванняў у астрабіялогіі за кошт значнага павелічэння месц пражывання за межамі Зямлі. Характарыстыка гэтых араганізмаў, іх асяроддзя пражывання і эвалюцыйнага шляха лічыцца важнейшым кампанентам у разуменні таго, як можа развівацца жыццё ў іншых месцах у Сусвеце. 2 снежня 2010 года вучоныя абвясцілі, што бактэрыі экстрэмафілы ([[GFAG-1]]) ва ўмовах недахопу [[фосфар]]у могуць замяняць яго ў малекуле [[ДНК]] на мыш’як<ref name="arsenic extremophile">{{cite news | last = Palmer | first = Jason | title = Arsenic-living bacteria may help in hunt for alien life | date = December 2, 2010 | url = http://www.bbc.co.uc/news/science-environment-11886943 | work = BBC News | access-date = 2010-12-02 }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Гэтае адкрыццё надае значнасць старой ідэі, згодна з якой жыццё на іншых планетах можа мець зусім іншы хімічны склад, і таму яно можа дапамагчы ў пошуках пазаземнага жыцця<ref name="arsenic extremophile" /><ref>{{cite news | last = Bortman | first = Henry | title = Arsenic-Eating Bacteria Opens New Possibilites for Alien Life | date = December 2, 2010 | url = http://www.space.com/scienceastronomy/arsenic-bacteria-alien-life-101202.html |work = Space.com | access-date = 2010-12-02}}</ref>. Пазней высветлілася, што гэта не так<ref>[http://elementry.ru/lib/431607 Две дамы, ДНК и мышьяк [[Элементы.ру]] (артыкул ''Алены Клешчанка'' з часопіса «[[Хімія і жыццё]]», № 3, 2012 г.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160310201157/http://elementry.ru/lib/431607 |date=10 сакавіка 2016 }}</ref>. Іншай галіной даследаванняў, якая распрацоўваецца цяпер, з’яўляецца вывучэнне [[Узнікненне жыцця|ўзнікнення жыцця]], якое адрозніваецца ад эвалюцыйнага шляха. [[Аляксандр Іванавіч Апарын|Аляксандр Апарын]] і [[Джон Бёрдан Сандэрсан Холдэйн|Джон Холдэйн]] меркавалі, што ўмовы на ранняй Зямлі былі спрыяльнымі для фарміравання арганічных злучэнняў з неарганічных элементаў і, такім чынам, для фарміравання многіх хімічных рэчываў, характэрных для форм жыцця, якія мы зараз назіраем. У вывучэнні гэтага працэса, вядомага як перадбіятычная хімія, вучоныя дасягнулі пэўнага прагрэса, але дагэтуль незразумела, ці магло жыццё ўтварыцца такім чынам на Зямлі. Альтэрнатыўная [[Панспермія|тэорыя пансперміі]] зводзіцца да таго, што ўпершыню элементы жыцця, магчыма, сфарміраваліся на іншай планеце з яшчэ больш спрыяльнымі ўмовамі (ці нават у міжзорнай прасторы, на [[астэроід]]ах і г. д.), а потым былі нейкім чынам перанесены на Зямлю. Спадарожнік [[Юпітэр (планета)|Юпітэра]] [[Еўропа (спадарожнік)|Еўропа]] цяпер разглядаецца ў якасці найбольш імавернага месца для існавання пазаземнага жыцця ў Сонечнай сістэме<ref name="Cavicchioli" /><ref>{{cite web|title=Jupiter's Moon Europa suspected Of fostering Life|url=http://www.unisci.com/stories/20021/0211026.htm|work=Daily University Science News|year=2002|format=PDF|archive-url=https://www.webcitation.org/65SpPYEPc?url=http://www.unisci.com/stories/20021/0211026.htm|archive-date=15 лютага 2012|access-date=13 снежня 2014|url-status=live}}</ref><ref name="galileo">{{cite journal|title=extremophiles and the search for estraterrestrial life.|journal=Astrobiology|date=Fall 2002|first=R.|last=Cavicchioli|volume=2|issue=3|pages=:281-92.|pmid=12630238|doi=10.1089/153110702762027862}}</ref><ref>{{cite news | first=Leonard | last=David |title=Europa Mission: Lost in NASA Buget |date=2006-02-07 | publisher = space.com |url = http://www.space.com/news/060207_europa_budget.html | access-date = 2009-08-08 }}</ref><ref>{{cite news | title = Clues to possible life on Europa may lie buried in antarctic ice | date = March 5, 1998 | publisher = NASA | url = http://science.nasa.gov/newhome/headlines/ast05mar98_1.htm | work = Marshal Space Flight Center | access-date = 13 снежня 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090731015842/http://science.nasa.gov/newhome/headlines/ast05mar98_1.htm | archive-date = 31 ліпеня 2009 | url-status = dead }}</ref> === Астрагеалогія === {{Асноўны артыкул|{{Не перакладзена|Геалогія планет зямнога тыпу ў Сонечнай сістэме||en|Geology of solar terrestrial planets}} }} Астрагеалогія — навуковая дысцыпліна, тэмай вывучэння якой з’яўляецца вывучэнне геалогіі планет і іх спадарожнікаў, [[астэроід]]аў, [[Камета|камет]], [[метэарыт]]аў і іншых [[Астранамічны аб’ект|астранамічных аб’ектаў]]. Інфармацыя, сабраная гэтай дысцыплінай, дазваляе ацаніць прыдатнасць планеты ці яе спадарожніка для развіцця і падтрымання жыцця. [[Геахімія]] — дадатковая галіна астрагеалогіі, уключае ў сябе вывучэнне хімічнага саставу Зямлі і іншых планет, хімічных працэсаў і рэакцый, якія рэгулююць састаў парод і глебы, цыклы матэрыі і энергіі і іх узаемадзеянне з [[гідрасфера]]й і [[атмасфера]]й. Спецыялізацыі ўключаюць [[Астрахімія|астрахімію]], [[Біяхімія|біяхімію]] і арганічную геахімію. [[Акамянеласці]] з’яўляюцца найстарэйшымі вядомымі доказамі наяўнасці жыцця на Зямлі<ref>{{cite web|url=http://pubs.usgs.gov/gip/fossils/sicession.html|title=fossil Sucession| access-date=2008-10-20|date=14 August 1997|publisher=U.S. Geological Survey|archive-url=http://www.webcitation.org/56SpQ1lFI|archive-date=2012-02-15}}</ref>. Аналізуючы іх, [[Палеанталогія|палеантолагі]] могуць лепей зразумець віды арганізмаў, якія ўзніклі на Зямлі ў далёкім мінулым. Асобныя рэгіёны Зямлі, такія як {{Не перакладзена|Пілбара||en|Pilbara}} ў Заходняй Аўстраліі і [[Сухія даліны]] ў [[Антарктыда|Антарктыдзе]], разглядаюцца ў якасці аналагаў асобных рэгіёнаў Марса, і такім чынам, могуць даць разуменне таго, як шукаць жыццё на Марсе, якое магчыма існавала там у мінулым. == Жыццё ў Сонечнай сістэме == {{main|Жыццё на Марсе|Жыццё на Венеры|Жыццё на Тытане}} [[Файл:PIA01130 Interior of Europa.jpg|thumb|200px|right|[[Еўропа (спадарожнік)|Еўропа]] можа мець бактэрыі і мікраарганізмы ў акіяне пад замёрзлай паверхняй.]] У разважаннях аб наяўнасці жыцця за межамі Зямлі нярэдка ўдзяляецца мала ўвагі абмежаванням, накладзенымі прынцыпамі [[Біяхімія|біяхіміі]]<ref name="Pace">{{cite journal|title=The universal nature of biochemitistry|journal=Proceding of the National academy of sciences of the USA|date=2001-01-30|first=Norman R.|last=Pace|volume=98|issue=3|pages=805-808|url=http://www.pnas.org/content/98/3/805.full|access-date=2010-03-20|pmid=11158550|doi=10.1073/pnas.98.3.805|pmc=33372|archive-url=https://web.archive.org/web/20110917121822/http://www.pnas.org/content/98/3/805.full |archive-date=17 верасня 2011 }}</ref>. Імавернасць таго, што жыццё ў Сусвеце заснавана на [[вуглярод]]зе, павялічваецца за кошт таго, што вуглярод з’яўляецца адным з найбольш распаўсюджаных элементаў. Толькі два элементы, вуглярод і [[крэмній]], могуць складаць аснову для дастаткова вялікіх малекул, здольных несці біялагічную інфармацыю. Як структурная аснова для жыцця, адной з важных асаблівасцей вуглярода з’яўляецца тое, што ў адрозненне ад крэмнія, ён можа лёгка ўдзельнічаць у фарміраванні [[Хімічная сувязь|хімічных сувязей]] з вялікай колькасцю іншых атамаў з вялікай колькасцю іншых атамаў, тым самым прадстаўляючы хімічную многабаковасць, неабходную для правядзення рэакцый [[метабалізм]]а і ўзнаўлення. Разнастайныя арганічныя функцыянальныя групы, якія складаюцца з вадароду, кіслароду, [[азот]]у, [[фосфар]]у, [[Сера|серы]], а таксама мноства [[Металы|металаў]], такіх як [[жалеза]], [[магній]] і [[цынк]], забяспечваюць вялікую разнастайнасць хімічных рэакцый. Крэмній, наадварот, узаемадзейнічае толькі з асобнымі атамамі і вялікія млекулы на базе крэмнія аднастайныя ў параўнанні з камбінаторным Сусветам макрамалекул на аснове вугляроду<ref name="Pace"/>. На самай справе вельмі верагодна, што асноўныя будаўнічыя блокі жыцця дзе-нідзе будуць падобныя на нашы, калі не ў дэталях, то ў цэлым<ref name="Pace" />. Хаця зямное жыццё і жыццё, якое магло ўзнікнуць незалежна ад Зямлі, як мяркуецца, выкарыстоўвае многія падобныя, калі не ідэнтычныя, будаўнічыя блокі, у іншапланетнага жыцця, магчыма, будуць некаторыя асаблівыя біяхімічныя якасці. Калі жыццё мае супараўнальнае ўздзеянне на асяроддзе ў іншым месцы Сонечнай сістэмы, то адноснае ўтрыманне хімічных рэчываў, якімі б яны не былі, могуць выдаць яе прысутнасць<ref>{{cite news | last = Marchall | first = Michael | title = Tellitale chemistry could betray ET | date = 21 January 2011 | url = http://www.newscientist.com/article/mg20927962.700-telltale-chemistry-could-betray-et.html |work = New scientists |access-date = 2011-01-22}}</ref>. [[Файл:Centauri Montes Region of Mars, 1999 and 2005.jpg|thumb|300px|left|Фатаграфіі, зробленыя даследчыцкай станцыяй [[Mars Global Surveyor]] 30 жніўня 1999 года (злева) і 10 верасня 2005 года. Апошняя фатаграфія мае размыў, які пакідаецца вадой.]] Думка аб тым, дзе ў Сонечнай сістэме магло б узнікнуць жыццё, была гістарычна абмежавана меркаваннем, што жыццё ў выніку залежыць ад святла і цяпла Сонца і таму абмежавана паверхняй планеты<ref name="Pace" />. Трыма найбольш верагоднымі кандытатамі на наяўнасць жыцця ў Сонечнай сістэме з’яўляюцца Марс, спадарожнік Юпітэра — Еўропа і спадарожнік Сатурна — [[Тытан (спадарожнік)|Тытан]]<ref name="Europa">{{cite web|url=http://people.msoe.edu/~tritt/sf/europa.life.html|title=Possibility of Life on Europa|last=Tritt|first=Charles S.|year=2002|publisher=MilwaukeeSchool of Engneering|archive-url=https://www.webcitation.org/65Su0p29F?url=http://people.msoe.edu/~tritt/sf/europa.life.html|archive-date=15 лютага 2012|access-date=13 снежня 2014|url-status=live}}</ref><ref name="Euroupdate">{{cite web|url=http://www.planetary.org/explore_europa/update_12142005.html|title=Projects: europa Mission Campaiign|access-date=2008-10-20|last=Friedman|first=Louis|date=December 14, 2005|publisher=The Planetary society|archive-url=http://www.webcitation.org/65Su1H0RW|archive-date=2012-02-15}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.space.com/news/europa_story_991109.html|title=Move Over Mars -- Europa Needs Equal Billing|last=David|first=Leonard|date=10 November 1999|publisher=Space.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20080723145209/http://www.space.com/news/europa_story_991109.html|archive-date=23 ліпеня 2008|access-date=13 снежня 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.space.com/businesstechnology/070228_tw_mars_massspec.html|title=New Instrument Designed to Sift for Life on Mars|last=Than|first=Ker|date=2008 February 2007|publisher=space.com|archive-url=https://www.webcitation.org/65Su1iv0n?url=http://www.space.com/3491-instrument-designed-sift-life-mars.html|archive-date=15 лютага 2012|access-date=13 снежня 2014|url-status=live}}</ref><ref name="Titan1">{{cite news | first=Ker | last=Than | title=Scientists Reconsider Habitability of Saturn's Moon | date=13 September 2005 | url =http://www.space.com/scienceastronomy/050913_titan_life.html%20SPACE.com | work =science.com | access-date = 2008-10-20 }}</ref>. Гэтае меркаванне заснавана на тым, што (у выпадку Марса і Еўропы) астранамічныя целы могуць мець вадкую ваду, малекулы якой неабходны для жыцця ў якасці растваральніка ў клетках<ref name="autogenerated1" />. Вада на Марсе знаходзіцца ў палярных шапках, і новаўтвораныя яры, нядаўна назіраныя на Марсе, дазваляюць меркаваць, што вадкая вада можа існаваць, прынамсі часова, на паверхні планеты<ref>{{cite news | title = NASA Images in Brief Spurts on Mars | year = 2006 | publisher = NASA | url = http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/mgs-20061206.html | access-date = 2008-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807005557/http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/mgs-20061206.html |archive-date=7 жніўня 2011 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news | title=Water ice in crater at Martian north pole | date=28 July 2005 | publisher=European Space Agency | url=http://www.esa.int/SPECIALS/aMars_Express/SEMGKA808BE_0html | access-date=2008-10-20 |url-status=dead }}</ref>, і магчыма, у падземных умовах у [[Геатэрмальныя крыніцы|геатэрмальных крыніцах]]. Пры марсіянскіх нізкіх тэмпературах і нізкім ціску вадкая вада, верагодна будзе вельмі салёнай<ref>{{cite journal|title=Martian Water: Are There Extant Halobacteria on Mars?|journal=Astrobiology|date=June 1, 2001|first=Geofrey A.|last=Landis|volume=1|issue=2|pages=161-164|doi=10.1089/153110701753198927|url=http://ww.liebertonline.com/doi/abs/10.1089/153110701753198927?prevSearch=allfield%3A%28Halobacteria+on-Mars%29|access-date=2008-10-20|pmid=12467119|url-status=dead}}</ref>. Што тычыцца Еўропы, то вадкая вада, верагодна, існуе пад паверхневым лядовым слоем<ref name="Europa" /><ref name="Euroupdate" /><ref name="galileo2" >{{cite news | first=Maia | last=Weinstock | title=Galileo Unocovers Compelling Evidence of Ocean On Jupiters Moon Europa | date=24 August 2000 | url=http://www.space/com/scienceastronomy/solarsistem/europa_ocean_000824.html | work=Space.com | access-date=2008-10-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20001018074845/http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/europa_ocean_000824.html | archive-date=18 кастрычніка 2000 | url-status=dead }}</ref>. Гэтая вада можа быць нагрэта да вадкага стану вулканічнай актыўнасцю на дне акіяна, але асноўнай крыніцай цяпла, верагодна, застаецца нагрэў прыліўнымі сіламі<ref>{{cite news | first=Karl | last=Kruszelnicki |title=Life on Europa, Part 1 |date=5 November 2001 |publisher=ABC Science | url=http://www.abc.net.au/science/articles/2001/11/02/94459.htm?site=science/greatmomentscience | access-date = 2008-10-20 }}</ref>. Іншым астранамічным аб’ектам, які патэнцыяльна можа падтрымліваць пазаземнае жыццё з’яўляецца самы вялікі спадарожнік Сатурна — [[Тытан (спадарожнік)|Тытан]]<ref name="Titan1" />. Лічыцца, што Тытан мае ўмовы, падобныя да ранняй Зямлі<ref>{{cite news | title=Titan: Life in Solar System? |url =http://www.bbc.co.uk/science/space/life/looking/titan.shtml |work =BBC - Science & Nature |access-date = 2008-10-20 }}</ref>. На яго паверхні вучоныя выявілі першыя вадкія азёры за межамі Зямлі, але хучэй за ўсё яны складаюцца з [[этан]]а і/ці [[метан]]а<ref>{{cite news | first=robert Roy | last=Britt | title=Lakes Found on Saturn's Moon Titan | date=28 July 2006 | url=http://www.space.com/scienceastronomy/060728_titan_lace.html | work=Space.com | access-date=2008-10-20 |url-status=dead}}</ref>. Пасля вывучэння дадзеных з зонда [[Касіні (касмічны апарат)|«Касіні»]] у сакавіку 2008 года было абвешчана, што Тытан таксама можа мець падземны акіян, які складаецца з вадкай вады і аміяку<ref>{{cite news | first=Richard A. |last=Lovett | title=Saturn Moon Titan May Have Underground Ocean | date=March 20, 2008 |url =http://news.nationalgeographic.com/news/2008/03/080320-titan-ocean.html |work =National Geographic News | access-date = 2008-10-20 }}</ref>. Акрамя таго, спадарожнік Сатурна [[Энцэлад (спадарожнік Сатурна)|Энцэлад]] можа мець акіян пад лядовай шапкай<ref>{{cite news | title = Saturn moon 'may have an ocean' | date = 2006-03-10 | work = [[BBC News]] | url = http://news.bbc.co.uc/2/hi/science/nature/4790126.stm | access-date = 2008-08-05 |url-status=dead }}</ref>. == Гіпотэза ўнікальнай Зямлі == {{main|Гіпотэза ўнікальнай Зямлі}} Дадзеная гіпотэза на падставе астрабіялагічных вывадаў сцвярджае, што шматклетачныя формы жыцця з’яўляюцца больш рэдкімі, чым першапачаткова меркавалі вучоныя. Яна дае магчымы адказ на [[парадокс Фермі]]: «калі пазаземныя цывілізацыі з’яўляюцца даволі распаўсюджанымі, то чаму мы не назіраем ніякіх слядоў разумнага пазаземнага жыцця?» Гэта тэорыя з’яўляецца процілеглай кропкай гледжання [[Прынцып звычайнасці|прынцыпа звычайнасці]], прапанаванага астраномамі [[Фрэнк Дональд Дрэйк|Фрэнкам Дрэйкам]], [[Карл Саган|Карлам Саганам]] і іншымі. [[Прынцып звычайнасці]] дапускае, што жыццё на Зямлі не з’яўляецца выключнай з’явай і з вялікай доляй імавернасці можа быць знойдзена на незлічоным мностве іншых планет. Згодна з [[Антропны прынцып|антропным прынцыпам]] фундаментальныя законы Сусвету наладжаны такім чынам, каб была магчымасць існавання жыцця. Антропны прынцып падтрымлівае гіпотэзу ўнікальнай Зямлі, сцвярджаючы, што элементы, якія неабходны для падтрымання жыцця на Зямлі так «дакладна наладжаны», што шанс паўтарэння ў іншым месцы вельмі малы. [[Сцівен Джэй Гулд]] параўнаў сцвярджэнне, што «Сусвет добра прыстасаваны для нашага тыпу жыцця» з выказаваннямі, што «сасіскі былі створаны такімі доўгімі і вузкімі, каб іх было добра класці на сучасныя булачкі для хот-дога» ці «караблі былі вынайдзены ў якасці дома для малюскаў»<ref>{{cite conference | last=Gould | first=Stephen Jay | year=1998 | title=clear Thinking in the Sciences | book-title=Lectures at Harvard University}}</ref><ref>{{cite book| last=gould| first=Stefen Jay | year=2002| title=Why People Belive Weird Things:Pseudoscience, superstition, and Other confusions of Our Time}}</ref>. == Даследаванні == Хаця апісанне пазаземнага жыцця з’яўляецца нявырашаным пытаннем, а гіпотэзы і прагнозы наконт яе існавання і паходжання значна вар’іруюцца, тым не менш, развіццё тэорый для падтрымкі пошука жыцця ў бягучы момант можна лічыць найбольш канкрэтным практычным прымяненнем астрабіялогіі. Біёлагі Джэк Коэн і матэматык Ян Сцюарт, сярод іншага разглядаюць [[Ксенабіялогія|ксенабіялогію]] асобна ад астрабіялогіі. Коэн і Сцюарт лічаць, што астрабіялогія — гэта пошук жыцця падобнага да таго, якое існуе на Зямле за межамі Сонечнай сістэмы, у той час, як [[ксенабіялогія]] займаецца даследаваннямі ў тых выпадках, калі мы мяркуем, што жыццё не заснавана на базе вуглярода ці кіслароднага дыхання, але пакуль яна мае вызначаючыя характарыстыкі жыцця. (Гл. [[Вугляродны шавінізм]]). === Вынікі даследаванняў === [[Файл:951 Gaspra.jpg|thumb|right|220px|Астэроіды маглі перанесці «зародкі жыцця» на Зямлю.]] На гэты момант доказаў наяўнасці пазаземнага жыцця знойдзена не было. Але 6 жніўня 1996 года вучоныя НАСА пасля даследавання метэарыта [[ALH84001]] абвясцілі, што метэарыт можа ўтрымліваць доказы жыцця на Марсе. Пры сканіраванні структур метэарыта [[Растравы электронны мікраскоп|растравым электронным мікраскопам]] былі выяўлены скамянеласці, якія нагадалі навукоўцам «сляды» зямных арганізмаў — так званых магнітатактычных бактэрый. Даследчыкі сцвярджалі, што менавіта такія спецыфічныя скамянеласці пакідаюць бактэрыі на Зямле, таму знаходка ідэнтычных скамянеласцей у мэтэарыце гаворыць на карысць існавання бактэрый на яго роднай планеце. Разам з тым, структуры, знойдзеныя на [[ALH 84001]], складаюць 20-100 нанаметраў у дыяметры, што блізка да тэарэтычных [[Нанабактэрыі|нанабактэрый]] і значна менш за любую вядомую навуцы форму клетачнага жыцця. Застаецца незразумелым, ці сведчыць гэта аб тым, што на Марсе было ці ёсць жыццё, ці верагодныя мікраарганізмы апынуліся на метэарыце ўжо на Зямлі, пасля яго падзення<ref name="disbelief">{{cite web|title=after 10 years, few belivwe life on Mars|url=http://www.space.com/scienceastronomy/ap_060806_mars_rock.html|last=Crenson|first=Matt|publisher=[[Associated Press]]|website=space.com|date=2006-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20060809161936/http://www.space.com/scienceastronomy/ap_060806_mars_rock.html|archive-date=9 жніўня 2006|access-date=14 снежня 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="life">McKay, David S., et al. (1996) [http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/273/5277/924 «Searc for Past Life on Mars: Possible Relic biogenic Activity in Martian Meteorite ALH84001»]. [[Science, часопіс|Science]]. Vol. 273. no. 5277, pp. 924—930. URL accesed March 18, 2006.</ref><ref>{{cite journal|title= Search for past life on Mars: Possible relic biogenic activity in Martian meteorite ALH84001|url= https://archive.org/details/sim_science_1996-08-16_273_5277/page/n87|author=McKay D. S., Gibson E. K., ThomasKeprta K. L., Vali H., Romanek C. S., Clemmett S. J., Chillier X. D. F., Maechling C. R., Zare R. N.|journal=Science|volume= 273|pages=924-930|year=1996|doi=10.1126/science.273.5277.924|pmid= 868069|issue= 5277}}</ref><ref name="jsc2009">[http://www.nasa.gov/centers/jonson/pdf/403089main_7441-1.pdf USa.gov: The U.S. Goverment’s Official Web Portal]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Аб магчымай наяўнасці жывых істот на паверхні [[Планета Венера|Венеры]] абвясціў у студзені 2012 года галоўны навуковы супрацоўнік [[Інстытут касмічных даследаванняў РАН|Інстытута касмічных даследаванняў РАН]] Леанід Ксанфомаліті. Пры вывучэнні фатаграфій, перасланых савецкімі апаратамі ў 1970-я і 1980-я гады, ён знайшоў нейкія аб’екты, якія з’яўляюцца і знікаюць на серыі паслядоўных здымкаў. Напрыклад, аб’ект «скарпіён» з’яўляецца праз 90 хвілін пасля ўключэння камеры і праз 26 хвілін знікае, пакінуўшы пасля сябе равок у глебе. Ксанфомаліті лічыць, што падчас пасадкі модуль стварыў моцны шум і «прабывальнікі» пакінулі месца пасадкі, а праз нейкі час, калі ўсё сцішылася, яны вярнуліся<ref name="iki">{{cite web|date=20 студзеня 2012|url=http://ria.ru/science/20120120/544264872.html|title=Советские зонды, возможно, засняли живых существ на Венере|publisher=РИА Новости|archive-url=https://www.webcitation.org/65Su2jqdp?url=http://ria.ru/science/20120120/544264872.html|archive-date=15 лютага 2012|access-date=14 снежня 2014|url-status=live}}</ref>. === Метан === У 2004 годзе наземнымі тэлескопамі і зондам [[Марс-экспрэс|Mars Express]] быў выяўлены спектральны маркер [[метан]]а ў [[Атмасфера Марса|Атмасферы Марса]]. З-за [[Сонечная радыяцыя|сонечнай радыяцыі]] і [[Касмічныя прамяні|касмічнага выпраменьвання]] згодна з прагнозамі навукоўцаў метан павінен быў знікнуць з атмасферы Марса на працягу некалькіх гадоў. Такім чынам, газ павінен быў актыўна папаўняцца, каб падтрымаць цяперашнюю канцэнтрацыю<ref name="results">{{cite journal | title = Some problem related to the origin of methane on Mars | author = Vladimir A. Krasnopersky | journal = Icarus | volume = 180 | issue = 2 | pages = 359-367 | date = February 2005 | url = http://www.sciencdirect.com/science?_ob=ArticleURL&_Udi=B6WGF-4HTCW36-2&_User=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=searh&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=a614a9e35a422b94cc2611ccdc4bf180 | doi = 10.1016/j.icarus.2005.10.015 | access-date = 14 снежня 2014 | archive-date = 18 снежня 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20241218135918/http://www.sciencdirect.com/science?_ob=ArticleURL&_Udi=B6WGF-4HTCW36-2&_User=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=searh&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=a614a9e35a422b94cc2611ccdc4bf180 | url-status = dead }}</ref><ref name="fourier-spec">[http://www.pfs-results.it/Planetary FourierSpectrometr website]{{Недаступная спасылка}} (ESA, Mars Express)</ref>. Адным з вопытаў марсахода [[Curiosity|Mars Science laboratory]], запушчанага 25 снежня 2011 года, з’яўляецца выкананне больш дакладных вымярэнняў суадносін ізатопаў кісларода і вуглярода ў вуглякіслым газе і метане ў атмасферы Марса з мэтай вызначэння геахімічнага альбо біялагічнага паходжання метана<ref name="SAM">{{cite web|url=http://ael.gsfc.nasa.gov/marsSAM.shtml|title=Sample Analysis at Mars (SAM) Instrument Suite|date=October 2008|publisher=NASA|archive-url=https://www.webcitation.org/65Su9rBK9?url=http://science.gsfc.nasa.gov/sed/index.cfm?fuseAction=home.main|archive-date=15 лютага 2012|access-date=14 снежня 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.astrobio.net/news/modules.php?op=modload&name=News&file=article&sid=2765&mode=thread&order=0&thold=0|title=Making Sense of Mars Methane|access-date=2008-10-08|last=Tenenbaum|first=David|date=June 09,2008|work=Astroiology Magazine|archive-url=https://www.webcitation.org/65SuAiZkd?url=http://astrobio.net/exclusive/2765/making-sense-of-mars-methane|archive-date=15 лютага 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal | title=Multilaser Herriot cell for planetary tunable laser spectrometrs | author=Tartsitano, C.G. and Webster, C.R. | journal=Applied Optics, | volume=46 | pages=6923-6935 |year=2007 | doi=10.1364/A).46.006923 |issue=28}}</ref>. === Планетныя сістэмы === Магчыма, што ў асобных планет у Сонечнай сістэме, такіх як газавы гігант [[Юпітэр (планета)|Юпітэр]] могуць быць спадарожнікі з цвёрдай паверхняй ці вадкім акіянам, якія з’яўляюцца больш прыдатнымі для жыцця. Большасць планет, выяўленых да 2014 года за межамі Сонечнай сістэмы, з’яўляюцца гарачымі газавымі гігантамі і непрыдатныя для жыцця. Такім чынам, дакладна невядома, ці з’яўляецца Сонечная сістэма, з такой планетай як Зямля, унікальнай ці не. Палепшаныя метады выяўлення і павялічаны час назірання безумоўна дазволяць знайсці болей планетных сістэм і, магчыма асобныя з іх будуць падобныя да Зямлі. Напрыклад, [[Кеплер (тэлескоп)|місія Кеплер]], прызначаная для выяўлення планет памерам з Зямлю вакол іншых зорак шляхам вымярэння самых дробных змен у крывой бляску зоркі, калі планета праходзіць між зоркай і тэлескопам. Прагрэс у галіне інфрачырвонай і субміліметровай астраноміі дазволіў адкыць кампанеты іншых зорных сістэм. Інфрачырвоныя даследаванні выявілі паясы пылу і астэроідаў вакол далёкіх зорак, якія ляжаць у аснове фарміравання планет. === Прыгоднасць планеты да жыцця === {{main|Прыгоднасць планеты для жыцця}} Намаганні, накіраваныя для адказу на пытанне: «Наколькі распаўсюджаныя патэнцыяльна населеныя планеты» мелі пэўны поспех. 2 лютага 2011 года вучоныя, якія даследавалі дадзеныя з тэлескопа Кеплер, абвясцілі, што ёсць 54 кандыдаты ў планеты, якія знаходзяцца ў населенай зоне сваіх зорак. Прычым 5 з іх маюць памер супастаўны з Зямлёй<ref name="Kepler nevs">{{Cite web |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/kepler_data_release.html |title=NASA Finds Earth-size Planet Canditates in the Habitable Zone |access-date=14 снежня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110212045426/http://www.nasa.gov/mission_pages/kepler/news/kepler_data_release.html |archive-date=12 лютага 2011 |url-status=dead }}</ref>. Таксама вядзецца даследаванне адносна абмежаванняў навакольнага асяроддзя для жыцця і працы экстрэмальных экасістэм, дазваляючы даследчыкам прадказаць, якая планетная сістэма магла бы быць найбольш прыгоднай для жыцця. Такія місіі, як спускаемы апарат [[Фенікс, касімчны апарат|Фенікс]], [[Curiosity|Mars Science Laboratory]] і [[ЭкзаМарс|ExoMars]] да Марса, [[Касіні (касмічны апарат)|«Касіні»]] да спадарожніка Сатурна Тытан і місія «Ice Cliper» да спадарожнік Юпітэра Еўропы, даюць надзею на далейшае пашырэнне ведаў аб магчымасці жыцця на іншых планетах у Сонечнай сістэме. == Навукова-папулярныя фільмы == * «Сусвет. Астрабіялогія» ({{lang-en|The Universe. Astrobiology}}) — навукова-папулярны фільм, зняты [[History Channel]] у 2008 годзе. == Гл. таксама == * [[METI]] * [[SETI]] * [[Жыццё]] * [[Пазаземнае жыццё]] * [[Альтэрнатыўная біяхімія]] * [[Прыгоднасць планеты для жыцця]] * [[Гіпотэза ўнікальнай Зямлі]] * [[Прыдатнасць для жыцця сістэмы чырвонага карліка]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{кніга|частка=Астробиология|загаловак=Большой энциклопедический словарь|месца=М.|выдавецтва=Большая Российская энциклопедия|год=1999}} == Спасылкі == * [http://www.astrohemistry.ru Астрохимия и астробиология в России и мире]{{Недаступная спасылка}} * [http://astrobio.eu Astrobio.eu] * [http://astrobiology.nasa.gov Astrobiology.nasa.gov] * [http://streamiss.spaceflight.esa.int/?pg=production&PID-alcn Astrobiology Lecture Course Network (a. y. 2005—2006)]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.astrobiology.com/ The Astrobiology Web] * [http://www.astrobio.net/ Astrobiology Magazine] * [http://space.newsciencist.com/channel/astronomy/astrobiology?DCMP=Matt_Spacer&nsref=astrobiology-instant-expert Astrobiology Instant Expert on New Sciencist]{{Недаступная спасылка}} * [http://aca.unsw.edu.au/ Australian Centre for Astrobiology] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130622010002/http://aca.unsw.edu.au/ |date=22 чэрвеня 2013 }} * [http://biocab.org/Exobiology.html Condition for Life Eweryhwere] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060718180056/http://www.biocab.org/Exobiology.html |date=18 ліпеня 2006 }} * [http://standart3d.com Standart3D Stereoscopic Space Simulator including 30 exoplanet] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160311074115/http://www.standart3d.com/ |date=11 сакавіка 2016 }} * [http://www.astrobiologia.pl/eana/European Astrobiology Network Association (EANA)]{{Недаступная спасылка}} * [http://ifa.hawaii.edu/~meech/iau/ International Astronomical Union Commission 51: Bioastronomy, official website] * [http://nai.nasa.gov/ NASA astrobiology Institute] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060815002519/http://nai.nasa.gov/ |date=15 жніўня 2006 }} * [http://pilbara.mq.edu.au/ NASA-Macquarie University Pilbara Education Project] * [http://planetquest.jpl.nasa.gov/ NASA’s PlanetQuest] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110225110149/http://planetquest.jpl.nasa.gov/ |date=25 лютага 2011 }} * [http://www.exoplanetology.com Official Exoplanetology Website] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110904052622/http://www.exoplanetology.com/ |date=4 верасня 2011 }} * [http://omegataupodcast.net/2009/09/18-astrobiology-at-the-nasa-astrobiology-institute/ Podcast Interwiew with NAI’s Director Dr. Carl Pilcher] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130617142204/http://omegataupodcast.net/2009/09/18-astrobiology-at-the-nasa-astrobiology-institute/ |date=17 чэрвеня 2013 }} * [http://pocey.arc.nasa.gov/~astrochm/LifeImplications.html Possible Connections Between InterstellarChemistry and the Origin of Life on the Earth]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.nemoramjet.com/snduterus.html Snaiad, a world-building project with creatures designed with evolutionary biology in mind.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130613135659/http://www.nemoramjet.com/snduterus.html |date=13 чэрвеня 2013 }} * [http://www.solstation.com/habitable.htm Stars and Habitable Planets] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081001194624/http://www.solstation.com/habitable.htm |date=1 кастрычніка 2008 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{Пазаземнае жыццё}} {{Раздзелы біялогіі}} [[Катэгорыя:Астрабіялогія| ]] [[Катэгорыя:Пазаземныя цывілізацыі]] [[Катэгорыя:Раздзелы астраноміі]] [[Катэгорыя:Раздзелы біялогіі]] mc117c4b5pubs0fzr03a31j4vo1sfxm AC/DC 0 218458 5156238 5040927 2026-06-20T06:57:51Z DzBar 156353 + 5 катэгорый з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5156238 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Гады = з 1973 }} '''«AC/DC»''' — [[Аўстралія|аўстралійскі]] [[рок-гурт]], створаны ў лістападзе 1973 года братамі [[Малкальм Янг|Малкальмам]] і [[Ангус Янг|Ангусам Янгамі]], якія былі членамі гурта да хваробы і зыходу Малкальма ў 2014 годзе. Звычайна іх называюць [[хард-рок]] або [[блюз-рок]] гуртом, але таксама лічаць піянерамі [[Метал (музыка)|цяжкага металу]], хоць самі ўдзельнікі заўсёды называлі сваю музыку проста «[[рок-н-рол]]ам». Станам на 2024 год, адзін з самых прадаваных гуртоў усіх часоў, агулам прададзена больш за 200 мільёнаў альбомаў «AC/DC» па ўсім свеце. == Дыскаграфія == '''Студыйныя альбомы''' * ''[[High Voltage]]'' (1975, толькі ў Аўстраліі) * ''[[T.N.T.]]'' (1975, толькі ў Аўстраліі) * ''[[High Voltage]]'' (1976, міжнародная версія) * ''[[Dirty Deeds Done Dirt Cheap]]'' (1976) * ''[[Let There Be Rock]]'' (1977) * ''[[Powerage]]'' (1978) * ''[[Highway to Hell]]'' (1979) * ''[[Back in Black]]'' (1980) * ''[[For Those About to Rock We Salute You]]'' (1981) * ''[[Flick of the Switch]]'' (1983) * ''[[Fly on the Wall]]'' (1985) * ''[[Blow Up Your Video]]'' (1988) * ''[[The Razors Edge]]'' (1990) * ''[[Ballbreaker]]'' (1995) * ''[[Stiff Upper Lip]]'' (2000) * ''[[Black Ice (альбом AC/DC)|Black Ice]]'' (2008) * ''[[Rock or Bust]]'' (2014) * ''[[Power Up]]'' (2020) == Крыніцы == {{крыніцы}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:AC/DC]] [[Катэгорыя:Аўстралійскія хард-рок-гурты]] [[Катэгорыя:Блюз-рок-гурты]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]] [[Катэгорыя:Хэві-метал-гурты]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1973 годзе]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Atlantic Records]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Atco Records]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Columbia Records]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Epic Records]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Elektra Records]] lrwjsjuwgc1371wagmd0to7lu2rpyb1 Свірскі (ручай) 0 222607 5156017 5155901 2026-06-19T15:02:33Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5156017 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Свірскі}} {{Рака2 |Назва = Свірскі ручай |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс = |Карта = |Подпіс карты = |Даўжыня = 5 |Плошча басейна = |Басейн = Свір (возера)/Свірыца/Страча/Вілія/Нёман/Балтыйскае мора |Басейн рэк = |Расход вады = |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытоку= |Вышыня вытоку = |s_lat_dir = N|s_lat_deg = 54|s_lat_min = 53|s_lat_sec = 19.29 |s_lon_dir = E|s_lon_deg = 26|s_lon_min = 26|s_lon_sec = 47.50 |Вусце = |Месцазнаходжанне вусця = |Вышыня вусця = 149,8 |m_lat_dir = N|m_lat_deg = 54|m_lat_min = 51|m_lat_sec = 13.14 |m_lon_dir = E|m_lon_deg = 26|m_lon_min = 24|m_lon_sec = 44.40 |Ухіл ракі = |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Мінская вобласць |Раён = Мядзельскі раён |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Сві́рскі''' — [[ручай]] у [[Мядзельскі раён|Мядзельскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], у басейне ракі [[Вілія]]. Даўжыня 5 км. Пачынаецца на паўночна-заходняй ускраіне вёскі [[Сёмкі (Мядзельскі раён)|Сёмкі]], упадае ў возера [[Свір (возера)|Свір]] на ўсход ад гарадскога пасёлка [[Свір (гарадскі пасёлак)|Свір]]. Рэчышча на працягу 0,6 км каля вёскі [[Болькава]] каналізаванае. Шырыня рэчышча да 1,5 м. У вёсцы Болькава на ручаі створана невялікая [[сажалка]]. Прымае сцёк меліярацыйнай сістэмы «Свір—Іванаўка». == Літаратура == * {{Літаратура/Блакітная кніга Беларусі}} == Спасылкі == * [http://narochpark.by/wp-content/uploads/2019/02/svirskiy_ruchey.pdf Свірскі ручай / Водныя рэсурсы Нацыянальнага парку «Нарачанскі»] {{ref-ru}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-19}} [[Катэгорыя:Басейн Страчы]] [[Катэгорыя:Рэкі Мядзельскага раёна]] 13q50zb3zr58ale319e57p7ch6827yh Артур Мас 0 224809 5156194 4580666 2026-06-20T02:57:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156194 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Артур Мас-і-Гавара | арыгінал імя = Artur Mas i Gavarró | выява = Artur Mas 2015b (cropped).jpg | пасада = Прэзідэнт Жэнералітэта Каталоніі | парадак = 129 | перыядпачатак = [[27 снежня]] [[2010]] | папярэднік = Хасэ Мантылья | пераемнік =[[Карлес Пучдэмон]] | дата нараджэння = 31.1.1956 | месца нараджэння = | партыя = [[Дэмакратычная канвергенцыя Каталоніі]] | прафесія = Эканаміст | адукацыя = [[Барселонскі ўніверсітэт]] | сайт = [http://www.arturmas.cat/ Афіцыйны сайт] }} '''Артур Мас-і-Гавара''' ({{lang-es|Artur Mas i Gavarró}}, {{lang-ca|Artur Mas i Gavarró}}) — [[Каталонія|каталонскі]] палітык. Прэзідэнт [[Урад Каталоніі|Жэнералітэта Каталоніі]] з 27 снежня 2010 года па 10 студзеня 2016 года. Перамог на парламенцкіх выбарах 2010 года. Лідар [[ліберальны нацыяналізм|ліберальна-нацыяналістычнай]] партыі [[Дэмакратычная канвергенцыя Каталоніі]] і старшыня правацэнтрысцкага каталонскага альянсу [[Канвергенцыя і Саюз]]. Па прафесіі Артур Мас эканаміст. Атрымаў адукацыю ў [[Барселонскі ўніверсітэт|Барселонскім універсітэце]]. Свабодна гаворыць англійскай, французскай, іспанскай і каталонскай мовамі. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.arturmas.cat/ Афіцыйны сайт]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121216010040/http://arturmas.cat/ |date=16 снежня 2012 }} * [http://www.facebook.com/arturmas Артур Мас на Facebook] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мас Артур}} [[Катэгорыя:Постаці каталонскай палітыкі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Барселонскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Парламента Каталоніі]] [[Катэгорыя:Прэзідэнты Жэнералітата Каталоніі]] [[Катэгорыя:Эканамісты Іспаніі]] 06jrp6bwuyo5wmh6vjom9126tp7serx Амерыканская літаратура 0 231654 5156052 2047657 2026-06-19T18:34:24Z JerzyKundrat 174 5156052 wikitext text/x-wiki '''Амерыканская літаратура''' ({{lang-en|American literature}}) — англамоўная літаратура, створаная на тэрыторыі ЗША і былых брытанскіх калоній, да іх аб’яднання ў Злучаныя Штаты Амерыкі. Літаратура ЗША канчаткова вылучылася з ангельскай літаратуры ў XIX ст. З тых часоў амерыканская літаратура атрымала шырокае развіццё і самабытнае значэнне і займае сёння адно з вядучых месцаў сярод літаратур народаў свету. ЗША падарылі сусветнай літаратуры такіх класікаў як [[Эдгар По]], [[Марк Твэн]], [[Джэк Лондан]], [[Джон Стэйнбек]], [[Тэадор Драйзер]], [[Уільям Фолкнер]], [[Эрнэст Хэмінгуэй]], [[Рэй Брэдберы]], [[Стывен Кінг]] і многіх іншых. У пачатку XXI стагоддзя ў ЗША штогод выдаецца і прадаецца больш кніг, чым у любой краіне свету. == Гісторыя == Першыя на кантыненце англамоўныя празаічныя творы з’явіліся ў XVII ст. ў англійскіх калоніях [[Новы Плімут]] і Віргінія. Літаратура ранняга каланіяльнага перыяду (1607—1700) зазнала моцны ўплыў [[пурытанізм]]у, які ў той час панаваў ва ўсіх сферах грамадскага жыцця, і мела пераважна рэлігійна-маралізатарскі характар. Асноўны літаратурны жанр — багаслоўскія трактаты, пропаведзі і памфлеты, а таксама дзённікі, мемуары і гістарычныя творы пра жыццё калоній. Важную ролю ў развіцці нацыянальнай літаратуры адыграла творчасць асветнікаў эпохі вайны за незалежнасць 1775—83 гадоў ([[Ф. Фрэно]], [[Б. Франклін]], Т. Пейн, [[Т. Джэферсан]]), якая вызначалася баявым, палемічным характарам (асноўныя жанры — палітычны памфлет і рэвалюцыйная паэзія). Працэс фарміравання нацыянальнай амерыканскай літаратуры завяршыўся ў эпоху рамантызму (1-я пал. XIX ст.), які ў сваім развіцці прайшоў два этапы. Першы («ранні») перыяд прыпадае на 1820—30-я г. У 1820 гады ў «Кнізе эскізаў» [[В. Ірвінг]]а ўпершыню адлюстраваны рысы нацыянальнага амерыуанскага светаадчування, своеасаблівасць эстэтыкі амерыканскага рамантызму: іранічная трактоўка традыцыйных рамантычных сюжэтаў («Жаніх-прывід», «Легенда пра Сонную лагчыну»), адметнасць амерыканскага гістарызму (цікавасць не столькі да гістарычных падзей, колькі да іх уплыву на народнае жыццё), натывізм. Амерыканскі рамантызм стварыў сваю філасофію — трансцэндэнталізм (літаратурная група «Маладая Амерыка»), буйнейшымі прадстаўнікамі якой былі Р. У. Эмерсан і Г. Д. Тора. Пісьменнікі другога («позняга») перыяду рамантызму (1840—50-я гады, ([[Г. Мелвіл]], [[Н. Хотарн]], [[Э. По]]) успрымалі амерыканскую рэчаіснасць трагічна: зло, што існуе ў жыцці, разглядалі як спрадвечнае, непахіснае, пераможнае. У сярэдзіне XIX ст. пашырылася абаліцыянісцкая літаратура (Г. Бічэр-Стоу, Т. У. Дангфела і інш.). Вялікую ролю ў развіцці нацыянальнай амерыканскай літаратуры адыграла творчасць [[У. Уітмен]]а, паэта-дэмакрата, які прапаведаваў роўнасць усіх людзей і рэчаў і здолеў надаць гэтай дэмакратыі касмічны, сусветны маштаб. Яго паэзія дала пачатак традыцыі белага верша ў паэзіі ЗША, якую ў XX ст. прадоўжылі А. Гінзберг, У. Стывенс, У. К. Уільямс. Самабытная паэзія [[Э. Дзікінсан]] таксама атрымала прызнанне толькі ў XX ст. У 1870-я г. рэалістыныя тэндэнцыі развівалі Г. Джэймс і У.-Дз. Хоўэлс. Найбольшае значэнне для станаўлення рэалістычнай прозы мела творчасць [[М. Твэн]]а. Яго раман «Прыгоды Гекльберы Фіна» адметны актуальнасцю праблематыкі, тыповасцю вобразаў, шырынёй сацыяльнага абагульнення і сацыяльнага канфлікту, набыў характар нацыянальнага і стаў вызначальным для амерыканскай рэалістычнай літаратуры. Мяжа XIX—XX ст. адзначана прыходам пісьменнікаў, якія імкнуліся да глыбіннага даследавання жыцця краіны і рэаліст. яго адлюстравання, часам з натуралістычным (С.Крэйн, Ф.Норыс) або рамантычным ці сатырычным адценнем (Дж. Лондан, А. Г. Бірс, [[О. Генры]]). Творчасць [[Т. Драйзер]]а ў многім акрэсліла кірунак амер. л-ры 1-й пал. XX ст. У сваіх творах ён паслядоўна даследаваў (феномен «амер. мары», які вызначаў нац. амер. свядомасць і псіхалогію. 1920-я г. — час росквіту рэаліст. (Ш. Андэрсан, С. Льюіс, Э. Сінклер, [[Э. Хемінгуэй]], Ф. С. Фіцджэральд, Дж. Дос Пасас і інш.) і мадэрнісцкай ([[Ю. О’Ніл]], [[У. Фолкнер]], Г. Стайн, Т. С. Эліят, Э. Паўнд і інш.) літаратуры. Значнай з’явай у літаратурным жыцці краіны стала стварэнне т.зв. «паўднёвай школы» амерыканскага рамана, прадстаўнікі якой услаўлялі былую веліч Поўдня, еднасць чорных і белых («паўднёвы міф»). Асноўнай ідэяй творчасці Фолкнера, Т. К. Вулфа, Ф. О’Конар, Э. Колдуэла, К. Мак-Калерс, Р. П. Уорэна, К. А. Портэр стала непрыманне буржуазных адносін і ладу жыцця. [[Файл:Eugene_O'Neill_1936.jpg|thumb|Юджын О’Ніл.]] Заснавальнікам сучаснай амерыканскай драматургіі з’яўляецца Ю. О’Ніл. Развівалася інтэлектуальная (Эліят, Паўнд, Стывене) і грамадская (Уільямс, Х. Крэйн, Р. Фрост) паэзія. У 1930-я гады ў сувязі з Вялікай дэпрэсіяй у Амерыцы і пашырэннем фашызму ў Еўропе амерыканская літаратура становіцца больш леварадыкальнай і востракрытычнай у ацэнках амерыканскай палітычнай сістэмы: «Гронкі гневу» [[Дж. Э. Стэйнбек]]а, «Мець і не мець» Э. Хемінгуэя, гістарыны раманы [[Г. Фаст]]а. Асаблівасцю амерыканскага рамана пра Другую сусветную вайну стала выкрыццё фашызму і рэакцыйных зрухаў у жыцці краіны, якія могуць прывесці да узнікнення дыктатуры і таталітарызму (раманы [[Н. Мейлер]]а, [[Дж. Джонс]]а, [[Дж. Р. Херсі]], [[І. Шоу]], [[К. Вонегут]]а). У 1950-я гады асноўнай тэмай рэалістычнай і мадэрнісцкай літаратуры стала адчужэнне асобы ў бездухоўным грамадстве: «Над безданню ў жыце» [[Дж. Д. Сэлінджэр]]а, «Лугавая арфа» [[Т. Капотэ]]. У пач. 1960-х гадоў новыя тэндэнцыі ў літаратуры звязаны з ідэяй маральнага узвышэння чалавека: «Гадзіннік без стрэлак» Мак-Калерс і «Зіма трывогі нашай» Стэйнбека, раманы Колдуэла, творы [[Дж. Апдайк]]а. У пасляваенныя часы аформіўся і своеасаблівы пласт духоўнага жыцця — масавая літаратура. У 1970-я гады ў літаратуры ЗША — пара аналізу, што абапіраецца на рэалістычныя традыцыі XX ст. і падмацоўваецца эмацыянальнай напружанасцю антываеннага, антырасісцкага і антыманапалістычнага рухаў (раманы Дж. Чывера, Дж. Хелера, У. Стайрана, К. Вонегута, Мейлера, Э. Л. Доктараў, Т. Відала, Дж. К. Оўтс). Значнае месца ў пасляваеннай літаратуры займае філасофскі раман, адметны імкненнем да глыбіннага асэнсавання быцця, пераацэнкі традыцыйных ідэйна-эстзтычных і этычных каштоўнасцей (Т. Уайлдэр, Херсі, Уорэн, Дж. Гарднер, Стайран). Своеасаблівае адлюстраванне супярэчнасцей і складанасцей быцця — постмадэрнісцкая літаратура, якая на невырашальнасць жыццёвых праблем адказвае гульнёй, карнавалам масак, эстэтычным хаосам (Дж. Барт, Т. Пінчан, Д. Бартэльм, П. Донліві, М. Макарці). Літаратуру ЗША 2-й пал. XX ст. прадстаўляюць таксама навуковыя фантасты [[А. Азімаў]], [[Р. Брэдберы]]. У галіне драматургіі вылучыліся Т. Уільямс, А. Мілер і інш. Стан сучаснай амерыканскай літаратуры вызначаюць пісьменнікі Т. Морысан, Дж. Смайлі, Дж. Гамільтан, Р. Бэнкс, П. Остэр і інш. == Беларускія пераклады == Першыя пераклады на беларускую мову амерыканскай літаратуры з’явіліся ў 1920-я гады. У 1926 г. выдадзены апавяданні [[Дж. Лондан]]а, 4 раздзелы «Песні пра Гаявату» [[Г. Лангфела]]; у 1927 — «Песня пра вольны шлях» [[У. Уітмен]]а ў перакладзе А. Мардзвілкі; у 1928 — зборнік паэзіі «Кветкі з чужых палёў» (пер. [[Ю. Гаўрук]]). У 1930—40-я гады асобнымі выданнямі на беларускай мове выйшлі «Маленькі старацель» [[Б. Гарт]]а, «Пракляты агітатар» [[М. Голд]]а, «Трое парасятак» [[У. Дысней|У. Дыснея]], «Апошні з магікан» [[Дж. Ф. Кулер]]а, «Незвычайны адрывак», «Бук — паштовы сабака», «Забаставаў», «Кулі», «Белы ікол» (пад назвай «Белы Клык»), «Сказанне аб Кішы», «Смок Белью» Дж. Лондана, «Прыгоды Тома Соера», «Прыгоды Гекльберы Фіна», «Прынц і жабрак» [[М. Твэн]]а, «Дзесяць дзён, якія ўзварухнулі свет» [[Дж. Рыд]]а, «Злодзей», «Аўтамабільны кароль», «N0 рагатая!» — «Яны не пройдуць!» Сіньёра. У 1969 годзе выйшаў «Спеў пра Гаявату» Лангфела (пер. [[А. Куляшоў]]), у 1971 — зборнік «Утаймаванне веласіпеда» (апавяданні Андэрсана, Брэдберы, Колдуэла, Хемінгуэя, [[Р. Шэклі]], М. Твэна), у 1978 — вершы У. Уітмена (зборнік «Лісце травы», пер. [[Я. Сіпакоў]]). Асобныя вершы К. Сэндберга, Фроста, Голда пераклаў [[Я. Семяжон]]. З 1982 годзе ў альманаху «Далягляды» публікаваліся асобныя творы Дж. О’Хары, Мак-Калерс, Гарднера (пер. [[У. Шчасны]]), Бірса (пер. А. Кудраўцаў), [[У. Сараян]]а (пер. [[І. Сляповіч]]), Р. Брэдберы (пер. М. Кандрусевіч), Андэрсана (пер. М. Чыкалава), эсэ Фолкнера і Стэйнбека. Розныя перыядычныя выданні змяшчалі апавяданні Брэдберы, Вонегута, Відала, Кларка, Колдуэла, Ф. Баноскі ў перакладах А. Асташонка, С.Дорскага, [[Л. Чарнышова]]й. У серыі «Скарбы сусветнай літаратуры» выдадзены «Па кім звоніць звон» Хемінгуэя (1991, пер. [[В. Небышынец]]), «Гронкі гневу» Стэйнбека (1993, пер. Дорскі) і інш. == Крыніцы == * {{Крыніцы/БЭ|7|Літаратура // Злучаныя Штаты Амерыкі|[[Т. Я. Камароўская]]}} {{ЗША ў тэмах}} [[Катэгорыя:Літаратура ЗША]] [[Катэгорыя:Літаратура Паўночнай Амерыкі]] 9idq0n2cumxb4xi3m6iofeh8ojoeldv 5156053 5156052 2026-06-19T18:38:01Z JerzyKundrat 174 5156053 wikitext text/x-wiki '''Амерыканская літаратура''' ({{lang-en|American literature}}) — англамоўная літаратура, створаная на тэрыторыі ЗША і былых брытанскіх калоній, да іх аб’яднання ў Злучаныя Штаты Амерыкі. Літаратура ЗША канчаткова вылучылася з ангельскай літаратуры ў XIX ст. З тых часоў амерыканская літаратура атрымала шырокае развіццё і самабытнае значэнне і займае сёння адно з вядучых месцаў сярод літаратур народаў свету. ЗША падарылі сусветнай літаратуры такіх класікаў як [[Эдгар По]], [[Марк Твэн]], [[Джэк Лондан]], [[Джон Стэйнбек]], [[Тэадор Драйзер]], [[Уільям Фолкнер]], [[Эрнэст Хэмінгуэй]], [[Рэй Брэдберы]], [[Стывен Кінг]] і многіх іншых. У пачатку XXI стагоддзя ў ЗША штогод выдаецца і прадаецца больш кніг, чым у любой краіне свету. == Гісторыя == Першыя на кантыненце англамоўныя празаічныя творы з’явіліся ў XVII ст. ў англійскіх калоніях [[Новы Плімут]] і Віргінія. Літаратура ранняга каланіяльнага перыяду (1607—1700) зазнала моцны ўплыў [[пурытанізм]]у, які ў той час панаваў ва ўсіх сферах грамадскага жыцця, і мела пераважна рэлігійна-маралізатарскі характар. Асноўны літаратурны жанр — багаслоўскія трактаты, пропаведзі і памфлеты, а таксама дзённікі, мемуары і гістарычныя творы пра жыццё калоній. Важную ролю ў развіцці нацыянальнай літаратуры адыграла творчасць асветнікаў эпохі вайны за незалежнасць 1775—83 гадоў ([[Ф. Фрэно]], [[Б. Франклін]], Т. Пейн, [[Т. Джэферсан]]), якая вызначалася баявым, палемічным характарам (асноўныя жанры — палітычны памфлет і рэвалюцыйная паэзія). Працэс фарміравання нацыянальнай амерыканскай літаратуры завяршыўся ў эпоху рамантызму (1-я пал. XIX ст.), які ў сваім развіцці прайшоў два этапы. Першы («ранні») перыяд прыпадае на 1820—30-я г. У 1820 гады ў «Кнізе эскізаў» [[В. Ірвінг]]а ўпершыню адлюстраваны рысы нацыянальнага амерыуанскага светаадчування, своеасаблівасць эстэтыкі амерыканскага рамантызму: іранічная трактоўка традыцыйных рамантычных сюжэтаў («Жаніх-прывід», «Легенда пра Сонную лагчыну»), адметнасць амерыканскага гістарызму (цікавасць не столькі да гістарычных падзей, колькі да іх уплыву на народнае жыццё), натывізм. Амерыканскі рамантызм стварыў сваю філасофію — трансцэндэнталізм (літаратурная група «Маладая Амерыка»), буйнейшымі прадстаўнікамі якой былі Р. У. Эмерсан і Г. Д. Тора. Пісьменнікі другога («позняга») перыяду рамантызму (1840—50-я гады, ([[Г. Мелвіл]], [[Н. Хотарн]], [[Э. По]]) успрымалі амерыканскую рэчаіснасць трагічна: зло, што існуе ў жыцці, разглядалі як спрадвечнае, непахіснае, пераможнае. У сярэдзіне XIX ст. пашырылася абаліцыянісцкая літаратура (Г. Бічэр-Стоу, Т. У. Дангфела і інш.). Вялікую ролю ў развіцці нацыянальнай амерыканскай літаратуры адыграла творчасць [[У. Уітмен]]а, паэта-дэмакрата, які прапаведаваў роўнасць усіх людзей і рэчаў і здолеў надаць гэтай дэмакратыі касмічны, сусветны маштаб. Яго паэзія дала пачатак традыцыі белага верша ў паэзіі ЗША, якую ў XX ст. прадоўжылі А. Гінзберг, У. Стывенс, У. К. Уільямс. Самабытная паэзія [[Э. Дзікінсан]] таксама атрымала прызнанне толькі ў XX ст. У 1870-я г. рэалістыныя тэндэнцыі развівалі Г. Джэймс і У.-Дз. Хоўэлс. Найбольшае значэнне для станаўлення рэалістычнай прозы мела творчасць [[М. Твэн]]а. Яго раман «Прыгоды Гекльберы Фіна» адметны актуальнасцю праблематыкі, тыповасцю вобразаў, шырынёй сацыяльнага абагульнення і сацыяльнага канфлікту, набыў характар нацыянальнага і стаў вызначальным для амерыканскай рэалістычнай літаратуры. Мяжа XIX—XX ст. адзначана прыходам пісьменнікаў, якія імкнуліся да глыбіннага даследавання жыцця краіны і рэаліст. яго адлюстравання, часам з натуралістычным (С.Крэйн, Ф.Норыс) або рамантычным ці сатырычным адценнем (Дж. Лондан, А. Г. Бірс, [[О. Генры]]). Творчасць [[Т. Драйзер]]а ў многім акрэсліла кірунак амер. л-ры 1-й пал. XX ст. У сваіх творах ён паслядоўна даследаваў (феномен «амер. мары», які вызначаў нац. амер. свядомасць і псіхалогію. 1920-я г. — час росквіту рэаліст. (Ш. Андэрсан, С. Льюіс, Э. Сінклер, [[Э. Хемінгуэй]], Ф. С. Фіцджэральд, Дж. Дос Пасас і інш.) і мадэрнісцкай ([[Ю. О’Ніл]], [[У. Фолкнер]], Г. Стайн, Т. С. Эліят, Э. Паўнд і інш.) літаратуры. Значнай з’явай у літаратурным жыцці краіны стала стварэнне т.зв. «паўднёвай школы» амерыканскага рамана, прадстаўнікі якой услаўлялі былую веліч Поўдня, еднасць чорных і белых («паўднёвы міф»). Асноўнай ідэяй творчасці Фолкнера, Т. К. Вулфа, Ф. О’Конар, Э. Колдуэла, К. Мак-Калерс, Р. П. Уорэна, К. А. Портэр стала непрыманне буржуазных адносін і ладу жыцця. [[Файл:Eugene_O'Neill_1936.jpg|thumb|Юджын О’Ніл.]] Заснавальнікам сучаснай амерыканскай драматургіі з’яўляецца Ю. О’Ніл. Развівалася інтэлектуальная (Эліят, Паўнд, Стывене) і грамадская (Уільямс, Х. Крэйн, Р. Фрост) паэзія. У 1930-я гады ў сувязі з Вялікай дэпрэсіяй у Амерыцы і пашырэннем фашызму ў Еўропе амерыканская літаратура становіцца больш леварадыкальнай і востракрытычнай у ацэнках амерыканскай палітычнай сістэмы: «Гронкі гневу» [[Дж. Стэйнбек]]а, «Мець і не мець» Э. Хемінгуэя, гістарыны раманы [[Г. Фаст]]а. Асаблівасцю амерыканскага рамана пра Другую сусветную вайну стала выкрыццё фашызму і рэакцыйных зрухаў у жыцці краіны, якія могуць прывесці да узнікнення дыктатуры і таталітарызму (раманы [[Н. Мейлер]]а, [[Дж. Джонс]]а, [[Дж. Р. Херсі]], [[І. Шоу]], [[К. Вонегут]]а). У 1950-я гады асноўнай тэмай рэалістычнай і мадэрнісцкай літаратуры стала адчужэнне асобы ў бездухоўным грамадстве: «Над безданню ў жыце» [[Дж. Д. Сэлінджэр]]а, «Лугавая арфа» [[Т. Капотэ]]. У пач. 1960-х гадоў новыя тэндэнцыі ў літаратуры звязаны з ідэяй маральнага узвышэння чалавека: «Гадзіннік без стрэлак» Мак-Калерс і «Зіма трывогі нашай» Дж. Стэйнбека, раманы Колдуэла, творы [[Дж. Апдайк]]а. У пасляваенныя часы аформіўся і своеасаблівы пласт духоўнага жыцця — масавая літаратура. У 1970-я гады ў літаратуры ЗША — пара аналізу, што абапіраецца на рэалістычныя традыцыі XX ст. і падмацоўваецца эмацыянальнай напружанасцю антываеннага, антырасісцкага і антыманапалістычнага рухаў (раманы Дж. Чывера, Дж. Хелера, У. Стайрана, К. Вонегута, Мейлера, Э. Л. Доктараў, Т. Відала, Дж. К. Оўтс). Значнае месца ў пасляваеннай літаратуры займае філасофскі раман, адметны імкненнем да глыбіннага асэнсавання быцця, пераацэнкі традыцыйных ідэйна-эстзтычных і этычных каштоўнасцей (Т. Уайлдэр, Херсі, Уорэн, Дж. Гарднер, Стайран). Своеасаблівае адлюстраванне супярэчнасцей і складанасцей быцця — постмадэрнісцкая літаратура, якая на невырашальнасць жыццёвых праблем адказвае гульнёй, карнавалам масак, эстэтычным хаосам (Дж. Барт, Т. Пінчан, Д. Бартэльм, П. Донліві, М. Макарці). Літаратуру ЗША 2-й пал. XX ст. прадстаўляюць таксама навуковыя фантасты [[А. Азімаў]], [[Р. Брэдберы]]. У галіне драматургіі вылучыліся Т. Уільямс, А. Мілер і інш. Стан сучаснай амерыканскай літаратуры вызначаюць пісьменнікі Т. Морысан, Дж. Смайлі, Дж. Гамільтан, Р. Бэнкс, П. Остэр і інш. == Беларускія пераклады == Першыя пераклады на беларускую мову амерыканскай літаратуры з’явіліся ў 1920-я гады. У 1926 г. выдадзены апавяданні [[Дж. Лондан]]а, 4 раздзелы «Песні пра Гаявату» [[Г. Лангфела]]; у 1927 — «Песня пра вольны шлях» [[У. Уітмен]]а ў перакладзе А. Мардзвілкі; у 1928 — зборнік паэзіі «Кветкі з чужых палёў» (пер. [[Ю. Гаўрук]]). У 1930—40-я гады асобнымі выданнямі на беларускай мове выйшлі «Маленькі старацель» [[Б. Гарт]]а, «Пракляты агітатар» [[М. Голд]]а, «Трое парасятак» [[У. Дысней|У. Дыснея]], «Апошні з магікан» [[Дж. Ф. Кулер]]а, «Незвычайны адрывак», «Бук — паштовы сабака», «Забаставаў», «Кулі», «Белы ікол» (пад назвай «Белы Клык»), «Сказанне аб Кішы», «Смок Белью» Дж. Лондана, «Прыгоды Тома Соера», «Прыгоды Гекльберы Фіна», «Прынц і жабрак» [[М. Твэн]]а, «Дзесяць дзён, якія ўзварухнулі свет» [[Дж. Рыд]]а, «Злодзей», «Аўтамабільны кароль», «N0 рагатая!» — «Яны не пройдуць!» Сіньёра. У 1969 годзе выйшаў «Спеў пра Гаявату» Лангфела (пер. [[А. Куляшоў]]), у 1971 — зборнік «Утаймаванне веласіпеда» (апавяданні Андэрсана, Брэдберы, Колдуэла, Хемінгуэя, [[Р. Шэклі]], М. Твэна), у 1978 — вершы [[У. Уітмен]]а (зборнік «Лісце травы», пер. [[Я. Сіпакоў]]). Асобныя вершы К. Сэндберга, Фроста, Голда пераклаў [[Я. Семяжон]]. З 1982 годзе ў альманаху «Далягляды» публікаваліся асобныя творы Дж. О’Хары, Мак-Калерс, Гарднера (пер. [[У. Шчасны]]), Бірса (пер. А. Кудраўцаў), [[У. Сараян]]а (пер. [[І. Сляповіч]]), [[Р. Брэдберы]] (пер. М. Кандрусевіч), Андэрсана (пер. М. Чыкалава), эсэ Фолкнера і [[Дж. Стэйнбек]]а. Розныя перыядычныя выданні змяшчалі апавяданні Брэдберы, Вонегута, Відала, Кларка, Колдуэла, Ф. Баноскі ў перакладах А. Асташонка, [[С. Дорскі|С. Дорскага]], [[Л. Чарнышова]]й. У серыі «Скарбы сусветнай літаратуры» выдадзены «Па кім звоніць звон» Хемінгуэя (1991, пер. [[В. Небышынец]]), «Гронкі гневу» Дж. Стэйнбека (1993, пер. С. Дорскі) і інш. == Крыніцы == * {{Крыніцы/БЭ|7|Літаратура // Злучаныя Штаты Амерыкі|[[Т. Я. Камароўская]]}} {{ЗША ў тэмах}} [[Катэгорыя:Літаратура ЗША]] [[Катэгорыя:Літаратура Паўночнай Амерыкі]] rr3v8nuekzf2k368p0xc9jtyepnfibk 5156063 5156053 2026-06-19T19:07:19Z JerzyKundrat 174 5156063 wikitext text/x-wiki '''Амерыканская літаратура''' ({{lang-en|American literature}}) — англамоўная літаратура, створаная на тэрыторыі ЗША і былых брытанскіх калоній, да іх аб’яднання ў Злучаныя Штаты Амерыкі. Літаратура ЗША канчаткова вылучылася з ангельскай літаратуры ў XIX ст. З тых часоў амерыканская літаратура атрымала шырокае развіццё і самабытнае значэнне і займае сёння адно з вядучых месцаў сярод літаратур народаў свету. ЗША падарылі сусветнай літаратуры такіх класікаў як [[Эдгар По]], [[Марк Твэн]], [[Джэк Лондан]], [[Джон Стэйнбек]], [[Тэадор Драйзер]], [[Уільям Фолкнер]], [[Эрнэст Хэмінгуэй]], [[Рэй Брэдберы]], [[Стывен Кінг]] і многіх іншых. У пачатку XXI стагоддзя ў ЗША штогод выдаецца і прадаецца больш кніг, чым у любой краіне свету. == Гісторыя == Першыя на кантыненце англамоўныя празаічныя творы з’явіліся ў XVII ст. ў англійскіх калоніях [[Новы Плімут]] і Віргінія. Літаратура ранняга каланіяльнага перыяду (1607—1700) зазнала моцны ўплыў [[пурытанізм]]у, які ў той час панаваў ва ўсіх сферах грамадскага жыцця, і мела пераважна рэлігійна-маралізатарскі характар. Асноўны літаратурны жанр — багаслоўскія трактаты, пропаведзі і памфлеты, а таксама дзённікі, мемуары і гістарычныя творы пра жыццё калоній. Важную ролю ў развіцці нацыянальнай літаратуры адыграла творчасць асветнікаў эпохі вайны за незалежнасць 1775—83 гадоў ([[Ф. Фрэно]], [[Б. Франклін]], Т. Пейн, [[Т. Джэферсан]]), якая вызначалася баявым, палемічным характарам (асноўныя жанры — палітычны памфлет і рэвалюцыйная паэзія). Працэс фарміравання нацыянальнай амерыканскай літаратуры завяршыўся ў эпоху рамантызму (1-я пал. XIX ст.), які ў сваім развіцці прайшоў два этапы. Першы («ранні») перыяд прыпадае на 1820—30-я г. У 1820 гады ў «Кнізе эскізаў» [[В. Ірвінг]]а ўпершыню адлюстраваны рысы нацыянальнага амерыуанскага светаадчування, своеасаблівасць эстэтыкі амерыканскага рамантызму: іранічная трактоўка традыцыйных рамантычных сюжэтаў («Жаніх-прывід», «Легенда пра Сонную лагчыну»), адметнасць амерыканскага гістарызму (цікавасць не столькі да гістарычных падзей, колькі да іх уплыву на народнае жыццё), натывізм. Амерыканскі рамантызм стварыў сваю філасофію — трансцэндэнталізм (літаратурная група «Маладая Амерыка»), буйнейшымі прадстаўнікамі якой былі Р. У. Эмерсан і Г. Д. Тора. Пісьменнікі другога («позняга») перыяду рамантызму (1840—50-я гады, ([[Г. Мелвіл]], [[Н. Хотарн]], [[Э. По]]) успрымалі амерыканскую рэчаіснасць трагічна: зло, што існуе ў жыцці, разглядалі як спрадвечнае, непахіснае, пераможнае. У сярэдзіне XIX ст. пашырылася абаліцыянісцкая літаратура (Г. Бічэр-Стоу, Т. У. Дангфела і інш.). Вялікую ролю ў развіцці нацыянальнай амерыканскай літаратуры адыграла творчасць [[У. Уітмен]]а, паэта-дэмакрата, які прапаведаваў роўнасць усіх людзей і рэчаў і здолеў надаць гэтай дэмакратыі касмічны, сусветны маштаб. Яго паэзія дала пачатак традыцыі белага верша ў паэзіі ЗША, якую ў XX ст. прадоўжылі А. Гінзберг, У. Стывенс, У. К. Уільямс. Самабытная паэзія [[Э. Дзікінсан]] таксама атрымала прызнанне толькі ў XX ст. У 1870-я г. рэалістыныя тэндэнцыі развівалі Г. Джэймс і У.-Дз. Хоўэлс. [[Файл:Mark_Twain,_Brady-Handy_photo_portrait,_Feb_7,_1871,_cropped.jpg|thumb|left|Марк Твэн.]] Найбольшае значэнне для станаўлення рэалістычнай прозы мела творчасць [[М. Твэн]]а. Яго раман «Прыгоды Гекльберы Фіна» адметны актуальнасцю праблематыкі, тыповасцю вобразаў, шырынёй сацыяльнага абагульнення і сацыяльнага канфлікту, набыў характар нацыянальнага і стаў вызначальным для амерыканскай рэалістычнай літаратуры. Мяжа XIX—XX ст. адзначана прыходам пісьменнікаў, якія імкнуліся да глыбіннага даследавання жыцця краіны і рэаліст. яго адлюстравання, часам з натуралістычным (С. Крэйн, Ф. Норыс) або рамантычным ці сатырычным адценнем (Дж. Лондан, А. Г. Бірс, [[О. Генры]]). Творчасць [[Т. Драйзер]]а ў многім акрэсліла кірунак амер. л-ры 1-й пал. XX ст. У сваіх творах ён паслядоўна даследаваў (феномен «амер. мары», які вызначаў нац. амер. свядомасць і псіхалогію. 1920-я г. — час росквіту рэаліст. (Ш. Андэрсан, С. Льюіс, Э. Сінклер, [[Э. Хемінгуэй]], Ф. С. Фіцджэральд, Дж. Дос Пасас і інш.) і мадэрнісцкай ([[Ю. О’Ніл]], [[У. Фолкнер]], Г. Стайн, Т. С. Эліят, Э. Паўнд і інш.) літаратуры. Значнай з’явай у літаратурным жыцці краіны стала стварэнне т.зв. «паўднёвай школы» амерыканскага рамана, прадстаўнікі якой услаўлялі былую веліч Поўдня, еднасць чорных і белых («паўднёвы міф»). Асноўнай ідэяй творчасці Фолкнера, Т. К. Вулфа, Ф. О’Конар, Э. Колдуэла, К. Мак-Калерс, Р. П. Уорэна, К. А. Портэр стала непрыманне буржуазных адносін і ладу жыцця. [[Файл:Eugene_O'Neill_1936.jpg|thumb|Юджын О’Ніл.]] Заснавальнікам сучаснай амерыканскай драматургіі з’яўляецца Ю. О’Ніл. Развівалася інтэлектуальная (Эліят, Паўнд, Стывене) і грамадская (Уільямс, Х. Крэйн, Р. Фрост) паэзія. У 1930-я гады ў сувязі з Вялікай дэпрэсіяй у Амерыцы і пашырэннем фашызму ў Еўропе амерыканская літаратура становіцца больш леварадыкальнай і востракрытычнай у ацэнках амерыканскай палітычнай сістэмы: «Гронкі гневу» [[Дж. Стэйнбек]]а, «Мець і не мець» Э. Хемінгуэя, гістарыны раманы [[Г. Фаст]]а. Асаблівасцю амерыканскага рамана пра Другую сусветную вайну стала выкрыццё фашызму і рэакцыйных зрухаў у жыцці краіны, якія могуць прывесці да узнікнення дыктатуры і таталітарызму (раманы [[Н. Мейлер]]а, [[Дж. Джонс]]а, [[Дж. Р. Херсі]], [[І. Шоу]], [[К. Вонегут]]а). У 1950-я гады асноўнай тэмай рэалістычнай і мадэрнісцкай літаратуры стала адчужэнне асобы ў бездухоўным грамадстве: «Над безданню ў жыце» [[Дж. Д. Сэлінджэр]]а, «Лугавая арфа» [[Т. Капотэ]]. У пач. 1960-х гадоў новыя тэндэнцыі ў літаратуры звязаны з ідэяй маральнага узвышэння чалавека: «Гадзіннік без стрэлак» Мак-Калерс і «Зіма трывогі нашай» Дж. Стэйнбека, раманы Колдуэла, творы [[Дж. Апдайк]]а. У пасляваенныя часы аформіўся і своеасаблівы пласт духоўнага жыцця — масавая літаратура. У 1970-я гады ў літаратуры ЗША — пара аналізу, што абапіраецца на рэалістычныя традыцыі XX ст. і падмацоўваецца эмацыянальнай напружанасцю антываеннага, антырасісцкага і антыманапалістычнага рухаў (раманы Дж. Чывера, Дж. Хелера, У. Стайрана, К. Вонегута, Мейлера, Э. Л. Доктараў, Т. Відала, Дж. К. Оўтс). Значнае месца ў пасляваеннай літаратуры займае філасофскі раман, адметны імкненнем да глыбіннага асэнсавання быцця, пераацэнкі традыцыйных ідэйна-эстзтычных і этычных каштоўнасцей (Т. Уайлдэр, Херсі, Уорэн, Дж. Гарднер, Стайран). Своеасаблівае адлюстраванне супярэчнасцей і складанасцей быцця — постмадэрнісцкая літаратура, якая на невырашальнасць жыццёвых праблем адказвае гульнёй, карнавалам масак, эстэтычным хаосам (Дж. Барт, Т. Пінчан, Д. Бартэльм, П. Донліві, М. Макарці). Літаратуру ЗША 2-й пал. XX ст. прадстаўляюць таксама навуковыя фантасты [[А. Азімаў]], [[Р. Брэдберы]]. У галіне драматургіі вылучыліся Т. Уільямс, А. Мілер і інш. Стан сучаснай амерыканскай літаратуры вызначаюць пісьменнікі Т. Морысан, Дж. Смайлі, Дж. Гамільтан, Р. Бэнкс, П. Остэр і інш. == Беларускія пераклады == Першыя пераклады на беларускую мову амерыканскай літаратуры з’явіліся ў 1920-я гады. У 1926 г. выдадзены апавяданні [[Дж. Лондан]]а, 4 раздзелы «Песні пра Гаявату» [[Г. Лангфела]]; у 1927 — «Песня пра вольны шлях» [[У. Уітмен]]а ў перакладзе А. Мардзвілкі; у 1928 — зборнік паэзіі «Кветкі з чужых палёў» (пер. [[Ю. Гаўрук]]). У 1930—40-я гады асобнымі выданнямі на беларускай мове выйшлі «Маленькі старацель» [[Б. Гарт]]а, «Пракляты агітатар» [[М. Голд]]а, «Трое парасятак» [[У. Дысней|У. Дыснея]], «Апошні з магікан» [[Дж. Ф. Кулер]]а, «Незвычайны адрывак», «Бук — паштовы сабака», «Забаставаў», «Кулі», «Белы ікол» (пад назвай «Белы Клык»), «Сказанне аб Кішы», «Смок Белью» Дж. Лондана, «Прыгоды Тома Соера», «Прыгоды Гекльберы Фіна», «Прынц і жабрак» [[М. Твэн]]а, «Дзесяць дзён, якія ўзварухнулі свет» [[Дж. Рыд]]а, «Злодзей», «Аўтамабільны кароль», «N0 рагатая!» — «Яны не пройдуць!» Сіньёра. У 1969 годзе выйшаў «Спеў пра Гаявату» Лангфела (пер. [[А. Куляшоў]]), у 1971 — зборнік «Утаймаванне веласіпеда» (апавяданні Андэрсана, Брэдберы, Колдуэла, Хемінгуэя, [[Р. Шэклі]], М. Твэна), у 1978 — вершы [[У. Уітмен]]а (зборнік «Лісце травы», пер. [[Я. Сіпакоў]]). Асобныя вершы К. Сэндберга, Фроста, Голда пераклаў [[Я. Семяжон]]. З 1982 годзе ў альманаху «Далягляды» публікаваліся асобныя творы Дж. О’Хары, Мак-Калерс, Гарднера (пер. [[У. Шчасны]]), Бірса (пер. А. Кудраўцаў), [[У. Сараян]]а (пер. [[І. Сляповіч]]), [[Р. Брэдберы]] (пер. М. Кандрусевіч), Андэрсана (пер. М. Чыкалава), эсэ Фолкнера і [[Дж. Стэйнбек]]а. Розныя перыядычныя выданні змяшчалі апавяданні Брэдберы, Вонегута, Відала, Кларка, Колдуэла, Ф. Баноскі ў перакладах А. Асташонка, [[С. Дорскі|С. Дорскага]], [[Л. Чарнышова]]й. У серыі «Скарбы сусветнай літаратуры» выдадзены «Па кім звоніць звон» Хемінгуэя (1991, пер. [[В. Небышынец]]), «Гронкі гневу» Дж. Стэйнбека (1993, пер. С. Дорскі) і інш. == Крыніцы == * {{Крыніцы/БЭ|7|Літаратура // Злучаныя Штаты Амерыкі|[[Т. Я. Камароўская]]}} {{ЗША ў тэмах}} [[Катэгорыя:Літаратура ЗША]] [[Катэгорыя:Літаратура Паўночнай Амерыкі]] 7yhmdoksbdly4tqvv32bdlunwtpzaqy 5156064 5156063 2026-06-19T19:10:28Z JerzyKundrat 174 /* Крыніцы */ 5156064 wikitext text/x-wiki '''Амерыканская літаратура''' ({{lang-en|American literature}}) — англамоўная літаратура, створаная на тэрыторыі ЗША і былых брытанскіх калоній, да іх аб’яднання ў Злучаныя Штаты Амерыкі. Літаратура ЗША канчаткова вылучылася з ангельскай літаратуры ў XIX ст. З тых часоў амерыканская літаратура атрымала шырокае развіццё і самабытнае значэнне і займае сёння адно з вядучых месцаў сярод літаратур народаў свету. ЗША падарылі сусветнай літаратуры такіх класікаў як [[Эдгар По]], [[Марк Твэн]], [[Джэк Лондан]], [[Джон Стэйнбек]], [[Тэадор Драйзер]], [[Уільям Фолкнер]], [[Эрнэст Хэмінгуэй]], [[Рэй Брэдберы]], [[Стывен Кінг]] і многіх іншых. У пачатку XXI стагоддзя ў ЗША штогод выдаецца і прадаецца больш кніг, чым у любой краіне свету. == Гісторыя == Першыя на кантыненце англамоўныя празаічныя творы з’явіліся ў XVII ст. ў англійскіх калоніях [[Новы Плімут]] і Віргінія. Літаратура ранняга каланіяльнага перыяду (1607—1700) зазнала моцны ўплыў [[пурытанізм]]у, які ў той час панаваў ва ўсіх сферах грамадскага жыцця, і мела пераважна рэлігійна-маралізатарскі характар. Асноўны літаратурны жанр — багаслоўскія трактаты, пропаведзі і памфлеты, а таксама дзённікі, мемуары і гістарычныя творы пра жыццё калоній. Важную ролю ў развіцці нацыянальнай літаратуры адыграла творчасць асветнікаў эпохі вайны за незалежнасць 1775—83 гадоў ([[Ф. Фрэно]], [[Б. Франклін]], Т. Пейн, [[Т. Джэферсан]]), якая вызначалася баявым, палемічным характарам (асноўныя жанры — палітычны памфлет і рэвалюцыйная паэзія). Працэс фарміравання нацыянальнай амерыканскай літаратуры завяршыўся ў эпоху рамантызму (1-я пал. XIX ст.), які ў сваім развіцці прайшоў два этапы. Першы («ранні») перыяд прыпадае на 1820—30-я г. У 1820 гады ў «Кнізе эскізаў» [[В. Ірвінг]]а ўпершыню адлюстраваны рысы нацыянальнага амерыуанскага светаадчування, своеасаблівасць эстэтыкі амерыканскага рамантызму: іранічная трактоўка традыцыйных рамантычных сюжэтаў («Жаніх-прывід», «Легенда пра Сонную лагчыну»), адметнасць амерыканскага гістарызму (цікавасць не столькі да гістарычных падзей, колькі да іх уплыву на народнае жыццё), натывізм. Амерыканскі рамантызм стварыў сваю філасофію — трансцэндэнталізм (літаратурная група «Маладая Амерыка»), буйнейшымі прадстаўнікамі якой былі Р. У. Эмерсан і Г. Д. Тора. Пісьменнікі другога («позняга») перыяду рамантызму (1840—50-я гады, ([[Г. Мелвіл]], [[Н. Хотарн]], [[Э. По]]) успрымалі амерыканскую рэчаіснасць трагічна: зло, што існуе ў жыцці, разглядалі як спрадвечнае, непахіснае, пераможнае. У сярэдзіне XIX ст. пашырылася абаліцыянісцкая літаратура (Г. Бічэр-Стоу, Т. У. Дангфела і інш.). Вялікую ролю ў развіцці нацыянальнай амерыканскай літаратуры адыграла творчасць [[У. Уітмен]]а, паэта-дэмакрата, які прапаведаваў роўнасць усіх людзей і рэчаў і здолеў надаць гэтай дэмакратыі касмічны, сусветны маштаб. Яго паэзія дала пачатак традыцыі белага верша ў паэзіі ЗША, якую ў XX ст. прадоўжылі А. Гінзберг, У. Стывенс, У. К. Уільямс. Самабытная паэзія [[Э. Дзікінсан]] таксама атрымала прызнанне толькі ў XX ст. У 1870-я г. рэалістыныя тэндэнцыі развівалі Г. Джэймс і У.-Дз. Хоўэлс. [[Файл:Mark_Twain,_Brady-Handy_photo_portrait,_Feb_7,_1871,_cropped.jpg|thumb|left|Марк Твэн.]] Найбольшае значэнне для станаўлення рэалістычнай прозы мела творчасць [[М. Твэн]]а. Яго раман «Прыгоды Гекльберы Фіна» адметны актуальнасцю праблематыкі, тыповасцю вобразаў, шырынёй сацыяльнага абагульнення і сацыяльнага канфлікту, набыў характар нацыянальнага і стаў вызначальным для амерыканскай рэалістычнай літаратуры. Мяжа XIX—XX ст. адзначана прыходам пісьменнікаў, якія імкнуліся да глыбіннага даследавання жыцця краіны і рэаліст. яго адлюстравання, часам з натуралістычным (С. Крэйн, Ф. Норыс) або рамантычным ці сатырычным адценнем (Дж. Лондан, А. Г. Бірс, [[О. Генры]]). Творчасць [[Т. Драйзер]]а ў многім акрэсліла кірунак амер. л-ры 1-й пал. XX ст. У сваіх творах ён паслядоўна даследаваў (феномен «амер. мары», які вызначаў нац. амер. свядомасць і псіхалогію. 1920-я г. — час росквіту рэаліст. (Ш. Андэрсан, С. Льюіс, Э. Сінклер, [[Э. Хемінгуэй]], Ф. С. Фіцджэральд, Дж. Дос Пасас і інш.) і мадэрнісцкай ([[Ю. О’Ніл]], [[У. Фолкнер]], Г. Стайн, Т. С. Эліят, Э. Паўнд і інш.) літаратуры. Значнай з’явай у літаратурным жыцці краіны стала стварэнне т.зв. «паўднёвай школы» амерыканскага рамана, прадстаўнікі якой услаўлялі былую веліч Поўдня, еднасць чорных і белых («паўднёвы міф»). Асноўнай ідэяй творчасці Фолкнера, Т. К. Вулфа, Ф. О’Конар, Э. Колдуэла, К. Мак-Калерс, Р. П. Уорэна, К. А. Портэр стала непрыманне буржуазных адносін і ладу жыцця. [[Файл:Eugene_O'Neill_1936.jpg|thumb|Юджын О’Ніл.]] Заснавальнікам сучаснай амерыканскай драматургіі з’яўляецца Ю. О’Ніл. Развівалася інтэлектуальная (Эліят, Паўнд, Стывене) і грамадская (Уільямс, Х. Крэйн, Р. Фрост) паэзія. У 1930-я гады ў сувязі з Вялікай дэпрэсіяй у Амерыцы і пашырэннем фашызму ў Еўропе амерыканская літаратура становіцца больш леварадыкальнай і востракрытычнай у ацэнках амерыканскай палітычнай сістэмы: «Гронкі гневу» [[Дж. Стэйнбек]]а, «Мець і не мець» Э. Хемінгуэя, гістарыны раманы [[Г. Фаст]]а. Асаблівасцю амерыканскага рамана пра Другую сусветную вайну стала выкрыццё фашызму і рэакцыйных зрухаў у жыцці краіны, якія могуць прывесці да узнікнення дыктатуры і таталітарызму (раманы [[Н. Мейлер]]а, [[Дж. Джонс]]а, [[Дж. Р. Херсі]], [[І. Шоу]], [[К. Вонегут]]а). У 1950-я гады асноўнай тэмай рэалістычнай і мадэрнісцкай літаратуры стала адчужэнне асобы ў бездухоўным грамадстве: «Над безданню ў жыце» [[Дж. Д. Сэлінджэр]]а, «Лугавая арфа» [[Т. Капотэ]]. У пач. 1960-х гадоў новыя тэндэнцыі ў літаратуры звязаны з ідэяй маральнага узвышэння чалавека: «Гадзіннік без стрэлак» Мак-Калерс і «Зіма трывогі нашай» Дж. Стэйнбека, раманы Колдуэла, творы [[Дж. Апдайк]]а. У пасляваенныя часы аформіўся і своеасаблівы пласт духоўнага жыцця — масавая літаратура. У 1970-я гады ў літаратуры ЗША — пара аналізу, што абапіраецца на рэалістычныя традыцыі XX ст. і падмацоўваецца эмацыянальнай напружанасцю антываеннага, антырасісцкага і антыманапалістычнага рухаў (раманы Дж. Чывера, Дж. Хелера, У. Стайрана, К. Вонегута, Мейлера, Э. Л. Доктараў, Т. Відала, Дж. К. Оўтс). Значнае месца ў пасляваеннай літаратуры займае філасофскі раман, адметны імкненнем да глыбіннага асэнсавання быцця, пераацэнкі традыцыйных ідэйна-эстзтычных і этычных каштоўнасцей (Т. Уайлдэр, Херсі, Уорэн, Дж. Гарднер, Стайран). Своеасаблівае адлюстраванне супярэчнасцей і складанасцей быцця — постмадэрнісцкая літаратура, якая на невырашальнасць жыццёвых праблем адказвае гульнёй, карнавалам масак, эстэтычным хаосам (Дж. Барт, Т. Пінчан, Д. Бартэльм, П. Донліві, М. Макарці). Літаратуру ЗША 2-й пал. XX ст. прадстаўляюць таксама навуковыя фантасты [[А. Азімаў]], [[Р. Брэдберы]]. У галіне драматургіі вылучыліся Т. Уільямс, А. Мілер і інш. Стан сучаснай амерыканскай літаратуры вызначаюць пісьменнікі Т. Морысан, Дж. Смайлі, Дж. Гамільтан, Р. Бэнкс, П. Остэр і інш. == Беларускія пераклады == Першыя пераклады на беларускую мову амерыканскай літаратуры з’явіліся ў 1920-я гады. У 1926 г. выдадзены апавяданні [[Дж. Лондан]]а, 4 раздзелы «Песні пра Гаявату» [[Г. Лангфела]]; у 1927 — «Песня пра вольны шлях» [[У. Уітмен]]а ў перакладзе А. Мардзвілкі; у 1928 — зборнік паэзіі «Кветкі з чужых палёў» (пер. [[Ю. Гаўрук]]). У 1930—40-я гады асобнымі выданнямі на беларускай мове выйшлі «Маленькі старацель» [[Б. Гарт]]а, «Пракляты агітатар» [[М. Голд]]а, «Трое парасятак» [[У. Дысней|У. Дыснея]], «Апошні з магікан» [[Дж. Ф. Кулер]]а, «Незвычайны адрывак», «Бук — паштовы сабака», «Забаставаў», «Кулі», «Белы ікол» (пад назвай «Белы Клык»), «Сказанне аб Кішы», «Смок Белью» Дж. Лондана, «Прыгоды Тома Соера», «Прыгоды Гекльберы Фіна», «Прынц і жабрак» [[М. Твэн]]а, «Дзесяць дзён, якія ўзварухнулі свет» [[Дж. Рыд]]а, «Злодзей», «Аўтамабільны кароль», «N0 рагатая!» — «Яны не пройдуць!» Сіньёра. У 1969 годзе выйшаў «Спеў пра Гаявату» Лангфела (пер. [[А. Куляшоў]]), у 1971 — зборнік «Утаймаванне веласіпеда» (апавяданні Андэрсана, Брэдберы, Колдуэла, Хемінгуэя, [[Р. Шэклі]], М. Твэна), у 1978 — вершы [[У. Уітмен]]а (зборнік «Лісце травы», пер. [[Я. Сіпакоў]]). Асобныя вершы К. Сэндберга, Фроста, Голда пераклаў [[Я. Семяжон]]. З 1982 годзе ў альманаху «Далягляды» публікаваліся асобныя творы Дж. О’Хары, Мак-Калерс, Гарднера (пер. [[У. Шчасны]]), Бірса (пер. А. Кудраўцаў), [[У. Сараян]]а (пер. [[І. Сляповіч]]), [[Р. Брэдберы]] (пер. М. Кандрусевіч), Андэрсана (пер. М. Чыкалава), эсэ Фолкнера і [[Дж. Стэйнбек]]а. Розныя перыядычныя выданні змяшчалі апавяданні Брэдберы, Вонегута, Відала, Кларка, Колдуэла, Ф. Баноскі ў перакладах А. Асташонка, [[С. Дорскі|С. Дорскага]], [[Л. Чарнышова]]й. У серыі «Скарбы сусветнай літаратуры» выдадзены «Па кім звоніць звон» Хемінгуэя (1991, пер. [[В. Небышынец]]), «Гронкі гневу» Дж. Стэйнбека (1993, пер. С. Дорскі) і інш. == Крыніцы == * {{Крыніцы/БЭ|7|Літаратура // Злучаныя Штаты Амерыкі|Камароўская Т. Я.}} * ''Спанкэрэн К. Ван''. Нарыс аб амерыканскай літаратуры / Перакл. В. і Л. Калабан. — Інфармацыйнае агенцтва Злучаных Штатаў, [б.г.] {{ЗША ў тэмах}} [[Катэгорыя:Літаратура ЗША]] [[Катэгорыя:Літаратура Паўночнай Амерыкі]] fjzjs1m10azid5kvb9q5is6c8ki2fnc 5156065 5156064 2026-06-19T19:11:53Z JerzyKundrat 174 /* Беларускія пераклады */ 5156065 wikitext text/x-wiki '''Амерыканская літаратура''' ({{lang-en|American literature}}) — англамоўная літаратура, створаная на тэрыторыі ЗША і былых брытанскіх калоній, да іх аб’яднання ў Злучаныя Штаты Амерыкі. Літаратура ЗША канчаткова вылучылася з ангельскай літаратуры ў XIX ст. З тых часоў амерыканская літаратура атрымала шырокае развіццё і самабытнае значэнне і займае сёння адно з вядучых месцаў сярод літаратур народаў свету. ЗША падарылі сусветнай літаратуры такіх класікаў як [[Эдгар По]], [[Марк Твэн]], [[Джэк Лондан]], [[Джон Стэйнбек]], [[Тэадор Драйзер]], [[Уільям Фолкнер]], [[Эрнэст Хэмінгуэй]], [[Рэй Брэдберы]], [[Стывен Кінг]] і многіх іншых. У пачатку XXI стагоддзя ў ЗША штогод выдаецца і прадаецца больш кніг, чым у любой краіне свету. == Гісторыя == Першыя на кантыненце англамоўныя празаічныя творы з’явіліся ў XVII ст. ў англійскіх калоніях [[Новы Плімут]] і Віргінія. Літаратура ранняга каланіяльнага перыяду (1607—1700) зазнала моцны ўплыў [[пурытанізм]]у, які ў той час панаваў ва ўсіх сферах грамадскага жыцця, і мела пераважна рэлігійна-маралізатарскі характар. Асноўны літаратурны жанр — багаслоўскія трактаты, пропаведзі і памфлеты, а таксама дзённікі, мемуары і гістарычныя творы пра жыццё калоній. Важную ролю ў развіцці нацыянальнай літаратуры адыграла творчасць асветнікаў эпохі вайны за незалежнасць 1775—83 гадоў ([[Ф. Фрэно]], [[Б. Франклін]], Т. Пейн, [[Т. Джэферсан]]), якая вызначалася баявым, палемічным характарам (асноўныя жанры — палітычны памфлет і рэвалюцыйная паэзія). Працэс фарміравання нацыянальнай амерыканскай літаратуры завяршыўся ў эпоху рамантызму (1-я пал. XIX ст.), які ў сваім развіцці прайшоў два этапы. Першы («ранні») перыяд прыпадае на 1820—30-я г. У 1820 гады ў «Кнізе эскізаў» [[В. Ірвінг]]а ўпершыню адлюстраваны рысы нацыянальнага амерыуанскага светаадчування, своеасаблівасць эстэтыкі амерыканскага рамантызму: іранічная трактоўка традыцыйных рамантычных сюжэтаў («Жаніх-прывід», «Легенда пра Сонную лагчыну»), адметнасць амерыканскага гістарызму (цікавасць не столькі да гістарычных падзей, колькі да іх уплыву на народнае жыццё), натывізм. Амерыканскі рамантызм стварыў сваю філасофію — трансцэндэнталізм (літаратурная група «Маладая Амерыка»), буйнейшымі прадстаўнікамі якой былі Р. У. Эмерсан і Г. Д. Тора. Пісьменнікі другога («позняга») перыяду рамантызму (1840—50-я гады, ([[Г. Мелвіл]], [[Н. Хотарн]], [[Э. По]]) успрымалі амерыканскую рэчаіснасць трагічна: зло, што існуе ў жыцці, разглядалі як спрадвечнае, непахіснае, пераможнае. У сярэдзіне XIX ст. пашырылася абаліцыянісцкая літаратура (Г. Бічэр-Стоу, Т. У. Дангфела і інш.). Вялікую ролю ў развіцці нацыянальнай амерыканскай літаратуры адыграла творчасць [[У. Уітмен]]а, паэта-дэмакрата, які прапаведаваў роўнасць усіх людзей і рэчаў і здолеў надаць гэтай дэмакратыі касмічны, сусветны маштаб. Яго паэзія дала пачатак традыцыі белага верша ў паэзіі ЗША, якую ў XX ст. прадоўжылі А. Гінзберг, У. Стывенс, У. К. Уільямс. Самабытная паэзія [[Э. Дзікінсан]] таксама атрымала прызнанне толькі ў XX ст. У 1870-я г. рэалістыныя тэндэнцыі развівалі Г. Джэймс і У.-Дз. Хоўэлс. [[Файл:Mark_Twain,_Brady-Handy_photo_portrait,_Feb_7,_1871,_cropped.jpg|thumb|left|Марк Твэн.]] Найбольшае значэнне для станаўлення рэалістычнай прозы мела творчасць [[М. Твэн]]а. Яго раман «Прыгоды Гекльберы Фіна» адметны актуальнасцю праблематыкі, тыповасцю вобразаў, шырынёй сацыяльнага абагульнення і сацыяльнага канфлікту, набыў характар нацыянальнага і стаў вызначальным для амерыканскай рэалістычнай літаратуры. Мяжа XIX—XX ст. адзначана прыходам пісьменнікаў, якія імкнуліся да глыбіннага даследавання жыцця краіны і рэаліст. яго адлюстравання, часам з натуралістычным (С. Крэйн, Ф. Норыс) або рамантычным ці сатырычным адценнем (Дж. Лондан, А. Г. Бірс, [[О. Генры]]). Творчасць [[Т. Драйзер]]а ў многім акрэсліла кірунак амер. л-ры 1-й пал. XX ст. У сваіх творах ён паслядоўна даследаваў (феномен «амер. мары», які вызначаў нац. амер. свядомасць і псіхалогію. 1920-я г. — час росквіту рэаліст. (Ш. Андэрсан, С. Льюіс, Э. Сінклер, [[Э. Хемінгуэй]], Ф. С. Фіцджэральд, Дж. Дос Пасас і інш.) і мадэрнісцкай ([[Ю. О’Ніл]], [[У. Фолкнер]], Г. Стайн, Т. С. Эліят, Э. Паўнд і інш.) літаратуры. Значнай з’явай у літаратурным жыцці краіны стала стварэнне т.зв. «паўднёвай школы» амерыканскага рамана, прадстаўнікі якой услаўлялі былую веліч Поўдня, еднасць чорных і белых («паўднёвы міф»). Асноўнай ідэяй творчасці Фолкнера, Т. К. Вулфа, Ф. О’Конар, Э. Колдуэла, К. Мак-Калерс, Р. П. Уорэна, К. А. Портэр стала непрыманне буржуазных адносін і ладу жыцця. [[Файл:Eugene_O'Neill_1936.jpg|thumb|Юджын О’Ніл.]] Заснавальнікам сучаснай амерыканскай драматургіі з’яўляецца Ю. О’Ніл. Развівалася інтэлектуальная (Эліят, Паўнд, Стывене) і грамадская (Уільямс, Х. Крэйн, Р. Фрост) паэзія. У 1930-я гады ў сувязі з Вялікай дэпрэсіяй у Амерыцы і пашырэннем фашызму ў Еўропе амерыканская літаратура становіцца больш леварадыкальнай і востракрытычнай у ацэнках амерыканскай палітычнай сістэмы: «Гронкі гневу» [[Дж. Стэйнбек]]а, «Мець і не мець» Э. Хемінгуэя, гістарыны раманы [[Г. Фаст]]а. Асаблівасцю амерыканскага рамана пра Другую сусветную вайну стала выкрыццё фашызму і рэакцыйных зрухаў у жыцці краіны, якія могуць прывесці да узнікнення дыктатуры і таталітарызму (раманы [[Н. Мейлер]]а, [[Дж. Джонс]]а, [[Дж. Р. Херсі]], [[І. Шоу]], [[К. Вонегут]]а). У 1950-я гады асноўнай тэмай рэалістычнай і мадэрнісцкай літаратуры стала адчужэнне асобы ў бездухоўным грамадстве: «Над безданню ў жыце» [[Дж. Д. Сэлінджэр]]а, «Лугавая арфа» [[Т. Капотэ]]. У пач. 1960-х гадоў новыя тэндэнцыі ў літаратуры звязаны з ідэяй маральнага узвышэння чалавека: «Гадзіннік без стрэлак» Мак-Калерс і «Зіма трывогі нашай» Дж. Стэйнбека, раманы Колдуэла, творы [[Дж. Апдайк]]а. У пасляваенныя часы аформіўся і своеасаблівы пласт духоўнага жыцця — масавая літаратура. У 1970-я гады ў літаратуры ЗША — пара аналізу, што абапіраецца на рэалістычныя традыцыі XX ст. і падмацоўваецца эмацыянальнай напружанасцю антываеннага, антырасісцкага і антыманапалістычнага рухаў (раманы Дж. Чывера, Дж. Хелера, У. Стайрана, К. Вонегута, Мейлера, Э. Л. Доктараў, Т. Відала, Дж. К. Оўтс). Значнае месца ў пасляваеннай літаратуры займае філасофскі раман, адметны імкненнем да глыбіннага асэнсавання быцця, пераацэнкі традыцыйных ідэйна-эстзтычных і этычных каштоўнасцей (Т. Уайлдэр, Херсі, Уорэн, Дж. Гарднер, Стайран). Своеасаблівае адлюстраванне супярэчнасцей і складанасцей быцця — постмадэрнісцкая літаратура, якая на невырашальнасць жыццёвых праблем адказвае гульнёй, карнавалам масак, эстэтычным хаосам (Дж. Барт, Т. Пінчан, Д. Бартэльм, П. Донліві, М. Макарці). Літаратуру ЗША 2-й пал. XX ст. прадстаўляюць таксама навуковыя фантасты [[А. Азімаў]], [[Р. Брэдберы]]. У галіне драматургіі вылучыліся Т. Уільямс, А. Мілер і інш. Стан сучаснай амерыканскай літаратуры вызначаюць пісьменнікі Т. Морысан, Дж. Смайлі, Дж. Гамільтан, Р. Бэнкс, П. Остэр і інш. == Беларускія пераклады == Першыя пераклады на беларускую мову амерыканскай літаратуры з’явіліся ў 1920-я гады. У 1926 г. выдадзены апавяданні [[Дж. Лондан]]а, 4 раздзелы «Песні пра Гаявату» [[Г. Лангфела]]; у 1927 — «Песня пра вольны шлях» [[У. Уітмен]]а ў перакладзе [[А. Мардзвілка|А. Мардзвілкі]]; у 1928 — зборнік паэзіі «Кветкі з чужых палёў» (пер. [[Ю. Гаўрук]]). У 1930—40-я гады асобнымі выданнямі на беларускай мове выйшлі «Маленькі старацель» [[Б. Гарт]]а, «Пракляты агітатар» [[М. Голд]]а, «Трое парасятак» [[У. Дысней|У. Дыснея]], «Апошні з магікан» [[Дж. Ф. Кулер]]а, «Незвычайны адрывак», «Бук — паштовы сабака», «Забаставаў», «Кулі», «Белы ікол» (пад назвай «Белы Клык»), «Сказанне аб Кішы», «Смок Белью» Дж. Лондана, «Прыгоды Тома Соера», «Прыгоды Гекльберы Фіна», «Прынц і жабрак» [[М. Твэн]]а, «Дзесяць дзён, якія ўзварухнулі свет» [[Дж. Рыд]]а, «Злодзей», «Аўтамабільны кароль», «N0 рагатая!» — «Яны не пройдуць!» Сіньёра. У 1969 годзе выйшаў «Спеў пра Гаявату» Лангфела (пер. [[А. Куляшоў]]), у 1971 — зборнік «Утаймаванне веласіпеда» (апавяданні Андэрсана, Брэдберы, Колдуэла, Хемінгуэя, [[Р. Шэклі]], М. Твэна), у 1978 — вершы [[У. Уітмен]]а (зборнік «Лісце травы», пер. [[Я. Сіпакоў]]). Асобныя вершы К. Сэндберга, Фроста, Голда пераклаў [[Я. Семяжон]]. З 1982 годзе ў альманаху «Далягляды» публікаваліся асобныя творы Дж. О’Хары, Мак-Калерс, Гарднера (пер. [[У. Шчасны]]), Бірса (пер. А. Кудраўцаў), [[У. Сараян]]а (пер. [[І. Сляповіч]]), [[Р. Брэдберы]] (пер. М. Кандрусевіч), Андэрсана (пер. М. Чыкалава), эсэ Фолкнера і [[Дж. Стэйнбек]]а. Розныя перыядычныя выданні змяшчалі апавяданні Брэдберы, Вонегута, Відала, Кларка, Колдуэла, Ф. Баноскі ў перакладах А. Асташонка, [[С. Дорскі|С. Дорскага]], [[Л. Чарнышова]]й. У серыі «Скарбы сусветнай літаратуры» выдадзены «Па кім звоніць звон» Хемінгуэя (1991, пер. [[В. Небышынец]]), «Гронкі гневу» Дж. Стэйнбека (1993, пер. С. Дорскі) і інш. == Крыніцы == * {{Крыніцы/БЭ|7|Літаратура // Злучаныя Штаты Амерыкі|Камароўская Т. Я.}} * ''Спанкэрэн К. Ван''. Нарыс аб амерыканскай літаратуры / Перакл. В. і Л. Калабан. — Інфармацыйнае агенцтва Злучаных Штатаў, [б.г.] {{ЗША ў тэмах}} [[Катэгорыя:Літаратура ЗША]] [[Катэгорыя:Літаратура Паўночнай Амерыкі]] p3igjuuxzpxtyhxlqw3ul1u2q99mu23 5156067 5156065 2026-06-19T19:18:28Z JerzyKundrat 174 /* Беларускія пераклады */ 5156067 wikitext text/x-wiki '''Амерыканская літаратура''' ({{lang-en|American literature}}) — англамоўная літаратура, створаная на тэрыторыі ЗША і былых брытанскіх калоній, да іх аб’яднання ў Злучаныя Штаты Амерыкі. Літаратура ЗША канчаткова вылучылася з ангельскай літаратуры ў XIX ст. З тых часоў амерыканская літаратура атрымала шырокае развіццё і самабытнае значэнне і займае сёння адно з вядучых месцаў сярод літаратур народаў свету. ЗША падарылі сусветнай літаратуры такіх класікаў як [[Эдгар По]], [[Марк Твэн]], [[Джэк Лондан]], [[Джон Стэйнбек]], [[Тэадор Драйзер]], [[Уільям Фолкнер]], [[Эрнэст Хэмінгуэй]], [[Рэй Брэдберы]], [[Стывен Кінг]] і многіх іншых. У пачатку XXI стагоддзя ў ЗША штогод выдаецца і прадаецца больш кніг, чым у любой краіне свету. == Гісторыя == Першыя на кантыненце англамоўныя празаічныя творы з’явіліся ў XVII ст. ў англійскіх калоніях [[Новы Плімут]] і Віргінія. Літаратура ранняга каланіяльнага перыяду (1607—1700) зазнала моцны ўплыў [[пурытанізм]]у, які ў той час панаваў ва ўсіх сферах грамадскага жыцця, і мела пераважна рэлігійна-маралізатарскі характар. Асноўны літаратурны жанр — багаслоўскія трактаты, пропаведзі і памфлеты, а таксама дзённікі, мемуары і гістарычныя творы пра жыццё калоній. Важную ролю ў развіцці нацыянальнай літаратуры адыграла творчасць асветнікаў эпохі вайны за незалежнасць 1775—83 гадоў ([[Ф. Фрэно]], [[Б. Франклін]], Т. Пейн, [[Т. Джэферсан]]), якая вызначалася баявым, палемічным характарам (асноўныя жанры — палітычны памфлет і рэвалюцыйная паэзія). Працэс фарміравання нацыянальнай амерыканскай літаратуры завяршыўся ў эпоху рамантызму (1-я пал. XIX ст.), які ў сваім развіцці прайшоў два этапы. Першы («ранні») перыяд прыпадае на 1820—30-я г. У 1820 гады ў «Кнізе эскізаў» [[В. Ірвінг]]а ўпершыню адлюстраваны рысы нацыянальнага амерыуанскага светаадчування, своеасаблівасць эстэтыкі амерыканскага рамантызму: іранічная трактоўка традыцыйных рамантычных сюжэтаў («Жаніх-прывід», «Легенда пра Сонную лагчыну»), адметнасць амерыканскага гістарызму (цікавасць не столькі да гістарычных падзей, колькі да іх уплыву на народнае жыццё), натывізм. Амерыканскі рамантызм стварыў сваю філасофію — трансцэндэнталізм (літаратурная група «Маладая Амерыка»), буйнейшымі прадстаўнікамі якой былі Р. У. Эмерсан і Г. Д. Тора. Пісьменнікі другога («позняга») перыяду рамантызму (1840—50-я гады, ([[Г. Мелвіл]], [[Н. Хотарн]], [[Э. По]]) успрымалі амерыканскую рэчаіснасць трагічна: зло, што існуе ў жыцці, разглядалі як спрадвечнае, непахіснае, пераможнае. У сярэдзіне XIX ст. пашырылася абаліцыянісцкая літаратура (Г. Бічэр-Стоу, Т. У. Дангфела і інш.). Вялікую ролю ў развіцці нацыянальнай амерыканскай літаратуры адыграла творчасць [[У. Уітмен]]а, паэта-дэмакрата, які прапаведаваў роўнасць усіх людзей і рэчаў і здолеў надаць гэтай дэмакратыі касмічны, сусветны маштаб. Яго паэзія дала пачатак традыцыі белага верша ў паэзіі ЗША, якую ў XX ст. прадоўжылі А. Гінзберг, У. Стывенс, У. К. Уільямс. Самабытная паэзія [[Э. Дзікінсан]] таксама атрымала прызнанне толькі ў XX ст. У 1870-я г. рэалістыныя тэндэнцыі развівалі Г. Джэймс і У.-Дз. Хоўэлс. [[Файл:Mark_Twain,_Brady-Handy_photo_portrait,_Feb_7,_1871,_cropped.jpg|thumb|left|Марк Твэн.]] Найбольшае значэнне для станаўлення рэалістычнай прозы мела творчасць [[М. Твэн]]а. Яго раман «Прыгоды Гекльберы Фіна» адметны актуальнасцю праблематыкі, тыповасцю вобразаў, шырынёй сацыяльнага абагульнення і сацыяльнага канфлікту, набыў характар нацыянальнага і стаў вызначальным для амерыканскай рэалістычнай літаратуры. Мяжа XIX—XX ст. адзначана прыходам пісьменнікаў, якія імкнуліся да глыбіннага даследавання жыцця краіны і рэаліст. яго адлюстравання, часам з натуралістычным (С. Крэйн, Ф. Норыс) або рамантычным ці сатырычным адценнем (Дж. Лондан, А. Г. Бірс, [[О. Генры]]). Творчасць [[Т. Драйзер]]а ў многім акрэсліла кірунак амер. л-ры 1-й пал. XX ст. У сваіх творах ён паслядоўна даследаваў (феномен «амер. мары», які вызначаў нац. амер. свядомасць і псіхалогію. 1920-я г. — час росквіту рэаліст. (Ш. Андэрсан, С. Льюіс, Э. Сінклер, [[Э. Хемінгуэй]], Ф. С. Фіцджэральд, Дж. Дос Пасас і інш.) і мадэрнісцкай ([[Ю. О’Ніл]], [[У. Фолкнер]], Г. Стайн, Т. С. Эліят, Э. Паўнд і інш.) літаратуры. Значнай з’явай у літаратурным жыцці краіны стала стварэнне т.зв. «паўднёвай школы» амерыканскага рамана, прадстаўнікі якой услаўлялі былую веліч Поўдня, еднасць чорных і белых («паўднёвы міф»). Асноўнай ідэяй творчасці Фолкнера, Т. К. Вулфа, Ф. О’Конар, Э. Колдуэла, К. Мак-Калерс, Р. П. Уорэна, К. А. Портэр стала непрыманне буржуазных адносін і ладу жыцця. [[Файл:Eugene_O'Neill_1936.jpg|thumb|Юджын О’Ніл.]] Заснавальнікам сучаснай амерыканскай драматургіі з’яўляецца Ю. О’Ніл. Развівалася інтэлектуальная (Эліят, Паўнд, Стывене) і грамадская (Уільямс, Х. Крэйн, Р. Фрост) паэзія. У 1930-я гады ў сувязі з Вялікай дэпрэсіяй у Амерыцы і пашырэннем фашызму ў Еўропе амерыканская літаратура становіцца больш леварадыкальнай і востракрытычнай у ацэнках амерыканскай палітычнай сістэмы: «Гронкі гневу» [[Дж. Стэйнбек]]а, «Мець і не мець» Э. Хемінгуэя, гістарыны раманы [[Г. Фаст]]а. Асаблівасцю амерыканскага рамана пра Другую сусветную вайну стала выкрыццё фашызму і рэакцыйных зрухаў у жыцці краіны, якія могуць прывесці да узнікнення дыктатуры і таталітарызму (раманы [[Н. Мейлер]]а, [[Дж. Джонс]]а, [[Дж. Р. Херсі]], [[І. Шоу]], [[К. Вонегут]]а). У 1950-я гады асноўнай тэмай рэалістычнай і мадэрнісцкай літаратуры стала адчужэнне асобы ў бездухоўным грамадстве: «Над безданню ў жыце» [[Дж. Д. Сэлінджэр]]а, «Лугавая арфа» [[Т. Капотэ]]. У пач. 1960-х гадоў новыя тэндэнцыі ў літаратуры звязаны з ідэяй маральнага узвышэння чалавека: «Гадзіннік без стрэлак» Мак-Калерс і «Зіма трывогі нашай» Дж. Стэйнбека, раманы Колдуэла, творы [[Дж. Апдайк]]а. У пасляваенныя часы аформіўся і своеасаблівы пласт духоўнага жыцця — масавая літаратура. У 1970-я гады ў літаратуры ЗША — пара аналізу, што абапіраецца на рэалістычныя традыцыі XX ст. і падмацоўваецца эмацыянальнай напружанасцю антываеннага, антырасісцкага і антыманапалістычнага рухаў (раманы Дж. Чывера, Дж. Хелера, У. Стайрана, К. Вонегута, Мейлера, Э. Л. Доктараў, Т. Відала, Дж. К. Оўтс). Значнае месца ў пасляваеннай літаратуры займае філасофскі раман, адметны імкненнем да глыбіннага асэнсавання быцця, пераацэнкі традыцыйных ідэйна-эстзтычных і этычных каштоўнасцей (Т. Уайлдэр, Херсі, Уорэн, Дж. Гарднер, Стайран). Своеасаблівае адлюстраванне супярэчнасцей і складанасцей быцця — постмадэрнісцкая літаратура, якая на невырашальнасць жыццёвых праблем адказвае гульнёй, карнавалам масак, эстэтычным хаосам (Дж. Барт, Т. Пінчан, Д. Бартэльм, П. Донліві, М. Макарці). Літаратуру ЗША 2-й пал. XX ст. прадстаўляюць таксама навуковыя фантасты [[А. Азімаў]], [[Р. Брэдберы]]. У галіне драматургіі вылучыліся Т. Уільямс, А. Мілер і інш. Стан сучаснай амерыканскай літаратуры вызначаюць пісьменнікі Т. Морысан, Дж. Смайлі, Дж. Гамільтан, Р. Бэнкс, П. Остэр і інш. == Беларускія пераклады == Першыя пераклады на беларускую мову амерыканскай літаратуры з’явіліся ў 1920-я гады. У 1926 г. выдадзены апавяданні [[Дж. Лондан]]а, 4 раздзелы «Песні пра Гаявату» [[Г. Лангфела]]; у 1927 — «Песня пра вольны шлях» [[У. Уітмен]]а ў перакладзе [[А. Мардзвілка|А. Мардзвілкі]]; у 1928 — зборнік паэзіі «Кветкі з чужых палёў» (пер. [[Ю. Гаўрук]]). У 1930—40-я гады асобнымі выданнямі на беларускай мове выйшлі «Маленькі старацель» [[Б. Гарт]]а, «Пракляты агітатар» [[М. Голд]]а, «Трое парасятак» [[Уолт Дысней|У. Дыснея]], «Апошні з магікан» [[Дж. Ф. Купер]]а, «Незвычайны адрывак», «Бук — паштовы сабака», «Забаставаў», «Кулі», «Белы ікол» (пад назвай «Белы Клык»), «Сказанне аб Кішы», «Смок Белью» [[Дж. Лондан]]а, «Прыгоды Тома Соера», «Прыгоды Гекльберы Фіна», «Прынц і жабрак» [[М. Твэн]]а, «Дзесяць дзён, якія ўзварухнулі свет» [[Дж. Рыд]]а, «Злодзей», «Аўтамабільны кароль», «No pasaran!» — «Яны не пройдуць!» Сіньёра. У 1969 годзе выйшаў «Спеў пра Гаявату» Г. Лангфела (пер. [[А. Куляшоў]]), у 1971 — зборнік «Утаймаванне веласіпеда» (апавяданні Андэрсана, Р. Брэдберы, [[Э. Колдуэл]]а, Э. Хемінгуэя, [[Р. Шэклі]], М. Твэна), у 1978 — вершы [[У. Уітмен]]а (зборнік «Лісце травы», пер. [[Я. Сіпакоў]]). Асобныя вершы К. Сэндберга, Фроста, Голда пераклаў [[Я. Семяжон]]. З 1982 годзе ў альманаху «Далягляды» публікаваліся асобныя творы Дж. О’Хары, Мак-Калерс, Гарднера (пер. [[У. Шчасны]]), Бірса (пер. А. Кудраўцаў), [[У. Сараян]]а (пер. [[І. Сляповіч]]), [[Р. Брэдберы]] (пер. М. Кандрусевіч), Андэрсана (пер. М. Чыкалава), эсэ Фолкнера і [[Дж. Стэйнбек]]а. Розныя перыядычныя выданні змяшчалі апавяданні Брэдберы, Вонегута, Відала, Кларка, Колдуэла, Ф. Баноскі ў перакладах А. Асташонка, [[С. Дорскі|С. Дорскага]], [[Л. Чарнышова]]й. У серыі «Скарбы сусветнай літаратуры» выдадзены «Па кім звоніць звон» Хемінгуэя (1991, пер. [[В. Небышынец]]), «Гронкі гневу» Дж. Стэйнбека (1993, пер. С. Дорскі) і інш. == Крыніцы == * {{Крыніцы/БЭ|7|Літаратура // Злучаныя Штаты Амерыкі|Камароўская Т. Я.}} * ''Спанкэрэн К. Ван''. Нарыс аб амерыканскай літаратуры / Перакл. В. і Л. Калабан. — Інфармацыйнае агенцтва Злучаных Штатаў, [б.г.] {{ЗША ў тэмах}} [[Катэгорыя:Літаратура ЗША]] [[Катэгорыя:Літаратура Паўночнай Амерыкі]] t6jifuo7cgr8g1z8etai5c8n4g5ryzg 5156099 5156067 2026-06-19T20:21:41Z JerzyKundrat 174 /* Гісторыя */ 5156099 wikitext text/x-wiki '''Амерыканская літаратура''' ({{lang-en|American literature}}) — англамоўная літаратура, створаная на тэрыторыі ЗША і былых брытанскіх калоній, да іх аб’яднання ў Злучаныя Штаты Амерыкі. Літаратура ЗША канчаткова вылучылася з ангельскай літаратуры ў XIX ст. З тых часоў амерыканская літаратура атрымала шырокае развіццё і самабытнае значэнне і займае сёння адно з вядучых месцаў сярод літаратур народаў свету. ЗША падарылі сусветнай літаратуры такіх класікаў як [[Эдгар По]], [[Марк Твэн]], [[Джэк Лондан]], [[Джон Стэйнбек]], [[Тэадор Драйзер]], [[Уільям Фолкнер]], [[Эрнэст Хэмінгуэй]], [[Рэй Брэдберы]], [[Стывен Кінг]] і многіх іншых. У пачатку XXI стагоддзя ў ЗША штогод выдаецца і прадаецца больш кніг, чым у любой краіне свету. == Гісторыя == Першыя на кантыненце англамоўныя празаічныя творы з’явіліся ў XVII ст. ў англійскіх калоніях [[Новы Плімут]] і Віргінія. Літаратура ранняга каланіяльнага перыяду (1607—1700) зазнала моцны ўплыў [[пурытанізм]]у, які ў той час панаваў ва ўсіх сферах грамадскага жыцця, і мела пераважна рэлігійна-маралізатарскі характар. Асноўны літаратурны жанр — багаслоўскія трактаты, пропаведзі і памфлеты, а таксама дзённікі, мемуары і гістарычныя творы пра жыццё калоній. Важную ролю ў развіцці нацыянальнай літаратуры адыграла творчасць асветнікаў эпохі вайны за незалежнасць 1775—83 гадоў ([[Ф. Фрэно]], [[Б. Франклін]], Т. Пейн, [[Т. Джэферсан]]), якая вызначалася баявым, палемічным характарам (асноўныя жанры — палітычны памфлет і рэвалюцыйная паэзія). Працэс фарміравання нацыянальнай амерыканскай літаратуры завяршыўся ў эпоху рамантызму (1-я пал. XIX ст.), які ў сваім развіцці прайшоў два этапы. Першы («ранні») перыяд прыпадае на 1820—30-я г. У 1820 гады ў «Кнізе эскізаў» [[В. Ірвінг]]а ўпершыню адлюстраваны рысы нацыянальнага амерыуанскага светаадчування, своеасаблівасць эстэтыкі амерыканскага рамантызму: іранічная трактоўка традыцыйных рамантычных сюжэтаў («Жаніх-прывід», «Легенда пра Сонную лагчыну»), адметнасць амерыканскага гістарызму (цікавасць не столькі да гістарычных падзей, колькі да іх уплыву на народнае жыццё), натывізм. Амерыканскі рамантызм стварыў сваю філасофію — трансцэндэнталізм (літаратурная група «Маладая Амерыка»), буйнейшымі прадстаўнікамі якой былі Р. У. Эмерсан і Г. Д. Тора. Пісьменнікі другога («позняга») перыяду рамантызму (1840—50-я гады, ([[Г. Мелвіл]], [[Н. Хотарн]], [[Э. По]]) успрымалі амерыканскую рэчаіснасць трагічна: зло, што існуе ў жыцці, разглядалі як спрадвечнае, непахіснае, пераможнае. У сярэдзіне XIX ст. пашырылася абаліцыянісцкая літаратура (Г. Бічэр-Стоу, Т. У. Дангфела і інш.). Вялікую ролю ў развіцці нацыянальнай амерыканскай літаратуры адыграла творчасць [[У. Уітмен]]а, паэта-дэмакрата, які прапаведаваў роўнасць усіх людзей і рэчаў і здолеў надаць гэтай дэмакратыі касмічны, сусветны маштаб. Яго паэзія дала пачатак традыцыі белага верша ў паэзіі ЗША, якую ў XX ст. прадоўжылі А. Гінзберг, У. Стывенс, У. К. Уільямс. Самабытная паэзія [[Э. Дзікінсан]] таксама атрымала прызнанне толькі ў XX ст. У 1870-я г. рэалістыныя тэндэнцыі развівалі Г. Джэймс і У.-Дз. Хоўэлс. [[Файл:Mark_Twain,_Brady-Handy_photo_portrait,_Feb_7,_1871,_cropped.jpg|thumb|left|Марк Твэн.]] Найбольшае значэнне для станаўлення рэалістычнай прозы мела творчасць [[М. Твэн]]а. Яго раман «Прыгоды Гекльберы Фіна» адметны актуальнасцю праблематыкі, тыповасцю вобразаў, шырынёй сацыяльнага абагульнення і сацыяльнага канфлікту, набыў характар нацыянальнага і стаў вызначальным для амерыканскай рэалістычнай літаратуры. Мяжа XIX—XX ст. адзначана прыходам пісьменнікаў, якія імкнуліся да глыбіннага даследавання жыцця краіны і рэаліст. яго адлюстравання, часам з натуралістычным (С. Крэйн, Ф. Норыс) або рамантычным ці сатырычным адценнем (Дж. Лондан, А. Г. Бірс, [[О. Генры]]). Творчасць [[Т. Драйзер]]а ў многім акрэсліла кірунак амерыканскай літаратуры 1-й пал. XX ст. У сваіх творах ён паслядоўна даследаваў (феномен «амерыканскай мары», які вызначаў нацыянальную амерыканскую свядомасць і псіхалогію. 1920-я г. — час росквіту рэалістычнай ([[Ш. Андэрсан]], С. Льюіс, Э. Сінклер, [[Э. Хемінгуэй]], Ф. С. Фіцджэральд, Дж. Дос Пасас і інш.) і мадэрнісцкай ([[Ю. О’Ніл]], [[У. Фолкнер]], Г. Стайн, Т. С. Эліят, Э. Паўнд і інш.) літаратуры. Значнай з’явай у літаратурным жыцці краіны стала стварэнне т.зв. «паўднёвай школы» амерыканскага рамана, прадстаўнікі якой услаўлялі былую веліч Поўдня, еднасць чорных і белых («паўднёвы міф»). Асноўнай ідэяй творчасці Фолкнера, Т. К. Вулфа, Ф. О’Конар, Э. Колдуэла, К. Мак-Калерс, Р. П. Уорэна, К. А. Портэр стала непрыманне буржуазных адносін і ладу жыцця. [[Файл:Eugene_O'Neill_1936.jpg|thumb|Юджын О’Ніл.]] Заснавальнікам сучаснай амерыканскай драматургіі з’яўляецца Ю. О’Ніл. Развівалася інтэлектуальная (Эліят, Паўнд, Стывене) і грамадская (Уільямс, Х. Крэйн, Р. Фрост) паэзія. У 1930-я гады ў сувязі з Вялікай дэпрэсіяй у Амерыцы і пашырэннем фашызму ў Еўропе амерыканская літаратура становіцца больш леварадыкальнай і востракрытычнай у ацэнках амерыканскай палітычнай сістэмы: «Гронкі гневу» [[Дж. Стэйнбек]]а, «Мець і не мець» Э. Хемінгуэя, гістарыны раманы [[Г. Фаст]]а. Асаблівасцю амерыканскага рамана пра Другую сусветную вайну стала выкрыццё фашызму і рэакцыйных зрухаў у жыцці краіны, якія могуць прывесці да узнікнення дыктатуры і таталітарызму (раманы [[Н. Мейлер]]а, [[Дж. Джонс]]а, [[Дж. Р. Херсі]], [[І. Шоу]], [[К. Вонегут]]а). У 1950-я гады асноўнай тэмай рэалістычнай і мадэрнісцкай літаратуры стала адчужэнне асобы ў бездухоўным грамадстве: «Над безданню ў жыце» [[Дж. Д. Сэлінджэр]]а, «Лугавая арфа» [[Т. Капотэ]]. У пач. 1960-х гадоў новыя тэндэнцыі ў літаратуры звязаны з ідэяй маральнага узвышэння чалавека: «Гадзіннік без стрэлак» Мак-Калерс і «Зіма трывогі нашай» Дж. Стэйнбека, раманы Колдуэла, творы [[Дж. Апдайк]]а. У пасляваенныя часы аформіўся і своеасаблівы пласт духоўнага жыцця — масавая літаратура. У 1970-я гады ў літаратуры ЗША — пара аналізу, што абапіраецца на рэалістычныя традыцыі XX ст. і падмацоўваецца эмацыянальнай напружанасцю антываеннага, антырасісцкага і антыманапалістычнага рухаў (раманы Дж. Чывера, Дж. Хелера, У. Стайрана, К. Вонегута, Мейлера, Э. Л. Доктараў, Т. Відала, Дж. К. Оўтс). Значнае месца ў пасляваеннай літаратуры займае філасофскі раман, адметны імкненнем да глыбіннага асэнсавання быцця, пераацэнкі традыцыйных ідэйна-эстзтычных і этычных каштоўнасцей (Т. Уайлдэр, Херсі, Уорэн, Дж. Гарднер, Стайран). Своеасаблівае адлюстраванне супярэчнасцей і складанасцей быцця — постмадэрнісцкая літаратура, якая на невырашальнасць жыццёвых праблем адказвае гульнёй, карнавалам масак, эстэтычным хаосам (Дж. Барт, Т. Пінчан, Д. Бартэльм, П. Донліві, М. Макарці). Літаратуру ЗША 2-й пал. XX ст. прадстаўляюць таксама навуковыя фантасты [[А. Азімаў]], [[Р. Брэдберы]]. У галіне драматургіі вылучыліся Т. Уільямс, А. Мілер і інш. Стан сучаснай амерыканскай літаратуры вызначаюць пісьменнікі Т. Морысан, Дж. Смайлі, Дж. Гамільтан, Р. Бэнкс, П. Остэр і інш. == Беларускія пераклады == Першыя пераклады на беларускую мову амерыканскай літаратуры з’явіліся ў 1920-я гады. У 1926 г. выдадзены апавяданні [[Дж. Лондан]]а, 4 раздзелы «Песні пра Гаявату» [[Г. Лангфела]]; у 1927 — «Песня пра вольны шлях» [[У. Уітмен]]а ў перакладзе [[А. Мардзвілка|А. Мардзвілкі]]; у 1928 — зборнік паэзіі «Кветкі з чужых палёў» (пер. [[Ю. Гаўрук]]). У 1930—40-я гады асобнымі выданнямі на беларускай мове выйшлі «Маленькі старацель» [[Б. Гарт]]а, «Пракляты агітатар» [[М. Голд]]а, «Трое парасятак» [[Уолт Дысней|У. Дыснея]], «Апошні з магікан» [[Дж. Ф. Купер]]а, «Незвычайны адрывак», «Бук — паштовы сабака», «Забаставаў», «Кулі», «Белы ікол» (пад назвай «Белы Клык»), «Сказанне аб Кішы», «Смок Белью» [[Дж. Лондан]]а, «Прыгоды Тома Соера», «Прыгоды Гекльберы Фіна», «Прынц і жабрак» [[М. Твэн]]а, «Дзесяць дзён, якія ўзварухнулі свет» [[Дж. Рыд]]а, «Злодзей», «Аўтамабільны кароль», «No pasaran!» — «Яны не пройдуць!» Сіньёра. У 1969 годзе выйшаў «Спеў пра Гаявату» Г. Лангфела (пер. [[А. Куляшоў]]), у 1971 — зборнік «Утаймаванне веласіпеда» (апавяданні Андэрсана, Р. Брэдберы, [[Э. Колдуэл]]а, Э. Хемінгуэя, [[Р. Шэклі]], М. Твэна), у 1978 — вершы [[У. Уітмен]]а (зборнік «Лісце травы», пер. [[Я. Сіпакоў]]). Асобныя вершы К. Сэндберга, Фроста, Голда пераклаў [[Я. Семяжон]]. З 1982 годзе ў альманаху «Далягляды» публікаваліся асобныя творы Дж. О’Хары, Мак-Калерс, Гарднера (пер. [[У. Шчасны]]), Бірса (пер. А. Кудраўцаў), [[У. Сараян]]а (пер. [[І. Сляповіч]]), [[Р. Брэдберы]] (пер. М. Кандрусевіч), Андэрсана (пер. М. Чыкалава), эсэ Фолкнера і [[Дж. Стэйнбек]]а. Розныя перыядычныя выданні змяшчалі апавяданні Брэдберы, Вонегута, Відала, Кларка, Колдуэла, Ф. Баноскі ў перакладах А. Асташонка, [[С. Дорскі|С. Дорскага]], [[Л. Чарнышова]]й. У серыі «Скарбы сусветнай літаратуры» выдадзены «Па кім звоніць звон» Хемінгуэя (1991, пер. [[В. Небышынец]]), «Гронкі гневу» Дж. Стэйнбека (1993, пер. С. Дорскі) і інш. == Крыніцы == * {{Крыніцы/БЭ|7|Літаратура // Злучаныя Штаты Амерыкі|Камароўская Т. Я.}} * ''Спанкэрэн К. Ван''. Нарыс аб амерыканскай літаратуры / Перакл. В. і Л. Калабан. — Інфармацыйнае агенцтва Злучаных Штатаў, [б.г.] {{ЗША ў тэмах}} [[Катэгорыя:Літаратура ЗША]] [[Катэгорыя:Літаратура Паўночнай Амерыкі]] 7oozqb6rhm1wi9cghlbo66qw3txd2hg 5156118 5156099 2026-06-19T21:26:10Z JerzyKundrat 174 5156118 wikitext text/x-wiki '''Амерыканская літаратура''' ({{lang-en|American literature}}) — англамоўная літаратура, створаная на тэрыторыі [[ЗША]] і былых брытанскіх калоній, да іх аб’яднання ў Злучаныя Штаты Амерыкі. Літаратура ЗША канчаткова вылучылася з англійскай літаратуры ў XIX ст. З тых часоў амерыканская літаратура атрымала шырокае развіццё і самабытнае значэнне і заняла адно з вядучых месцаў сярод літаратур народаў свету. ЗША падарылі сусветнай літаратуры такіх класікаў як [[Эдгар По]], [[Марк Твэн]], [[Джэк Лондан]], [[Джон Стэйнбек]], [[Тэадор Драйзер]], [[Уільям Фолкнер]], [[Эрнэст Хэмінгуэй]], [[Рэй Брэдберы]], [[Стывен Кінг]] і інш. У пачатку XXI стагоддзя ў ЗША штогод выдаецца і прадаецца больш кніг, чым у любой краіне свету. == Гісторыя == Першыя на кантыненце англамоўныя празаічныя творы з’явіліся ў XVII ст. ў англійскіх калоніях [[Новы Плімут]] і Віргінія. Літаратура ранняга каланіяльнага перыяду (1607—1700) зазнала моцны ўплыў [[пурытанізм]]у, які ў той час панаваў ва ўсіх сферах грамадскага жыцця, і мела пераважна рэлігійна-маралізатарскі характар. Асноўны літаратурны жанр — багаслоўскія трактаты, пропаведзі і памфлеты, а таксама дзённікі, мемуары і гістарычныя творы пра жыццё калоній. Важную ролю ў развіцці нацыянальнай літаратуры адыграла творчасць асветнікаў эпохі вайны за незалежнасць 1775—83 гадоў ([[Ф. Фрэно]], [[Б. Франклін]], Т. Пейн, [[Т. Джэферсан]]), якая вызначалася баявым, палемічным характарам (асноўныя жанры — палітычны памфлет і рэвалюцыйная паэзія). Працэс фарміравання нацыянальнай амерыканскай літаратуры завяршыўся ў эпоху рамантызму (1-я пал. XIX ст.), які ў сваім развіцці прайшоў два этапы. Першы («ранні») перыяд прыпадае на 1820—30-я г. У 1820 гады ў «Кнізе эскізаў» [[В. Ірвінг]]а ўпершыню адлюстраваны рысы нацыянальнага амерыуанскага светаадчування, своеасаблівасць эстэтыкі амерыканскага рамантызму: іранічная трактоўка традыцыйных рамантычных сюжэтаў («Жаніх-прывід», «Легенда пра Сонную лагчыну»), адметнасць амерыканскага гістарызму (цікавасць не столькі да гістарычных падзей, колькі да іх уплыву на народнае жыццё), натывізм. Амерыканскі рамантызм стварыў сваю філасофію — трансцэндэнталізм (літаратурная група «Маладая Амерыка»), буйнейшымі прадстаўнікамі якой былі Р. У. Эмерсан і Г. Д. Тора. Пісьменнікі другога («позняга») перыяду рамантызму (1840—50-я гады, ([[Г. Мелвіл]], [[Н. Хотарн]], [[Э. По]]) успрымалі амерыканскую рэчаіснасць трагічна: зло, што існуе ў жыцці, разглядалі як спрадвечнае, непахіснае, пераможнае. У сярэдзіне XIX ст. пашырылася абаліцыянісцкая літаратура (Г. Бічэр-Стоу, Т. У. Дангфела і інш.). Вялікую ролю ў развіцці нацыянальнай амерыканскай літаратуры адыграла творчасць [[У. Уітмен]]а, паэта-дэмакрата, які прапаведаваў роўнасць усіх людзей і рэчаў і здолеў надаць гэтай дэмакратыі касмічны, сусветны маштаб. Яго паэзія дала пачатак традыцыі белага верша ў паэзіі ЗША, якую ў XX ст. прадоўжылі А. Гінзберг, У. Стывенс, У. К. Уільямс. Самабытная паэзія [[Э. Дзікінсан]] таксама атрымала прызнанне толькі ў XX ст. У 1870-я г. рэалістыныя тэндэнцыі развівалі Г. Джэймс і У.-Дз. Хоўэлс. [[Файл:Mark_Twain,_Brady-Handy_photo_portrait,_Feb_7,_1871,_cropped.jpg|thumb|left|Марк Твэн.]] Найбольшае значэнне для станаўлення рэалістычнай прозы мела творчасць [[М. Твэн]]а. Яго раман «Прыгоды Гекльберы Фіна» адметны актуальнасцю праблематыкі, тыповасцю вобразаў, шырынёй сацыяльнага абагульнення і сацыяльнага канфлікту, набыў характар нацыянальнага і стаў вызначальным для амерыканскай рэалістычнай літаратуры. Мяжа XIX—XX ст. адзначана прыходам пісьменнікаў, якія імкнуліся да глыбіннага даследавання жыцця краіны і рэаліст. яго адлюстравання, часам з натуралістычным (С. Крэйн, Ф. Норыс) або рамантычным ці сатырычным адценнем (Дж. Лондан, А. Г. Бірс, [[О. Генры]]). Творчасць [[Т. Драйзер]]а ў многім акрэсліла кірунак амерыканскай літаратуры 1-й пал. XX ст. У сваіх творах ён паслядоўна даследаваў (феномен «амерыканскай мары», які вызначаў нацыянальную амерыканскую свядомасць і псіхалогію. 1920-я г. — час росквіту рэалістычнай ([[Ш. Андэрсан]], С. Льюіс, Э. Сінклер, [[Э. Хемінгуэй]], Ф. С. Фіцджэральд, Дж. Дос Пасас і інш.) і мадэрнісцкай ([[Ю. О’Ніл]], [[У. Фолкнер]], Г. Стайн, Т. С. Эліят, Э. Паўнд і інш.) літаратуры. Значнай з’явай у літаратурным жыцці краіны стала стварэнне т.зв. «паўднёвай школы» амерыканскага рамана, прадстаўнікі якой услаўлялі былую веліч Поўдня, еднасць чорных і белых («паўднёвы міф»). Асноўнай ідэяй творчасці Фолкнера, Т. К. Вулфа, Ф. О’Конар, Э. Колдуэла, К. Мак-Калерс, Р. П. Уорэна, К. А. Портэр стала непрыманне буржуазных адносін і ладу жыцця. [[Файл:Eugene_O'Neill_1936.jpg|thumb|Юджын О’Ніл.]] Заснавальнікам сучаснай амерыканскай драматургіі з’яўляецца Ю. О’Ніл. Развівалася інтэлектуальная (Эліят, Паўнд, Стывене) і грамадская (Уільямс, Х. Крэйн, Р. Фрост) паэзія. У 1930-я гады ў сувязі з Вялікай дэпрэсіяй у Амерыцы і пашырэннем фашызму ў Еўропе амерыканская літаратура становіцца больш леварадыкальнай і востракрытычнай у ацэнках амерыканскай палітычнай сістэмы: «Гронкі гневу» [[Дж. Стэйнбек]]а, «Мець і не мець» Э. Хемінгуэя, гістарыны раманы [[Г. Фаст]]а. Асаблівасцю амерыканскага рамана пра Другую сусветную вайну стала выкрыццё фашызму і рэакцыйных зрухаў у жыцці краіны, якія могуць прывесці да узнікнення дыктатуры і таталітарызму (раманы [[Н. Мейлер]]а, [[Дж. Джонс]]а, [[Дж. Р. Херсі]], [[І. Шоу]], [[К. Вонегут]]а). У 1950-я гады асноўнай тэмай рэалістычнай і мадэрнісцкай літаратуры стала адчужэнне асобы ў бездухоўным грамадстве: «Над безданню ў жыце» [[Дж. Д. Сэлінджэр]]а, «Лугавая арфа» [[Т. Капотэ]]. У пач. 1960-х гадоў новыя тэндэнцыі ў літаратуры звязаны з ідэяй маральнага узвышэння чалавека: «Гадзіннік без стрэлак» Мак-Калерс і «Зіма трывогі нашай» Дж. Стэйнбека, раманы Колдуэла, творы [[Дж. Апдайк]]а. У пасляваенныя часы аформіўся і своеасаблівы пласт духоўнага жыцця — масавая літаратура. У 1970-я гады ў літаратуры ЗША — пара аналізу, што абапіраецца на рэалістычныя традыцыі XX ст. і падмацоўваецца эмацыянальнай напружанасцю антываеннага, антырасісцкага і антыманапалістычнага рухаў (раманы Дж. Чывера, Дж. Хелера, У. Стайрана, К. Вонегута, Мейлера, Э. Л. Доктараў, Т. Відала, Дж. К. Оўтс). Значнае месца ў пасляваеннай літаратуры займае філасофскі раман, адметны імкненнем да глыбіннага асэнсавання быцця, пераацэнкі традыцыйных ідэйна-эстзтычных і этычных каштоўнасцей (Т. Уайлдэр, Херсі, Уорэн, Дж. Гарднер, Стайран). Своеасаблівае адлюстраванне супярэчнасцей і складанасцей быцця — постмадэрнісцкая літаратура, якая на невырашальнасць жыццёвых праблем адказвае гульнёй, карнавалам масак, эстэтычным хаосам (Дж. Барт, Т. Пінчан, Д. Бартэльм, П. Донліві, М. Макарці). Літаратуру ЗША 2-й пал. XX ст. прадстаўляюць таксама навуковыя фантасты [[А. Азімаў]], [[Р. Брэдберы]]. У галіне драматургіі вылучыліся Т. Уільямс, А. Мілер і інш. Стан сучаснай амерыканскай літаратуры вызначаюць пісьменнікі Т. Морысан, Дж. Смайлі, Дж. Гамільтан, Р. Бэнкс, П. Остэр і інш. == Беларускія пераклады == Першыя пераклады на беларускую мову амерыканскай літаратуры з’явіліся ў 1920-я гады. У 1926 г. выдадзены апавяданні [[Дж. Лондан]]а, 4 раздзелы «Песні пра Гаявату» [[Г. Лангфела]]; у 1927 — «Песня пра вольны шлях» [[У. Уітмен]]а ў перакладзе [[А. Мардзвілка|А. Мардзвілкі]]; у 1928 — зборнік паэзіі «Кветкі з чужых палёў» (пер. [[Ю. Гаўрук]]). У 1930—40-я гады асобнымі выданнямі на беларускай мове выйшлі «Маленькі старацель» [[Б. Гарт]]а, «Пракляты агітатар» [[М. Голд]]а, «Трое парасятак» [[Уолт Дысней|У. Дыснея]], «Апошні з магікан» [[Дж. Ф. Купер]]а, «Незвычайны адрывак», «Бук — паштовы сабака», «Забаставаў», «Кулі», «Белы ікол» (пад назвай «Белы Клык»), «Сказанне аб Кішы», «Смок Белью» [[Дж. Лондан]]а, «Прыгоды Тома Соера», «Прыгоды Гекльберы Фіна», «Прынц і жабрак» [[М. Твэн]]а, «Дзесяць дзён, якія ўзварухнулі свет» [[Дж. Рыд]]а, «Злодзей», «Аўтамабільны кароль», «No pasaran!» — «Яны не пройдуць!» Сіньёра. У 1969 годзе выйшаў «Спеў пра Гаявату» Г. Лангфела (пер. [[А. Куляшоў]]), у 1971 — зборнік «Утаймаванне веласіпеда» (апавяданні Андэрсана, Р. Брэдберы, [[Э. Колдуэл]]а, Э. Хемінгуэя, [[Р. Шэклі]], М. Твэна), у 1978 — вершы [[У. Уітмен]]а (зборнік «Лісце травы», пер. [[Я. Сіпакоў]]). Асобныя вершы К. Сэндберга, Фроста, Голда пераклаў [[Я. Семяжон]]. З 1982 годзе ў альманаху «Далягляды» публікаваліся асобныя творы Дж. О’Хары, Мак-Калерс, Гарднера (пер. [[У. Шчасны]]), Бірса (пер. А. Кудраўцаў), [[У. Сараян]]а (пер. [[І. Сляповіч]]), [[Р. Брэдберы]] (пер. М. Кандрусевіч), Андэрсана (пер. М. Чыкалава), эсэ Фолкнера і [[Дж. Стэйнбек]]а. Розныя перыядычныя выданні змяшчалі апавяданні Брэдберы, Вонегута, Відала, Кларка, Колдуэла, Ф. Баноскі ў перакладах А. Асташонка, [[С. Дорскі|С. Дорскага]], [[Л. Чарнышова]]й. У серыі «Скарбы сусветнай літаратуры» выдадзены «Па кім звоніць звон» Хемінгуэя (1991, пер. [[В. Небышынец]]), «Гронкі гневу» Дж. Стэйнбека (1993, пер. С. Дорскі) і інш. == Крыніцы == * {{Крыніцы/БЭ|7|Літаратура // Злучаныя Штаты Амерыкі|Камароўская Т. Я.}} * ''Спанкэрэн К. Ван''. Нарыс аб амерыканскай літаратуры / Перакл. В. і Л. Калабан. — Інфармацыйнае агенцтва Злучаных Штатаў, [б.г.] {{ЗША ў тэмах}} [[Катэгорыя:Літаратура ЗША]] [[Катэгорыя:Літаратура Паўночнай Амерыкі]] 1ein27baio9n94uuhu4tawrntmwhlun 5156120 5156118 2026-06-19T21:30:50Z JerzyKundrat 174 вікіфікацыя 5156120 wikitext text/x-wiki '''Амерыканская літаратура''' ({{lang-en|American literature}}) — англамоўная літаратура, створаная на тэрыторыі [[ЗША]] і былых брытанскіх калоній, да іх аб’яднання ў Злучаныя Штаты Амерыкі. Літаратура ЗША канчаткова вылучылася з англійскай літаратуры ў XIX ст. З тых часоў амерыканская літаратура атрымала шырокае развіццё і самабытнае значэнне і заняла адно з вядучых месцаў сярод літаратур народаў свету. ЗША падарылі сусветнай літаратуры такіх класікаў як [[Эдгар По]], [[Марк Твэн]], [[Джэк Лондан]], [[Джон Стэйнбек]], [[Тэадор Драйзер]], [[Уільям Фолкнер]], [[Эрнэст Хэмінгуэй]], [[Рэй Брэдберы]], [[Стывен Кінг]] і інш. У пачатку XXI стагоддзя ў ЗША штогод выдаецца і прадаецца больш кніг, чым у любой краіне свету. == Гісторыя == Першыя на кантыненце англамоўныя празаічныя творы з’явіліся ў XVII ст. ў англійскіх калоніях [[Новы Плімут]] і Віргінія. Літаратура ранняга каланіяльнага перыяду (1607—1700) зазнала моцны ўплыў [[пурытанізм]]у, які ў той час панаваў ва ўсіх сферах грамадскага жыцця, і мела пераважна рэлігійна-маралізатарскі характар. Асноўны літаратурны жанр — багаслоўскія трактаты, пропаведзі і памфлеты, а таксама дзённікі, мемуары і гістарычныя творы пра жыццё калоній. Важную ролю ў развіцці нацыянальнай літаратуры адыграла творчасць асветнікаў эпохі вайны за незалежнасць 1775—83 гадоў ([[Ф. Фрэно]], [[Б. Франклін]], Т. Пейн, [[Т. Джэферсан]]), якая вызначалася баявым, палемічным характарам (асноўныя жанры — палітычны памфлет і рэвалюцыйная паэзія). Працэс фарміравання нацыянальнай амерыканскай літаратуры завяршыўся ў эпоху рамантызму (1-я пал. XIX ст.), які ў сваім развіцці прайшоў два этапы. Першы («ранні») перыяд прыпадае на 1820—30-я г. У 1820 гады ў «Кнізе эскізаў» [[В. Ірвінг]]а ўпершыню адлюстраваны рысы нацыянальнага амерыуанскага светаадчування, своеасаблівасць эстэтыкі амерыканскага рамантызму: іранічная трактоўка традыцыйных рамантычных сюжэтаў («Жаніх-прывід», «Легенда пра Сонную лагчыну»), адметнасць амерыканскага гістарызму (цікавасць не столькі да гістарычных падзей, колькі да іх уплыву на народнае жыццё), натывізм. Амерыканскі рамантызм стварыў сваю філасофію — трансцэндэнталізм (літаратурная група «Маладая Амерыка»), буйнейшымі прадстаўнікамі якой былі Р. У. Эмерсан і Г. Д. Тора. Пісьменнікі другога («позняга») перыяду рамантызму (1840—50-я гады, ([[Г. Мелвіл]], [[Н. Хотарн]], [[Э. По]]) успрымалі амерыканскую рэчаіснасць трагічна: зло, што існуе ў жыцці, разглядалі як спрадвечнае, непахіснае, пераможнае. У сярэдзіне XIX ст. пашырылася абаліцыянісцкая літаратура ([[Г. Бічэр-Стоу]], [[Г. У. Лангфела]] і інш.). Вялікую ролю ў развіцці нацыянальнай амерыканскай літаратуры адыграла творчасць [[У. Уітмен]]а, паэта-дэмакрата, які прапаведаваў роўнасць усіх людзей і рэчаў і здолеў надаць гэтай дэмакратыі касмічны, сусветны маштаб. Яго паэзія дала пачатак традыцыі белага верша ў паэзіі ЗША, якую ў XX ст. прадоўжылі А. Гінзберг, У. Стывенс, У. К. Уільямс. Самабытная паэзія [[Э. Дзікінсан]] таксама атрымала прызнанне толькі ў XX ст. У 1870-я г. рэалістыныя тэндэнцыі развівалі Г. Джэймс і У.-Дз. Хоўэлс. [[Файл:Mark_Twain,_Brady-Handy_photo_portrait,_Feb_7,_1871,_cropped.jpg|thumb|left|Марк Твэн.]] Найбольшае значэнне для станаўлення рэалістычнай прозы мела творчасць [[М. Твэн]]а. Яго раман «Прыгоды Гекльберы Фіна» адметны актуальнасцю праблематыкі, тыповасцю вобразаў, шырынёй сацыяльнага абагульнення і сацыяльнага канфлікту, набыў характар нацыянальнага і стаў вызначальным для амерыканскай рэалістычнай літаратуры. Мяжа XIX—XX ст. адзначана прыходам пісьменнікаў, якія імкнуліся да глыбіннага даследавання жыцця краіны і рэаліст. яго адлюстравання, часам з натуралістычным (С. Крэйн, Ф. Норыс) або рамантычным ці сатырычным адценнем (Дж. Лондан, А. Г. Бірс, [[О. Генры]]). Творчасць [[Т. Драйзер]]а ў многім акрэсліла кірунак амерыканскай літаратуры 1-й пал. XX ст. У сваіх творах ён паслядоўна даследаваў (феномен «амерыканскай мары», які вызначаў нацыянальную амерыканскую свядомасць і псіхалогію. 1920-я г. — час росквіту рэалістычнай ([[Ш. Андэрсан]], С. Льюіс, Э. Сінклер, [[Э. Хемінгуэй]], Ф. С. Фіцджэральд, Дж. Дос Пасас і інш.) і мадэрнісцкай ([[Ю. О’Ніл]], [[У. Фолкнер]], Г. Стайн, Т. С. Эліят, Э. Паўнд і інш.) літаратуры. Значнай з’явай у літаратурным жыцці краіны стала стварэнне т.зв. «паўднёвай школы» амерыканскага рамана, прадстаўнікі якой услаўлялі былую веліч Поўдня, еднасць чорных і белых («паўднёвы міф»). Асноўнай ідэяй творчасці Фолкнера, Т. К. Вулфа, Ф. О’Конар, Э. Колдуэла, К. Мак-Калерс, Р. П. Уорэна, К. А. Портэр стала непрыманне буржуазных адносін і ладу жыцця. [[Файл:Eugene_O'Neill_1936.jpg|thumb|Юджын О’Ніл.]] Заснавальнікам сучаснай амерыканскай драматургіі з’яўляецца Ю. О’Ніл. Развівалася інтэлектуальная (Эліят, Паўнд, Стывене) і грамадская (Уільямс, Х. Крэйн, Р. Фрост) паэзія. У 1930-я гады ў сувязі з Вялікай дэпрэсіяй у Амерыцы і пашырэннем фашызму ў Еўропе амерыканская літаратура становіцца больш леварадыкальнай і востракрытычнай у ацэнках амерыканскай палітычнай сістэмы: «Гронкі гневу» [[Дж. Стэйнбек]]а, «Мець і не мець» Э. Хемінгуэя, гістарыны раманы [[Г. Фаст]]а. Асаблівасцю амерыканскага рамана пра Другую сусветную вайну стала выкрыццё фашызму і рэакцыйных зрухаў у жыцці краіны, якія могуць прывесці да узнікнення дыктатуры і таталітарызму (раманы [[Н. Мейлер]]а, [[Дж. Джонс]]а, [[Дж. Р. Херсі]], [[І. Шоу]], [[К. Вонегут]]а). У 1950-я гады асноўнай тэмай рэалістычнай і мадэрнісцкай літаратуры стала адчужэнне асобы ў бездухоўным грамадстве: «Над безданню ў жыце» [[Дж. Д. Сэлінджэр]]а, «Лугавая арфа» [[Т. Капотэ]]. У пач. 1960-х гадоў новыя тэндэнцыі ў літаратуры звязаны з ідэяй маральнага узвышэння чалавека: «Гадзіннік без стрэлак» Мак-Калерс і «Зіма трывогі нашай» Дж. Стэйнбека, раманы Колдуэла, творы [[Дж. Апдайк]]а. У пасляваенныя часы аформіўся і своеасаблівы пласт духоўнага жыцця — масавая літаратура. У 1970-я гады ў літаратуры ЗША — пара аналізу, што абапіраецца на рэалістычныя традыцыі XX ст. і падмацоўваецца эмацыянальнай напружанасцю антываеннага, антырасісцкага і антыманапалістычнага рухаў (раманы Дж. Чывера, Дж. Хелера, У. Стайрана, К. Вонегута, Мейлера, Э. Л. Доктараў, Т. Відала, Дж. К. Оўтс). Значнае месца ў пасляваеннай літаратуры займае філасофскі раман, адметны імкненнем да глыбіннага асэнсавання быцця, пераацэнкі традыцыйных ідэйна-эстзтычных і этычных каштоўнасцей (Т. Уайлдэр, Херсі, Уорэн, Дж. Гарднер, Стайран). Своеасаблівае адлюстраванне супярэчнасцей і складанасцей быцця — постмадэрнісцкая літаратура, якая на невырашальнасць жыццёвых праблем адказвае гульнёй, карнавалам масак, эстэтычным хаосам (Дж. Барт, Т. Пінчан, Д. Бартэльм, П. Донліві, М. Макарці). Літаратуру ЗША 2-й пал. XX ст. прадстаўляюць таксама навуковыя фантасты [[А. Азімаў]], [[Р. Брэдберы]]. У галіне драматургіі вылучыліся Т. Уільямс, А. Мілер і інш. Стан сучаснай амерыканскай літаратуры вызначаюць пісьменнікі Т. Морысан, Дж. Смайлі, Дж. Гамільтан, Р. Бэнкс, П. Остэр і інш. == Беларускія пераклады == Першыя пераклады на беларускую мову амерыканскай літаратуры з’явіліся ў 1920-я гады. У 1926 г. выдадзены апавяданні [[Дж. Лондан]]а, 4 раздзелы «Песні пра Гаявату» [[Г. Лангфела]]; у 1927 — «Песня пра вольны шлях» [[У. Уітмен]]а ў перакладзе [[А. Мардзвілка|А. Мардзвілкі]]; у 1928 — зборнік паэзіі «Кветкі з чужых палёў» (пер. [[Ю. Гаўрук]]). У 1930—40-я гады асобнымі выданнямі на беларускай мове выйшлі «Маленькі старацель» [[Б. Гарт]]а, «Пракляты агітатар» [[М. Голд]]а, «Трое парасятак» [[Уолт Дысней|У. Дыснея]], «Апошні з магікан» [[Дж. Ф. Купер]]а, «Незвычайны адрывак», «Бук — паштовы сабака», «Забаставаў», «Кулі», «Белы ікол» (пад назвай «Белы Клык»), «Сказанне аб Кішы», «Смок Белью» [[Дж. Лондан]]а, «Прыгоды Тома Соера», «Прыгоды Гекльберы Фіна», «Прынц і жабрак» [[М. Твэн]]а, «Дзесяць дзён, якія ўзварухнулі свет» [[Дж. Рыд]]а, «Злодзей», «Аўтамабільны кароль», «No pasaran!» — «Яны не пройдуць!» Сіньёра. У 1969 годзе выйшаў «Спеў пра Гаявату» Г. Лангфела (пер. [[А. Куляшоў]]), у 1971 — зборнік «Утаймаванне веласіпеда» (апавяданні Андэрсана, Р. Брэдберы, [[Э. Колдуэл]]а, Э. Хемінгуэя, [[Р. Шэклі]], М. Твэна), у 1978 — вершы [[У. Уітмен]]а (зборнік «Лісце травы», пер. [[Я. Сіпакоў]]). Асобныя вершы К. Сэндберга, Фроста, Голда пераклаў [[Я. Семяжон]]. З 1982 годзе ў альманаху «Далягляды» публікаваліся асобныя творы Дж. О’Хары, Мак-Калерс, Гарднера (пер. [[У. Шчасны]]), Бірса (пер. А. Кудраўцаў), [[У. Сараян]]а (пер. [[І. Сляповіч]]), [[Р. Брэдберы]] (пер. М. Кандрусевіч), Андэрсана (пер. М. Чыкалава), эсэ Фолкнера і [[Дж. Стэйнбек]]а. Розныя перыядычныя выданні змяшчалі апавяданні Брэдберы, Вонегута, Відала, Кларка, Колдуэла, Ф. Баноскі ў перакладах А. Асташонка, [[С. Дорскі|С. Дорскага]], [[Л. Чарнышова]]й. У серыі «Скарбы сусветнай літаратуры» выдадзены «Па кім звоніць звон» Хемінгуэя (1991, пер. [[В. Небышынец]]), «Гронкі гневу» Дж. Стэйнбека (1993, пер. С. Дорскі) і інш. == Крыніцы == * {{Крыніцы/БЭ|7|Літаратура // Злучаныя Штаты Амерыкі|Камароўская Т. Я.}} * ''Спанкэрэн К. Ван''. Нарыс аб амерыканскай літаратуры / Перакл. В. і Л. Калабан. — Інфармацыйнае агенцтва Злучаных Штатаў, [б.г.] {{ЗША ў тэмах}} [[Катэгорыя:Літаратура ЗША]] [[Катэгорыя:Літаратура Паўночнай Амерыкі]] 1ztjwbllbedcg40sgzmfozfnqthm36m 5156127 5156120 2026-06-19T21:35:35Z JerzyKundrat 174 5156127 wikitext text/x-wiki '''Амерыканская літаратура''' ({{lang-en|American literature}}) — англамоўная літаратура, створаная на тэрыторыі [[ЗША]] і былых брытанскіх калоній, да іх аб’яднання ў Злучаныя Штаты Амерыкі. Літаратура ЗША канчаткова вылучылася з англійскай літаратуры ў XIX ст. З тых часоў амерыканская літаратура атрымала шырокае развіццё і самабытнае значэнне і заняла адно з вядучых месцаў сярод літаратур народаў свету. ЗША падарылі сусветнай літаратуры такіх класікаў як [[Эдгар По]], [[Марк Твэн]], [[Джэк Лондан]], [[Джон Стэйнбек]], [[Тэадор Драйзер]], [[Уільям Фолкнер]], [[Эрнэст Хэмінгуэй]], [[Рэй Брэдберы]], [[Стывен Кінг]] і інш. У пачатку XXI стагоддзя ў ЗША штогод выдаецца і прадаецца больш кніг, чым у любой краіне свету. == Гісторыя == Першыя на кантыненце англамоўныя празаічныя творы з’явіліся ў XVII ст. ў англійскіх калоніях [[Новы Плімут]] і Віргінія. Літаратура ранняга каланіяльнага перыяду (1607—1700) зазнала моцны ўплыў [[пурытанізм]]у, які ў той час панаваў ва ўсіх сферах грамадскага жыцця, і мела пераважна рэлігійна-маралізатарскі характар. Асноўны літаратурны жанр — багаслоўскія трактаты, пропаведзі і памфлеты, а таксама дзённікі, мемуары і гістарычныя творы пра жыццё калоній. Важную ролю ў развіцці нацыянальнай літаратуры адыграла творчасць асветнікаў эпохі вайны за незалежнасць 1775—83 гадоў ([[Ф. Фрэно]], [[Б. Франклін]], Т. Пейн, [[Т. Джэферсан]]), якая вызначалася баявым, палемічным характарам (асноўныя жанры — палітычны памфлет і рэвалюцыйная паэзія). Працэс фарміравання нацыянальнай амерыканскай літаратуры завяршыўся ў эпоху рамантызму (1-я пал. XIX ст.), які ў сваім развіцці прайшоў два этапы. Першы («ранні») перыяд прыпадае на 1820—30-я г. У 1820 гады ў «Кнізе эскізаў» [[В. Ірвінг]]а ўпершыню адлюстраваны рысы нацыянальнага амерыуанскага светаадчування, своеасаблівасць эстэтыкі амерыканскага рамантызму: іранічная трактоўка традыцыйных рамантычных сюжэтаў («Жаніх-прывід», «Легенда пра Сонную лагчыну»), адметнасць амерыканскага гістарызму (цікавасць не столькі да гістарычных падзей, колькі да іх уплыву на народнае жыццё), натывізм. Амерыканскі рамантызм стварыў сваю філасофію — трансцэндэнталізм (літаратурная група «Маладая Амерыка»), буйнейшымі прадстаўнікамі якой былі Р. У. Эмерсан і Г. Д. Тора. Пісьменнікі другога («позняга») перыяду рамантызму (1840—50-я гады, ([[Г. Мелвіл]], [[Н. Хотарн]], [[Э. По]]) успрымалі амерыканскую рэчаіснасць трагічна: зло, што існуе ў жыцці, разглядалі як спрадвечнае, непахіснае, пераможнае. У сярэдзіне XIX ст. пашырылася абаліцыянісцкая літаратура ([[Г. Бічэр-Стоу]], [[Г. У. Лангфела]] і інш.). Вялікую ролю ў развіцці нацыянальнай амерыканскай літаратуры адыграла творчасць [[У. Уітмен]]а, паэта-дэмакрата, які прапаведаваў роўнасць усіх людзей і рэчаў і здолеў надаць гэтай дэмакратыі касмічны, сусветны маштаб. Яго паэзія дала пачатак традыцыі белага верша ў паэзіі ЗША, якую ў XX ст. прадоўжылі А. Гінзберг, У. Стывенс, У. К. Уільямс. Самабытная паэзія [[Э. Дзікінсан]] таксама атрымала прызнанне толькі ў XX ст. У 1870-я г. рэалістыныя тэндэнцыі развівалі Г. Джэймс і У.-Дз. Хоўэлс. [[Файл:Mark_Twain,_Brady-Handy_photo_portrait,_Feb_7,_1871,_cropped.jpg|thumb|left|Марк Твэн.]] Найбольшае значэнне для станаўлення рэалістычнай прозы мела творчасць [[М. Твэн]]а. Яго раман «Прыгоды Гекльберы Фіна» адметны актуальнасцю праблематыкі, тыповасцю вобразаў, шырынёй сацыяльнага абагульнення і сацыяльнага канфлікту, набыў характар нацыянальнага і стаў вызначальным для амерыканскай рэалістычнай літаратуры. Мяжа XIX—XX ст. адзначана прыходам пісьменнікаў, якія імкнуліся да глыбіннага даследавання жыцця краіны і рэаліст. яго адлюстравання, часам з натуралістычным (С. Крэйн, Ф. Норыс) або рамантычным ці сатырычным адценнем (Дж. Лондан, А. Г. Бірс, [[О. Генры]]). Творчасць [[Т. Драйзер]]а ў многім акрэсліла кірунак амерыканскай літаратуры 1-й пал. XX ст. У сваіх творах ён паслядоўна даследаваў (феномен «амерыканскай мары», які вызначаў нацыянальную амерыканскую свядомасць і псіхалогію. 1920-я г. — час росквіту рэалістычнай ([[Ш. Андэрсан]], С. Льюіс, Э. Сінклер, [[Э. Хемінгуэй]], Ф. С. Фіцджэральд, Дж. Дос Пасас і інш.) і мадэрнісцкай ([[Ю. О’Ніл]], [[У. Фолкнер]], Г. Стайн, Т. С. Эліят, Э. Паўнд і інш.) літаратуры. Значнай з’явай у літаратурным жыцці краіны стала стварэнне т.зв. «паўднёвай школы» амерыканскага рамана, прадстаўнікі якой услаўлялі былую веліч Поўдня, еднасць чорных і белых («паўднёвы міф»). Асноўнай ідэяй творчасці Фолкнера, Т. К. Вулфа, Ф. О’Конар, Э. Колдуэла, К. Мак-Калерс, Р. П. Уорэна, К. А. Портэр стала непрыманне буржуазных адносін і ладу жыцця. [[Файл:Eugene_O'Neill_1936.jpg|thumb|Юджын О’Ніл.]] Заснавальнікам сучаснай амерыканскай драматургіі з’яўляецца Ю. О’Ніл. Развівалася інтэлектуальная (Эліят, Паўнд, Стывене) і грамадская (Уільямс, Х. Крэйн, Р. Фрост) паэзія. У 1930-я гады ў сувязі з Вялікай дэпрэсіяй у Амерыцы і пашырэннем фашызму ў Еўропе амерыканская літаратура становіцца больш леварадыкальнай і востракрытычнай у ацэнках амерыканскай палітычнай сістэмы: «Гронкі гневу» [[Дж. Стэйнбек]]а, «Мець і не мець» Э. Хемінгуэя, гістарыны раманы [[Г. Фаст]]а. Асаблівасцю амерыканскага рамана пра Другую сусветную вайну стала выкрыццё фашызму і рэакцыйных зрухаў у жыцці краіны, якія могуць прывесці да узнікнення дыктатуры і таталітарызму (раманы [[Н. Мейлер]]а, [[Дж. Джонс]]а, [[Дж. Р. Херсі]], [[І. Шоу]], [[К. Вонегут]]а). У 1950-я гады асноўнай тэмай рэалістычнай і мадэрнісцкай літаратуры стала адчужэнне асобы ў бездухоўным грамадстве: «Над безданню ў жыце» [[Дж. Д. Сэлінджэр]]а, «Лугавая арфа» [[Т. Капотэ]]. У пач. 1960-х гадоў новыя тэндэнцыі ў літаратуры звязаны з ідэяй маральнага узвышэння чалавека: «Гадзіннік без стрэлак» Мак-Калерс і «Зіма трывогі нашай» Дж. Стэйнбека, раманы Колдуэла, творы [[Дж. Апдайк]]а. У пасляваенныя часы аформіўся і своеасаблівы пласт духоўнага жыцця — масавая літаратура. У 1970-я гады ў літаратуры ЗША — пара аналізу, што абапіраецца на рэалістычныя традыцыі XX ст. і падмацоўваецца эмацыянальнай напружанасцю антываеннага, антырасісцкага і антыманапалістычнага рухаў (раманы Дж. Чывера, Дж. Хелера, У. Стайрана, К. Вонегута, Мейлера, Э. Л. Доктараў, Т. Відала, Дж. К. Оўтс). Значнае месца ў пасляваеннай літаратуры займае філасофскі раман, адметны імкненнем да глыбіннага асэнсавання быцця, пераацэнкі традыцыйных ідэйна-эстзтычных і этычных каштоўнасцей (Т. Уайлдэр, Херсі, Уорэн, Дж. Гарднер, Стайран). Своеасаблівае адлюстраванне супярэчнасцей і складанасцей быцця — постмадэрнісцкая літаратура, якая на невырашальнасць жыццёвых праблем адказвае гульнёй, карнавалам масак, эстэтычным хаосам (Дж. Барт, Т. Пінчан, Д. Бартэльм, П. Донліві, М. Макарці). Літаратуру ЗША 2-й пал. XX ст. прадстаўляюць таксама навуковыя фантасты [[А. Азімаў]], [[Р. Брэдберы]]. У галіне драматургіі вылучыліся Т. Уільямс, А. Мілер і інш. Стан сучаснай амерыканскай літаратуры вызначаюць пісьменнікі Т. Морысан, Дж. Смайлі, Дж. Гамільтан, Р. Бэнкс, П. Остэр і інш. == Беларускія пераклады == Першыя пераклады на беларускую мову амерыканскай літаратуры з’явіліся ў 1920-я гады. У 1926 г. выдадзены апавяданні [[Дж. Лондан]]а, 4 раздзелы «Песні пра Гаявату» [[Г. У. Лангфела]]; у 1927 — «Песня пра вольны шлях» [[У. Уітмен]]а ў перакладзе [[А. Мардзвілка|А. Мардзвілкі]]; у 1928 — зборнік паэзіі «Кветкі з чужых палёў» (пер. [[Ю. Гаўрук]]). У 1930—40-я гады асобнымі выданнямі на беларускай мове выйшлі «Маленькі старацель» [[Б. Гарт]]а, «Пракляты агітатар» [[М. Голд]]а, «Трое парасятак» [[Уолт Дысней|У. Дыснея]], «Апошні з магікан» [[Дж. Ф. Купер]]а, «Незвычайны адрывак», «Бук — паштовы сабака», «Забаставаў», «Кулі», «Белы ікол» (пад назвай «Белы Клык»), «Сказанне аб Кішы», «Смок Белью» [[Дж. Лондан]]а, «Прыгоды Тома Соера», «Прыгоды Гекльберы Фіна», «Прынц і жабрак» [[М. Твэн]]а, «Дзесяць дзён, якія ўзварухнулі свет» [[Дж. Рыд]]а, «Злодзей», «Аўтамабільны кароль», «No pasaran!» — «Яны не пройдуць!» Сіньёра. У 1969 годзе выйшаў «Спеў пра Гаявату» Г. Лангфела (пер. [[А. Куляшоў]]), у 1971 — зборнік «Утаймаванне веласіпеда» (апавяданні Андэрсана, Р. Брэдберы, [[Э. Колдуэл]]а, Э. Хемінгуэя, [[Р. Шэклі]], М. Твэна), у 1978 — вершы [[У. Уітмен]]а (зборнік «Лісце травы», пер. [[Я. Сіпакоў]]). Асобныя вершы К. Сэндберга, Фроста, Голда пераклаў [[Я. Семяжон]]. З 1982 годзе ў альманаху «Далягляды» публікаваліся асобныя творы Дж. О’Хары, Мак-Калерс, Гарднера (пер. [[У. Шчасны]]), Бірса (пер. А. Кудраўцаў), [[У. Сараян]]а (пер. [[І. Сляповіч]]), [[Р. Брэдберы]] (пер. М. Кандрусевіч), Андэрсана (пер. М. Чыкалава), эсэ Фолкнера і [[Дж. Стэйнбек]]а. Розныя перыядычныя выданні змяшчалі апавяданні Брэдберы, Вонегута, Відала, Кларка, Колдуэла, Ф. Баноскі ў перакладах А. Асташонка, [[С. Дорскі|С. Дорскага]], [[Л. Чарнышова]]й. У серыі «Скарбы сусветнай літаратуры» выдадзены «Па кім звоніць звон» Хемінгуэя (1991, пер. [[В. Небышынец]]), «Гронкі гневу» Дж. Стэйнбека (1993, пер. С. Дорскі) і інш. == Крыніцы == * {{Крыніцы/БЭ|7|Літаратура // Злучаныя Штаты Амерыкі|Камароўская Т. Я.}} * ''Спанкэрэн К. Ван''. Нарыс аб амерыканскай літаратуры / Перакл. В. і Л. Калабан. — Інфармацыйнае агенцтва Злучаных Штатаў, [б.г.] {{ЗША ў тэмах}} [[Катэгорыя:Літаратура ЗША]] [[Катэгорыя:Літаратура Паўночнай Амерыкі]] kl00nprg9d647jgxfs9ff28fkxf2uyj 5156142 5156127 2026-06-19T22:34:11Z JerzyKundrat 174 /* Гісторыя */ 5156142 wikitext text/x-wiki '''Амерыканская літаратура''' ({{lang-en|American literature}}) — англамоўная літаратура, створаная на тэрыторыі [[ЗША]] і былых брытанскіх калоній, да іх аб’яднання ў Злучаныя Штаты Амерыкі. Літаратура ЗША канчаткова вылучылася з англійскай літаратуры ў XIX ст. З тых часоў амерыканская літаратура атрымала шырокае развіццё і самабытнае значэнне і заняла адно з вядучых месцаў сярод літаратур народаў свету. ЗША падарылі сусветнай літаратуры такіх класікаў як [[Эдгар По]], [[Марк Твэн]], [[Джэк Лондан]], [[Джон Стэйнбек]], [[Тэадор Драйзер]], [[Уільям Фолкнер]], [[Эрнэст Хэмінгуэй]], [[Рэй Брэдберы]], [[Стывен Кінг]] і інш. У пачатку XXI стагоддзя ў ЗША штогод выдаецца і прадаецца больш кніг, чым у любой краіне свету. == Гісторыя == Першыя на кантыненце англамоўныя празаічныя творы з’явіліся ў XVII ст. ў англійскіх калоніях [[Новы Плімут]] і Віргінія. Літаратура ранняга каланіяльнага перыяду (1607—1700) зазнала моцны ўплыў [[пурытанізм]]у, які ў той час панаваў ва ўсіх сферах грамадскага жыцця, і мела пераважна рэлігійна-маралізатарскі характар. Асноўны літаратурны жанр — багаслоўскія трактаты, пропаведзі і памфлеты, а таксама дзённікі, мемуары і гістарычныя творы пра жыццё калоній. Важную ролю ў развіцці нацыянальнай літаратуры адыграла творчасць асветнікаў эпохі вайны за незалежнасць 1775—83 гадоў ([[Ф. Фрэно]], [[Б. Франклін]], Т. Пейн, [[Т. Джэферсан]]), якая вызначалася баявым, палемічным характарам (асноўныя жанры — палітычны памфлет і рэвалюцыйная паэзія). Працэс фарміравання нацыянальнай амерыканскай літаратуры завяршыўся ў эпоху рамантызму (1-я пал. XIX ст.), які ў сваім развіцці прайшоў два этапы. Першы («ранні») перыяд прыпадае на 1820—30-я г. У 1820 гады ў «Кнізе эскізаў» [[В. Ірвінг]]а ўпершыню адлюстраваны рысы нацыянальнага амерыуанскага светаадчування, своеасаблівасць эстэтыкі амерыканскага рамантызму: іранічная трактоўка традыцыйных рамантычных сюжэтаў («Жаніх-прывід», «[[Легенда Соннай Лагчыны]]»), адметнасць амерыканскага гістарызму (цікавасць не столькі да гістарычных падзей, колькі да іх уплыву на народнае жыццё), натывізм. Амерыканскі рамантызм стварыў сваю філасофію — трансцэндэнталізм (літаратурная група «Маладая Амерыка»), буйнейшымі прадстаўнікамі якой былі Р. У. Эмерсан і Г. Д. Тора. Пісьменнікі другога («позняга») перыяду рамантызму (1840—50-я гады, ([[Г. Мелвіл]], [[Н. Хотарн]], [[Э. По]]) успрымалі амерыканскую рэчаіснасць трагічна: зло, што існуе ў жыцці, разглядалі як спрадвечнае, непахіснае, пераможнае. У сярэдзіне XIX ст. пашырылася абаліцыянісцкая літаратура ([[Г. Бічэр-Стоу]], [[Г. У. Лангфела]] і інш.). Вялікую ролю ў развіцці нацыянальнай амерыканскай літаратуры адыграла творчасць [[У. Уітмен]]а, паэта-дэмакрата, які прапаведаваў роўнасць усіх людзей і рэчаў і здолеў надаць гэтай дэмакратыі касмічны, сусветны маштаб. Яго паэзія дала пачатак традыцыі белага верша ў паэзіі ЗША, якую ў XX ст. прадоўжылі А. Гінзберг, У. Стывенс, У. К. Уільямс. Самабытная паэзія [[Э. Дзікінсан]] таксама атрымала прызнанне толькі ў XX ст. У 1870-я гады рэалістыныя тэндэнцыі развівалі Г. Джэймс і У.-Дз. Хоўэлс. [[Файл:Mark_Twain,_Brady-Handy_photo_portrait,_Feb_7,_1871,_cropped.jpg|thumb|left|Марк Твэн.]] Найбольшае значэнне для станаўлення рэалістычнай прозы мела творчасць [[М. Твэн]]а. Яго раман «Прыгоды Гекльберы Фіна» адметны актуальнасцю праблематыкі, тыповасцю вобразаў, шырынёй сацыяльнага абагульнення і сацыяльнага канфлікту, набыў характар нацыянальнага і стаў вызначальным для амерыканскай рэалістычнай літаратуры. Мяжа XIX—XX ст. адзначана прыходам пісьменнікаў, якія імкнуліся да глыбіннага даследавання жыцця краіны і рэаліст. яго адлюстравання, часам з натуралістычным (С. Крэйн, Ф. Норыс) або рамантычным ці сатырычным адценнем (Дж. Лондан, А. Г. Бірс, [[О. Генры]]). Творчасць [[Т. Драйзер]]а ў многім акрэсліла кірунак амерыканскай літаратуры 1-й пал. XX ст. У сваіх творах ён паслядоўна даследаваў (феномен «амерыканскай мары», які вызначаў нацыянальную амерыканскую свядомасць і псіхалогію. 1920-я г. — час росквіту рэалістычнай ([[Ш. Андэрсан]], С. Льюіс, Э. Сінклер, [[Э. Хемінгуэй]], Ф. С. Фіцджэральд, Дж. Дос Пасас і інш.) і мадэрнісцкай ([[Ю. О’Ніл]], [[У. Фолкнер]], Г. Стайн, Т. С. Эліят, Э. Паўнд і інш.) літаратуры. Значнай з’явай у літаратурным жыцці краіны стала стварэнне т.зв. «паўднёвай школы» амерыканскага рамана, прадстаўнікі якой услаўлялі былую веліч Поўдня, еднасць чорных і белых («паўднёвы міф»). Асноўнай ідэяй творчасці Фолкнера, Т. К. Вулфа, Ф. О’Конар, Э. Колдуэла, К. Мак-Калерс, Р. П. Уорэна, К. А. Портэр стала непрыманне буржуазных адносін і ладу жыцця. [[Файл:Eugene_O'Neill_1936.jpg|thumb|Юджын О’Ніл.]] Заснавальнікам сучаснай амерыканскай драматургіі з’яўляецца Ю. О’Ніл. Развівалася інтэлектуальная (Эліят, Паўнд, Стывене) і грамадская (Уільямс, Х. Крэйн, Р. Фрост) паэзія. У 1930-я гады ў сувязі з Вялікай дэпрэсіяй у Амерыцы і пашырэннем фашызму ў Еўропе амерыканская літаратура становіцца больш леварадыкальнай і востракрытычнай у ацэнках амерыканскай палітычнай сістэмы: «Гронкі гневу» [[Дж. Стэйнбек]]а, «Мець і не мець» Э. Хемінгуэя, гістарыны раманы [[Г. Фаст]]а. Асаблівасцю амерыканскага рамана пра Другую сусветную вайну стала выкрыццё фашызму і рэакцыйных зрухаў у жыцці краіны, якія могуць прывесці да узнікнення дыктатуры і таталітарызму (раманы [[Н. Мейлер]]а, [[Дж. Джонс]]а, [[Дж. Р. Херсі]], [[І. Шоу]], [[К. Вонегут]]а). У 1950-я гады асноўнай тэмай рэалістычнай і мадэрнісцкай літаратуры стала адчужэнне асобы ў бездухоўным грамадстве: «Над безданню ў жыце» [[Дж. Д. Сэлінджэр]]а, «Лугавая арфа» [[Т. Капотэ]]. У пач. 1960-х гадоў новыя тэндэнцыі ў літаратуры звязаны з ідэяй маральнага узвышэння чалавека: «Гадзіннік без стрэлак» Мак-Калерс і «Зіма трывогі нашай» Дж. Стэйнбека, раманы Колдуэла, творы [[Дж. Апдайк]]а. У пасляваенныя часы аформіўся і своеасаблівы пласт духоўнага жыцця — масавая літаратура. У 1970-я гады ў літаратуры ЗША — пара аналізу, што абапіраецца на рэалістычныя традыцыі XX ст. і падмацоўваецца эмацыянальнай напружанасцю антываеннага, антырасісцкага і антыманапалістычнага рухаў (раманы Дж. Чывера, Дж. Хелера, У. Стайрана, К. Вонегута, Мейлера, Э. Л. Доктараў, Т. Відала, Дж. К. Оўтс). Значнае месца ў пасляваеннай літаратуры займае філасофскі раман, адметны імкненнем да глыбіннага асэнсавання быцця, пераацэнкі традыцыйных ідэйна-эстзтычных і этычных каштоўнасцей (Т. Уайлдэр, Херсі, Уорэн, Дж. Гарднер, Стайран). Своеасаблівае адлюстраванне супярэчнасцей і складанасцей быцця — постмадэрнісцкая літаратура, якая на невырашальнасць жыццёвых праблем адказвае гульнёй, карнавалам масак, эстэтычным хаосам (Дж. Барт, Т. Пінчан, Д. Бартэльм, П. Донліві, М. Макарці). Літаратуру ЗША 2-й пал. XX ст. прадстаўляюць таксама навуковыя фантасты [[А. Азімаў]], [[Р. Брэдберы]]. У галіне драматургіі вылучыліся Т. Уільямс, А. Мілер і інш. Стан сучаснай амерыканскай літаратуры вызначаюць пісьменнікі Т. Морысан, Дж. Смайлі, Дж. Гамільтан, Р. Бэнкс, П. Остэр і інш. == Беларускія пераклады == Першыя пераклады на беларускую мову амерыканскай літаратуры з’явіліся ў 1920-я гады. У 1926 г. выдадзены апавяданні [[Дж. Лондан]]а, 4 раздзелы «Песні пра Гаявату» [[Г. У. Лангфела]]; у 1927 — «Песня пра вольны шлях» [[У. Уітмен]]а ў перакладзе [[А. Мардзвілка|А. Мардзвілкі]]; у 1928 — зборнік паэзіі «Кветкі з чужых палёў» (пер. [[Ю. Гаўрук]]). У 1930—40-я гады асобнымі выданнямі на беларускай мове выйшлі «Маленькі старацель» [[Б. Гарт]]а, «Пракляты агітатар» [[М. Голд]]а, «Трое парасятак» [[Уолт Дысней|У. Дыснея]], «Апошні з магікан» [[Дж. Ф. Купер]]а, «Незвычайны адрывак», «Бук — паштовы сабака», «Забаставаў», «Кулі», «Белы ікол» (пад назвай «Белы Клык»), «Сказанне аб Кішы», «Смок Белью» [[Дж. Лондан]]а, «Прыгоды Тома Соера», «Прыгоды Гекльберы Фіна», «Прынц і жабрак» [[М. Твэн]]а, «Дзесяць дзён, якія ўзварухнулі свет» [[Дж. Рыд]]а, «Злодзей», «Аўтамабільны кароль», «No pasaran!» — «Яны не пройдуць!» Сіньёра. У 1969 годзе выйшаў «Спеў пра Гаявату» Г. Лангфела (пер. [[А. Куляшоў]]), у 1971 — зборнік «Утаймаванне веласіпеда» (апавяданні Андэрсана, Р. Брэдберы, [[Э. Колдуэл]]а, Э. Хемінгуэя, [[Р. Шэклі]], М. Твэна), у 1978 — вершы [[У. Уітмен]]а (зборнік «Лісце травы», пер. [[Я. Сіпакоў]]). Асобныя вершы К. Сэндберга, Фроста, Голда пераклаў [[Я. Семяжон]]. З 1982 годзе ў альманаху «Далягляды» публікаваліся асобныя творы Дж. О’Хары, Мак-Калерс, Гарднера (пер. [[У. Шчасны]]), Бірса (пер. А. Кудраўцаў), [[У. Сараян]]а (пер. [[І. Сляповіч]]), [[Р. Брэдберы]] (пер. М. Кандрусевіч), Андэрсана (пер. М. Чыкалава), эсэ Фолкнера і [[Дж. Стэйнбек]]а. Розныя перыядычныя выданні змяшчалі апавяданні Брэдберы, Вонегута, Відала, Кларка, Колдуэла, Ф. Баноскі ў перакладах А. Асташонка, [[С. Дорскі|С. Дорскага]], [[Л. Чарнышова]]й. У серыі «Скарбы сусветнай літаратуры» выдадзены «Па кім звоніць звон» Хемінгуэя (1991, пер. [[В. Небышынец]]), «Гронкі гневу» Дж. Стэйнбека (1993, пер. С. Дорскі) і інш. == Крыніцы == * {{Крыніцы/БЭ|7|Літаратура // Злучаныя Штаты Амерыкі|Камароўская Т. Я.}} * ''Спанкэрэн К. Ван''. Нарыс аб амерыканскай літаратуры / Перакл. В. і Л. Калабан. — Інфармацыйнае агенцтва Злучаных Штатаў, [б.г.] {{ЗША ў тэмах}} [[Катэгорыя:Літаратура ЗША]] [[Катэгорыя:Літаратура Паўночнай Амерыкі]] 0yqnklhwfex8idzze9h7742zzo1jc6q ФК Сараева 0 232725 5155991 4533047 2026-06-19T14:09:38Z Makenzis 56337 5155991 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = Сараева | Лагатып = | ПоўнаяНазва = {{lang-bs|Sportsko društvo Fudbalski klub Sarajevo}} | Мянушкі = {{lang-bs|Bordo-Bijeli}}<br/>{{lang-hr|Divovi}} | Горад = [[Сараева]], [[Боснія і Герцагавіна]] | Заснаваны = 24 кастрычніка [[1946]] | Стадыён = [[Асім Ферхатавіч Хасэ (стадыён)|Асім Ферхатавіч Хасэ]], [[Сараева]] | Умяшчальнасць = 37 500 | Прэзідэнт = | Трэнер = | Чэмпіянат = [[Прэм’ер-ліга Босніі і Герцагавіны|Прэм’ер-ліга]] | Сезон = 2025/26 | Месца = 3 месца | Сайт = https://www.fksarajevo.ba/ | pattern_la1 = | pattern_b1 = _sarajevo2324h | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = _adidaswhite | pattern_so1 = | leftarm1 = 5C0117 | body1 = 5C0117 | rightarm1 = 5C0117 | shorts1 = 5C0117 | socks1 = 5C0117 | pattern_la2 = | pattern_b2 = _sarajevo2324a | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = _adidasblack | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF }} '''«Сараева»''' ({{lang-bs|Sarajevo}}) — [[футбольны клуб]] з [[Боснія і Герцагавіна|Босніі і Герцагавіны]], месціцца ў горадзе [[Сараева]]. Клуб прымае гасцей на стадыёне [[Асім Ферхатавіч Хасэ (стадыён)|«Асім Ферхатавіч Хасэ»]], які змяшчае 37 500 гледачоў. == Гісторыя == Клуб быў заснаваны 24 кастрычніка [[1947]] года і ў цяперашні час гуляе ў [[Прэм’ер-ліга Босніі і Герцагавіны|Прэм’ер-лізе Босніі і Герцагавіны]]. == Дасягненні == === Югаславія === * '''[[Чэмпіянат Югаславіі па футболе|Чэмпіянат Югаславіі]]:''' ** '''Чэмпіён (2):''' 1966/67, 1984/85 ** '''2-е месца (2):''' 1964/65, 1979/80 * '''[[Кубак Югаславіі па футболе|Кубак Югаславіі]]:''' ** '''Фіналіст (2):''' 1966/67, 1982/83 === Боснія і Герцагавіна === * '''[[Чэмпіянат Босніі і Герцагавіны па футболе|Чэмпіянат Босніі і Герцагавіны]]:''' ** '''Чэмпіён (5):''' 1998/99, 2006/07, 2014/15, 2018/19, 2019/20 ** '''2-е месца (7):''' 1994/95, 1996/97, 1997/98, 2005/06, 2010/11, 2012/13, 2020/21 * '''[[Кубак Босніі і Герцагавіны па футболе|Кубак Босніі і Герцагавіны]]:''' ** '''Уладальнік (7):''' 1996/97, 1997/98, 2001/02, 2004/05, 2013/14, 2018/19, 2020/21 ** '''Фіналіст (4):''' 1998/99, 2000/01, 2016/17, 2021/22 * '''[[Суперкубак Босніі і Герцагавіны па футболе|Суперкубак Босніі і Герцагавіны]]:''' ** '''Уладальнік (1):''' 1997 ** '''Фіналіст (2):''' 1998, 1999 == Спасылкі == * [https://www.fksarajevo.ba/ Афіцыйны сайт] {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэм’ер-ліга Босніі і Герцагавіны}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Босніі і Герцагавіны|Сараева]] [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Югаславіі|Сараева]] [[Катэгорыя:ФК Сараева| ]] ne1vt3s5or92ejrh0i47awwtlclo6kx Любонічы 0 242270 5156341 5134604 2026-06-20T10:22:29Z JerzyKundrat 174 5156341 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Любонічы |вобласць = Магілёўская |раён = Кіраўскі |сельсавет = Любоніцкі }} '''Любо́нічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Люба́нічы'''</ref> ({{lang-be-trans|Liuboničy}}, {{lang-ru|Любоничи}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910m0034751&q_id=4396533|title=Решение Кировского районного Совета депутатов от 6 марта 2009 гола № 16-7 "О преобразовании деревень Кировского района в агрогородки"|url-status=dead}}</ref> у [[Кіраўскі раён|Кіраўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Любоніцкі сельсавет|Любоніцкага сельсавета]]. За 18 км на захад ад [[Кіраўск]]а, за 105 км ад [[Магілёў|Магілёва]]<ref name="bel9">{{Крыніцы/БелЭн|9|||398}}</ref>, за 2 км ад аўтадарогі {{таблічка-by|М|5}} ({{таблічка-eu|271}}), на перакрыжаванні аўтадарог {{таблічка-by|Р|62}} і {{таблічка-by|Р|118}}<ref name="atl">{{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=24|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}}</ref>. == Гісторыя == Любонічы захоплены германскімі войскамі ў канцы чэрвеня 1941 года, і акупацыя доўжылася да канца чэрвеня 1944 года. Да пачатку вайны тут жыло шмат яўрэяў, і паселішча лічылася яўрэйскім мястэчкам (штэтлам). Перад акупацыяй заставалася яшчэ каля 200 прадстаўнікоў нацыянальнасці, якіх гітлераўцы сагналі ў [[гета ў Любонічах]]. Немцы і калабарацыяністы забівалі яўрэяў, у снежні ў выніку апошняй акцыі гета было ліквідавана, а апошнія вязні забітыя. У 1943 годзе пад нямецкай акупацыяй дзейнічала пачатковая школа<ref>ДАМВ, ф. 866, воп. 1, спр. 2</ref>. З 1991 года вёска ў незалежнай Беларусі. У 1999 годзе 413 двароў<ref name="bel9" />. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Памятныя мясціны == * [[Брацкая магіла (Любонічы)|Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан]]. * Магіла ахвяр фашызму. == Вядомыя асобы == * [[Леў Ісакавіч Кантаровіч]] (1903—1958) — навуковец у галіне [[акушэрства]] і [[Гінекалогія|гінекалогіі]], [[доктар медыцынскіх навук]]<ref name="БЭ7">{{Крыніцы/БелЭн|7}} — С. 604.</ref> * [[Іосіф Мартынавіч Гайдукевіч]] (1913—2005) — беларускі мовазнавец. * [[Станіслаў Антоні Шчука]] (1654—1710) — дзяржаўны дзеяч [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], публіцыст * [[Бэн Цыён Гершоні]] (1909—1996) — пісьменнік і паэт == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9|||398}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Любоніцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Любоніцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кіраўскага раёна]] [[Катэгорыя:Любонічы| ]] 63u236va7isbo9j0rxst5t2kgcz27fl 5156343 5156341 2026-06-20T10:26:18Z JerzyKundrat 174 /* Памятныя мясціны */ 5156343 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Любонічы |вобласць = Магілёўская |раён = Кіраўскі |сельсавет = Любоніцкі }} '''Любо́нічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Люба́нічы'''</ref> ({{lang-be-trans|Liuboničy}}, {{lang-ru|Любоничи}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910m0034751&q_id=4396533|title=Решение Кировского районного Совета депутатов от 6 марта 2009 гола № 16-7 "О преобразовании деревень Кировского района в агрогородки"|url-status=dead}}</ref> у [[Кіраўскі раён|Кіраўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Любоніцкі сельсавет|Любоніцкага сельсавета]]. За 18 км на захад ад [[Кіраўск]]а, за 105 км ад [[Магілёў|Магілёва]]<ref name="bel9">{{Крыніцы/БелЭн|9|||398}}</ref>, за 2 км ад аўтадарогі {{таблічка-by|М|5}} ({{таблічка-eu|271}}), на перакрыжаванні аўтадарог {{таблічка-by|Р|62}} і {{таблічка-by|Р|118}}<ref name="atl">{{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=24|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}}</ref>. == Гісторыя == Любонічы захоплены германскімі войскамі ў канцы чэрвеня 1941 года, і акупацыя доўжылася да канца чэрвеня 1944 года. Да пачатку вайны тут жыло шмат яўрэяў, і паселішча лічылася яўрэйскім мястэчкам (штэтлам). Перад акупацыяй заставалася яшчэ каля 200 прадстаўнікоў нацыянальнасці, якіх гітлераўцы сагналі ў [[гета ў Любонічах]]. Немцы і калабарацыяністы забівалі яўрэяў, у снежні ў выніку апошняй акцыі гета было ліквідавана, а апошнія вязні забітыя. У 1943 годзе пад нямецкай акупацыяй дзейнічала пачатковая школа<ref>ДАМВ, ф. 866, воп. 1, спр. 2</ref>. З 1991 года вёска ў незалежнай Беларусі. У 1999 годзе 413 двароў<ref name="bel9" />. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Памятныя мясціны == [[Файл:Ghetto Liuboničy (Kiraŭsk District) 3b.jpg|thumb|left|Магіла ахвяр фашызму]] * [[Брацкая магіла (Любонічы)|Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан]]. * Магіла ахвяр фашызму. == Вядомыя асобы == * [[Леў Ісакавіч Кантаровіч]] (1903—1958) — навуковец у галіне [[акушэрства]] і [[Гінекалогія|гінекалогіі]], [[доктар медыцынскіх навук]]<ref name="БЭ7">{{Крыніцы/БелЭн|7}} — С. 604.</ref> * [[Іосіф Мартынавіч Гайдукевіч]] (1913—2005) — беларускі мовазнавец. * [[Станіслаў Антоні Шчука]] (1654—1710) — дзяржаўны дзеяч [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], публіцыст * [[Бэн Цыён Гершоні]] (1909—1996) — пісьменнік і паэт == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9|||398}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Любоніцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Любоніцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кіраўскага раёна]] [[Катэгорыя:Любонічы| ]] fr9w0ojz6aanrgzz8quh64pcp2hitz2 5156348 5156343 2026-06-20T10:35:51Z JerzyKundrat 174 /* Памятныя мясціны */ 5156348 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Любонічы |вобласць = Магілёўская |раён = Кіраўскі |сельсавет = Любоніцкі }} '''Любо́нічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Люба́нічы'''</ref> ({{lang-be-trans|Liuboničy}}, {{lang-ru|Любоничи}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910m0034751&q_id=4396533|title=Решение Кировского районного Совета депутатов от 6 марта 2009 гола № 16-7 "О преобразовании деревень Кировского района в агрогородки"|url-status=dead}}</ref> у [[Кіраўскі раён|Кіраўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Любоніцкі сельсавет|Любоніцкага сельсавета]]. За 18 км на захад ад [[Кіраўск]]а, за 105 км ад [[Магілёў|Магілёва]]<ref name="bel9">{{Крыніцы/БелЭн|9|||398}}</ref>, за 2 км ад аўтадарогі {{таблічка-by|М|5}} ({{таблічка-eu|271}}), на перакрыжаванні аўтадарог {{таблічка-by|Р|62}} і {{таблічка-by|Р|118}}<ref name="atl">{{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=24|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}}</ref>. == Гісторыя == Любонічы захоплены германскімі войскамі ў канцы чэрвеня 1941 года, і акупацыя доўжылася да канца чэрвеня 1944 года. Да пачатку вайны тут жыло шмат яўрэяў, і паселішча лічылася яўрэйскім мястэчкам (штэтлам). Перад акупацыяй заставалася яшчэ каля 200 прадстаўнікоў нацыянальнасці, якіх гітлераўцы сагналі ў [[гета ў Любонічах]]. Немцы і калабарацыяністы забівалі яўрэяў, у снежні ў выніку апошняй акцыі гета было ліквідавана, а апошнія вязні забітыя. У 1943 годзе пад нямецкай акупацыяй дзейнічала пачатковая школа<ref>ДАМВ, ф. 866, воп. 1, спр. 2</ref>. З 1991 года вёска ў незалежнай Беларусі. У 1999 годзе 413 двароў<ref name="bel9" />. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Памятныя мясціны == [[Файл:Ghetto Liuboničy (Kiraŭsk District) 3b.jpg|thumb|left|Магіла ахвяр фашызму]] * Курганны могільнік каля вёскі, за 5 км ад левага берага р. [[Бярэзіна]], ва ўрочышчы Свінарня. * [[Брацкая магіла (Любонічы)|Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан]]. * Магіла ахвяр фашызму. == Вядомыя асобы == * [[Леў Ісакавіч Кантаровіч]] (1903—1958) — навуковец у галіне [[акушэрства]] і [[Гінекалогія|гінекалогіі]], [[доктар медыцынскіх навук]]<ref name="БЭ7">{{Крыніцы/БелЭн|7}} — С. 604.</ref> * [[Іосіф Мартынавіч Гайдукевіч]] (1913—2005) — беларускі мовазнавец. * [[Станіслаў Антоні Шчука]] (1654—1710) — дзяржаўны дзеяч [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], публіцыст * [[Бэн Цыён Гершоні]] (1909—1996) — пісьменнік і паэт == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9|||398}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Любоніцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Любоніцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кіраўскага раёна]] [[Катэгорыя:Любонічы| ]] 8el81ee0ysc3fmwmgpbq74itlb72znc 5156351 5156348 2026-06-20T10:38:42Z JerzyKundrat 174 /* Гісторыя */ 5156351 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Любонічы |вобласць = Магілёўская |раён = Кіраўскі |сельсавет = Любоніцкі }} '''Любо́нічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Люба́нічы'''</ref> ({{lang-be-trans|Liuboničy}}, {{lang-ru|Любоничи}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910m0034751&q_id=4396533|title=Решение Кировского районного Совета депутатов от 6 марта 2009 гола № 16-7 "О преобразовании деревень Кировского района в агрогородки"|url-status=dead}}</ref> у [[Кіраўскі раён|Кіраўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Любоніцкі сельсавет|Любоніцкага сельсавета]]. За 18 км на захад ад [[Кіраўск]]а, за 105 км ад [[Магілёў|Магілёва]]<ref name="bel9">{{Крыніцы/БелЭн|9|||398}}</ref>, за 2 км ад аўтадарогі {{таблічка-by|М|5}} ({{таблічка-eu|271}}), на перакрыжаванні аўтадарог {{таблічка-by|Р|62}} і {{таблічка-by|Р|118}}<ref name="atl">{{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=24|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}}</ref>. == Гісторыя == Вядомы з 1560 года як сяло ў Бабруйскай воласці Мінскага ваяводства ВКЛ. У 1738 цэнтр староства Рэчыцкага павета, 10 дымоў, царква. 3 1772 мястэчка, цэнтр воласці Рэчыцкага павета. У 1773 — 19 двароў. Пасля другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) у Расійскай імперыі, у Бабруйскім павеце Мінскай губерні. 3 1861 года цэнтр Любоніцкай воласці. 3 1 студзеня 1919 года ў БССР. 3 29 жніўня 1919 да 10 жніўня 1920 года ў Гомельскай губерні РСФСР. 3 20 жніўня 1924 года вёска, цэнтр Любоніцкага сельсавета Бабруйскагага раёна Бабруйскай акругі. 3 4 жніўня 1927 года ў Бабруйскім, з 12 лютага 1935 года ў Кіраўскім раёнах. 3 20 лютага 1938 года ў Магілёўскай вобласці. Любонічы захоплены германскімі войскамі ў канцы чэрвеня 1941 года, і акупацыя доўжылася да канца чэрвеня 1944 года. Да пачатку вайны тут жыло шмат яўрэяў, і паселішча лічылася яўрэйскім мястэчкам (штэтлам). Перад акупацыяй заставалася яшчэ каля 200 прадстаўнікоў нацыянальнасці, якіх гітлераўцы сагналі ў [[гета ў Любонічах]]. Немцы і калабарацыяністы забівалі яўрэяў, у снежні ў выніку апошняй акцыі гета было ліквідавана, а апошнія вязні забітыя. У 1943 годзе пад нямецкай акупацыяй дзейнічала пачатковая школа<ref>ДАМВ, ф. 866, воп. 1, спр. 2</ref>. З 1991 года вёска ў незалежнай Беларусі. У 1999 годзе 413 двароў<ref name="bel9" />. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Памятныя мясціны == [[Файл:Ghetto Liuboničy (Kiraŭsk District) 3b.jpg|thumb|left|Магіла ахвяр фашызму]] * Курганны могільнік каля вёскі, за 5 км ад левага берага р. [[Бярэзіна]], ва ўрочышчы Свінарня. * [[Брацкая магіла (Любонічы)|Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан]]. * Магіла ахвяр фашызму. == Вядомыя асобы == * [[Леў Ісакавіч Кантаровіч]] (1903—1958) — навуковец у галіне [[акушэрства]] і [[Гінекалогія|гінекалогіі]], [[доктар медыцынскіх навук]]<ref name="БЭ7">{{Крыніцы/БелЭн|7}} — С. 604.</ref> * [[Іосіф Мартынавіч Гайдукевіч]] (1913—2005) — беларускі мовазнавец. * [[Станіслаў Антоні Шчука]] (1654—1710) — дзяржаўны дзеяч [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], публіцыст * [[Бэн Цыён Гершоні]] (1909—1996) — пісьменнік і паэт == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9|||398}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Любоніцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Любоніцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кіраўскага раёна]] [[Катэгорыя:Любонічы| ]] an6ocs5b6y1xvmmtuzfjm4mlyjk7tds 5156352 5156351 2026-06-20T10:40:18Z JerzyKundrat 174 /* Гісторыя */ 5156352 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Любонічы |вобласць = Магілёўская |раён = Кіраўскі |сельсавет = Любоніцкі }} '''Любо́нічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Люба́нічы'''</ref> ({{lang-be-trans|Liuboničy}}, {{lang-ru|Любоничи}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910m0034751&q_id=4396533|title=Решение Кировского районного Совета депутатов от 6 марта 2009 гола № 16-7 "О преобразовании деревень Кировского района в агрогородки"|url-status=dead}}</ref> у [[Кіраўскі раён|Кіраўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Любоніцкі сельсавет|Любоніцкага сельсавета]]. За 18 км на захад ад [[Кіраўск]]а, за 105 км ад [[Магілёў|Магілёва]]<ref name="bel9">{{Крыніцы/БелЭн|9|||398}}</ref>, за 2 км ад аўтадарогі {{таблічка-by|М|5}} ({{таблічка-eu|271}}), на перакрыжаванні аўтадарог {{таблічка-by|Р|62}} і {{таблічка-by|Р|118}}<ref name="atl">{{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=24|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}}</ref>. == Гісторыя == Вядомы з 1560 года як сяло ў Бабруйскай воласці Мінскага ваяводства ВКЛ. У 1738 цэнтр староства Рэчыцкага павета, 10 дымоў, царква. 3 1772 мястэчка, цэнтр воласці Рэчыцкага павета. У 1773 — 19 двароў. Пасля другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) у Расійскай імперыі, у Бабруйскім павеце Мінскай губерні. 3 1861 года цэнтр Любоніцкай воласці. 3 1 студзеня 1919 года ў БССР. 3 29 жніўня 1919 да 10 жніўня 1920 года ў Гомельскай губерні РСФСР. 3 20 жніўня 1924 года вёска, цэнтр Любоніцкага сельсавета Бабруйскагага раёна Бабруйскай акругі. 3 4 жніўня 1927 года ў Бабруйскім, з 12 лютага 1935 года ў Кіраўскім раёнах. 3 20 лютага 1938 года ў Магілёўскай вобласці. Любонічы захоплены германскімі войскамі ў канцы чэрвеня 1941 года, і акупацыя доўжылася да канца чэрвеня 1944 года. Да пачатку вайны тут жыло шмат яўрэяў, і паселішча лічылася яўрэйскім мястэчкам (штэтлам). Перад акупацыяй заставалася яшчэ каля 200 прадстаўнікоў нацыянальнасці, якіх гітлераўцы сагналі ў [[гета ў Любонічах]]. Немцы і калабарацыяністы забівалі яўрэяў, у снежні ў выніку апошняй акцыі гета было ліквідавана, а апошнія вязні забітыя. У 1943 годзе пад нямецкай акупацыяй дзейнічала пачатковая школа<ref>ДАМВ, ф. 866, воп. 1, спр. 2</ref>. З 1991 года вёска ў незалежнай Беларусі. У 1999 годзе 413 двароў<ref name="bel9" />. З 1992 дзейніче царква Святых Касмы і Даміяна. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Памятныя мясціны == [[Файл:Ghetto Liuboničy (Kiraŭsk District) 3b.jpg|thumb|left|Магіла ахвяр фашызму]] * Курганны могільнік каля вёскі, за 5 км ад левага берага р. [[Бярэзіна]], ва ўрочышчы Свінарня. * [[Брацкая магіла (Любонічы)|Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан]]. * Магіла ахвяр фашызму. == Вядомыя асобы == * [[Леў Ісакавіч Кантаровіч]] (1903—1958) — навуковец у галіне [[акушэрства]] і [[Гінекалогія|гінекалогіі]], [[доктар медыцынскіх навук]]<ref name="БЭ7">{{Крыніцы/БелЭн|7}} — С. 604.</ref> * [[Іосіф Мартынавіч Гайдукевіч]] (1913—2005) — беларускі мовазнавец. * [[Станіслаў Антоні Шчука]] (1654—1710) — дзяржаўны дзеяч [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], публіцыст * [[Бэн Цыён Гершоні]] (1909—1996) — пісьменнік і паэт == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9|||398}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Любоніцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Любоніцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кіраўскага раёна]] [[Катэгорыя:Любонічы| ]] gn5bpbr0p0wd8ko702qwj8frvj4lb72 5156353 5156352 2026-06-20T10:40:35Z JerzyKundrat 174 /* Гісторыя */ 5156353 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Любонічы |вобласць = Магілёўская |раён = Кіраўскі |сельсавет = Любоніцкі }} '''Любо́нічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Люба́нічы'''</ref> ({{lang-be-trans|Liuboničy}}, {{lang-ru|Любоничи}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910m0034751&q_id=4396533|title=Решение Кировского районного Совета депутатов от 6 марта 2009 гола № 16-7 "О преобразовании деревень Кировского района в агрогородки"|url-status=dead}}</ref> у [[Кіраўскі раён|Кіраўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Любоніцкі сельсавет|Любоніцкага сельсавета]]. За 18 км на захад ад [[Кіраўск]]а, за 105 км ад [[Магілёў|Магілёва]]<ref name="bel9">{{Крыніцы/БелЭн|9|||398}}</ref>, за 2 км ад аўтадарогі {{таблічка-by|М|5}} ({{таблічка-eu|271}}), на перакрыжаванні аўтадарог {{таблічка-by|Р|62}} і {{таблічка-by|Р|118}}<ref name="atl">{{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=24|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}}</ref>. == Гісторыя == Вядомы з 1560 года як сяло ў Бабруйскай воласці Мінскага ваяводства ВКЛ. У 1738 цэнтр староства Рэчыцкага павета, 10 дымоў, царква. 3 1772 мястэчка, цэнтр воласці Рэчыцкага павета. У 1773 — 19 двароў. Пасля другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) у Расійскай імперыі, у Бабруйскім павеце Мінскай губерні. 3 1861 года цэнтр Любоніцкай воласці. 3 1 студзеня 1919 года ў БССР. 3 29 жніўня 1919 да 10 жніўня 1920 года ў Гомельскай губерні РСФСР. 3 20 жніўня 1924 года вёска, цэнтр Любоніцкага сельсавета Бабруйскагага раёна Бабруйскай акругі. 3 4 жніўня 1927 года ў Бабруйскім, з 12 лютага 1935 года ў Кіраўскім раёнах. 3 20 лютага 1938 года ў Магілёўскай вобласці. Любонічы захоплены германскімі войскамі ў канцы чэрвеня 1941 года, і акупацыя доўжылася да канца чэрвеня 1944 года. Да пачатку вайны тут жыло шмат яўрэяў, і паселішча лічылася яўрэйскім мястэчкам (штэтлам). Перад акупацыяй заставалася яшчэ каля 200 прадстаўнікоў нацыянальнасці, якіх гітлераўцы сагналі ў [[гета ў Любонічах]]. Немцы і калабарацыяністы забівалі яўрэяў, у снежні ў выніку апошняй акцыі гета было ліквідавана, а апошнія вязні забітыя. У 1943 годзе пад нямецкай акупацыяй дзейнічала пачатковая школа<ref>ДАМВ, ф. 866, воп. 1, спр. 2</ref>. З 1991 года вёска ў незалежнай Беларусі. З 1992 дзейніче царква Святых Касмы і Даміяна. У 1999 годзе 413 двароў<ref name="bel9" />. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Памятныя мясціны == [[Файл:Ghetto Liuboničy (Kiraŭsk District) 3b.jpg|thumb|left|Магіла ахвяр фашызму]] * Курганны могільнік каля вёскі, за 5 км ад левага берага р. [[Бярэзіна]], ва ўрочышчы Свінарня. * [[Брацкая магіла (Любонічы)|Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан]]. * Магіла ахвяр фашызму. == Вядомыя асобы == * [[Леў Ісакавіч Кантаровіч]] (1903—1958) — навуковец у галіне [[акушэрства]] і [[Гінекалогія|гінекалогіі]], [[доктар медыцынскіх навук]]<ref name="БЭ7">{{Крыніцы/БелЭн|7}} — С. 604.</ref> * [[Іосіф Мартынавіч Гайдукевіч]] (1913—2005) — беларускі мовазнавец. * [[Станіслаў Антоні Шчука]] (1654—1710) — дзяржаўны дзеяч [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], публіцыст * [[Бэн Цыён Гершоні]] (1909—1996) — пісьменнік і паэт == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9|||398}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Любоніцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Любоніцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кіраўскага раёна]] [[Катэгорыя:Любонічы| ]] k5v5l7uy1cvd2jkrdb5z4xqb4w6baka 5156354 5156353 2026-06-20T10:47:01Z JerzyKundrat 174 5156354 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Любонічы |вобласць = Магілёўская |раён = Кіраўскі |сельсавет = Любоніцкі }} '''Любо́нічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Люба́нічы'''</ref> ({{lang-be-trans|Liuboničy}}, {{lang-ru|Любоничи}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910m0034751&q_id=4396533|title=Решение Кировского районного Совета депутатов от 6 марта 2009 гола № 16-7 "О преобразовании деревень Кировского района в агрогородки"|url-status=dead}}</ref> у [[Кіраўскі раён|Кіраўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Любоніцкі сельсавет|Любоніцкага сельсавета]]. За 18 км на захад ад [[Кіраўск]]а, за 105 км ад [[Магілёў|Магілёва]]<ref name="bel9">{{Крыніцы/БелЭн|9|||398}}</ref>, за 2 км ад аўтадарогі {{таблічка-by|М|5}} ({{таблічка-eu|271}}), на перакрыжаванні аўтадарог {{таблічка-by|Р|62}} і {{таблічка-by|Р|118}}<ref name="atl">{{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=24|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}}</ref>. == Гісторыя == Вядомы з 1560 года як сяло ў Бабруйскай воласці Мінскага ваяводства ВКЛ. У 1738 цэнтр староства Рэчыцкага павета, 10 дымоў, царква. 3 1772 мястэчка, цэнтр воласці Рэчыцкага павета. У 1773 — 19 двароў. Пасля другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793) у Расійскай імперыі, у Бабруйскім павеце Мінскай губерні. 3 1861 года цэнтр Любоніцкай воласці. 3 1 студзеня 1919 года ў БССР. 3 29 жніўня 1919 да 10 жніўня 1920 года ў Гомельскай губерні РСФСР. 3 20 жніўня 1924 года вёска, цэнтр Любоніцкага сельсавета Бабруйскагага раёна Бабруйскай акругі. 3 4 жніўня 1927 года ў Бабруйскім, з 12 лютага 1935 года ў Кіраўскім раёнах. 3 20 лютага 1938 года ў Магілёўскай вобласці. Любонічы захоплены германскімі войскамі ў канцы чэрвеня 1941 года, і акупацыя доўжылася да канца чэрвеня 1944 года. Да пачатку вайны тут жыло шмат яўрэяў, і паселішча лічылася яўрэйскім мястэчкам (штэтлам). Перад акупацыяй заставалася яшчэ каля 200 прадстаўнікоў нацыянальнасці, якіх гітлераўцы сагналі ў [[гета ў Любонічах]]. Немцы і калабарацыяністы забівалі яўрэяў, у снежні ў выніку апошняй акцыі гета было ліквідавана, а апошнія вязні забітыя. У 1943 годзе пад нямецкай акупацыяй дзейнічала пачатковая школа<ref>ДАМВ, ф. 866, воп. 1, спр. 2</ref>. З 1991 года вёска ў незалежнай Беларусі. З 1992 дзейніче царква Святых Касмы і Даміяна. У 1999 годзе 413 двароў<ref name="bel9" />. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Інфраструктура == У 2013 меліся дзіцячы сад, сярэдняя школа, Дом культуры, бібліятэка, бальніца сястрынскага догляду, сацыяльны пункт, урачэбная амбулаторыя, комплексны прыёмны пункт, аддзяленне сувязі і ААТ «ААБ Беларусбанк», 3 магазіны. == Культура == Народны фальклорна-этнаграфічны калектыў «Спадчына» створаны ў 1984 годзе пры сельскім Доме культуры. У 1995 г. прысвоена званне «народны аматарскі калектыў». Заснавальнік і кіраўнік М. І. Салановіч. У складзе калектыву 8 чал. ва ўзросце ад 45 да 85 гадоў. Асноўная мэта дзейнасці — захаванне культурнай спадчыны рэгіёна. У рэпертуары беларускія народныя танцы («Дуба», «Касарэ» і інш.), песні («Сотня», «Дзядок», «Як пайду на тую гору», «Кудзеля» і інш.), [[карагод]]ы («У карагодзе мы былі», «Як пад белаю пад бярозаю», «Вулачкаперавулачка» і інш.), абрадавыя дзеянні («Трэці дзень вяселля» і інш.). Калектыў — дыпламант рэспубліканскіх тэлевізійнага конкурсу народнай творчасці «Залатыя ключы» (Салігорск, 1999), удзельнік шматлікіх фестываляў. == Памятныя мясціны == [[Файл:Ghetto Liuboničy (Kiraŭsk District) 3b.jpg|thumb|left|Магіла ахвяр фашызму]] * Курганны могільнік каля вёскі, за 5 км ад левага берага р. [[Бярэзіна]], ва ўрочышчы Свінарня. * [[Брацкая магіла (Любонічы)|Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан]]. * Магіла ахвяр фашызму. == Вядомыя асобы == * [[Леў Ісакавіч Кантаровіч]] (1903—1958) — навуковец у галіне [[акушэрства]] і [[Гінекалогія|гінекалогіі]], [[доктар медыцынскіх навук]]<ref name="БЭ7">{{Крыніцы/БелЭн|7}} — С. 604.</ref> * [[Іосіф Мартынавіч Гайдукевіч]] (1913—2005) — беларускі мовазнавец. * [[Станіслаў Антоні Шчука]] (1654—1710) — дзяржаўны дзеяч [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], публіцыст * [[Бэн Цыён Гершоні]] (1909—1996) — пісьменнік і паэт == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9|||398}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Любоніцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Любоніцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кіраўскага раёна]] [[Катэгорыя:Любонічы| ]] dm55aq24ilw2yjege9lltkugp8opcid Антон Іванавіч Дзянікін 0 245469 5155961 5147084 2026-06-19T12:32:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155961 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | пасада = Выконваючы абавязкі [[Вярхоўны кіраўнік|вярхоўнага кіраўніка Расіі]] | імя = Антон Іванавіч Дзянікін | папярэднік = [[Аляксандр Васільевіч Калчак]] | пераемнік = няма | сцяг = SupremeRulerFlag.jpg | сцяг2 = Kolchak (blason).jpg |перыядпачатак = 4 студзеня |перыядканец = 4 красавіка 1920 года | выява = Anton Denikin 1918-1919.jpg | шырыня = 240px | арыгінал імя = {{lang-ru|Антон Иванович Деникин}} <br /> {{lang-pl|Anton Iwanowicz Denikin}} |прыналежнасць = {{Расійская імперыя}} <br /> {{Сцяг Расіі}} [[Расійская рэспубліка]]<br /> {{Сцяг Расіі}} [[Белы рух]] |гады службы = 1890—1920 |званне = {{РІА, Генерал-лейтэнант}} [[Афіцэры Генеральнага штаба|Генеральнага штаба генерал-лейтэнант]] |род войскаў = [[Пяхота|інфантэрыя]] |камандаваў =[[Жалезная брыгада|4-й стралковай брыгадай]]<br /><small>(3 верасня 1914 г. — 9 верасня 1916 г., з красавіка 1915 г. — дывізія)</small><br /> [[8-ы армейскі корпус (Расійская імперыя)|8-м армейскім корпусам]]<br /><small>(9 верасня 1916 г. — 28 сакавіка 1917 г.)</small> <br />[[Заходні фронт (Першая сусветная вайна, Расійская імперыя)|Заходнім фронтам]] <br /><small>(31 мая — 30 ліпеня 1917 г.)</small><br />[[Паўднёва-Заходні фронт (Першая сусветная вайна)|Паўднёва-Заходнім фронтам]] <br /><small>(2—29 жніўня 1917 г.)</small><br />[[Добраахвотніцкая армія|Добраахвотніцкай арміяй]] <br /><small>(13 красавіка 1918 г. — 8 студзеня 1919 г.)</small><br />[[Узброеныя сілы Поўдня Расіі|УСПР]] <br /><small>(8 студзеня 1919 г. — 4 красавіка 1920 г.)</small><br />Намеснік Вярхоўнага галоўнакамандуючага [[Руская армія (1919)|Рускай арміяй]]<br /><small>(1919—1920)</small> |бітвы = [[Руска-японская вайна]]<br />[[Першая сусветная вайна]]<br />[[Грамадзянская вайна ў Расіі]] |узнагароды = {{{!}} style="background: transparent" Расійскія ўзнагароды: {{!}}{{Ордэн Святога Георгія 3 ступені}}{{!!}}{{Ордэн Святога Георгія 4 ступені}}{{!!}}{{Ордэн Святога Уладзіміра 3 ступені}}{{!!}}{{Ордэн Святога Уладзіміра 4 ступені}} {{!}}- {{!}}{{Ордэн Святой Ганны 2 ступені з мячамі}}{{!!}}{{Ордэн Святой Ганны 3 ступені з мячамі і бантам}}{{!!}}{{Ордэн Святога Станіслава 2 ступені з мячамі}}{{!!}}{{Ордэн Святога Станіслава 3 ступені}} {{!}}- {{!}}{{Знак 1-га Кубанскага (Ледзянога) паходу}} {{!}}} <small>Зброя:</small> {{{!}} style="background:transparent" {{!}}[[Файл:Золотой эфес2.jpg|border|link=Залатая зброя «За адвагу»|Георгіеўская зброя]]{{!!}}[[Файл:Золотой эфес1.jpg|border|link=Залатая зброя «За адвагу»|Георгіеўская зброя з дыяментамі]] {{!}}} Замежныя ўзнагароды: {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Рыцар-камандор ордэна Лазні}}{{!!}}{{Ваенны крыж 1914—1918, Францыя}}{{!!}}{{Ордэн Міхая Храбрага}} 3 ст. {{!}}} |Commons = Anton Denikin }} '''Анто́н Іва́навіч Дзяні́кін''' ({{lang-ru|Антон Иванович Деникин}}, {{lang-pl|Anton Iwanowicz Denikin}}; {{ДН|16|12|1872|4}}{{efn|Даты ў артыкуле прыведзены па [[Юліянскі каляндар|старым]] і [[Грыгарыянскі каляндар|новым стылі]], калі падзеі адносяцца да дарэвалюцыйнага перыяду і Грамадзянскай вайны ў Расіі, таму што ў Расійскай імперыі і на Белым Поўдні выкарыстоўваўся стары стыль.}}, прыгарад {{МН|Улацлавака|ва Улацлаваку|Улацлавак}}, [[Варшаўская губерня]], [[Расійская імперыя]]<ref>цяпер {{МН|Куяўска-Паморскае ваяводства|ў Куяўска-Паморскім ваяводстве|}}, [[Польшча]]</ref> — {{ДС|7|8|1947}}, [[Эн-Арбар]], [[Мічыган]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]) — расійскі военачальнік, палітычны і грамадскі дзеяч, пісьменнік, мемуарыст, публіцыст і ваенны дакументаліст. Удзельнік [[Руска-японская вайна|Руска-японскай вайны]]. Адзін з найбольш выдатных генералаў [[Руская імператарская армія|Рускай імператарскай арміі]] ў перыяд [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]<ref name="Ипполитов"/>{{rp|506—507}}<ref name="Сидоровичев"/>{{rp|51}}. Камандзір [[Жалезная брыгада|4-й стралковай «жалезнай» брыгады]] (1914—1916, з 1915 года — разгорнутая пад яго камандаваннем у дывізію), [[8-ы армейскі корпус (Расійская імперыя)|8-га армейскага корпуса]] (1916—1917). [[Генеральны штаб|Генеральнага штаба]] [[генерал-лейтэнант]] (1916), камандуючы [[Заходні фронт (Першая сусветная вайна, Расійская імперыя)|Заходнім]] і [[Паўднёва-Заходні фронт (Першая сусветная вайна)|Паўднёва-Заходнім]] франтамі (1917). Актыўны ўдзельнік ваенных з’ездаў 1917 года, праціўнік {{нп4|Дэмакратызацыя арміі ў Расіі, 1917|дэмакратызацыі арміі|ru|Демократизация армии в России (1917)}}<ref name="Карпенко"/>. Выказаў падтрымку [[Карнілаўскае выступленне|Карнілаўскаму выступленню]], за што арыштаваны [[Часовы ўрад Расіі|Часовым урадам]], удзельнік [[Бярдычаўскае сядзенне|Бярдычаўскага]] і [[Быхаўскае сядзенне|Быхаўскага сядзенняў]] генералаў (1917). Адзін з асноўных кіраўнікоў [[Белы рух|Белага руху]] ў гады [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]], яго лідар на [[Поўдзень Расіі (1919—1920)|Поўдні Расіі]]<ref name="Кулаков"/>{{rp|52,54}}. Дамогся найбольшых ваенных і палітычных вынікаў сярод усіх кіраўнікоў Белага руху<ref name="Тимашев"/>. {{нп4|Першапаходнік|Першапаходнік|ru|Первопоходник}}, адзін з асноўных арганізатараў, а затым камандуючы [[Добраахвотніцкая армія|Добраахвотніцкай арміяй]] (1918—1919). Галоўнакамандуючы [[Узброеныя сілы Поўдня Расіі|Узброенымі сіламі Поўдня Расіі]] (1919—1920), намеснік [[Вярхоўны кіраўнік|вярхоўнага кіраўніка]]<ref name="zvetkov">{{кніга|аўтар= Цветков В. Ж.|загаловак= Белое дело в России. 1919 г. (формирование и эволюция политических структур Белого движения в России)|выданне= 1-е|месца= Москва|выдавецтва= Посев|год= 2009|старонак= 636|isbn = 978-5-85824-184-3|тыраж= 250}}</ref> і вярхоўнага галоўнакамандуючага [[Руская армія (1919)|Рускай арміі]] адмірала [[Аляксандр Васільевіч Калчак|Калчака]] (1919—1920)<ref name="БГ">{{cite web|url=http://www.ruguard.ru/news/a-135.html|title=День рождения Антона Ивановича Деникина|date=2010-12-04|work=События|publisher=Белая гвардия|access-date=2011-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20150617164610/http://www.ruguard.ru/news/a-135.html|archive-date=17 чэрвеня 2015|url-status=dead}}</ref>. Выконваючы абавязкі вярхоўнага кіраўніка Расіі (4 студзеня — 4 красавіка 1920 года)<ref>{{Кніга|аўтар = Деникин А. И.|загаловак = Очерки русской смуты|месца = Берлін|выдавецтва = Медны вершнік|год = 1926|старонкі = 464}}</ref>. З красавіка [[1920]] года — [[Белая эміграцыя|эмігрант]], адзін з асноўных палітычных дзеячаў рускай эміграцыі. Аўтар успамінаў «[[Нарысы рускай смуты]]» (1921—1926) — фундаментальнага гісторыка-біяграфічнага твора пра Грамадзянскую вайну ў Расіі, успамінаў «[[Старая армія, Дзянікін|Старая армія]]» (1929—1931), аўтабіяграфічнай аповесці «[[Шлях рускага афіцэра]]» (выдадзена ў [[1953]] годзе) і шэрагу іншых твораў. {{TOChidden}} == Біяграфія == Антон Іванавіч Дзянікін нарадзіўся {{СС|16|снежня|1872|4||}} года ў вёсцы [[Шпеталь Дольны]], [[Вісла|завіслінскім]] прыгарадзе [[Улацлавак]]а, павятовага горада [[Варшаўская губерня|Варшаўскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у сям’і адстаўнога [[маёр]]а памежнай варты. === Паходжанне === Бацька, [[Іван Яфімавіч Дзянікін]] (1807—1885), паходзіў з [[Прыгоннае права|прыгонных]] сялян [[Саратаўская губерня|Саратаўскай губерні]]. Памешчык аддаў маладога бацьку Дзянікіна ў {{нп4|рэкрут|рэкруты|ru|Рекрут}}. Пасля 22 гадоў салдацкай службы ён змог выслужыцца ў афіцэры, затым зрабіў ваенную кар’еру і выйшаў у адстаўку ў 1869 годзе ў чыне маёра. У выніку ён праслужыў у арміі 35 гадоў, удзельнічаў у {{нп4|Падаўленне Венгерскага паўстання, 1848—1849|Венгерскай|ru|Подавление Венгерского восстания (1848—1849)}}, [[Крымская вайна|Крымскай]] і [[Польскае паўстанне 1863 года|Польскай]] кампаніях<ref name="ЛеховичБелыеКрасные"/>. Маці, [[Лізавета Фёдараўна Дзянікіна|Лізавета (Эльжбета) Фёдараўна (Францыскаўна) Уржасінская]]<ref name="ЛеховичБелыеКрасные"/> (1843—1916){{sfn|''Будницкий О. В.''|name="КМ"|2008}}, па нацыянальнасці [[палякі|полька]], з сям’і збяднелых дробных землеўладальнікаў<ref name="КМ" />. Біёграф Дзянікіна {{нп4|Дзмітрый Уладзіміравіч Ляховіч|Дзмітрый Ляховіч|ru|Лехович, Дмитрий Владимирович}} адзначаў, што ён, як адзін з правадыроў антыкамуністычнай барацьбы, па-за ўсякімі сумневамі, быў больш «пралетарскага паходжання», чым яго будучыя праціўнікі — [[Уладзімір Ільіч Ленін|Ленін]], [[Леў Давыдавіч Троцкі|Троцкі]] і многія іншыя<ref name="ЛеховичБелыеКрасные"/>. === Дзяцінства і юнацкасць === {{СС|7|студзеня|1873|25|снежня|1872}} года, у трохтыднёвым узросце, быў [[Хрышчэнне|хрышчоны]] бацькам у [[Праваслаўе|праваслаўі]]<ref name="Карпенко"/>. У чатыры гады адораны хлопчык навучыўся бегла чытаць<ref name="Имя">{{кніга|частка=Деникин Антон Иванович|загаловак=Имя Россия. Исторический выбор 2008|адказны=Под. ред. член-корр. РАН А. Н. Сахарова, отв ред. О. В. Сухарева|месца=М.|выдавецтва=АСТ:Астрель|год=2008|старонкі=41—43|старонак=383|isbn=978-5-17-055135-4|тыраж=30 000}}</ref>; з дзяцінства свабодна размаўляў на [[руская мова|рускай]] і [[польская мова|польскай]] мовах<ref name="КиевскийТелеграф">{{артыкул|аўтар=Родин Игорь|загаловак=Победитель в проигравшей армии|мова=ru|выданне=Киевский телеграф|тып=газета|месца=Киев|год=2005|выпуск=30 сентября — 6 октября 2005 года}}</ref>{{sfn|''Черкасов-Георгиевский В.''|1999|name="Черкасов"|loc=[http://apologetika.eu/modules.php?op=modload&name=News&sid=346&file=article&pageid=2 Ч. 1. Сын офицера]}}. Сям’я Дзянікіных жыла бедна і існавала на пенсію бацькі ў памеры 36 рублёў у месяц. Дзянікін выхоўваўся «ў рускасці і [[Праваслаўе|праваслаўі]]». Бацька быў глыбока веруючым чалавекам, заўсёды быў на царкоўных службах і браў сына з сабой. З дзяцінства Антон стаў прыслугоўваць ля [[алтар]]а, спяваць на [[клірас]]е, біць у звон, а пазней чытаць {{нп4|шасціпсалміе|шасціпсалміе|ru|Шестопсалмие}} і [[Кніга Апостал|Апостал]]. Часам ён разам з маці, якая вызнавала [[каталіцтва]], хадзіў у [[касцёл]]. Ляховіч піша, што Антон Дзянікін у мясцовай сціплай палкавой царкве ўспрымаў праваслаўнае набажэнства як «сваё, роднае, блізкае», а каталіцкае — як цікавае гледзішча<ref name="ЛеховичБелыеКрасные">{{кніга|аўтар=Лехович Д.|загаловак=Деникин. Жизнь русского офицера|месца=М.|выдавецтва=Евразия|год=2004|старонак=888|isbn=5-93494-071-6}}</ref>. У 1882 годзе, ва ўзросце 9 гадоў, Дзянікін здаў уступны экзамен у першы клас Улацлаўскага [[Рэальнае вучылішча|рэальнага вучылішча]]. Пасля смерці бацькі ў 1885 годзе жыць сям’і Дзянікіных стала яшчэ цяжэй, таму што пенсія паменшылася да 20 рублёў у месяц, і ў 13 гадоў Антон пачаў падзарабляць рэпетытарствам, падрыхтоўваючы другакласнікаў, за што меў 12 рублёў у месяц. Асаблівыя поспехі вучань Дзянікін дэманстраваў у вывучэнні матэматыкі<ref name="Черкасов"/>. У 15 гадоў яму як стараннаму вучню прызначылі ўласнае вучнёўскае ўтрыманне ў 20 рублёў і падалі права пражывання на вучнёўскай кватэры з васьмі вучняў, дзе ён быў прызначаны старэйшым<ref name="ЛеховичБелыеКрасные"/><ref name="КиевскийТелеграф"/>. Пазней Дзянікін жыў па-за домам і вучыўся ў [[Ловіч|Ловіцкім]] рэальным вучылішчы, якое знаходзілася ў суседнім горадзе <ref name="ЛеховичБелыеКрасные"/>. <gallery heights="250" mode="packed" caption="Бацькі Дзянікіна"> Файл:Иван Ефимович Деникин (1807-1885).jpg | бацька Файл:Denikin mother.png | маці </gallery> ==== Пачатак ваеннай службы ==== [[Файл:Деникин молодой офицер.jpg|thumb|200px|left|Выпускнік Кіеўскага юнкерскага вучылішча, 1893 год.]] [[Файл:2-я кавалерийская бригада и молодой поручик Деникин.png|200px|міні|Афіцэры 2-й кавалерыйскай брыгады. Трэці злева ў верхнім шэрагу паручнік Дзянікін. Паміж 1892 і 1895 гг.]] З дзяцінства марыў ісці па стопах бацькі і паступіць на ваенную службу. У 1890 годзе, пасля заканчэння Ловіцкага рэальнага вучылішча, быў залічаны {{нп4|вольнапісаны|вольнапісаным|ru|Вольноопределяющийся}} у {{нп4|1-ы стралковы полк|1-ы стралковы полк|pl|1 Pułk Strzelców Imperium Rosyjskiego}}, тры месяцы пражыў у казарме ў [[Плоцк]]у{{sfn|''Деникина М. А. (Грей М.)''|name="Грей"|2003}} і ў чэрвені<ref name="КиевскийТелеграф"/> таго ж года прыняты ў {{нп4|Кіеўскае ваеннае вучылішча|Кіеўскае пяхотнае юнкерскае вучылішча|ru|Киевское военное училище}} на ваенна-вучылішчны курс. Пасля заканчэння двухгадовага курсу ў вучылішчы {{СС|16|жніўня|1892|4||}} года<ref name="КиевскийТелеграф"/> быў узведзены ў [[падпаручнік]]і і прызначаны у 2-ю артылерыйскую брыгаду, раскватараваную ў павятовым горадзе [[Бяла Падляска|Бела]] [[Сядлецкая губерня|Сядлецкай губерні]], у 159 вёрстах ад [[Варшава|Варшавы]]. Выражаўся пра сваё знаходжанне ў Беле як пра тыповую стаянку для большасці вайсковых часцей, закінутых у глухмень [[Варшаўская ваенная акруга|Варшаўскай]], [[Віленская ваенная акруга|Віленскай]], часткова [[Кіеўская ваенная акруга|Кіеўскай ваенных акруг]]<ref name="ЛеховичБелыеКрасные"/>. У 1892 годзе 20-гадовы Дзянікін быў запрошаны папаляваць на [[дзік]]оў. Падчас гэтага палявання яму давялося забіць раз’юшанага дзіка, які загнаў на дрэва нейкага падатковага інспектара Васіля Чыжа, які таксама прымаў удзел у паляванні і лічыўся дасведчаным мясцовым паляўнічым. Пасля гэтага выпадку Дзянікін быў запрошаны на {{нп4|хрэсьбіны|хрэсьбіны|ru|Крестины}} дачкі Васіля Чыжа [[Ксенія Васільеўна Дзянікіна|Ксеніі]], якая нарадзілася некалькі тыдняў таму, і стаў сябрам гэтай сям’і. Праз тры гады ён падарыў Ксеніі на [[Раство Хрыстова|Раство]] [[лялька|ляльку]], у якой расплюшчваліся і заплюшчваліся вочы. Дзяўчынка надоўга запомніла гэты падарунак. Праз шмат гадоў, у 1918 годзе, калі Дзянікін ужо ўзначаліў [[Добраахвотніцкая армія|Добраахвотніцкую армію]], Ксенія Чыж стала яго жонкай<ref name="ЛеховичБелыеКрасные"/>. ==== Акадэмія Генеральнага штаба ==== [[Файл:Поручик Деникин 1895 год.jpg|міні|200px|Слухач курсаў Акадэміі Генеральнага штаба [[паручнік]] Дзянікін, Санкт-Пецярбург, 1895 год.]] Улетку 1895 года, пасля некалькіх гадоў падрыхтоўкі, адправіўся ў [[Санкт-Пецярбург]], дзе здаў конкурсны экзамен у {{нп4|Акадэмія Генеральнага штаба, Расійская імперыя|Акадэмію Генеральнага штаба|ru|Николаевская академия Генерального штаба}}. У канцы першага года вучобы аказаўся адлічаным з Акадэміі за няздачу экзамена па гісторыі ваеннага мастацтва, аднак праз тры месяцы ён вытрымаў экзамен і зноў быў залічаны на першы курс Акадэміі{{sfn|''Гордеев Ю. Н.''|name="Гордеев"|1993}}. Наступныя некалькі гадоў вучыўся ў сталіцы Расійскай імперыі. Тут ён, сярод навучэнцаў акадэміі, быў запрошаны на прыём у [[Зімовы палац]] і ўбачыў [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалая II]]. Увесну 1899 года па завяршэнні курсу быў узведзены ў капітаны<ref name="Гордеев"/>, аднак напярэдадні яго выпуску новы начальнік Акадэміі Генштаба генерал Мікалай Сухоцін (сябар ваеннага міністра [[Аляксей Мікалаевіч Курапаткін|Аляксея Курапаткіна]]) адвольна змяніў спісы выпускнікоў, прылічаных да Генеральнага штаба, у выніку чаго правінцыйны афіцэр Дзянікін не патрапіў у іх лік. Скарыстаўся пададзеным статутам правам: падаў на генерала Сухоціна скаргу «на Найвышэйшае імя» (Цара Імператара). Нягледзячы на тое, што сабраная ваенным міністрам акадэмічная канферэнцыя прызнала дзеянні генерала незаконнымі, справу паспрабавалі замяць, а Дзянікіну прапанавалі забраць скаргу і напісаць замест яе прашэнне аб міласці, якую паабяцалі задаволіць і прылічыць афіцэра да Генеральнага штаба. На гэта адказаў: «Я міласці не прашу. Дамагаюся толькі таго, што мне належыць па праву». У выніку скаргу адхілілі, а Дзянікіна не прылічылі да Генеральнага штаба «за характар!»<ref name="ЛеховичБелыеКрасные"/>. Праяўляў схільнасць да паэзіі і публіцыстыкі. У дзіцячыя гады ён адпраўляў у рэдакцыю часопіса {{нп4|Ніва, часопіс|«Ніва»|ru|Нива (журнал)}} свае вершы і быў вельмі засмучаны, што іх не друкавалі і з рэдакцыі яму не адказвалі, у выніку чаго Дзянікін зрабіў выснову, што «паэзія — справа несур’ёзная». Пазней ён пачаў пісаць у прозе. У 1898 годзе яго апавяданне было ўпершыню апублікаваны ў часопісе «Разведчык», а затым Дзянікіна надрукавалі ў {{нп4|Варшаўскі дзённік|«Варшаўскім дзённіку»|ru|Варшавский дневник}}. Выдаваўся пад псеўданімам Іван Ночын<ref name="Иоффе"/> і пісаў галоўным чынам на тэму армейскага побыту<ref name="ЛеховичБелыеКрасные"/>. У 1900 годзе вярнуўся ў Белу, дзе зноў служыў у 2-й артылерыйскай брыгадзе да 1902 года<ref name="КМ"/>. Праз два гады пасля завяршэння Акадэміі Генштаба напісаў ліст Курапаткіну з просьбай разабрацца ў яго даўняй сітуацыі. Курапаткін атрымаў ліст і падчас найбліжэйшай аўдыенцыі ў Мікалая Другога «выказаў шкадаванне, што паступіў несправядліва, і атрымаў наказы» на залічэнне Дзянікіна афіцэрам Генеральнага штаба, што і адбылося ўлетку 1902 года<ref name="КиевскийТелеграф"/>. Пасля гэтага перад Дзянікіным, паводле меркавання гісторыка Івана Казлова, адкрывалася бліскучая будучыня<ref>{{кніга|аўтар=Козлов А. И.|частка=1|загаловак=Жизнь и судьба русского генерала Антона Ивановича Деникина|спасылка=http://www.relga.ru/Environ/WebObjects/tgu-www.woa/wa/Main?textid=1915&level1=main&level2=articles|выданне=RELGA|год=1999|том=№ 21 [27]}}</ref>. У першыя дні студзеня 1902 года пакінуў Белу і быў прыняты ў штаб 2-й пяхотнай дывізіі, якая размяшчалася ў [[Брэст|Брэст-Літоўску]], дзе яму на адзін год было даручана камандаванне ротай {{нп4|Пултускі 183-ы пяхотны полк|183-га Пултускага палка|ru|Пултусский 183-й пехотный полк}}, якая размяшчалася ў Варшаве<ref name="Грей"/>. Рота Дзянікіна час ад часу прызначалася ахоўваць «Дзясяты павільён» {{нп4|Варшаўская крэпасць|Варшаўскай крэпасці|ru|Варшавская крепость}}, дзе ўтрымліваліся асабліва небяспечныя палітычныя злачынцы, у тым ліку будучы кіраўнік польскай дзяржавы [[Юзаф Пілсудскі]]<ref name="Грей"/>{{sfn|''Черкасов-Георгиевский В.''|1999|name="Черкасов3"|loc=[http://apologetika.eu/modules.php?op=modload&name=News&sid=375&file=article&pageid=1 Ч. 3. Деникинская сопка]}}. У кастрычніку [[1903]] года<ref name="Гордеев"/>, па заканчэнні цэнзавага тэрміна камандавання, быў пераведзены ў [[ад'ютант]]ы 2-га кавалерыйскага корпуса, які размяшчаўся тут жа, дзе праслужыў да 1904 года<ref name="КМ"/>. ==== У руска-японскай вайне ==== [[Файл:Anton Denikin 1906.png|thumb|left|200px|1906 год.]] У студзені 1904 года пад капітанам Дзянікіным, якія служылі ў Варшаве, зваліўся конь, нага захрасла ў стрэмі, а конь, падняўшыся, працягнуў яго сотню метраў, і ён парваў звязкі і вывіхнуў пальцы нагі. Полк, у якім служыў Дзянікін, не ішоў на вайну, але {{СС|27|лютага|1904|14||}} года капітан дамогся асабістага дазволу быць адкамандзіраваным у дзеючую армію. {{СС|2|сакавіка|1904|17|лютага|}} года, яшчэ кульгавы, ён адбыў на цягнік у Маскву, адкуль яму трэба было даехаць у [[Харбін]]. У гэтым жа цягніку ехалі на [[Далёкі Усход]] адмірал [[Сцяпан Восіпавіч Макараў|Сцяпан Макараў]] і генерал [[Павел Карлавіч Рэненкампф|Павел Рэненкампф]]. {{СС|18|сакавіка|1904|5||}} года Дзянікін сышоў у Харбіне<ref name="Грей"/>. У канцы лютага 1904 года<ref name="Гордеев"/>, яшчэ да прыбыцця, быў прызначаны начальнікам штаба 3-й брыгады<ref name="Черкасов3"/> Заамурскай акругі Асобнага корпуса памежнай варты, якая стаяла ў глыбокім тыле і ўступала ў сутычкі з кітайскімі разбойніцкімі атрадамі {{нп4|Хунхузы|хунхузаў|ru|Хунхузы}}. У верасні атрымала пасада афіцэра для даручэнняў у штабе 8-га корпуса Маньчжурскай арміі. Затым вярнуўся ў Харбін і адтуль {{СС|11|лістапада|1904|28|кастрычніка|}} года ўжо ў чыне падпалкоўніка<ref name="Гордеев"/> быў накіраваны ў Цынхечэн ва Усходні атрад і прыняў пасаду начальніка штаба Забайкальскай казачай дывізіі генерала Рэненкампфа<ref name="Черкасов3"/>. Першы баявы досвед атрымаў падчас Цынхечэнскага бою {{СС|2|снежня|1904|19|лістапада|}} года<ref name="ЛеховичБелыеКрасные"/>. Адна з [[Сопка|сопак]] раёна бою ўвайшла ў ваенную гісторыю пад назвай «Дзянікінскай» за адбітае ім штыкамі японскае наступленне<ref name="ЛеховичБелыеКрасные"/><ref name="Черкасов3"/>. У снежні 1904 года ўдзельнічаў ва ўзмоцненых разведках. Яго сілы, двойчы збіваючы перадавыя часці японцаў, выходзілі да Цзянчана. На чале самастойнага атрада адкінуў японцаў ад перавала Ванцэлін<ref name="Черкасов3"/>. У лютым — сакавіку [[1905]] года ўдзельнічаў у {{нп4|Мукдэнская бітва|Мукдэнскай бітве|ru|Мукденское сражение}}. Незадоўга да гэтай бітвы, {{СС|31|снежня|1904|18||}} года<ref name="Гордеев"/>, быў прызначаны начальнікам штаба Урала-Забайкальскай дывізіі генерала {{нп4|Павел Іванавіч Мішчанка|Мішчанкі|ru|Мищенко, Павел Иванович}}, якая спецыялізавалася на конных рэйдах у тыл праціўніка (гл. {{нп4|Набег на Інкоу|Набег на Інкоу|ru|Набег на Инкоу}}). Там выявіў сябе ініцыятыўным афіцэрам, спрацаваўшыся з генералам Мішчанкам. Паспяховы рэйд быў здзейснены ў маі 1905 года падчас коннага набегу генерала Мішчанкі, у якім прымаў актыўны ўдзел Дзянікін<ref name="ЛеховичБелыеКрасные"/>. Сам ён такім чынам апісвае вынікі гэтага рэйду{{sfn|''Деникин А. И.''|1953|с= 209.}}:{{цытата|Разгромлены дзве транспартныя дарогі са складамі, запасамі і тэлеграфнымі лініямі; знішчаны звыш 800 вазоў з каштоўным грузам і выведзены больш за 200 коней; узяты ў палон 234 японцы (50 афіцэраў) і прынамсі 500 выведзены з шыхту… Каштаваў нам набег 187 забітымі і параненымі.}} {{СС|8|жніўня|1905|26|ліпеня|}} года дзейнасць Дзянікіна атрымала высокае прызнанне ў камандавання<ref name="Гордеев"/>, і «за адрозненне ў справах супраць японцаў»<ref name="ЛеховичБелыеКрасные"/><ref name="Гордеев"/><ref name="Черкасов3"/> ён быў узведзены ў палкоўнікі і ўзнагароджаны ордэнамі {{нп4|Ордэн Святога Станіслава, Расійская імперыя|Святога Станіслава|ru|Орден Святого Станислава (Российская империя)}} 3-й ступені з мячамі і бантамі і [[Ордэн Святой Ганны|Святой Ганны]] 2-й ступені з мячамі<ref name="Черкасов3"/>. Пасля заканчэння войны і падпісання {{нп4|Портсмуцкі мірны дагавор|Портсмуцкага міру|ru|Портсмутский мирный договор}}, ва ўмовах блытаніны і салдацкіх хваляванняў, выехаў у снежні 1905 года<ref name="Грей"/> з Харбіна і ў студзені 1906 года прыбыў у Санкт-Пецярбург<ref name="ЛеховичБелыеКрасные"/>. ==== Паміж войнамі ==== [[Файл:Деникин офицер Генштаба.jpg|міні|200px|Камандзір 17-га пяхотнага Архангелагародскага палка [[палкоўнік]] Дзянікін у парадным мундзіры.]] [[Файл:Большая Житомирская 40 Киев 2012 01.JPG|міні|200px|Дом № 40 па {{нп4|Вялікая Жытомірская вуліца|Вялікай Жытомірскай вуліцы|ru|Большая Житомирская улица}} ў [[Кіеў|Кіеве]], у якім напярэдадні Першай сусветнай вайны пражываў Дзянікін.]] Са студзеня па снежань 1906 года часова быў прызначаны на ніжэйшую<ref name="ЛеховичБелыеКрасные"/> пасаду штаб-афіцэра для асаблівых даручэнняў пры штабе свайго 2-га кавалерыйскага корпуса, размешчанага ў Варшаве, з якога ён пайшоў на руска-японскую вайну. У маі — верасні 1906 года камандаваў батальёнам 228-га пяхотнага рэзервовага Хвалынскага палка<ref name="Карпенко"/>. У 1906 годзе, чакаючы асноўнага прызначэння, узяў замежны адпачынак і пабываў упершыню ў сваім жыцці ў краінах Еўропы ([[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]], [[Трэцяя французская рэспубліка|Францыі]] [[Каралеўства Італія (1861—1946)|Італіі]]<ref name="КиевскийТелеграф"/>, [[Германская імперыя|Германіі]], [[Швейцарыя|Швейцарыі]]) ў якасці турыста. Вярнуўшыся, папрасіў паскорыць сваё прызначэнне, і яму была прапанавана пасада начальніка штаба 8-й Сібірскай дывізіі. Даведаўшыся пра прызначэнне, скарыстаўся правам адмовы ад гэтай прапановы як старэйшы афіцэр. У выніку яму было прапанавана больш прымальнае месца ў [[Казанская ваенная акруга (Расійская імперыя)|Казанскай ваеннай акрузе]]. У студзені 1907 года заняў пасаду начальніка штаба 57-й пяхотнай рэзервовай брыгады ў горадзе [[Саратаў|Саратаве]], дзе праслужыў да студзеня 1910 года. У Саратаве жыў на здымнай кватэры ў доме Д. Банкоўскай на рагу Нікольскай і Анічкаўскай вуліц (цяпер {{нп4|Вуліца Радзішчава, Саратаў|Радзішчава|ru|Улица Радищева (Саратов)}} і [[Вуліца Рабочая, Саратаў|Рабочай]]){{sfn|''Сидоровичев А. П.''|name="Сидоровичев"|2005}}{{rp|51}}. У гэты перыяд шмат пісаў для часопіса «Разведчык», у рубрыку «Вайсковыя нататкі»<ref name="Черкасов3"/>, у тым ліку выкрываючы камандзіра сваёй брыгады, які «запусціў брыгаду і цалкам адышоў ад спраў», узваліўшы справы ў брыгадзе на Дзянікіна. Найбольш прыкметнай апынулася гумарыстычна-сатырычная нататка «Цвыркун»<ref name="ЛеховичБелыеКрасные"/><ref name="Грей"/><ref name="Черкасов3"/>. Крытыкаваў метады кіравання начальніка Казанскай ваеннай акругі генерала {{нп4|Аляксандр Генрыхавіч Сандзецкі|Аляксандра Сандзецкага|ru|Сандецкий, Александр Генрихович}}<ref name="Теребов">{{артыкул|аўтар=Теребов О. В.|загаловак=А. И. Деникин против канцелярщины, показухи и произвола|спасылка=http://regiment.ru/Lib/C/175.htm|выданне=Военно-исторический журнал|год=1994|выпуск=2|старонкі=90-94|issn=0321-0626|archive-url=https://web.archive.org/web/20111210084440/http://regiment.ru/Lib/C/175.htm|archive-date=10 снежня 2011}}</ref>. Гісторыкі {{нп4|Алег Вітальевіч Будніцкі|Алег Будніцкі|ru|Будницкий, Олег Витальевич}} і Алег Церабаў пісалі, што Дзянікін у гэты перыяд у друку выступаў супраць бюракратызму, падаўлення ініцыятывы, грубасці і самавольства ў адносінах да салдат, за паляпшэнне сістэмы адбору і падрыхтоўкі каманднага складу і прысвяціў шэраг артыкулаў аналізу баёў руска-японскай вайны, звяртаў увагу на германскую і аўстрыйскую пагрозу, у святле чаго паказваў на неабходнасць больш хуткага правядзення рэформаў у арміі, пісаў пра неабходнасць развіцця аўтатранспарту і ваеннай авіяцыі, а ў 1910 годзе прапаноўваў склікаць з’езд афіцэраў Генеральнага штаба для абмеркавання праблем арміі<ref name="КМ"/><ref name="Теребов"/>{{rp|90}}. {{СС|11|ліпеня|1910|29|чэрвеня|}} года прыняў камандаванне 17-м пяхотным Архангелагародскім палком, які базіраваўся ў [[Жытомір]]ы<ref name="ЛеховичБелыеКрасные"/>. {{СС|14|верасня|1911|1||}} года яго полк браў удзел у царскіх манеўрах пад Кіевам, а на наступны дзень Дзянікін адкрыў цырыманіяльным маршам са сваім палком парад з нагоды ўшанавання Цара. [[Марына Антонаўна Дзянікіна|Марына Дзянікіна]] адзначала, што бацька быў незадаволены тым, што парад не быў адменены з прычыны {{нп4|Забойства Сталыпіна|паранення|ru|Убийство Столыпина}} ў {{нп4|Нацыянальная опера Украіны|Кіеўскай оперы|ru|Национальная опера Украины}} старшыні {{нп4|Савет міністраў Расійскай імперыі|Савета Міністраў|ru|Совет министров Российской империи}} [[Пётр Аркадзевіч Сталыпін|Пятра Сталыпіна]]<ref name="Грей"/>. Як адзначае пісьменнік Уладзімір Чаркасаў-Георгіеўскі, 1912—1913 гады у памежнай акрузе Дзянікіна прайшлі ў напружанай абстаноўцы, і яго полк атрымліваў сакрэтнае распараджэнне выслаць атрады для заняткі і аховы найважнейшых пунктаў Паўднёва-Заходняй чыгункі ў напрамку [[Львоў|Львова]], дзе архангелагародцы прастаялі некалькі тыдняў<ref name="Черкасов3"/>. У Архангелагародскім палку стварыў музей гісторыі палка, які стаў адным з першых музеяў вайсковых частак у Імператарскай арміі<ref name="Ипполитов"/>{{rp|212—213}}<ref name="Сидоровичев"/>{{rp|51}}. {{СС|5|красавіка|1914|23|сакавіка|}} года быў прызначаны выконваючым пасаду генерала для даручэнняў пры Камандуючым войскамі [[Кіеўская ваенная акруга (Расійская імперыя)|Кіеўскай ваеннай акругі]] і пераехаў у [[Кіеў]]. У Кіеве зняў кватэру на вуліцы [[Вялікая Жытомірская вуліца|Вялікая Жытомірская]], 40<ref name="КиевскийТелеграф"/>, куды перавёз сваю сям’ю (маму і служанку). {{СС|3|ліпеня|1914|21|чэрвеня|}} года<ref name="Грей"/>, напярэдадні пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], быў узведзены ў чын [[генерал-маёр]]а і зацверджаны на пасадзе генерал-кватэрмайстара [[8-я армія (Расійская імперыя)|8-й арміі]], якая знаходзілася пад камандаваннем генерала [[Аляксей Аляксеевіч Брусілаў|Аляксея Брусілава]]<ref name="ЛеховичБелыеКрасные"/>. === Военачальнік Рускай імператарскай арміі === ==== У Першай сусветнай вайне ==== ===== 1914 год ===== [[Файл:Деникин, 1914 год.jpeg|thumb|left|200px|У 1914 годзе.]] Першая сусветная вайна, якая пачалася {{СС|1|жніўня|1914|19|ліпеня|}} года, для 8-й арміі Брусілава, у штабе якой служыў Дзянікін, спачатку развівалася паспяхова. Армія перайшла ў наступленне і ўжо {{СС|3|верасня|1914|21|жніўня|}} года ўзяла [[Львоў]]. У той жа дзень, даведаўшыся, што папярэдні камандзір [[Жалезная брыгада|4-й стралковай брыгады]] атрымаў новае прызначэнне, і жадаючы перайсці са штабной на страявую пасаду, Дзянікін падаў прашэнне аб прызначэнні яго камандзірам гэтай брыгады, якое было тут жа задаволена Брусілавым<ref name="Брусилов">{{кніга|аўтар=Брусилов А. А. |загаловак=Воспоминания |спасылка=http://militera.lib.ru/memo/russian/brusilov/05.html|адказны=Предисл. П. А. Жилина.|выдавецтва=Воениздат|год=1963|старонак=256}}</ref>. У сваіх мемуарах, выдадзеных у 1929 годзе, Брусілаў напісаў, што Дзянікін «на страявой ніве выказаў выдатныя таленты баявога генерала»<ref name="Брусилов"/>. {{Урэзка | Загаловак = Дзянікін аб 4-й стралковай брыгадзе | Загаловак унізе = | Змест = Лёс звязаў мяне з Жалезнай брыгадай. На працягу двух гадоў ішла яна са мной па палях крывавых бітваў, упісаўшы не мала слаўных старонак у летапіс вялікай вайны. Нажаль, іх няма ў афіцыйнай гісторыі. Бо бальшавіцкая цэнзура, якая атрымала доступ да ўсіх архіўных і гістарычных матэрыялаў, прэпаравала іх па-свойму і старанна панішчыла ўсе эпізоды баявой дзейнасці брыгады, звязаныя з маім імем …. | Подпіс = «Шлях рускага афіцэра»{{sfn|''Деникин А. И.''|1953|name="Путь"}} | Выраўноўванне = right | Шырыня = 190px | Вышыня = | Памер шрыфта = 80% | Фон = #D5DAFF }} [[Файл:Штаб 4-й стрелковой бригады (Деникин, Марков и др.), декабрь 1914, Первая мировая война.jpg|міні|200px|Камандзір 4-й стралковай брыгады генерал-маёр Дзянікін (у цэнтры) са сваім штабам, горад [[Осек]], {{СС|21|снежня|1914|8||}} года.]] Уступіўшы ў камандаванне брыгадай {{СС|6|верасня|1914|24|жніўня|}} года, адразу ж дамогся з ёй прыкметных поспехаў. Брыгада ўвайшла ў бой ля [[Гарадок (Львоўская вобласць)|Гродэка]], і паводле вынікаў гэтага бою Дзянікін быў узнагароджаны Георгіеўскай зброяй<ref name="Рутыч">{{кніга|аўтар=Рутыч Николай. |загаловак=Биографический справочник высших чинов Добровольческой армии и Вооруженных Сил Юга России. Материалы к истории Белого движения |спасылка=http://1914ww.ru/biograf/bio_d/denikin.php |месца=М.|выдавецтва=Астрель|год=2002|серыя=377 с.|isbn=5-17-014831-3 ISBN 5-86566-050-0 ISBN 5-271-04653-2}}</ref>. У Найвышэйшай узнагароднай грамаце было ўказана, што зброя была ўручана «За тое, што вы ў баях з 8 па 12 верасня 1914 г. ля Гродэка з выбітным мастацтвам і мужнасцю адбівалі адчайныя атакі пераўзыходнага ў сілах праціўніка, асабліва настойлівыя 11 вер., пры імкненні аўстрыйцаў прарваць цэнтр корпуса; а раніцай 12 вер. самі перайшлі з брыгадай у рашучае наступленне»<ref name="Путь"/>. Праз месяц з невялікім, калі 8-я армія завязла ў пазіцыйнай вайне, заўважыўшы слабасць абароны праціўніка, {{СС|24|кастрычніка|1914|11||}} года без артылерыйскай падтрымкі перавёў сваю брыгаду ў наступленне на праціўніка і ўзяў сяло Горны Лужак, дзе знаходзіўся штаб групы {{нп4|Іосіф Аўгуст Аўстрыйскі|эрцгерцага Іосіфа|ru|Иосиф Август Австрийский}}, адкуль той спешна эвакуіраваўся. У выніку ўзяцця сяла адкрыўся напрамак для наступленне на шашу [[Самбар]]-Турка. «За смелы манеўр» Дзянікін быў узнагароджаны ордэнам Святога Георгія 4-й ступені<ref name="ЛеховичБелыеКрасные"/><ref name="Рутыч"/><ref name="Путь"/>. [[Файл:Denikin in World War I, unknown year.jpg|left|thumb|200px|Фота на пазіцыях.]] У лістападзе 1914 брыгада Дзянікіна ў ходзе выканання баявых задач у [[Карпаты|Карпатах]] захапіла горад і станцыю {{нп4|Горад Мядзілаборце|Мязоляборч|ru|Медзилаборце}}, пры складзе самай брыгады 4000 штыкоў, «узяўшы 3730 палонных, шмат зброі і ваеннага рыштунку, вялікі рухомы састаў з каштоўным грузам на чыгуначнай станцыі, 9 гармат», страціўшы пры гэтым 164 забітых і 1332 з улікам параненых<ref name="Путь"/>. Паколькі сама аперацыя ў Карпатах незалежна ад поспеху брыгады Дзянікіна аказалася няўдалай, ён сам за гэтыя дзеянні атрымаў толькі віншавальныя тэлеграмы ад Мікалая II і Брусілава<ref name="ЛеховичБелыеКрасные"/>. ===== 1915 год ===== У лютым 1915 года 4-я стралковая брыгада, накіраваная на дапамогу зводнаму атраду генерала [[Аляксей Максімавіч Каледзін|Каледзіна]], авалодала шэрагам камандных вышынь, цэнтрам пазіцыі праціўніка і вёскай Лутавіска, захапіўшы звыш 2000 палонных і адкінуўшы аўстрыйцаў за {{нп4|Рака Сан, прыток Віслы|раку Сан|ru|Сан (приток Вислы)}}. За гэты бой Дзянікін быў узнагароджаны ордэнам Святога Георгія 3-й ступені<ref name="ЛеховичБелыеКрасные"/><ref name="Рутыч"/><ref name="Путь"/>. У пачатку 1915 года атрымаў прапанову перайсці на пасаду начальніка дывізіі, але адмовіўся расставацца са сваёй брыгадай «жалезных» стралкоў<ref name="КиевскийТелеграф"/>. У выніку камандаванне вырашыла гэтую праблему іншым спосабам, разгарнуўшы ў красавіку 1915 года 4-ю стралковую брыгаду Дзянікіна ў дывізію. У 1915 годзе арміі Паўднёва-Заходняга фронту адыходзілі альбо знаходзіліся ў абароне. У верасні 1915 года, ва ўмовах адступлення, нечакана загадаў сваёй дывізіі перайсці ў наступленне. У выніку наступлення дывізіяй узяты [[Луцк|горад Луцк]], а таксама захопленыя ў палон 158 афіцэраў і 9773 салдаты<ref name="ЛеховичБелыеКрасные"/>. Генерал Брусілаў напісаў у сваіх мемуарах, што Дзянікін, «не змаўляючыся ніякімі цяжкасцямі», кінуўся на Луцк і ўзяў яго «адным махам», а падчас бою заехаў сам на аўтамабілі ў горад і адтуль даслаў Брусілаву тэлеграму аб узяцці горада 4-й стралковай дывізіяй<ref name="Брусилов"/>. За ўзяцце Луцка ў ходзе баёў {{СС|30|верасня||17||}} — {{СС|6|кастрычніка|1915|23|верасня|}} года<ref name="ЛеховичБелыеКрасные"/>. {{СС|24|мая|1916|11}} года быў узведзены ў генерал-лейтэнанты са старшынствам ад {{СС|23|верасня|1915|10}} года<ref>{{Grwar.ru|388}}</ref>. Пазней камандаванне, выраўноўваючы фронт, загадала пакінуць Луцк<ref name="Путь"/>. У кастрычніку, у ходзе Чартарыйскай аперацыі, дывізія Дзянікіна, выканаўшы задачу камандавання, фарсіравала [[Стрый (рака)|раку Стрый]] і ўзяла [[Стары Чартарыйск|Чартарыйск]], заняўшы на процілеглым беразе ракі плацдарм на 18 км у шырыню і 20 км у глыбіню, адцягнуўшы на сябе значныя сілы праціўніка. {{СС|4|лістапада|1915|22|кастрычніка|}} года быў атрыманы загад адступіць на зыходныя пазіцыі. У далейшым на фронце наступіла зацішша да вясны 1916 года<ref name="ЛеховичБелыеКрасные"/><ref name="Путь"/>. ===== 1916 год — пачатак 1917 года ===== [[Файл:Denikin in World War I.jpg|thumb|left|200px|Перадышка на фронце, 1916 год. Дзянікін — у цэнтры.]] [[Файл:Деникин в марте 1916 года после ранения, Первая мировая война.png|міні|200px|Камандзір дывізіі пасля ранення ў сакавіку 1916 года.]] {{СС|15|сакавіка|1916|2||}} года падчас пазіцыйнай вайны быў паранены асколкам {{нп4|Шрапнэль|шрапнэлі|ru|Шрапнель}} ў левую руку, але застаўся ў страі<ref name="ЛеховичБелыеКрасные"/><ref name="Грей"/>. У маі са сваёй дывізіяй у складзе 8-й арміі прымаў удзел у [[Брусілаўскі прарыў|Брусілаўскім (Луцкім)]] прарыве 1916 года. Дывізія Дзянікіна прарвала 6 ліній непрыяцельскіх пазіцый<ref name="Залесский">{{кніга|аўтар=Залесский К. А.|загаловак=Кто был кто во второй мировой войне. Союзники Германии |спасылка=http://www.hrono.ru/biograf/bio_d/denikin.php|месца=М.|год=2003}}</ref>, а {{СС|5|чэрвеня|1916|23|мая|}} года<ref name="ЛеховичБелыеКрасные"/> паўторна ўзяла горад Луцк, за што Дзянікіну была другасна падаравана Георгіеўская зброя, абсыпаная дыяментамі, з надпісам: «За двухразовае вызваленне Луцка»<ref name="КиевскийТелеграф"/><ref name="Рутыч"/>. {{СС|9|верасня|1916|27|жніўня|}} года<ref name="Рутыч"/> быў прызначаны камандуючым [[8-ы армейскі корпус (Расійская імперыя)|8-м корпусам]] і разам з корпусам адпраўлены на [[Румынскі фронт]]<ref name="ЛеховичБелыеКрасные"/>, дзе румынская армія, якая выступіла пасля наступлення Паўднёва-Заходняга фронту на баку Расіі і Антанты, цярпела паразы і адыходзіла. Ляховіч піша, што пасля некалькіх месяцаў баёў ля Бузеа, Рымніка і Факшан Дзянікін так ахарактарызаваў румынскую армію<ref>Ліст генерала Дзянікіна да нявесты ад {{СС|18|лістапада|1916|5||}} года. Апублікаваны ў {{кніга|аўтар=Лехович Д.|загаловак=Деникин. Жизнь русского офицера|месца=М.|выдавецтва=Евразия|год=2004|старонак=888|старонкі=92|isbn=5-93494-071-6}}</ref>: {{пачатак цытаты}}Поўнае ігнараванне румынскай арміяй досведу працякала перад яе вачыма сусветнай вайны: легкадумныя да злачыннасці забеспячэнне і рыштунак арміі; наяўнасць некалькіх добрых генералаў, спешчанага… корпуса афіцэраў і выдатных салдат. {{канец цытаты|крыніца=}} Быў узнагароджаны вышэйшым ваенным ордэнам Румыніі — [[Ордэн Міхая Храбрага|ордэнам Міхая Храбрага]] 3-й ступені. ===== Лютаўская рэвалюцыя і палітычныя погляды Дзянікіна ===== [[Файл:Anton Denikin 1917 (est).png|thumb|200px|left|1917 год.]] [[Лютаўская рэвалюцыя|Рэвалюцыя лютага 1917 года]] заспела Дзянікіна на Румынскім фронце. Пераварот генерал сустрэў спачувальна. Як піша англійскі гісторык {{нп4|Пітэр Кенез|Пітэр Кенез|ru|Кенез, Питер}}, ён безумоўна верыў і нават паўтараў пасля ў сваіх [[Нарысы рускай смуты|мемуарах]] ілжывыя чуткі пра царскую сям’ю і [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалая II]], якія спрытна распаўсюджваліся ў той час адпаведнымі яго палітычным поглядам расійскімі ліберальнымі дзеячамі. Асабістыя погляды Дзянікіна, як піша гісторык, былі вельмі блізкія [[Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя|кадэцкім]] і былі ім пакладзены пазней у аснову арміі, якой ён камандаваў{{sfn|''Кенез П.''|2007|с=212.}}<ref>''Зимина В. Д.'' Белое дело взбунтовавшейся России: Политические режимы Гражданской войны. 1917—1920 гг. М.: Рос. гуманит. ун-т, 2006. 467 с. (Сер. История и память). ISBN 5-7281-0806-7, стр. 134</ref><ref>''Кобылин В. С.'' Император Николай II и заговор генералов / В. С. Кобылин. — М.: Вече, 2008. — 432 с.: ил. — (Царский Дом). ISBN 978-5-9533-2936-1, стр. 388</ref>. У сакавіку 1917 года ён быў выкліканы ў Петраград ваенным міністрам [[Часовы ўрад Расіі|новага рэвалюцыйнага ўрада]] [[Аляксандр Іванавіч Гучкоў|Аляксандрам Гучковым]], ад якога атрымаў прапанову стаць начальнікам штаба пры толькі што прызначаным Вярхоўным Галоўнакамандуючым Рускай арміяй генерале [[Міхаіл Васільевіч Аляксееў|Міхаіле Аляксееве]]. Будучы вызвалены ад прысягі Мікалаем II, прыняў прапанову новай улады. {{nobr|{{СС|28|красавіка|1917|5||}}}} года ўступіў на пасаду, у якой прапрацаваў больш за паўтара месяцы, добра спрацаваўшыся з Аляксеевым. Пасля зрушэння Аляксеева з пасады і замены яго генералам Брусілавым адмовіўся быць яго начальнікам штаба і {{СС|13|чэрвеня|1917|31|мая|}} года быў перамешчаны на пасаду камандуючага войскамі [[Заходні фронт (Першая сусветная вайна, Расійская імперыя)|Заходняга фронту]]. Вясной 1917 года на ваенным з’ездзе ў [[Магілёў|Магілёве]] адзначыўся рэзкай крытыкай палітыкі [[Аляксандр Фёдаравіч Керанскі|Керанскага]], накіраванай на дэмакратызацыю арміі. На нарадзе Стаўкі {{СС|29|ліпеня|1917|16||}} года выступаў за скасаванне камітэтаў у арміі і канфіскацыю палітыкі з арміі<ref name="Загоруйко">{{артыкул|аўтар=Загоруйко М. В.|загаловак=О некоторых аспектах самоопределения высшего командного состава вооруженных сил в политической борьбе за русскую армию (июль – октябрь 1917 г.)|спасылка=http://e-journal.spa.msu.ru/images/File/2011/29/Zagorujko.pdf|мова=ru|выданне=Государственное управление. Электронный вестник|тып=Журнал факультета государственного управления МГУ им. М. В. Ломоносова|выдавецтва=МГУ|год=2011, декабрь|выпуск=29|старонкі=1—12|issn=2070-1381}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Як камандуючы Заходнім фронтам забяспечваў стратэгічную падтрымку [[Паўднёва-Заходні фронт (Першая сусветная вайна)|Паўднёва-Заходняга фронту]] падчас [[Чэрвеньскае наступленне|чэрвеньскага наступлення 1917 года]]. У жніўні 1917 года быў прызначаны камандуючым Паўднёва-Заходнім фронтам. Па шляху да месца новага прызначэння ў Магілёве сустрэўся з генералам Карнілавым, у ходзе размовы з якім выказаў сваю падтрымку маючым адбыцца палітычным дзеянням Карнілава<ref name="ЛеховичБелыеКрасные"/><ref name="Гордеев"/>{{rp|98}}. ==== Арышт і зняволенне ў Бярдычаўскай і Быхаўскай турмах ==== {{also|Бярдычаўскае сядзенне|Быхаўскае сядзенне}} [[Файл:Denikin A. I.jpg|200px|left|thumb|Дзянікін у 1917 годзе.]] [[Файл:Bykhovsky album denikin signature.jpg|міні|200px|Аўтограф Дзянікіна, пакінуты ў верасні 1917 года ў «Быхаўскім альбоме» — сшытку {{нп4|Сяргей Мікалаевіч Раснянскі|Сяргея Раснянскага|ru|Ряснянский, Сергей Николаевич}}.]] Будучы камандуючым Паўднёва-Заходнім фронтам, {{СС|11|верасня|1917|29|жніўня|}} года быў арыштаваны і заключаны ў турму [[Бярдзічаў|Бярдычава]] за тое, што рэзкай тэлеграмай [[Часовы ўрад Расіі|Часоваму ўраду]] выказаў салідарнасць з генералам [[Лаўр Георгіевіч Карнілаў|Карнілавым]]. Арышт быў праведзены камісарам Паўднёва-Заходняга фронту Мікалаем Іарданскім. Разам з Дзянікіным было арыштавана амаль усё кіраўніцтва яго штаба. Месяц, [[Бярдычаўскае сядзенне|праведзены ў Бярдычаўскай турме]], паводле слоў Дзянікіна, быў складаным для яго, кожны дзень ён чакаў расправы рэвалюцыйных салдат, якія маглі ўварвацца ў камеру<ref name="Деникин"/>. {{СС|10|кастрычніка|1917|27|верасня|}} года<ref name="Карпенко">{{артыкул|аўтар=Карпенко С. В.|загаловак=Генерал Деникин Антон Иванович (1872 - 1947)|спасылка=http://vojnik.org/personnel/generals/9|мова=ru|выданне=vojnik.org|тып=электронное издание|месца=[[Белград]]}}</ref> было прынята рашэнне перавесці арыштаваных генералаў з Бярдычава ў [[Быхаў]] да арыштаванай групы генералаў на чале з Карнілавым. Падчас транспарціроўкі на вакзал, піша Дзянікін, ён з іншымі генераламі ледзь не стаў ахвярай {{нп4|самасуд|самасуда|ru|Самосуд}} салдацкага натоўпу, ад якога ў значнай ступені іх выратаваў афіцэр {{нп4|Юнкер, званне|юнкерскага|ru|Юнкер}} батальёна 2-й [[Жытомір]]скай школы прапаршчыкаў Віктар Бетлінг, які служыў раней у Архангелагародскім палку, якім да вайны камандаваў Дзянікін. Пазней у 1919 годзе Бетлінг быў прыняты ў белую армію Дзянікіна і прызначаны ім камандзірам Асаблівай афіцэрскай роты пры Стаўцы галоўнакамандуючага УСПР{{sfn|''Деникин А. И.''|1953|name="Деникин"|loc=[http://militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai2/1_37.html Т. I. — Гл. XXXVII.]}}. Пасля пераводу разам з Карнілавым [[Быхаўскае сядзенне|утрымліваўся ў Кіраўскай турме]]. Следства па справе [[Карнілаўскае выступленне|Карнілаўскага выступлення]] ўскладнілася і зацягнулася з прычыны адсутнасці пераканаўчых доказаў здрады генералаў, вынясенне прысуду аказалася адтэрмінавана<ref name="Раупах">{{кніга|частка=Р. Р. фон Раупах — человек, заглянувший в лицо умирающему|аўтар=Маньков С. А.|загаловак=Facies Hippocratica (Лик умирающего). Воспоминания члена Чрезвычайной Следственной Комиссии 1917 года|спасылка=http://www.library6.com/index.php/library6/item/фон-раупах-рр-facies-hippocratica-лик-умирающего-воспоминания-члена-чрезвычайной-следственной-комиссии-1917-год|адказны=ред. и коммент. С. А. Манькова|месца=СПб.|выдавецтва=Алетейя|год=2007|серыя=Мемуары|старонкі=18—20|старонак=416|isbn=978-5-903354-89-4|тыраж=1500}}</ref>. У такіх умовах быхаўскага зняволення Дзянікін і іншыя генералы сустрэлі [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкі пераварот]] бальшавікоў. Пасля падзення Часовага ўрада новыя бальшавіцкыя ўлады часова забыліся пра вязняў, і {{СС|2|снежня|1917|19|лістапада|}} года вярхоўны галоўнакамандуючы [[Мікалай Мікалаевіч Духонін|Духонін]], даведаўшыся пра набліжэнне да Магілёва эшалонаў з бальшавіцкімі войскамі на чале з прапаршчыкам [[Мікалай Васільевіч Крыленка|Крыленкам]], якія пагражалі ім забойствам, і абапіраючыся на прывезены з [[Санкт-Пецярбург|Петраграда]] капітанам Чуніхіным загад з пячаткай Вышэйшай следчай камісіі і падробленымі подпісамі членаў камісіі, ваенных следчых Р. Р. фон Раупаха і М. П. Украінцава, вызваліў генералаў з турмы Быхава<ref name="Раупах"/>. ==== Уцёкі на Дон і ўдзел у стварэнні Добраахвотніцкай арміі ==== {{also|Першы Кубанскі паход}} [[Файл:Антон Деникин и Ксения Чиж накануне свадьбы, конец 1917 года.jpg|thumb|200px|left|З будучай жонкай [[Ксенія Васільеўна Дзянікіна|Ксеніяй Чыж]] у перыяд уцёкаў на Дон, канец 1917 года.]] Пасля вызвалення, каб быць непазнаным, пагаліў бараду і з пасведчаннем на імя «памочніка начальніка перавязачнага атрада Аляксандра Дамброўскага»<ref name="Гордеев"/>{{rp|102}} прабраўся ў [[Новачаркаск]], дзе прыняў удзел у стварэнні [[Добраахвотніцкая армія|Добраахвотніцкай арміі]]. З’яўляўся аўтарам Канстытуцыі вярхоўнай улады на Доне, выкладзенай ім у снежні 1917 года на нарадзе генералітэту, у якой былі прапанаваны перадача грамадзянскай улады ў арміі — Аляксееву, ваеннай — Карнілаву, а кіраванне Данской вобласці — [[Аляксей Максімавіч Каледзін|Каледзіну]]. Гэта прапанова была адобрана, падпісана данскім і добраахвотніцкім кіраўніцтвам і лягла ў аснову арганізацыі кіравання [[Добраахвотніцкая армія|Добраахвотніцкай арміяй]]<ref name="Ипполитов"/>{{rp|306}}<ref name="ЛеховичБелыеКрасные"/>. На падставе гэтага даследчык біяграфіі Дзянікіна доктар гістарычных навук Георгій Іпалітаў зрабіў выснову, што Дзянікін датычны да фарміравання першага антыбальшавіцкага ўрада ў Расіі, які праіснаваў адзін месяц, да самагубства Каледзіна<ref name="Ипполитов"/>{{rp|306}}. Прыступіў у Новачаркаску да фарміравання частак новай арміі, узяўшы на сябе ваенныя функцыі і адмовіўшыся ад гаспадарчых. Першапачаткова, як і іншыя генералы, працаваў {{нп4|канспірацыя|канспіратыўна|ru|Конспирация}}, насіў цывільнае адзенне і, як пісаў [[першопаходнік]] {{нп4|Раман Барысавіч Гуль|Раман Гуль|ru|Гуль, Роман Борисович}}, быў «больш падобны да лідара буржуазнай партыі, чым на баявога генерала»<ref name="Ипполитов"/>{{rp|296}}. У яго распараджэнні былі 1500 чалавек і 200 патронаў на адну вінтоўку. Іпалітаў піша, што зброю, сродкаў на набыццё якой хранічна не хапала, часта выменьвалі ў казакоў у абмен на спіртное альбо выкрадалі са складоў казачых частак. З часам у арміі з’явіліся 5 гармат. Усяго да студзеня [[1918]] года Дзянікіну атрымалася сфарміраваць армію ў 4000 байцоў{{sfn|''Ипполитов Г. М.''|2006|name="Ипполитов"}}{{rp|293}}. Сярэдні ўзрост добраахвотніка быў невялікі, і афіцэрская моладзь называла 46-гадовага Дзянікіна «дзедам Антонам»<ref name="Ипполитов"/>{{rp|296}}. У студзені 1918 года часткі Дзянікіна, якія яшчэ толькі фарміраваліся, уступілі ў першыя баі на Чаркаскім фронце з атрадамі пад камандаваннем [[Уладзімір Аляксандравіч Антонаў-Аўсеенка|Уладзіміра Антонава-Аўсеенкі]], пасланымі [[Савет народных камісараў РСФСР|Саўнаркамам]] для барацьбы з Каледзіным. Байцы Дзянікіна панеслі вялікія страты, але дасягнулі тактычнага поспеху і стрымалі наступленне савецкіх войскаў<ref name="Ипполитов"/>{{rp|294}}. Фактычна Дзянікін як адзін з асноўных і найбольш дзейных арганізатараў добраахвотніцкіх частак нярэдка ўспрымаўся на гэтым этапе як камандуючы арміяй. Функцыі камандуючага ён таксама часова выконваў у перыяды адсутнасці Карнілава. Аляксееў, выступаючы перад казачым урадам Дона ў студзені, казаў, што Добраахвотніцкай арміяй камандуюць Карнілаў і Дзянікін<ref name="Ипполитов"/>{{rp|296}}. У перыяд фарміравання арміі адбыліся змены ў асабістым жыцці генерала — {{СС|7|студзеня|1918|25|снежня|1917}} года<ref name="Сидоровичев"/>{{rp|50}} ён ажаніўся першым шлюбам<ref name="Гордеев"/>{{rp|105}}. [[Ксенія Васільеўна Дзянікіна|Ксенія Чыж]], да якой генерал заляцаўся апошнія гады, прыехала да яго на Дон, і яны, не прыцягваючы вялікай увагі, абвянчаліся ў адной з цэркваў Новачаркаска<ref name="Ипполитов"/>{{rp|298}}<ref name="Гордеев"/>{{rp|105}}. Восем дзён падоўжыўся іх мядовы месяц, які яны правялі ў станіцы [[Славянск-на-Кубані|Славянскай]]. Пасля гэтага вярнуўся ў размяшчэнне арміі, адправіўшыся спачатку ў [[Краснадар|Кацярынадар]] за генералам Аляксеевым, а затым вярнуўшыся ў Новачаркаск. Увесь гэты час для знешняга свету працягваў існаваць канспіратыўна пад чужым імем Дамброўскага<ref name="Ипполитов"/>{{rp|298}}. [[Файл:Kornilov's grave. Denikin and others. 1919.png|200px|міні|Сустрэча ўдзельнікаў Добраахвотніцкай арміі на сімвалічнай магіле Карнілава. Пяты справа — Дзянікін. 1919 год.]] {{СС|12|лютага|1918|30|студзеня|}} года быў прызначаны камандзірам 1-й стралковай (Добраахвотніцкай) дывізіі. Пасля падаўлення добраахвотнікамі паўстання ў [[Растоў-на-Доне|Растове]] штаб арміі перамясціўся туды. Разам з Добраахвотніцкай арміяй у ноч з {{СС|21|лютага||8||}} на {{СС|22|лютага|1918|9||}} года выступіў у [[Першы Кубанскі паход|1-ы (Ледзяны) кубанскі паход]]<ref>[http://www.rusidea.org/?a=25022201 «Ледяной поход» Добро­вольческой армии ген. Корнилова]</ref>, падчас якога стаў намеснікам камандуючага Добраахвотніцкай арміяй генерала Карнілава. Сам Дзянікін так гэта прыгадваў<ref name="Ипполитов"/>{{rp|314}}: {{пачатак цытаты}}Мяне Карнілаў прызначыў памочнікам камандуючага арміяй. Функцыі даволі нявызначаныя. Ідэя жудасная — пераемнасць.{{канец цытаты}} З’яўляўся адным з тых, хто пераканаў на савеце арміі ў станіцы Ольгінскай {{СС|25|лютага|1918|12||}} года Карнілава прыняць рашэнне рухацца арміяй у межы Кубанскай вобласці. {{СС|30|сакавіка|1918|17||}} года ён таксама спрыяў перакананню Аляксеевым {{нп4|Кубанская рада|Кубанскай рады|ru|Кубанская рада}} пра неабходнасць уваходжання яе атрада ў склад Добраахвотніцкай арміі. На савеце, які прыняў рашэнне аб штурме Кацярынадара, Дзянікін павінен быў пасля ўзяцця горада заняць пасаду яго генерал-губернатара<ref name="Ипполитов"/>{{rp|320}}. Штурм Кацярынадара, які працягваўся з {{СС|10|красавіка||28||}} па {{СС|13|красавіка|1918|31|сакавіка|}} года, развіваўся для добраахвотнікаў няўдала. Армія несла цяжкія страты, заканчваліся боепрыпасы, тыя, хто абараняліся, мелі колькасную перавагу. Раніцай {{СС|13|красавіка|1918|31|сакавіка|}} года ў выніку траплення ў будынак штаба снарада загінуў Карнілаў. Паводле пераемнасці ад Карнілава і ўласнай згодзе, а таксама ў выніку выдадзенага Аляксеевым загаду, Дзянікін узначаліў Добраахвотніцкую армію, пасля чаго аддаў распараджэнне спыніць штурм і рыхтавацца да адступлення<ref name="Гордеев"/>{{rp|109}}. === Кіраўнік Белага руху === ==== Пачатак камандавання Добраахвотніцкай арміяй ==== {{also|Добраахвотніцкая армія}} [[Файл:Volunteer Army, organizational structure in July 1918.png|thumb|200px|left|Арганізацыйная структура Добраахвотніцкай арміі, складзеная Дзянікіным і Аляксеевым {{nobr|{{СС|23|чэрвеня|1918|10||}} года}}.]] Дзянікін вывеў рэшткі Добраахвотніцкай арміі да станіцы {{нп4|Станіца Жураўская|Жураўскай|ru|Журавская}}. Армія манеўравала, пазбягала чыгунак. Далей ад станіцы Жураўскай павёў войскі на ўсход і выйшаў да {{нп4|Станіца Успенская|станіцы Успенскай|ru|Успенская (станица)}}. Тут было атрымана вестка аб паўстанні данскіх казакоў супраць савецкай улады. Дзянікін аддаў распараджэнне фарсіраваным маршам рухацца ў бок Растова і Новачаркаска. З боем яго войскамі была ўзята чыгуначная станцыя {{нп4|Сяло Белая Гліна|Белая Гліна|ru|Белая Глина (Краснодарский край)}}. {{СС|28|мая|1918|15||}} года, у разгар казацкага антыбальшавіцкага паўстання, добраахвотнікі падышлі да Растова (занятаму ў той час немцамі) і размясціліся ў станіцах Мячоцінская і {{нп4|Станіца Ягарлыцкая|Ягарлыцкая|ru|Егорлыкская}} на адпачынак і перафарміраванне. Колькасць арміі разам з параненымі складала каля 5000 чалавек<ref name="Гордеев"/>{{rp|111}}. Аўтар нарысу пра генерала, Юрый Гардзееў, піша, што Дзянікіну ў той момант цяжка было разлічваць на сваё вяршэнства ў антыбальшавіцкай барацьбе. Казачыя часткі генерала Папова (асноўная сіла данскога паўстання) налічвалі больш за 10 тысяч чалавек. У распачатых перамовах казакі запатрабавалі наступлення добраахвотнікаў на [[Валгаград|Царыцын]] пры наступленні казакоў на [[Варонеж]], але Дзянікін і Аляксееў прынялі рашэнне, што спачатку яны паўтораць паход на Кубань для ачысткі раёна ад бальшавікоў. Тым самым было выключаны пытанне аб адзіным камандаванні, так як арміі разыходзіліся ў розныя бакі<ref name="Гордеев"/>{{rp|111}}. Дзянікін на нарадзе ў станіцы Маныцкай запатрабаваў перадачы 3-тысячнага атрада палкоўніка [[Міхаіл Гардзеевіч Драздоўскі|Міхаіла Драздоўскага]], {{нп4|Паход драздоўцаў Ясы — Дон|які прыйшоў на Дон з былога Германскага фронту|ru|Поход дроздовцев Яссы — Дон}}, з Данской у Добраахвотніцкую армію, і гэты атрад быў перададзены<ref name="Гордеев"/>{{rp|112}}. ==== Арганізацыя Другога Кубанскага паходу ==== {{also|Другі Кубанскі паход}} [[Файл:Denikin and Filimonov.jpg|thumb|thumb|200px|Дзянікін ля магілы заснавальніка Добраахвотніцкай арміі Міхаіла Аляксеева, Кацярынадар, 1918 год.]] Атрымаўшы неабходны адпачынак і перафарміраваўшыся, а таксама ўзмацнелая атрадам Драздоўскага, [[Добраахвотніцкая армія]] ў ноч з {{СС|22|||9||}} на {{СС|23|чэрвеня|1918|10||}} года ў складзе 8—9 тысяч байцоў пад камандаваннем Дзянікіна пачала {{нп4|Другі Кубанскі паход|2-гі Кубанскі паход|ru|Второй Кубанский поход}}, які завяршыўся разгромам амаль стотысячнай кубанскай групоўкі чырвоных і ўзяццем {{СС|17|жніўня|1918|4||}} года сталіцы Кубанскага казацтва, Кацярынадара<ref>{{артыкул|аўтар=Куликов И. В.|загаловак=Изменение образа жизни екатеринодарцев в пореформенный период|спасылка=http://www.teoria-practica.ru/-4-2012/history/kulikov.pdf|мова=ru|выданне=Теория и практика общественного развития|тып=научный журнал ВАК РФ|месца=Краснодар|год=2012|выпуск=4|issn=1815-4964}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. У Кацярынадары размясціў свой штаб, казачыя войскі Кубані ўвайшлі ў яго падпарадкаванне. Армія пад яго кантролем да таго часу складала 12 тысяч чалавек, і яе істотна папоўніў 5-тысячны атрад кубанскіх казакоў пад камандаваннем генерала [[Андрэй Рыгоравіч Шкуро|Андрэя Шкуро]]. Асноўным напрамкам палітыкі Дзянікіна падчас знаходжання ў Кацярынадары з’яўлялася вырашэнне пытання аб стварэнні адзінага фронту антыбальшавіцкіх сіл на [[Поўдзень Расіі (1919—1920)|Поўдні Расіі]], а асноўнай праблемай з’яўляліся адносіны з [[Данская армія|Данской арміяй]]. Па меры разгортвання поспеху добраахвотнікаў на Кубані і [[Каўказ]]е яго пазіцыі ў дыялогу з данскімі сіламі ўсё больш умацоўваліся. Адначасова вёў палітычную гульню па замене на пасадзе данскога атамана [[Пётр Мікалаевіч Красноў|Пятра Краснова]] (які да лістапада 1918 года арыентаваўся на Германію) на [[Антанта|саюзніцку]] арыентаванага [[Афрыкан Пятровіч Багаеўскі|Афрыкана Багаеўскага]]<ref name="Гордеев"/>{{rp|115}}. Адмоўна выказаўся аб украінскім гетмане [[Павел Скарападскі|Паўле Скарападскім]] і створанай ім пры ўдзеле немцаў дзяржаве — [[Украінская дзяржава|Украінскай дзяржаве]], што ўскладняла адносіны з нямецкім камандаваннем і памяншала прыток добраахвотнікаў да Дзянікіна з кантраляваных немцамі тэрыторый Украіны і Крыма<ref name="Гордеев"/>{{rp|115}}. Пасля смерці генерала Аляксеева {{СС|8|кастрычніка|1918|25|верасня|}} года заняў пасаду галоўнакамандуючага Добраахвотніцкай арміяй, аб’яднаўшы ў сваіх руках ваенную і грамадзянскую ўладу<ref name="900Биографий">{{кніга|аўтар=Шмаглит Р. Г.|частка=Деникин Антон Иванович|загаловак=Белое движение. 900 биографий крупнейших представителей русского военного зарубежья|месца=Москва|выдавецтва=Зебра Е|год=2006|старонкі=30—31|старонак=345|isbn=5-94663-202-7}}</ref>. На працягу другой паловы 1918 года Добраахвотніцкай арміі пад агульным кіраваннем Дзянікіна ўдалося разграміць войскі {{нп4|Паўночна-Каўказская савецкая рэспубліка|Паўночна-Каўказскай савецкай рэспублікі|ru|Северо-Кавказская советская республика}} і заняць усю заходнюю частку [[Паўночны Каўказ|Паўночнага Каўказа]]<ref name="Гордеев"/>{{rp|113}}. Увосень 1918 — узімку 1919 гг., нягледзячы на супрацьдзеянне з боку Вялікабрытаніі, войскі генерала Дзянікіна адваявалі [[Сочы]], [[Адлер]], [[Гагра|Гагры]], усю прыбярэжную тэрыторыю, захопленую вясной 1918 года [[Грузінская Дэмакратычная Рэспубліка|Грузіяй]]. Да 10 лютага 1919 года войскі УСПР прымусілі адступіць грузінскую армію за раку [[Бзыб]]. Гэтыя баі дзянікінцаў у ходзе {{нп4|Сочынскі канфлікт|Сочынскага канфлікта|ru|Сочинский конфликт}} дазволілі дэ-факта захаваць Сочы для Расіі<ref name="TERRA">Революция и Гражданская война в России: 1917—1923 гг.: Энциклопедия. В 4 томах/ Большая энциклопедия. — М.: ТЕРРА, 2008. Т. 4. — 560 с.; илл. ISBN 978-5-273-00564-8, стр. 145</ref>. ==== Галоўнакамандуючы ўзброенымі сіламі Поўдня Расіі ==== {{also|Узброеныя сілы Поўдня Расіі|Поўдзень Расіі, 1919—1920}} [[Файл:Denikin and kornilovtsy, Ekaterinodar 1918.png|міні|200px|Дзянікін прымае парад карнілаўскіх частак у Кацярынадары, канец 1918 года.]] [[Файл:KomandovanieDobrarmii.jpg|left|thumb|Камандны склад Добраахвотніцкай арміі: генералы А. П. Багаеўскі, А. І. Дзянікін, П. М. Красноў. Станцыя Чыр. 1918 год.]]{{СС|4|студзеня|1919|22|снежня|1918}} года войскі {{нп4|Паўднёвы фронт, Грамадзянская вайна|Паўднёвага фронту|ru|Южный фронт (Гражданская война)}} чырвоных перайшлі ў наступленне, што выклікала развал фронту [[Данская армія|Данской арміі]]. У гэтых умовах Дзянікіну прадставілася зручная магчымасць падпарадкаваць сабе казачыя войскі Дона. {{СС|8|студзеня|1919|26|снежня|1918}} года Дзянікін падпісаў пагадненне з [[Пётр Мікалаевіч Красноў|Красновым]], згодна з якім [[Добраахвотніцкая армія]] аб’ядналася з Данскім войскам. Пры ўдзеле данскіх казакоў Дзянікіну таксама атрымалася ў гэтыя дні адхіліць ад кіраўніцтва генерала Пятра Краснова і замяніць яго Афрыканам Багаеўскім, прычым узначаленыя Багаеўскім рэшткі Данской арміі былі перападпарадкаваныя непасрэдна Дзянікіну. Такая рэарганізацыя паклала пачатак стварэнню [[Узброеныя сілы Поўдня Расіі|Узброеных сіл Поўдня Расіі]] (УСПР). Ва УСПР таксама ўвайшлі {{нп4|Каўказская армія, УСПР|Каўказская|ru|Кавказская армия (ВСЮР)}} (пазней {{нп4|Кубанская армія|Кубанская|ru|Кубанская армия (ВСЮР)}}) армія і Чарнаморскі флот<ref name="Гордеев"/>{{rp|119—120}}. Дзянікін узначаліў УСПР, абраўшы сваім намеснікам і начальнікам штаба даўняга паплечніка, з якім разам прайшоў быхаўскае зняволенне і абодва Кубанскія паходы Добраахвотніцкай арміі, генерал-лейтэнанта [[Іван Паўлавіч Раманоўскі|Івана Раманоўскага]]. {{nobr|{{СС|14|студзеня|1919|1||}}}} года перадаў камандаванне Добраахвотніцкай арміяй, якая стала цяпер адным з падраздзяленняў УСПР, [[Пётр Мікалаевіч Урангель|Пятру Урангелю]]. У хуткім часе перавёў сваю Стаўку галоўнакамандуючага УСПР у [[Таганрог]]. Саюзнікамі Расіі па [[Антанта|Антанце]] да пачатку 1919 года Дзянікін апынуўся ўспрыняты як асноўны кіраўнік антыбальшавіцкіх сіл на Поўдні Расіі<ref name="Гордеев"/>{{rp|108—109}}. Яму ўдалося атрымаць праз чарнаморскія парты ад іх у якасці ваеннай дапамогі вялікую колькасць зброі, боепрыпасаў, рыштунку<ref name="Гордеев"/>{{rp|109}}. Доктар гістарычных навук Уладзімір Кулакоў падзяляе дзейнасць Дзянікіна як галоўнакамандуючага УСПР на два перыяды: перыяд найбольш буйных перамог (студзень — кастрычнік 1919 года), якія прынеслі Дзянікіну вядомасць як у Расіі, так і ў [[Еўропа|Еўропе]] і [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], і перыяд разгрому УСПР (лістапад 1919 — красавік 1920 год), які завяршыўся адстаўкай Дзянікіна<ref name="Кулаков">{{артыкул|аўтар=Кулаков В. В.|загаловак=Лидер белого Юга России генерал А. И. Деникин|спасылка=http://www.vestnik.adygnet.ru/files/2005.3/153/kulakov2_2005_3.pdf|мова=ru|выданне=Вестник Адыгейского государственного университета|тып=сетевое электронное научное издание|месца=Майкоп|выдавецтва=Адыгейский государственный университет|год=2005|выпуск=3|старонкі=52—55|issn=1999-7159|archive-date=3 мая 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140503084026/http://www.vestnik.adygnet.ru/files/2005.3/153/kulakov2_2005_3.pdf}}</ref>. ===== Перыяд найбольш буйных перамог ===== {{also|Маскоўская дырэктыва|Паход на Маскву}} [[Файл:Denikin, Romanovsky in Audi, 1919.jpg|міні|200px|Дзянікін і Раманоўскі ў штабным аўтамабілі УСПР маркі «[[Audi]]», 1919 год.]] Паводле дадзеных Гардзеева, Дзянікін меў вясной 1919 года армію ў 85 тысяч чалавек<ref name="Гордеев"/>{{rp|121}}; паводле савецкіх дадзеных, армія Дзянікіна да {{СС|15|лютага|1919|2||}} года складала 113 тысяч чалавек<ref name="Кулаков"/>. Доктар гістарычных навук Уладзімір Фядзюк піша, што ў Дзянікіна ў гэты перыяд служылі 25—30 тысяч афіцэраў<ref name="Кулаков"/><ref>{{кніга|аўтар=Федюк В. П. |загаловак=Белое движение на Юге России|выданне=Дис. д-ра ист. наук.|месца=Ярославль|год=1995.|старонкі=254}}</ref>. У справаздачах Антанты сакавіка 1919 года рабіліся высновы аб непапулярнасці і дрэнным маральна-псіхалагічным стане войскаў Дзянікіна, а таксама адсутнасці ў іх уласных рэсурсаў для працягу барацьбы. Становішча ўскладнілі {{нп4|Адэская эвакуацыя, 1919|выхад саюзнікаў з Адэсы|ru|Одесская эвакуация (1919)}} і яе падзенне ў красавіку 1919 года з адступленнем {{нп4|Адэская стралковая брыгада|брыгады Тыманоўскага|ru|Одесская стрелковая бригада}} ў [[Каралеўства Румынія|Румынію]] і наступнай яе перапраўкай у [[Новарасійск]], а таксама заняцце бальшавікамі 6 красавіка [[Севастопаль|Севастопаля]]. Пры гэтым {{нп4|Крымска-Азоўская армія|Крымска-Азоўская Добраахвотніцкая армія|ru|Крымско-Азовская армия}} замацавалася на [[Керчанскі паўвостраў|Керчанскім паўвостраве]], чым часткова знялі пагрозу ўварвання чырвоных на Кубань. У [[Данецкі каменнавугальны басейн|Каменнавугальным раёне]] асноўныя сілы Добраахвотніцкай арміі вялі абарончыя баі супраць праўзыходных сіл Паўднёвага фронту. У гэтых супярэчлівых умовах Дзянікін падрыхтаваў вяснова-летнія наступальныя аперацыі УСПР, якія дасягнулі вялікага поспеху<ref name="Кулаков"/>. Кулакоў піша, што згодна з аналізу дакументаў і матэрыялаў «генерал праявіў у гэты час свае лепшыя ваенна-арганізатарскія якасці, нестандартнае стратэгічнае і аператыўна-тактычнае мысленне, паказаў мастацтва гнуткага манеўру і правільнага выбару напрамкі галоўнага ўдару»<ref name="Кулаков"/>. У якасці фактараў поспеху Дзянікіна называюцца яго досвед баявых аперацый Першай сусветнай вайны, а таксама разуменне таго, што стратэгія [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]] адрозніваецца ад класічнай схемы вядзення вайны<ref name="Кулаков"/>. [[Файл:Denikin in tank detachment of White Movement.jpg|міні|200px|Дзянікін у танкавых частках сваёй арміі, 1919 год.]] Акрамя ваенных аперацый вялікую ўвагу надаваў прапагандысцкай працы. Ім было арганізавана асведамляльнае агенцтва, якое распрацоўвала і выкарыстоўвала розныя неардынарныя метады прапаганды. Для распаўсюджвання ўлётак над пазіцыямі чырвоных ужывалася авіяцыя. Паралельна з гэтым агентура Дзянікіна распаўсюджвала ўлёткі ў тылавых гарнізонах і месцах раскватаравання запасных частак чырвоных з разнастайнай дэзінфармацыяй у выглядзе тэкстаў «загадаў-зваротаў» Старшыні {{нп4|Рэвалюцыйны ваенны савет|Рэўваенсавета|ru|Революционный военный совет}} рэспублікі. Паспяховым прапагандысцкім ходам лічыцца распаўсюджванне сярод вяшонскіх казакоў-паўстанцаў улётак з інфармацыяй аб тым, што Саўнаркам падпісаў сакрэтны ліст аб пагалоўнае знішчэнне казакоў, якія стануць на бок Дзянікіна. Адначасова Дзянікін падтрымліваў баявы дух добраахвотнікаў уласнай шчырай верай у поспех здзяйснянай справы і асабістай блізкасцю да арміі<ref name="Ипполитов"/>{{rp|400—401}}<ref name="Кулаков"/>. Хоць суадносіны сіл вясной 1919 года ацэньваюцца як 1:3,3 у штыках і шаблях не на карысць белых пры адноснай роўнасці ў артылерыі, маральна-псіхалагічная перавага была на баку белых, што дазволіла ім весці наступленне супраць праўзыходнага праціўніка і звесці да мінімуму фактар недахопу матэрыяльных і чалавечых рэсурсаў<ref name="Кулаков"/>. На працягу позняй вясны і пачатку лета 1919 года войскам Дзянікіна атрымалася перахапіць стратэгічную ініцыятыву. Ён засяродзіў супраць Паўднёвага фронту, па ацэнцы савецкага камандавання, 8—9 пяхотных і 2 конныя дывізіі агульнай колькасцю 31—32 тысячы чалавек<ref name="Ипполитов"/>{{rp|399}}. Разграміўшы ў маі — чэрвені бальшавікоў на Доне і Манычы, войскі Дзянікіна павялі паспяховае наступленне ўглыб краіны. Яго войскі змаглі авалодаць Каменнавугальным раёнам — паліўна-металургічнай базай поўдня Расіі, увайсці на тэрыторыю [[Украіна|Украіны]], а таксама заняць шырокія ўрадлівыя раёны Паўночнага Каўказа. Фронт яго армій размясціўся дугой ад [[Чорнае мора|Чорнага мора]] на ўсход ад [[Херсон]]а да паўночнай часткі [[Каспійскае мора|Каспійскага мора]]<ref name="Гордеев"/>{{rp|123}}. [[Файл:Народ встречает Деникина и ВСЮР в Царицыне.jpg|thumb|200px|left|Народ вітае Дзянікіна пасля ўзяцця Царыцына, чэрвень 1919 года.]] [[Файл:Деникин на Николаевской площади Харькова июнь 1919.jpg|thumb|200px|left|Парад у Харкаве, {{СС|5|ліпеня|1919|22|чэрвеня|}} года. У цэнтры [[Іван Паўлавіч Раманоўскі|Іван Раманоўскі]] і Дзянікін.]] Шырокая вядомасць у межах [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Расіі]] прыйшла да Дзянікіна ў сувязі з надыходам яго армій у чэрвені 1919 года, калі добраахвотніцкая армія ўзяла Харкаў ({{СС|7|ліпеня|1919|24|чэрвеня|}}) года, Кацярынаслаў ({{СС|7|ліпеня|1919|27|чэрвеня|}}) года, Царыцын ({{СС|12|ліпеня|1919|30|чэрвеня|}}) года. Любое яго імя ў савецкай прэсе стала паўсюдным, а сам ён падвяргаўся ў ёй жорсткай крытыцы. Дзянікін у сярэдзіне 1919 года выклікаў у савецкага боку сур’ёзнае апасенне. У ліпені 1919 года [[Уладзімір Ільіч Ленін|Уладзімірам Леніным]] быў напісаны зварот з назвай «Усе на барацьбу з Дзянікіным!», які стаў лістом ЦК [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|РКП (б)]] да арганізацый партыі, у якім наступленне Дзянікіна называлася «самым крытычным момантам сацыялістычнай рэвалюцыі»<ref>{{cite web|url=http://www.magister.msk.ru/library/lenin/lenin015.htm|title=Все на борьбу с Деникиным!|author=Ленин В. И.|description=Письмо ЦК РКП(большевиков) к организациям партии — «Все на борьбу с Деникиным!» — написано Лениным в июле 1919 г., напечатано в номере «Известий ЦК РКП(б)» от 9 июля 1919 г. и перепечатано в «Правде» № 21 от 21 января 1933 г. аўтарство Ленина было установлено Институтом Маркса — Энгельса — Ленина в процессе работы по изучению трудов Ленина за 1919 г. Письмо печатается по тексту «Правды».|access-date=2012-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102160219/http://www.magister.msk.ru/library/lenin/lenin015.htm|archive-date=2 лістапада 2012|url-status=dead}}</ref>. Пры гэтым Дзянікін у разгар сваіх поспехаў, {{СС|25|чэрвеня|1919|12||}} года, афіцыйна прызнаў уладу адмірала [[Аляксандр Васільевіч Калчак|Калчака]] як [[Вярхоўны кіраўнік|вярхоўнага кіраўніка Расіі]] і вярхоўнага галоўнакамандуючага. {{СС|7|ліпеня|1919|24|чэрвеня|}} года Савет міністраў Омскага ўрада прызначыў Дзянікіна намеснікам вярхоўнага галоўнакамандуючага ў мэтах «забеспячэння бесперапыннасці і пераемнасці вярхоўнага камандавання»<ref name="Журавлёв"/>{{rp|379}}. {{СС|16|ліпеня|1919|3||}} года паставіў сваім войскам [[Маскоўская дырэктыва|Маскоўскую дырэктыву]], якая прадугледжвала канчатковай мэтай захоп [[Масква|Масквы]] — «сэрца Расіі» (і адначасова з гэтым сталіцы бальшавіцкай дзяржавы). Войскі УСПР пад агульным кіраўніцтвам Дзянікіна пачалі свой [[Паход на Маскву]]. [[Файл:Denikin on eleemosynary dinner, 1919.jpg|міні|200px|Генерал Дзянікін спрабуе ежу на дабрачынным абедзе, фота для прапагандысцкай прэсы [[Поўдзень Расіі (1919—1920)|Поўдня Расіі]]. 1919 год, Харкаў.]] У сярэдзіне 1919 года дасягнуў вялікіх ваенных поспехаў ва Украіне. У канцы лета 1919 года яго войскамі былі ўзятыя гарады [[Палтава]] ({{СС|16|ліпеня|1919|3||}}) года, [[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеў]], [[Херсон]], [[Адэская аперацыя, 1919|Адэса]] ({{СС|23|жніўня|1919|10||}}) года, {{нп4|Узяцце Кіева Добраахвотніцкай арміяй|Кіеў|ru|Взятие Киева Добровольческой армией}} ({{СС|31|жніўня|1919|18||}}) года. Пры узяцці Кіева добраахвотнікі сутыкнуліся з {{нп4|Армія Украінскай Народнай Рэспублікі|часткамі УНР|uk|Армія Української Народної Республіки}} і {{нп4|Галіцкая армія|Галіцкай арміі|ru|Галицкая армия}}. Дзянікін, які не прызнаваў легітымнасці Украіны і ўкраінскіх войскаў, запатрабаваў раззбраення сіл [[Украінская Народная Рэспубліка|УНР]] і іх вяртання па дамах для наступнай мабілізацыі. Немагчымасць знаходжання кампрамісу прывяла да пачатку баявых дзеянняў паміж УСПР і ўкраінскімі сіламі, якія хоць і развіваліся паспяхова для УСПР, аднак прывялі да неабходнасці ваяваць на два франты адначасова. У лістападзе 1919 года пятлюраўскія і галіцыйскія войскі пацярпелі на [[Правабярэжная Украіна|Правабярэжнай Украіне]] поўнае паражэнне, армія УНР страціла значную частку кантраляваных тэрыторый, а с галічанамі быў заключаны {{нп4|Дагавор паміж камандаваннем Галіцкай арміі і камандаваннем Добраахвотніцкай арміі|мірны дагавор і ваенны саюз|ru|Договор между командованием Галицкой армии и командованием Добровольческой армии}}, у выніку якога Галіцкая армія перайшла ў распараджэнне Дзянікіна і ўвайшла ў склад УСПР. Верасень і першая палова кастрычніка 1919 года былі часам найбольшага поспеху сіл Дзянікіна на цэнтральным напрамку. Нанёсшы ў жніўні — верасні 1919 года ў маштабнай сустрэчнай бітве пад Харкавам і Царыцынам цяжкае паражэнне войскам Паўднёвага фронту чырвоных (камандуючы — [[Уладзімір Мікалаевіч Ягор’еў|Уладзімір Ягор’еў]]), дзянікінцы, пераследуючы разбітыя чырвоныя часткі, сталі імкліва прасоўвацца да Масквы. {{СС|20|верасня|1919|7||}} года яны ўзялі [[Курск]], {{СС|6|кастрычніка|1919|23|верасня|}} года — [[Варонеж]], {{СС|10|кастрычніка|1919|27|верасня|}} года — [[Чарнігаў]], {{СС|13|кастрычніка|1919|30|верасня|}} года — [[Арол (горад)|Арол]] і мелі намер узяць [[Тула|Тулу]]. Паўднёвы фронт бальшавікоў рухнуў. Бальшавікі былі блізкія да катастрофы і рыхтаваліся да адыходу ў падполле. Быў створаны падпольны Маскоўскі камітэт партыі, урадавыя ўстановы пачалі эвакуацыю ў [[Волагда|Волагду]]. Калі {{СС|18|мая|1919|5||}} года Добраахвотніцкая армія ў Каменнавугальным раёне налічвала ў сваіх шэрагах 9600 байцоў, то пасля ўзяцця Харкава, да {{nobr|{{СС|3|ліпеня|1919|20|чэрвеня|}}}} года яна складала 26 тысяч чалавек, а да {{СС|2|жніўня|1919|20|ліпеня|}} года — 40 тысяч чалавек. Уся колькасць УСПР, падначаленых Дзянікіну, з мая па кастрычнік узрасла паступова з 64 да 150 тысяч чалавек<ref name="Кулаков"/>. Пад кантролем Дзянікіна знаходзіліся тэрыторыі 16—18 губерняў і абласцей агульнай плошчай 810 тыс. кв. вёрст з насельніцтвам у 42 мільёны{{sfn|''Деникин А. И.''|1953|loc=[http://militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai2/5_04.html Т. V. — Гл. IV.]}}. ===== Перыяд разгрому УСПР ===== Але з сярэдзіны кастрычніка 1919 года становішча армій Поўдня Расіі прыкметна пагоршылася. Тылы былі разбураны рэйдам [[Паўстанцкая армія Украіны|паўстанцкай арміі]] [[Нестар Іванавіч Махно|Нестара Махно]] па Украіне, якая прарвала ў канцы верасня фронт белых у раёне [[Умань|Умані]]<ref>''Альмендингер В. В.'' [http://www.dk1868.ru/history/simferop2.htm Гибель второго батальона Симферопольского Офицерского полка]</ref>, да таго ж супраць яго прыйшлося здымаць войскі з фронту, а бальшавікі заключылі сакрэтнае перамір’е з палякамі і пятлюраўцамі, вызваліўшы сілы для барацьбы з Дзянікіным{{efn|Згодна з сакрэтнай дамовай бальшавікоў і палякаў, першыя прыпынялі дзеянні на фронце Дзвінск — Полацк, а другія абавязваліся не прадпрымаць наступленняў на фронце Кіеў — Чарнігаў. Адначасова пятлюраўцы, якіх засталося не больш за 4,3 тыс., прапанавалі палякам саюз і фактычна перайшлі на ролю іх малодшага партнёра<ref>{{артыкул|аўтар=Волков С. В.|загаловак=Украина и Белое движение|спасылка=http://swolkov.ru/publ/28.htm|мова=ru|выданне=Сайт историка С. В. Волкова|тып=электронный ресурс|год=2005}}</ref>.}}. З-за пераходу з добраахвотніцкай на мабілізацыйную аснову камплектавання арміі якасць узброеных сіл Дзянікіна падала, мабілізацыі не давалі патрэбнага выніку, большая колькасць ваеннаабавязаных аддавала перавагу на розных падставах заставацца ў тыле, а не ў дзеючых частках. Слабела сялянская падтрымка. Стварыўшы колькасную і якасную перавагу над сіламі Дзянікіна на галоўным, Арлоўска-Курскім, напрамку (62 тысячы штыкоў і шабляў у чырвоных супраць 22 тысяч у белых), у кастрычніку [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвоная армія]] перайшла ў контрнаступленне: у {{нп4|Арлоўска-Кромская бітва|жарстокіх баях|ru|Орловско-Кромское сражение}}, які шлі з пераменным поспехам, на поўдзень ад Арла малалікім часткам Добраахвотніцкай арміі да канца кастрычніка войскі Паўднёвага фронту чырвоных (з {{СС|11|кастрычніка|1919|28|верасня|}} года — камандуючы [[Аляксандр Ільіч Ягораў|Аляксандр Ягораў]]) нанеслі паражэнне, а затым сталі адціскаць іх па ўсёй лініі фронту. Узімку 1919—1920 гадоў войскі УСПР пакінулі [[Харкаў]], [[Кіеў]], {{нп4|Данбас, рэгіён|Данбас|ru|Донбасс (регион)}}, [[Растоў-на-Доне]]. 24 лістапада (7 снежня) 1919 года ў размове з братамі Пепяляевымі вярхоўны кіраўнік і вярхоўны галоўнакамандуючы [[Руская армія (1919)|рускай арміі]] А. В. Калчак упершыню заявіў пра сваё адрачэнне на карысць А. І. Дзянікіна{{sfn|''Зырянов П. Н.''|2012|с=546.}}, а ў пачатку снежня 1919 года адмірал гэтае пытанне падняў перад сваім урадам. {{СС|22|снежня|1919|9||}} года Савет міністраў [[Расійскі ўрад (1919)|Расійскага ўрада]] прыняў наступную пастанову: «У мэтах забеспячэння бесперапыннасці і пераемнасці ўсерасійскай улады Савет міністраў пастанавіў: ускласці абавязкі Вярхоўнага кіраўніка на выпадак цяжкай хваробы або смерці вярхоўнага кіраўніка, а таксама на выпадак адмовы яго ад звання вярхоўнага кіраўніка або доўгачасовага яго адсутнасці на Галоўнакамандуючага ўзброенымі сіламі на Поўдні Расіі генерал-лейтэнанта Дзянікіна»<ref name="Журавлёв"/>{{rp|379}}. {{СС|4|студзеня|1920|22|снежня|1919}} года Калчак выдаў у [[Ніжняудзінск|Ніжнеудзінску]] свой апошні ўказ, якім, «з прычыны прадвызначэння мною пытання аб перадачы вярхоўнай усерасійскай улады Галоўнакамандуючаму ўзброенымі сіламі на Поўдні Расіі генерал-лейтэнанту Дзянікіну, надалей да атрымання яго ўказанняў, у мэтах захавання на нашай Расійскай усходняй ускраіне дзяржаўнасці на пачатках непарыўнага адзінства з усёй Расіяй», падаваў «усю паўнату ваеннай і грамадзянскай улады на ўсёй тэрыторыі Расійскай Усходняй Ускраіны, аб’яднанай расійскай вярхоўнай уладай», генерал-лейтэнанту [[Рыгор Міхайлавіч Сямёнаў|Рыгору Сямёнаву]]<ref name="Журавлёв"/>{{rp|379}}. Нягледзячы на тое, што вярхоўная ўсерасійская ўлада Дзянікіну Калчакам так і не была перададзена, адпаведна, не перадаваўся ніколі і сам тытул «Вярхоўны кіраўнік»{{sfn|''Зырянов П. Н.''|2012|с=556.}}<ref name="Журавлёв"/>{{rp|380}}, Дзянікін у сваіх мемуарах пісаў, што ў абстаноўцы цяжкіх паражэнняў Узброеных сіл Поўдня Расіі і палітычнага крызісу ён палічыў цалкам непрымальным «прыняцце адпаведнай назвы і функцый» і адмовіўся ад прыняцця тытула Вярхоўнага кіраўніка, матывуючы сваё рашэнне «адсутнасцю афіцыйных звестак пра падзеі на Усходзе»<ref name="Журавлёв"/>{{rp|380}}. Пасля адступлення да пачатку 1920 года рэшткаў Добраахвотніцкай арміі ў межы казачых абласцей, ужо валодаючы атрыманым ад Калчака тытулам вярхоўнага кіраўніка, Дзянікін спрабаваў сфарміраваць так званую паўднёварускую мадэль дзяржаўнасці, заснаваную на аб’яднанні дзяржаўных пачаткаў добраахвотніцкіх, данскіх і кубанскіх кіраўніцтваў. Для гэтага скасаваў Асаблівую нараду і стварыў замест яго [[паўднёварускі ўрад]] з прадстаўнікоў усіх бакоў, які і ўзначаліў, застаючыся ў якасці галоўнакамандуючага УСПР. Пытанне неабходнасці шырокай кааліцыі з прадстаўнікамі казацкага кіраўніцтва страціў актуальнасць да сакавіка 1920 года, калі армія адступіла да Новарасійска, страціўшы кантроль над казачых абласцямі<ref>{{кніга|аўтар=Ушаков А. И., Федюк В. П.|загаловак=Белый Юг. Ноябрь 1919 — ноябрь 1920|спасылка=http://www.nkbooksellers.com/books/?rid=123260&lang=cyr|месца=Москва|выдавецтва=АИРО-XX|год=1997|старонкі=9-46|старонак=100|isbn=5-88735-045-8}}</ref>. [[Файл:Denikin in Novorossiysk, 1920.png|міні|200px|Дзянікін з сям’ёй на англійскім мінаносцы, Новарасійск, сакавіку 1920 года.]] Распачаў спробу затрымаць адступленне сваіх войскаў на лініі рэк Дон і Маныч, а таксама на [[Перакопскі перашыек|Перакопскім перашыйку]], і загадаў у першых чыслах студзеня 1920 года заняць абарону на гэтых рубяжах. Ён разлічваў дачакацца вясны, атрымаць новую дапамогу Антанты і паўтарыць наступленне ў цэнтральную Расію. Чырвоныя конныя арміі панеслі вялікія страты пад [[Батайск]]ам і на рэках Маныч і {{нп4|Рака Сал|Сал|ru|Сал (река)}} ад ударнай групы Данской арміі генерала Уладзіміра Сідорына. Абрадаваны гэтым поспехам, {{СС|21|лютага|1920|8||}} Дзянікін загадаў сваім войскам перайсці ў наступленне. {{СС|5|сакавіка|1920|20|лютага|}} года войскі добраахвотнікаў на некалькі дзён узялі [[Растоў-на-Доне]]. Новае наступленне войскаў [[Каўказскі фронт, Грамадзянская вайна|Каўказскага фронту]] чырвоных {{СС|11|сакавіка|1920|26|лютага|}} года выклікала разлютаваныя баі ля Батайска і [[Стаўрапаль|Стаўрапаля]], а ў станіцы [[Ягарлыцкая|Ягарлыцкай]] адбылася сустрэчная конная бітва арміі [[Сямён Міхайлавіч Будзённы|Сямёна Будзённага]] з групай Аляксандра Паўлава, у выніку чаго конная група Паўлава была разбіта, і войскі Дзянікіна пачалі агульнае адступленне па ўсім фронце на поўдзень на больш чым 400 км<ref name="Гордеев"/>{{rp|143—144}}. {{СС|17|сакавіка|1920|4||}} года выдаў дырэктыву войскам пераправіцца на левы бераг ракі [[Кубань]] і заняць па ёй абарону, але войскі не выканалі гэтых распараджэнняў і пачалі панічнае адступленне. Данская армія, якой было загадана заняць абарону на [[Таманскі паўвостраў|Таманскім паўвостраве]], замест гэтага, змяшаўшыся з добраахвотнікамі, адыходзіла да Новарасійска. [[Кубанская армія]] таксама адышла з пазіцый і адкочвалася да [[Туапсэ]]<ref name="Гордеев"/>{{rp|144}}. Бязладнае скопішча войскаў ля Новарасійска і прамаруджванне з пачаткам эвакуацыі сталі прычынай Новарасійскай катастрофы, якая нярэдка ставіцца ў віну Дзянікіну. Усяго з раёна Новарасійска морам у Крым {{СС|8|||26—27|сакавіка|}}—{{СС|9|красавіка|1920|||}} года атрымалася пераправіць каля 35{{sfn|''Слободин В. П.''|name="Слободин"|1996}}{{rp|54}}-40 тысяч салдат і афіцэраў<ref name="Гордеев"/>{{rp|145}}. Сам жа генерал са сваім начальнікам штаба Раманоўскім уступіў у Новарасійску на борт мінаносца «Капітан Сакен» адным з апошніх{{sfn|''Трамбицкий Ю. А.''|2003, 2006|с=97}}. ===== Адстаўка з пасады галоўнакамандуючага УСПР ===== [[Файл:Antondenikin.jpg|міні|200px|У дзень адстаўкі з пасады галоўнакамандуючага ўзброенымі Сіламі Поўдня Расіі, Феадосія, {{СС|17|красавіка|1920|4||}} года.]] У Крыме {{СС|9|красавіка|1920|27|сакавіка|}} года размясціў сваю Стаўку ў [[Феадосія|Феадосіі]] ў будынку гасцініцы «Асторыя». На працягу тыдня ён праводзіў рэарганізацыю арміі і мерапрыемствы па аднаўленні баяздольнасці войскаў. Пры гэтым у самой арміі, за выключэннем каляровых частак і большасці кубанцаў, нарастала незадаволенасць Дзянікіным. Асаблівую незадаволенасць выказваў апазіцыйны генералітэт. У гэтых умовах Ваенны савет УСПР у Севастопалі прыняў рэкамендацыйны рашэнне аб мэтазгоднасці перадачы Дзянікіным камандавання Урангелю. Адчуваючы адказнасць за ваенныя няўдачы і выконваючы законы афіцэрскага гонару, напісаў старшыні Ваеннага Савета [[Абрам Міхайлавіч Драгаміраў|Абраму Драгаміраву]] ліст, у якім паведаміў, што плануе падаць у адстаўку і склікаў пасяджэнне савета з мэтай абрання сабе пераемніка<ref name="Слободин"/>{{rp|55}}. {{СС|17|красавіка|1920|4||}} года прызначыў галоўнакамандуючым УСПР генерал-лейтэнанта [[Пётр Мікалаевіч Урангель|Пятра Урангеля]] і ў той жа дзень вечарам разам з былым начальнікам штаба Раманоўскім, які таксама падаў у адстаўку, на англійскім мінаносцы пакінуў Крым і выехаў у Англію з прамежкавай прыпынкам у [[Стамбул|Канстанцінопалі]], назаўжды пакінуўшы межы Расіі<ref name="Гордеев"/>{{rp|146}}. {{СС|18|красавіка|1920|5||}} года ў Канстанцінопалі ў непасрэднай блізкасці ад Дзянікіна забіты яго начальнік штаба [[Іван Паўлавіч Раманоўскі|Іван Раманоўскі]], што стала для Дзянікіна цяжкім ударам{{sfn|''Иоффе Г. З.''|name="Иоффе"|2004}}. У той жа вечар са сваёй сям’ёй і дзецьмі генерала Карнілава перайшоў на англійскае шпітальнае судна, а {{СС|19|красавіка|1920|6||}} года на [[дрэдноўт|дрэдноўце]] {{нп4|HMS Marlborough (1912)|«Мальбаро»|ru|HMS Marlborough (1912)}} адбыў у Англію, паводле ўласных слоў, з пачуццём «непазбыўнага смутку». Улетку 1920 года [[Аляксандр Іванавіч Гучкоў|Аляксандр Гучкоў]] звярнуўся да Дзянікіна з просьбай «давяршыць патрыятычны подзвіг і асаблівым урачыстым актам аблегчыць барона Урангеля… пераемнай усерасійскай уладай», аднак ён адмовіўся падпісаць такі дакумент<ref name="Журавлёв">{{артыкул|аўтар=Журавлёв В.|загаловак=«Присвоив таковому лицу наименование Верховного Правителя»: К вопросу о титуле, принятом адмиралом А. В. Колчаком 18 ноября 1918 г.|спасылка=http://anthropologie.kunstkamera.ru/files/pdf/008/08_08_zhuravlev_k.pdf|мова=ru|выданне=Антропологический форум (Forum for Anthropology and Culture)|тып=международный журнал|год=2008|выпуск=8|старонкі=353—386|issn=1815-8870}}</ref>{{rp|380}}. ===== Палітыка Дзянікіна на падкантрольных тэрыторыях ===== {{main|Палітыка Антона Дзянікіна}} [[Файл:Особое совещание Таганрог 1919 г.jpg|200px|left|thumb|Дзянікін і члены яго [[Адмысловая нарада пры Галоўкаме УСПР|Адмысловай нарады]] — урада Поўдня Расіі. Лета 1919 года, [[Таганрог]].]] На тэрыторыях, якія кантраляваліся [[Узброеныя сілы Поўдня Расіі|ўзброеныя Сіламі Поўдня Расіі]], уся паўната ўлады належала Дзянікіну як галоўнакамандуючаму. Пры ім дзейнічала [[Асаблівая нарада пры Галоўкаме УСПР|Адмысловая нарада]], якой выконваліся функцыі выканаўчай і заканадаўчай улады. Валодаючы па сутнасці дыктатарскай уладай і будучы прыхільнікам канстытуцыйнай манархіі, Дзянікін не лічыў сябе маючым права да скліку {{нп4|Усерасійскі ўстаноўчы сход|Устаноўчага сходу|ru|Всероссийское учредительное собрание}}) вызначаць будучы дзяржаўны лад Расіі. Ён стараўся з’яднаць як мага больш шырокія пласты насельніцтва вакол Белага руху пад лозунгамі «Барацьба з бальшавізмум да канца», «Вялікая, адзіная і непадзельная Расія», «Палітычныя свабоды», «Закон і парадак». Такая пазіцыя была аб’ектам крытыкі як справа, з боку манархістаў, так і злева, з ліберальна-сацыялістычнага лагера. Заклік да аднаўлення адзінай і непадзельнай Расіі сустракаў супраціўленне з боку казачых дзяржаўных утварэнняў Дона і Кубані, якія дамагаліся аўтаноміі і федэратыўнага ладу будучай Расіі, а таксама не мог быць падтрыманы нацыяналістычнымі партыямі Украіны, Закаўказзя, Прыбалтыкі<ref name="Бойко"/>{{rp|121—122}}. Рэалізацыя дзянікінскай улады была недасканалай. Хоць фармальна ўлада належала вайскоўцам, якія з апорай на армію фармавалі палітыку Белага Поўдня, але на практыцы Дзянікіну не атрымалася ўсталяваць цвёрды парадак ні на кантраляваных тэрыторыях, ні ў арміі<ref name="Нариси">[http://www.history.org.ua/?litera&id=1623&navStart=26 Політичний терор і тероризм в Україні ХІХ-ХХ ст.: Історичні нариси / Відп. ред. В. А. Смолій. — К.: Наук. думка, 2002. — 952 с.]</ref>{{rp|166}}. Пры спробах рашэння працоўнага пытання было прынята прагрэсіўнае працоўнае заканадаўства з 8-гадзінным працоўным днём і мерамі па ахове працы, якое з-за поўнага развалу прамысловай вытворчасці і нядобрасумленных дзеянняў уласнікаў, якія выкарыстоўвалі сваё часовае вяртанне да ўлады на прадпрыемствах як зручную магчымасць выратаваць сваю маёмасць і перавесці капіталы за мяжу, не знайшло практычнага ажыццяўлення ў жыццё<ref name="Рябуха">''Рябуха Ю. В.'' Вооружённые Силы Юга России на территории Украины в 1919 г. — Рукопись. Диссертация на соискание научной степени кандидата исторических наук по специальности 07.00.02. — Всемирная история. — Харьковский Национальный Университет имени В. Н. Каразина. — Харьков, 2008. — 212 с.</ref>{{rp|88-89}}. У той жа самы час любыя працоўныя дэманстрацыі і забастоўкі разглядаліся выключна як палітычныя і душыліся сілай, а незалежнасць прафсаюзаў не прызнавалася<ref name="Нариси" />{{rp|166}}. Урад Дзянікіна не паспеў цалкам ажыццявіць распрацаваную ім зямельную рэформу, у аснову якой павінна было легчы ўмацаванне дробных і сярэдніх гаспадарак за кошт казённых і памешчыцкіх зямель. У сучаснай расійскай і ўкраінскай гістарыяграфіі, у адрозненне ад больш ранняй савецкай, не прынята называць аграрнае заканадаўства Дзянікіна арыентаваным на абарону інтарэсаў памешчыцкага землеўладання<ref name="Корновенко">{{артыкул|аўтар=Корновенко С. В.|загаловак=Новітня російська історіографія (1990-2000-ті рр.) аграрної політики білогвардійських урядів А. Денікіна та П. Врангеля на підконтрольних їм українських територіях|спасылка=http://www.nbuv.gov.ua/portal/soc_gum/Npifznu/2008_24/24/kornovenko.pdf|выданне=Наукові праці історичного факультету Запорізького національного університету|тып=наукове періодичне видання|год=2008|выпуск=24: Соціальні та національні чинники революцій і реформ в Україні: проблеми взаємовпливів|старонкі=186-192|issn=2076-8982}}</ref>{{rp|187}}. Пры гэтым ураду Дзянікіна не ўдалося цалкам перашкодзіць стыхійнаму вяртанню памешчыцкага землеўладання з усімі яго адмоўнымі наступствамі для рэалізацыі зямельных рэформаў<ref name="Корновенко"/>{{rp|188}}. У нацыянальнай палітыцы Дзянікін прытрымліваўся канцэпцыі «адзінай і непадзельнай Расіі», што не дапускала абмеркавання якой-небудзь аўтаноміі альбо самавызначэння тэрыторый, якія ўваходзілі ў склад былой [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ў [[Першая сусветная вайна|даваенных межах]]. Прынцыпы нацыянальнай палітыкі ў дачыненні да тэрыторыі і насельніцтва [[Украіна|Украіны]] знайшлі адлюстраванне ў «[[Зварот Дзянікіна да насельніцтва Маларосіі|Звароце Дзянікіна да насельніцтва Маларосіі]]» і не дапускалі права ўкраінскага народа на самавызначэнне<ref name="Процык">{{артыкул|аўтар=Процик Анна.|загаловак=Російський націоналізм і Україна в добу революції і Громадянської війни|спасылка=http://www.history.org.ua/JournALL/journal/2002/5/11.pdf|выданне=Український історичний журнал (УIЖ)|тып=науковий журнал ВАК України|месца=[[Кіеў|Київ]]|выдавецтва=Наукова думка|год=2002|выпуск=5|старонкі=130—139|issn=0130-5247}}</ref><ref name="Наумова">{{кніга|аўтар=Наумова И. И.|частка=Украинский вопрос в мемуарах А. И. Деникина|загаловак=Документ: история, теория, практика.|спасылка=http://www.if.tsu.ru/chair5/works/Conference_2012.pdf|адказны=Под общ. ред. проф. О. А. Харусь.|выданне=Сборник материалов V Всероссийской научно-практической конференции с международным участием (г. Томск, 27–28 октября 2011 г.)|месца=[[Томск]].|выдавецтва=Томский государственный университет.|год=2011|старонкі=364—368|старонак=588|isbn=978-5-7511-2052-8|archive-date=22 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211222025139/http://www.if.tsu.ru/chair5/works/Conference_2012.pdf}}</ref>. Не дапускалася і казачай аўтаноміі — Дзянікін ажыццявіў рэпрэсіўныя меры супраць спробаў стварэння ўласнай федэратыўнай дзяржавы кубанскім, данскім і церскім казацтвам: ліквідаваў Кубанскую Раду і зрабіў перастаноўкі ва ўрадзе казачых абласцей<ref>{{артыкул|аўтар=Кулаков В. В., Каширина Е. И.|загаловак=Причины поражения белого движения на Юге России|спасылка=http://www.vestnik.adygnet.ru/files/2006.2/242/kulakov2006_2.pdf|выданне=Вестник Адыгейского государственного университета.|тып=научный журнал|месца=Майкоп|год=2006|выпуск=2|старонкі=45-47|issn=1999-7159|archive-date=3 снежня 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203010631/http://www.vestnik.adygnet.ru/files/2006.2/242/kulakov2006_2.pdf}}</ref>. У дачыненні да яўрэйскага насельніцтва праводзілася адмысловая палітыка. З прычыны таго што сярод кіраўнікоў бальшавіцкіх структур значную частку складалі яўрэі, у асяроддзі Добраахвотніцкай арміі было прынята лічыць любых яўрэяў патэнцыяльнымі саўдзельнікамі бальшавіцкага рэжыму<ref>{{cite web|url=http://www.lechaim.ru/ARHIV/164/dostup.htm|title=Еврейская делегация у генерала Деникина|date=2005|publisher=Лехаим|description=Публикация в журнале "Рассвет" за 1923 года в номерах апреля (№ 17) – мае (№ 18)|access-date=2012-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120810005209/http://www.lechaim.ru/ARHIV/164/dostup.htm|archive-date=10 жніўня 2012|url-status=dead}}</ref>. Дзянікін быў вымушаны выдаць загад аб забароне яўрэям уступаць у Добраахвотніцкую армію на афіцэрскія пасады. Хоць аналагічнае распараджэнне з нагоды салдат Дзянікіным не было выдадзена, але штучна завышаныя патрабаванні да прымаемых у армію навабранцам-яўрэям прывялі да таго, што пытанне пра ўдзел ва УСПР яўрэяў «вырашылася само сабой»<ref>{{cite web|url=http://www.jgs.ru/dor/white.htm|title=Евреи и Белая армия|author=Вейгман Сергей.|publisher=«Век»|access-date=2012-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20130617092126/http://www.jgs.ru/dor/white.htm|archive-date=17 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref>. Сам Дзянікін неаднаразова звяртаўся з заклікам да сваіх камандзірам «не настрайваць адну нацыянальнасць супраць іншай», але слабасць яго ўлады на месцах была такая, што ён не змог прадухіліць пагромы, асабліва пры ўмовах, калі і само прапагандысцкае агенцтва ўрада Дзянікіна вяло антыяўрэйскую агітацыю — напрыклад, у сваёй прапагандзе яно ставіла знак роўнасці паміж бальшавізмум і яўрэйскім насельніцтвам і заклікала да «крыжовага паходу» супраць яўрэяў<ref>{{кніга|аўтар=Энгель В. В.|загаловак=Курс лекции по истории евреев в России. Прочитан в Государственной еврейской академии им. Маймонида в 2000–2001 годах|спасылка=http://jhist.org/russ/russ001-13.htm|выданне=Jewish.ru|год=2001|archive-date=17 чэрвеня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150617185117/http://jhist.org/russ/russ001-13.htm}}</ref>. [[Файл:Anton Denikin 1919, Taganrog.png|thumb|left|200px|Прыбыццё Дзянікіна ў англійскую саюзніцкую місію, 1919 год, Таганрог.]] У сваёй знешняй палітыцы арыентаваўся на прызнанне падкантрольнага яму дзяржаўнага ўтварэння з боку краін [[Антанта|Антанты]]. З умацаваннем сваёй улады ў канцы 1918 года і ўтварэннем УСПР у студзені 1919 года Дзянікіну атрымалася заручыцца падтрымкай Антанты і атрымліваць яе ваенную дапамогу на працягу ўсяго 1919 года. За час свайго кіравання Дзянікін не паставіў задачы міжнароднага прызнання свайго ўрада з боку Антанты, гэтыя пытанні вырашаліся ўжо яго пераемнікам Урангелем у 1920 годзе<ref>{{кніга|аўтар=Морозов А. Ю.|загаловак=Внешняя политика белых правительств Юга России в 1918—1920 гг. :по материалам белой прессы|спасылка=http://www.dissercat.com/content/vneshnyaya-politika-belykh-pravitelstv-yuga-rossii-v-1918-1920-gg-po-materialam-beloi-pressy|выданне=дис. канд. ист. наук 07.00.02|месца=Санкт-Петербург|год=2007|старонак=178}}</ref>. Адмоўна ставіўся да ідэі фарміравання кааліцыйнага заканадаўчага ўрада антыбальшавіцкіх сіл на Поўдні Расіі, скептычна ставіўся да дзяржаўных здольнасцей сваіх данскіх і кубанскіх саюзнікаў, мяркуючы, што падпарадкаваная яму тэрыторыя «магла б даць прадстаўнічы орган інтэлектуальна не вышэй за губернскі [[Земства|земскі сход]]»<ref>{{артыкул|аўтар=Зайцев А. А.|загаловак=Интеграционные процессы на Северном Кавказе в 1917-1920 гг.: к вопросу о создании Юго-Восточного союза|спасылка=http://npgi.ru/gournal/7_2009.pdf|мова=ru|выданне=Научные проблемы гуманитарных исследований|тып=научно-теоретический журнал|месца=Пятигорск|год=2009|выпуск=7|старонкі=4—11|issn=2071-9175|archive-date=17 красавіка 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170417025459/http://www.npgi.ru/gournal/7_2009.pdf}}</ref>. [[Файл:Denikin and Wrangel in Tsaritsyn, 1919.png|міні|200px|Дзянікін і Урангель на парадзе ў Царыцыне, 1919 год.]] З сярэдзіны 1919 года абазначыўся буйны {{нп4|Канфлікт Дзянікіна і Урангеля|канфлікт паміж Дзянікіным і Урангелем|ru|Конфликт Деникина и Врангеля}}, адным з ваеначальнікаў Добраахвотніцкай арміі. Супярэчнасці не насілі палітычнага характару<ref name="Карпов">{{артыкул|аўтар=Карпов Н. Д.|загаловак=А.И. Деникин и П.Н. Врангель: от несогласия к антагонизму|спасылка=http://www.krimoved-library.ru/books/krim-vrangel-1920-god4.html|аўтар выдання=Отв. С. М. Исхаков, вступ. слово Э. Кронер.|выданне=Крым. Врангель. 1920 год|тып=сборник научных трудов|месца=Москва|выдавецтва=Социально-политическая МЫСЛЬ|год=1996|старонкі=216|isbn=5-902168-71-6}}</ref>: прычынамі рознагалоссяў з’яўлялася розніца ў бачанні двума генераламі пытання выбару саюзнікаў і далейшай стратэгіі для сіл Белага руху на Поўдні Расіі, якая хутка перайшла ў плоскасць узаемных абвінавачванняў і дыяметральна процілеглых ацэнак адных і тых жа падзей<ref>{{артыкул|аўтар=Костомаров Дмитрий Павлович|загаловак=Деникин и Врангель: история конфликта|спасылка=http://www.istrodina.com/rodina_articul.php3?id=2386&n=119|мова=ru|выданне=Родина|тып=российский исторический журнал|выдавецтва=Федеральное агентство России по печати и массовым коммуникациям|год=2007|выпуск=10|старонкі=72—75|issn=0235-7089|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130103152156/http://www.istrodina.com/rodina_articul.php3?id=2386&n=119|archive-date=3 студзеня 2013}}</ref>. Пачатковай кропкай канфлікту даследчыкамі называецца ігнараванне Дзянікіным у красавіку 1919 года сакрэтнага рапарта Урангеля, у якім ён прапаноўваў зрабіць Царыцынскі кірунак наступлення белых армій прыярытэтным<ref name="Карпов"/>. Дзянікіным пазней была створана [[Маскоўская дырэктыва]] наступлення, якая пасля яе няўдачы была публічна раскрытыкаваная Урангелем. Да канца 1919 года паміж генераламі разгарэлася адкрытая канфрантацыя, Урангель зандаваў глебу па змене генерала Дзянікіна<ref name="Слободин"/>{{rp|53}}, але ў студзені 1920 падаў у адстаўку, пакінуў тэрыторыю УСПР і з’ехаў у Канстанцінопаль, знаходзячыся там да вясны 1920 года. Канфлікт Дзянікіна і Урангеля спрыяў узнікненню расколу ў белым лагеры, ён прадоўжыўся таксама і ў эміграцыі. Рэпрэсіўная палітыка ўрада Дзянікіна ацэньваецца падобнай з палітыкай Калчака і іншых ваенных дыктатур<ref name="Литвин">{{кніга|аўтар=Литвин А. Л.|частка=Репрессии по-генеральски. Адмирал А. В. Колчак и генерал А. И. Деникин|загаловак=Красный и белый террор в России. 1918—1922 гг.|спасылка=http://www.e-reading.org.ua/chapter.php/1004379/8/Litvin_Aleksey_-_Krasnyy_i_belyy_terror_v_Rossii._1918-1922_gg..html#n_318|месца=Москва|выдавецтва=Яуза|год=1996|серыя=Совершенно секретно|isbn=5-87849-164-8}}</ref>, альбо называецца больш жорсткай, чым у іншых белых утварэнняў, што тлумачыцца большай разлютаванасцю [[Чырвоны тэрор|Чырвонага тэрору]] на Поўдні ў параўнанні з Сібірру або іншымі раёнамі<ref name="Репрессивное">{{артыкул|аўтар=д. и. н. Цветков В. Ж.|загаловак=Репрессивное законодательство белых правительств|спасылка=http://www.dk1868.ru/statii/Tstvetkov1.htm|мова=ru|выданне=Вопросы истории|тып=Журнал|год=2007|нумар=4|старонкі=16—26|issn=0042-8779}}</ref>. Сам Дзянікін адказнасць за арганізацыю {{нп4|Белы тэрор|Белага тэрору|uk|Білий терор}} на Поўдні Расіі пераносіў на самадзейнасць сваёй контрразведкі, сцвярджаючы, што яна станавілася «часам агменямі правакацый і арганізаванага рабавання»<ref name="Литвин"/>. У жніўні 1918 года выйшла яго распараджэнне перадаваць па распараджэнні ваеннага губернатара вінаватых ва ўсталяванні савецкай улады «ваенна-палявым судам вайсковай часткі Добраахвотніцкай арміі»<ref name="Репрессивное"/>. У сярэдзіне 1919 года рэпрэсіўнае заканадаўства стала больш жорсткім у сувязі з прыняццем «Закона ў дачыненні да ўдзельнікаў устанаўлення ў Расійскай дзяржаве савецкай улады, а роўна свядома садзейнічаючых яе распаўсюджванню i ўмацаванню», згодна з якім асобы, відавочна датычныя да ўсталявання савецкай улады, падлягалі смяротнаму пакаранню, саўдзельнікам прадугледжваліся «бестэрміновая катарга», або «катаржныя работы ад 4 да 20 гадоў», або «папраўчыя арыштанцкія аддзяленні ад 2 да 6 гадоў», больш дробным парушэнням — турэмнае зняволенне ад месяца да 1 года 4 месяцаў або «грашовае спагнанне» ад 300 да 20 тысяч рублёў<ref name="Репрессивное"/>. Акрамя таго, «асцярога магчымага прымусу» была выключана Дзянікіным з раздзелу «вызвалення ад адказнасці», паколькі, згодна з яго рэзалюцыяй, яна «цяжка ўлаўліваецца для суду»<ref name="Репрессивное"/>. Пры гэтым Дзянікін з уласнымі прапагандысцкімі мэтамі <ref name="Литвин"/> паставіў заданне вывучаць і дакументаваць вынікі [[Чырвоны тэрор|чырвонага тэрору]]. 4 красавіка 1919 года паводле яго распараджэння была створана Асаблівая следчая камісія па расследаванню злачынстваў бальшавікоў. === У эміграцыі === ==== Міжваенны перыяд ==== ===== Адыход ад палітыкі і перыяд актыўнай літаратурнай дзейнасці ===== {{also|Літаратурная дзейнасць Антона Дзянікіна}} Накіроўваючыся з сям’ёй з Канстанцінопаля ў Англію, Дзянікін зрабіў прыпынак на [[Мальта|Мальце]] і ў [[Гібралтар]]ы. У [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіяне]] карабель трапіў у моцную буру<ref name="ЛеховичБелыеКрасные"/>. Прыбыўшы ў [[Саўтгемптан]], ён [[17 красавіка]] 1920 года з’ехаў у [[Лондан]], дзе быў сустрэты прадстаўнікамі брытанскага ваеннага міністэрства, а таксама генералам Хольманам і групай рускіх дзеячаў, у ліку якіх былі былы лідар [[Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя|кадэтаў]] {{нп4|Павел Мікалаевіч Мілюкоў|Павел Мілюкоў|ru|Милюков, Павел Николаевич}} і дыпламат Яўген Саблін, які ўручыў Дзянікіну падзякавальную і прывітальную тэлеграму з [[Парыж]]а, адпраўленую ў расійскае пасольства ў Лондане на імя Дзянікіна з подпісамі князя [[Георгій Яўгенавіч Львоў|Георгія Львова]], [[Сяргей Дзмітрыевіч Сазонаў|Сяргея Сазонава]], {{нп4|Васіль Аляксеевіч Маклакоў|Васіля Маклакова|ru|Маклаков, Василий Алексеевич}} і [[Барыс Віктаравіч Савінкаў|Барыса Савінкава]]<ref name="ЛеховичБелыеКрасные"/>. Лонданская прэса (у прыватнасці, «[[The Times|Таймс]]» і «Дэйлі Геральд») адзначыла прыезд Дзянікіна пачцівымі артыкуламі ў адрас генерала<ref name="ЛеховичБелыеКрасные"/>. [[Файл:Деникин, Шмелев, Капбретон 1926.jpg|міні|200px|Сустрэча сям’і Дзянікіна з сям’ёй пісьменніка {{нп4|Іван Сяргеевіч Шмялёў|Шмялёва|ru|Шмелёв, Иван Сергеевич}} ў Кабрэтоне, Францыя, 1926 год.]] Прабыў у [[Вялікабрытанія|Англіі]] некалькі месяцаў, спачатку жывучы ў Лондане, а затым у {{нп4|Певенсі|Певенсі|uk|Певенсі}} і [[Істбарн]]е (Усходні Сусекс)<ref name="Гордеев"/>{{rp|147}}. Увосень [[1920]] года ў Англіі была апублікавана тэлеграма лорда [[Джордж Натаніэл Керзан|Керзана]] [[Георгій Васільевіч Чычэрын|Чычэрыну]], у якой той адзначаў, што менавіта яго ўплыў спрыяў перакананню Дзянікіна пакінуць пасаду галоўнакамандуючага УСПР і перадаць яе Урангелю. Дзянікін у «Таймс» катэгарычна абверг заяву Керзана пра які-небудзь уплыў лорда на пакіданне ім паста галоўнакамандуючага УСПР, патлумачыўшы пакіданне прычынамі выключна асабістымі і патрабаваннем моманту, а таксама адмовіўся ад прапановы лорда Керзана ўдзельнічаць у заключэнні перамір’я з [[бальшавік]]амі і паведаміў, што: {{пачатак цытаты}} Як раней, так і цяпер я лічу непазбежнай і неабходнай узброеную барацьбу з бальшавікамі да поўнай іх паразы. Інакш не толькі Расія, але і ўся Еўропа звернецца ў руіны. {{канец цытаты|крыніца=<ref name="ЛеховичБелыеКрасные"/>{{rp|653-654}}}} У знак пратэсту супраць жадання брытанскага ўрада заключыць мір з Савецкай Расіяй у жніўні 1920 года пакінуў Англію і пераехаў у [[Бельгія|Бельгію]], дзе пасяліўся з сям’ёй у [[Брусель|Бруселі]]<ref name="ЛеховичБелыеКрасные"/>{{rp|654-655}} і прыступіў да напісання свайго фундаментальнага дакументальнага даследавання аб [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайне]] — «[[Нарысы рускай смуты|Нарысаў рускай смуты]]». Напярэдадні Каляд у снежні 1920 года генерал Дзянікін пісаў свайму калегу, былому кіраўніку англійскай місіі на Поўдні Расіі генералу {{нп4|Чарльз Джэймс Брыгс|Брыгсу|ru|Бриггс, Чарльз Джеймс}}: {{пачатак цытаты}} Я цалкам адышоў ад палітыкі і пайшоў увесь у гістарычную працу. Заканчваю першы том «Нарысаў», якія ахопліваюць падзеі рускай рэвалюцыі ад 27 лютага да 27 жніўня 1917 года. У сваёй працы знаходжу некаторае забыццё ад цяжкіх перажыванняў. {{канец цытаты|крыніца=<ref name="ЛеховичБелыеКрасные"/>{{rp|656}}}} [[Файл:Anton Denikin & Marina Denikina 1933.jpg|thumb|200px|left|Антон Дзянікін з дачкой [[Марына Антонаўна Дзянікіна|Марынай]] на парозе свайго дома ў прадмесце [[Парыж]]а, [[Камуны Францыі|камуна]] [[Сеўр]], [[1933]] год.]] Гардзееў піша, што ў гэты перыяд Дзянікін прыняў рашэнне адмовіцца ад далейшай узброенай барацьбы ў карысць барацьбы «словам і пяром». Даследчык пазітыўна выказваецца аб дадзеным выбары і адзначае, што дзякуючы яму [[гісторыя Расіі]] канца [[XIX стагоддзе|XIX]] — пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзяў]] «атрымала выдатнага летапісца»<ref name="Гордеев"/>{{rp|148}}. У чэрвені [[1922]] года<ref name="Гордеев"/>{{rp|149}} з Бельгіі пераехаў у [[Венгрыя|Венгрыю]], дзе жыў і працаваў да сярэдзіны [[1925]] года. За тры гады жыцця ў Венгрыі ён тройчы змяніў месца жыхарства. Спачатку генерал пасяліўся ў [[Шопран]]е, затым правёў некалькі месяцаў у [[Будапешт|Будапешце]], а пасля гэтага зноў пасяліўся ў правінцыйным мястэчку паблізу [[Балатан|возера Балатон]]<ref name="ЛеховичБелыеКрасные"/>{{rp|661}}. Тут была завершана праца над апошнімі тэмамі «Нарысаў», якія былі выдадзены ў [[Парыж]]ы і [[Берлін]]е, а таксама з скарачэннямі былі перакладзены і выдадзены на англійскай, французскай і нямецкай мовах. Выхад гэтага сачынення некалькі паправіў матэрыяльнае становішча Дзянікіна і даў яму магчымасць шукаць больш зручнае месца для пражывання. У гэты час даўні сябар Дзянікіна генерал Аляксей Шапрон дзю Ларэ ажаніўся ў Бельгіі з дачкой генерала Карнілава і лістом запрасіў генерала вярнуцца ў Брусель, што і паслужыла падставай да пераезду. Прабыў у Бруселі з сярэдзіны 1925 да вясны 1926 года<ref name="ЛеховичБелыеКрасные"/>. Увесну 1926 года пасяліўся ў Парыжы, які з’яўляўся цэнтрам рускай эміграцыі. Тут заняўся не толькі літаратурнай, але і грамадскай дзейнасцю. У [[1928]] годзе ён напісаў сачыненне «Афіцэры», асноўная частка працы над якім праходзіла ў Кабрэтоне, дзе Дзянікін часта меў зносіны з пісьменнікам [[Іван Сяргеевіч Шмялёў|Іванам Шмялёвым]]<ref name="Рутыч"/>. Далей Дзянікін пачаў працу над аўтабіяграфічнай аповесцю «Маё жыццё». Адначасова ён часта выязджаў у [[Чэхаславакія|Чэхаславакію]] і [[Каралеўства Югаславія|Югаславію]] для чытання лекцый па рускай гісторыі<ref name="Гордеев"/>{{rp|150}}. У [[1931]] годзе завяршыў працу «Старая армія», якая прадстаўляе ваенна-гістарычнае даследаванне [[Руская імператарская армія|Рускай імператарскай арміі]] да і падчас Першай сусветнай вайны<ref name="Гордеев"/>{{rp|151}}. ===== Палітычная дзейнасць у эміграцыі ===== [[Файл:Anton Denikin 1938, Paris.png|200px|міні|Дзянікін у Парыжы, 1938 год.]] З прыходам у [[Трэці рэйх|Германіі]] да ўлады [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|нацыстаў]] выступіў з асуджэннем палітыкі [[Адольф Гітлер|Гітлера]]. У адрозненне ад шэрагу эмігранцкіх дзеячаў, якія планавалі ўдзельнічаць у баявых дзеяннях супраць [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] на баку замежных дзяржаў, недружалюбных [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], выступаў за неабходнасць падтрымкі Чырвонай арміі супраць любога замежнага агрэсара, з наступным абуджэннем рускага духу ў шэрагах гэтай арміі, які, паводле задумы генерала, і павінен зрынуць [[бальшавізм]] у Расіі і пры гэтым захаваць у Расіі саму армію<ref name="Гордеев"/>{{rp|151}}. У цэлым Дзянікін захаваў аўтарытет у асяроддзі рускай эміграцыі, аднак частка [[Белая эміграцыя|белай эміграцыі]] і наступных хваль рускай эміграцыі ставілася да Дзянікіна крытычна. Сярод іх быў пераемнік на пасадзе галоўнакамандуючага УСПР [[Пётр Мікалаевіч Урангель|Пётр Урангель]]<ref name="Ходаков"/>, пісьменнік [[Іван Лук’янавіч Саланевіч|Іван Саланевіч]]<ref>{{артыкул|аўтар=Солоневич И. Л.|загаловак=Два зайца генерала Деникина|спасылка=http://nationalism.org/bratstvo/oprichnik/14/solonevich.htm|выданне=Наша газета|месца=[[Сафія|София]]|год=1939, 8 февраля}}</ref>, філосаф [[Іван Аляксандравіч Ільін|Іван Ільін]]<ref name="Ходаков"/> і іншыя. За ваенна-стратэгічныя пралікі падчас Грамадзянскай вайны Дзянікіна крытыкавалі такія прыкметныя дзеячы эміграцыі, як ваенны спецыяліст і гісторык генерал Мікалай Галавін, палкоўнік Арсеній Зайцаў<ref name="Ходаков">{{кніга|аўтар=Ходаков И. М.|загаловак="Очерки Русской Смуты" А. И. Деникина как источник по изучению гражданской войны на юге России|спасылка=http://www.dissercat.com/content/ocherki-russkoi-smuty-ai-denikina-kak-istochnik-po-izucheniyu-grazhdanskoi-voiny-na-yuge-ros|выданне=диссертация на соискание уч. степени д.и.н по специальности 07.00.09 — историография, источниковедение и методы исторического исследования|месца=Москва|год=2006}}</ref> і іншыя. Складаныя адносіны, звязаныя з разыходжаннем у поглядах на далейшы працяг белай барацьбы, былі ў Дзянікіна і з {{нп4|Рускі агульнавоінскі саюз|Рускім агульнавоінскія саюзам (РАВС)|ru|Русский общевоинский союз}}, ваеннай эмігранцкай арганізацыяй былых удзельнікаў Белага руху. У верасні [[1932]] года групай блізкіх да Дзянікіна былых ваеннаслужачых Добраахвотніцкай арміі была створана арганізацыя «Саюз добраахвотнікаў». Новаствораная арганізацыя занепакоіла кіраўніцтва РАВС, як прэтэндэнта на лідарства ў арганізацыі воінскіх саюзаў у эмігранцкім асяроддзі. Дзянікін падтрымаў стварэнне Саюза добраахвотнікаў і лічыў, што РАВС у пачатку 1930-х гг. знаходзіўся ў крызісе<ref>{{кніга|аўтар=Голдин В. И.|частка=Нарастание кризисных явлений в Русском общевоинском союзе и зарубежная Россия|загаловак=Солдаты на чужбине. Русский общевоинский союз, Россия и русское зарубежье в XX—XXI веках|спасылка=http://lib.ru/HISTORY/GOLDIN_W_I/soldaty_chuzhbiny.pdf|месца=Архангельск|выдавецтва=Солти|год=2006|старонак=794|isbn=5-753-60-1650}}</ref>. Узначальваў Саюз добраахвотнікаў<ref name = Shishov185/><ref>{{кніга|аўтар=Цурганов Ю.|загаловак=Белоэмигранты и Вторая мировая война. Попытка реванша. 1939—1945.|спасылка=http://www.istmira.com/knigi-vtoraya-mirovaya-vojna/11/11/page/9/Beloyemigrantyi-i-Vtoraya-mirovaya-voyna--Popyitka-revansha-.html|месца=Москва|выдавецтва=ЗАО Центрполиграф|год=2010|серыя=На линии фронта. Правда о войне|старонак=287|isbn=978-5-9524-4725-7|archive-url=https://web.archive.org/web/20130512205553/http://www.istmira.com/knigi-vtoraya-mirovaya-vojna/11/11/page/9/Beloyemigrantyi-i-Vtoraya-mirovaya-voyna--Popyitka-revansha-.html|archive-date=12 мая 2013}}</ref>. У [[1936]] годзе заснаваў газету «Добраахвотнік», якая да [[1938]] года выдавалася ў Парыжы Г. Д. Леслі пры ўдзеле Саюза добраахвотнікаў, на старонках якой публікаваліся артыкулы Дзянікіна<ref name="Shishov185">''Шишов А. В.'' Генерал Дроздовский. Легендарный поход от Ясс до Кубани и Дона. М.: ЗАО Издательство Центрполиграф, 2012. — 431 с. — (Россия забытая и неизвестная. Золотая коллекция). ISBN 978-5-227-03734-3, С. 185</ref>. Усяго выйшлі тры нумары ў лютым кожнага года, і прымеркаваны яны былі да гадавіны [[Першы Кубанскі паход|Першага Кубанскага (ледзянога) паходу]]<ref>{{артыкул|загаловак=Антон Деникин. Дела эмигрантские|спасылка=http://rusk.ru/st.php?idar=51579|аўтар выдання=Публикация д. и. н. В. Ж. Цветкова|выданне=Русская линия|тып=информационное агентство|год=2011, 18 ноября}}</ref>. У канцы 1938 года праходзіў сведкам па справе {{нп4|Надзея Васільеўна Плявіцкая|Надзеі Плявіцкай|ru|Плевицкая, Надежда Васильевна}} аб выкраданні начальніка РАВС генерала [[Яўген Карлавіч Мілер|Яўгена Мілера]] і знікненні генерала [[Мікалай Уладзіміравіч Скоблін|Мікалая Скобліна]] (мужа Плявіцкай). Яго з’яўленне на судзе ў французскай газетнай прэсе [[10 снежня]] 1938 года разглядалася як сенсацыя<ref>{{артыкул|загаловак=Выступление ген. Деникина на суде против Надежды Плевицкой|аўтар выдання=Ред. проф. Милюков П. Н.|выданне=Последние новости|тып=газета|месца=Париж|год=1938, 10 декабря}}</ref>. Даў паказанні, у якіх выказаў недавер Скобліну і Плявіцкай, а таксама выказаў упэўненасць у датычнасці абодвух да выкрадання Мілера<ref>{{кніга|загаловак=Операция «Трест». Советская разведка против русской эмиграции. 1921-1937 гг.|частка=Глава 3. Суд над Плевицкой|аўтар=Гаспарян А. С.|спасылка=http://www.ozon.ru/context/detail/id/4181217/|выданне=кніга|выдавецтва=Вече|серыя=Военные тайны ХХ века|старонак=464|isbn=978-5-9533-3534-8|тыраж=4000}}</ref>. ==== Другая сусветная вайна ==== Напярэдадні [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Дзянікін прачытаў у Парыжы лекцыю «Сусветныя падзеі і рускае пытанне», якая пасля ў [[1939]] года была выдадзена асобнай брашурай<ref name="Гордеев" />{{rp|152}}. У гэтай кнізе ён пазначыў свае пазіцыі ў сувязі з будучай вайной, удзел СССР у якой уяўляўся непазбежным: {{пачатак цытаты}}«Нельга — кажуць адны — абараняць Расію, падрываючы яе сілы звяржэннем улады… Нельга — кажуць іншыя — зрынуць савецкую ўладу без удзелу знешніх сіл, якія маюць захопныя мэты… Словам, або бальшавіцкая пятля, або чужацкае ярмо. Я ж не прымаю ні завесы, ні прыгнёту. Веру і вызнаю: звяржэнне савецкай улады і абарона Расіі». {{канец цытаты|крыніца=Деникин А. Мировые события и русский вопрос. — Париж: Изд. Союза добровольцев, 1939. — С. 64.}} [[Файл:Anton Denikin and Ksenia Denikina, 1930-th.jpg|200px|міні|Дзянікін з жонкай у мястэчку Мімізан падчас нямецкай акупацыі Францыі, пачатак {{nobr|1940-х гг.}}<ref name="ЛеховичБелыеКрасные"/>{{rp|584-585}}.]] Пачатак Другой сусветнай вайны ([[1 верасня]] 1939 года) заспеў генерала Дзянікіна на поўдні Францыі ў вёсцы Мантэй-о-Віконт, куды ён выехаў з Парыжа для працы над сваёй працай «Шлях рускага афіцэра». Згодна з аўтарскай задумай, гэтая праца павінна была з’яўляцца адначасова ўвядзеннем і дадаткам да «Нарысаў рускай смуты»<ref name="Рутыч"/>. Уварванне нямецкіх войскаў на тэрыторыю Францыі ў маі 1940 года прымусіла Дзянікіна прыняць рашэнне спешна пакінуць Бург-ла-Рэн (пад Парыжам) і на машыне аднаго са сваіх паплечнікаў палкоўніка Глотава выехаць на поўдзень Францыі да іспанскай мяжы. У Мімізане на поўнач ад [[Біярыц]]а машыну з Дзянікіным нагналі нямецкія матарызаваныя часткі<ref name="Рутыч"/>. Быў заключаны немцамі ў канцэнтрацыйны лагер, дзе ведамства [[Ёзэф Гебельс|Гебельса]] прапаноўвала яму садзейнічанне ў літаратурнай працы. Адмовіўся ад супрацоўніцтва, быў адпушчаны і пасяліўся пад кантролем нямецкай камендатуры і гестапа<ref name="Ипполитов"/>{{rp|566}} на віле сяброў у вёсцы Мімізан каля [[Бардо]]. Многія з кніг, брашур і артыкулаў, напісаных Дзянікіным у 1930-я гады, аказаліся ў спісе забароненай літаратуры на тэрыторыі, кантраляванай Трэцім рэйхам, і былі канфіскаваныя. Адмовіўся зарэгістравацца ў нямецкай камендатуры як асоба без грамадзянства (якімі з’яўляліся рускія эмігранты), матываваўшы гэта тым, што ён з’яўляецца падданым [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], і гэта падданства ў яго ніхто не адбіраў<ref name="Ипполитов"/>{{rp|566}}. У [[1942]] годзе нямецкія ўлады зноў прапанавалі Дзянікіну супрацоўніцтва і пераезд у [[Берлін]]<ref name="jail"/>, на гэты раз патрабуючы, згодна з трактоўкай Іпалітава, каб ён узначаліў антыкамуністычныя сілы з ліку рускіх эмігрантаў пад эгідай Трэцяга рэйха, але атрымалі рашучую адмову генерала<ref name="Ипполитов"/>{{rp|560—563}}. Гардзееў, спасылаючыся на атрыманыя ў архіўных дакументах звесткі, прыводзіць інфармацыю, што ў [[1943]] годзе Дзянікін на асабістыя сродкі накіраваў Чырвонай арміі вагон з медыкаментамі, чым збянтэжыў [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]] і савецкае кіраўніцтва. Было прынята рашэнне медыкаменты прыняць, а імя аўтара іх адпраўкі не выдаваць<ref name="Гордеев"/>{{rp|153}}. Застаючыся перакананым праціўнікам савецкага ладу, заклікаў мігрантаў не падтрымліваць [[Трэці рэйх|Германію]] ў вайне з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] (лозунг «Абарона Расіі і звяржэнне бальшавізму»), неаднаразова называючы ўсіх прадстаўнікоў эміграцыі, якія супрацоўнічалі з немцамі, «цемрашаламі», «паражэнцамі» і «гітлераўскімі прыхільнікамі»<ref name="Гордеев"/>{{rp|154}}. Пры гэтым, калі восенню 1943 года ў Мімізане, дзе пражываў Дзянікін, быў раскватараваны адзін з {{нп4|Усходнія легіёны|усходніх батальёнаў вермахта|ru|Восточные легионы}}, змякчыў сваё стаўленне да шараговых вайскоўцаў з былых савецкіх грамадзян. Ён лічыў, што іх пераход на бок ворага тлумачыўся нечалавечымі ўмовамі ўтрымання ў нацысцкіх канцлагерах і знявечанай бальшавіцкай ідэалогіяй нацыянальнай самасвядомасцю савецкага чалавека. Пагляды на [[Рускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|рускі калабарацыянізм]] Дзянікін выказаў у двух неапублікаваных нарысах «[[Андрэй Андрэевіч Уласаў|Генерал Уласаў]] і ўласаўцы» і «Сусветная вайна. Расія і замежжа»<ref name="jail">{{кніга |загаловак=Тюремная одиссея Василия Шульгина: Материалы следственного дела и дела заключённого |адказны=Сост., вступ. ст. Макаров В. Г., Репников А. В., Христофоров В. С.; комм. Макаров В. Г., Репников, А. В |месца=М. |выдавецтва=Русский путь |год=2010 |старонкі=370 |старонак=480 |isbn=978-5-85887-359-4 |тыраж=2000 }}</ref>. У чэрвені [[1945]] года пасля [[Акт капітуляцыі Германіі|капітуляцыі Германіі]] Дзянікін вярнуўся ў Парыж. ==== Пераезд у ЗША ==== Узмоцнены пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] савецкі ўплыў у краінах Еўропы вымусіў генерала пакінуць Францыю. У СССР было вядома аб патрыятычнай пазіцыі Дзянікіна падчас Другой сусветнай вайны, і Сталін не ставіў перад урадамі краін [[антыгітлераўская кааліцыя|антыгітлераўскай кааліцыі]] пытанне аб гвалтоўнай дэпартацыі Дзянікіна ў савецкую дзяржаву. Але сам Дзянікін не меў дакладных звестак на гэты конт і адчуваў пэўны дыскамфорт і неспакой за сваё жыццё. Да таго ж Дзянікін адчуваў, што пад прамым або ўскосным савецкім кантролем яму была абмежаваная магчымасць выказваць у друку свае погляды<ref name="Ипполитов"/>{{rp|576—577}}. Атрымаць амерыканскую візу па квоце для рускіх эмігрантаў апынулася цяжка, і Дзянікін з жонкай як такія, што нарадзіліся на тэрыторыі сучаснай Польшчы, змаглі аформіць амерыканскую эміграцыйную візу праз польскае пасольства<ref name="Грей"/>{{rp|293}}. Пакінуўшы дачку [[Марына Антонаўна Дзянікіна|Марыну]] ў Парыжы, [[21 лістапада]] 1945 года яны з’ехалі ў [[Дзьеп]]<ref name="Ипполитов"/>{{rp|578}}<ref name="Грей"/>{{rp|293}}, адтуль праз Нью-Хейвен патрапілі ў [[Лондан]]. [[8 снежня]] 1945 года сямейства Дзянікіна сышло з трапа парахода ў [[Нью-Ёрк]]у<ref name="Ипполитов"/>{{rp|579}}. У [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] працягнуў працу над кнігай «Маё жыццё». У студзені [[1946]] года звярнуўся да генерала [[Дуайт Дэвід Эйзенхаўэр|Дуайт Эйзенхаўэр]] з заклікам спыніць гвалтоўную выдачу ў СССР былых савецкіх грамадзян, якія ўступілі ў гады вайны ў германскія ваенныя фарміраванні<ref name="Иоффе"/>. Выступаў з публічнымі дакладамі: у студзені ён прачытаў у Нью-Ёрку лекцыю «Сусветная вайна і руская ваенная эміграцыя», [[5 лютага]] выступіў перад аўдыторыяй у 700 чалавек на канферэнцыі ў манхэтэнскім цэнтры<ref name="Ипполитов"/>{{rp|589}}. Увесну 1946 года часта наведваў [[Нью-Ёркская публічная бібліятэка|Нью-Ёркскую публічную бібліятэку]] на {{нп4|42-я вуліца, Манхэтэн|42-й вуліцы|ru|42-я улица (Манхэттен)}}<ref name="Ипполитов"/>{{rp|590}}. Улетку 1946 года выступіў з мемарандумам «Рускае пытанне», адрасаваным урадам Вялікабрытаніі і ЗША, у якім, дапушчаючы ваеннае сутыкненне вядучых дзяржаў Захаду з савецкай Расіяй з мэтай звяржэння панавання камуністаў, перасцерагаў іх ад намераў правесці ў такім выпадку расчляненне Расіі<ref name="jail" />. Перад сваёй смерцю па запрашэнні знаёмых з’ехаў на адпачынак на ферму каля [[Мічыган (возера)|возера Мічыган]], дзе [[20 чэрвеня]] 1947 года яго разбіў першы сардэчны прыступ, пасля чаго яго змясцілі ў шпіталь бліжэйшага да фермы горада Эн-Арбар<ref name="Ипполитов"/>{{rp|591}}. ==== Смерць і пахаванне ==== Памёр ад сардэчнага прыступу [[7 жніўня]] [[1947]] года ў бальніцы [[Мічыганскі ўніверсітэт|Мічыганскага ўніверсітэта]] ў [[Ан-Арбар|Эн-Арбар]] і быў пахаваны на могілках у [[Дэтройт|Дэтройце]]. Амерыканскія ўлады пахавалі яго як галоўнакамандуючага саюзнай арміяй з вайсковымі ўшанаваннямі<ref name="Иоффе"/>. [[15 снежня]] [[1952]] года паводле рашэння белаказачай абшчыны ЗША адбылося перанясенне рэшткаў генерала Дзянікіна на праваслаўныя казачыя Свята-Уладзімірскія могілкі ў гарадок Кесвіл, у мясцовасці Джэксан, у [[Нью-Джэрсі|штаце Нью-Джэрсі]]. <gallery heights="220" mode="packed" caption="Змены пахаванняў Дзянікіна"> Файл:Могила А.И.Деникина в США, начало марта 2005 года.png | Магіла ў Нью-Джэрсі, ЗША (1952—2005) Файл:Donskoy monastery 12.jpg | У Маскве ў [[Данскі манастыр|Данскім манастыры]] да рэканструкцыі (2005—2009) Файл:Могила Деникиных в Донском монастыре после реконструкции 2008-2009.JPG | Пасля рэканструкцыі і стварэння мемарыяла (2009) </gallery> == Перанос рэшткаў у Расію == {{also|Перапахаванне рэшткаў Дзянікіна і Ільіна ў Расіі}} [[3 кастрычніка]] [[2005]] года прах генерала Антона Іванавіча Дзянікіна і яго жонкі [[Ксенія Васільеўна Дзянікіна|Ксеніі Васільеўны]] ([[1892]]—[[1973]]) разам з парэшткамі рускага філосафа [[Іван Аляксандравіч Ільін|Івана Аляксандравіча Ільіна]] ([[1883]]—[[1954]]) і яго жонкі Наталлі Мікалаеўны ([[1882]]—[[1963]]) быў перавезены ў [[Масква|Маскву]] для пахавання ў [[Данскі манастыр|Данскім манастыры]]<ref>{{cite web|publisher=Православие.Ru|url=http://www.pravoslavie.ru/news/14743.htm|title=Состоялась церемония перезахоронения праха генерала Деникина и философа Ильина в некрополе Донского монастыря|datepublished=3 октября 2005|access-date=27 января 2009|archive-url=https://www.webcitation.org/61D5KrHvz?url=http://www.pravoslavie.ru/news/14743.htm|archive-date=25 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Перапахаванне было ажыццёўлена ў адпаведнасці з даручэннямі Прэзідэнта Расіі [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзіміра Пуціна]] і [[Урад Расійскай Федэрацыі|Урада Расійскай Федэрацыі]] са згоды дачкі Дзянікіна [[Марына Антонаўна Дзянікіна|Марыны Антонаўны Дзянікінай-Грэй]] ([[1919]]—[[2005]]) і арганізавана Расійскім фондам культуры. == Ацэнкі == === Агульныя === Адзін з асноўных савецкіх і расійскіх даследчыкаў біяграфіі Дзянікіна доктар гістарычных навук Георгій Іпалітаў назваў Дзянікіна яркай, дыялектычна супярэчлівай і трагічнай фігурай расійскай гісторыі<ref name="Деникинщина">{{артыкул|аўтар=Ипполитов Г. М.|загаловак=Деникин = Деникинщина. Генерал-лейтенант А.И. Деникин в годы российской гражданской войны. Советская историография проблемы (вторая половина 1960-х – первая половина 1980-х гг.)|спасылка=http://www.ssc.smr.ru/media/journals/izvestia/2010/2010_6_193_204.pdf|мова=ru|выданне=Известия Самарского научного центра Российской академии наук|месца=Самара|год=2010|том=12|выпуск=6|старонкі=193—204|issn=1990-5378}}</ref>. Рускі эміграцыйны сацыёлаг, палітолаг і гісторык {{нп4|Мікалай Сяргеевіч Цімашаў|Мікалай Цімашаў|ru|Тимашев, Николай Сергеевич}} адзначаў, што Дзянікін увайшоў у гісторыю перш за ўсё як кіраўнік [[Узброеныя сілы Поўдня Расіі|Узброеных сіл Поўдня Расіі]], а яго войскі з усіх сіл [[Белы рух|Белага руху]] падышлі да [[Масква|Масквы]] ў гады Грамадзянскай вайны максімальна блізка{{sfn|''Деникин А. И.''|1953|name="Тимашев"|loc=(1991, Тимашев Н. С., [http://militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai/pre.html Предисловие])}}. Такія ацэнкі падзяляюцца іншымі аўтарами<ref name="Кулаков"/>{{rp|54}}. Частымі з’яўляюцца ацэнкі Дзянікіна як паслядоўнага рускага патрыёта, які захоўваў вернасць Расіі на працягу ўсяго свайго жыцця<ref name="Сидоровичев"/>{{rp|51}}<ref name="Слободин"/>{{rp|46-47}}. Нярэдка даследчыкамі і біёграфамі высока ацэньваюцца маральныя якасці Дзянікіна<ref name="ЛеховичБелыеКрасные"/>. Дзянікін прадастаўляецца шматлікімі аўтарами непрымірымым ворагам савецкай улады<ref name="Сидоровичев"/>, пры гэтым яго пазіцыя падчас Другой сусветнай вайны, калі ён падтрымліваў Чырвоную армію ў яе супрацьстаянні з вермахтам, называецца патрыятычнай<ref name="Гордеев"/>. Гісторык і пісьменнік, даследчык ваеннай біяграфіі Дзянікіна Уладзімір Чаркасаў-Георгіеўскі адлюстраваў псіхалагічны партрэт Дзянікіна, дзе прадставіў яго як тыповага ліберальнага ваеннага інтэлігента, асаблівы гатунак царкоўна-праваслаўнага чалавека з «рэспубліканскім» акцэнтам, для якіх характэрныя імпульсіўнасць, эклектыка, мешаніна, адсутнасць суцэльнага маналіту. Такія людзі нерашучыя, і менавіта яны, на думку аўтара, спарадзілі [[Аляксандр Фёдаравіч Керанскі|Керанскага]] і [[Лютаўская рэвалюцыя|лютавізм]] у Расіі. У Дзянікіна «інтэлігенцку ходкае» спрабавала ўжыцца «з сапраўдным праваслаўным аскетызмам»{{sfn|''Черкасов-Георгиевский В.''|1999|loc=[http://apologetika.com/modules.php?op=modload&name=News&sid=205&file=article&pageid=2 Ч. 10. Гл. 2. Россия спасётся!]}}<ref name="Ходаков2">{{артыкул|аўтар=Ходаков И.|загаловак=Белая идея и русская военная интеллигенция. Размышления о причинах поражения Белого движения.|спасылка=http://www.posev.ru/files/magazine-archive/79.pdf|выданне=Посев|тып=общественно-политический журнал|месца=Москва|год=2010, январь|выпуск=1 (1588)|старонкі=19-25|issn=0234-8284|archive-url=https://web.archive.org/web/20140720200227/http://www.posev.ru/files/magazine-archive/79.pdf|archive-date=20 ліпеня 2014}}</ref>{{rp|20}}. Амерыканскі гісторык Пітэр Кенез пісаў, што Дзянікін на працягу ўсяго жыцця заўсёды выразна атаясамліваў сябе з [[праваслаўе]]м і прыналежнасцю да рускай цывілізацыі і культуры, а падчас Грамадзянскай вайны быў адным з самых бескампрамісных абаронцаў адзінства Расіі, змагаючыся з аддзяленнем ад яе нацыянальных ускраін{{sfn|''Кенез П.''|2007|с=28.}}. Гісторык Ігар Хадакоў, разважаючы пра прычыны паразы Белага руху, пісаў, што думкі Дзянікіна, як рускага інтэлігента-ідэаліста, былі зусім незразумелыя простым рабочым і сялянам<ref name="Ходаков2"/>{{rp|23}}, на аналагічную праблему звяртаў увагу амерыканскі гісторык Пітэр Кенез<ref>''[Кенез П.'' Идеология белого движения // Гражданская война в России: перекресток мнений. — {{М.}}, 1994. — С. 97.</ref>. Згодна з ацэнкай гісторыка Людмілы Антонавай, Дзянікін з’яўляецца феноменам рускай гісторыі і культуры, яго думкі і палітычныя погляды з’яўляюцца дасягненнем рускай цывілізацыі і «ўяўляюць пазітыўны патэнцыял для сённяшняй Расіі»<ref name="Антонова"/>. Доктар гістарычных навук Уладзімір Фядзюк піша, што Дзянікін у 1918 годзе так і не змог стаць харызматычным лідарам па прычыне таго, што ў адрозненне ад бальшавікоў, якія стваралі новую дзяржаўнасць на прынцыпе рэальнага вялікадзяржаўніцтва, працягваў заставацца на пазіцыях дэкларатыўнага вялікадзяржаўніцтва<ref>{{артыкул|аўтар=Михайлов И. В.|загаловак=Рецензия на книгу: Федюк В. П. Белые: Антибольшевистское движение на Юге России 1917—1918 гг.|спасылка=http://www.white-guard.ru/go.php?n=44&id=200|мова=ru|выданне=Отечественная история|год=1998|выпуск=1|старонкі=198—200|archive-url=https://web.archive.org/web/20130421094313/http://www.white-guard.ru/go.php?n=44&id=200|archive-date=21 красавіка 2013}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Федюк В. П.|загаловак=Белые: Антибольшевистское движение на Юге России 1917—1918 гг.|месца=Москва|выдавецтва=Аиро-ХХ|год=1996|старонак=149|тыраж=1000}}</ref>. Іофэ піша, што Дзянікін па палітычных перакананнях з’яўляўся прадстаўніком расійскага [[лібералізм]]у, такім перакананням застаўся верны да канца, і менавіта яны згулялі з генералам у Грамадзянскай вайне «не лепшую ролю»<ref name="Иоффе"/>. Ацэнка палітычных перакананняў Дзянікіна як ліберальных характэрна таксама для многіх іншых сучасных аўтараў. Сучасны стан вывучэння Дзянікіна ацэньваецца ў расійскай гістарыяграфіі як такі, што працягвае ўтрымліваць мноства нявырашаных дыскусійных пытанняў<ref name="Антонова">{{кніга|аўтар=Антонова Л. А.|загаловак=Политические воззрения А. И. Деникина в России и эмиграции: формирование и эволюция|спасылка=http://www.dissercat.com/content/politicheskie-vozzreniya-ai-denikina-v-rossii-i-emigratsii-formirovanie-i-evolyutsiya|выданне=дис. на соискание уч. степ канд. ист. наук 07.00.02|месца=Ростов-на-Дону|год=2011|старонак=210}}</ref>, а таксама, на думку Панова, і носіць адбітак палітычнай кан’юнктуры<ref name="Панов"/>. === У савецкай гістарыяграфіі === {{also|Дзянікіншчына}} У 1920-я гады савецкія гісторыкі характарызавалі Дзянікіна як палітыка, які імкнуўся знайсці «нейкую сярэднюю лінію паміж крайняй рэакцыяй і „лібералізмам“ і па сваіх поглядах „набліжаўся да правага акцябрызму“»<ref>{{кніга|аўтар=Кин Д.|загаловак=Деникинщина|месца=Ленинград|год=1926|старонкі=52}}</ref>, а пазней праўленне Дзянікіна ў савецкай гістарыяграфіі стала разглядацца як «неабмежаваная дыктатура»<ref name="Литвин"/><ref>{{кніга|аўтар=Федюк В. П.|загаловак=Деникинская диктатура и ее крах|выданне=учебное пособие|месца=Ярославль|выдавецтва=ЯрГУ|год=1990|старонкі=20|старонак=72}}</ref>. Даследчык публіцыстыкі Дзянікіна, кандыдат гістарычных навук Дзяніс Паноў піша, што ў 1930—1950-я гады ў савецкай гістарыяграфіі склаліся штампы ў ацэнцы Дзянікіна (а таксама іншых дзеячаў Белага руху): «контррэвалюцыйныя адкіды», «лакей імперыялізму» і інш. «У некаторых гістарычных працах (А. Кабешава, Ф. Кузняцова) белыя генералы ператвараюцца „ў карыкатурныя персанажы“, іх зводзяць „да ролі злых разбойнікаў з дзіцячай казкі“», — піша Паноў<ref name="Панов">{{кніга|аўтар=Панов Д. Н.|загаловак="Очерки русской смуты" А. И. Деникина в общественно-политической борьбе 20-х — начала 30-х гг. XX века|спасылка=http://www.dissercat.com/content/ocherki-russkoi-smuty-i-denikina-v-obshchestvenno-politicheskoi-borbe-20-kh-nachala-30-kh-gg|выданне=диссертация на соискание уч. степ. канд. ист. наук по спец-сти 07.00.02 — отечественная история|месца=Нижний Новгород|год=2003}}</ref>. Савецкай гістарыяграфічнай рэаліяй у даследаванні ваеннай і палітычнай дзейнасці Дзянікіна ў гады Грамадзянскай вайны з’яўлялася прадстаўленне Дзянікіна як стваральніка «[[Дзянікіншчына|Дзянікіншчыны]]»<ref name="GSE">БСЭ, 1969—1978 [http://slovari.yandex.ru/%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%94%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0/Деникинщина Деникинщина ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140719173350/http://slovari.yandex.ru/%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%94%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0/%D0%94%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0 |date=19 ліпеня 2014 }}</ref>, якая характарызуецца ў якасці [[Ваенная дыктатура|ваеннай дыктатуры]] генерала, контррэвалюцыйнага, [[Палітычная рэакцыя|рэакцыйнага рэжыму]]. Характэрным з’явілася памылковая<ref name="Деникинщина"/>{{rp|198—199}} заява аб [[манархізм|манархічна]]-рэстаўрацыйным характары палітыкі Дзянікіна, яго сувязі з [[Імперыялізм|імперыялістычнымі]] сіламі [[Антанта|Антанты]], якія ажыццяўлялі паход супраць [[Савецкая Расія|Савецкай Расіі]]. Дэмакратычныя лозунгі Дзянікіна аб скліканні [[Усерасійскі ўстаноўчы сход|Устаноўчага сходу]] прадстаўляліся прыкрыццём манархічных мэтаў. У цэлым у савецкай гістарычнай навуцы склаўся выкрывальны ўхіл у асвятленні падзей і з’яў, звязаных з Дзянікіным<ref name="Деникинщина"/>{{rp|198—200}}. На думку Антонавай, у сучаснай навуцы многія ацэнкі Дзянікіна савецкай гістарыяграфіяй пераважна ўспрымаюцца неаб’ектыўнымі<ref name="Антонова"/>. Іпалітаў піша, што ў вывучэнні гэтай праблемы ў савецкай навуцы не было дасягнута сур’ёзных поспехаў, таму што «ва ўмовах адсутнасці творчай свабоды не ўяўлялася магчымым даследаваць праблемы Белага руху, у тым ліку і дзейнасці генерала Дзянікіна»<ref name="Деникинщина"/>{{rp|200}}. Паноў піша пра савецкія ацэнкі як пра «далёкія ад аб’ектыўнасці і бесстароннасці»<ref name="Панов"/>. === Ва ўкраінскай гістарыяграфіі пасля 1991 года === Сучасная ўкраінская гістарыяграфія вывучае Дзянікіна пераважна ў кантэксце знаходжання падкантрольных яму ўзброеных сіл на тэрыторыі Украіны і прадстаўляе яго стваральнікам рэжыму ваеннай дыктатуры ва Украіне. Распаўсюджана яго крытыка за ярка выяўленую антыўкраінскую пазіцыю, якая знайшла адлюстраванне ў выдадзеным летам 1919 года звароце Дзянікіна «Да насельніцтва Маларосіі», згодна з якім забаранялася назва [[Украіна]], якая замянялася на [[Поўдзень Расіі (1919—1920)|Поўдзень Расіі]], адбывалася закрыццё ўкраінскіх устаноў, украінскі рух абвяшчаўся «здрадным». Таксама створанаму Дзянікіным рэжыму на тэрыторыі Украіны інкрымінуецца [[антысемітызм]], яўрэйскія пагромы і карныя экспедыцыі супраць сялянства<ref name="ЕИУ">{{кніга|аўтар=Буравченков О. А.|частка=Денікіна режим в Україні 1919—1920|загаловак=Енциклопедія історії України. У 10 т.|адказны=Редкол В. А. Смолій та ін|спасылка=http://histans.com/LiberUA/ehu/4.pdf|выданне=Інститут історії України НАН України|месца=Київ|выдавецтва=Наукова думка|год=2003|том=2. Г—Д |старонкі=335|старонак=528|isbn=966-00-0405-2|тыраж=5000}}</ref>. Частымі ва ўкраінскай гістарыяграфіі з’яўляюцца ацэнкі прычын паразы Белага руху, які ўзначальваўся Дзянікіным, як выніку непрымання ім супрацоўніцтва з нацыянальнымі рухамі, перш за ўсё, украінскім. Поспех Дзянікіна ва Украіне ў 1919 годзе тлумачыцца актыўнасцю ўкраінскіх партызанскіх рухаў, якія спрыялі паслабленню бальшавікоў ва Украіне, у якасці прычын паразы значная ўвага надаецца няўліку мясцовых асаблівасцей і ігнараванне Дзянікіным права ўкраінскага народа на самавызначэнне, што адштурхнула шырокія сялянскія масы Украіны ад дзянікінскіх палітычных праграм<ref name="Бойко">{{артыкул|аўтар=Бойко Олена.|загаловак=денікінський режим на Українських землях: державний Устрій, соціально-економічна і національна політика|спасылка=http://dspace.nbuv.gov.ua/dspace/bitstream/handle/123456789/28221/06-Boyko.pdf?sequence=1|выданне=Проблеми вивчення історії Української революції 1917-1921 років.|тып=збірник наукових праць|месца=Київ|выдавецтва=Інститут історії України НАН України|год=2010|выпуск=5|старонкі=115-144|issn=966-02-2534-2}}</ref>{{rp|121—122}}. == Узнагароды == === Расійскія === ==== Атрыманыя ў мірны час ==== * {{нп4|Медаль «У памяць валадарання імператара Аляксандра III»||ru|Медаль «В память царствования императора Александра III»}} (1896, сярэбраная на Александраўскай стужцы)<ref name="Сидоровичев"/>{{rp|52}} * [[Ордэн Святога Станіслава (Расійская імперыя)|ордэн Святога Станіслава]] 3-й ступені (1902) * [[Ордэн Святога Уладзіміра]] 4-й ступені (06.12.1909) * {{нп4|Медаль «У памяць 100-годдзя Айчыннай вайны 1812»||ru|Медаль «В память 100-летия Отечественной войны 1812»}}(1910)<ref name="Сидоровичев"/>{{rp|52}} * Медаль «У памяць 300-годдзя царавання дома Раманавых» (1913)<ref name="Сидоровичев"/>{{rp|52}} ==== Баявыя ==== * [[Ордэн Святой Ганны]] 3-й ступені з мячамі і бантамі (1904)<ref name="Сидоровичев"/>{{rp|52}} * Ордэн Святога Станіслава 2-й ступені з мячамі (1904)<ref name="Сидоровичев"/>{{rp|52}} * [[Ордэн Святой Ганны]] 2-й ступені з мячамі (1905)<ref name="Сидоровичев"/>{{rp|52}} * Медаль «У памяць Руска-японскай вайны 1904—1905 гг.» (светла-бронзавая)<ref name="Сидоровичев"/>{{rp|52}} * [[Ордэн Святога Уладзіміра]] 3-й ступені (18.04.1914)<ref name="Сидоровичев"/>{{rp|52}} * Мячы да [[Ордэн Святога Уладзіміра|Ордэна Святога Уладзіміра]] 3-й степени (19.11.1914)<ref name="Сидоровичев"/>{{rp|52}} * [[Ордэн Святога Георгія]] 4-й ступені (24.04.1915)<ref name="Сидоровичев"/>{{rp|52}} * [[Ордэн Святога Георгія]] 3-й ступені (03.11.1915)<ref name="Сидоровичев"/>{{rp|52}} * Георгіеўская зброя (10.11.1915)<ref name="Рутыч"/> * Георгіеўская зброя, упрыгожаная дыяментамі<ref>{{артыкул|аўтар=Шмелёв И. С.|загаловак=Кончина ген. А. И. Деникина|спасылка=http://rusmysl.eu/content/konchina-gen-i-denikina|выданне=Русская мысль|тып=литературно-политический журнал|год=1947}}</ref>, з надпісам «За двукратное освобождение Луцка» (22.09.1916)<ref name="Рутыч"/> * {{нп4|Знак 1-га Кубанскага (Ледзянога) пахода|Знак 1-га Кубанскага (Ледзянога) пахода|ru|Знак 1-го Кубанского (Ледяного) похода}} № 3 (1918) === Замежныя === * [[Ордэн Міхая Храбрага]] 3-й ступені ([[Румынія]], 1917)<ref name="Сидоровичев"/>{{rp|52}} * Ваенны крыж 1914—1918 ([[Францыя]], 1917) * Ганаровы рыцар-камандор [[Ордэн Лазні|Ордэна Лазні]] ([[Вялікабрытанія]], 1919) == Памяць == [[Файл:Anton Denikin.jpg|міні|200px|Памятная дошка аб знаходжанні Стаўкі Дзянікіна ў гасцініцы «Асторыя» у [[Феадосія|Феадосіі]].]] {{also|Мемарыял белым ваярам у Данскім манастыры, Масква}} * У ліпені 1919 года з хадайніцтвам да Дзянікіна пра «дараванне» свайго імя ў найменне палка звяртаўся {{нп4|Самурскі полк, Белы рух|83-ці пяхотны Самурскі полк|ru|Самурский полк (Белое движение)}}. * У [[Саратаў|Саратаве]] ў доме, дзе жыў Дзянікін у 1907—1910 гадах, працуе крама з назвай «Дом Дзянікіна»<ref>{{артыкул|аўтар=Шлёпкина Л.|загаловак=Гражданская война — вещь коварная, её всегда надо заканчивать|спасылка=http://www.gazeta-nedeli.ru/article.php?id=1508|выданне=Газета недели в Саратове|месца=Саратов|год=2009, 10 ноября|нумар=40 (81)}}</ref>. * У Саратаве 17 снежня 2012 года ў Паволжскім інстытуце кіравання імя Сталыпіна па ініцыятыве дырэктара інстытута і былога губернатара [[Саратаўская вобласць|Саратаўскай вобласці]] Дзмітрыя Аяцкова ў гонар 140-годдзя з дня нараджэння Дзянікіна была ўсталяваная мемарыяльная дошка<ref>{{cite news|url=http://www.rg.ru/2012/12/17/reg-pfo/denikin-anons.html|title=В Саратове открыли мемориальную доску Деникину|date=2012-12-17|publisher=Российская газета|access-date=2012-12-20}}</ref>. * У сакавіку 2006 года ў [[Феадосія|Феадосіі]] на сцяне гасцініцы «Асторыя» была ўсталяваная памятная дошка, прысвечаная апошнім дням знаходжання Антона Дзянікіна ў Расіі<ref>{{cite news|url=http://www.nr2.ru/crimea/60219.html|title=В Феодосии установлена мемориальная доска генералу Деникину|author=Дорофеев А.|date=2006-03-20|publisher=Новый регион|access-date=2012-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20121028132922/http://www.nr2.ru/crimea/60219.html|archive-date=28 кастрычніка 2012|url-status=dead}}</ref>. * У маі 2009 года на асабістыя сродкі прэм’ер-міністра Расіі [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзіміра Пуціна]]<ref name="Почему"/> ў [[Данскі манастыр|Данскім манастыры]] быў узведзены [[Мемарыял белым ваярам у Данскім манастыры (Масква)|мемарыял белым ваярам]]<ref name="Заслуги">''Алекаев А.'' [http://rusk.ru/newsdata.php?idar=182986 Заслуги носителей Белой идеи признаны на государственном уровне]. // ''Русская линия''. — 25 мая 2009 года.</ref><ref name="Мемориал2009">{{артыкул|аўтар=Алекаев А., Цветков В., Гагкуев Р.|загаловак=Белое движение: понимание и признание. К установке в Донском монастыре мемориала белым воинам|спасылка=http://rusk.ru/st.php?idar=424556|выданне=Русская линия|тып=информационное агентство|год=2009, 23 июня}}</ref>. На магіле Дзянікіна, якая стала часткай гэтага мемарыяла, было ўстаноўлена мармуровае надмагілле, а прылеглая да надмагілляў тэрыторыя добраўпарадкаваная. Вясной — летам 2009 года імя генерала Дзянікіна знаходзілася ў цэнтры ўвагі СМІ ў сувязі з цытаваннем Пуціным мемуараў Дзянікіна ў частцы яго адносін да Украіны<ref name="Почему">{{артыкул|спасылка=http://www.kp.ru/daily/24316.4/508969/|загаловак=Почему Путин любит Деникина|аўтар=Кафтан Л.|год=2009-06-25|выданне=Комсомольская правда|access-date=2012-11-29}}</ref><ref name="newsru">{{cite news|url=http://www.newsru.com/russia/24may2009/spo.html|title=Путин возложил цветы к могилам «государственников» — Деникина, Ильина, Солженицына|date=2009-05-24|publisher=NEWSru.com|access-date=2012-11-29}}</ref>. * Паводле сцвярджэнняў некаторых аўтараў, у [[Маньчжурыя|Маньчжурыі]] да цяперашняга часу захавалася сопка, якая носіць імя Дзянікіна. Такое імя сопка атрымала падчас руска-японскай вайны за заслугі Дзянікіна ў ходзе яе ўзяцця<ref name="Иоффе"/>. == У мастацтве == === У кіно === * 1967 — «Жалезны паток» — акцёр Леанід Галіс. * 1977 — «Хаджэнне па пакутах» — акцёр Юрый Гарабец. * 2005 — «Гібель імперыі» — Фёдар Бандарчук. * 2007 — «Дзевяць жыццяў Нестара Махно» — Аляксей Бязсмертны. === У літаратуры === # ''[[Аляксей Мікалаевіч Талстой|Талстой А. М.]]'' «Хаджэнне па пакутах». # ''[[Міхаіл Аляксандравіч Шолахаў|Шолахаў М. А.]]'' «Ціхі Дон». # ''[[Аляксандр Ісаевіч Салжаніцын|Салжаніцын А. І.]]'' «Чырвонае кола». # ''Бондар А. В.'' «Чорныя мсціўцы». # ''Карпенка У. В., Карпенко С. В.''. Ісход. — М., 1984. # ''Карпенка У. В.''. Урангель у Крыме. — М.: Спас, 1995. — 623 с. == Асноўныя сачыненні == * {{кніга|аўтар=Деникин А. И.|загаловак=Русско-китайский вопрос: Военно-политический очерк|месца=Варшава|выдавецтва=Тип. Варшавского учебного округа|год=1908|старонак=56}} * {{кніга|аўтар=Деникин А. И.|загаловак=Команда разведчиков: Пособие для ведения занятий в пехоте|месца=СПб|выдавецтва=В. Березовский|год=1909|старонак=40}} * {{кніга|аўтар=General A. I. Denikine.|загаловак=La décomposition de l’armée et du pouvoir, fevrier-septembre 1917.|спасылка=http://www.archive.org/stream/ladcomposition00deni#page/n5/mode/2up|месца=Paris|выдавецтва=J. Povolozky|год=1921|старонак=342}} * {{кніга|аўтар=General A. I. Denikin.|загаловак=The Russian turmoil; memoirs: military, social, and political|спасылка=http://www.archive.org/stream/russianturmoilme00deniuoft#page/n7/mode/2up|месца=London|выдавецтва=Hutchinson & Co|год=1922|старонак=344}} * Деникин А. И. Очерки русской смуты. Т. 1-5, Париж, б/г. [1921-1926], 345 с. * Деникин А. И. Поход и смерть генерала Корнилова. М.—Л., Гос. изд., 1928. 106 с. 5 000 экз. * Деникин А. И. Поход на Москву. (Очерки русской смуты). М., «Федерация», [1928]. 314 с. 10 000 экз. * {{кніга|аўтар=Деникин А. И.|загаловак=Офицеры. Очерки|месца=Париж|выдавецтва=Родник|год=1928|старонак=141}} * {{кніга|аўтар=Деникин А. И.|загаловак=Старая армия|месца=Париж|выдавецтва=Родник|год=1929, 1931|том=I-II}} * {{кніга|аўтар=Деникин А. И.|загаловак=Русский вопрос на Дальнем востоке|спасылка=http://www.archive.org/stream/russkiivoprosnad00deni#page/n1/mode/2up|месца=Париж|выдавецтва=Imp Basile,1, villa Chauvelot|год=1932|старонак=35}} * {{кніга|аўтар=Деникин А. И.|загаловак=Брест-Литовск|выданне=Париж|месца=1933|выдавецтва=Петрополис|старонак=52}} * {{кніга|аўтар=Деникин А. И.|загаловак=Международное положение, Россия и эмиграция|месца=Париж|год=1934|старонак=20}} * {{кніга|аўтар=Деникин А. И.|загаловак=Кто спас советскую власть от гибели?|спасылка=http://www.archive.org/stream/ktospassovietsku00deni#page/n1/mode/2up|месца=Париж|год=1939|старонак=18}} * {{кніга|аўтар=Деникин А. И.|загаловак=Мировые события и русский вопрос|спасылка=http://www.archive.org/stream/mirovyiasobytiia008800#page/n1/mode/2up|выданне=Изд. Союза добровольцев|месца=Париж|год=1939|старонак=85}} * {{кніга|аўтар=Деникин А. И.|загаловак=Путь русского офицера|спасылка=http://militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai/index.html|месца=Нью-Йорк|выдавецтва=Изд. им. А. Чехова|год=1953|старонак=382|ref=Деникин А. И.}} (посмертное издание неоконченной автобиографической работы Деникина «Моя жизнь»); {{М.}}: Современник, 1991. — 299 с. — ISBN 5-270-01484-X. Нявыдадзенымі застаюцца рукапісы кніг Дзянікіна «Другая сусветная вайна. Расія і эміграцыя» і «Паклёп на Белы рух», якая з’яўлялася адказам Дзянікіна на крытыку генерала {{нп4|Мікалай Мікалаевіч Галавін, генерал|М. М. Галавіна|ru|Головин, Николай Николаевич (генерал)}} ў кнізе «Расійская контррэвалюцыя. 1917—1920 гг.»<ref name="jail" /> == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == === Даследаванні і навукова-папулярная літаратура === * {{артыкул|аўтар=Будницкий О. В.|загаловак=Деникин Антон Иванович|мова=ru|аўтар выдання=Компания «Кирилл и Мефодий».|выданне=Большая энциклопедия Кирилла и Мефодия|месца=Россия|год=2008|ref=''Будницкий О. В.''}} * {{кніга|аўтар=Гордеев Ю. Н.|загаловак=Генерал Деникин. Военно-исторический очерк|спасылка=http://elbooka.com/raznaja-literatura/kniga-drugaja/13025-gordeev-yu-n-general-denikin.html|месца=М.|выдавецтва=Аркаюр|год=1993|старонак=192|тыраж=100 000|isbn=5-89954-001-X|ref=''Гордеев Ю. Н.''|archive-date=7 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307195621/http://www.elbooka.com/raznaja-literatura/kniga-drugaja/13025-gordeev-yu-n-general-denikin.html}} * {{кніга|частка=Деникин Антон Иванович|загаловак=Имя Россия. Исторический выбор 2008|адказны=Под. ред. член-корр. РАН А. Н. Сахарова, отв ред. О. В. Сухарева|месца=М.|выдавецтва=АСТ: Астрель|год=2008|старонкі=41—43|старонак=383|isbn=978-5-17-055135-4|тыраж=30 000}} * {{кніга|частка=Деникин Антон Иванович|загаловак=Политические деятели России 1917 г. Биографический словарь|спасылка=http://politike.ru/dictionary/477/word/denikin-anton-ivanovich|месца=М.|выдавецтва=Большая Российская энциклопедия|год=1993|серыя=Биографические словари и справочники|старонак=432|isbn=5-85270-137-8|тыраж=25 000|archive-date=22 лютага 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160222094602/http://politike.ru/dictionary/477/word/denikin-anton-ivanovich}} * {{кніга|аўтар=Зырянов П. Н.|загаловак=Адмирал Колчак, верховный правитель России|адказны=Павел Зырянов|выданне=4-е изд.|месца=М.|выдавецтва=Молодая гвардия|год=2012|старонак=637 [3]|серыя=Жизнь замечательных людей: сер. биогр.; вып. 1356|isbn=978-5-235-03375-7|ref=''Зырянов П. Н.''}} * {{артыкул|аўтар=Иоффе Г. З.|загаловак=Генерал Деникин: «…Народ снизу доверху пал так низко…»|спасылка=http://www.nkj.ru/archive/articles/781/|мова=ru|выданне=Наука и жизнь|тып=журнал|год=2004|выпуск=12|issn=0028-1263|ref=''Иоффе Г. З.''}} * {{кніга|аўтар=Ипполитов Г. М.|загаловак=Деникин|месца=М.|выдавецтва=Молодая гвардия|год=2006|серыя=Жизнь замечательных людей — Биогр. вып. 2010|старонак=665|isbn=5-235-02885-6|ref=''Ипполитов Г. М.''}} * ''Ипполитов Г. М.'' «Кто вы, Генерал А. И. Деникин?» Исследование политической, военной и общественной деятельности А. И. Деникина в 1890—1947 гг. * {{кніга|аўтар=Кенез Питер.|загаловак=Красная атака, белое сопротивление. 1917−1918 /Пер. с англ. К. А. Никифорова.|месца=М.|выдавецтва=ЗАО Центрполиграф|год=2007|старонак=287|серыя=Россия в переломный момент истории|isbn=978-5-9524-2748-8|ref=''Кенез П.''}} * {{кніга|аўтар=Кисин Сергей.|загаловак=Деникин. Единая и неделимая|спасылка=http://russlovo.com/books/detail/30377/new/rus|месца=М.|выдавецтва=Феникс|год=2011|серыя=След в истории|старонак=413|isbn=978-5-222-18400-4|тыраж=2500}} * {{кніга|аўтар=Козлов А. И.|загаловак=Антон Иванович Деникин (человек, полководец, политик, ученый)|спасылка=http://www.ozon.ru/context/detail/id/2181016/|месца=Москва|выдавецтва=Собрание|год=2004|старонак=440|тыраж=1000|isbn=5-9606-0002-1}} * {{кніга|аўтар=Лехович Д. В. |загаловак= Деникин. Жизнь русского офицера|выданне= 1-е|месца= М.|выдавецтва= Евразия Плюс|год= 2004|старонак= 888|isbn= 5-93494-071-6|тыраж=3000}} * ''Поляков Ю. А.'' Дредноут «Мальборо» идет на запад// ''Генерал А. И. Деникин'' Очерки Русской Смуты. Крушение власти и армии, февраль—сентябрь 1917 Репринтное воспроизведение издания. J. Povolozky & C, Editeurs. 13, rue Bonapartie, Paris (VI). — {{М.}}: Издательство «Наука», 1991. — ISBN 5-02-008582-0. * {{артыкул|аўтар= Пученков А. С.|загаловак= Национальная политика генерала Деникина (лето 1918 — весна 1920)|спасылка= http://www.iarex.ru/books/book30.pdf|мова= ru|аўтар выдання= М. А. Колеров|выданне= Русский сборник. Исследования по истории России|тып= Сборник|месца= Москва|выдавецтва= Регнум|год= 2010|том= VIII|старонкі= 158—259|isbn= 978-5-91150-034-4|archive-url= https://web.archive.org/web/20121119070219/http://www.iarex.ru/books/book30.pdf|archive-date= 19 лістапада 2012}} * {{артыкул|аўтар=Пученков А. С.|загаловак=Национальный вопрос в идеологии и политике южнорусского Белого движения в годы Гражданской войны. 1917—1919 гг.|выданне=Из фондов Российской государственной библиотеки|тып=Диссертация канд. ист. наук. Специальность 07.00.02. — Отечественная история|год=2005|старонак=239}} * {{кніга|частка=Деникин Антон Иванович|аўтар=Самин Д. К.|загаловак=Самые знаменитые эмигранты России |месца=М.|выдавецтва=Вече|год=2000|серыя=Самые знаменитые|старонкі=136—137|старонак=512|isbn=5-7838-0576-9|тыраж=10 000}} * {{артыкул|аўтар=Сидоровичев А. П.|загаловак=Считал себя саратовским (полковник А. И. Деникин в Саратове)|спасылка=http://www.sgu.ru/files/nodes/9659/09.pdf|мова=ru|выданне=Военно-исторические исследования в Поволжье|тып=сборник научных трудов|выдавецтва=Саратовский государственный университет имени Н. Г. Чернышевского|год=2005|выпуск=6—7|старонкі=48—52|ref=''Сидоровичев А. П.''}} * {{кніга|аўтар=Слободин В. П.|загаловак=Белое движение в годы гражданской войны в России (1917−1922 гг.)|спасылка=http://militera.lib.ru/research/slobodin_vp/index.html|выданне=Учебное пособие|месца=М.|выдавецтва=МЮИ МВД России|год=1996|старонак=80|ref=''Слободин В. П.''}} * {{кніга|аўтар=Трамбицкий Ю. А.|частка=Генерал-лейтенант А. И. Деникин|загаловак=Белое движение. Исторические портреты|спасылка=http://www.dgn.su/lib/ru/%CA/%CA%F0%F3%F7%E8%ED%E8%ED%20%C0/%CA%F0%F3%F7%E8%ED%E8%ED%20-%20%C1%E5%EB%EE%E5%20%E4%E2%E8%E6%E5%ED%E8%E5.%20%C8%F1%F2%EE%F0%E8%F7%E5%F1%EA%E8%E5%20%EF%EE%F0%F2%F0%E5%F2%FB.pdf|адказны=Сост. Кручинин А. С|месца=М.|выдавецтва=«ACT» (ISBN 5-17-025887-9) «Астрель» (ISBN 5-271-09697-1)|год=2003, 2006|старонкі=97|старонак=336|ref=''Трамбицкий Ю. А.''}} * {{кніга|аўтар=Ушаков А. И., Федюк В. П.|загаловак=Лавр Корнилов|выданне=1-е|месца=М.|выдавецтва=Молодая Гвардия|год=2006|старонак=398|серыя=Жизнь замечательных людей|isbn=5-235-02836-8|тыраж=5000}} * {{артыкул|аўтар=Ходаков И. М.|загаловак=Политические взгляды генерала А. И. Деникина|выданне=Вопросы истории|тып=научный журнал|год=2006|выпуск=6|старонкі=141-147.|issn=0042-8779}} * {{кніга|аўтар=Черкасов-Георгиевский В.|загаловак=Генерал Деникин|спасылка=http://apologetika.com/modules.php?op=modload&name=News&sid=205&file=article&pageid=2|месца=Смоленск|выдавецтва=Русич|год=1999|старонак=576|isbn=5-88590-989-X|тыраж=11 000|ref=''Черкасов-Георгиевский В.''|archive-date=9 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160309231710/http://apologetika.com/modules.php?file=article&name=news&op=modload&pageid=2&sid=205}} * {{кніга|аўтар=Шамбаров В. Е.|загаловак= Белогвардейщина|спасылка=http://militera.lib.ru/research/shambarov1/index.html|месца= Москва|выдавецтва= ЭКСМО-Пресс|год= 2002|старонак= 640|серыя= История России. Современный взгляд|isbn= 5-04-009519-8|тыраж=5100}} * {{артыкул|аўтар=Щеголяев П. Е.|загаловак=Генерал Деникин как историк русской революции|выданне=Былое|тып=журнал|год=1922|выпуск=18}} * {{кніга|аўтар=Dimitry V. Lehovich|загаловак=Белые против красных|арыгінал= White Against Red; The Life of General Anton Denikin|выданне= 1-е|месца= New York|выдавецтва= W.W. Norton|год= 1974}} === Успаміны і дакументы === * {{кніга|аўтар=Будённый С. М.|частка=кніга первая. Главы V—XIV.|загаловак=Пройденный путь|спасылка=http://militera.lib.ru/memo/russian/budenny_sm/index.html|месца=Москва|выдавецтва=Воениздат|год=1958|старонак=448|тыраж=не указан}} * {{кніга|аўтар=Деникина М. А. (Грей М.)|загаловак=Мой отец генерал Деникин|адказны=Под. ред д. и. н. А. Я. Дегтярёва|месца=М.|выдавецтва=Парад.|год=2003|старонак=376|isbn=5-7739-0044-0|ref=''Деникина М. А. (Грей М.)''}} * {{кніга|аўтар=Егоров А. И.|загаловак=Разгром Деникина 1919 г.|спасылка=http://militera.lib.ru/h/egorov_ai/index.html|месца=Москва; СПб|выдавецтва=ACT; Terra Fantastica|год=2003|старонак=640|тыраж=5000|isbn=5-17-015247-7, 5-7921-0630-4}} * {{артыкул|аўтар= Оболенский В. А.|загаловак= Крым при Деникине|спасылка= http://www.krimoved-library.ru/books/krim-pri-dinikene.html|мова= ru|выданне= На чужой стороне|тып= Историко-литературный сборник|месца= Берлин — Прага|выдавецтва= «Ватага» и «Пламя»|год= 1924|том= VIII}} * {{артыкул|аўтар=Соколов К. Н.|загаловак=Правление генерала Деникина.|выданне=Белое дело: Избранные произведения в 16 кнігах. Кубань и Добровольческая армия.|тып=многотомное издание|месца=Москва|год=1992}} * Журналы заседаний Особого совещания при Главнокомандующем Вооруженными Силами на Юге России А. И. Деникине, сентябрь 1918-го — декабрь 1919 года. М. : РОССПЭН, 2008. == Спасылкі == {{Commonscat|Anton Denikin}} * {{cite web|url=http://www.izput.narod.ru/binp.html|title=Белую идею не похороните. Заявление Русского Обще-Воинского Союза по поводу перезахоронения чекистами праха генерала А.&nbsp;И.&nbsp;Деникина|author=Иванов И. Б.|date=2005-10|publisher=Персональная старонака председателя РОВС И. Б. Иванова|access-date=2012-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20121025160618/http://izput.narod.ru/binp.html|archive-date=25 кастрычніка 2012|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://kr-eho.info/index.php?name=News&op=article&sid=8504|title=«Власть должна не допускать мести и классовой вражды». Исторические источники о внутренней политике генерала Деникина|author=Ишин А. В.|date=2012-07-20|publisher=Информационно-аналитическая газета «Крымское эхо»|access-date=2012-11-09|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20121112053928/http://kr-eho.info/index.php?name=News|archive-date=12 лістапада 2012|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl752.htm|title=Молодёжь, на борьбу с Деникиным!|author=Троцкий Л. Д.|date=1919-10-05|work=Речь на II Всероссийском Съезде Российского Коммунистического Союза Молодёжи|access-date=2012-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306013925/http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl752.htm|archive-date=6 сакавіка 2016|url-status=dead}} * {{Grwar.ru|388}} {{Антон Дзянікін}} {{Камандуючыя ў Грамадзянскай вайне ў Расіі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Выдатны артыкул|Асоба}} {{DEFAULTSORT:Дзянікін Антон Іванавіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Мікалаеўскай ваеннай акадэміі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі руска-японскай вайны]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Георгіеўскай зброяй]] [[Катэгорыя:Першапаходнікі]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы Расіі]] [[Катэгорыя:Постаці Белага руху]] [[Катэгорыя:Рускія эмігранты першай хвалі ў Францыі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Быхаўскага сядзення]] [[Катэгорыя:Галоўнакамандуючыя Заходнім фронтам (Першая сусветная вайна)]] r07jfupcvug9wa2ymvggsy0vbgr2aqp Астравы Марыі 0 246256 5156308 4411024 2026-06-20T08:28:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156308 wikitext text/x-wiki {{Група астравоў |Назва = Марыі |Нацыянальная назва = es/Marías |Карта = Islas Marias Nayarit.png |Подпіс карты = |Пазіцыйная карта = Мексіка |Архіпелаг = |Акваторыя = Ціхі акіян |lat_dir = N |lat_deg = 21|lat_min = 36|lat_sec = 57 |lon_dir = W |lon_deg = 106|lon_min = 34|lon_sec = 42 |CoordScale = |Колькасць астравоў = 9 |Найбуйнейшы востраў = востраў Марыя-Мадрэ |Агульная плошча = 245 |Найвышэйшы пункт = 616 |Краіна = Мексіка |Насельніцтва = 1116 |Год перапісу = 2005 |Выява = Islas Marias MODIS.jpg |Подпіс выявы = Выгляд з космасу |Катэгорыя на Вікісховішчы = Maria Islands }} '''Астравы Марыі''' ({{lang-es|Islas Marías}}) — група [[востраў|астравоў]] у [[Ціхі акіян|Ціхім акіяне]], адміністрацыйна належаць да [[мексіка]]нскага [[Наярыт|штата Наярыт]]. Агульная плошча — 245 км². Насельніцтва ([[2005]] г.) — 1116 чал. == Геаграфія == Архіпелаг Марыі ўключае 9 [[востраў|астравоў]], што знаходзяцца ў 112 км ад [[мацярык|мацерыковай]] часткі [[Мексіка|Мексікі]]. Найбуйнейшы [[востраў Марыя-Мадрэ]] займае плошчу 145,28 км². Паверхня [[гара|гарыстая]]. Узбярэжжа большасці астравоў пакрыта [[скала]]мі і камяністымі [[пляж]]амі. Найвышэйшы пункт — [[мыс]] Ракалоса (616 м). [[Трапічны клімат|Клімат трапічны]], дзякуючы сталаму ўздзеянню [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]] больш мяккі, чым на астатняй тэрыторыі [[Наярыт|штата Наярыт]]. == Прырода == На астравах існуе некалькі [[экалогія|экалагічных]] зон. Значная частка сушы пакрыта [[хмызняк]]амі і [[трава]]мі, аднак існуюць невялікія па плошчы горныя [[лес|лясныя]] масівы і прыбярэжныя [[мангры]]. [[Флора]] і [[фаўна]] адрозніваюцца распаўсюджваннем эндэмічных форм, у тым ліку мясцовымі відамі [[яшчаркі|яшчарак]], [[грызуны|грызуноў]], [[казуркі|казурак]] і [[птушкі|птушак]]. Сустракаюцца [[ластаногія]], [[пінгвіны]], [[Ігуанавыя|ігуаны]], [[кажаны]], [[Didelphidae|апосумы]] і інш. Навакольныя воды насяляюць рэдкія віды [[рыбы|рыб]], [[кіты|кітоў]] і [[дэльфіны|дэльфінаў]]. У [[2010]] г. [[ЮНЕСКА]] абвясціла астравы Марыі [[Біясферны рэзерват|біясферным рэзерватам]]. == Гісторыя == Астравы Марыі былі адкрыты [[Іспанія|іспанскімі]] [[канкістадоры|канкістадорамі]] ў [[1532]] г. У [[1857]] г. [[мексіка]]нскі ўрад перадаў іх у арэнду прыватным асобам, аднак ніякай актыўнай [[эканоміка|эканамічнай]] дзейнасці яны не вялі. У [[1879]] г. сталі прыватнай маёмасцю сям'і Карпена, якая распачала здабычу [[галіт|солі]]. У [[1905]] г. архіпелаг зноў выкуплены федэральным урадам Мексікі. На востраве [[Марыя-Мадрэ]] была пабудавана турма, якая дзейнічае да нашых дзён. == Спасылкі == * [http://www.explorandomexico.com/about-mexico/7/336/ The Marías Islands] * [http://fwspubs.org/doi/pdf/10.3996/nafa.14.0003 BIRDS OF THE TRES MARIAS ISLANDS] * [https://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/auk/v074n04/p0413-p0432.pdf Avifauna of the Tres Marias Islands] * [http://www.eoearth.org/view/article/153920/ Islands and Protected Areas of the Gulf of California, Mexico] * [http://www.pulitzer.org/archives/6713 Convicts are Condemned to a Paradise in Mexico] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150415051630/http://www.pulitzer.org/archives/6713 |date=15 красавіка 2015 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Астравы Мексікі|Марыі]] [[Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна|Марыі]] [[Катэгорыя:Архіпелагі паводле алфавіта|Марыі]] crmnbe5shh4uhfxbhoyp33r2n1r1irv Мікалаева (Іўеўскі раён) 0 251835 5156248 5155880 2026-06-20T07:22:21Z JerzyKundrat 174 /* Гісторыя */ 5156248 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Мікалаева}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Мікалаева |вобласць = Гродзенская |раён = Іўеўскі |сельсавет = Лелюкінскі }} '''Мікала́ева'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Mikalajeva}}, {{lang-ru|Миколаево}}) — [[вёска]] ў [[Іўеўскі раён|Іўеўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Знаходзіцца на р. [[Нёман]], за 14 км на паўднёвы ўсход ад [[Іўе|Іўя]]. Уваходзіць у склад [[Лелюкінскі сельсавет|Лелюкінскага сельсавета]]. == Гісторыя == 28 кастрычніка 2018 года ля вёскі ў [[Нёман]]е быў выўлены і падняты [[човен]]-даўблёнка даўжынёй больш за 8 м і вагай паўтары тоны. Човен дастаўлены ў [[Інстытут гісторыі НАНБ]] для даследаванняў, якія паказалі, што [[дуб]] для яго быў ссечаны паміж 1500 і 1510 годам<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=218597 500-гадовы човен прывезлі ў цэнтр Мінска ФОТАФАКТ]</ref><ref>[https://nn.by/?c=ar&i=218335 Са дна Нёмана паднялі самы вялікі ў Беларусі човен, якому не менш за 200 гадоў ФОТА]</ref>. У 1555 годзе мястэчка ў [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскім павеце]] Віленскага ваяводства ВКЛ, належала [[Лукаш Свірскі|Лукашу Свірскаму]], старасту крэўскаму. Яго ўдава запісала Мікалаева дачцэ Станіславе Фурсавай, маршалкавай ашмянскай. Пазней мястэчка належала Радзівілам, Кішкам, [[Тызенгаўзы|Тызенгаўзам]]. У 1629 годзе на сродкі старасты мсціслаўскага [[Мікалай Станіслававіч Кішка|Мікалая Кішкі]] была пабудавана царква. 21 мая 1742 года мястэчку быў нададзены прывілей караля [[Аўгуст Саксонскі|Аўгуста III]]. З 1751 года ўласнасць [[Ігнацы Агінскі|Ігнація Агінскага]], кашталяна віленскага, затым належала [[Міхал Казімір Агінскі|Міхалу Агінскаму]], гетману ВКЛ, пазней графу Замойскаму, адносілася да маёнтка Іўе. Пасля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) у Расійскай імперыі, уласнасць Тызенгаўзаў. Адна з галоўных прыстаней на Нёмане ў [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == * Стаянка перыяду неаліту (IV — III тысячагоддзi да н.э.), за 1 км на захад ад вёскі — {{ГККРБ 4|413В000303}} * [[Свята-Пакроўская царква (Мікалаева)|Свята-Пакроўская царква]] (другая палова XIX ст.) == Вядомыя асобы == * [[Леанід Давыдавіч Побаль]] (1924—2004) — савецкі і беларускі археолаг. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|9-2}} == Спасылкі == * {{YouTube|cHmAD2pOHXI|Падарожжы з Жыгамонтам}} * {{ГБ|http://globustut.by/nikolaevo_iv/index.htm}} {{Лелюкінскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Лелюкінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Іўеўскага раёна]] [[Катэгорыя:Мікалаева (Іўеўскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] 1e2rxj3kwz8tqronik3mzmg8jks02j6 Антон Станіслававіч Каржанеўскі 0 260282 5155988 4599229 2026-06-19T13:50:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155988 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Каржанеўскі}} {{Мастак |фон = |імя = Антон Каржанеўскі |імя пры нараджэнні = |партрэт = Партрэт мастака А.С. Каржанеўскага.jpg |шырыня = |загаловак = [[Яўген Мікалаевіч Ціхановіч|Яўген Ціхановіч]] «Партрэт мастака А. С. Каржанеўскага». [[1939]] |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |грамадзянства = |нацыянальнасць = |жанр = [[пейзаж]] |вучоба = |стыль = [[Рэалізм (жывапіс)|рэалізм]] |працы = |заступнікі = |уплыў = |уплыў на = |узнагароды = |вікісховішча = }} '''Антон Каржанеўскі''' [{{ДН|10|11|1910|28|10}}, м. [[Валынцы (Верхнядзвінскі раён)|Валынцы]], [[Дрысенскі павет]], [[Віцебская губерня]] — {{ДС|19|4|1991}}, Віцебск, Беларусь] — беларускі [[мастак]]-[[жывапісец]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Вучыўся ў [[Віцебскае мастацкае вучылішча|Беларускім дзяржаўным мастацкім тэхнікуме]] ([[1928 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1928]] — [[1932 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1932]]) у [[Міхаіл Георгіевіч Эндэ|М. Эндэ]], [[Уладзімір Якаўлевіч Хрусталёў|У. Хрусталёва]], [[Фёдар Адольфавіч Фогт|Ф. Фогта]]. У час [[Другая сусветная вайна|2-й сусветнай вайны]] апынуўся ў акупаваным Мінску. За актыўны ўдзел у выстаўцы твораў беларускіх мастакоў быў узнагароджаны нямецкай акупацыйнай уладай «Медалём для Ўсходу»<ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=95122 Партрэт стагоддзя вачыма мастака. Успамінае найстарэйшы беларускі мастак Яўген Ціхановіч] // [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] № 1, 3, 2001.</ref>. Пасля вызвалення Мінска арыштаваны 16.12.1944 года па адрасе вул. Крапоткіна, д. 58а, кв. 7. Асуджаны асобай нарадай пры [[НКУС]] 28.6.1945 года за «супрацоўніцтва з нямецкімі акупантамі» да 3 гадоў папраўча-працоўных лагераў, але 31.8.1945 года быў вызвалены. Рэабілітаваны пракуратурай БССР 28.9.1990 года. Асабовая справа Каржанеўскага № 31574-с захоўваецца ў архіве [[КДБ Беларусі]]. Удзельнік мастацкіх выставак з 1934. Член [[Беларускі саюз мастакоў|Саюза мастакоў БССР]] з 1945. == Творчасць == Працаваў пераважна ў галіне жывапіснага пейзажу<ref>https://socrealizm.com.ua/gallery/artist/korzhenevskii-as-1910</ref>. Сярод твораў, якім уласціва насычанасць колеру, выразная мадэліроўка аб’ёмаў, пленэрная непасрэднасць кампазіцыйнага ладу, лірычныя пейзажы «Над Свіслаччу» (1938), «Сафійскі сабор у Полацку» (1955), «Апошняе лісце» (1966), «Горад над Дзвіной» (1973), «Стары Віцебск» (1979), «Тужлівая нотка» (1982), «Восеньскі пейзаж» (1984), «Богаяўленскі сабор у Полацку» (1988); нацюрморты «Півоні, яблыкі, кавуны» (1953), «Ружы» (1962), «Нацюрморт з лямпай» (1977) і інш<ref>Каржанеўскі Антон Станіслававіч // {{Крыніцы/БелЭн|8к}} С. 70</ref>. Творы знаходзяцца ў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі]], фондах [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюза мастакоў]], [[Віцебскі абласны краязнаўчы музей|Віцебскім абласным краязнаўчым музеі]], мэрыі [[Масква|Масквы]]. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8}} * Беларускі саюз мастакоў. Энцыклапедычны даведнік. — Мн., 1998. — С. 296. * ''Подлипский, А.'' Певец витебских улиц / А. Подлипский // Народнае слова. — 1996. — 1 лют. — С. 3. * ''Соловьева, С.'' «Жизнь должна быть восхищением» / С. Соловьева // Витебский курьер. — 2004. — 14 сент. — С. 3. {{Бібліяінфармацыя}} == Спасылкі == * [http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-i/index_20468.html КАРЖАНЕЎСКІ Антон Станіслававіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190721091611/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-i/index_20468.html |date=21 ліпеня 2019 }} // {{Крыніцы/Даведнік Маракова|РЛ|3|1|РЛ1-3|РЛ1-3}} {{DEFAULTSORT:Каржанеўскі Антон Станіслававіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Верхнядзвінскім раёне]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага саюза мастакоў]] [[Катэгорыя:Вучні Фёдара Фогта]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] rpjz30exoedqjfj820tj2c9ob9jqbqu Альбярцін (сядзіба) 0 265414 5156225 5125362 2026-06-20T06:31:00Z JerzyKundrat 174 5156225 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = Палацава-паркавы ансамбль Пуслоўскіх |Арыгінальная назва = |Выява = Słonim, Albertyn, Pusłoŭski. Слонім, Альбэртын, Пуслоўскі (1919-39).jpg |Подпіс выявы = Сядзіба «Альбярцін», 1920 |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|412Г000499}} |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = горад |Месцазнаходжанне = [[Слонім]], вул. [[Вуліца Калгасная, Слонім|Калгасная]], 8 |На карце = Беларусь Гродзенская вобласць |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = Позні класіцызм |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = Войцех Пуслоўскі |Першае згадванне = |Заснаванне = першая палова [[19 стагоддзе|XIX ст.]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі|сядзібны дом|брама|стайня|флігель|гаспадарчая пабудова|парк|||}} |Вядомыя жыхары = Зыгмунт Пуслоўскі }} '''Сядзіба «Альбярцін»''', '''Палацава-паркавы ансамбль Пуслоўскіх''' — помнік сядзібна-паркавай [[архітэктура|архітэктуры]] позняга [[класіцызм]]у. Размешчана на беразе [[Іса (рака)|р. Іса]], цяпер у межах г. [[Слонім]]а<ref>{{Cite web|url=https://gp.by/novosti/kultura/news316044.html|title=Почему владельца усадьбы Альбертин Войцеха Пусловского называли царем Мидасом? Отправляемся в виртуальное путешествие на Гродненщину}}</ref>. == Гісторыя == Створана ў 1-й палове XIX ст. як рэзідэнцыя слонімскага павятовага маршалка [[Войцех Пуслоўскі|Войцеха Пуслоўскага]] — уладальніка прадпрыемстваў па вытворчасці сукна, дываноў і паперы. У 2019 годзе пракуратура Гродзенскай вобласці выявіла, што сядзіба мае патрэбу ў тэрміновай рэканструкцыі і рамонце.<ref name="prokuratura">[http://prokuratura.gov.by/ru/info/novosti/nadzor-za-ispolneniem-zakonodatelstva/prirodookhrannoe-i-zemelnoe/sokhranit-pamyat-dlya-potomkov-prokuratura-grodnenskoy-oblasti-potrebovala-ustranit-narusheniya-v-sf/ Сохранить память для потомков: прокуратура Гродненской области потребовала устранить нарушения в сфере охраны историко-культурного наследия. 06.12.2019] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191207090055/http://prokuratura.gov.by/ru/info/novosti/nadzor-za-ispolneniem-zakonodatelstva/prirodookhrannoe-i-zemelnoe/sokhranit-pamyat-dlya-potomkov-prokuratura-grodnenskoy-oblasti-potrebovala-ustranit-narusheniya-v-sf/ |date=7 снежня 2019 }}</ref> == Архітэктура == [[Файл:Słonim, Albertyn, Pusłoŭski. Слонім, Альбэртын, Пуслоўскі (N. Orda, 24.05.1877).jpg|thumb|злева|Палацава-паркавы комплекс Пуслоўскіх на карціне [[Напалеон Орда|Н. Орды]], 1860]] У комплекс уваходзілі сядзібны дом з флігелем, службовыя пабудовы, гаспадарчыя будынкі (захавалася [[стайня]]), фабрыка. Сядзібны дом абмяжоўваў [[пейзажны парк|парк пейзажнага тыпу]] планіроўкі, які на берагах запруджанай р. Іса пераходзіў у шырокі лесапарк. [[Файл:Слонім. Альбярцін. Забудова (01).jpg|міні|Сядзібны дом]] Сядзібны дом — двухпавярховы, мураваны, асіметрычнай аб’ёмна-прасторавай кампазіцыі. Галоўны фасад вылучаны цэнтральным чатырохкалонным [[порцік]]ам. У афармленні галоўнага ўвахода выкарыстаны скульптуры львоў. Унутраная планіроўка калідорная. У апрацоўцы [[інтэр'ер]]а атрымалі развіццё тэмы вонкавай архітэктуры — [[пілон]]ы, [[Кесон (архітэктура)|кесоны]], стылізаваныя [[капітэль|капітэлі]]. [[Флігель]] — двухпавярховы прамавугольны ў плане мураваны будынак эклектычнай архітэктуры. Стайня — мураваны [[тынкоўка|неатынкаваны]] Т-падобны ў плане будынак, у [[дэкор]]ы якога выкарыстана [[арнамент]]альная [[муроўка]]. Кампазіцыя двух’ярусная: першы ярус вылучаны паўцыркульнымі аконнымі праёмамі, другі — круглымі [[люкарна]]мі. У цэнтры галоўнага фасада шырокі [[партал]] з [[ліштвы|ліштвай]] у выглядзе падковы і з ляпной маскай галавы каня. Партал фланкіраваны [[рызаліт]]амі. У архітэктуры будовы выкарыстаны элементы стылю «[[мадэрн]]». == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Слонімскага раёна. — Мн.: БЕЛТА, 2004. — С. 133, 681—682. — 752 с. * {{Крыніцы/БелЭн|15|Слонімская сядзіба «Альбярцін»|[[Анатоль Мікалаевіч Кулагін|Кулагін А. М.]]|16}} == Спасылкі == * {{radzima|1700}} * {{ГБ|http://globustut.by/albertin/index.htm#manor_main}} * {{Архіварта|}} * [https://gp.by/novosti/kultura/news316044.html Почему владельца усадьбы Альбертин Войцеха Пусловского называли царем Мидасом? Отправляемся в виртуальное путешествие на Гродненщину]. [[Катэгорыя:Гісторыка-культурныя каштоўнасці Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Палацава-паркавыя і сядзібна-паркавыя ансамблі Беларусі]] [[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі класіцызм]] [[Катэгорыя:Славутасці Слоніма]] [[Катэгорыя:Пуслоўскія]] fe75bhz8dehu0ihoeq4co6ovr8dpmcn 5156226 5156225 2026-06-20T06:31:19Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5156226 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = Палацава-паркавы ансамбль Пуслоўскіх |Арыгінальная назва = |Выява = Słonim, Albertyn, Pusłoŭski. Слонім, Альбэртын, Пуслоўскі (1919-39).jpg |Подпіс выявы = Сядзіба «Альбярцін», 1920 |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|412Г000499}} |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = горад |Месцазнаходжанне = [[Слонім]], вул. [[Вуліца Калгасная, Слонім|Калгасная]], 8 |На карце = Беларусь Гродзенская вобласць |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = Позні класіцызм |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = Войцех Пуслоўскі |Першае згадванне = |Заснаванне = першая палова [[19 стагоддзе|XIX ст.]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі|сядзібны дом|брама|стайня|флігель|гаспадарчая пабудова|парк|||}} |Вядомыя жыхары = Зыгмунт Пуслоўскі }} '''Сядзіба «Альбярцін»''', '''Палацава-паркавы ансамбль Пуслоўскіх''' — помнік сядзібна-паркавай [[архітэктура|архітэктуры]] позняга [[класіцызм]]у. Размешчана на беразе [[Іса (рака)|р. Іса]], цяпер у межах г. [[Слонім]]а<ref>{{Cite web|url=https://gp.by/novosti/kultura/news316044.html|title=Почему владельца усадьбы Альбертин Войцеха Пусловского называли царем Мидасом? Отправляемся в виртуальное путешествие на Гродненщину}}</ref>. == Гісторыя == Створана ў 1-й палове XIX ст. як рэзідэнцыя слонімскага павятовага маршалка [[Войцех Пуслоўскі|Войцеха Пуслоўскага]] — уладальніка прадпрыемстваў па вытворчасці сукна, дываноў і паперы. У 2019 годзе пракуратура Гродзенскай вобласці выявіла, што сядзіба мае патрэбу ў тэрміновай рэканструкцыі і рамонце.<ref name="prokuratura">[http://prokuratura.gov.by/ru/info/novosti/nadzor-za-ispolneniem-zakonodatelstva/prirodookhrannoe-i-zemelnoe/sokhranit-pamyat-dlya-potomkov-prokuratura-grodnenskoy-oblasti-potrebovala-ustranit-narusheniya-v-sf/ Сохранить память для потомков: прокуратура Гродненской области потребовала устранить нарушения в сфере охраны историко-культурного наследия. 06.12.2019] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191207090055/http://prokuratura.gov.by/ru/info/novosti/nadzor-za-ispolneniem-zakonodatelstva/prirodookhrannoe-i-zemelnoe/sokhranit-pamyat-dlya-potomkov-prokuratura-grodnenskoy-oblasti-potrebovala-ustranit-narusheniya-v-sf/ |date=7 снежня 2019 }}</ref> == Архітэктура == [[Файл:Słonim, Albertyn, Pusłoŭski. Слонім, Альбэртын, Пуслоўскі (N. Orda, 24.05.1877).jpg|thumb|злева|Палацава-паркавы комплекс Пуслоўскіх на карціне [[Напалеон Орда|Н. Орды]], 1860]] У комплекс уваходзілі сядзібны дом з флігелем, службовыя пабудовы, гаспадарчыя будынкі (захавалася [[стайня]]), фабрыка. Сядзібны дом абмяжоўваў [[пейзажны парк|парк пейзажнага тыпу]] планіроўкі, які на берагах запруджанай р. Іса пераходзіў у шырокі лесапарк. [[Файл:Слонім. Альбярцін. Забудова (01).jpg|міні|Сядзібны дом]] Сядзібны дом — двухпавярховы, мураваны, асіметрычнай аб’ёмна-прасторавай кампазіцыі. Галоўны фасад вылучаны цэнтральным чатырохкалонным [[порцік]]ам. У афармленні галоўнага ўвахода выкарыстаны скульптуры львоў. Унутраная планіроўка калідорная. У апрацоўцы [[інтэр'ер]]а атрымалі развіццё тэмы вонкавай архітэктуры — [[пілон]]ы, [[Кесон (архітэктура)|кесоны]], стылізаваныя [[капітэль|капітэлі]]. [[Флігель]] — двухпавярховы прамавугольны ў плане мураваны будынак эклектычнай архітэктуры. Стайня — мураваны [[тынкоўка|неатынкаваны]] Т-падобны ў плане будынак, у [[дэкор]]ы якога выкарыстана [[арнамент]]альная [[муроўка]]. Кампазіцыя двух’ярусная: першы ярус вылучаны паўцыркульнымі аконнымі праёмамі, другі — круглымі [[люкарна]]мі. У цэнтры галоўнага фасада шырокі [[партал]] з [[ліштвы|ліштвай]] у выглядзе падковы і з ляпной маскай галавы каня. Партал фланкіраваны [[рызаліт]]амі. У архітэктуры будовы выкарыстаны элементы стылю «[[мадэрн]]». == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Слонімскага раёна. — Мн.: БЕЛТА, 2004. — С. 133, 681—682. — 752 с. * {{Крыніцы/БелЭн|15|Слонімская сядзіба «Альбярцін»|[[Анатоль Мікалаевіч Кулагін|Кулагін А. М.]]|16}} == Спасылкі == * {{radzima|1700}} * {{ГБ|http://globustut.by/albertin/index.htm#manor_main}} * [https://gp.by/novosti/kultura/news316044.html Почему владельца усадьбы Альбертин Войцеха Пусловского называли царем Мидасом? Отправляемся в виртуальное путешествие на Гродненщину]. [[Катэгорыя:Гісторыка-культурныя каштоўнасці Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Палацава-паркавыя і сядзібна-паркавыя ансамблі Беларусі]] [[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі класіцызм]] [[Катэгорыя:Славутасці Слоніма]] [[Катэгорыя:Пуслоўскія]] 4w3tyvuypzq68tvlzi93qi4xkoixxhg 5156227 5156226 2026-06-20T06:32:44Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5156227 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = Палацава-паркавы ансамбль Пуслоўскіх |Арыгінальная назва = |Выява = Słonim, Albertyn, Pusłoŭski. Слонім, Альбэртын, Пуслоўскі (1919-39).jpg |Подпіс выявы = Сядзіба «Альбярцін», 1920 |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|412Г000499}} |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = горад |Месцазнаходжанне = [[Слонім]], вул. [[Вуліца Калгасная, Слонім|Калгасная]], 8 |На карце = Беларусь Гродзенская вобласць |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = Позні класіцызм |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = Войцех Пуслоўскі |Першае згадванне = |Заснаванне = першая палова [[19 стагоддзе|XIX ст.]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі|сядзібны дом|брама|стайня|флігель|гаспадарчая пабудова|парк|||}} |Вядомыя жыхары = Зыгмунт Пуслоўскі }} '''Сядзіба «Альбярцін»''', '''Палацава-паркавы ансамбль Пуслоўскіх''' — помнік сядзібна-паркавай [[архітэктура|архітэктуры]] позняга [[класіцызм]]у. Размешчана на беразе [[Іса (рака)|р. Іса]], цяпер у межах г. [[Слонім]]а<ref>{{Cite web|url=https://gp.by/novosti/kultura/news316044.html|title=Почему владельца усадьбы Альбертин Войцеха Пусловского называли царем Мидасом? Отправляемся в виртуальное путешествие на Гродненщину}}</ref>. == Гісторыя == Створана ў 1-й палове XIX ст. як рэзідэнцыя слонімскага павятовага маршалка [[Войцех Пуслоўскі|Войцеха Пуслоўскага]] — уладальніка прадпрыемстваў па вытворчасці сукна, дываноў і паперы. У 2019 годзе пракуратура Гродзенскай вобласці выявіла, што сядзіба мае патрэбу ў тэрміновай рэканструкцыі і рамонце.<ref name="prokuratura">[http://prokuratura.gov.by/ru/info/novosti/nadzor-za-ispolneniem-zakonodatelstva/prirodookhrannoe-i-zemelnoe/sokhranit-pamyat-dlya-potomkov-prokuratura-grodnenskoy-oblasti-potrebovala-ustranit-narusheniya-v-sf/ Сохранить память для потомков: прокуратура Гродненской области потребовала устранить нарушения в сфере охраны историко-культурного наследия. 06.12.2019] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191207090055/http://prokuratura.gov.by/ru/info/novosti/nadzor-za-ispolneniem-zakonodatelstva/prirodookhrannoe-i-zemelnoe/sokhranit-pamyat-dlya-potomkov-prokuratura-grodnenskoy-oblasti-potrebovala-ustranit-narusheniya-v-sf/ |date=7 снежня 2019 }}</ref> == Архітэктура == [[Файл:Słonim, Albertyn, Pusłoŭski. Слонім, Альбэртын, Пуслоўскі (N. Orda, 24.05.1877).jpg|thumb|злева|Палацава-паркавы комплекс Пуслоўскіх на карціне [[Напалеон Орда|Н. Орды]], 1860]] У комплекс уваходзілі сядзібны дом з флігелем, службовыя пабудовы, гаспадарчыя будынкі (захавалася [[стайня]]), фабрыка. Сядзібны дом абмяжоўваў [[пейзажны парк|парк пейзажнага тыпу]] планіроўкі, які на берагах запруджанай р. Іса пераходзіў у шырокі лесапарк. [[Файл:Слонім. Альбярцін. Забудова (01).jpg|міні|Сядзібны дом]] Сядзібны дом — двухпавярховы, мураваны, асіметрычнай аб’ёмна-прасторавай кампазіцыі. Галоўны фасад вылучаны цэнтральным чатырохкалонным [[порцік]]ам. У афармленні галоўнага ўвахода выкарыстаны скульптуры львоў. Унутраная планіроўка калідорная. У апрацоўцы [[інтэр'ер]]а атрымалі развіццё тэмы вонкавай архітэктуры — [[пілон]]ы, [[Кесон (архітэктура)|кесоны]], стылізаваныя [[капітэль|капітэлі]]. [[Флігель]] — двухпавярховы прамавугольны ў плане мураваны будынак эклектычнай архітэктуры. Стайня — мураваны [[тынкоўка|неатынкаваны]] Т-падобны ў плане будынак, у [[дэкор]]ы якога выкарыстана [[арнамент]]альная [[муроўка]]. Кампазіцыя двух’ярусная: першы ярус вылучаны паўцыркульнымі аконнымі праёмамі, другі — круглымі [[люкарна]]мі. У цэнтры галоўнага фасада шырокі [[партал]] з [[ліштвы|ліштвай]] у выглядзе падковы і з ляпной маскай галавы каня. Партал фланкіраваны [[рызаліт]]амі. У архітэктуры будовы выкарыстаны элементы стылю «[[мадэрн]]». == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Слонімскага раёна. — Мн.: БЕЛТА, 2004. — С. 133, 681—682. — 752 с. * {{Крыніцы/БелЭн|15|Слонімская сядзіба «Альбярцін»|[[Анатоль Мікалаевіч Кулагін|Кулагін А. М.]]|16}} == Спасылкі == * {{radzima|1700}} * {{ГБ|http://globustut.by/albertin/index.htm#manor_main}} * [https://gp.by/novosti/kultura/news316044.html Виртуальное путешествие на Гродненщину] [[Катэгорыя:Гісторыка-культурныя каштоўнасці Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Палацава-паркавыя і сядзібна-паркавыя ансамблі Беларусі]] [[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі класіцызм]] [[Катэгорыя:Славутасці Слоніма]] [[Катэгорыя:Пуслоўскія]] f5t7f9isqk9ula4okasr4d24douxcj5 Аркадзь Якаўлевіч Хесін 0 285253 5156174 3315093 2026-06-20T00:53:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156174 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} {{цёзкі2|Хесін}} [[Файл:Hesin.jpg|thumb|Аркадзь Якаўлевіч Хесін]] '''Аркадзь Якаўлевіч Хесін''' ({{lang-ru|Хесин Аркадий Яковлевич}}; {{ДН|1|7|1923}}, {{МН|Чэрыкаў||}} - {{ДС|2|2|2000}}, {{МС|Масква||}}) — савецкі спецыяліст па прыкладным тэлебачанні. Кандыдат тэхнічных навук (1967). Дзяржпрэміі Латвійскай ССР (1972) і СССР (1978). Ганаровы радыст СССР. == Біяграфія == У 1941 г. скончыў Ленінградскую ваенна-марскую спецшколу. У 1941-1945 гг. на фронце. У 1947 г. скончыў Вышэйшыя радыёлакацыйныя афіцэрскія класы. У 1953-1957 гг. на выкладчыцкай працы ў Інстытуце грамадзянскай авіяцыі ([[Рыга]]). Начальнік цэха пазастудыйнага комплексу Рыжскага тэлецэнтра (1957-1961), у якім праводзіў эксперыменты па ўжыванні інфрачырвонай падсветкі цёмных сцэн спектакляў на пазастудыйных перадачах. Загадчык лабараторыі тэлевізійнай аўтаматыкі (ТБ-дыягностыкі) Інстытута электронікі і вылічальнай тэхнікі АН Латвійскай ССР (1962-1975), у якой узначаліў распрацоўку метадаў і прылад аўтаматычнага кантролю тэлевізараў пры іх вытворчасці. Загадчык сектарам рэпартажных ТБ-сродкаў Усесаюзным НДІ тэлебачання і радыёвяшчання (1976-1991), які займаўся стварэннем рэпартажных тэлевізійных камер і станцый, у тым ліку ТБ-камер на ПЗС. <br/>Аўтар больш чым 250 навуковых публікацый, 16 манаграфій, кніг і вучэбных дапаможнікаў, 24 вынаходстваў і 27 патэнтаў, зарэгістраваных у 10 краінах. Яго кніга «Імпульсная тэхніка» перакладзеная на тры замежныя мовы. == Навуковыя працы == * «Применение инфракрасной подсветки для внестудийных телевизионных передач» : Учеб. пособие для слушателей фак. усовершенствования по курсу "Телевизионная оптика и светотехника" / М-во связи СССР. Всесоюз. заоч. электротехн. ин-т связи. Кафедра радиовещания. - Москва :, 1961. - 23 с. * «Импульсная техника»: монография / А.Я.Хесин. М. : Энергия, 1965. 170 с. (Массовая радиобиблиотека ; вып.575). * «Передвижные телевизионные станции» / А. Я. Хесин ; М-во связи СССР. Всесоюз. заоч. электротехн. ин-т связи. Кафедра радиовещания и телевидения. - Москва : Редиздат ВЗЭИС, 1965. - 115 с. * «Цветное телевидение и перспективы его развития»: (Материал в помощь лектору) / Канд. техн. наук А. Я. Хесин ; О-во "Знание" Латв. ССР. Правл. о-ва "Знание" АН Латв. ССР. - Рига, 1968. - 23 с. * «Автоматический анализ качества телевизионного изображения»: монография / А.Я.Хесин. Рига : Зинатне, 1969. 163 с. * «Импульсная техника»: монография / А.Я.Хесин. - 2 изд.,перераб. и доп. М. : Энергия, 1971. 160 с. (Массовая радиобиблиотека ; вып.771). * Ольшванг Э. В., Хесин А. Я. - «Измерение и контроль параметров телевизионных приемников». - М.: Связь, 1972. - 223 с. * Либенсон М. Н., Хесин А. Я., Янсон Б. А. «Автоматизация распознавания телевизионных изображений». - М.: Энергия, 1975. - 159 с. * «Автоматизация анализа цитологических препаратов»: [сб. ст.] /Под ред. А.Я.Хесина. Рига: Зинатне, 1975. - 271 с. * Петропавловский В. А., Постникова Л. Н., Хесин А. Я. - «Технические средства телевизионного репортажа». - М.: Радио и связь, 1983. - 128 с. * Петропавловский В. А., Постникова Л. Н., Хесин А. Я., Штейнберг А. Л. «Телевизионные передающие камеры». - М.: Радио и связь, 1988. - 304 с. * «Большеэкранные видеосистемы»: монография / В. В. Макарцев, А. Я. Хесин, А. Л. Штейнберг. - М.: Панас, 1993. - 159 с. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.rujen.ru/index.php/ХЕСИН_Аркадий_Яковлевич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151103214735/http://www.rujen.ru/index.php/%D0%A5%D0%95%D0%A1%D0%98%D0%9D_%D0%90%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B9_%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=3 лістапада 2015 }} * [http://computervision.wikia.com/wiki/Хесин_А.Я.] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Хесін Аркадзь Якаўлевіч}} 99eorv3w2vgu51rudm793nax9wxf0mm Любішына 0 286115 5156361 5128997 2026-06-20T11:03:38Z JerzyKundrat 174 5156361 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Любішына |вобласць = Мінская |раён = Чэрвеньскі |сельсавет = Калодзежскі }} '''Любі́шына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Дубо́к, м.'''</ref> ({{lang-be-trans|Liubišyna}}, {{lang-ru|Любишино}}) — [[аграгарадок]] у [[Чэрвеньскі раён|Чэрвеньскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Цэнтр [[Калодзежскі сельсавет|Калодзежскага сельсавета]]. Знаходзіцца за 8 км на паўночны ўсход ад [[Чэрвень (горад)|Чэрвеня]], за 68 км ад [[Мінск]]а<ref name="b9">{{Крыніцы/БелЭн|9|||397}}</ref>. У сярэдзіне XIX ст. уваходзіла ў склад маёнтка Іванаўск, што з’яўляўся ўласнасцю Шэвічаў, у Ігуменскім павеце Мінскай губерні Расійскай імперыі. У 1897 годзе вёска Юрэвіцкай воласці. У 1917 вёска Хутарской воласці. 3 1 студзеня 1919 года ў БССР. 3 20 жніўня 1924 года вёска ў Калодзезскім (Калодзежскім) сельсавеце Чэрвеньскага раёна, да 26 ліпеня 1930 года ў Мінскай акрузе. 3 20 лютага 1938 года ў Мінскай вобласці. З канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 акупіравана нацыстамі. Са снежня 1990 цэнтр Калодзежскага сельсавета. == Насельніцтва == * 1897 год — 229 жыхароў, 29 двароў. * 1917 год — 204 жыхары, 30 двароў. * 1960 год — 205 жыхароў. * 1999 год — 435 жыхароў, 162 двароў<ref name="b9" />. == Ірфраструктура == У 2013 годзе меліся дзіцячыя яслі-сад, Дом культуры, бібліятэка, ФАП, аддзяленне сувязі і ААТ «ААБ Беларусбанк», аўтаматычная тэлефонная станцыя, магазін. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9|||397}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Калодзежскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Калодзежскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Чэрвеньскага раёна]] rmmmqdnhl01s623pk8jfzejqvrqgm7g 5156364 5156361 2026-06-20T11:05:25Z JerzyKundrat 174 5156364 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Любішына |вобласць = Мінская |раён = Чэрвеньскі |сельсавет = Калодзежскі }} '''Любі́шына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Дубо́к, м.'''</ref> ({{lang-be-trans|Liubišyna}}, {{lang-ru|Любишино}}) — [[аграгарадок]] у [[Чэрвеньскі раён|Чэрвеньскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Цэнтр [[Калодзежскі сельсавет|Калодзежскага сельсавета]]. Знаходзіцца за 8 км на паўночны ўсход ад [[Чэрвень (горад)|Чэрвеня]], за 68 км ад [[Мінск]]а<ref name="b9">{{Крыніцы/БелЭн|9|||397}}</ref>. У сярэдзіне XIX ст. уваходзіла ў склад маёнтка Іванаўск, што з’яўляўся ўласнасцю Шэвічаў, у Ігуменскім павеце Мінскай губерні Расійскай імперыі. У 1897 годзе вёска Юрэвіцкай воласці. У 1917 вёска Хутарской воласці. 3 1 студзеня 1919 года ў БССР. 3 20 жніўня 1924 года вёска ў Калодзезскім (Калодзежскім) сельсавеце Чэрвеньскага раёна, да 26 ліпеня 1930 года ў Мінскай акрузе. 3 20 лютага 1938 года ў Мінскай вобласці. З канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 акупіравана нацыстамі. Са снежня 1990 цэнтр Калодзежскага сельсавета. == Насельніцтва == * 1897 год — 229 жыхароў, 29 двароў. * 1917 год — 204 жыхары, 30 двароў. * 1960 год — 205 жыхароў. * 1999 год — 435 жыхароў, 162 двароў<ref name="b9" />. * 2009 год — 450 жыхароў. * 2013 год — 513 жыхароў, 169 гаспадарак. == Ірфраструктура == У 2013 годзе меліся дзіцячыя яслі-сад, Дом культуры, бібліятэка, ФАП, аддзяленне сувязі і ААТ «ААБ Беларусбанк», аўтаматычная тэлефонная станцыя, магазін. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9|||397}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Калодзежскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Калодзежскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Чэрвеньскага раёна]] seiqmtsod8mev94zmj5tbgzc8mx0rv5 5156365 5156364 2026-06-20T11:05:41Z JerzyKundrat 174 5156365 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Любішына |вобласць = Мінская |раён = Чэрвеньскі |сельсавет = Калодзежскі }} '''Любі́шына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Дубо́к, м.'''</ref> ({{lang-be-trans|Liubišyna}}, {{lang-ru|Любишино}}) — [[аграгарадок]] у [[Чэрвеньскі раён|Чэрвеньскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Цэнтр [[Калодзежскі сельсавет|Калодзежскага сельсавета]]. Знаходзіцца за 8 км на паўночны ўсход ад [[Чэрвень (горад)|Чэрвеня]], за 68 км ад [[Мінск]]а<ref name="b9">{{Крыніцы/БелЭн|9|||397}}</ref>. == Гісторыя == У сярэдзіне XIX ст. уваходзіла ў склад маёнтка Іванаўск, што з’яўляўся ўласнасцю Шэвічаў, у Ігуменскім павеце Мінскай губерні Расійскай імперыі. У 1897 годзе вёска Юрэвіцкай воласці. У 1917 вёска Хутарской воласці. 3 1 студзеня 1919 года ў БССР. 3 20 жніўня 1924 года вёска ў Калодзезскім (Калодзежскім) сельсавеце Чэрвеньскага раёна, да 26 ліпеня 1930 года ў Мінскай акрузе. 3 20 лютага 1938 года ў Мінскай вобласці. З канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 акупіравана нацыстамі. Са снежня 1990 цэнтр Калодзежскага сельсавета. == Насельніцтва == * 1897 год — 229 жыхароў, 29 двароў. * 1917 год — 204 жыхары, 30 двароў. * 1960 год — 205 жыхароў. * 1999 год — 435 жыхароў, 162 двароў<ref name="b9" />. * 2009 год — 450 жыхароў. * 2013 год — 513 жыхароў, 169 гаспадарак. == Ірфраструктура == У 2013 годзе меліся дзіцячыя яслі-сад, Дом культуры, бібліятэка, ФАП, аддзяленне сувязі і ААТ «ААБ Беларусбанк», аўтаматычная тэлефонная станцыя, магазін. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9|||397}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Калодзежскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Калодзежскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Чэрвеньскага раёна]] 0rxh44z14r9b499hu7x93owr0xae8nh 5156366 5156365 2026-06-20T11:08:10Z JerzyKundrat 174 5156366 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Любішына |вобласць = Мінская |раён = Чэрвеньскі |сельсавет = Калодзежскі }} '''Любі́шына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Дубо́к, м.'''</ref> ({{lang-be-trans|Liubišyna}}, {{lang-ru|Любишино}}) — [[аграгарадок]] у [[Чэрвеньскі раён|Чэрвеньскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Цэнтр [[Калодзежскі сельсавет|Калодзежскага сельсавета]]. Знаходзіцца за 8 км на паўночны ўсход ад [[Чэрвень (горад)|Чэрвеня]], за 68 км ад [[Мінск]]а<ref name="b9">{{Крыніцы/БелЭн|9|||397}}</ref>. == Гісторыя == У сярэдзіне XIX ст. уваходзіла ў склад маёнтка Іванаўск, што з’яўляўся ўласнасцю Шэвічаў, у Ігуменскім павеце Мінскай губерні Расійскай імперыі. У 1897 годзе вёска Юрэвіцкай воласці. У 1917 вёска Хутарской воласці. 3 1 студзеня 1919 года ў БССР. 3 20 жніўня 1924 года вёска ў Калодзезскім (Калодзежскім) сельсавеце Чэрвеньскага раёна, да 26 ліпеня 1930 года ў Мінскай акрузе. 3 20 лютага 1938 года ў Мінскай вобласці. З канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 акупіравана нацыстамі. Са снежня 1990 цэнтр Калодзежскага сельсавета. == Насельніцтва == * 1897 год — 229 жыхароў, 29 двароў. * 1917 год — 204 жыхары, 30 двароў. * 1960 год — 205 жыхароў. * 1999 год — 435 жыхароў, 162 двароў<ref name="b9" />. * 2009 год — 450 жыхароў. * 2013 год — 513 жыхароў, 169 гаспадарак. == Інфраструктура == У 2013 годзе меліся дзіцячыя яслі-сад, Дом культуры, бібліятэка, ФАП, аддзяленне сувязі і ААТ «ААБ Беларусбанк», аўтаматычная тэлефонная станцыя, магазін. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9|||397}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Калодзежскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Калодзежскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Чэрвеньскага раёна]] rtotmhfr1am0duzkvwmbsm5m0acwvv2 5156368 5156366 2026-06-20T11:09:43Z JerzyKundrat 174 /* Гісторыя */ 5156368 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Любішына |вобласць = Мінская |раён = Чэрвеньскі |сельсавет = Калодзежскі }} '''Любі́шына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Дубо́к, м.'''</ref> ({{lang-be-trans|Liubišyna}}, {{lang-ru|Любишино}}) — [[аграгарадок]] у [[Чэрвеньскі раён|Чэрвеньскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Цэнтр [[Калодзежскі сельсавет|Калодзежскага сельсавета]]. Знаходзіцца за 8 км на паўночны ўсход ад [[Чэрвень (горад)|Чэрвеня]], за 68 км ад [[Мінск]]а<ref name="b9">{{Крыніцы/БелЭн|9|||397}}</ref>. == Гісторыя == У сярэдзіне XIX ст. уваходзіла ў склад маёнтка Іванаўск, што з’яўляўся ўласнасцю Шэвічаў, у [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] Мінскай губерні Расійскай імперыі. У 1897 годзе вёска Юрэвіцкай воласці. У 1917 вёска Хутарской воласці. 3 1 студзеня 1919 года ў БССР. 3 20 жніўня 1924 года вёска ў Калодзезскім (Калодзежскім) сельсавеце Чэрвеньскага раёна, да 26 ліпеня 1930 года ў Мінскай акрузе. 3 20 лютага 1938 года ў Мінскай вобласці. З канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 акупіравана нацыстамі. Са снежня 1990 цэнтр Калодзежскага сельсавета. == Насельніцтва == * 1897 год — 229 жыхароў, 29 двароў. * 1917 год — 204 жыхары, 30 двароў. * 1960 год — 205 жыхароў. * 1999 год — 435 жыхароў, 162 двароў<ref name="b9" />. * 2009 год — 450 жыхароў. * 2013 год — 513 жыхароў, 169 гаспадарак. == Інфраструктура == У 2013 годзе меліся дзіцячыя яслі-сад, Дом культуры, бібліятэка, ФАП, аддзяленне сувязі і ААТ «ААБ Беларусбанк», аўтаматычная тэлефонная станцыя, магазін. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9|||397}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Калодзежскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Калодзежскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Чэрвеньскага раёна]] qrssctne8jnvydu4qty621i2txygbhl ГК Мяшкоў Брэст 0 305018 5156146 5149453 2026-06-19T22:46:09Z ~2026-32410-64 170040 /* Нацыянальныя */ 5156146 wikitext text/x-wiki {{Гандбольны клуб | назва = БГК імя Мяшкова | выява = ГК Мяшкоў Брэст.png | шырыня = 180px | поўная_назва = Брэсцкі гандбольны клуб імя Мяшкова | кароткая_назва = | мянушкі = ''мяшкі'' | заснаваны = 9 красавіка 2002 | расфарміраваны = | горад = [[Брэст]], [[Беларусь]] | пляцоўка = УСК «Вікторыя» | умяшчальнасць = 3740 | кіраўнік = [[Павел Башкін]] | пасада_кіраўніка = Спартыўны дырэктар | трэнер = [[Сяргей Бябешка]] | чэмпіянат = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] | сезон = 2018/2019 | месца = 1 месца | сайт = https://meshkovbrest.by/ <!-- Форма --> |pattern_la1 = _whiteborder |pattern_b1 = _whitecollar |pattern_ra1 = _whiteborder |pattern_sh1 = |pattern_so1 = |leftarm1 = 0000FF |body1 = 0000FF |rightarm1 = 0000FF |shorts1 = 0000FF |pattern_la2 = _whiteborder |pattern_b2 = _whitecollar |pattern_ra2 = _whiteborder |pattern_so2 = |leftarm2 = FF0000 |body2 = FF0000 |rightarm2 = FF0000 |shorts2 = FF0000 }} '''БГК імя́ Мяшко́ва''' — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбольны клуб]] з [[Брэст]]а, шматразовы чэмпіён і ўладальнік [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубка Беларусі]]. Удзельнік міжнародных [[SEHA-ліга|SEHA-лігі]] і [[Ліга чэмпіёнаў ЕГФ|Лігі чэмпіёнаў]]. Гульні праводзіць у залы ўніверсальнага спартыўнага комплексу «Вікторыя» ўмяшчальнасцю 3740 пасадачных месцаў<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/klub/arena.html|title = Арена|work = Клуб|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065201/http://www.bgk-meshkova.com/klub/arena.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. == Гісторыя == Клуб створаны з ініцыятывы сыноў [[Анатоль Пятровіч Мяшкоў|Анатоля Пятровіча Мяшкова]]<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/komanda/bgk/|title = БГК им. А.П. Мешкова|work = Команда|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305131214/http://bgk-meshkova.com/komanda/bgk|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>, брэсцкага гандбольнага трэнера і энтузіяста, і атрымаў яго імя<ref>{{cite web|date = 6 верасня 2013|url = http://www.bgk-meshkova.com/ru/club/ind.html|title = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303215957/http://www.bgk-meshkova.com/ru/club/ind.html|archivedate = 3 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|дэбютным для сябе сезоне]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|беларускага чэмпіянату]] брэсцкі клуб адразу склаў канкурэнцыю сталічным фаварытам [[ГК СКА Мінск|СКА]] і [[ГК Аркатрон Мінск|«РЦАП-Аркатрон»]], фінішаваўшы на першым этапе на другім месцы з адставаннем 1 ачко ад «Аркатрона» і стаўшы лідарам у пяцёрцы наймацнейшых на другім этапе. У фінале плэй-оф БГК саступіў «Аркатрону» толькі ў трэцім, дадатковым матчы<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2002-2003.html|title = 2002—2003|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065246/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2002-2003.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. У фінале Кубка Беларусі мацнейшым таксама апынуўся «Аркатрон». Капітан брэсцкай каманды [[Уладзімір Галушка]] быў прызнаны найлепшым іграком чэмпіянату. Па выніках сезону клуб змяніў трэнера і значна ўзмацніў склад украінскімі легіянерамі і беларускімі ігракамі, якія вярнуліся з замежжа. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2003/2004|сезоне 2003/04]] БГК перамог ва ўсіх гульнях, акрамя адной, і стаў чэмпіёнам з 20-ачковым адрывам ад другога месца, а таксама заваяваў Кубак Беларусі<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2003-2004.html|title = 2003—2004|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140814020431/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2003-2004.html|archivedate = 14 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. Найлепшым брамнікам чэмпіянату стаў [[Мікалай Зянько, гандбаліст|Мікалай Гальмак]], найлепшым абаронцам — [[Максім Няхайчык]], найлепшым іграком задняй лініі — Уладзімір Галушка. Як віцэ-чэмпіён клуб таксама выступаў у [[Кубак ЕГФ|Кубку ЕГФ]], дзе дайшоў да 1/8 фіналу. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2004/2005|наступным сезоне чэмпіянату]] БГК імя Мяшкова перамог ва ўсіх без выключэння гульнях; як і ў папярэднім сезоне, трэці этап не спатрэбіўся, паколькі адрыў ад другога месца склаў 14 ачкоў<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2004-2005.html|title = 2004—2005|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065211/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2004-2005.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. У Кубку Беларусі клуб таксама не меў канкурэнтаў, перамогшы ва ўсіх трох гульнях. [[Мікалай Мікалаевіч Зянько (трэнер)|Мікалай Зянько]]{{efn|ранейшае прозвішча — Гальмак}} стаў найлепшым брамнікам чэмпіянату, Максім Няхайчык — абаронцам, [[Міхаіл Усачоў]] — іграком задняй лініі. У гэтым сезоне брэсцкі клуб дэбютаваў у [[Ліга чэмпіёнаў ЕГФ|Лізе чэмпіёнаў]], дзе ў групавым этапе з адной перамогай фінішаваў на апошнім месцы пасля расійскага клуба [[ГК Чэхаўскія Мядзведзі|«Чэхаўскія Мядзведзі»]], дацкага [[ГК Свендборг|«Гудмэ»]] і славенскага [[ГК Гарэнье Вяленье|«Гарэнье»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://www.ehfcl.com/men/2004-05/rounds/2/Group+Matches|title = EHF Champions League 2004/05. Group matches|format = |work = Velux EHF Champions League|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2005/2006|чэмпіянаце Беларусі 2005/06]] БГК ізноў стаў найлепшым, саступіўшы толькі ў адной гульні з 23, а ў Кубку Беларусі саступіў мінскаму СКА<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2005-2006.html|title = 2005—2006|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305040347/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2005-2006.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. Упершыню ў беларускім чэмпіянаце ўзяў удзел і фарм-клуб БГК, складзены пераважна з брэсцкіх выхаванцаў. У Лізе чэмпіёнаў БГК зноў перамог аднойчы і скончыў групавы раўнд на апошнім месцы пасля нямецкага клуба [[ГК Кіль|«Кіль»]], дацкага [[ГК Кольдынг|«Кольдынга»]] і польскай [[ГК Вісла Плоцк|«Віслы»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://www.ehfcl.com/men/2005-06/rounds/2/Group+Matches|title = EHF Champions League 2005/06. Group matches|format = |work = Velux EHF Champions League|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2006/2007|XV чэмпіянат Беларусі]] прайшоў без інтрыгі: брастчане перамаглі ва ўсіх 28 матчах. Да таго ж фарм-клуб «ЦАР-БГК» заваяваў бронзавыя медалі. Абодва клубы ўзялі ўдзел і ў фінальнай частцы розыгрышу Кубку Беларусі, дзе занялі адпаведна 1-е і 3-е месцы<ref name="bhk2007">{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2006-2007.html|title = 2006—2007|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140814020439/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2006-2007.html|archivedate = 14 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. Ігракі фарм-клуба [[Алег Рагозін]] і [[Канстанцін Курыленка]] сталі найлепшымі бамбардзірамі чэмпіянату (233 і 181 мяч адпаведна). У групавым этапе Лігі чэмпіёнаў гэтым разам БГК саступіў ва ўсіх матчах іспанскаму [[ГК Сьюдад Рэал|«Сьюдад Рэалу»]], венгерскаму [[ГК Пік Сегед|«Піку»]] і швейцарскаму [[ГК Кадэтэн Шафгаўзен|«Кадэтэну»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://www.ehfcl.com/men/2006-07/rounds/2/Group+Matches|title = EHF Champions League 2006/07. Group matches|format = |work = Velux EHF Champions League|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. Дэбют у [[Балтыйская ліга, гандбол|Балтыйскай лізе]] прынёс камандзе 2-е месца пасля рыжскага {{Нп3|АСК Рыга, гандбольны клуб|АСК|sk|ASK-LU Riga}}<ref name="bhk2007" />. [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|Сезон 2007/08]] клуб пачаў адразу з другога этапу і з новым трэнерам, былым іграком [[Юрый Карпук|Юрыем Карпуком]]. Атрымаўшы ў 20 матчах 19 перамог, БГК стаў чэмпіёнам Беларусі пяты раз запар, а таксама чацверты раз заваяваў Кубак<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2007-2008.html|title = 2007—2008|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065251/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2007-2008.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. У групе H Лігі чэмпіёнаў брастчане з адной перамогай фінішавалі на апошнім месцы пасля венгерскага клуба [[ГК Пік Сегед|«Пік»]], славенскага [[ГК Гарэнье Вяленье|«Гарэнье»]] і баснійскай [[ГК Босна Сараева|«Босны»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://www.ehfcl.com/men/2007-08/rounds/2/Group+Matches|title = EHF Champions League 2007/08. Group matches|format = |work = Velux EHF Champions League|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. [[Файл:Матч ЛЧ ЭГФ. БГК (Берасьце) — Мэталюрг (Скоп’е) 004.jpg|thumb|БГК у матчы [[Ліга чэмпіёнаў ЕГФ|Лігі чэмпіёнаў]] (2014)]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|З наступнага года]] чэмпіянат Беларусі папоўніўся наваком — мінскім [[ГК Дынама Мінск|«Дынама»]], які адразу ж стаў чэмпіёнам. БГК фінішаваў на другім месцы. А вось у фінале Кубка брэсцкі клуб узяў рэванш над маладым супернікам, які ў наступных гадах стане яго асноўным канкурэнтам на ўнутранай арэне<ref name="bhk2009">{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2008-2009.html|title = 2008—2009|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065226/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2008-2009.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. Адным з найлепшых ігракоў чэмпіянату стаў левы паўсярэдні Канстанцін Курыленка. У гэтым сезоне БГК не здолеў прабіцца ў групавы этап ЛЧ, двойчы згуляўшы ўнічыю з літоўскім [[ГК Гранітас Каўнас|«Гранітасам»]] і саступіўшы па колькасці закінутых мячоў у гасцях<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://www.ehfcl.com/men/2008-09/rounds/1/Qualification+Round+1|title = EHF Champions League 2007/08. Qualification round 1|format = |work = Velux EHF Champions League|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. Пасля гэтага брастчане трапілі ў Кубак ЕГФ, дзе ў 1/16 фіналу саступілі па суме двух матчаў астраханскай [[ГК Зара Каспія Астрахань|«Зары Каспія»]]<ref>{{cite web|url = http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2008-09/round/3/Round+3|title = 2008/09 Men’s EHF Cup. Round 3|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20141027174924/http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2008-09/round/3/Round+3|archivedate = 27 кастрычніка 2014|url-status = dead}}</ref>. У Балтыйскай лізе групавы этап брастчане скончылі на другім месцы, але ў паўфінале саступілі эстонскім {{Не перакладзена 5|«Чокеліт Бойз»||et|Chocolate Boys}} і ў выніку занялі 3-е месца<ref name="bhk2009" />. Першы этап [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|чэмпіянату 2009/10]] БГК скончыў на першым месцы з адным паражэннем у 16 гульнях, але на другім двойчы саступіў «дынамаўцам» і заваяваў срэбныя медалі. У фінале Кубка Беларусі па суме двух матчаў БГК таксама саступіў мінскаму клубу<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2009-2010.html|title = 2009—2010|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140814015143/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2009-2010.html|archivedate = 14 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. У гэтым сезоне клуб дэбютаваў у еўрапейскім [[Кубак уладальнікаў кубкаў ЕГФ|Кубку кубкаў]], дзе ў першым раўндзе прайграў дацкаму {{Не перакладзена|ГК Хольстэбро|«Хольстэбро»|da|Team Tvis Holstebro}}<ref>{{cite web|url = http://www.eurohandball.com/ec/cwc/men/2009-10/round/3/Round+3|title = 2009/10 Men’s Cup Winners’ Cup. Round 3|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160103202022/http://www.eurohandball.com/ec/cwc/men/2009-10/round/3/Round+3|archivedate = 3 студзеня 2016|url-status = dead}}</ref>. [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|Сезон 2010/11]] брастчане пачалі з новым трэнерам літоўцам Гінтарасам Савукінасам. У групавым турніры БГК фінішаваў другім, аднак суперфінальная серыя не праводзілася, паколькі разрыў ад «Дынама» склаў 8 ачкоў пры рэгламентаваных трох. У фінальнай стадыі розыгрышу Кубка Беларусі («фінал чатырох») БГК абыграў мінскае «Дынама», а пасля без цяжкасцей разабраўся з магілёўскім [[ГК Машэка Магілёў|«Машэкам»]]<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2010-2011.html|title = 2010—2011|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065239/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2010-2011.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. Найлепшымі ігракамі чэмпіянату былі прызнаны [[Віталь Чарапенька]] ([[Варатар (гандбол)|брамнік]]), [[Раман Колеснеў]] ([[крайні, гандбол|левы крайні]]), [[Юрый Грамыка]] ([[лінейны, гандбол|лінейны]]). У другім раўндзе Кубка ЕГФ мяшкоўцы саступіў македонскаму [[ГК Металург Скоп'е|«Металургу»]]»<ref>{{cite web|url = http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2010-11/round/2/Round+2|title = 2010/11 Men’s EHF Cup. Round 2|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140311033201/http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2010-11/round/2/Round+2|archivedate = 11 сакавіка 2014|url-status = dead}}</ref>. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|чэмпіянаце Беларусі 2011/12]] брастчане чацверты раз запар сталі другімі, а ў «фінале чатырох» Кубка зноў абыгралі «Дынама», і саступілі [[ГК СКА Мінск|СКА]]<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2011-2012.html|title = 2011—2012|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140814020747/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2011-2012.html|archivedate = 14 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. Еўрапейскі сезон стаў адным з самых паспяховых у гісторыі клуба: у апошнім розыгрышы Кубка ўладальнікаў кубкаў{{efn|У наступным годзе турнір быў аб'яднаны з [[Кубак ЕГФ|Кубкам ЕГФ]].}} БГК дайшоў да ¼ фіналу<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://europeancup.eurohandball.com/cwc/men/2011-12/overview|title = EHF European Cup 2011/12 — Legs Overview|format = |work = European Cup|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>, дзе саступіў іспанскаму [[ГК Арагон|«Арагону»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://europeancup.eurohandball.com/cwc/men/2011-12/match/5/201211020205005/HC+Meshkov+Brest+-+Caja3+BM.+Aragon|title = EHF European Cup 2011/12 — HC Meshkov Brest — Caja3 BM. Aragon|format = |work = European Cup|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|сезоне 2012/13]] упершыню ў гісторыю клуба БГК апусціўся ў выніковай табліцы чэмпіянату ніжэй за 2-е месца, заваяваўшы бронзавыя медалі. Цягам сезону ў клубе з'явіўся новы трэнер — Міглюс Астраўскас, але ў сярэдзіне сакавіка ён быў адстаўлены<ref name="naviny415500">{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 24 красавіка 2013|url = http://naviny.by/rubrics/sport/2013/04/24/ic_news_125_415500/|title = Со следующего сезона БГК возглавит хорват Желько Бабич|format = |work = Спорт|publisher = Naviny.by|accessdate = 10 кастрычніка 2014|language = ru|postscript = }}</ref>. У фінале Кубка Беларусі брастчане саступілі адзін мяч мінскаму «Дынама»<ref name="bhk2013">{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2011-2012.html|title = 2011—2012|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140814020747/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2011-2012.html|archivedate = 14 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. У Кубку ЕГФ клуб прайшоў два раўнды і на апошняй перадгрупавой стадыі саступіў нямецкаму [[ФК Фрыш Аўф Гепінген|«Фрыш Аўф Гепінгену»]]<ref>{{cite web|url = http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2012-13/round/3/Round+3|title = 2012/13 Men’s EHF Cup. Round 3|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140802044801/http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2012-13/round/3/Round+3|archivedate = 2 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. У дэбютным сезоне [[SEHA-ліга|SEHA Лігі]] БГК стаў пераможцам рэгулярнага чэмпіянату, а ў фінале чатырох заняў чацвёртае месца<ref name="bhk2013" />. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|сезоне 2013/14 гадоў]] БГК імя Мяшкова, ачолены новым трэнерам [[Жэлька Бабіч]]ам<ref name="naviny415500" />, пасля пяцігадовага перапынку вярнуў сабе тытул чэмпіёна Беларусі. Здарылася гэта пасля расфарміравання з-за фінансавых цяжкасцей наймацнейшага беларускага клуба [[ГК Дынама Мінск|«Дынама»]], які і ў гэтым сезоне лідыраваў на першым этапе са 100%-ым вынікам<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 28 лютага 2014|url = https://www.belaruspartisan.org/bel/sport/259554/|title = Беларускі гандбол карэктуецца пасля сыходу мінскага «Дынама»|format = |work = |publisher = [[Беларускі партызан]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = |postscript = }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Узмацніўшыся яго былымі ігракамі [[Дзяніс Рутэнка|Дзянісам Рутэнкам]], [[Максім Бабічаў|Максімам Бабічавым]] і [[Дзмітрый Нікуленкаў|Дзмітрыем Нікуленкавым]], а таксама яшчэ адным лідарам [[Мужчынская зборная Беларусі па гандболе|беларускай зборнай]] [[Сяргей Шыловіч|Сяргеем Шыловічам]], брэсцкі клуб, стаўшы базавым клубам зборнай<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/infoczentr/novosti-kluba/podrazdel-1/mgnoveniya-minuvshego-sezona.html|title = 17 мгновений сезона|work = Новости клуба|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140903074353/http://www.bgk-meshkova.com/infoczentr/novosti-kluba/podrazdel-1/mgnoveniya-minuvshego-sezona.html|archivedate = 3 верасня 2014|url-status = dead}}</ref>, на другім этапе саступіў толькі ў адным матчы і ў фінальнай серыі адолеў СКА<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/infoczentr/novosti-kluba/podrazdel-1/sezon-v-czifrax.-chast-3.-chempionat-belarusi.html|title = Сезон в цифрах. Часть 3. Чемпионат Беларуси|work = Новости клуба|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065207/http://www.bgk-meshkova.com/infoczentr/novosti-kluba/podrazdel-1/sezon-v-czifrax.-chast-3.-chempionat-belarusi.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. Брастчане перамаглі і ў Кубку Беларусі<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/turniryi/kubok-rb/i-kubok-%E2%80%94-nash!.html|title = И кубок — наш!|work = Турниры — Кубок РБ|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305043413/http://www.bgk-meshkova.com/turniryi/kubok-rb/i-kubok-%E2%80%94-nash!.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. У Кубку ЕГФ клуб дайшоў да 3-га кваліфікацыйнага раўнда і саступіў там берлінскаму [[Фюксэ Берлін|«Фюксэ»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://europeancup.eurohandball.com/ehfc/men/2013-14/rounds/3/Qualification+Round+3|title = EHF European Cup 2013/14 — Rounds — Qualification Round 3|format = |work = European Cup|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>, будучаму бронзаваму прызёру. Клуб таксама стаў срэбраным прызёрам SEHA Лігі<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/infoczentr/novosti-kluba/podrazdel-1/sezon-v-czifrax.-chast-2-seha-liga.html|title = Сезон в цифрах. Часть 2: SEHA-лига|work = Новости клуба|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305042328/http://www.bgk-meshkova.com/infoczentr/novosti-kluba/podrazdel-1/sezon-v-czifrax.-chast-2-seha-liga.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|сезоне 2014/15 гадоў]] БГК імя Мяшкова ў восьмы раз здабыў Кубак Беларусі, а ў фінальнай серыі чэмпіянату да дзвюх перамог адолеў у трох матчах мінскі СКА. Трэцяя фінальная гульня стала для трэнера Жэлька Бабіча 100-й у складзе брастчан<ref name="sezon1415">{{cite web|date = 7 верасня 2015|url = http://www.bgk-meshkova.com/2014-2015__.html|title = 2014—2015|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065233/http://www.bgk-meshkova.com/2014-2015__.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>, але пасля гэтага чэмпіянату яго на пасадзе замяніў украінец [[Сяргей Бябешка]]. Найлепшым лінейным чэмпіянату стаў Максім Бабічаў, найлепшым правым паўсярэднім — Сяргей Шыловіч. У Лізе чэмпіёнаў БГК прабіўся праз кваліфікацыю ў групавы турнір, выступ у якім стаў найбольш паспяховым у гісторыі клуба<ref name="sezon1415" />: пятае месца з шасцю пунктамі пасля «Кіля», [[ГК Пары Сен-Жэрмен|ПСЖ]], [[ГК Заграб|«Краацыі»]] і [[ГК Лагронья|«Лагронья»]]. Брастчане зноў сталі срэбранымі прызёрамі SEHA Лігі, саступіўшы дэбютанту турніру — венгерскаму [[ГК Веспрэм|«Веспрэму»]]. == Дасягненні == === Нацыянальныя === * '''[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]]:''' ** {{Зл}} '''Чэмпіён (17)''': [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2003/2004|2003/2004]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2004/2005|2004/2005]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2005/2006|2005/2006]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2006/2007|2006/2007]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|2007/2008]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|2013/2014]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|2014/2015]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2015/2016|2015/2016]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2016/2017|2016/2017]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2017/2018|2017/2018]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2018/2019|2018/2019]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2019/2020|2019/2020]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2020/2021|2020/2021]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2021/2022|2021/2022]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2022/2023|2022/2023]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2023/2024|2023/2024]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2025/2026|2025/2026]] ** {{Ср}} Срэбраны прызёр (6): [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|2002/2003]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|2008/2009]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|2009/2010]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|2010/2011]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|2011/2012]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2024/2025|2024/2025]] ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (1): [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|2012/2013]] * '''[[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]]:''' ** {{Зл}} '''Уладальнік (15)''': [[Кубак Беларусі па гандболе 2004|2004]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2005|2005]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2007|2007]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2008|2008]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2009|2009]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2011|2011]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2014|2014]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2015|2015]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2016|2016]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2017|2017]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2018|2018]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2020|2020]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2021|2021]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2024|2024]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2025|2025]] ** {{Ср}} Фіналіст (7): [[Кубак Беларусі па гандболе 2003|2003]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2006|2006]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2010|2010]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2012|2012]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2013|2013]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2019|2019]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2026|2026]] ** {{Бр}} 3-е месца (1) : [[Кубак Беларусі па гандболе 2022|2022]] * '''[[Суперкубак Беларусі па гандболе|Суперкубак Беларусі]]:''' ** [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] '''Уладальнік (3)''': [[Суперкубак Беларусі па гандболе 2022|2022]], [[Суперкубак Беларусі па гандболе 2023|2023]], [[Суперкубак Беларусі па гандболе 2024|2024]] === Міжнародныя === * '''[[SEHA-ліга]]:''' ** {{Ср}} Срэбраны прызёр (2): 2014, 2015 ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (2): 2017, 2019, 2020 * '''[[Балтыйская гандбольная ліга|Балтыйская ліга]]:''' ** {{Ср}} Срэбраны прызёр (2): 2007, 2008 ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (1): 2009 == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат]] !! [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак]] !! Заўвагі |- | 2002/03 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2003|Фіналіст]]|| |- | 2003/04 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2003/2004|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2004|Уладальнік]]|| |- | 2004/05 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2004/2005|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2005|Уладальнік]]|| |- | 2005/06 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2005/2006|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2006|Фіналіст]]|| |- | 2006/07 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2006/2007|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2007|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2007/2008 ГК Мяшкоў Брэст|2007/08]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2008|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2008/2009 ГК Мяшкоў Брэст|2008/09]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2009|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2009/2010 ГК Мяшкоў Брэст|2009/10]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2010|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2010/2011 ГК Мяшкоў Брэст|2010/11]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2011|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2011/2012 ГК Мяшкоў Брэст|2011/12]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2012|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2012/2013 ГК Мяшкоў Брэст|2012/13]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2013|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2013/2014 ГК Мяшкоў Брэст|2013/14]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2014|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2014/2015 ГК Мяшкоў Брэст|2014/15]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2015|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2015/2016 ГК Мяшкоў Брэст|2015/16]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2015/2016|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2016|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2016/2017 ГК Мяшкоў Брэст|2016/17]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2016/2017|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2017|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2017/2018 ГК Мяшкоў Брэст|2017/18]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2017/2018|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2018|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2018/2019 ГК Мяшкоў Брэст|2018/19]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2018/2019|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2019|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2019/2020 ГК Мяшкоў Брэст|2019/20]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2019/2020|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2020|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2020/2021 ГК Мяшкоў Брэст|2020/21]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2020/2021|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2021|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2021/2022 ГК Мяшкоў Брэст|2021/22]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2021/2022|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2022|3]]|| |- | [[Сезон 2022/2023 ГК Мяшкоў Брэст|2022/23]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2022/2023|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2023|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2023/2024 ГК Мяшкоў Брэст|2023/24]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2023/2024|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2024|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2024/2025 ГК Мяшкоў Брэст|2024/25]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2024/2025|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2025|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2025/2026 ГК Мяшкоў Брэст|2025/26]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2025/2026|Вышэйшая ліга]] || ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2026|Фіналіст]]|| |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|3}} * [[Уладзімір Пятровіч Саўко|Уладзімір Саўко]] (2002—2003) * Мікалай Шарко (2003) * [[Уладзімір Пятровіч Саўко|Уладзімір Саўко]] (2003—2005) * Анатоль Драчоў (2005—2007) * [[Уладзімір Пятровіч Саўко|Уладзімір Саўко]] (2007) * [[Юрый Мікалаевіч Карпук|Юрый Карпук]] (2007—2008) * Міглюс Астраўскас * [[Гінтарас Савукінас]] (2010—2013) * Жэлька Бабіч (2013-?) * [[Сяргей Васільевіч Бябешка|Сяргей Бябешка]] (2015—2018) * [[Рауль Алонса]] (2019—2021) * [[Эдуард Аляксандравіч Какшароў|Эдуард Какшароў]] (2023—2026) {{div col end}} == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.bgk-meshkova.com Афіцыйная старонка] {{ref-ru}}{{ref-en}} * [http://www.eurohandball.com/ec/cl/men/2014-15/clubs/007056/HC+Meshkov+Brest Профіль] {{ref-en}} на старонцы [[ЕГФ]] * [http://seha-liga.com/klub/13/meshkov-brest-brest Профіль] {{ref-en}} на старонцы [[SEHA-ліга|SEHA-лігі]] * [http://www.baltichandball.net/3/Teams/team/20148 Профіль] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141003180733/http://baltichandball.net/3/Teams/team/20148 |date=3 кастрычніка 2014 }} {{ref-en}} на старонцы [[Балтыйская гандбольная ліга|Балтыйскай гандбольнай лігі]] * {{Facebook|bgkmeshkova}} {{Склад БГК імя Мяшкова}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:БГК імя Мяшкова| ]] [[Катэгорыя:2002 год у Брэсце]] d4af8c6ww1t6qoq4flarladpknhh89m 5156152 5156146 2026-06-19T22:49:01Z ~2026-32410-64 170040 /* Нацыянальныя */ 5156152 wikitext text/x-wiki {{Гандбольны клуб | назва = БГК імя Мяшкова | выява = ГК Мяшкоў Брэст.png | шырыня = 180px | поўная_назва = Брэсцкі гандбольны клуб імя Мяшкова | кароткая_назва = | мянушкі = ''мяшкі'' | заснаваны = 9 красавіка 2002 | расфарміраваны = | горад = [[Брэст]], [[Беларусь]] | пляцоўка = УСК «Вікторыя» | умяшчальнасць = 3740 | кіраўнік = [[Павел Башкін]] | пасада_кіраўніка = Спартыўны дырэктар | трэнер = [[Сяргей Бябешка]] | чэмпіянат = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] | сезон = 2018/2019 | месца = 1 месца | сайт = https://meshkovbrest.by/ <!-- Форма --> |pattern_la1 = _whiteborder |pattern_b1 = _whitecollar |pattern_ra1 = _whiteborder |pattern_sh1 = |pattern_so1 = |leftarm1 = 0000FF |body1 = 0000FF |rightarm1 = 0000FF |shorts1 = 0000FF |pattern_la2 = _whiteborder |pattern_b2 = _whitecollar |pattern_ra2 = _whiteborder |pattern_so2 = |leftarm2 = FF0000 |body2 = FF0000 |rightarm2 = FF0000 |shorts2 = FF0000 }} '''БГК імя́ Мяшко́ва''' — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбольны клуб]] з [[Брэст]]а, шматразовы чэмпіён і ўладальнік [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубка Беларусі]]. Удзельнік міжнародных [[SEHA-ліга|SEHA-лігі]] і [[Ліга чэмпіёнаў ЕГФ|Лігі чэмпіёнаў]]. Гульні праводзіць у залы ўніверсальнага спартыўнага комплексу «Вікторыя» ўмяшчальнасцю 3740 пасадачных месцаў<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/klub/arena.html|title = Арена|work = Клуб|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065201/http://www.bgk-meshkova.com/klub/arena.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. == Гісторыя == Клуб створаны з ініцыятывы сыноў [[Анатоль Пятровіч Мяшкоў|Анатоля Пятровіча Мяшкова]]<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/komanda/bgk/|title = БГК им. А.П. Мешкова|work = Команда|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305131214/http://bgk-meshkova.com/komanda/bgk|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>, брэсцкага гандбольнага трэнера і энтузіяста, і атрымаў яго імя<ref>{{cite web|date = 6 верасня 2013|url = http://www.bgk-meshkova.com/ru/club/ind.html|title = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303215957/http://www.bgk-meshkova.com/ru/club/ind.html|archivedate = 3 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|дэбютным для сябе сезоне]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|беларускага чэмпіянату]] брэсцкі клуб адразу склаў канкурэнцыю сталічным фаварытам [[ГК СКА Мінск|СКА]] і [[ГК Аркатрон Мінск|«РЦАП-Аркатрон»]], фінішаваўшы на першым этапе на другім месцы з адставаннем 1 ачко ад «Аркатрона» і стаўшы лідарам у пяцёрцы наймацнейшых на другім этапе. У фінале плэй-оф БГК саступіў «Аркатрону» толькі ў трэцім, дадатковым матчы<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2002-2003.html|title = 2002—2003|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065246/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2002-2003.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. У фінале Кубка Беларусі мацнейшым таксама апынуўся «Аркатрон». Капітан брэсцкай каманды [[Уладзімір Галушка]] быў прызнаны найлепшым іграком чэмпіянату. Па выніках сезону клуб змяніў трэнера і значна ўзмацніў склад украінскімі легіянерамі і беларускімі ігракамі, якія вярнуліся з замежжа. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2003/2004|сезоне 2003/04]] БГК перамог ва ўсіх гульнях, акрамя адной, і стаў чэмпіёнам з 20-ачковым адрывам ад другога месца, а таксама заваяваў Кубак Беларусі<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2003-2004.html|title = 2003—2004|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140814020431/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2003-2004.html|archivedate = 14 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. Найлепшым брамнікам чэмпіянату стаў [[Мікалай Зянько, гандбаліст|Мікалай Гальмак]], найлепшым абаронцам — [[Максім Няхайчык]], найлепшым іграком задняй лініі — Уладзімір Галушка. Як віцэ-чэмпіён клуб таксама выступаў у [[Кубак ЕГФ|Кубку ЕГФ]], дзе дайшоў да 1/8 фіналу. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2004/2005|наступным сезоне чэмпіянату]] БГК імя Мяшкова перамог ва ўсіх без выключэння гульнях; як і ў папярэднім сезоне, трэці этап не спатрэбіўся, паколькі адрыў ад другога месца склаў 14 ачкоў<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2004-2005.html|title = 2004—2005|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065211/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2004-2005.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. У Кубку Беларусі клуб таксама не меў канкурэнтаў, перамогшы ва ўсіх трох гульнях. [[Мікалай Мікалаевіч Зянько (трэнер)|Мікалай Зянько]]{{efn|ранейшае прозвішча — Гальмак}} стаў найлепшым брамнікам чэмпіянату, Максім Няхайчык — абаронцам, [[Міхаіл Усачоў]] — іграком задняй лініі. У гэтым сезоне брэсцкі клуб дэбютаваў у [[Ліга чэмпіёнаў ЕГФ|Лізе чэмпіёнаў]], дзе ў групавым этапе з адной перамогай фінішаваў на апошнім месцы пасля расійскага клуба [[ГК Чэхаўскія Мядзведзі|«Чэхаўскія Мядзведзі»]], дацкага [[ГК Свендборг|«Гудмэ»]] і славенскага [[ГК Гарэнье Вяленье|«Гарэнье»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://www.ehfcl.com/men/2004-05/rounds/2/Group+Matches|title = EHF Champions League 2004/05. Group matches|format = |work = Velux EHF Champions League|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2005/2006|чэмпіянаце Беларусі 2005/06]] БГК ізноў стаў найлепшым, саступіўшы толькі ў адной гульні з 23, а ў Кубку Беларусі саступіў мінскаму СКА<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2005-2006.html|title = 2005—2006|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305040347/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2005-2006.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. Упершыню ў беларускім чэмпіянаце ўзяў удзел і фарм-клуб БГК, складзены пераважна з брэсцкіх выхаванцаў. У Лізе чэмпіёнаў БГК зноў перамог аднойчы і скончыў групавы раўнд на апошнім месцы пасля нямецкага клуба [[ГК Кіль|«Кіль»]], дацкага [[ГК Кольдынг|«Кольдынга»]] і польскай [[ГК Вісла Плоцк|«Віслы»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://www.ehfcl.com/men/2005-06/rounds/2/Group+Matches|title = EHF Champions League 2005/06. Group matches|format = |work = Velux EHF Champions League|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2006/2007|XV чэмпіянат Беларусі]] прайшоў без інтрыгі: брастчане перамаглі ва ўсіх 28 матчах. Да таго ж фарм-клуб «ЦАР-БГК» заваяваў бронзавыя медалі. Абодва клубы ўзялі ўдзел і ў фінальнай частцы розыгрышу Кубку Беларусі, дзе занялі адпаведна 1-е і 3-е месцы<ref name="bhk2007">{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2006-2007.html|title = 2006—2007|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140814020439/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2006-2007.html|archivedate = 14 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. Ігракі фарм-клуба [[Алег Рагозін]] і [[Канстанцін Курыленка]] сталі найлепшымі бамбардзірамі чэмпіянату (233 і 181 мяч адпаведна). У групавым этапе Лігі чэмпіёнаў гэтым разам БГК саступіў ва ўсіх матчах іспанскаму [[ГК Сьюдад Рэал|«Сьюдад Рэалу»]], венгерскаму [[ГК Пік Сегед|«Піку»]] і швейцарскаму [[ГК Кадэтэн Шафгаўзен|«Кадэтэну»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://www.ehfcl.com/men/2006-07/rounds/2/Group+Matches|title = EHF Champions League 2006/07. Group matches|format = |work = Velux EHF Champions League|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. Дэбют у [[Балтыйская ліга, гандбол|Балтыйскай лізе]] прынёс камандзе 2-е месца пасля рыжскага {{Нп3|АСК Рыга, гандбольны клуб|АСК|sk|ASK-LU Riga}}<ref name="bhk2007" />. [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|Сезон 2007/08]] клуб пачаў адразу з другога этапу і з новым трэнерам, былым іграком [[Юрый Карпук|Юрыем Карпуком]]. Атрымаўшы ў 20 матчах 19 перамог, БГК стаў чэмпіёнам Беларусі пяты раз запар, а таксама чацверты раз заваяваў Кубак<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2007-2008.html|title = 2007—2008|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065251/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2007-2008.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. У групе H Лігі чэмпіёнаў брастчане з адной перамогай фінішавалі на апошнім месцы пасля венгерскага клуба [[ГК Пік Сегед|«Пік»]], славенскага [[ГК Гарэнье Вяленье|«Гарэнье»]] і баснійскай [[ГК Босна Сараева|«Босны»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://www.ehfcl.com/men/2007-08/rounds/2/Group+Matches|title = EHF Champions League 2007/08. Group matches|format = |work = Velux EHF Champions League|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. [[Файл:Матч ЛЧ ЭГФ. БГК (Берасьце) — Мэталюрг (Скоп’е) 004.jpg|thumb|БГК у матчы [[Ліга чэмпіёнаў ЕГФ|Лігі чэмпіёнаў]] (2014)]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|З наступнага года]] чэмпіянат Беларусі папоўніўся наваком — мінскім [[ГК Дынама Мінск|«Дынама»]], які адразу ж стаў чэмпіёнам. БГК фінішаваў на другім месцы. А вось у фінале Кубка брэсцкі клуб узяў рэванш над маладым супернікам, які ў наступных гадах стане яго асноўным канкурэнтам на ўнутранай арэне<ref name="bhk2009">{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2008-2009.html|title = 2008—2009|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065226/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2008-2009.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. Адным з найлепшых ігракоў чэмпіянату стаў левы паўсярэдні Канстанцін Курыленка. У гэтым сезоне БГК не здолеў прабіцца ў групавы этап ЛЧ, двойчы згуляўшы ўнічыю з літоўскім [[ГК Гранітас Каўнас|«Гранітасам»]] і саступіўшы па колькасці закінутых мячоў у гасцях<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://www.ehfcl.com/men/2008-09/rounds/1/Qualification+Round+1|title = EHF Champions League 2007/08. Qualification round 1|format = |work = Velux EHF Champions League|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. Пасля гэтага брастчане трапілі ў Кубак ЕГФ, дзе ў 1/16 фіналу саступілі па суме двух матчаў астраханскай [[ГК Зара Каспія Астрахань|«Зары Каспія»]]<ref>{{cite web|url = http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2008-09/round/3/Round+3|title = 2008/09 Men’s EHF Cup. Round 3|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20141027174924/http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2008-09/round/3/Round+3|archivedate = 27 кастрычніка 2014|url-status = dead}}</ref>. У Балтыйскай лізе групавы этап брастчане скончылі на другім месцы, але ў паўфінале саступілі эстонскім {{Не перакладзена 5|«Чокеліт Бойз»||et|Chocolate Boys}} і ў выніку занялі 3-е месца<ref name="bhk2009" />. Першы этап [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|чэмпіянату 2009/10]] БГК скончыў на першым месцы з адным паражэннем у 16 гульнях, але на другім двойчы саступіў «дынамаўцам» і заваяваў срэбныя медалі. У фінале Кубка Беларусі па суме двух матчаў БГК таксама саступіў мінскаму клубу<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2009-2010.html|title = 2009—2010|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140814015143/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2009-2010.html|archivedate = 14 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. У гэтым сезоне клуб дэбютаваў у еўрапейскім [[Кубак уладальнікаў кубкаў ЕГФ|Кубку кубкаў]], дзе ў першым раўндзе прайграў дацкаму {{Не перакладзена|ГК Хольстэбро|«Хольстэбро»|da|Team Tvis Holstebro}}<ref>{{cite web|url = http://www.eurohandball.com/ec/cwc/men/2009-10/round/3/Round+3|title = 2009/10 Men’s Cup Winners’ Cup. Round 3|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160103202022/http://www.eurohandball.com/ec/cwc/men/2009-10/round/3/Round+3|archivedate = 3 студзеня 2016|url-status = dead}}</ref>. [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|Сезон 2010/11]] брастчане пачалі з новым трэнерам літоўцам Гінтарасам Савукінасам. У групавым турніры БГК фінішаваў другім, аднак суперфінальная серыя не праводзілася, паколькі разрыў ад «Дынама» склаў 8 ачкоў пры рэгламентаваных трох. У фінальнай стадыі розыгрышу Кубка Беларусі («фінал чатырох») БГК абыграў мінскае «Дынама», а пасля без цяжкасцей разабраўся з магілёўскім [[ГК Машэка Магілёў|«Машэкам»]]<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2010-2011.html|title = 2010—2011|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065239/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2010-2011.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. Найлепшымі ігракамі чэмпіянату былі прызнаны [[Віталь Чарапенька]] ([[Варатар (гандбол)|брамнік]]), [[Раман Колеснеў]] ([[крайні, гандбол|левы крайні]]), [[Юрый Грамыка]] ([[лінейны, гандбол|лінейны]]). У другім раўндзе Кубка ЕГФ мяшкоўцы саступіў македонскаму [[ГК Металург Скоп'е|«Металургу»]]»<ref>{{cite web|url = http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2010-11/round/2/Round+2|title = 2010/11 Men’s EHF Cup. Round 2|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140311033201/http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2010-11/round/2/Round+2|archivedate = 11 сакавіка 2014|url-status = dead}}</ref>. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|чэмпіянаце Беларусі 2011/12]] брастчане чацверты раз запар сталі другімі, а ў «фінале чатырох» Кубка зноў абыгралі «Дынама», і саступілі [[ГК СКА Мінск|СКА]]<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2011-2012.html|title = 2011—2012|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140814020747/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2011-2012.html|archivedate = 14 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. Еўрапейскі сезон стаў адным з самых паспяховых у гісторыі клуба: у апошнім розыгрышы Кубка ўладальнікаў кубкаў{{efn|У наступным годзе турнір быў аб'яднаны з [[Кубак ЕГФ|Кубкам ЕГФ]].}} БГК дайшоў да ¼ фіналу<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://europeancup.eurohandball.com/cwc/men/2011-12/overview|title = EHF European Cup 2011/12 — Legs Overview|format = |work = European Cup|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>, дзе саступіў іспанскаму [[ГК Арагон|«Арагону»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://europeancup.eurohandball.com/cwc/men/2011-12/match/5/201211020205005/HC+Meshkov+Brest+-+Caja3+BM.+Aragon|title = EHF European Cup 2011/12 — HC Meshkov Brest — Caja3 BM. Aragon|format = |work = European Cup|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|сезоне 2012/13]] упершыню ў гісторыю клуба БГК апусціўся ў выніковай табліцы чэмпіянату ніжэй за 2-е месца, заваяваўшы бронзавыя медалі. Цягам сезону ў клубе з'явіўся новы трэнер — Міглюс Астраўскас, але ў сярэдзіне сакавіка ён быў адстаўлены<ref name="naviny415500">{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 24 красавіка 2013|url = http://naviny.by/rubrics/sport/2013/04/24/ic_news_125_415500/|title = Со следующего сезона БГК возглавит хорват Желько Бабич|format = |work = Спорт|publisher = Naviny.by|accessdate = 10 кастрычніка 2014|language = ru|postscript = }}</ref>. У фінале Кубка Беларусі брастчане саступілі адзін мяч мінскаму «Дынама»<ref name="bhk2013">{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2011-2012.html|title = 2011—2012|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140814020747/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2011-2012.html|archivedate = 14 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. У Кубку ЕГФ клуб прайшоў два раўнды і на апошняй перадгрупавой стадыі саступіў нямецкаму [[ФК Фрыш Аўф Гепінген|«Фрыш Аўф Гепінгену»]]<ref>{{cite web|url = http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2012-13/round/3/Round+3|title = 2012/13 Men’s EHF Cup. Round 3|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140802044801/http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2012-13/round/3/Round+3|archivedate = 2 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. У дэбютным сезоне [[SEHA-ліга|SEHA Лігі]] БГК стаў пераможцам рэгулярнага чэмпіянату, а ў фінале чатырох заняў чацвёртае месца<ref name="bhk2013" />. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|сезоне 2013/14 гадоў]] БГК імя Мяшкова, ачолены новым трэнерам [[Жэлька Бабіч]]ам<ref name="naviny415500" />, пасля пяцігадовага перапынку вярнуў сабе тытул чэмпіёна Беларусі. Здарылася гэта пасля расфарміравання з-за фінансавых цяжкасцей наймацнейшага беларускага клуба [[ГК Дынама Мінск|«Дынама»]], які і ў гэтым сезоне лідыраваў на першым этапе са 100%-ым вынікам<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 28 лютага 2014|url = https://www.belaruspartisan.org/bel/sport/259554/|title = Беларускі гандбол карэктуецца пасля сыходу мінскага «Дынама»|format = |work = |publisher = [[Беларускі партызан]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = |postscript = }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Узмацніўшыся яго былымі ігракамі [[Дзяніс Рутэнка|Дзянісам Рутэнкам]], [[Максім Бабічаў|Максімам Бабічавым]] і [[Дзмітрый Нікуленкаў|Дзмітрыем Нікуленкавым]], а таксама яшчэ адным лідарам [[Мужчынская зборная Беларусі па гандболе|беларускай зборнай]] [[Сяргей Шыловіч|Сяргеем Шыловічам]], брэсцкі клуб, стаўшы базавым клубам зборнай<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/infoczentr/novosti-kluba/podrazdel-1/mgnoveniya-minuvshego-sezona.html|title = 17 мгновений сезона|work = Новости клуба|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140903074353/http://www.bgk-meshkova.com/infoczentr/novosti-kluba/podrazdel-1/mgnoveniya-minuvshego-sezona.html|archivedate = 3 верасня 2014|url-status = dead}}</ref>, на другім этапе саступіў толькі ў адным матчы і ў фінальнай серыі адолеў СКА<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/infoczentr/novosti-kluba/podrazdel-1/sezon-v-czifrax.-chast-3.-chempionat-belarusi.html|title = Сезон в цифрах. Часть 3. Чемпионат Беларуси|work = Новости клуба|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065207/http://www.bgk-meshkova.com/infoczentr/novosti-kluba/podrazdel-1/sezon-v-czifrax.-chast-3.-chempionat-belarusi.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. Брастчане перамаглі і ў Кубку Беларусі<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/turniryi/kubok-rb/i-kubok-%E2%80%94-nash!.html|title = И кубок — наш!|work = Турниры — Кубок РБ|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305043413/http://www.bgk-meshkova.com/turniryi/kubok-rb/i-kubok-%E2%80%94-nash!.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. У Кубку ЕГФ клуб дайшоў да 3-га кваліфікацыйнага раўнда і саступіў там берлінскаму [[Фюксэ Берлін|«Фюксэ»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://europeancup.eurohandball.com/ehfc/men/2013-14/rounds/3/Qualification+Round+3|title = EHF European Cup 2013/14 — Rounds — Qualification Round 3|format = |work = European Cup|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>, будучаму бронзаваму прызёру. Клуб таксама стаў срэбраным прызёрам SEHA Лігі<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/infoczentr/novosti-kluba/podrazdel-1/sezon-v-czifrax.-chast-2-seha-liga.html|title = Сезон в цифрах. Часть 2: SEHA-лига|work = Новости клуба|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305042328/http://www.bgk-meshkova.com/infoczentr/novosti-kluba/podrazdel-1/sezon-v-czifrax.-chast-2-seha-liga.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|сезоне 2014/15 гадоў]] БГК імя Мяшкова ў восьмы раз здабыў Кубак Беларусі, а ў фінальнай серыі чэмпіянату да дзвюх перамог адолеў у трох матчах мінскі СКА. Трэцяя фінальная гульня стала для трэнера Жэлька Бабіча 100-й у складзе брастчан<ref name="sezon1415">{{cite web|date = 7 верасня 2015|url = http://www.bgk-meshkova.com/2014-2015__.html|title = 2014—2015|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065233/http://www.bgk-meshkova.com/2014-2015__.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>, але пасля гэтага чэмпіянату яго на пасадзе замяніў украінец [[Сяргей Бябешка]]. Найлепшым лінейным чэмпіянату стаў Максім Бабічаў, найлепшым правым паўсярэднім — Сяргей Шыловіч. У Лізе чэмпіёнаў БГК прабіўся праз кваліфікацыю ў групавы турнір, выступ у якім стаў найбольш паспяховым у гісторыі клуба<ref name="sezon1415" />: пятае месца з шасцю пунктамі пасля «Кіля», [[ГК Пары Сен-Жэрмен|ПСЖ]], [[ГК Заграб|«Краацыі»]] і [[ГК Лагронья|«Лагронья»]]. Брастчане зноў сталі срэбранымі прызёрамі SEHA Лігі, саступіўшы дэбютанту турніру — венгерскаму [[ГК Веспрэм|«Веспрэму»]]. == Дасягненні == === Нацыянальныя === * '''[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]]:''' ** {{Зл}} '''Чэмпіён (17)''': [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2003/2004|2003/2004]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2004/2005|2004/2005]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2005/2006|2005/2006]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2006/2007|2006/2007]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|2007/2008]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|2013/2014]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|2014/2015]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2015/2016|2015/2016]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2016/2017|2016/2017]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2017/2018|2017/2018]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2018/2019|2018/2019]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2019/2020|2019/2020]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2020/2021|2020/2021]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2021/2022|2021/2022]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2022/2023|2022/2023]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2023/2024|2023/2024]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2025/2026|2025/2026]] ** {{Ср}} Срэбраны прызёр (6): [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|2002/2003]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|2008/2009]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|2009/2010]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|2010/2011]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|2011/2012]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2024/2025|2024/2025]] ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (1): [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|2012/2013]] * '''[[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]]:''' ** {{Зл}} '''Уладальнік (15)''': [[Кубак Беларусі па гандболе 2004|2004]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2005|2005]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2007|2007]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2008|2008]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2009|2009]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2011|2011]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2014|2014]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2015|2015]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2016|2016]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2017|2017]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2018|2018]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2020|2020]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2021|2021]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2024|2024]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2025|2025]] ** {{Ср}} Фіналіст (7): [[Кубак Беларусі па гандболе 2003|2003]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2006|2006]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2010|2010]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2012|2012]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2013|2013]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2019|2019]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2026|2026]] ** {{Бр}} 3-е месца (1) : [[Кубак Беларусі па гандболе 2022|2022]] * '''[[Суперкубак Беларусі па гандболе|Суперкубак Беларусі]]:''' ** [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] '''Уладальнік (3)''': [[Суперкубак Беларусі па гандболе 2022|2022]], [[Суперкубак Беларусі па гандболе 2023|2023]], [[Суперкубак Беларусі па гандболе 2024|2024]] ** {{Ср}} Фіналіст (1): [[Суперкубак Беларусі па гандболе 2025|2025]] === Міжнародныя === * '''[[SEHA-ліга]]:''' ** {{Ср}} Срэбраны прызёр (2): 2014, 2015 ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (2): 2017, 2019, 2020 * '''[[Балтыйская гандбольная ліга|Балтыйская ліга]]:''' ** {{Ср}} Срэбраны прызёр (2): 2007, 2008 ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (1): 2009 == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат]] !! [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак]] !! Заўвагі |- | 2002/03 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2003|Фіналіст]]|| |- | 2003/04 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2003/2004|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2004|Уладальнік]]|| |- | 2004/05 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2004/2005|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2005|Уладальнік]]|| |- | 2005/06 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2005/2006|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2006|Фіналіст]]|| |- | 2006/07 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2006/2007|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2007|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2007/2008 ГК Мяшкоў Брэст|2007/08]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2008|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2008/2009 ГК Мяшкоў Брэст|2008/09]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2009|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2009/2010 ГК Мяшкоў Брэст|2009/10]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2010|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2010/2011 ГК Мяшкоў Брэст|2010/11]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2011|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2011/2012 ГК Мяшкоў Брэст|2011/12]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2012|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2012/2013 ГК Мяшкоў Брэст|2012/13]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2013|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2013/2014 ГК Мяшкоў Брэст|2013/14]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2014|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2014/2015 ГК Мяшкоў Брэст|2014/15]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2015|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2015/2016 ГК Мяшкоў Брэст|2015/16]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2015/2016|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2016|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2016/2017 ГК Мяшкоў Брэст|2016/17]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2016/2017|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2017|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2017/2018 ГК Мяшкоў Брэст|2017/18]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2017/2018|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2018|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2018/2019 ГК Мяшкоў Брэст|2018/19]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2018/2019|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2019|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2019/2020 ГК Мяшкоў Брэст|2019/20]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2019/2020|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2020|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2020/2021 ГК Мяшкоў Брэст|2020/21]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2020/2021|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2021|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2021/2022 ГК Мяшкоў Брэст|2021/22]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2021/2022|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2022|3]]|| |- | [[Сезон 2022/2023 ГК Мяшкоў Брэст|2022/23]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2022/2023|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2023|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2023/2024 ГК Мяшкоў Брэст|2023/24]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2023/2024|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2024|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2024/2025 ГК Мяшкоў Брэст|2024/25]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2024/2025|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2025|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2025/2026 ГК Мяшкоў Брэст|2025/26]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2025/2026|Вышэйшая ліга]] || ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2026|Фіналіст]]|| |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|3}} * [[Уладзімір Пятровіч Саўко|Уладзімір Саўко]] (2002—2003) * Мікалай Шарко (2003) * [[Уладзімір Пятровіч Саўко|Уладзімір Саўко]] (2003—2005) * Анатоль Драчоў (2005—2007) * [[Уладзімір Пятровіч Саўко|Уладзімір Саўко]] (2007) * [[Юрый Мікалаевіч Карпук|Юрый Карпук]] (2007—2008) * Міглюс Астраўскас * [[Гінтарас Савукінас]] (2010—2013) * Жэлька Бабіч (2013-?) * [[Сяргей Васільевіч Бябешка|Сяргей Бябешка]] (2015—2018) * [[Рауль Алонса]] (2019—2021) * [[Эдуард Аляксандравіч Какшароў|Эдуард Какшароў]] (2023—2026) {{div col end}} == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.bgk-meshkova.com Афіцыйная старонка] {{ref-ru}}{{ref-en}} * [http://www.eurohandball.com/ec/cl/men/2014-15/clubs/007056/HC+Meshkov+Brest Профіль] {{ref-en}} на старонцы [[ЕГФ]] * [http://seha-liga.com/klub/13/meshkov-brest-brest Профіль] {{ref-en}} на старонцы [[SEHA-ліга|SEHA-лігі]] * [http://www.baltichandball.net/3/Teams/team/20148 Профіль] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141003180733/http://baltichandball.net/3/Teams/team/20148 |date=3 кастрычніка 2014 }} {{ref-en}} на старонцы [[Балтыйская гандбольная ліга|Балтыйскай гандбольнай лігі]] * {{Facebook|bgkmeshkova}} {{Склад БГК імя Мяшкова}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:БГК імя Мяшкова| ]] [[Катэгорыя:2002 год у Брэсце]] liyq7r1cfohygf55gewiiucr4us4ao3 5156156 5156152 2026-06-19T22:52:49Z ~2026-32410-64 170040 /* Міжнародныя */ 5156156 wikitext text/x-wiki {{Гандбольны клуб | назва = БГК імя Мяшкова | выява = ГК Мяшкоў Брэст.png | шырыня = 180px | поўная_назва = Брэсцкі гандбольны клуб імя Мяшкова | кароткая_назва = | мянушкі = ''мяшкі'' | заснаваны = 9 красавіка 2002 | расфарміраваны = | горад = [[Брэст]], [[Беларусь]] | пляцоўка = УСК «Вікторыя» | умяшчальнасць = 3740 | кіраўнік = [[Павел Башкін]] | пасада_кіраўніка = Спартыўны дырэктар | трэнер = [[Сяргей Бябешка]] | чэмпіянат = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] | сезон = 2018/2019 | месца = 1 месца | сайт = https://meshkovbrest.by/ <!-- Форма --> |pattern_la1 = _whiteborder |pattern_b1 = _whitecollar |pattern_ra1 = _whiteborder |pattern_sh1 = |pattern_so1 = |leftarm1 = 0000FF |body1 = 0000FF |rightarm1 = 0000FF |shorts1 = 0000FF |pattern_la2 = _whiteborder |pattern_b2 = _whitecollar |pattern_ra2 = _whiteborder |pattern_so2 = |leftarm2 = FF0000 |body2 = FF0000 |rightarm2 = FF0000 |shorts2 = FF0000 }} '''БГК імя́ Мяшко́ва''' — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбольны клуб]] з [[Брэст]]а, шматразовы чэмпіён і ўладальнік [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубка Беларусі]]. Удзельнік міжнародных [[SEHA-ліга|SEHA-лігі]] і [[Ліга чэмпіёнаў ЕГФ|Лігі чэмпіёнаў]]. Гульні праводзіць у залы ўніверсальнага спартыўнага комплексу «Вікторыя» ўмяшчальнасцю 3740 пасадачных месцаў<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/klub/arena.html|title = Арена|work = Клуб|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065201/http://www.bgk-meshkova.com/klub/arena.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. == Гісторыя == Клуб створаны з ініцыятывы сыноў [[Анатоль Пятровіч Мяшкоў|Анатоля Пятровіча Мяшкова]]<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/komanda/bgk/|title = БГК им. А.П. Мешкова|work = Команда|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305131214/http://bgk-meshkova.com/komanda/bgk|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>, брэсцкага гандбольнага трэнера і энтузіяста, і атрымаў яго імя<ref>{{cite web|date = 6 верасня 2013|url = http://www.bgk-meshkova.com/ru/club/ind.html|title = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303215957/http://www.bgk-meshkova.com/ru/club/ind.html|archivedate = 3 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|дэбютным для сябе сезоне]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|беларускага чэмпіянату]] брэсцкі клуб адразу склаў канкурэнцыю сталічным фаварытам [[ГК СКА Мінск|СКА]] і [[ГК Аркатрон Мінск|«РЦАП-Аркатрон»]], фінішаваўшы на першым этапе на другім месцы з адставаннем 1 ачко ад «Аркатрона» і стаўшы лідарам у пяцёрцы наймацнейшых на другім этапе. У фінале плэй-оф БГК саступіў «Аркатрону» толькі ў трэцім, дадатковым матчы<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2002-2003.html|title = 2002—2003|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065246/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2002-2003.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. У фінале Кубка Беларусі мацнейшым таксама апынуўся «Аркатрон». Капітан брэсцкай каманды [[Уладзімір Галушка]] быў прызнаны найлепшым іграком чэмпіянату. Па выніках сезону клуб змяніў трэнера і значна ўзмацніў склад украінскімі легіянерамі і беларускімі ігракамі, якія вярнуліся з замежжа. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2003/2004|сезоне 2003/04]] БГК перамог ва ўсіх гульнях, акрамя адной, і стаў чэмпіёнам з 20-ачковым адрывам ад другога месца, а таксама заваяваў Кубак Беларусі<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2003-2004.html|title = 2003—2004|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140814020431/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2003-2004.html|archivedate = 14 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. Найлепшым брамнікам чэмпіянату стаў [[Мікалай Зянько, гандбаліст|Мікалай Гальмак]], найлепшым абаронцам — [[Максім Няхайчык]], найлепшым іграком задняй лініі — Уладзімір Галушка. Як віцэ-чэмпіён клуб таксама выступаў у [[Кубак ЕГФ|Кубку ЕГФ]], дзе дайшоў да 1/8 фіналу. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2004/2005|наступным сезоне чэмпіянату]] БГК імя Мяшкова перамог ва ўсіх без выключэння гульнях; як і ў папярэднім сезоне, трэці этап не спатрэбіўся, паколькі адрыў ад другога месца склаў 14 ачкоў<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2004-2005.html|title = 2004—2005|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065211/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2004-2005.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. У Кубку Беларусі клуб таксама не меў канкурэнтаў, перамогшы ва ўсіх трох гульнях. [[Мікалай Мікалаевіч Зянько (трэнер)|Мікалай Зянько]]{{efn|ранейшае прозвішча — Гальмак}} стаў найлепшым брамнікам чэмпіянату, Максім Няхайчык — абаронцам, [[Міхаіл Усачоў]] — іграком задняй лініі. У гэтым сезоне брэсцкі клуб дэбютаваў у [[Ліга чэмпіёнаў ЕГФ|Лізе чэмпіёнаў]], дзе ў групавым этапе з адной перамогай фінішаваў на апошнім месцы пасля расійскага клуба [[ГК Чэхаўскія Мядзведзі|«Чэхаўскія Мядзведзі»]], дацкага [[ГК Свендборг|«Гудмэ»]] і славенскага [[ГК Гарэнье Вяленье|«Гарэнье»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://www.ehfcl.com/men/2004-05/rounds/2/Group+Matches|title = EHF Champions League 2004/05. Group matches|format = |work = Velux EHF Champions League|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2005/2006|чэмпіянаце Беларусі 2005/06]] БГК ізноў стаў найлепшым, саступіўшы толькі ў адной гульні з 23, а ў Кубку Беларусі саступіў мінскаму СКА<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2005-2006.html|title = 2005—2006|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305040347/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2005-2006.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. Упершыню ў беларускім чэмпіянаце ўзяў удзел і фарм-клуб БГК, складзены пераважна з брэсцкіх выхаванцаў. У Лізе чэмпіёнаў БГК зноў перамог аднойчы і скончыў групавы раўнд на апошнім месцы пасля нямецкага клуба [[ГК Кіль|«Кіль»]], дацкага [[ГК Кольдынг|«Кольдынга»]] і польскай [[ГК Вісла Плоцк|«Віслы»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://www.ehfcl.com/men/2005-06/rounds/2/Group+Matches|title = EHF Champions League 2005/06. Group matches|format = |work = Velux EHF Champions League|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2006/2007|XV чэмпіянат Беларусі]] прайшоў без інтрыгі: брастчане перамаглі ва ўсіх 28 матчах. Да таго ж фарм-клуб «ЦАР-БГК» заваяваў бронзавыя медалі. Абодва клубы ўзялі ўдзел і ў фінальнай частцы розыгрышу Кубку Беларусі, дзе занялі адпаведна 1-е і 3-е месцы<ref name="bhk2007">{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2006-2007.html|title = 2006—2007|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140814020439/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2006-2007.html|archivedate = 14 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. Ігракі фарм-клуба [[Алег Рагозін]] і [[Канстанцін Курыленка]] сталі найлепшымі бамбардзірамі чэмпіянату (233 і 181 мяч адпаведна). У групавым этапе Лігі чэмпіёнаў гэтым разам БГК саступіў ва ўсіх матчах іспанскаму [[ГК Сьюдад Рэал|«Сьюдад Рэалу»]], венгерскаму [[ГК Пік Сегед|«Піку»]] і швейцарскаму [[ГК Кадэтэн Шафгаўзен|«Кадэтэну»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://www.ehfcl.com/men/2006-07/rounds/2/Group+Matches|title = EHF Champions League 2006/07. Group matches|format = |work = Velux EHF Champions League|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. Дэбют у [[Балтыйская ліга, гандбол|Балтыйскай лізе]] прынёс камандзе 2-е месца пасля рыжскага {{Нп3|АСК Рыга, гандбольны клуб|АСК|sk|ASK-LU Riga}}<ref name="bhk2007" />. [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|Сезон 2007/08]] клуб пачаў адразу з другога этапу і з новым трэнерам, былым іграком [[Юрый Карпук|Юрыем Карпуком]]. Атрымаўшы ў 20 матчах 19 перамог, БГК стаў чэмпіёнам Беларусі пяты раз запар, а таксама чацверты раз заваяваў Кубак<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2007-2008.html|title = 2007—2008|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065251/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2007-2008.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. У групе H Лігі чэмпіёнаў брастчане з адной перамогай фінішавалі на апошнім месцы пасля венгерскага клуба [[ГК Пік Сегед|«Пік»]], славенскага [[ГК Гарэнье Вяленье|«Гарэнье»]] і баснійскай [[ГК Босна Сараева|«Босны»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://www.ehfcl.com/men/2007-08/rounds/2/Group+Matches|title = EHF Champions League 2007/08. Group matches|format = |work = Velux EHF Champions League|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. [[Файл:Матч ЛЧ ЭГФ. БГК (Берасьце) — Мэталюрг (Скоп’е) 004.jpg|thumb|БГК у матчы [[Ліга чэмпіёнаў ЕГФ|Лігі чэмпіёнаў]] (2014)]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|З наступнага года]] чэмпіянат Беларусі папоўніўся наваком — мінскім [[ГК Дынама Мінск|«Дынама»]], які адразу ж стаў чэмпіёнам. БГК фінішаваў на другім месцы. А вось у фінале Кубка брэсцкі клуб узяў рэванш над маладым супернікам, які ў наступных гадах стане яго асноўным канкурэнтам на ўнутранай арэне<ref name="bhk2009">{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2008-2009.html|title = 2008—2009|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065226/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2008-2009.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. Адным з найлепшых ігракоў чэмпіянату стаў левы паўсярэдні Канстанцін Курыленка. У гэтым сезоне БГК не здолеў прабіцца ў групавы этап ЛЧ, двойчы згуляўшы ўнічыю з літоўскім [[ГК Гранітас Каўнас|«Гранітасам»]] і саступіўшы па колькасці закінутых мячоў у гасцях<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://www.ehfcl.com/men/2008-09/rounds/1/Qualification+Round+1|title = EHF Champions League 2007/08. Qualification round 1|format = |work = Velux EHF Champions League|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. Пасля гэтага брастчане трапілі ў Кубак ЕГФ, дзе ў 1/16 фіналу саступілі па суме двух матчаў астраханскай [[ГК Зара Каспія Астрахань|«Зары Каспія»]]<ref>{{cite web|url = http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2008-09/round/3/Round+3|title = 2008/09 Men’s EHF Cup. Round 3|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20141027174924/http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2008-09/round/3/Round+3|archivedate = 27 кастрычніка 2014|url-status = dead}}</ref>. У Балтыйскай лізе групавы этап брастчане скончылі на другім месцы, але ў паўфінале саступілі эстонскім {{Не перакладзена 5|«Чокеліт Бойз»||et|Chocolate Boys}} і ў выніку занялі 3-е месца<ref name="bhk2009" />. Першы этап [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|чэмпіянату 2009/10]] БГК скончыў на першым месцы з адным паражэннем у 16 гульнях, але на другім двойчы саступіў «дынамаўцам» і заваяваў срэбныя медалі. У фінале Кубка Беларусі па суме двух матчаў БГК таксама саступіў мінскаму клубу<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2009-2010.html|title = 2009—2010|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140814015143/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2009-2010.html|archivedate = 14 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. У гэтым сезоне клуб дэбютаваў у еўрапейскім [[Кубак уладальнікаў кубкаў ЕГФ|Кубку кубкаў]], дзе ў першым раўндзе прайграў дацкаму {{Не перакладзена|ГК Хольстэбро|«Хольстэбро»|da|Team Tvis Holstebro}}<ref>{{cite web|url = http://www.eurohandball.com/ec/cwc/men/2009-10/round/3/Round+3|title = 2009/10 Men’s Cup Winners’ Cup. Round 3|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160103202022/http://www.eurohandball.com/ec/cwc/men/2009-10/round/3/Round+3|archivedate = 3 студзеня 2016|url-status = dead}}</ref>. [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|Сезон 2010/11]] брастчане пачалі з новым трэнерам літоўцам Гінтарасам Савукінасам. У групавым турніры БГК фінішаваў другім, аднак суперфінальная серыя не праводзілася, паколькі разрыў ад «Дынама» склаў 8 ачкоў пры рэгламентаваных трох. У фінальнай стадыі розыгрышу Кубка Беларусі («фінал чатырох») БГК абыграў мінскае «Дынама», а пасля без цяжкасцей разабраўся з магілёўскім [[ГК Машэка Магілёў|«Машэкам»]]<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2010-2011.html|title = 2010—2011|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065239/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2010-2011.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. Найлепшымі ігракамі чэмпіянату былі прызнаны [[Віталь Чарапенька]] ([[Варатар (гандбол)|брамнік]]), [[Раман Колеснеў]] ([[крайні, гандбол|левы крайні]]), [[Юрый Грамыка]] ([[лінейны, гандбол|лінейны]]). У другім раўндзе Кубка ЕГФ мяшкоўцы саступіў македонскаму [[ГК Металург Скоп'е|«Металургу»]]»<ref>{{cite web|url = http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2010-11/round/2/Round+2|title = 2010/11 Men’s EHF Cup. Round 2|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140311033201/http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2010-11/round/2/Round+2|archivedate = 11 сакавіка 2014|url-status = dead}}</ref>. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|чэмпіянаце Беларусі 2011/12]] брастчане чацверты раз запар сталі другімі, а ў «фінале чатырох» Кубка зноў абыгралі «Дынама», і саступілі [[ГК СКА Мінск|СКА]]<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2011-2012.html|title = 2011—2012|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140814020747/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2011-2012.html|archivedate = 14 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. Еўрапейскі сезон стаў адным з самых паспяховых у гісторыі клуба: у апошнім розыгрышы Кубка ўладальнікаў кубкаў{{efn|У наступным годзе турнір быў аб'яднаны з [[Кубак ЕГФ|Кубкам ЕГФ]].}} БГК дайшоў да ¼ фіналу<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://europeancup.eurohandball.com/cwc/men/2011-12/overview|title = EHF European Cup 2011/12 — Legs Overview|format = |work = European Cup|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>, дзе саступіў іспанскаму [[ГК Арагон|«Арагону»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://europeancup.eurohandball.com/cwc/men/2011-12/match/5/201211020205005/HC+Meshkov+Brest+-+Caja3+BM.+Aragon|title = EHF European Cup 2011/12 — HC Meshkov Brest — Caja3 BM. Aragon|format = |work = European Cup|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|сезоне 2012/13]] упершыню ў гісторыю клуба БГК апусціўся ў выніковай табліцы чэмпіянату ніжэй за 2-е месца, заваяваўшы бронзавыя медалі. Цягам сезону ў клубе з'явіўся новы трэнер — Міглюс Астраўскас, але ў сярэдзіне сакавіка ён быў адстаўлены<ref name="naviny415500">{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 24 красавіка 2013|url = http://naviny.by/rubrics/sport/2013/04/24/ic_news_125_415500/|title = Со следующего сезона БГК возглавит хорват Желько Бабич|format = |work = Спорт|publisher = Naviny.by|accessdate = 10 кастрычніка 2014|language = ru|postscript = }}</ref>. У фінале Кубка Беларусі брастчане саступілі адзін мяч мінскаму «Дынама»<ref name="bhk2013">{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2011-2012.html|title = 2011—2012|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140814020747/http://www.bgk-meshkova.com/istoriya/istoriya-pobed/2011-2012.html|archivedate = 14 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. У Кубку ЕГФ клуб прайшоў два раўнды і на апошняй перадгрупавой стадыі саступіў нямецкаму [[ФК Фрыш Аўф Гепінген|«Фрыш Аўф Гепінгену»]]<ref>{{cite web|url = http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2012-13/round/3/Round+3|title = 2012/13 Men’s EHF Cup. Round 3|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140802044801/http://www.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2012-13/round/3/Round+3|archivedate = 2 жніўня 2014|url-status = dead}}</ref>. У дэбютным сезоне [[SEHA-ліга|SEHA Лігі]] БГК стаў пераможцам рэгулярнага чэмпіянату, а ў фінале чатырох заняў чацвёртае месца<ref name="bhk2013" />. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|сезоне 2013/14 гадоў]] БГК імя Мяшкова, ачолены новым трэнерам [[Жэлька Бабіч]]ам<ref name="naviny415500" />, пасля пяцігадовага перапынку вярнуў сабе тытул чэмпіёна Беларусі. Здарылася гэта пасля расфарміравання з-за фінансавых цяжкасцей наймацнейшага беларускага клуба [[ГК Дынама Мінск|«Дынама»]], які і ў гэтым сезоне лідыраваў на першым этапе са 100%-ым вынікам<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 28 лютага 2014|url = https://www.belaruspartisan.org/bel/sport/259554/|title = Беларускі гандбол карэктуецца пасля сыходу мінскага «Дынама»|format = |work = |publisher = [[Беларускі партызан]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = |postscript = }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Узмацніўшыся яго былымі ігракамі [[Дзяніс Рутэнка|Дзянісам Рутэнкам]], [[Максім Бабічаў|Максімам Бабічавым]] і [[Дзмітрый Нікуленкаў|Дзмітрыем Нікуленкавым]], а таксама яшчэ адным лідарам [[Мужчынская зборная Беларусі па гандболе|беларускай зборнай]] [[Сяргей Шыловіч|Сяргеем Шыловічам]], брэсцкі клуб, стаўшы базавым клубам зборнай<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/infoczentr/novosti-kluba/podrazdel-1/mgnoveniya-minuvshego-sezona.html|title = 17 мгновений сезона|work = Новости клуба|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140903074353/http://www.bgk-meshkova.com/infoczentr/novosti-kluba/podrazdel-1/mgnoveniya-minuvshego-sezona.html|archivedate = 3 верасня 2014|url-status = dead}}</ref>, на другім этапе саступіў толькі ў адным матчы і ў фінальнай серыі адолеў СКА<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/infoczentr/novosti-kluba/podrazdel-1/sezon-v-czifrax.-chast-3.-chempionat-belarusi.html|title = Сезон в цифрах. Часть 3. Чемпионат Беларуси|work = Новости клуба|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065207/http://www.bgk-meshkova.com/infoczentr/novosti-kluba/podrazdel-1/sezon-v-czifrax.-chast-3.-chempionat-belarusi.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. Брастчане перамаглі і ў Кубку Беларусі<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/turniryi/kubok-rb/i-kubok-%E2%80%94-nash!.html|title = И кубок — наш!|work = Турниры — Кубок РБ|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305043413/http://www.bgk-meshkova.com/turniryi/kubok-rb/i-kubok-%E2%80%94-nash!.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. У Кубку ЕГФ клуб дайшоў да 3-га кваліфікацыйнага раўнда і саступіў там берлінскаму [[Фюксэ Берлін|«Фюксэ»]]<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://europeancup.eurohandball.com/ehfc/men/2013-14/rounds/3/Qualification+Round+3|title = EHF European Cup 2013/14 — Rounds — Qualification Round 3|format = |work = European Cup|publisher = [[EHF]]|accessdate = 8 верасня 2014|language = en|postscript = }}</ref>, будучаму бронзаваму прызёру. Клуб таксама стаў срэбраным прызёрам SEHA Лігі<ref>{{cite web|date = 8 верасня 2014|url = http://www.bgk-meshkova.com/infoczentr/novosti-kluba/podrazdel-1/sezon-v-czifrax.-chast-2-seha-liga.html|title = Сезон в цифрах. Часть 2: SEHA-лига|work = Новости клуба|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305042328/http://www.bgk-meshkova.com/infoczentr/novosti-kluba/podrazdel-1/sezon-v-czifrax.-chast-2-seha-liga.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. У [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|сезоне 2014/15 гадоў]] БГК імя Мяшкова ў восьмы раз здабыў Кубак Беларусі, а ў фінальнай серыі чэмпіянату да дзвюх перамог адолеў у трох матчах мінскі СКА. Трэцяя фінальная гульня стала для трэнера Жэлька Бабіча 100-й у складзе брастчан<ref name="sezon1415">{{cite web|date = 7 верасня 2015|url = http://www.bgk-meshkova.com/2014-2015__.html|title = 2014—2015|work = История|publisher = БГК імя Мяшкова|language = ru|accessdate = 19 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305065233/http://www.bgk-meshkova.com/2014-2015__.html|archivedate = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>, але пасля гэтага чэмпіянату яго на пасадзе замяніў украінец [[Сяргей Бябешка]]. Найлепшым лінейным чэмпіянату стаў Максім Бабічаў, найлепшым правым паўсярэднім — Сяргей Шыловіч. У Лізе чэмпіёнаў БГК прабіўся праз кваліфікацыю ў групавы турнір, выступ у якім стаў найбольш паспяховым у гісторыі клуба<ref name="sezon1415" />: пятае месца з шасцю пунктамі пасля «Кіля», [[ГК Пары Сен-Жэрмен|ПСЖ]], [[ГК Заграб|«Краацыі»]] і [[ГК Лагронья|«Лагронья»]]. Брастчане зноў сталі срэбранымі прызёрамі SEHA Лігі, саступіўшы дэбютанту турніру — венгерскаму [[ГК Веспрэм|«Веспрэму»]]. == Дасягненні == === Нацыянальныя === * '''[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]]:''' ** {{Зл}} '''Чэмпіён (17)''': [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2003/2004|2003/2004]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2004/2005|2004/2005]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2005/2006|2005/2006]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2006/2007|2006/2007]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|2007/2008]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|2013/2014]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|2014/2015]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2015/2016|2015/2016]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2016/2017|2016/2017]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2017/2018|2017/2018]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2018/2019|2018/2019]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2019/2020|2019/2020]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2020/2021|2020/2021]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2021/2022|2021/2022]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2022/2023|2022/2023]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2023/2024|2023/2024]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2025/2026|2025/2026]] ** {{Ср}} Срэбраны прызёр (6): [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|2002/2003]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|2008/2009]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|2009/2010]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|2010/2011]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|2011/2012]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2024/2025|2024/2025]] ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (1): [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|2012/2013]] * '''[[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]]:''' ** {{Зл}} '''Уладальнік (15)''': [[Кубак Беларусі па гандболе 2004|2004]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2005|2005]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2007|2007]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2008|2008]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2009|2009]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2011|2011]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2014|2014]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2015|2015]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2016|2016]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2017|2017]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2018|2018]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2020|2020]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2021|2021]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2024|2024]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2025|2025]] ** {{Ср}} Фіналіст (7): [[Кубак Беларусі па гандболе 2003|2003]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2006|2006]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2010|2010]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2012|2012]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2013|2013]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2019|2019]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2026|2026]] ** {{Бр}} 3-е месца (1) : [[Кубак Беларусі па гандболе 2022|2022]] * '''[[Суперкубак Беларусі па гандболе|Суперкубак Беларусі]]:''' ** [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] '''Уладальнік (3)''': [[Суперкубак Беларусі па гандболе 2022|2022]], [[Суперкубак Беларусі па гандболе 2023|2023]], [[Суперкубак Беларусі па гандболе 2024|2024]] ** {{Ср}} Фіналіст (1): [[Суперкубак Беларусі па гандболе 2025|2025]] === Міжнародныя === * '''[[SEHA-ліга]]:''' ** {{Зл}} '''Чэмпіён (3)''': 2023, 2024, 2026 ** {{Ср}} Срэбраны прызёр (2): 2014, 2015 ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (2): 2017, 2019, 2020 * '''[[Балтыйская гандбольная ліга|Балтыйская ліга]]:''' ** {{Ср}} Срэбраны прызёр (2): 2007, 2008 ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (1): 2009 == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат]] !! [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак]] !! Заўвагі |- | 2002/03 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2003|Фіналіст]]|| |- | 2003/04 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2003/2004|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2004|Уладальнік]]|| |- | 2004/05 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2004/2005|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2005|Уладальнік]]|| |- | 2005/06 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2005/2006|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2006|Фіналіст]]|| |- | 2006/07 || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2006/2007|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2007|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2007/2008 ГК Мяшкоў Брэст|2007/08]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2008|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2008/2009 ГК Мяшкоў Брэст|2008/09]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2009|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2009/2010 ГК Мяшкоў Брэст|2009/10]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2010|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2010/2011 ГК Мяшкоў Брэст|2010/11]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2011|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2011/2012 ГК Мяшкоў Брэст|2011/12]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2012|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2012/2013 ГК Мяшкоў Брэст|2012/13]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2013|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2013/2014 ГК Мяшкоў Брэст|2013/14]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2014|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2014/2015 ГК Мяшкоў Брэст|2014/15]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2015|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2015/2016 ГК Мяшкоў Брэст|2015/16]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2015/2016|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2016|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2016/2017 ГК Мяшкоў Брэст|2016/17]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2016/2017|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2017|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2017/2018 ГК Мяшкоў Брэст|2017/18]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2017/2018|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2018|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2018/2019 ГК Мяшкоў Брэст|2018/19]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2018/2019|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2019|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2019/2020 ГК Мяшкоў Брэст|2019/20]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2019/2020|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2020|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2020/2021 ГК Мяшкоў Брэст|2020/21]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2020/2021|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2021|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2021/2022 ГК Мяшкоў Брэст|2021/22]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2021/2022|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2022|3]]|| |- | [[Сезон 2022/2023 ГК Мяшкоў Брэст|2022/23]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2022/2023|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2023|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2023/2024 ГК Мяшкоў Брэст|2023/24]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2023/2024|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2024|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2024/2025 ГК Мяшкоў Брэст|2024/25]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2024/2025|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2025|Уладальнік]]|| |- | [[Сезон 2025/2026 ГК Мяшкоў Брэст|2025/26]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2025/2026|Вышэйшая ліга]] || ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2026|Фіналіст]]|| |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|3}} * [[Уладзімір Пятровіч Саўко|Уладзімір Саўко]] (2002—2003) * Мікалай Шарко (2003) * [[Уладзімір Пятровіч Саўко|Уладзімір Саўко]] (2003—2005) * Анатоль Драчоў (2005—2007) * [[Уладзімір Пятровіч Саўко|Уладзімір Саўко]] (2007) * [[Юрый Мікалаевіч Карпук|Юрый Карпук]] (2007—2008) * Міглюс Астраўскас * [[Гінтарас Савукінас]] (2010—2013) * Жэлька Бабіч (2013-?) * [[Сяргей Васільевіч Бябешка|Сяргей Бябешка]] (2015—2018) * [[Рауль Алонса]] (2019—2021) * [[Эдуард Аляксандравіч Какшароў|Эдуард Какшароў]] (2023—2026) {{div col end}} == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.bgk-meshkova.com Афіцыйная старонка] {{ref-ru}}{{ref-en}} * [http://www.eurohandball.com/ec/cl/men/2014-15/clubs/007056/HC+Meshkov+Brest Профіль] {{ref-en}} на старонцы [[ЕГФ]] * [http://seha-liga.com/klub/13/meshkov-brest-brest Профіль] {{ref-en}} на старонцы [[SEHA-ліга|SEHA-лігі]] * [http://www.baltichandball.net/3/Teams/team/20148 Профіль] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141003180733/http://baltichandball.net/3/Teams/team/20148 |date=3 кастрычніка 2014 }} {{ref-en}} на старонцы [[Балтыйская гандбольная ліга|Балтыйскай гандбольнай лігі]] * {{Facebook|bgkmeshkova}} {{Склад БГК імя Мяшкова}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:БГК імя Мяшкова| ]] [[Катэгорыя:2002 год у Брэсце]] tk5qnb8k169r818umnzxlx7cnnmj05a ФК Шыракі Брыег 0 312796 5155972 5032701 2026-06-19T13:23:08Z Makenzis 56337 5155972 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Шыракі Брыег |Лагатып = Logo NKSB final.png |ШырыняЛагатыпа = 150px |ПоўнаяНазва = Nogometni klub Široki Brijeg |Заснаваны = [[1948]] |Горад = [[Шыракі Брыег]], [[Боснія і Герцагавіна]] |Стадыён = [[Пецара]] |Умяшчальнасць = 8000 |Прэзідэнт = |Трэнер = |Чэмпіянат = [[Прэм’ер-ліга Босніі і Герцагавіны|Прэм’ер-ліга]] |Сезон = 2025/26 |Месца = 5 месца |Сайт = http://www.nk-sirokibrijeg.com/ | pattern_la1= _siroki2122h | pattern_b1= _siroki2122h | pattern_ra1= _siroki2122h | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1=0000FF | body1=0000FF | rightarm1=0000FF | shorts1=000066 | socks1=0000FF | pattern_la2= _siroki2122a | pattern_b2= _siroki2122a | pattern_ra2= _siroki2122a | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2=FFFFFF | body2=FFFFFF | rightarm2=FFFFFF | shorts2=FFFFFF | socks2=FFFFFF }} '''«Шы́ракі Брыег»''' ({{lang-sr|Široki Brijeg}}) — баснійскі футбольны клуб з горада [[Шыракі Брыег]]. Заснаваны ў [[1948]] годзе. Двухразовы [[Чэмпіянат Босніі і Герцагавіны па футболе|чэмпіён Босніі і Герцагавіны]] (2004, 2006), трохразовы ўладальнік [[Кубак Босніі і Герцагавіны па футболе|Кубка Босніі і Герцагавіны]] (2007, 2013, 2017). == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://www.nk-sirokibrijeg.com/ Афіцыйны сайт] {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэм’ер-ліга Босніі і Герцагавіны}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Босніі і Герцагавіны|Шыракі Брыег]] [[Катэгорыя:ФК Шыракі Брыег| ]] of51wawqahhwpxhkpyruv3zub3200bu Антыпатыя 0 323877 5156079 4764880 2026-06-19T19:40:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156079 wikitext text/x-wiki [[Файл:Bette_Davis_and_Joan_Crawford_in_Whatever_Happened_to_Baby_Jane_trailer.jpg|справа|міні|250x250пкс]] '''Антыпатыя''' ({{Lang-el|αντιπάθεια}}, ад ''αντι''&nbsp;— «супраць», і ''πάθος''&nbsp;— «страсць»)&nbsp;— [[пачуццё]] непрыязнасці, непрыхільнасці або агіды, [[Эмоцыя|эмацыйнае]] стаўленне непрымання каго-небудзь ці чаго-небудзь. Пачуццё антыпатыі супрацьлеглае [[Сімпатыя|сімпатыї]]. Антыпатыя, як і сімпатыя, з’яўляецца шмат у чым несвядомым пачуццём і не агаворваецца валявым рашэннем, але яна можа ўзнікаць і свядома, у выніку [[мараль]]най ацэнкі ў адносінах да тых людзей, істотаў або з’яў, якія асуджае прынятая ў дадзеным грамадстве сістэма поглядаў. == Літаратура == * Freud S. Group psychology and analysis of the ego.&nbsp;— Standard Edition, v. XVIII. London: Hogarth Press, 1955. P.101—102 * Alexander, C. (1946b). Antipathy and Social Behavior. The American Journal of Sociology, 51 (4), 288—292. * Bryant, S. (1895). Antipathy and Sympathy. Mind, 4 (15), 365—370. == Спасылкі == * [http://sum.in.ua/?swrd=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%96%D1%8F Антипатія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250222032501/https://sum.in.ua/?swrd=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%96%D1%8F |date=22 лютага 2025 }}<span> // </span>Словник української мови&nbsp;<span>: в 11 т. — </span><span class="explain" title="Київ">К.</span>&nbsp;<span>: </span>Наукова думка<span>, 1970—1980.</span> * [http://www.zeno.org/Meyers-1905/A/Antipath%C4%ABe?hl=antipathie Eintrag in Meyers Großes Konversations-Lexikon, Band 1.] [http://www.zeno.org/Meyers-1905/A/Antipath%C4%ABe?hl=antipathie Leipzig 1905, S. 585] (ням.) {{Эмацыйныя працэсы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Эмоцыі]] [[Катэгорыя:Псіхалогія]] 5oxehvuiu605b4klvcl1lpyo95byyz6 Асманская мова 0 326467 5156246 5126455 2026-06-20T07:14:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156246 wikitext text/x-wiki {{мова}} '''Асманская мова''' (саманазва: لسان غثمانی ''lisân-instagram'ı Osmânî'', {{Lang-tr|Osmanlıca, Osmanlı Türkçesi}}Osmanlıca, Osmanlı Türkçesi), званая таксама стараанаталійска-цюркскай, стараасманскай або асманска-турэцкай, — дзяржаўная мова [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]], належыць да агускай падгрупы [[Цюркскія мовы|цюркскіх моў]]. Нягледзячы на тое, што асманская мова была цюркскай ў сваёй аснове, яе лексіка даходзіла ў некаторых творах да 80-90 % [[Арабская мова|арабскіх]] і [[Персідская мова|персідскіх]] слоў, прычым [[арабізм]]ы ў большасці сваёй прыйшлі (як і ў іншыя цюркскія мовы) праз [[Персідская мова|персідскую]]. Акрамя гэтага, выкарыстоўваліся асобныя арабскія і персідскія граматычныя канструкцыі (напрыклад, ізафет). Таму да сярэдзіны [[19 стагоддзе|XIX стагоддзя]] асманская мова вельмі моцна адрознівалася ад гутарковых турэцкіх дыялектаў (хоць, з іншага боку, і ўплывала на іх). Выкарыстоўваўся [[арабскі алфавіт]] з некаторымі мадыфікацыямі (агульнымі з персідскай пісьменнасцю, за выключэннем літары [[Арабскі алфавіт|каф]] з трыма кропкамі зверху — для заднеязычнага {{IPA|[ŋ]}}, які не захаваўся ў сучасным літаратурным турэцкім, але прысутнічае ў шэрагу сучасных цюркскіх моў, напрыклад, у татарскай, казахскай). == Перыядызацыя == I. Стараанаталійска-цюркская (XIII — канец XV стст.) — фармавалася ў складанай этнічнай сітуацыі ў Малой Азіі, якая склалася пасля перасялення сельджукаў ў [[Анатолія|Анатолю]], ядро іх складалі [[Агузы|агузскія]] плямёны, у заваевах прымалі ўдзел таксама [[Полаўцы|кыпчацкія]] і [[Карлукі|карлукскія]] плямёны. Звычайна стараанаталійска-цюркскую вылучаюць у асобную мову. II. Уласна асманская: : 1. Ранетурэцкая або ранеасманская (другая палова XV—XVI стст.). : 2. Сярэднятурэцкая або сярэднеасманская (XVII — першая палова XVIII стст.) — «залаты век» асманскай літаратуры, максімальны адрыў пісьмова-літаратурнай мовы ад народна-гутарковага. : 3. Наватурэцкая або наваасманская (першая палова XIX — першая чвэрць XX стст.). III. Уласна турэцкая (з 30-х гг. XX стагоддзя). З сярэдзіны XIX стагоддзя (пасля танзімата) стала складывацца так званая наваасманская мова, якая стаіць бліжэй да гутарковай мовы і змяшчае шмат запазычанняў з заходнееўрапейскіх моў. Пасля ўтварэння Турэцкай рэспублікі ([[1924]]) была кадыфікаваная сучасная [[Турэцкая мова|турэцкая]] літаратурная мова, з пісьменнасцю, заснаванай на [[Лацінскі алфавіт|лацінскім алфавіце]] ([[1928]]), і асманская мова выйшла з ужывання. Сучасная турэцкая мова была створана ў пачатку XX стагоддзя шляхам кадыфікацыі народных гутарковых дыялектаў Турцыі і не з’яўляецца прамым працягам асманскай мовы. Аднак за некалькі стагоддзяў выкарыстання асманская пісьмовая традыцыя аказала на гэтыя дыялекты моцны ўплыў. Адно з асноўных адрозненняў сучаснай турэцкай мовы ад асманскай — гэта больш шырокае выкарыстаннем цюркскіх неалагізмаў замест араба-персідскіх запазычанняў (доля апошніх у турэцкай мове складае каля 30 % супраць 80 % у асманскай), а таксама меншая колькасць складаных слоў. У пачатку XXI ст. чачэнскія джыхадзісты разглядалі асманскую мову (разам з арабскай) як магчымую наднацыянальную мову для «Каўказскага эмірата», аднак ўзяла верх кропка гледжання прыхільнікаў арабскай мовы<ref>http://www.ansar.ru/analytics/chechenskaya-arabica</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == === На рускай === * Гузев В. Г. Староанатолийско-тюркский язык // Языки мира: Тюркские языки. — М.: Институт языкознания РАН, 1996. — С. 116—126. — (Языки Евразии). — <nowiki>ISBN 5-655-01214-6</nowiki>.  * Гузев В. Г. Староосманский язык. — М.: «Наука», Главная редакция восточной литературы, 1979.  * Кононов А. Н. Турецкий язык // Языки мира: Тюркские языки. — М.: Институт языкознания РАН, 1996. — С. 394—412. — (Языки Евразии). — ISBN 5-655-01214-6 === На англійскай === * {{Cite book|title=A grammar of the Turkish language|author=Davids, A. L.|year=1832|location=London|page=|url=http://www.archive.org/details/grammarofturkish00davirich}} * {{Cite book|title=The Turkish interpreter or A new grammar of the Turkish language|author=Boyd, Charles|year=1842|location=Paris, London|page=|url=http://www.archive.org/details/turkishinterpre00boydgoog}} * {{Cite book|title=A simple transliteral grammar of the Turkish language|author=Arnold, Edwin|year=1877|location=London|page=|url=http://www.archive.org/details/simpletransliter00arno}} * {{Cite book|title=A simplified grammar of the Ottoman-Turkish language|author=Redhouse, J. W.|year=1884|location=London|page=|url=http://www.archive.org/details/cu31924026883391}} * {{Cite book|title=Turkish dictionary, in two parts, English and Turkish, and Turkish and English|author=Redhouse, J. W.|year=1880|location=London|page=|url=http://www.archive.org/details/turkishdictionar01redhuoft}} * {{Cite book|title=A lexicon, English and Turkish|author=Redhouse, J. W.|year=1884|location=Constantinople|page=|url=http://www.archive.org/details/lexiconenglishtu00redhrich}} === На нямецкай === * {{Cite book|title=Türkische Grammatik, mit Paradigmen, Litteratur, Chrestomathie, und Glossar|author=Müller, August & Gies, Hermann|year=1889|location=Berlin|page=|url=http://www.archive.org/details/trkischegrammat00giesgoog}}<span class="citation" contenteditable="false"><span class="citation">[http://www.archive.org/details/trkischegrammat00giesgoog Türkische Grammatik, mit Paradigmen, Litteratur, Chrestomathie, und Glossar]. </span></span><span class="citation" contenteditable="false"><span class="citation">— Berlin, 1889.</span></span><span class="citation" contenteditable="false"></span> * {{Cite book|title=Lehrbuch der modernen osmanischen Sprache|author=Manissadjian, J. J.|year=1893|location=|page=|url=http://www.archive.org/details/mrsidilisanyos00maniuoft}}<span class="citation" contenteditable="false"></span> * {{Cite book|title=Gramatik der osmanisch-türkischen Sprache|author=Weil, Gotthold|year=1917|location=Berlin|page=|url=http://www.archive.org/details/gramatikderosman00weiluoft}}<span class="citation" contenteditable="false"><span class="citation">[http://www.archive.org/details/gramatikderosman00weiluoft Gramatik der osmanisch-türkischen Sprache]. </span></span><span class="citation" contenteditable="false"><span class="citation">— Berlin, 1917.</span></span><span class="citation" contenteditable="false"></span> === На французскай === * {{Cite book|title=Dictionnaire turc-français|author=Bianchi, T.X. & Kieffer, J. D.|year=1801|location=Paris|volume=I|page=|url=http://books.google.com/books?id=v_ffAAAAMAAJ}}<span class="citation" contenteditable="false"><span class="citation">— Paris, 1801. — Vol. </span></span><span class="citation" contenteditable="false"><span class="citation">I.</span></span><span class="citation" contenteditable="false"></span> * {{Cite book|title=Dictionnaire turc-français|author=Bianchi, T.X. & Kieffer, J. D.|year=1837|location=Paris|volume=II|page=|url=http://books.google.com/books?id=m0BbAAAAQAAJ}}<span class="citation" contenteditable="false"><span class="citation">— Paris, 1837. — Vol. </span></span><span class="citation" contenteditable="false"><span class="citation">II.</span></span><span class="citation" contenteditable="false"></span> * {{Cite book|title=Dictionnaire français-turc|author=Bianchi, T.X.|year=1843|location=Paris|volume=I|page=|url=http://www.archive.org/details/dictionnairefran01bianuoft}}<span class="citation" contenteditable="false"><span class="citation">— Paris, 1843. — Vol. </span></span><span class="citation" contenteditable="false"><span class="citation">I.</span></span><span class="citation" contenteditable="false"></span> * {{Cite book|title=Dictionnaire français-turc|author=Bianchi, T.X.|year=1846|location=Paris|volume=II|page=|url=http://www.archive.org/details/dictionnairefran02bianuoft}}<span class="citation" contenteditable="false"><span class="citation">— Paris, 1846. — Vol. </span></span><span class="citation" contenteditable="false"><span class="citation">II.</span></span><span class="citation" contenteditable="false"></span> * {{Cite book|title=Dictionnaire abrégé français-turc|author=Hindoglu, A.|year=1831|location=Vienne|page=|url=http://www.archive.org/details/dictionnaireabr00hinduoft}}<span class="citation" contenteditable="false"><span class="citation">— Vienne, 1831.</span></span><span class="citation" contenteditable="false"></span> * {{Cite book|title=Dictionnaire portatif turc-français|author=Youssouf, R.|year=1890|location=Constantinople|page=|url=http://www.archive.org/details/DictionnairePortatifTurc}}<span class="citation" contenteditable="false"><span class="citation">— Constantinople, 1890.</span></span><span class="citation" contenteditable="false"></span> * {{Cite book|title=Éléments de la grammaire turke|author=Jaubert, P. A.|year=1833|location=Paris|page=|url=http://www.archive.org/details/lmentsdelagr00jaubuoft}}<span class="citation" contenteditable="false"><span class="citation">— Paris, 1833.</span></span><span class="citation" contenteditable="false"></span> * {{Cite book|title=Grammaire Turke|author=Davids, A. L.|year=1836|location=London|page=|url=http://www.archive.org/details/grammaireturkepr00daviuoft}}<span class="citation" contenteditable="false"><span class="citation">— London, 1836.</span></span><span class="citation" contenteditable="false"></span> * {{Cite book|title=Grammaire raisonnée de la langue ottomane|author=Redhouse, J. W.|year=1846|location=Paris|page=|url=http://www.archive.org/details/grammaireraison00redhgoog}}<span class="citation" contenteditable="false"><span class="citation">— Paris, 1846.</span></span><span class="citation" contenteditable="false"></span> * {{Cite book|title=Grammaire élémentaire de la langue turque|author=Malouff, N.|year=1890|location=Paris|page=|url=http://www.archive.org/details/grammairelme02malluoft}}<span class="citation" contenteditable="false"><span class="citation">— Paris, 1890.</span></span><span class="citation" contenteditable="false"></span> == Спасылкі == * [http://www.osmanlimedeniyeti.com(недоступнаяссылка&nbsp;—,&nbsp;) http://www.osmanlimedeniyeti.com(недаступная спасылка —,)]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.islamharfleri.com/kurs/index.html Курс асманскай мовы](недаступная спасылка — [//web.archive.org/web/*/http://www.islamharfleri.com/kurs/index.html ''гісторыя''], [//web.archive.org/web/20060620002555/http://www.islamharfleri.com/kurs/index.html ''копія'']) * Асманская клавіятура: [http://www.umich.edu/~turkish/links/keyboard/klavye.htm], [http://www.lexilogos.com/clavier/osmanlica.htm] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Культура Асманскай імперыі]] [[Катэгорыя:Мёртвыя мовы]] [[Катэгорыя:Цюркскія мовы]] [[Катэгорыя:Мовы і дыялекты паводле алфавіта]] 6cdges1d7qbva1vf3b6h5hhrc66gsfn Асвенцім (гміна) 0 332113 5156235 3573030 2026-06-20T06:51:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156235 wikitext text/x-wiki {{Гміна Польшчы |Беларуская назва = Асвенцім |Арыгінальная назва = {{lang-pl|Oświęcim}} |Герб = POL gmina Oświęcim COA.svg |Сцяг = POL gmina Oświęcim flag.svg |Статус = [[вясковая гміна]] |Павет = Асвянцімскі |Салецтвы = 12 |Цэнтр = [[Асвенцім]] |Заснавана = |Глава = Альбэрт Барташ |Від главы = [[Войт]] |Мовы = |Насельніцтва = 17 337 |Год = 2009 |Шчыльнасць = 231,7 |Плошча = 74,84 |Карта = POL Powiat oświęcimski - gmina Oświęcim wieś.png |Памер карты = |Карта гміны = |Памер карты гміны = |TERYT = 1213062 |Тэлефонны код = 33 |Паштовы код = |Аўтамабільны код = KOS |Сайт = http://www.oswiecim-gmina.pl/index.html |Заўвагі = }} '''Асве́нцім'''<ref>{{ТКП-Польшча}}</ref> ({{lang-pl|Oświęcim}}) — [[вясковая гміна]] ў [[Польшча|Польшчы]], уваходзіць у склад [[Асвянцімскі павет|Асвянцімскага павета]] [[Малапольскае ваяводства|Малапольскага ваяводства]]. Сядзіба размешчана ў [[Асвенцім]]е. Плошча гміны складае 74,84 км². Станам на [[2009]] год у гміне Асвенцім пражывалі 17 337 чалавек, шчыльнасць — 231,7 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 12 [[салецтва]]ў. == Населеныя пункты == На тэрыторыі гміны размешчаны 13 населеных пунктаў. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.oswiecim-gmina.pl/index.html Афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070529065939/http://www.oswiecim-gmina.pl/index.html |date=29 мая 2007 }} {{Асвянцімскі павет}} {{Заліўка гмін Польшчы}} [[Катэгорыя:Гміны Асвянцімскага павета]] aamo2ti6s3ygdtbzviv3hqvn0n1u6nc Г. Лангфела 0 334605 5156138 2346765 2026-06-19T22:19:44Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Генры Уодсуарт Лангфела]] 5156138 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Генры Уодсуарт Лангфела]] 77qdk9otpd82bhphdxaa40axevgjlzb Уладзімір Іванавіч Дзюба 0 336925 5156153 4462257 2026-06-19T22:49:44Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5156153 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дзюба (значэнні)}} {{Пісьменнік | Імя = Уладзімір Іванавіч Дзюба | Арыгінал імя = | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Герб = | Шырыня герба = | Подпіс герба = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = | Род = | Бацька = | Маці = | Жонка = | Дзеці = | Род дзейнасці = | Гады актыўнасці = | Кірунак = | Жанр = | Дэбют = | Мова твораў = беларуская | Прэміі = | Узнагароды = | Сайт = | Вікікрыніцы = }} '''Уладзімір Іванавіч Дзюба''' (нар. {{ДН|24|2|1946}}, {{МН|Палтава|ў Палтаве|Палтава}}, УССР) — беларускі {{паэт|Беларусі|СССР}}, {{драматург|Беларусі|СССР}}. == Біяграфія == Нарадзіўся 24 лютага 1946 года ў [[Палтава|Палтаве]] ў сям’і служачых. Дзяцінства прайшло ў [[Патапаўка|вёсцы Патапаўка]] [[Буда-Кашалёўскі раён|Буда-Кашалёўскага раёна]] Гомельскай вабласці. Пасля заканчэння аддзялення беларускай мовы і літаратуры [[філалагічны факультэт БДУ|філалагічнага факультэта Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (1968) працаваў выкладчыкам беларускай мовы і літаратуры ў Мікалаеўскай сярэдняй школе Буда-Кашалёўскага раёна. Служыў у Савецкай Арміі (1968—1969), працаваў рэдактарам на Гомельскай студыі тэлебачання (1970—1972), літсупрацоўнікам газеты «Гомельская праўда» (1972—1977). З 1978 г. — карэспандэнт газеты «На страже Октября» (Мінск), з 1980 г. — старшы рэдактар літаратурна-драматычнага вяшчання на [[Беларускае радыё|Беларускім радыё]]. Сябра СП СССР з 1986 г. == Творчасць == Першы верш апублікаваў у буда-кашалёўскай раённай газеце «Ленінскі шлях» у школьныя гады. З вершамі ў рэспубліканскім друку выступіў упершыню ў 1963 г. (газета «Чырвоная змена»). Аўтар зборнікаў паэзіі «Вуліцы без назваў» (1972), «Кругазварот» (1976), «Карані бліскавіцы» (1986). Напісаў радыёп’есы ў вершах «Жыццё рэвалюцыянера» (з А. Пётухам, пастаўлена ў 1987 г.), «Я. Арлоўскі» (пастаўлена ў 1989 г.), «Нарачным. Рукевічу. Рылееў» (пастаўлена ў 1990 г.). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|130213}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзюба Уладзімір Іванавіч}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] s4f3wlpdt4dgylzp8p14pbn6kntq76g Атабаскі 0 342767 5156326 5044692 2026-06-20T09:49:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156326 wikitext text/x-wiki [[Файл:210 gwichin hunter summerclothing.jpg|thumb|Атабаскі Аляскі. Малюнак 1847 года.]] '''Атаба́скі''', або '''атапа́скі''' ({{lang-en|Athabascans, Athapaskans}}) — група карэнных народаў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]], якія размаўляюць на [[атабаскія мовы|атабаскіх мовах]] сям’і [[на-дэне]]. Жывуць пераважна ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і [[Канада|Канадзе]]. Агульная колькасць — каля {{Num|180000|чал}}авек (1990 год). == Этымалогія == Назва '''атабаска''' (''āthap-āsk-ā-w'') паходзіць з [[Кры (мова)|мовы кры]] і значыць «[[трава]] тут і там». Першапачаткова яна належала да [[Атабаска (возера)|возера Атабаска]] ў [[Канада|Канадзе]]. У [[1836]] годзе была вылучана галіна [[атабаскія мовы|атабаскіх моў]]. У [[навука|навуковай]] [[літаратура|літаратуры]] народы, якія размаўлялі на іх, сталі называцца атабаскамі<ref>[https://www.uaf.edu/files/anlc/krauss_name_athabaskan.pdf Krauss M., The Name Athabaskan] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160822173654/https://www.uaf.edu/files/anlc/krauss_name_athabaskan.pdf |date=22 жніўня 2016 }}</ref>. Самі атабаскі не карыстаюцца агульнай саманазвай. == Гісторыя == Атабаскі з’яўляюцца нашчадкамі дзвюх міграцый чалавека з [[Азія|Азіі]] ў [[Новы Свет]]. Першая, найбольш буйная, адбылася каля 15 тысяч гадоў таму праз [[Берынгія|Берынгію]]. Відавочна, яна ўяўляла сабою некалькі хваль перасяленцаў і ў выніку спарадзіла большасць [[індзейцы|індзейскіх]] народаў [[Амерыка|Амерыкі]]. У другой палове [[20 стагоддзе|XX]] ст. [[мовазнаўства|лінгвісты]] выявілі сувязь паміж [[мова]]мі атабаскаў і [[кеты|кетаў]]<ref>[http://www.newsmth.net/bbsanc.php?path=/groups/literal.faq/Linguistics/001/Temporay1/M.1220448500.x0&ap=791 Edward Vajda, A Siberian link with Na-Dene languages]</ref>. Першапачаткова меркавалася, што гэта наступства існавання ў Берынгіі агульнай енісейскай—на-дэне супольнасці<ref>[http://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0091722 Mark A. Sicoli, Gary Holton, Linguistic Phylogenies Support Back-Migration from Beringia to Asia]</ref>, якая распалася на 2 галіны. Адна вярнулася ў Азію. Другая — продкі атабаскаў, [[хайда]] і [[тлінкіты|тлінкітаў]] — насялілі поўнач Амерыкі. [[Палеагенетыка|Палеагенетыкі]] часткова пацвердзілі высновы лінгвістаў. Яны выявілі прымешак пазнейшых перасяленцаў. Мяркуецца, што другая міграцыя перасяленцаў адбылася каля 6 тысяч — 10 тысяч гадоў таму<ref>[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/1346260 Native American mitochondrial DNA analysis indicates that the Amerind and the Nadene populations were founded by two independent migrations]</ref>, калі Берынгіі ўжо не існавала. Такім чынам, яе прадстаўнікі былі выхадцамі з Азіі, якія перасеклі [[Берынгаў праліў]] і змяшаліся з прадстаўнікамі першай міграцыі. [[Культура]] старажытных атабаскаў абапіралася на паўвандроўны лад жыцця субарктычных [[паляванне|паляўнічых]], [[рыбалоўства|рыбаловаў]] і [[збіральніцтва|збіральнікаў]]. Каля 500—800 гадоў таму група атабаскаў перасялілася з поўначы на [[Вялікія раўніны]]. Нягледзячы на малую колькасць, яны здолелі адаптавацца да новых умоў і пашырыць свой уплыў. Лінгвісты таксама вызначылі магчымасць перасялення атабаскаў уздоўж узбярэжжа ў бок [[Паўвостраў Каліфорнія|Каліфорніі]]. Знаходка ў [[Юта|Юце]] дзіцячых [[макасіны|макасінаў]], якія адносяцца да прамежку паміж [[12 стагоддзе|XII]] ст. і [[13 стагоддзе|XIII]] ст. і маюць крой, характэрны для арктычных рэгіёнаў<ref>[http://westerndigs.org/utah-cave-full-of-childrens-moccasins-sheds-light-on-little-known-ancient-culture/ Utah Cave Full of Children’s Moccasins Sheds Light on Little-Known Ancient Culture] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170218125828/http://westerndigs.org/utah-cave-full-of-childrens-moccasins-sheds-light-on-little-known-ancient-culture/ |date=18 лютага 2017 }}</ref>, можа сведчыць пра тое, што перасяленне закранала паўднёвыя раёны. Мяркуецца, што поспех перасяленцаў быў абумоўлены саслабленнем мясцовых жыхароў у выніку [[засуха|засухі]]<ref>[https://www.sciencedaily.com/releases/2008/07/080715104932.htm Athapaskan Migration To Southwest U.S. Illuminated With Y Chromosome Study]</ref>. Яны перанялі ў тубыльцаў некаторыя звычаі [[земляробства]]. У [[17 стагоддзе|XVII]] ст. асвоілі конегадоўлю<ref>{{Cite web |url=http://quatr.us/northamerica/after1500/history/apache.htm |title=Apache get horses |access-date=24 жніўня 2016 |archive-date=14 ліпеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160714182033/http://quatr.us/northamerica/after1500/history/apache.htm |url-status=dead }}</ref>. Выкарыстанне [[Конь свойскі|коней]] зрабіла эфектыўным паляванне на буйных капытных, у тым ліку [[Амерыканскі бізон|бізонаў]], палепшыла мабільнасць. Нашчадкамі перасяленцаў на поўдзень з’яўляюцца сучасныя [[апачы]] і [[наваха]]. Акрамя таго, назіралася міграцыя паўночных атабаскаў на ўсход, дзе на тэрыторыі [[Канада|Канады]] склалася асобная ўсходняя моўная група атабаскаў<ref>{{Cite web |url=http://www.aa.tufs.ac.jp/athabascan/about_e.html |title=About athabascan |access-date=24 жніўня 2016 |archive-date=2 студзеня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130102120703/http://www.aa.tufs.ac.jp/athabascan/about_e.html |url-status=dead }}</ref>. Ціхаакіянскую лінгвістычную групу склалі перасяленцы ў Каліфорніі і [[Арэгон]]е. Першыя [[пісьмо]]выя звесткі аб паўднёвых атабасках пакінулі [[Іспанія|іспанскія]] місіянеры ў [[16 стагоддзе|XVI]] ст. У [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. рух атабаскаў на поўдзень выклікаў працяглую вайну паміж імі і іспанцамі. У [[1749]] г. апачы заключылі мір з іспанцамі і атрымалі дазвол насяляць [[Тэхас]]<ref>[http://www.indians.org/articles/apache-indians.html Apache Indians]</ref>. У [[1774]] г. наваха выгналі іспанскіх каланістаў з [[Нью-Мексіка]]<ref>{{Cite web |url=http://navajopeople.org/navajo-history.htm |title=Navajo History |access-date=24 жніўня 2016 |archive-date=2 верасня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160902005652/http://navajopeople.org/navajo-history.htm |url-status=dead }}</ref>, што выклікала далейшыя ваенныя дзеянні. Пасля далучэння Тэхаса і Нью-Мексіка да [[ЗША]] пачаўся канфлікт паміж паўднёвымі атабаскамі і амерыканскай арміяй і каланістамі ў [[1848]]—[[1886]] гг. Ён скончыўся прымусовым перасяленнем апачаў і наваха ў федэральныя рэзервацыі. Сталыя кантакты паўночных і ўсходніх атабаскаў з еўрапейскімі гандлярамі ўсталяваліся толькі ў канцы [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. У другой палове [[19 стагоддзе|XIX]] ст. пачалося асваенне іх тэрыторый амерыканскімі і канадскімі пасяленцамі і здабытчыкамі [[золата]]. Уключэнне атабаскаў у склад Канады і ЗША суправаджалася значнымі зменамі лада жыцця. == Спіс атабаскаў == * [[Апачы]] * [[Атабаскі Аляскі]] * [[Атабаскі Вугровай ракі]] * [[Гвічын]] * [[Данэ-заа]] * [[Догрыб]] * [[Дэнаіна]] * [[Каска-дэна]] * [[Ката (індзейцы)|Ката]] * [[Матоле (народ)|Матоле]] * [[Наваха]] * [[Дысмальская культура|Падукі]] {{вымер}} * [[Славі]] * [[Тагіш]] * [[Талова]] * [[Тальтан]] * [[Тутутні]] * [[Тутчонэ]] * [[Хупа]] * [[Цуутына]] * [[Чыпеўян]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.native-languages.org/famath.htm Athabaskan (Na-Dene) Language Family] * [http://www.sjsu.edu/faculty/watkins/navajo.htm Discovery of the Athabascan Origin of the Apache and Navajo Languages] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141112211856/http://www.sjsu.edu/faculty/watkins/navajo.htm |date=12 лістапада 2014 }} * [http://athabascancuture.weebly.com/ Athabascan Culture] * [http://www.alaskanative.net/en/main-nav/education-and-programs/cultures-of-alaska/athabascan/ ATHABASCAN CULTURES OF ALASKA] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160825184857/http://www.alaskanative.net/en/main-nav/education-and-programs/cultures-of-alaska/athabascan/ |date=25 жніўня 2016 }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Атабаскі| ]] [[Катэгорыя:Народы ЗША]] [[Катэгорыя:Народы Канады]] k8n49bo35q2zuqenytvgm5ehfv77rpy Ганна Канапацкая 0 345893 5156269 5155632 2026-06-20T07:48:11Z 5156269 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Ганна Анатолеўна Трухановіч | пасада = [[Спіс дэпутатаў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 6-га склікання|Дэпутатка Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь VI склікання]] | бацька = Анатоль Іванавіч Трухановіч | маці = Людміла Трухановіч | дзеці = Аляксей Канапацкі, Настасся Канапацкая }} '''Га́нна Анато́леўна Трухано́віч'''<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/390310|title=Канапацкая перастане быць Канапацкай|website=Наша Ніва|date=2026-03-13|access-date=2026-06-13}}</ref>, у шлюбе і да 2026 года — '''Канапацкая''' ({{ВДП}}) — беларуская юрыстка, прадпрымальніца. Дэпутатка [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Спіс дэпутатаў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 6-га склікання|6-га склікання]] (2016—2019), кандыдат у прэзідэнты [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] на выбарах [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|2020]] і [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2025)|2025 гадоў]]. == Біяграфія == Нарадзілася 29 кастрычніка 1976 года. Скончыла мінскую школу № 55, пазней [[Юрыдычны факультэт БДУ|юрыдычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. Да прызначэння дэпутаткай ў 2016 годзе была дырэктаркай ТАА «Грынрэй», якое аказвала юрыдычныя паслугі<ref>{{cite web|url = http://vybory2016.by/candidates/097-2.html|title = Канапацкая Ганна Анатолеўна|publisher = vybory2016.by|archive-url = https://web.archive.org/web/20160914170027/http://vybory2016.by/candidates/097-2.html|archive-date = 14 верасня 2016|access-date = 14 верасня 2016}}</ref><ref> {{cite web|url = http://www.svaboda.org/a/hanna-kanapackaja-jurystka-razviedzienaja-dacka-liehalnaha-bielaruskaha-miljanera/27982449.html|title = Ганна Канапацкая: юрыстка, разьведзеная, дачка «легальнага беларускага мільянэра»|date = 12 верасня 2016|publisher = svaboda.rog|archive-url = https://web.archive.org/web/20160914170230/http://www.svaboda.org/a/hanna-kanapackaja-jurystka-razviedzienaja-dacka-liehalnaha-bielaruskaha-miljanera/27982449.html|archive-date = 14 верасня 2016|access-date = 14 верасня 2016}}</ref>. Свабодна ведае англійскую, рускую і беларускую мовы. == Грамадска-палітычная дзейнасць == Пазіцыянуе сябе як палітык апазіцыйны [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.svoboda.org/a/27982337.html|title=Лукашенко сыграл в оппозицию?|first=Владимир|last=Кара-Мурза|website=Радио Свобода|date=2016-09-14|access-date=2026-06-12}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kp.ru/online/news/2507129/|title=В Белорусский парламент прошли оппозиционеры|first=Саша ПЯТНИЦКАЯ|last={{!}}|website=kp.ru -|access-date=2026-06-12}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/3087489|title=Белорусской оппозиции нашлось место в парламенте|website=www.kommersant.ru|date=2016-09-13|access-date=2026-06-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mskfast.ru/news/1836888-echo/|title=Security check|website=mskfast.ru|access-date=2026-06-12}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://news.tut.by/economics/662957.html|title=Охрана, неприкосновенность, пенсия. Канопацкая предлагает закон о гарантиях для экс-президента Беларуси|website=TUT.BY|access-date=2026-06-12}}</ref>. === Дзейнасць у 1995—2019 гадах === Сябра [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай Грамадзянскай партыі (АГП)]] у 1995—2019 гадах<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://news.tut.by/economics/663399.html|title=«За утрату доверия партии». Канопацкая свое исключение из ОГП называет репрессиями|website=TUT.BY|access-date=2026-06-12}}</ref>. У 2013—2016 гадах старшыня мінскай гарадской арганізацыі АГП. З верасня 2016 — сябра Палітрады партыі, у межах якой ўзначальвала камісію па працы з прадпрымальнікамі<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://www.house.gov.by/ru/deputies-ru/view/kanopatskaja-anna-616/|title=Канопацкая {{!}} Депутатский корпус {{!}} Официальный сайт Палаты Представителей Национального собрания Республики Беларусь|website=www.house.gov.by|access-date=2026-06-12}}</ref>. Удзельнічала ў [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2012)|выбарах дэпутатаў Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь пятага склікання ў 2012]] годзе і выбарах дэпутатаў мясцовых Саветаў дэпутатаў Рэспублікі Беларусь дваццаць сёмага склікання ў 2014 годзе<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://neg.by/novosti/otkrytj/deputat-anna-kanopackaya--najti-balans-interesov-biznesa-i-gosudarstva/|title=Депутат Анна КАНОПАЦКАЯ:— найти баланс интересов бизнеса и государства|website=neg.by|access-date=2026-06-12}}</ref>. На [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2016)|Парламенцкіх выбарах 2016 года]] прызначана дэпутаткай [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў]] па Кастрычніцкай выбарчай акрузе № 97 Мінска. Член Пастаяннай камісіі па эканамічнай палітыцы. Член дэлегацыі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь па ажыццяўленні кантактаў з Парламенцкай асамблеяй Савета Еўропы. Член рабочых груп Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь па супрацоўніцтве з Парламентам Дзяржавы Кувейт, Парламентам Каралеўства Марока, Парламентам Рэспублікі Сінгапур, Парламентам Рэспублікі Славеніі<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://www.house.gov.by/ru/deputies-ru/view/kanopatskaja-anna-616/|title=Канопацкая {{!}} Депутатский корпус {{!}} Официальный сайт Палаты Представителей Национального собрания Республики Беларусь|website=www.house.gov.by|access-date=2026-06-12}}</ref>. Канапацкая была адказнай за падрыхтоўку праекта Закона Рэспублікі Беларусь «Аб унясенні змяненняў і дапаўненняў у некаторыя законы Рэспублікі Беларусь па пытаннях дзяржаўна-прыватнага партнёрства» ў пастаяннай камісіі Палаты прадстаўнікоў па эканамічнай палітыцы<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://www.house.gov.by/ru/news-ru/view/10-nojabrja--goda-pod-predsedatelstvom-vaschepova-sostojalos-rasshirennoe-zasedanie-postojannoj-komissii-51620-2016/|title=10 ноября 2016 года под председательством В.А.Щепова состоялось расширенное заседание Постоянной комиссии Палаты представителей по экономической политике, в котором приняли участие ответственные работники Министерства экономики Республики Беларусь. {{!}} Новости {{!}} Официальный сайт Палаты Представителей Национального собрания Республики Беларусь|website=www.house.gov.by|access-date=2026-06-12}}</ref>. 26 студзеня 2017 года Канапацкая правяла брыфінг для журналістаў сродкаў масавай інфармацыі па выніках паседжання камісіі [[Парламенцкая асамблея Савета Еўропы|Парламенцкай асамблеі Рады Еўропы]] па палітычных пытаннях і дэмакратыі, якое адбылося 24 студзеня ў межах зімовай сесіі гэтай арганізацыі ў Страсбургу (Францыя)<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://house.gov.by/ru/news-ru/view/26-janvarja-2017-goda-predsedatel-postojannoj-komissii-palaty-predstavitelej-po-mezhdunarodnym-delam-52120-2017/|title=26 января 2017 года председатель Постоянной комиссии Палаты представителей по международным делам Воронецкий В.И., председатель Постоянной комиссии Палаты представителей по правам человека, национальным отношениям и средствам массовой информации Наумович А.Н. и член Постоянной комиссии Палаты представителей по экономической политике Канопацкая А.А. провели брифинг для журналистов средств массовой информации. {{!}} Новости {{!}} Официальный сайт Палаты Представителей Национального собрания Республики Беларусь|website=house.gov.by|access-date=2026-06-12}}</ref>. 27-28 чэрвеня 2017 года Канапацкая прыняла ўдзел у парламенцкіх слуханнях у Еўрапарламенце ў Бруселі па сітуацыі ў Беларусі, за што была пазбаўлена аплаты працоўных дзён<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://news.tut.by/economics/554339.html|title=Канопацкой урезали зарплату за выезд из страны без разрешения Администрации президента|website=TUT.BY|access-date=2026-06-12}}</ref>. 9-10 снежня 2019 года Канапацкая разам з беларускай дэлегацыяй наведала штаб-кватэру НАТА ў межах праграмы «Партнёрства дзеля міру»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://fondsk.ru/news/2019/12/14/kak-belorusskaja-delegacija-ocharovalas-nato.html|title=Как белорусская делегация очаровалась НАТО — Фонд стратегической культуры|website=fondsk.ru|access-date=2026-06-12}}</ref>. Будучы дэпутатка Палаты прадстаўнікоў, Канапацкая выступала за скасаванне дагавора пра саюзную дзяржаву з Расіяй і крытыкавала тагачаснага пасла ў Расіі ў Беларусі<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/23/09/2020/5f2da0ba9a794785a5e94016?from=from_main_3&utm_referrer=https%3A%2F%2Fru.wikipedia.org%2F|title=Второй день протестов после президентских выборов в Белоруссии. Главное. Кто боролся за пост президента Белоруссии}}</ref>. Прыцягвалася да адміністрацыйнай адказнасці за акцыю салідарнасці з палітвязнямі<ref>{{Cite web|url=http://www.kp.by/daily/26581/3596623/|title=Анна Канопацкая: «Если получится слаженная работа, то заявим о себе и на президентских выборах»}}</ref>. Аднапартыйцы засталіся незадаволеныя дзейнасцю дэпутаткі. Дэлегаты з’езда Аб’яднанай грамадзянскай партыі ў верасні 2019 года прынялі рашэнне адмовіць Ганне Канапацкай у паўторным вылучэнні кандыдаткай у дэпутаткі на выбарах у Палату прадстаўнікоў. Канапацкая на знак пратэсту заявіла пры прыпыненне членства ў партыі<ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/30190000.html|title = Ганна Канапацкая заявіла, што прыпыняе сяброўства ў АГП|date = 29-9-2019|publisher = svaboda.org}}</ref>. На выбарах Ганна Канапацкая вылучалася праз збор подпісаў, але яе не зарэгістравалі як кандыдатку ў дэпутаткі. === Удзел у Прэзідэнцкіх выбарах 2020 года === {{Асноўны артыкул|Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)}} 12 мая 2020 года Ганна Канапацкая прапанавалася ў кандыдаты на пасаду прэзідэнта Рэспублікі Беларусь. 20 мая зарэгістравала ініцыятыўную групу з 1314 чалавек. 10 чэрвеня паведаміла, што здолела сабраць неабходныя для рэгістрацыі кандыдатам 100 тысяч подпісаў.<ref>[https://news.tut.by/elections/688123.html Канопацкая заявила о сборе необходимых 100 тысяч подписей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200610074124/https://news.tut.by/elections/688123.html |date=10 чэрвеня 2020 }} tut.by (10 чэрвеня 2020)</ref> Да 29 чэрвеня заяўляла пра падачу ў ЦВК 110 тысяч подпісаў, аднак 30 чэрвеня ЦВК паведаміла, што пасля ўсіх праверак у Канапацкай засталося 146 588 сапраўдных подпісаў<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://news.tut.by/economics/691564.html|title=ЦИК рассказал, сколько подписей сдали претенденты в президенты для регистрации кандидатами|website=TUT.BY|access-date=2026-06-12}}</ref>. 18 ліпеня 2020 года адмовілася ўдзельнічаць у тэледэбатах, зрабіўшы заяву: «Як дасведчаны і сталы палітык, я не маю ні права, ні жадання спаборнічаць з заведама больш слабымі апанентамі. Неўзабаве мне яшчэ краінай кіраваць»<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://news.tut.by/economics/693310.html|title=«Как человек взрослый и политик ответственный». Канопацкая заявила об отказе от участия в дебатах|website=TUT.BY|access-date=2026-06-12}}</ref>. Ганна Канапацкая была адзіным з зарэгістраваных кандыдатаў у прэзідэнты, хто, паводле звестак на 20 ліпеня, не планаваў праводзіць сустрэчы з выбаршчыкамі<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://news.tut.by/economics/693493.html|title=Кандидаты сообщили в ЦИК, сколько проведут встреч с избирателями. Больше всего — Лукашенко|website=TUT.BY|access-date=2026-06-12}}</ref>. 26 ліпеня 2020 года Канапацкая заявіла, што ў яе адрас, а таксама яе дзяцей і давераных асоб падчас сёлетняй выбарчай кампаніі паступаюць пагрозы, яна прыняла рашэнне адмовіцца ад правядзення вулічных пікетаў. Паводле яе слоў, дзейная ўлада, засяроджаная на барацьбе з іншадумствам і пратэснымі настроямі, не здольная абараніць кагосьці, акрамя сябе, што робіць вулічную агітацыю небяспечнай<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://ria.ru/20200726/1574948899.html|title=Кандидат в президенты Белоруссии Канопацкая пожаловалась на угрозы|website=РИА Новости|date=20200726T1921|access-date=2026-06-12}}</ref>. 28 ліпеня 2020 года Ганна Канапацкая ў сваёй перадвыбарнай праграме заявіла, толькі выключна нацыянальныя інтарэсы павінны ляжаць у аснове яе знешняй палітыкі. Канапацкая прапанавала рухацца па еўрапейскім шляху, яна выступае за рэалізацыю замацаванага ў канстытуцыі імкнення да дзяржаўнага нейтралітэту, а таксама перагледзець усе падпісаныя раней міжнародныя дамовы, якія не адпавядаюць нацыянальным інтарэсам Беларусі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kp.ru/daily/27162.3/4260923/|title=Анна Канопацкая на белорусском ТВ: «Не верьте тому, кто будет обещать светлое будущее на следующий день после его избрания президентом»|first=Геннадий МОЖЕЙКО|last={{!}}|website=kp.ru -|date=2020-07-28|access-date=2026-06-12}}</ref>. Паводле афіцыйных даных, на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбарах 2020 года]] Ганна Канапацкая набрала 1,67 % галасоў, агулам каля 98 тысяч галасоў выбаршчыкаў<ref name=":0" />, заняўшы 4 месца, пасля пункта «супраць усіх». Пазней адзін з удзельнікаў яе выбарчай кампаніі (Зміцер Каспяровіч)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nashaniva.com/ru/371121|title=Касперовича перед гибелью допрашивали в польской контрразведке — расспрашивали про визы для агентов ОАЦ с паспортами прикрытия и про Бульбу|website=Наша Ніва|date=2025-08-07|access-date=2025-10-20}}</ref> заяўляў, што для вылучэння Канапацкай у прэзідэнты было сабрана ўсяго 6 тысяч подпісаў, а Аператыўна-аналітычны цэнтр Лукашэнкі вылучыў на яе кампанію 20 тысяч долараў<ref name=":10">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/355274|title=Калі Канапацкая стала цалкам падкантрольная Лукашэнку?|website=Наша Ніва|date=2024-11-16|access-date=2025-10-20}}</ref>. Пэўны час пасля выбараў Канапацкая заяўляла пра іх несапраўднасць, падала скаргу ў Вярхоўны суд аб непрызнанні выбараў<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/p/CEHZjj6HiOv/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2025-10-20}}</ref>. 12 жніўня 2020 года Ганна Канапацкая падала ў Вярхоўны суд скаргу на рашэнне Цэнтрвыбаркама па выніках выбараў кіраўніка дзяржавы. На думку Канапацкай, падставай для непрызнання вынікаў з’яўляецца грубае парушэнне палажэнняў Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь і Выбарчага кодэкса пры назначэнні і правядзенні выбараў<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/auth/sso.shtml?origin=/politics/news/2020/08/12/n_14789491.shtml|title=Кандидат Канопацкая подала жалобу в ЦИК по итогам выборов в Белоруссии|website=www.gazeta.ru|access-date=2026-06-12}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/20200821/Kanopatskaya-podala-v-sud-na-reshenie-TsIK-po-itogam-vyborov-1045517170.html|title=Канопацкая подала в суд на решение ЦИК по итогам выборов|first=Sputnik|last=Беларусь|website=Sputnik Беларусь|date=20200821T0820+0300|access-date=2026-06-12}}</ref>. Пасля выбараў заявіла пра намер стварыць партыю<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nashaniva.com/ru/258775|title=Канопацкая задумала создать национал-демократическую партию|website=Наша Ніва|date=2020-09-10|access-date=2026-06-12}}</ref>. Удзельніца [[Усебеларускі народны сход|Усебеларускага народнага схода]] ў лютым 2021 года<ref name=":10" />. У 2024 годзе называла апазіцыю ў эміграцыі «самазванцамі і махлярамі»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/358366|title=Канапацкая: Ніякая гэта не апазіцыя, а зборышча самазванцаў і махляроў|website=Наша Ніва|date=2024-12-28|access-date=2025-10-20}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/359095|title=Канапацкая: Бабарыка — ідэйны прабацька пралубянскай нечысці, якая акапалася ў дарагіх офісах Варшавы і Вільні|website=Наша Ніва|date=2025-01-09|access-date=2025-10-20}}</ref>. === Удзел у Прэзідэнцкіх выбарах 2025 года === {{Асноўны артыкул|Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2025)}} Выбары праводзіліся ва ўмовах [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|палітычнага крызісу]] і масавых палітычных рэпрэсій [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]. 31 кастрычніка 2024 года ў Цэнтральную выбарчую камісію (ЦВК) Беларусі былі пададзены дакументы на рэгістрацыю ініцыятывай групы Ганны Канапацкай<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://rec.gov.by/ru/from-telegram-ru/view/v-tsik-belarusi-predstavleny-dokumenty-o-registratsii-initsiativnoj-gruppy-grazhdan-po-sboru-podpisej-1950-2024|title=В ЦИК Беларуси представлены документы о регистрации инициативной группы граждан по сбору подписей избирателей в поддержку выдвижения Анны Канопацкой кандидатом в Президенты Республики Беларусь|website=rec.gov.by|date=2024-10-31|access-date=2026-06-12}}</ref>. 4 лістапада група была зарэгістраваная<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.rec.gov.by/ru/from-telegram-ru/view/tsik-belarusi-rassmotreny-voprosy-o-registratsii-initsiativnyx-grupp-grazhdan-v-podderzhku-vydvizhenija-1971-2024|title=ЦИК Беларуси рассмотрены вопросы о регистрации инициативных групп граждан в поддержку выдвижения кандидатов в Президенты Республики Беларусь|website=www.rec.gov.by|date=2024-11-04|access-date=2026-06-12}}</ref>, а 23 снежня ЦВК зарэгістравала Ганну Канапацкую кандыдатам у Прэзідэнты<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.rec.gov.by/ru/news-ru/view/zasedanie-tsentralnoj-komissii-2100|title=Заседание Центральной комиссии|website=www.rec.gov.by|date=2024-12-23|access-date=2026-06-12}}</ref>. 1 студзеня 2025 года Ганна Канапацкая апублікавала сваю перадвыбарчую праграму<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tochka.by/articles/policy/zamuzh_v_17_i_silnyy_parlament_izuchili_predvybornuyu_programmu_anny_kanopatskoy/|title=Замуж в 17 и сильный парламент: изучили предвыборную программу Анны Канопацкой|website=tochka.by|date=2025-01-01|access-date=2026-06-12}}</ref>. Паводле афіцыйных вынікаў набрала 1,86 % галасоў, заняўшы 4 месца (пункт «супраць усіх» сабраў 3,60 %). У верасні 2025 года разам з прапагандыстамі і старшынёй [[Беларускі рэспубліканскі саюз моладзі|БРСМ]] удзельнічала ў сустрэчы [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] з «ідэалагічным актывам»<ref name=":1">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/kanopackaja-prisutstvovala-na-vstreche-lukashenko-s-ideologicheskim-aktivom|title=Канопацкая присутствовала на встрече Лукашенко с идеологическим активом|last=REFORM.news|website=REFORM.news|date=2025-09-17|access-date=2025-10-20}}</ref>. == Сям’я == Станам на жнівень 2020 года, Ганна Канапацкая даўно ў разводзе, мае двух дзяцей — 21-гадовага сына Аляксея (студэнт эканамічнага факультэта Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта) і 18-гадовую дачку Анастасію (вучыцца ў Аўстрыі)<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://news.tut.by/economics/694925.html|title=«Уверена на 100 процентов, что буду президентом Беларуси». Канопацкая — о политике и личной жизни|website=TUT.BY|access-date=2026-06-12}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://euroradio.fm/ru/anna-kanopackaya-moya-semya-mnogo-poteryala-iz-za-togo-chto-ya-poshla-v-politiku|title=Анна Канопацкая: моя семья много потеряла из-за того, что я пошла в политику {{!}} Новости Беларуси {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2020-06-12|access-date=2026-06-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9056319|title=ТАСС, 26 июля 2020. Кандидат в президенты Белоруссии Анна Канопацкая рассказала об угрозах в её адрес. Угрозы также поступают в адрес её детей|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806222608/https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9056319|archive-date=2020-08-06|access-date=2020-08-03}}</ref>. == Бізнес == Паводле дакументаў, Ганна Канапацкая была дырэктаркай юрыдычнай кампаніі «Грын рэй», але спыніла сваю дзейнасць пасля прызначэння дэпутаткай. У інтэрнэце пра кампанію «Грын рэй» няма падрабязнай інфармацыі, у кампаніі ніколі не было сайта<ref name="tok">{{cite web|url=https://nashaniva.by/?c=ar&i=217924|title=Пра сям'ю, парламент, прэзідэнцкія амбіцыі — поўная тэкставая версія інтэрв’ю з Ганнай Канапацкай|date=21-10-2018|publisher=nashaniva.by|archive-url=https://web.archive.org/web/20190414213255/https://nashaniva.by/?c=ar&i=217924|archive-date=15-4-2019|access-date=15-4-2019}}</ref>. У перадвыбарчай кампаніі 2016 года задэкларавала прыбытак 293 802 204 рублі за 2015 год<ref name="svaboda">{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/hanna-kanapackaja-jurystka-razviedzienaja-dacka-liehalnaha-bielaruskaha-miljanera/27982449.html|title = Ганна Канапацкая: юрыстка, разьведзеная, дачка «легальнага беларускага мільянэра»|date = 12-9-2016|publisher = svaboda.org|language = be-x-old|access-date = 15-4-2019}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * {{cite web|url = http://www.svaboda.org/a/hanna-kanapackaja-jurystka-razviedzienaja-dacka-liehalnaha-bielaruskaha-miljanera/27982449.html|title = Ганна Канапацкая: юрыстка, разьведзеная, дачка «легальнага беларускага мільянэра»|date = 12 верасня 2016|publisher = svaboda.rog|archive-url = https://web.archive.org/web/20160914170230/http://www.svaboda.org/a/hanna-kanapackaja-jurystka-razviedzienaja-dacka-liehalnaha-bielaruskaha-miljanera/27982449.html|archive-date = 14 верасня 2016|access-date = 14 верасня 2016}} * [https://tochka.by/articles/policy/budet_li_v_belarusi_pervaya_zhenshchina_prezident_intervyu_s_annoy_kanopatskoy/ Будет ли в Беларуси первая женщина-президент — интервью с Анной Канопацкой] (18 ноября 2024) {{Прадстаўнікі горада Мінска ў Нацыянальным сходзе}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Трухановіч Ганна}} [[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 6-га склікання]] [[Катэгорыя:Жанчыны-палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Аб’яднанай грамадзянскай партыі]] [[Катэгорыя:Юрысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Беларусі (2020)]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Беларусі (2025)]] mwy9bcohh186qcd6pkpofohosfjl6l8 Акадэмічны ансамбль песні і танца Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь 0 350271 5156223 4407198 2026-06-20T06:27:01Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5156223 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў |Назва = Акадэмічны ансамбль песні і танца Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь |Ключ = ансамбль песні і танца |Фота = Лагатып Акадэмічнага ансамбля песні і танца УС РБ (рус).png |Апісанне_фота = Лагатып Акадэмічнага ансамбля песні і танца УС РБ |Шырыня_фота = 270px |Фон = classical_ensemble |Жанр = [[Ваенная музыка]], [[народны танец]], творы беларускіх кампазітараў |Гады = 1938—н.ч. |Краіна = Беларусь |Горад = [[Смаленск]] ([[1938]]—[[1949]])<br/>[[Мінск]] (з [[1949]]) }} '''Акадэмічны ансамбль песні і танца Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь''' — музычны калектыў, які базіруецца ў [[Мінск]]у. == Гісторыя == Маюцца звесткі пра тое, што [[17 лютага]] [[1938]] года ў санаторыі для каманднага саставу [[РСЧА]] ў пасёлку [[Гняздова, Смалнск|Гняздова]] пад Смаленскам адбыўся першы канцэрт калектыва, як няштатнага падраздзялення. Арганізатар і першы мастацкі кіраўнік [[Аляксандр Фёдаравіч Усачоў]]. Загадам [[Народны камісар абароны СССР|Народнага камісара абароны СССР]] [[Маршал Савецкага Саюза|Маршала Савецкага Саюза]] [[К. Варашылаў|К. Варашылава]] № 4 ад [[9 студзеня]] [[1939]] года ў горадзе [[Смаленск]]у быў сфарміраваны Ансамбль Чырвонаармейскай песні і танца [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай асобай ваеннай акругі]]<ref name="mil">[http://www.mil.by/ru/leisure/ensemble/history/ Академический ансамбль песни и танца ВС РБ. История] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150201114359/http://www.mil.by/ru/leisure/ensemble/history/ |date=1 лютага 2015 }}</ref>. У [[1940]] годзе ансамбль, услед за Штабам акругі, быў пераведзены са Смаленска ў [[Мінск]]. У гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ансамбль знаходзіўся ў складзе [[Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Заходняга фронту]], поўным складам і брыгадамі выступаў у дзеючай арміі па 4-5 выступленняў у дзень у тыле і на перадавой. За гады вайны 19 выканаўцаў былі ўзнагароджаны ордэнамі, 25 медалямі [[Медаль «За адвагу» (СССР)|«За адвагу»]] і [[Медаль «За баявыя заслугі»|«За баявыя заслугі»]], 4 сталі кавалерамі [[Ордэн Славы|Ордэна Славы]]. [[Дзень Перамогі]] калектыў сустрэў у г. [[Кёнігсберг]]. У [[1949]] годзе пераназваны ў Ансамбль песні і танцаў Чырванасцяжнай Беларускай ваеннай акругі<ref name="mil"/>. У пасляваенны перыяд калектыў нарошчваў творчы патэнцыял, ствараў новыя нумары і тэматычныя праграмы, выступаючы ў гарнізонах перад воінамі і грамадзянскім насельніцтвам Беларусі, у Саюзных Рэспубліках і Польшчы, у [[1982]]—[[1986]] гг. канцэртныя брыгады калектыва неаднаразова выязджалі ў творчыя камандзіроўкі ў [[Афганістан|Рэспубліку Афганістан]], а ў [[1986]] годзе калектыў неаднаразова выступаў перад {{нп3|Ліквідатары наступстваў аварыі на Чарнобыльскай АЭС|ліквідатарамі наступстваў Чарнобыльскай аварыі|ru|Ликвидаторы последствий аварии на Чернобыльской АЭС}} ў найбольш пацярпелых раёнах<ref name="mil"/>. У [[1990-я]] гады з гастраліраваў [[Францыя|Францыі]], [[Нідэрланды|Нідэрландаў]], [[Партугалія|Партугаліі]], [[Германія|Германіі]], [[Іспанія|Іспаніі]] і іншых краін далёкага і блізкага замежжа<ref name="mil"/>. У сакавіку [[1992]] года Ансамбль Чырвонаармейскай песні і танца Беларускай ваеннай акругі пераназваны ў Ансамбль песні і танца Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь<ref name="mil"/>. У [[1998]] годзе за значны ўнёсак у развіццё беларускага мастацтва і ў сувязі з 60-годдзем з дня ўтварэння калектыву прысвоена ганаровае званне «Акадэмічны»<ref name="mil"/>. З [[1 верасня]] [[2009]] года Акадэмічны ансамбль песні і танца Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь пераназваны ў дзяржаўную ўстанову «Акадэмічны ансамбль песні і танца Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь»<ref name="mil"/>. == Творчасць == У складзе ансамбля мужчынскі хор, танцавальная група і эстрадна-сімфанічны аркестр. Мастацкі кіраўнік і галоўны [[дырыжор]] [[У. Ермалаеў]] (з [[1994]]), галоўны [[хормайстар]] [[Б. Кір'янаў]], сярод салістаў [[А. Кузняцоў]], [[У. Яскевіч]] і інш. У рэпертуары ваенна-патрыятычныя творы, руская і зарубежная класіка, сучасная [[эстрадная музыка]], беларускія, рускія і ўкраінскія народныя [[песні]] і [[танцы]], творы беларускіх кампазітараў, вакальна-харэаграфічныя кампазіцыі<ref>{{крыніцы/БЭ|1|Ансамбль песні і танца Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь}}</ref>. == Узнагароды == Лаўрэат прэміі Ленінскага камсамола Беларусі [[1978]] года. За вялікія творчыя поспехі Ансамбль чатырохразова ўзнагароджваўся [[Ганаровая грамата Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР|Ганаровай граматай Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР]], а ў [[1988]] г. Чырвоным Сцягам Ваеннага Савета КБВА<ref name="mil"/>. У [[2006]] годзе калектыў быў узнагароджаны [[Спецыяльная прэмія Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь дзеячам культуры і мастацтва|Спецыяльнай прэміяй Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] у намінацыі «Музычнае мастацтва». У [[2008]] годзе за ўнёсак у развіццё міжнароднага супрацоўніцтва ў вобласці культуры Акадэмічны ансамбль песні і танца ўзнагароджаны Дыпломам [[ЮНЕСКА]]<ref name="mil"/>. У [[2008]], [[2010]], [[2013]], [[2014]] і [[2015]] гадах калектыў ансамбля станавіўся Лаўрэатам прэміі [[Міністр абароны Рэспублікі Беларусь|Міністра абароны Рэспублікі Беларусь]] у намінацыі «Музычныя творы» конкурсу на лепшыя творы літаратуры і мастацтва, прысвечаныя сучаснаму жыццю арміі<ref name="mil"/>. У [[2011]] годзе за высокі прафесіяналізм калектыў ансамбля ўзнагароджаны Ганаровай Граматай [[Міністэрства культуры і турызму Украіны]] і цэнтральнага камітэта прафсаюзных працаўнікоў культуры Украіны<ref name="mil"/>. У маі [[2012]] года хор ансамбля з духоўнай праграмай удзельнічаў у [[Міжнародны фестываль харавых калектываў|Міжнародным фестывалі харавых калектываў]] у г. [[Гайнаўка]] ([[Польшча]]), дзе быў ганараваны звання лаўрэата III ступені<ref name="mil"/>. У [[2014]] годзе за значны ўнёсак у патрыятычнае і духоўнае выхаванне грамадзян краіны, дасягненні ў творчай дзейнасці дзяржаўная ўстанова «Акадэмічны ансамбль песні і танца Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь» узнагароджана [[Ганаровая грамата Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь|Ганаровай граматай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]]<ref name="mil"/>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|1|Ансамбль песні і танца Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|144799}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Ваенная музыка]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1938 годзе]] [[Катэгорыя:Акадэмічны ансамбль песні і танца Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь| ]] 5e2lzthucopi0u3c1zqt82gi0jroxls Ара Грач’евіч Геваргян 0 350351 5156158 4580780 2026-06-19T23:00:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156158 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Геваргян}} {{Спартсмен |імя = Ара Грач'евіч Геваргян |арыгінал імя = {{lang-hy|Արա (Արայիկ) Գևորգյան}} }} {{Медалі | шырыня = 300px | фатаграфія = | медалі = {{АГ-спорт|[[Вольная барацьба]]}} {{турнір|[[Чэмпіянат свету па барацьбе|Чэмпіянаты свету]]}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат свету па барацьбе 1995|Атланта 1995]]|да 68 кг}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат свету па барацьбе 1997|Краснаярск 1997]]|да 69 кг}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат свету па барацьбе 1998|Тэгеран 1998]]|да 69 кг}} {{турнір|[[Чэмпіянат Еўропы па барацьбе|Чэмпіянаты Еўропы]]}} {{медаль|Срэбра|[[Чэмпіянат Еўропы па барацьбе 1993|Стамбул 1993]]|да 68 кг}} {{медаль|Срэбра|[[Чэмпіянат Еўропы па барацьбе 1994|Рым 1994]]|да 68 кг}} {{медаль|Бронза|[[Чэмпіянат Еўропы па барацьбе 1995|Фрыбург 1995]]|да 68 кг}} {{медаль|Срэбра|[[Чэмпіянат Еўропы па барацьбе 1996|Будапешт 1996]]|да 68 кг}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат Еўропы па барацьбе 1997|Варшава 1997]]|да 69 кг}} {{медаль|Срэбра|[[Чэмпіянат Еўропы па барацьбе 1998|Браціслава 1998]]|да 76 кг}} }} '''Ара́ (Ара́ік) Гра́ч'евіч Геваргя́н''' ({{lang-hy|Արա (Արայիկ) Գևորգյան}}; нар. [[22 студзеня]] [[1973]], [[Кахцрашэн]], [[Армянская ССР]]) — [[СССР|савецкі]] і [[Арменія|армянскі]] [[Вольная барацьба|барэц вольнага стылю]], шматразовы чэмпіён Арменіі, чэмпіён Еўропы (1997), трохразовы чэмпіён свету (1995, 1997, 1998). [[Майстар спорту СССР міжнароднага класа]] (1991). Заслужаны майстар спорту Арменіі (1995). == Біяграфія == Ара Геваргян нарадзіўся 22 студзеня 1973 года ў сяле Кахцрашэн [[Арташацкі раён|Арташацкага раёна]] Армянскай ССР. Пачаў займацца барацьбой у [[1984]] годзе пад кіраўніцтвам Разіка Галецяна. На мяжы 1980-х і 1990-х гадоў уваходзіў у склад юніёрскай зборнай [[СССР]], у [[1991]] годзе стаў чэмпіёнам Еўропы ва ўзроставай катэгорыі да 18 гадоў. З [[1992]] года прыцягваўся ў моладзевую каманду [[Арменія|Арменіі]], а з 1993 – у нацыянальную зборную гэтай краіны. Найболей паспяхова Ара Геваргян выступаў у сярэдзіне і другой палове 1990-х гадоў. У 1995, 1997 і 1998 гадах ён тройчы заваёўваў званне чэмпіёна свету, а ў 1997 годзе выйграваў таксама чэмпіянат Еўропы. Дзякуючы гэтым поспехам ён лічыўся адным з галоўных фаварытаў на [[Летнія Алімпійскія гульні 1996|Алімпійскіх гульнях у Атланце]] і [[Летнія Алімпійскія гульні 2000|Сіднеі]], але не змог заняць на гэтых спаборніцтвах прызавое месца. У [[2001]] годзе перайшоў у цяжэйшую вагавую катэгорыю. Не дасягнуўшы ў ёй высокіх вынікаў, завяршыў міжнародную спартыўную кар'еру пасля ўдзелу ў [[Летнія Алімпійскія гульні 2004|Алімпійскіх гульнях у Афінах]]. У 2005—2008 гадах выступаў за клубы [[w:de:Ringer-Bundesliga|нямецкай барацьбітаўскай бундэслігі]] «[[w:de:Ringer-Bundesliga|Aalen 05]]» і «[[w:de:Ringer-Bundesliga|Witten 07]]». {{зноскі}} == Спасылкі == * http://www.fila-official.com/index.php?option=com_database&act=ficheLutteur&Itemid=&id_lutteur=91C90D92614049F380DC251D9DA713A1&filtre_pays=&lettre=G&recherche_lutteur=&lang=en{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241215025029/http://www.fila-official.com/index.php?option=com_database&act=ficheLutteur&Itemid=&id_lutteur=91C90D92614049F380DC251D9DA713A1&filtre_pays=&lettre=G&recherche_lutteur=&lang=en |date=15 снежня 2024 }} * http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ge/arayik-gevorgyan-1.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121110083625/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ge/arayik-gevorgyan-1.html |date=10 лістапада 2012 }} * http://www.ksv-koellerbach.de/popup_sv_club_fighter_details.php?fighter_id=677{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230426150008/https://www.ksv-koellerbach.de/popup_sv_club_fighter_details.php?fighter_id=677 |date=26 красавіка 2023 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Барцы СССР]] [[Катэгорыя:Барцы Арменіі]] [[Катэгорыя:Майстры спорту СССР міжнароднага класа]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны Еўропы па вольнай барацьбе]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны свету па вольнай барацьбе]] [[Катэгорыя:Барцы на летніх Алімпійскіх гульнях 1996 года]] [[Катэгорыя:Барцы на летніх Алімпійскіх гульнях 2000 года]] [[Катэгорыя:Барцы на летніх Алімпійскіх гульнях 2004 года]] {{DEFAULTSORT:Геваргян ра Грач’евіч}} jf9pa9d2nmzekocfsbereros3oj6fgn SpaceX 0 353288 5156110 5155763 2026-06-19T21:00:10Z IshaBarnes 124956 вычытка 5156110 wikitext text/x-wiki {{Кампанія |Назва = SpaceX |Лагатып =[[SpaceX logo.svg|256пкс]]<br/>Space Exploration Technologies Corporation |Тып = Прыватная кампанія |Заснавана = 2002 |Ліквідавана = |Раснавальнік = [[Ілан Маск]] |Размяшчэнне = {{ЗША}} Старбэйз, [[Тэхас]], [[ЗША]] |Галоўныя асобы = [[Ілан Маск]] — заснавальнік, [[CEO]], галоўны канструктар |Галіна = [[Аэракасмічная індустрыя|Аэракасмічная]] |Прадукцыя = арбітальныя запускі,<br/> сямейства ракет [[Falcon, ракета-носьбіт|Falcon]],<br/> касмічны карабель [[Dragon SpaceX|Dragon]] |Колькасць супрацоўнікаў = больш 4000 (ліпень 2015) |Сайт = {{URL|SpaceX.com}} }} '''Space Exploration Technologies Corporation''' ('''SpaceX''') — [[ЗША|амерыканская]] кампанія, якая займаецца вытворчасцю касмічнай тэхнікі, тэлекамунікацыйным бізнесам і стварэннем праграм са штучным інтэлектам. Штаб-кватэра кампаніі знаходзіцца ў горадзе Старбэйз ([[Тэхас]], [[ЗША]]). Заснавана ў 2002 годзе ранейшым уладальнікам [[PayPal]] і [[CEO]] [[Tesla Motors]] [[Ілан Маск|Іланам Маскам]] з мэтай скараціць выдаткі на палёты ў космас, адкрываючы шлях да [[Каланізацыя Марса|каланізацыі Марса]]. Кампанія распрацавала ракеты-носьбіты [[Falcon 1]] і [[Falcon 9]], з самага пачатку маючы на ​​мэце зрабіць іх шматразовымі, і касмічны карабель [[Dragon SpaceX|Dragon]] (выводзіцца на арбіту Falcon 9), прызначаны для папаўнення запасаў на [[Міжнародная касмічная станцыя|Міжнароднай касмічнай станцыі]]. З 2015 года ўдзельнічае таксама ў рэалізацыі праекта вакуумнага цягніка [[Hyperloop]]. У 2020 годзе SpaceX пачала выкарыстоўваць свае караблі Dragon 2 для пілатуемых місій [[NASA]]. З мэтай кантролю над якасцю і коштам, распрацоўка, вытворчасць і тэставанне большасці кампанентаў прадукцыі праводзіцца з апорай на ўнутраныя рэсурсы, уключаючы ракетныя рухавікі [[Merlin, ракетны рухавік|Merlin]], Kestrel, [[Draco, ракетны рухавік|Draco]] і SuperDraco, якія выкарыстоўваюцца на ракетах-носьбітах Falcon і карабле Dragon. Гэта дазваляе SpaceX прапаноўваць самыя нізкія цэны на рынку, а таксама прыкметна зніжае час вытворчасці. У 2019 годзе SpaceX пачала запускаць спадарожнікі [[Starlink]] для стварэння якаснага спадарожнікавага інтэрнет-сэрвіса. У 2025 годзе бізнес Starlink стаў найбольш прыбытковай часткай SpaceX, яго гадавы даход склаў 11,4 мільярда долараў, а аперацыйны прыбытак — 4,4 мільярда долараў. У 2026 годзе SpaceX набыла іншую кампанію Ілана Маска [[xAI]]. Пачатковае публічнае размяшчэнне акцый (IPO) SpaceX 12 чэрвеня 2026 года прыцягнула 86 мільярдаў долараў, стала найбуйнейшым IPO ў гісторыі і зрабіла Маска першым трыльянерам у свеце.<ref>{{Cite web |url=https://www.forbes.com/sites/mattdurot/2026/06/12/spacexs-ipo-just-made-elon-musk-the-worlds-first-trillionaire/ |last=Durot |first=Matt |title=SpaceX's IPO Just Made Elon Musk The World's First Trillionaire |date=June 12, 2026 |work=[[Forbes]] |archive-date=June 12, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260612201057/https://www.forbes.com/sites/mattdurot/2026/06/12/spacexs-ipo-just-made-elon-musk-the-worlds-first-trillionaire/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2026/06/12/spacex-start-trading-historic-test-elon-musks-rocket-company/ |last1=Siddiqui |first1=Faiz |last2=Ovide |first2=Shira |date=June 12, 2026 |title=Elon Musk becomes the first trillionaire after SpaceX surges out of the gate |newspaper=[[The Washington Post]] |issn=0190-8286 |archive-date=June 12, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260612224459/https://www.washingtonpost.com/technology/2026/06/12/spacex-start-trading-historic-test-elon-musks-rocket-company/ |url-status=live}}</ref> == Гісторыя == === Заснаванне кампаніі === Пасля сыходу з [[PayPal]] Ілан Маск зацікавіўся даследаваннямі космасу. Ён пачаў наведваць касмічныя канферэнцыі і фінансаваць прыватныя касмічныя праекты. У 2001 годзе ён пазнаёміўся з заснавальнікам ''марсіянскай супольнасці'' Робертам Зубрыным, вылучыў 100 000 долараў для яго кампаніі і увайшоў у яе Савет дырэктараў. Маск выступіў з прамовай на іх чацвёртым з’ездзе, дзе распавёў пра праект па стварэнні цяпліцы і вырошчванні раслін на Марсе ''Mars Oasis'' ({{tr-en|Марсіянскі аазіс}}). Пазней журналіст Эшлі Вэнс пісаў у кнізе «Ілан Маск: Tesla, SpaceX і пошукі фантастычнай будучыні», што першапачаткова Ілан Маск планаваў купіць гатовую ракету, каб адправіць на ёй расліны на Марс. У кнізе паведамляецца, што ў кастрычніку 2001 і лютым 2002 года Маск ездзіў у Маскву, каб купіць ракету Дняпро. Але прапанаваны кошт ракеты здаваўся Маску празмерна вялікім.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://trends.rbc.ru/trends/innovation/6221f6399a794717a21a2f46|title=Как Илон Маск пытался купить ракеты у России и в итоге создал SpaceX|website=РБК Тренды|access-date=2026-06-13}}</ref> У выніку ён вырашыў стварыць уласную ракету. У чэрвені 2002 года Маск заснаваў кампанію ''Space X''. Ён заявіў, што адной з мэтаў SpaceX з’яўляецца павышэнне надзейнасці і зніжэння кошту як пілатуемых, так і беспілотных касмічных перавозак, у канчатковым выніку ў 10 разоў. Першапачаткова штаб-кватэра SpaceX размяшчалася на складзе ў Эль-Сегунда (Каліфорнія, ЗША). Да лістапада 2005 года ў кампаніі працавала 160 чалавек. === Falcon 1 і першыя арбітальныя запускі === [[Файл:Falcon 1 Flight 5 rises over Omelek Island.jpg|злева|міні|Пяты запуск ракеты Falcon 1]] Space X стварылі сваю першую арбітальную ракету-носьбіт [[Falcon 1]] на ўласныя сродкі. Falcon 1 была аднаразовай двухступеньчатай [[Ракета-носьбіт|ракетай-носьбітам]] з малой грузападымальнасцю. Кошт распрацоўкі Falcon 1 склаў прыблізна 90 — 100 мільёнаў долараў. Ракета была названая ў гонар касмічнага карабля «Тысячагадовы сокал» з «[[Зорныя войны|Зорных войнаў]]». Для яе Space X распрацавала асобныя жыдкапаліўныя ракетныя рухавікі Merlin 1A і Kestrel. У 2004 годзе SpaceX падала пратэст супраць [[НАСА]] ў [[Падліковая палата ЗША|Падліковую палату ЗША]] праз кантракт з адзіным падрадчыкам [[Kistler Aerospace]]. 24 сакавіка 2006 года адбыўся першы для кампаніі запуск ракеты-носьбіта Falcon 1, які завяршыўся аварыяй. {{У планах|элемент=Раздзел|прысвечаны=першым арбітальным запускам Space X}} == Асноўныя дасягненні == Да самых прыкметных дасягненняў SpaceX адносяцца: * Ракета-носьбіт з вадкаснымі рухавікамі ([[Falcon 1]]), якая 28 верасня 2008 года вывела карысную нагрузку на калязямную арбіту.<ref>{{cite web | url = http://www.spacex.com/F1-004-summary.php| title = Falcon 1 Flight 4 Mission Summary In Pictures | publisher = spacex.com | lang = en | accessdate = | archiveurl = https://web.archive.org/web/20090719023654/http://www.spacex.com/F1-004-summary.php | archivedate = 2009-07-19}}</ref><ref name = "sweet">{{cite web | url = http://spaceflightnow.com/falcon/004/| title = Sweet success at last for Falcon 1 rocket | publisher = spaceflightnow.com | date = 2008-09-28 | lang = en | accessdate = | archiveurl = | archivedate =}}</ref> * Касмічны карабель ([[Dragon SpaceX|Dragon]]), паспяхова запушчаны, выведзены на арбіту і вернуты на Зямлю 8 снежня 2010 года<ref name = "optimistic">{{ cite web | url = http://www.spaceflightnow.com/falcon9/002/101209reaction/| title = Musk 'optimistic' next Dragon flight will visit space station | publisher = spaceflightnow.com | date = 2010-12-09 | lang = en | accessdate = | archiveurl = | archivedate =}}</ref>; першы прыватны карабель, прыстыкаваны да [[Міжнародная касмічная станцыя|МКС]] — 25 мая 2012 года.<ref>{{cite news | url = http://www.universetoday.com/95402/dragon-grappled-for-history-making-docking-at-station-today-may-25/| title = Dragon Grappled and Berthed for History Making Docking at Station | work = universetoday.com | date = 2012 -05-25 | first = Ken | last = Kremer | lang = en | accessdate = | archiveurl = | archivedate =}}</ref> * Запуск спадарожніка (SES-8) на [[Геастацыянарная арбіта|геастацыянарную арбіту]] — 3 снежня 2013.<ref>{{cite web | url = http://www.spaceflight101.net/spacex-falcon-9-v11-ses-8-launch-updates.html | title = SES-8 Launch Updates | publisher = spaceflight101.net | lang = en | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304034110/http://www.spaceflight101.net/spacex-falcon-9-v11-ses-8-launch-updates.html | archivedate = 4 сакавіка 2016 | url-status = dead }}</ref> * Першая ў гісторыі<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/2883239 Falcon 9 увайшоў у гісторыю за гадзіну], kommersant.ru, 22 снежня 2015 г.</ref> пасадка першай ступені на Зямлю пасля арбітальнага запуска ракеты-носьбіта [[Falcon 9]] — 22 снежня 2015 года.<ref>{{cite web | url = http://spaceflight101.com/falcon-9-orbcomm-flight2/spacex-falcon-9-achieves-first-booster-landing/ | title = A Day to Remember - SpaceX Falcon 9 achieves first Booster Return to Onshore Landing | publisher = spaceflight101.com | date = 2015/12/22 | lang = en | accessdate = | archiveurl = https://web.archive.org/web/20151222210116/http://spaceflight101.com/falcon-9-orbcomm-flight2/spacex-falcon-9-achieves-first-booster-landing/ | archivedate = 22 снежня 2015 | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite news | url = https://twitter.com/SpaceX/status/679114269485436928| title = The Falcon 9 first stage landing is confirmed. Second stage continuing nominally. | Work = twitter.com | date = 2015/12/22 | first = SpaceX | last = | lang = en | accessdate = | archiveurl = | archivedate =}}</ref><ref>{{cite news | url = https://twitter.com/elonmusk/status/679142215981993984| title = Falcon 9 standing on LZ-1 at Cape Canaveral | work = twitter.com | date = 2015/12/22 | first = Elon | last = Musk | lang = en | accessdate = | archiveurl = | archivedate =}}</ref><ref>{{cite news | title = Шматразовая ступень Falcon 9 упершыню ў гісторыі паспяхова вярнулася на Зямлю | url = http://lenta.ru/news/2015/12/22/spacex/|accessdate=2015-12-25|publisher=Сайт навін «Лента.Ру» | date = 22 снежня 2015}}</ref> * Першая паспяховая пасадка першай ступені ракеты-носьбіта Falcon 9 на марскую платформу [[Autonomous Spaceport Drone Ship]] — 8 красавіка 2016 года.<ref name = "firstlanding">{{cite web | author = SpaceX | title = The 1st stage of the Falcon 9 just landed on our Of Course I Still Love You droneship. Dragon in good orbit | url = https://twitter.com/SpaceX/status/718542763545899008| date = 2016/04/08 | publisher = twitter.com | language = en}}</ref> * Кампанія SpaceX у супрацоўніцтве з [[NASA]] адправіла на [[МКС]] двух амерыканскіх астранаўтаў на караблі [[Crew Dragon]]. Упершыню на МКС людзі адправіліся на транспарце прыватнай кампаніі — 30 мая 2020<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=252726 nashaniva.by]</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == [http://www.spacex.com/ Афіцыйны сайт SpaceX] {{Ілан Маск}} [[Катэгорыя:Касманаўтыка ЗША]] [[Катэгорыя:Камерцыйны касмічны палёт]] 0crhbxyry6lrsx1dtzpyho7ppeka5en Арменакан 0 359090 5156177 4960093 2026-06-20T01:18:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156177 wikitext text/x-wiki {{Гісторыя Арменіі|movement}} {{Партыя | назва партыі = Арменакан | назва на мове арыгінала = {{lang-hy|Արմենական կուսակցություն}} | лагатып = | шырыня лагатыпа = | подпіс = | лідар = [[Мкрціч Партугалян]] | дата заснавання = [[1885]] | дата роспуску = [[1921]] | хаўруснікі = | ідэалогія = [[нацыяналізм]] | колькасць членаў = да 2000 членаў і спачувальнікаў у 1894 г.<ref name = Саргсян /> | партыйны друк = | штаб-кватэра = [[Ван (горад)|Ван]] | дэвіз = | гімн = | афіцыйны сайт = }} '''Арменакан''' — першая нацыянальна-палітычная партыя [[армяне|армян]]<ref name = genocide.ru>{{cite web |url = http://www.genocide.ru/enc/armenakan.htm |title = АРМЕНАКАН КАЗМАКЕРПУТЮН, ПАРТИЯ |work = genocide.ru |access-date = 2016-09-19 |lang = {{ref-ru}} |archive-date = 2 красавіка 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160402170206/http://www.genocide.ru/enc/armenakan.htm |url-status = dead }}</ref>. Заснавана ўвосень 1885 года ў [[Ван (горад)|Ване]] аднадумцамі [[Мкрціч Партугалян|Мкрціча Партугаляна]]<ref>{{cite web |url = http://www.historyofarmenia.am/ru/Encyclopedia_of_armenian_history_Armenakan_Kusakcutyun |title = Институт арменоведческих исследований ЕГУ |work = Партия Арменакан. Формирование |access-date = 2016-09-19 |lang = {{ref-ru}} |archive-date = 27 кастрычніка 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20171027145204/http://www.historyofarmenia.am/ru/Encyclopedia_of_armenian_history_Armenakan_Kusakcutyun |url-status = dead }}</ref>. У 1921 г. аб'ядналася з левымі [[Сацыял-дэмакратычная партыя Гнчакян|гнчакістамі]] і рамкаварамі ў партыю [[Рамкавар-Азатакан Арменакан]]<ref>{{Cite web |url=http://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=2&hId=1274 |title=Դպրոցական Մեծ Հանրագիտարան, Գիրք II |access-date=29 студзеня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161201135020/http://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=2&hId=1274 |archive-date=1 снежня 2016 |url-status=dead }}</ref>. У 1860-70-х гадах армянская грамадска-палітычная эліта з увагай ставілася да палітычнага, эканамічнага і культурнага развіцця армянскага народа, падзеленага паміж трыма імперыямі<ref>{{кніга|аўтар = Սիմոնյան Հ. |загаловак = Հայոց պատմություն. հիմնահարցեր |спасылка = http://library.anau.am/images/stories/grqer/hasarak/hayoc_patm_Simonyan.pdf|месца = [[Ерэван|Երևան]] |год = 2000 |старонкі = 176 |старонак = 487}}</ref>. Вынікі чарговай [[Руска-турэцкая вайна (1877—1878)|руска-турэцкай вайны]], якая завяршылася [[Берлінскі кангрэс|Берлінскім кангрэсам]] прывялі да надзеі развіцця Радзімы. Пераканаўшыся, што рэформы ў армянскіх вілаетах, агаданыя арт.61 [[Берлінскі трактат|Берлінскага дагавора]] не ажыццяўляюцца, армяне прыступілі да стварэння таемных таварыстваў і кружкоў, што шырылі ідэі нацыянальна-вызвольнай барацьбы<ref>{{артыкул |аўтар=Э. Осерская |загаловак=Роль армянских политических партий в эволюции национально-освободительного движения армян в Османской империи (1878 г. — начало XX в.) |спасылка=http://www.hist-edu.ru/hist/article/view/93/91 |выданне=Историческая и социально-образовательная мысль |год=2011 |нумар=5 |старонкі=30-32 |мова={{ref-ru}} |archive-url=http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:g5_d6d0SIDwJ:http://www.hist-edu.ru/hist/article/view/93%2B%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BD&num=20&client=opera&channel=suggest&hl=ru&ct=clnk |archive-date=19 сентября 2016г. |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160920071231/http://www.hist-edu.ru/hist/article/view/93/91 |archivedate=20 верасня 2016 }}</ref>. [[Мкрціч Хрымян]] яшчэ ў 1876 і 1877 гадах у сваіх творах пісаў пра тое, каб краіна рыхтавалася да барацьбы. Пад кіраўніцтвам Мкрціча Хримяна, [[Мкрціч Партугалян|Мкрціча Партугаляна]] і Канстанціна Камсаракана ў канцы 1879 года ў Ване была створана нацыянальна-вызвольная арганізацыя «Чорны Крыж». Дзейнасць арганізацыі паступова прыпынілася, калі асманскі ўрад выслаў Партугаляна і Хрымяна, а Камсаракан быў пераведзены па працы ў іншае месца<ref name="historyofarmenia.am">{{Cite web |title = Արմենական կուսակցություն: Ձևավորումը |url = http://www.historyofarmenia.am/am/Encyclopedia_of_armenian_history_Armenakan_Kusakcutyun |website = ԵՊՀ Հայագիտական հետազոտությունների ինստիտուտ |access-date = 5 փետրվարի 2016 |archive-date = 14 лістапада 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20161114033749/http://www.historyofarmenia.am/am/Encyclopedia_of_armenian_history_Armenakan_Kusakcutyun |url-status = dead }}{{ref-hy}}</ref>. [[Файл:Armenia magazine.jpg|міні|Вокладка газеты «Арменія».]] Мкрціч Партугалян пасяліўся ў [[Марсель|Марселі]] і з 20 ліпеня 1885 года пачаткаў выдаваць газету «Арменія»<ref>{{кніга|аўтар = Սիմոնյան Հ. |загаловак = Հայոց պատմություն. հիմնահարցեր |спасылка = http://library.anau.am/images/stories/grqer/hasarak/hayoc_patm_Simonyan.pdf|месца = [[Ерэван|Երևան]] |год = 2000 |старонкі = 178 |старонак = 487}}</ref>. Былыя члены «Чорнага Крыжа» зноў пачалі сустракацца. Спачатку гэтыя сустрэчы арганізоўвалі браты Грыгарыс і Мкрціч Тэрлемезяны. Восенню 1885 года была створана першая армянская палітычная партыя. Па назве газеты М. Партугаляна партыя была названа «Арменакан»<ref>{{кніга |аўтар = Պողոսյան Ս. և ուրիշներ |загаловак = Հայոց պատմություն |спасылка = http://books.nt.am/readbook.php?ID=197&page=82&LangID= |месца = [[Ерэван|Երևան]] |год = 2004 |старонкі = 82 |старонак = 160 }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Ядром партыі сталі выпускнікі Цэнтральнага ліцэя Вана, заснаванага М. Партугалянам<ref name = Саргсян>{{артыкул|аўтар=Сурен Саргсян |загаловак=Армянское национально-освободительное движение и партия Арменакан |выданне= Регион и мир |год= 2010|чысло= 2|старонак=7 |мова={{ref-ru}}}}</ref>. Праграма партыі агадвала вызваленне Заходняй Арменіі ад асманскага дэспатызму. Для дасягнення гэтай мэты прызнаваліся прымальнымі як узброенае змаганне, так і подкупы ці дыпламатычныя шляхі. М. Партугалян сілкаваў вызначаныя надзеі і на рэформы, якія маглі быць ажыццёўлены асманскім урадам<ref name = genocide.ru />. Партыя мела вочкі ў [[Васпуракан]]е (вілает Ван), [[Горад Муш|Мушы]], [[Бітліс]]е, [[Трабзон]]е і [[Стамбул]]е. Мясцовыя партыйныя арганізацыі былі таксама створаны ў іншых раёнах Заходняй Арменіі, на Каўказе, а таксама ў Балгарыі, Егіпце, ЗША, гарадах Персіі Сельмас і Тэбрыз. Ідэі партыі прывялі да стварэння ў Лондане «Армянскага патрыятычнага таварыства Еўропы», што імкнулася «заваяваць для армян права кіраваць самімі сабою шляхам рэвалюцыі»<ref>{{кніга|аўтар = А. Широкорад |загаловак = Россия — Англия: неизвестная война, 1857–1907 |месца = [[Масква|Москва]] |год = 2003 |старонкі = 22 |старонак = 512}}</ref>. У час [[Масавыя забойствы армян у 1894—1896 гадах|масавых забойстваў армян у 1890-х гадах]] Мкрціч Тэрлемезян кіраваў абарончымі баямі Вана<ref> {{кніга|загаловак = Հայկական Հարց Հանրագիտարան|спасылка = https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Հարց_Հանրագիտարան_(Armenian_Question_Encyclopedia).djvu/428 |месца= [[Ерэван|Երևան]]}}{{ref-hy}}</ref>. Яму ўдалося з'яднаць вакол сябе [[дашнакцуцюн|дашнакаў]] і [[сацыял-дэмакратычная партыя Гнчакян|гнчакістаў]]. Партыя таксама ўзяла ўдзел у [[Ванская бітва|Ванскай самаабароне]] 1915 года. Выратаваная ад разні група арменаканаў аб'ядналася з іншымі палітычнымі сіламі і стварыла партыю Рамкавар-Азатакан Арменакан<ref name = Саргсян />. {{зноскі}} == Гл. таксама == * [[Сацыял-дэмакратычная партыя Гнчакян]] * [[Дашнакцуцюн]] [[Катэгорыя:Палітычныя партыі Арменіі]] k8ptordqbx7j8srjaiywmx68e8r64cu Канпур 0 464738 5155994 4739249 2026-06-19T14:39:55Z EUPBR 142515 5155994 wikitext text/x-wiki {{НП |выява={{Photomontage| |color=#ffffff | photo2a = IIT Kanpur.jpg | photo2b = Kanpur Central Railway Station Building (Cant Side View) (cropped).jpg | photo3a = Kanpur Memorial Church.jpg | photo3b = Kanpur MetroTrain at a station (cropped).jpg | photo1a = | photo4a = JK Temple(Juggilal Kamlapati temple) is a temple in the Indian city of Kanpur.It is considered to be a unique blend of ancient and modern architecture.jpg | position = center | spacing = 2 | border = 0 | size = 275 }}}} '''Канпур''' ({{lang-hi|कानपुर}}, {{lang-en|Kanpur}}) — адзін з найбольш населеных гарадоў [[Індыя|Індыі]] ў штаце [[Утар-Прадэш]]. Размешчаны на рацэ [[Ганг]] на поўдзень ад [[Лакхнаў]]. Займае плошчу каля 1000 км². Насельніцтва — 2,92 млн жыхароў (па стане на 2011 год). Важны цэнтр [[Машынабудаванне|машынабудаўнічай]], [[тэкстыль]]най, [[Электроніка|электроннай]], [[Металургія|металургічнай]] і [[Хімічная прамысловасць|хімічнай]] прамысловасці. У горадзе знаходзіцца некалькі дзясяткаў [[ВНУ]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{Wikidata/SisterCities}} == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БСГН|Канпу́р|281}} * {{ВСЭ3|Канпу́р|11|334}} * {{крыніцы/ГЭС (1989)|Канпу́р|216}} * {{крыніцы/ГНМ (2002)|Канпу́р|186}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Утар-Прадэш]] mqor9knuh035wl5pa5ld7wdv67z3adb Мікалай Раманавіч Дзікоўскі 0 472228 5156154 4760669 2026-06-19T22:50:34Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5156154 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Мікалай Раманавіч Дзікоўскі |Арыгінал імя = Николай Романович Диковский |Фота = |Навуковая сфера = [[гісторыя]], [[краязнаўства]] |Месца працы = |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Узнагароды і прэміі = |Сайт = }} {{цёзкі2|Дзікоўскі}} '''Мікалай Рамановіч Дзікоўскі''' ({{ДН|12|9|1886}}, [[Браслаў]] [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]]) ― ?) ― рускі/беларускі [[гісторык]], [[краязнаўца]], [[педагог]], грамадскі дзеяч. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і [[псаломшчык]]а. Скончыў Віленскае духоўнае вучылішча, [[Віленская духоўная семінарыя|Віленскую духоўную семінарыю]], [[Санкт-Пецярбургская духоўная акадэмія|Санкт-Пецярбургскую духоўную акадэмію]] (1891), дзе адным з яго настаўнікаў быў [[Міхаіл Восіпавіч Каяловіч|М. В. Каяловіч]], які паўплываў на далейшыя гістарычныя заняткі Дзікоўскага. Некаторы час працаваў наглядчыкам у Віленскім духоўным вучылішчы. У 1891 годзе пасвечаны ў святары і прызначаны ў Кобрыно [[Гатчына|Гатчынскай воласці]] пад Пецярбургам. У 1894 годзе пераведзены ў [[Гродна]] ключаром кафедральнага [[:ru:Софийский собор (Гродно)|Сафійскага сабора]], з 1901 настаяцель сабора і законанастаўнік гарадзенскіх мужчынскай і жаночай гімназій. Пры Дзікоўскім у прыдзеле сабора былі заменены драўляныя падлогі на кафляныя, распісаны алтар, ўстаноўлена грабніца для плашчаніцы, у галоўным прыдзеле з'явілася ікона «Тайнай вячэры». Разам з біскупам Гродзенскім і Брэсцкім [[:ru:Никанор (Каменский)|Ніканорам (Каменскім)]] дамогся адкрыцця Гродзенскага царкоўна-гістарычнага камітэта. У 1901―1907 гадах рэдактар [[Гродненскія епархіяльныя ведамасці|«Гродненскіх епархіяльных ведамасцей»]]<ref>{{cite web|url=http://www.orthos.org/biblio/publication/prosopografia-sobor|title=Просопография настоятелей Гродненских православных храмов|date=11.01.2017|publisher=Гродненская епархия|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170215175001/http://www.orthos.org/biblio/publication/prosopografia-sobor|archivedate=15 лютага 2017|url-status=dead}}</ref>. У 1906 годзе за пастырскую дзейнасць узнагароджаны [[Наперсны крыж|нагрудным крыжам]]. У кастрычніку 1907 года прызначаны рэктарам [[Александроўская місіянерская духоўная семінарыя|Ардонской духоўнай семінарыі]], у жніўні 1908 года пераведзены настаяцелем царквы ў [[Канстанцінагорская крэпасць|Канстанцінагорскай]] слабадзе блізу [[Пяцігорск]]а. У верасні 1909 года прызначаны законанастаўнікам у [[Перм]], дзе выкладаў у гарадскіх гімназіях, настаўніцкай семінарыі і камерцыйным вучылішчы. Вёў службу ў царкве [[Пермскае духоўнае вучылішча|Пермскага духоўнага вучылішча]]. З 1912 года зверхштатны святар пермскага Спаса-Праабражэнскага кафедральнага сабора. У 1913 годзе рэдактар [[Пермскія епархіяльныя ведамасці|«Пермскіх епархіяльных ведамасцяў»]]. Быў адным з ініцыятараў пермскага «Навуковага таварыства, прысвечанага распрацоўцы гістарычных, філасофскіх, філалагічных і сацыяльна-юрыдычных ведаў»<ref>{{кніга|аўтар=Селянинова Г. Д.|частка= Общество исторических, философских и социальных наук при Пермском университете в 1917―1918 годы|спасылка=|загаловак=Диалог со временем|месца=Пермь|выдавецтва=|год=2008|том=25|старонкі=233―235|старонак=494|isbn=}}</ref>. 1 мая 1918 года жыхары [[:ru:Мотовилихинский район|Мотавіліхі]] выбралі Дзікоўскага святаром прыходу. У чэрвені 1919 года белая армія пакінула Перм, разам з ёй сышоў і Дзікоўскі. Далейшы яго лёс невядомы<ref>{{кніга|аўтар=Бояршинов В. Г.|загаловак=Летопись православных храмов|спасылка=|месца=Пермь|выдавецтва=Свято-Троицкий Степанов монастырь|год=2008|старонкі=267―268|старонак=382|isbn=}}</ref>. == Сям'я == Жонка ― Дар'я Іулінаўна. Чацвёра дзяцей: старэйшы Рыгор (н. 1895), малодшы Аляксей (н. 1901). == Навуковая дзейнасць == Займаўся гісторыяй, археалогіяй. Аўтар шэрагу артыкулаў і нарысаў па гісторыі праваслаўя. Так, у прыватнасці, ім апублікаваная першая бібліяграфічная праца аб Гродзеншчыні ― «Вопыт бібліяграфічнага паказальніка артыкулаў і нататак, якія тычацца гісторыі цэркваў і манастыроў Гродзенскай губерні». Усяго ж выйшла больш за 30 гістарычных артыкулаў і нарысаў: «З летапісу Гродзенскага Барыса-Глебскага манастыра», «Барацьба Жыравіцкага манастыра з жыдоўствам», «Базіліянскі ордэн і яго значэнне ў заходне-рускай уніяцкай царквы», «Каранаванне Жыравіцкага цудатворнага абраза маці Божай» і інш<ref>{{артыкул|аўтар=Лянкевіч Д. В.|загаловак=Ля вытокаў гісторыка-царкоўнай бібліяграфіі на Гродзеншчыне|спасылка=|выданне= Актуальныя праблемы гісторыі Беларусі: стан, здабыткі і супярэчнасці, перспектывы развіцця. Матэрыялы рэспубліканскай навуковай канферэнцыі, 3-4 мая 2002 года|месца=Гродна|выдавецтва=|год=2003|нумар=2|старонкі=194―198|isbn=}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=|загаловак=Православная богословская энциклопедия|спасылка=https://azbyka.ru/otechnik/Lopuhin/pravoslavnaja-bogoslovskaja-entsiklopedija-ili-bogoslovskij-entsiklopedicheskij-slovar-tom-4-gaaga-donatisty/319|месца=Петроград|выдавецтва=Тип. А. П. Лопухина|год=1903|старонкі=|старонак=620|isbn=}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Черепица В. Н. ...Не потерять связующую нить. История Гродненщины XIX—XX века в событиях и лицах (исследования, документы, комментарии). ― Гродно, ГрГУ, 2003, с. 7, 216—217, 228—230. * Рябкова Е. А. Церковное краеведение в Западной Беларуси во 2-й половине ХIХ — начале ХХ в. с. 17 // Актуальныя праблемы гісторыі Беларусі: стан, здабыткі і супярэчнасці, перспектывы развіцця. Материалы республиканской научной конференции, 3-4 мая 2002 года, ч. 2, Гродно. ― 2003, с. 17. == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|130212}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзікоўскі Мікалай Раманавіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі праваслаўнай царквы Беларусі]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Заходнерусізм]] n7ri960tx2k4dy92ttlx214zdjlw21c Юджын Гладстан О'Ніл 0 517485 5156139 2822845 2026-06-19T22:19:55Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Юджын О’Ніл]] 5156139 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Юджын О’Ніл]] 1ytd9ijkidd4ety8nyye5dnbmy8p18x Арктычныя канвоі 0 538705 5156175 4885264 2026-06-20T01:01:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156175 wikitext text/x-wiki {{пра|пастаўкі па [[ленд-ліз]]е|савецкія канвоі ў Арктыцы|Арктычныя канвоі (СССР)}} {{Узброены канфлікт |канфлікт = Арктычныя канвоі |частка = [[Другая сусветная вайна]] |выява = [[Выява:HMS Sheffield convoy.jpg|300px]] |дата = [[21 жніўня]] [[1941]] — [[1945]] |месца = [[Паўночны Ледавіты акіян]], [[Баранцава мора]] |вынік = Арктычныя канвоі адыгралі сваю ролю ў разгроме Германіі |праціўнік1 = {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Вялікабрытанія]]<br/>{{Сцяг СССР}} [[СССР]] |праціўнік2 = {{Сцяг Трэцяга рэйха}} [[Германія]] |камандзір1 = {{Сцяг Вялікабрытаніі}}[[Дадлі Паўнд]]<br/>{{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Брус Фрэйзер]]<br/>{{Сцяг СССР}}[[Арсеній Галаўко]] |камандзір2 = {{Сцяг Трэцяга рэйха}} [[Эрых Рэдэр]] |сілы1 = 78 канвояў, 1400 суднаў, 17 тыс. чалавек |сілы2 = |страты1 = 101 карабель (у т.л. 16 баявых караблёў), 3000 маракоў |страты2 = 34 караблі (у т.л. 30 падводных лодак і [[Шарнгорст (лінейны крэйсер)|крэйсер "Шарнгорст"]]) }} '''[[Арктыка|Арктычныя]] [[Канвой суднаў|канвоі]] [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]''' праходзілі з [[Шатландыя|Шатландыі]] ([[Грынак]]) і акупаванай Брытаніяй [[Ісландыя|Ісландыі]] ў паўночныя порты [[СССР]] — [[Архангельск]] і [[Мурманск]]. Усяго са жніўня [[1941]] года па май [[1945]] года былі праведзены 78 канвояў (хоць у перыяды паміж ліпенем і вераснем 1942 года і сакавіком і лістападам 1943 года канвоі не хадзілі). У суме каля 1400 гандлёвых суднаў даставілі ў рамках праграмы [[ленд-ліз]]а важныя ваенныя матэрыялы ў СССР. Арктычныя канвоі даставілі ў СССР каля паловы ўсёй дапамогі па ленд-лізе<ref name="NG05052017">''Татьяна Брицкая'' [https://www.novayagazeta.ru/articles/2017/05/04/72380-my-byli-druzyami-no-nam-ne-doveryali «Мы были друзьями, но нам не доверяли»] // [[Новая газета]]. — 2017. — № 47-48 (2624-2625). 05.05.2017</ref>. ==Страты== {{Сцяг Вялікабрытаніі}} 85 гандлёвых суднаў і 16 баявых караблёў [[Каралеўскі ВМФ|ВМФ Вялікабрытаніі]] (2 [[крэйсер]]ы, 6 [[эсмінец|эсмінцаў]] і 8 іншых эскортных суднаў) былі страчаны. Загінула 3000 брытанскіх маракоў<ref>[http://inosmi.ru/history/20110922/174988651.html Арктычныя канвоі Другой сусветнай вайны]</ref>. Першыя канвоі засталіся незаўважанымі і не мелі страт. [[7 студзеня]] [[1942]] года было патоплена першае брытанскае судна "Вазірыстан" з канвою [[PQ-7]]<ref name="bi"/>. Самым трагічным быў канвой [[PQ-17]], які страціў 23 караблі з 36. {{Сцяг Трэцяга Рэйха}} [[Германія]] страціла шэраг суднаў, у тым ліку адзін [[лінкар]], тры эсмінцы і прынамсі 30 [[Падводная лодка|падводных лодак]], а таксама значную колькасць [[самалёт]]аў. Напрыклад, пры атацы на канвой [[PQ-18]] нямецкі бок страціў 40 самалётаў<ref name="ar"/>. == Савецкія арктычныя канвоі == У савецкай гістарычнай літаратуры тэрмін «арктычныя канвоі» ўжываўся выключна да аперацый Паўночнага флоту і Беламорскай ваеннай флатыліі на ўнутраных арктычных шляхах зносін Савецкага Саюза ў перыяд 1941—1944 гадоў, сучаснае значэнне тэрміна да [[Перабудова|перабудовы]] выкарыстоўвалася толькі ў «замежнай літаратуры»<ref>А. В. Басов. [http://ponjatija.ru/node/11167 Арктические конвои]. // Советская военная энциклопедия в 8-ми томах, под ред. Гречко А. А. Москва, Воениздат, 1976—1980. Том 1: А — Бюро военных комиссаров, 1976, с 236.</ref>. {{main|Арктычныя канвоі (СССР)}} == Маршрут == [[File:INF3-130 War Effort Arms for Russia - a great convoy sails into Murmansk Artist Blake.jpg|thumb|Брытанскі постар часоў Вайны]] Першыя часы канвоі адплывалі з [[Хваль-фіёрд]]а ([[Ісландыя]]), але, пачынаючы з верасня [[1942]] года, яны сталі адпраўляцца з базы [[Loch Ewe]] у [[Шатландыя|Шатландыі]]. Шлях канвояў ляжаў міма [[Гебрыдскія астравы|Гебрыдскіх]] і [[Фарэрскія астравы|Фарэрскіх астравоў]] за 300 км ад акупаванай [[Нарвегія|Нарвегіі]] ў [[Мурманск]] і [[Архангельск]] ([[СССР]]) і быў асабліва небяспечны з-за праходжання недалёка ад баз нямецкай авіяцыі, падводнага і надводнага флоту, а таксама з-за пераважна дрэннага надвор'я ў гэтых водах.<ref name="ruegghague">Bob Ruegg and Arnold Hague ''Convoys to Russia 1941—1945'' ASIN B000S9V1TW ISBN 0-905617-66-5 {{ref-en}}</ref>. Канвой праходзіў маршрут у 1600 км за 10 дзён пры сярэдняй хуткасці ў 20 км/г<ref name="ar">{{Cite web |url=http://www.world-war.ru/arkticheskij-konvoj-jw-64/ |title=Арктычны канвой JW-64 |access-date=13 лістапада 2017 |archive-date=24 чэрвеня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170624223702/http://www.world-war.ru/arkticheskij-konvoj-jw-64/ |url-status=dead }}</ref>. ==Назвы== Кожны канвой меў у сваёй назве ''два'' літарна-лікавыя ідэнтыфікатары, ''PQ <нумар''> ці ''JW <нумар''> для канвояў у СССР, і ''QP <нумар''> ці ''RA <нумар''> для зваротных канвояў<ref>Апошнімі з гэтай серыі былі «PQ-18» і «QP-15»/ C снежня 1942 года канвоі, якія ішлі ў СССР, мелі літар «JW», назад - «RA». Парадкавы нумар пачынаўся з 51.</ref>, за выключэннем самага першага канвою, які атрымаў кодавае імя «[[Дэрвіш (арктычны канвой)|Дэрвіш]]». [[Абрэвіятура]] PQ (і QP адпаведна) з'явілася ад імя англійскага афіцэра П. К. Эдвардса (P. Q. Edwards), які займаўся канвоямі.<ref name="hague">Arnold Hague ''The Allied Convoy System 1939—1945: Its Organization, Defence and Operation'' ISBN 1-55125-033-0 ISBN 978-1-55125-033-5 {{ref-en}}</ref> ==Склад== «Дэрвіш» адправіўся з Ісландыі 21 жніўня 1941 года і прыбыў у Архангельск праз дзесяць дзён без страт. Канвой быў адносна невялікім і складаўся ўсяго з шасці гандлёвых суднаў. Эскорт складаўся з трох мінных тральшчыкаў, трох эсмінцаў і трох супрацьлодачных траўлераў.<ref name=convoysdb>[http://www.convoyweb.org.uk/russian/index.html Russian Convoy series] {{ref-en}}</ref> Камандаванне канвоем ажыццяўляў брытанскі [[контр-адмірал]] Канвой мог складацца з 7<ref name="pq">[[PQ-5]]</ref>-35<ref>[[PQ-16]]</ref> грузавых суднаў і 5<ref name="pq"/>-16 эскортных ваенных караблёў, якія маглі ўключаць авіяносцы ([[HMS Argus (1917)|"Аргус"]]), крэйсеры ([[HMS London (1927)|"Лондан"]], [[HMS Edinburgh (1938)|"Эдынбург"]]), эсмінцы ([[HMS Electra (1934)|"Электра"]], [[HMS Kenya (1939)|"Кенія"]]) і [[тральшчык]]і<ref>[[Дэрвіш (арктычны канвой)]]</ref>. З паветра канвой прыкрывала палубная эскадрылля з 40 "[[Grumman F4F Wildcat|Дзікіх Катоў]]" і "[[Fairey Swordfish|Авосек]]"<ref name="ar"/>. У прыбярэжных савецкіх водах канвой сустракалі савецкія эсмінцы Паўночнага флоту ([[Забіяка (эсмінец)|"Урыцкі"]]<ref>[[Канвой PQ-1]]</ref> і [[Капітан Керн (эсмінец)|"Куйбышаў"]]<ref>[[PQ-2]]</ref>). У Савецкі Саюз везлі [[каўчук]], бомбы, разабраныя самалёты [[Харыкейн]], [[шэрсць]] і чаравікі<ref name="bi">[http://www.bbc.com/russian/international/2010/05/100507_arctic_convoys Арктычныя канвоі: скрозь агонь і палярную ноч]</ref>. Назад канвоі везлі лес<ref>[[Канвой QP-1]]</ref> і золата<ref name="bi"/>. Варта адзначыць чатыры канвоі: * 30 мая 1942 года ацалелыя судны [[канвой PQ-16|канвою PQ-16]] прыбылі ў Мурманск і Архангельск; канвой апынуўся настолькі паспяховым у плане дастаўкі ваенных матэрыялаў у СССР, што нямецкае камандаванне прыклала дадатковыя намаганні для недапушчэння праходжання наступных канвояў. * У ліпені 1942 года [[канвой PQ-17]] быў рассеяны пасля атрымання паведамленняў пра выхад атрада нямецкіх лінкараў і крэйсераў на перахоп канвою. Толькі 11 з 36 гандлёвых суднаў канвою прарваліся ў савецкія порты. * [[Бой у Баранцавым моры]]: у снежні 1942 года нямецкія надводныя караблі, у тым ліку [[цяжкі крэйсер|цяжкія крэйсеры]] «[[Адмірал Хіпер (карабель)|Адмірал Хіпер]]» і «[[Deutschland (1931)|Лютцаў]]» выйшлі на перахоп канвою JW51B. Напад быў адбіты сіламі караблёў эскорту. * [[Бой каля Нордкапа]]: у снежні 1943 года канвой JW55B быў атакаваны нямецкім лінейным крэйсерам «[[Шарнгорст (лінейны крэйсер)|Шарнгорст]]», які ў начным баі быў патоплены брытанскім лінкарам «[[HMS Duke of York (1940)|Дзюк оф Ёрк]]» і караблямі эскорту.<ref>Поспех быў забяспечаны магчымасцю прыстрэлкі ў цемры па радыёлакацыйных засечках усплёскаў снарадаў, хоць былі выкарыстаны і асвятляльныя снарады</ref> == Спіс арктычных канвояў == === 1941 === {| class="wikitable" width="100%" | width="15%" bgcolor="#FFEBAD" | '''У СССР''' | width="35%" bgcolor="#FFEBAD" | | width="15%" bgcolor="#FFEBAD" | '''Са СССР''' | width="35%" bgcolor="#FFEBAD" | |- |[[Дэрвіш (арктычны канвой)|«Дэрвіш»]] |адправіўся з Ісландыі 21 жніўня 1941; прыбыў у Архангельск 31 жніўня |[[Канвой QP-1|QP-1]] |адправіўся з Архангельска 28 верасня 1941; прыбыў у Скапа Флоу 10 кастрычніка<ref name=convoysdb /> |- |[[PQ-1]] |адправіўся з Ісландыі 29 верасня; прыбыў у Архангельск 11 кастрычніка |[[Канвой QP-2|QP-2]] |адправіўся з Архангельска 3 лістапада; прыбыў у Kirkwall (Аркнейскія астравы) 17 лістапада |- |[[Канвой PQ-2|PQ-2]] |адправіўся з Ліверпула 13 кастрычніка; прыбыў у Архангельск 30 кастрычніка |[[Канвой QP-3|QP-3]] |адправіўся з Архангельска 27 лістапада; рассеяны ў дарогі, прыбыў 3 снежня |- |[[Канвой PQ-3|PQ-3]] |адправіўся з Ісландыі 9 лістапада; прыбыў у Архангельск 22 лістапада |[[Канвой QP-4|QP-4]] |адправіўся з Архангельска 29 снежня; рассеяны ў дарогі, прыбыў 9 студзеня 1942 |- |[[Канвой PQ-4|PQ-4]] |адправіўся з Ісландыі 17 лістапада; прыбыў у Архангельск 28 лістапада | | |- |[[Канвой PQ-5|PQ-5]] |адправіўся з Ісландыі 27 лістапада; прыбыў у Архангельск 13 снежня | | |- |[[Канвой PQ-6|PQ-6]] |адправіўся з Ісландыі 8 снежня; прыбыў у Мурманск 20 снежня | | |} === 1942 === {| class="wikitable" width="100%" | width="15%" bgcolor="#FFEBAD" | '''у СССР''' | width="35%" bgcolor="#FFEBAD" | | width="15%" bgcolor="#FFEBAD" | '''са СССР''' | width="35%" bgcolor="#FFEBAD" | |- |[[Канвой PQ-7|PQ-7a]] |адправіўся з Ісландыі 26 снежня; прыбыў у Мурманск 12 студзеня |[[Канвой QP-5|QP-5]] |адправіўся з Мурманска 13 студзеня; рассеяны ў дарогі, прыбыў 19 студзеня |- |[[Канвой PQ-7|PQ-7b]] |адправіўся з Ісландыі 31 снежня; прыбыў у Мурманск 11 студзеня |[[Канвой QP-6|QP-6]] |адправіўся з Мурманска 24 студзеня; рассеяны ў дарогі, прыбыў 28 студзеня |- |[[Канвой PQ-8|PQ-8]] |адправіўся з Ісландыі 8 студзеня; прыбыў у Архангельск 17 студзеня |[[Канвой QP-7|QP-7]] |адправіўся з Мурманска 12 лютага; рассеяны ў дарогі, прыбыў 15 лютага |- |Аб'яднаны [[Канвой PQ-9|PQ-9]] і [[Канвой PQ-10|PQ-10]] |адправіўся Ісландыі 1 лютага; прыбыў у Мурманск 10 лютага |[[Канвой QP-8|QP-8]] |адправіўся з Мурманска 1 сакавіка; прыбыў у Рэйк'явік 11 сакавіка |- |[[Канвой PQ-11|PQ-11]] |адправіўся з Шатландыі 14 лютага; прыбыў у Мурманск 22 лютага |[[Канвой QP-9|QP-9]] |адправіўся з Кольскага заліва 21 сакавіка; прыбыў у Рэйк'явік 3 красавіка |- |[[Канвой PQ-12|PQ-12]] |адправіўся з Рэйк'явіка 1 сакавіка; прыбыў у Мурманск 1 сакавіка |[[Канвой QP-10|QP-10]] |адправіўся з Кольскага заліва 10 красавіка; прыбыў у Рэйк'явік 21 красавіка |- |[[Канвой PQ-13|PQ-13]] |адправіўся з Шатландыі; прыбыў у Мурманск 31 сакавіка |[[Канвой QP-11|QP-11]] |адправіўся з Мурманска 28 красавіка; прыбыў у Рэйк'явік 7 мая |- |[[Канвой PQ-14|PQ-14]] |адправіўся з Шатландыі 26 сакавіка; прыбыў у Мурманск 19 красавіка |[[Канвой QP-12|QP-12]] |адправіўся з Кольскага заліва 21 мая; прыбыў у Рэйк'явік 29 мая |- |[[Канвой PQ-15|PQ-15]] |адправіўся з Шатландыі 10 красавіка; прыбыў у Мурманск 5 мая |[[Канвой QP-13|QP-13]] |адправіўся з Архангельск 26 чэрвеня; прыбыў у Рэйк'явік 7 ліпеня |- |[[Канвой PQ-16|PQ-16]] |адправіўся з Рэйк'явіка 21 мая; прыбыў у Мурманск 30 мая |[[Канвой QP-14|QP-14]] |адправіўся з Архангельска 13 верасня; прыбыў у Шатландыю 26 верасня |- |[[Канвой PQ-17|PQ-17]] |адправіўся з Рэйк'явіка 27 чэрвеня; рассеяны ў дарогі, прыбыў 4 ліпеня |[[Канвой QP-15|QP-15]] |адправіўся з Кольскага заліва 17 лістапада; прыбыў у Шатландыю 30 лістапада |- |[[PQ-18]] |адправіўся з Шатландыі 2 верасня; прыбыў у Архангельск 21 верасня: першы канвой у суправаджэнні авіяносца |[[Канвой RA-51|RA-51]] |адправіўся з Кольскага заліва 30 снежня; прыбыў у Шатландыю 11 студзеня 1943 |- |[[Канвой JW-51A|JW-51A]] |адправіўся з Ліверпула 15 снежня; прыбыў у Кольскі заліў 25 снежня | | |- |[[Канвой JW-51B|JW-51B]] |адправіўся з Ліверпула 22 снежня; прыбыў у Кольскі заліў 4 студзеня 1943: гл. [[Бой у Баранцавым моры]] | | |- |[[:en:Operation FB|FB]] |незалежныя судны без эскорту | | |} === 1943 === {| class="wikitable" width="100%" | width="15%" bgcolor="#FFEBAD" | '''у СССР''' | width="35%" bgcolor="#FFEBAD" | | width="15%" bgcolor="#FFEBAD" | '''са СССР''' | width="35%" bgcolor="#FFEBAD" | |- |[[Канвой JW-52|JW-52]] |адправіўся з Ліверпула 17 студзеня; прыбыў у Кольскі заліў 27 студзеня |[[Канвой RA-52|RA-52]] |адправіўся з Кольскага заліва 29 студзеня; прыбыў у Шатландыю 9 лютага |- |[[Канвой JW-53|JW-53]] |адправіўся з Ліверпула 15 лютага; прыбыў у Кольскі заліў 27 лютага |[[Канвой RA-53|RA-53]] |адправіўся з Кольскага заліва 1 сакавіка; прыбыў у Шатландыю 14 сакавіка |- |[[Канвой JW-54A|JW-54A]] |адправіўся з Ліверпула 15 лістапада; прыбыў у Кольскі заліў 24 лістапада |[[Канвой RA-54|RA-54A]] |адправіўся з Кольскага заліва 1 лістапада; прыбыў у Шатландыю 14 лістапада |- |[[Канвой JW-54B|JW-54B]] |адправіўся з Ліверпула 22 лістапада; прыбыў у Архангельск 3 снежня |[[Канвой RA-54|RA-54B]] |адправіўся з Архангельска 26 лістапада; прыбыў у Шатландыю 9 снежня |- |[[Канвой JW-55|JW-55A]] |адправіўся з Ліверпула 12 снежня 1943; прыбыў у Архангельск 22 снежня |[[Канвой RA-55|RA-55A]] |адправіўся з Кольскага заліва 22 снежня; прыбыў у Шатландыю 1 студзеня 1944 |- |[[Канвой JW-55|JW-55B]] |адправіўся з Ліверпула 20 снежня; прыбыў у Архангельск 30 снежня: гл. [[Бой у Нордкапа]] |[[Канвой RA-55|RA-55B]] |адправіўся з Кольскага заліва 31 снежня; прыбыў у Шатландыю 8 студзеня 1944 |} === 1944 === {| class="wikitable" width="100%" | width="15%" bgcolor="#FFEBAD" | '''у СССР''' | width="35%" bgcolor="#FFEBAD" | | width="15%" bgcolor="#FFEBAD" | '''са СССР''' | width="35%" bgcolor="#FFEBAD" | |- |[[Канвой JW-56|JW-56A]] |адправіўся з Ліверпула 12 студзеня; прыбыў у Архангельск 28 студзеня |[[Канвой RA-56|RA-56]] |адправіўся з Кольскага заліва 3 лютага; прыбыў у Шатландыю 11 лютага |- |[[Канвой JW-56|JW-56B]] |адправіўся з Ліверпула 22 студзеня; прыбыў у Кольскі заліў 1 лютага |[[Канвой RA-57|RA-57]] |адправіўся з Кольскага заліва 2 сакавіка; прыбыў у Шатландыю 10 сакавіка |- |[[Канвой JW-57|JW-57]] |адправіўся з Ліверпула 20 лютага; прыбыў у Кольскі заліў 28 лютага |[[Канвой RA-58|RA-58]] |адправіўся з Кольскага заліва 7 красавіка; прыбыў у Шатландыю 14 красавіка |- |[[Канвой JW-58|JW-58]] |адправіўся з Ліверпула 27 сакавіка; прыбыў у Кольскі заліў 4 красавіка |[[Канвой RA-59|RA-59]] |адправіўся з Кольскага заліва 28 красавіка; прыбыў у Шатландыю 6 мая |- |[[Канвой JW-59|JW-59]] |адправіўся з Ліверпула 15 жніўня; прыбыў у Кольскі заліў 25 жніўня |[[Канвой RA-59A|RA-59A]] |адправіўся з Кольскага заліва 28 жніўня; прыбыў у Шатландыю 5 верасня |- |[[Канвой JW-60|JW-60]] |адправіўся з Ліверпула 15 верасня; прыбыў у Кольскі заліў 23 верасня |[[Канвой RA-60|RA-60]] |адправіўся з Кольскага заліва 28 верасня; прыбыў у Шатландыю 5 кастрычніка |- |[[Канвой JW-61|JW-61]] |адправіўся з Ліверпула 20 кастрычніка; прыбыў у Кольскі заліў 28 кастрычніка |[[Канвой RA-61|RA-61]] |адправіўся з Кольскага заліва 2 лістапада; прыбыў у Шатландыю 9 лістапада |- |[[Канвой JW-61|JW-61A]] |адправіўся з Ліверпула 31 кастрычніка; прыбыў у Мурманск 6 лістапада |[[Канвой RA-61|RA-61A]] |адправіўся з Кольскага заліва 11 лістапада; прыбыў у Шатландыю 17 лістапада |- |[[Канвой JW-62|JW-62]] |адправіўся з Шатландыі 29 лістапада; прыбыў у Кольскі заліў 7 снежня |[[Канвой RA-62|RA-62]] |адправіўся з Кольскага заліва 10 снежня; прыбыў у Шатландыю 19 снежня |- |[[Канвой JW-63|JW-63]] |адправіўся з Шатландыі 30 снежня; прыбыў у Кольскі заліў 8 студзеня 1945 | | |- |} === 1945 === {| class="wikitable" width="100%" | width="15%" bgcolor="#FFEBAD" | '''У СССР''' | width="35%" bgcolor="#FFEBAD" | | width="15%" bgcolor="#FFEBAD" | '''Са СССР''' | width="35%" bgcolor="#FFEBAD" | |- |[[Канвой JW-64|JW-64]] |адправіўся з Шатландыі 3 лютага; прыбыў у Кольскі заліў 15 лютага |[[Канвой RA-63|RA-63]] |адправіўся з Кольскага заліва 11 студзеня; прыбыў у Шатландыю 21 студзеня |- |[[Канвой JW-65|JW-65]] |адправіўся з Шатландыі 11 сакавіка; прыбыў у Кольскі заліў 21 сакавіка; быў двойчы тарпедаваны (пашкоджаны [[U-968]], патоплены [[U-995]]) транспарт «[[Томас Дональдсан]]».<ref>[http://neptunworld.com/1-2011/tomas-donaldson.html «Томас Дональдсан» - Часопіс "Нептун" - Усе фарбы моры<!-- Загаловак дададзены ботам -->]{{Недаступная спасылка}}</ref> |[[Канвой RA-64|RA-64]] |адправіўся з Кольскага заліва 17 лютага; прыбыў у Шатландыю 28 лютага |- |[[Канвой JW-66|JW-66]] |адправіўся з Шатландыі 16 красавіка; прыбыў у Кольскі заліў 25 красавіка |[[Канвой RA-65|RA-65]] |адправіўся з Кольскага заліва 23 сакавіка; прыбыў у Шатландыю 1 красавіка |- |[[Канвой JW-67|JW-67]] |адправіўся з Шатландыі 12 мая; прыбыў у Кольскі заліў 20 мая |[[Канвой RA-66|RA-66]] |адправіўся з Кольскага заліва 29 красавіка; прыбыў у Шатландыю 8 мая |- | | |[[Канвой RA-67|RA-67]] |адправіўся з Кольскага заліва 23 мая; прыбыў у Шатландыю 30 мая |} == Стратэгічнае значэнне == Арктычныя канвоі прывялі да значных змен у расстаноўцы марскіх сіл абодвух бакоў, што аказала істотны ўплыў на ход баявых дзеянняў на моры на іншых тэатрах баявых дзеянняў. У выніку дзеянняў ранніх рэйдаў брытанскіх эсмінцаў у Нарвегіі, Гітлер прыйшоў да пераканання, што англічане намерваюцца ўварвацца ў Нарвегію зноў. Гэта, разам з відавочнай неабходнасцю спыніць арктычныя канвоі ў СССР, прымусіла Гітлера аддаць загад перадыслакаваць цяжкія надводныя нямецкія караблі, у тым ліку лінкар [[Тырпіц (лінкар)|«Тырпіц»]], у Нарвегію. [[Аперацыя «Цэрбер»]] была прадпрынятая часткова з гэтай прычыны. Як «[[fleet in being|флот у наяўнасці]]», «Tirpitz» і іншыя цяжкія надводныя нямецкія караблі звязвалі сілы Каралеўскага ВМФ якія маглі быць лепшым чынам выкарыстаны дзесьці яшчэ, напрыклад, для стрымлівання ВМФ Японіі ў Індыйскім акіяне. Поспех рэйдаў у Атлантыцы [[Гнайзенау (лінкар)|«Гнайзенау»]] і [[Шарнгорст (лінкар)|«Шарнгорст»]] у 1941 прадэманстраваў маштабы нямецкай пагрозы ў Атлантыцы. Аднак, з закрыццём саюзнікамі непатруляванага паветранага «акна» над паўночнай Атлантыкай, паляпшэннем [[Радыёпеленгацыя|радыёпеленгацыйнага]] абсталявання ([[:en:Huff-Duff|Huff-Duff]]{{ref-en}}), абсталяваннем самалётаў сантыметровым [[Радыёлакацыйная станцыя|радарам]] на аснове рэзананснага [[магнетрон]]а<ref>{{cite web|url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6331897.stm|title = "Briefcase 'that changed the world'"|author = Angela Hind|date = 5 лютага 2007|publisher = BBC News}}</ref> і выдзяленнем канвоям [[Эскортны авіяносец|эскортных авіяносцаў]], магчымасці для нямецкіх рэйдараў у Атлантыцы былі абмежаваны. Апроч няўдалай спробы перахапіць канвой PQ17 у сакавіку 1943 года і рэйду на Шпіцберген у верасні 1943, [[Тырпіц (лінкар)|«Тырпіц»]] правёў большую частку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў [[Нарвегія|нарвежскіх]] [[фіёрд]]ах. [[Тырпіц (лінкар)|«Тырпіц»]] падвяргаўся пастаянным атакам, пакуль нарэшце не быў патоплены ў фіёрдзе [[Тромсё]] 11 лістапада [[1944]] года [[Каралеўскія Ваенна-паветраныя сілы Вялікабрытаніі|Каралеўскімі ВПС]]. Іншыя цяжкія судны [[Крыгсмарынэ]] ніколі не дыслакаваліся ў Нарвегіі (напрыклад, [[Гнайзенау (лінкар)|«Гнайзенау»]]), былі выцеснены з портаў краіны, ці былі патоплены перавышаючымі сіламі праціўніка (напрыклад, [[Шарнгорст (лінкар)|«Шарнгорст»]]). Асабліва, няўдалая атака на канвой JW-51B ([[Бой у Баранцавым моры]]), калі перавышаючая групоўка нямецкіх надводных караблёў не змагла нанесці паражэнне брытанскаму эскорту, які складаўся з крэйсераў і эсмінцаў, прывяла [[Гітлер]]а ў лютасць, і стала прычынай пераносу акцэнту з надводных рэйдараў да падводных лодак. Некаторыя цяжкія караблі былі фізічна разабраны і іх узбраенне выкарыстана ў прыбярэжных умацаваннях. ==Барацьба з канвоямі== Для барацьбы з арктычнымі канвоямі немцы выкарыстоўвалі караблі, якія базіраваліся ў [[фіёрд]]ах [[Нарвегія|Нарвегіі]] (базы [[Алта-фіёрд]], [[Тронхейм]] і [[Нарвік]]): * лінкары [[Тырпіц (лінкар)|«Тырпіц»]] і «Шарнгорст», * цяжкія крэйсеры [[Admiral Scheer (1933)|«Адмірал Шэер»]], [[Deutschland (1931)|«Лютцаў»]], [[Admiral Hipper (1937)|«Адмірал Хіпер»]] * эсмінцы «[[Z-7 Hermann Schoemann|Герман Шэрман]]», «[[Z-16 Friedrich Eckoldt|Фрыдрых Экальт]]» і «[[Z-10 Hans Lody|Ганс Лодзі]]». * падводныя лодкі тыпу [[U-134 (1941)]]. У атацы на канвоі задзейнічаліся "зграі" па 10 падлодак<ref>[http://mil.ru/winner_may/allied_troops/more.htm?id=12008558%40cmsArticle Ленд-ліз. Паўночныя канвоі. Стратэгічнае значэнне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170803150344/http://mil.ru/winner_may/allied_troops/more.htm?id=12008558@cmsArticle |date=3 жніўня 2017 }}</ref>. Усяго ў берагоў Нарвегіі дзейнічала да 40 нямецкіх падводных лодак<ref name="bi"/>. Таксама ў барацьбе з канвоямі немцы задзейнічалі 5-й паветраны флот (500 самалётаў тыпу [[Junkers Ju 88]])<ref name="bi"/>. Авіяцыя забяспечвала паветраную разведку. Калі канвой выяўлялі, з баз падымаліся бамбардзіроўшчыкі (каля 40<ref name="ar"/>) і, падзяліўшыся на звёны, атакавалі судны. == Роля разведкі == Узлом англічанамі кода [[Энігма|«Энігмы»]] адыграў важную ролю ў канчатковым поспеху арктычных канвояў. Хоць папераджальныя дзеянні былі не заўсёды магчымыя, разведвальныя даныя дазволілі Каралеўскаму ВМФ падрыхтавацца да баёў і канвоі маглі атрымліваць адэкватны эскорт. Перахоп і патапленне лінкара [[Шарнгорст (лінкар)|«Шарнгорст»]] былі ў значнай ступені абумоўлены здольнасцю англічан чытаць паведамленні, зашыфраваныя Энігмай.<ref>{{cite book|last=Sebag-Montefiore|first=Hugh|title=Enigma: The Battle for the Code|publisher=Phoenix|date=2001|location=London|pages=pp 293-303|url=https://archive.org/details/enigmabattleforc0000seba_k7v2|url-access=registration}} ISBN 0-7538-1130-8 {{ref-en}}</ref> === Канвой PQ-17 === {{main|Канвой PQ-17}} У жніўні 1941 года фінскія войскі захапілі гарадок [[Сортавала]] і стварылі там пункт радыёперахопу. У пачатку ліпеня 1942 года гэты цэнтр перахапіў шыфраваную тэлеграму, перададзеную кодам Морзэ з савецкай авіябазы ў раёне Мурманска. Дэшыфраваны фінамі, тэкст тэлеграмы змяшчаў поўнае апісанне вялікага канвою PQ-17 з ваеннымі грузамі, які накіроўваўся з Ісландыі ў СССР. Фіны перадалі гэтыя матэрыялы немцам, якія спачатку планавалі выкарыстаць для атакі канвою надводныя караблі. Аднак, англійскія падлодкі выявілі спробу выхаду ў мора [[Tirpitz (1939)|лінкара «Тырпіц»]]{{Няма АК|18|10|2015}}, і нямецкія надводныя караблі вярнуліся ў базу, а ўдар па PQ-17 быў нанесены авіяцыяй і падлодкамі. == Літаратурныя апісанні == === Англамоўныя === Пра Арктычныя канвоі былі напісаны прынамсі два шырокавядомыя раманы: выдадзены ў [[1955]] годзе {{не перакладзена 2|Карабель Яго Вялікасці "Уліс" (раман)|«Карабель Яго Вялікасці «Уліс»||HMS Ulysses (novel)|«HMS Ulysses»}} шатландскага пісьменніка [[Алістэр Мак-Лін|Алістэра Мак-Ліна]], напісаны ў традыцыях класічнай літаратуры пра марскую вайну, і, выдадзены ў [[1967]] годзе, {{не перакладзена 2|Капітан (раман)|«Капітан»||The Captain (1967 novel)|«The Captain»}}, галандскім аўтарам {{не перакладзена 2|Хартог, Жан дэ|Жанам дэ Хартогам||Jan de Hartog}}. Гэтыя дзве кнігі значна адрозніваюцца стылем, характарамі персанажаў і ўнутранай філасофіяй (Дэ Хартог быў [[пацыфіст]]ам, чаго нельга сказаць пра Мак-Ліна). Усё ж, яны абодва яскрава перадаюць атмасферу ваенных дзеянняў і недружалюбнай прыроды, што патрабуе ад смельчакоў велізарнай вытрымкі і мужнасці. Абедзве кнігі былі напісаны пад уражаннем лёсу [[канвой PQ-17|канвою PQ-17]], аднак не разглядаюць дэталёва яго лёс. === Рускамоўныя === Рускі пісьменнік [[Валянцін Пікуль]] апісаў паход каравана PQ-17 у сваім рамане «[[Рэквіем каравану PQ-17 (раман)|Рэквіем каравану PQ-17]]».<ref name="Спасылка на кнігу">[http://lib.aldebaran.ru/author/pikul_valentin/pikul_valentin_rekviem_karavanu_pq17 «Рэквіем каравану PQ-17» на lib.aldebaran.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071013090624/http://lib.aldebaran.ru/author/pikul_valentin/pikul_valentin_rekviem_karavanu_pq17/ |date=13 кастрычніка 2007 }}</ref> == Памяць == [[Выява:Police at Battery park.jpg |thumb |300 px|left |Стэлы мемарыяла і від на [[Статуя Свабоды|Статую Свабоды.]]]] * У [[Мурманск]]у пастаўлены помнік удзельнікам Паўночных канвояў. * На паўднёвым ускрайку [[Манхэтэн]]а знаходзіцца мемарыял са стэламі, на якіх пайменна пералічаны амерыканскія маракі, што загінулі ў час вайны. [[Выява:Eagle in N.Y..jpg |thumb|150 px|Цэнтральная скульптура мемарыяла.]] * У [[1992]] годзе Банкам Расіі выпушчана памятная манета «[[Вехі Другой сусветнай вайны (манеты)#Паўночны канвой|Паўночны канвой]]». [[Выява:RR5011-0003R Северный конвой.png|thumb|150px|left |[[Вехі Другой сусветнай вайны (манеты)#Паўночны канвой|Памятная манета]].]] * 31 жніўня 2014 года ў Санкт-Пецярбургу адкрыты помнік маракам палярных канвояў у 73-ю гадавіну прыбыцця ў СССР першага канвою «Дэрвіш»<ref>[http://russian.rt.com/article/47758 У Санкт-Пецярбургу адкрыецца помнік маракам палярных канвояў]. // RT на рускай, 31 жніўня 2014 года.</ref>. {{зноскі}} == Гл. таксама == * [[:w:en:Convoy PQ-17|Rösselsprung]] («Knight’s Move») — Апісанне нямецкай марской кампаніі па барацьбе з саюзнымі арктычнымі канвоямі {{ref-en}}. * [[Арктычныя канвоі (СССР)]] * [[Канвой БД-5]] == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [http://www.veteransagency.mod.uk MOD veterans' agency] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20040919204225/http://www.veteransagency.mod.uk/ |date=19 верасня 2004 }} * [http://www.bismarck-class.dk/tirpitz/history/tiroperrosselsprung.html German account of ''Rösselsprung'']{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120415235950/http://www.bismarck-class.dk/tirpitz/history/tiroperrosselsprung.html |date=15 красавіка 2012 }} * [http://admiral.centro.ru/memor08.htm Апісанне вайны ў Арктыцы і арктычных канвояў з савецкага пункта гледжання] (адмірал [[Мікалай Герасімавіч Кузняцоў|Кузняцоў М. Г.]]) * [http://www.naval-history.net/WW2CampaignsRussianConvoys.htm Naval History.net] * [http://arcticwar.pomorsu.ru/sea/nc4/research/souprun.html Ленд-ліз і паўночныя канвоі: агляд гістарыяграфіі і крыніц] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170823024227/http://arcticwar.pomorsu.ru/sea/nc4/research/souprun.html |date=23 жніўня 2017 }} * [http://www.lend-lease.ru Музей Ленд-лізу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090808063640/http://www.lend-lease.ru/ |date=8 жніўня 2009 }} {{Арктычныя канвоі}} [[Катэгорыя:Вялікая Айчынная вайна]] [[Катэгорыя:Арктычныя канвоі| ]] [[Катэгорыя:Транспарт у Арктыцы]] eltw8iedaejmv150oq7r2a4ck3t75wn Арцём Іванавіч Новік 0 539777 5156199 4045623 2026-06-20T04:01:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156199 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Арцём Іванавіч Новік |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = |Навуковая сфера = [[ветэрынарыя]] |Месца працы = |Навуковая ступень = |Навуковае званне = {{Навуковае званне||0}} |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Вядомая як = |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікікрыніцы = }} {{Цёзкі2|Новік}} '''Арцём Іванавіч Но́вік''' ({{ДН|31|10|1897}} — {{ДС|19|08|1984}}) — [[вучоны]] ў галіне фізіялогіі сельскагаспадарчых жывёл, [[доктар біялагічных навук]] (доктар ветэрынарных навук<ref name="bel11">{{Крыніцы/БелЭн|11к}}</ref>, 1963), [[прафесар]] (1964). Заслужаны дзеяч навукі БССР (1963). == Біяграфія == А. І. Новік нарадзіўся ў вёсцы [[Селішча (Слуцкі раён)|Селішча]] (зараз у {{МН|Слуцкім раёне|ў Слуцкім раёне|Слуцкі раён}} [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]). У 1926 годзе скончыў [[Ленінградскі ветэрынарны інстытут]]. У 1934—1937 гг. у [[Беларуская сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускай сельскагаспадарчай акадэміі]]: да 1973 г. загадчык кафедры, адначасова ў 1951—1956 гг. прарэктар. == Навуковая дзейнасць == А. І. Новіку належаць навуковыя працы па марфалогіі і біяхіміі [[Кроў|крыві]], уплыву [[інсулін]]у на прадукцыйнасць сельскагаспадарчай жывёлы. Сярод апублікаванага: * Биологические особенности белорусских чёрно-пёстрых свиней // Некоторые вопросы развития животноводства — Мн., 1963. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11}} — С. 369. == Спасылкі == * [https://rlst.org.by/library/2204--2017.html Памятныя даты беларускага календара—2017 у галіне навукі і тэхнікі па ўстойліваму развіццю // Рэспубліканская навукова-тэхнічная бібліятэка Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171026145433/http://rlst.org.by/library/2204--2017.html |date=26 кастрычніка 2017 }} * [http://dep.nlb.by/jspui/handle/nlb/35201 Показатели крови у свиней белорусской чернопёстрой породной группы в зависимости от роста и развития, телосложения и продуктивности (автореферат дисертации на соискание учёной степени доктора биологических наук)]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Новік Арцём Іванавіч}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі Беларускай дзяржаўнай сельскагаспадарчай акадэміі]] [[Катэгорыя:Дэканы факультэта біятэхналогіі і аквакультуры БДСГА]] mv5csc5ewrpcnmxvhhwklcf2l08x9eq 2018 0 540442 5156258 5058168 2026-06-20T07:36:19Z JerzyKundrat 174 /* Кастрычнік */ 5156258 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''2018''' — невысакосны год. [[Год малой радзімы ў Беларусі]]. == Падзеі == [[Файл:Эмблема 100-годдзя БНР.jpg|thumb|Эмблема адзначэння 100-годдзя БНР]] * [[100-годдзе Беларускай Народнай Рэспублікі]] === Студзень === * [[2 студзеня]]: У [[Перу]], недалёка ад [[Ліма|Лімы]], пры падзенні [[аўтобус]]а ў прорву загінулі 48 чалавек. * [[25 студзеня]]: Прэзідэнт Беларусі [[Аляксандр Лукашэнка]] падпісаў дэкрэт аб садзейнічанні занятасці насельніцтва (у яго не ўвайшлі [[Дэкрэт аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства|ўведзеныя раней]] нормы аб спагнанні з працаздольных непрацуючых грамадзян збору на фінансаванне дзяржрасходаў). * [[28 студзеня]]: [[Саўлі Нійнісцё]] перавыбраны на пасаду Прэзідэнта [[Фінляндыя|Фінляндыі]]. * [[31 студзеня]]: Адбылося [[зацьменне Месяца]]. === Люты === [[Файл:Pyeongchang 2018 Logo.svg|right|thumb|Эмблема Зімовых Алімпійскіх гульняў 2018]] * [[4 лютага]]: [[Нікас Анастасіадзіс]] перавыбраны Прэзідэнтам [[Рэспубліка Кіпр|Рэспублікі Кіпр]]. * [[9 лютага]]: У [[Пхёнчхан]]е ўрачыста адкрыліся [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2018]]. * [[11 лютага]]: Самалёт [[Ан-148]] «Саратаўскіх авіяліній», які накіроўваўся з маскоўскага аэрапорта [[Аэрапорт Дамадзедава|Дамадзедава]] ў [[Орск]], пацярпеў крушэнне ў Падмаскоўі, на борце знаходзіўся 71 чалавек, усе яны загінулі. * [[15 лютага]]: [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] вызваліў ад займаных пасад міністра лясной гаспадаркі [[Міхаіл Міхайлавіч Амельяновіч|Міхаіла Амельяновіча]] і міністра спорту і турызму [[Аляксандр Ігаравіч Шамко|Аляксандра Шамко]] за непрыняцце дзейсных мер па барацьбе з [[карупцыя]]й і эканамічнымі правапарушэннямі ў падведамасных арганізацыях. * [[17 лютага]]: Прах беларускай мецэнаткі [[Магдалена Радзівіл|Магдалены Радзівіл]] перапахаваны ў [[Касцёл Святой Тройцы на Залатой Горцы|Касцёле Найсвяцейшай Тройцы]] ў [[Мінск]]у<ref>{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/29045160.html|title=У Менску перапахавалі прах Магдалены Радзівіл|publisher=[[Радыё Свабода]]|lang=be|access-date=2018-02-17}}</ref>. * [[18 лютага]]: [[Выбары ў мясцовыя Саветы дэпутатаў Беларусі (2018)|Выбары ў мясцовыя Саветы дэпутатаў Беларусі]]. * [[18 лютага]]: Беларускі [[тэніс]]іст [[Максім Мірны]] правёў свой 100-ы фінальны матч у кар’еры. * [[21 лютага]]: Нарвежская [[лыжныя гонкі|лыжніца]] [[Марыт Б'ёрген]] выйграла 14-ы алімпійскі медаль і стала самай тытулаванай спартсменкай у гісторыі Алімпіяд. * [[22 лютага]]: Беларуская каманда ў складзе [[Надзея Валер’еўна Скардзіна|Надзеі Скардзіна]], [[Ірына Валер’еўна Крыўко|Ірыны Крыўко]], [[Дзінара Талгатаўна Алімбекава|Дзінары Алімбекавай]] і [[Дар’я Уладзіміраўна Домрачава|Дар’і Домрачавай]] выйграла залатыя медалі ў [[Біятлон на зімовых Алімпійскіх гульнях 2018 — эстафета (жанчыны)|біятлоннай эстафеце]] на [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2018|Алімпійскіх гульнях]]. * [[25 лютага]]: Скончыліся [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2018]] у карэйскім [[Пхёнчхан]]е. === Сакавік === [[Файл:Дзень Волі 2018.jpg|thumb|Дзень Волі-2018 у [[Мінск]]у]] * [[9 сакавіка]]: Беларуска [[Дар’я Домрачава]] атрымала 31-ю перамогу на этапах Кубка свету па [[біятлон]]е. * [[10 сакавіка]]: ФК «[[ФК Дынама-Брэст|Дынама-Брэст]]» выйграў [[Суперкубак Беларусі па футболе 2018]]. * [[14 сакавіка]]: [[Ангела Меркель]] перавыбрана на пасаду канцлера [[Германія|Германіі]] на чацвёрты тэрмін. * [[16 сакавіка]]: [[Беласток]] і [[Гродна]] падпісалі дамову аб супрацоўніцтве. * [[17 сакавіка]]: [[Сі Цзіньпін]] пераабраны старшынёй [[КНР]] на трэці тэрмін. * [[18 сакавіка]]: Прэзідэнцкія выбары ў [[Расія|Расіі]]. Перамогу атрымаў [[Уладзімір Пуцін]]. * [[25 сакавіка]]: ** Лаўрэатам [[Абелеўская прэмія|Абелеўскай прэміі]] «за дальнабачную праграму, якая звязвае [[Тэорыя прадстаўленняў|тэорыю прадстаўленняў]] з [[Тэорыя лікаў|тэорыяй лікаў]]» стаў [[Роберт Ленглендс]]. ** Святочным канцэртам і мітынгам адзначаны [[Дзень Волі]] ў [[Мінск]]у. ** Пажар у гандлёвым цэнтры ў [[Кемерава|Кемераве]], загінулі 60 чалавек, з іх большасць — дзеці. === Красавік === [[Файл:2018_inter-Korean_summit_square.jpg|thumb|Сустрэча Кім Чэн Ына і Мун Чжэ Іна]] [[Файл:The ruins of the American missile attack on Syria 03.jpg|thumb|Разбурэнні ў Дамаску]] * [[3 красавіка]]: Нарвежскі [[біятлон|біятланіст]] [[Уле-Эйнар Б’ёрндален]] аб’явіў пра завяршэнне спартыўнай кар’еры. * [[6 красавіка]]: Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] [[Пак Кын Хе]] прыгаворана да 24 гадоў турмы ў выніку карупцыйнага скандалу. * [[6 красавіка]] ** [[Хакей з шайбай|Хакеісты]] [[Гродна|гродзенскага]] «[[ХК Нёман Гродна|Нёмана]]» абаранілі тытул чэмпіёнаў Беларусі ў [[Беларуская экстраліга|зкстралізе]]. ** Нарвежская [[лыжныя гонкі|лыжніца]] [[Марыт Б’ёрген]] аб’явіла пра завяршэнне спартыўнай кар’еры. * [[7 красавіка]]: ** У правінцыі [[Саскачэван (правінцыя)|Саскачэван]] ([[Канада]]) у выніку аварыі з удзелам аўтобуса загінулі 14 чалавек<ref>{{Cite web | url = http://www.interfax.ru/world/607368 | title = У Канадзе ў выніку аварыі з удзелам аўтобуса загінулі 14 чалавек | publisher = Інтэрфакс | access-date = 2018-04-16}}</ref>. ** [[ЗША]], [[Францыя]] і [[Вялікабрытанія]] нанеслі [[Ракетны ўдар па Сірыі ў красавіку 2018 года|серыю ракетных удараў]] па ўрадавых аб’ектах у [[Сірыя|Сірыі]]. * [[8 красавіка]]: У [[Японія|Японіі]] ўпершыню з [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] была адноўлена [[марская пяхота]]<ref>{{cite web | url = https://mil.in.ua/v-yaponiyi-vidnovyly-morsku-pihotu / | title = В Японії відновили морську піхоту | date = 2018-04-17 | website = mil.in.ua | publisher = Український мілітарний портал | access-date = 17 красавіка 2018}} {{ref-uk}}</ref>. * [[11 красавіка]]: Пры крушэнні ваенна-транспартнага самалёта Іл-76ТД у [[Алжыр]]ы загінулі 257 чалавек<ref>{{Cite web|url=http://blr.belta.by/world/view/pry-krushenni-samaleta-u-alzhyry-zaginuli-257-chalavek-67949-2018/|title=Пры крушэнні самалёта ў Алжыры загінулі 257 чалавек|publisher=[[БелТА]]|date=2018-04-11}}</ref>. * [[12 красавіка]]: [[Грамадзянская вайна ў Сірыі]]: Усходняя Гута перайшла пад кантроль войскаў [[Башар Асад|Асада]]<ref>{{Cite web|title=Усходняя Гута перайшла пад кантроль войскаў Асада|website=korrespondent.net|url=https://korrespondent.net/world/3960606-vostochnaia-huta-pereshla-pod-kontrol-voisk-asada|access-date=2018-04-17|language=ru}}</ref>. * [[14 красавіка]]: [[Ракетны ўдар па Сірыі ў красавіку 2018 года|Ракетныя ўдары]] кааліцыі [[ЗША]], Вялікабрытаніі і Францыі па шэрагу ваенных і грамадзянскіх аб’ектаў у [[Дамаск]]у ([[Сірыя]])<ref>[http://новости-сирии.ru-an.info/ракетный-удар-сша-по-сирии/ Ракетный удар США по Сирии] {{ref-ru}}</ref> * [[19 красавіка]] ** Кіраўнік Дзяржаўнага савета [[Куба|Кубы]] [[Рауль Кастра]] сышоў у адстаўку. Новым кіраўніком краіны стаў [[Мігель Дыяс-Канель]]<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/world/20180419/1518994138.html|title=Новым лидером Кубы стал Мигель Диас-Канель|publisher=[[РИА Новости]]|date=2018-04-19|lang=ru}}</ref>. ** Кароль [[Свазіленд]]а [[Мсваці III]] афіцыйна перайменаваў краіну, дзяржава вярнулася да гістарычнай назвы — Эсваціні<ref>{{Cite web|url=http://blr.belta.by/world/view/karol-svazilenda-perajmenavau-krainu-68211-2018/|title=Кароль Свазіленда перайменаваў краіну|publisher=[[БелТА]]|date=2018-04-20}}</ref>. * [[23 красавіка]]: У выніку пратэстаў у [[Арменія|Арменіі]] прэм’ер-міністр [[Серж Азатавіч Саргсян|Серж Саргсян]] падаў у адстаўку<ref>{{Cite web|url=http://www.primeminister.am/hy/press-release/item/2018/04/23/Prime-Minister-Serzh-Sargsyans-statement/|title=Վարչապետ Սերժ Սարգսյանի հայտարարությունը - Մամլո հաղորդագրություններ - Լրատվություն - Հայաստանի Հանրապետության վարչապետ|publisher=www.primeminister.am|lang=hy|access-date=2018-04-24}}</ref>. * [[27 красавіка]]: Лідары [[КНДР]] і [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] [[Кім Чэн Ын]] і [[Мун Чжэ Ін]] падпісалі дэкларацыю, у якой абвясцілі аб пачатку «эры міру» паміж краінамі<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/russian/news-43922171 |title=КНДР і Рэспубліка Карэя дамовіліся пакласці канец вайне і пазбавіць паўвостраў ад ядзернай зброі|date=2018-04-27 |publisher=[[BBC]] |access-date=2018-04-27}}</ref>. === Май === [[Файл:USGS Kīlauea multimediaFile-1955.jpg|right|thumb|Вулканічная лава цячэ па вуліцы населенага пункта Леілані-Эстэйтс, Гаваі, 5 мая]] [[Файл:Netta (3) 20180508 EuroVisionary.jpg|right|thumb|[[Нета Барзілай]] на прэс-канферэнцыі, [[Конкурс песні Еўрабачанне 2018|«Еўрабачанне»-2018]], 8 мая]] * [[2 мая]]: [[Уладзімір Мікалаевіч Патупчык|Уладзімір Патупчык]] зняты з пасады міністра энергетыкі [[Беларусь|Беларусі]] за садзейнічанне незаконнаму сямейнаму бізнесу. * [[4 мая]]: Улады [[Гаваі|Гаваяў]] аб’явілі эвакуацыю насельніцтва ў раёне вывяржэння вулкана [[Кілаўэа]]. * [[7 мая]]: [[Чэмпіянат свету па снукеры 2018]] скончыўся перамогай валійца [[Марк Уільямс|Марка Уільямса]]. * [[10 мая]]: Парламент [[Венгрыя|Венгрыі]] зацвердзіў [[Віктар Орбан|Віктара Орбана]] на пасаду прэм’ер-міністра краіны на новы тэрмін. * [[12 мая]]: ** Першы ў Беларусі помнік [[Тадэвуш Касцюшка|Тадэвушу Касцюшку]] ўрачыста адкрылі на тэрыторыі [[Музей-сядзіба Тадэвуша Касцюшкі|музея-сядзібы]] ва ўрочышчы [[Мерачоўшчына]] ля горада [[Косава (горад)|Косава]]. ** Фінал конкурсу песні [[Конкурс песні Еўрабачанне 2018|«Еўрабачанне»-2018]] ([[Лісабон]], [[Партугалія]]). Перамогу атрымала прадстаўніца [[Ізраіль|Ізраіля]] [[Нета Барзілай]] з песняй «[[Toy (песня)|Toy]]». * [[15 мая]]: ** Адкрыццё Крымскага моста праз [[Керчанскі праліў]]. ** Аргенцінец [[Дыега Арманда Марадона|Дыега Марадона]] падпісаў кантракт з [[ФК Дынама Брэст|брэсцкім «Дынама»]]. * [[16 мая]]: Мадрыдскі «[[ФК Атлетыка Мадрыд|Атлетыка]]» трэці раз выйграў [[Ліга Еўропы УЕФА|Лігу Еўропы]] па [[футбол]]е. * [[18 мая]]: Кітаянка [[Цзюй Вэньцзюнь]] стала 17-й чэмпіёнкай свету па [[шахматы|шахматах]]. * [[19 мая]]: ** Японскі фільм «[[Крамныя зладзеі]]» рэжысёра [[Хірокадзу Корээда|Хірокадзу Корээды]] ўзнагароджаны «[[Залатая пальмавая галіна|Залатой пальмавай галінай]]» [[Канскі кінафестываль|Канскага кінафестывалю]]<ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2018/05/cannes-film-festival-2018-winners-palme-d-or-full-list-1202394678/|title=Cannes Winners: ‘Shoplifters’ Takes Palme D’Or; Spike Lee’s ‘BlacKkKlansman’ Is Grand Prize – Full List|author=Nancy Tartaglione|date=2018-05-19|website=Сайт «''Deadline''»|publisher=«''Deadline''»|access-date=2018-06-02|lang=en}}</ref>. ** У фінале [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|Кубка Беларусі па футболе 2018]] «[[ФК Дынама-Брэст|Дынама-Брэст]]» атрымала перамогу над [[ФК БАТЭ|БАТЭ]]. * [[21 мая]]: [[Грамадзянская вайна ў Сірыі]]: у прыгарадах [[Дамаск]]а знішчана апошняя апора тэрарыстычнай арганізацыі «[[Ісламская дзяржава]]». Сталіца [[Сірыя|Сірыі]] ўпершыню з [[2011]] года апынулася па-за зонай баявых дзеянняў. * [[26 мая]]: ** [[Баскетбол|Баскетбалісты]] клуба «[[Цмокі-Мінск]]» у дзясяты раз запар сталі чэмпіёнамі Беларусі. ** Мадрыдскі «[[ФК Рэал Мадрыд|Рэал]]» выйграў [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігу чэмпіёнаў УЕФА]] трэці раз запар. === Чэрвень === * [[1 чэрвеня]]: У [[Гродна|Гродне]] пачаўся [[XII Рэспубліканскі фестываль нацыянальных культур]] і ўрачыста адкрыты [[помнік Давыду Гарадзенскаму]]. * [[1 чэрвеня]]: Парламент [[Іспанія|Іспаніі]] пазбавіў [[Марыяна Рахой|Марыяна Рахоя]] пасады прэм’ер-міністра. * [[9 чэрвеня]]: [[Голдэн Стэйт Уорыярз]] другі раз запар і трэці раз за чатыры гады [[Фінал НБА 2018|сталі чэмпіёнамі НБА]]. * [[14 чэрвеня]]: Стартаваў [[Чэмпіянат свету па футболе 2018]] ([[Расія]]). * [[15 чэрвеня]]: выпушчана камп’ютарная і мабільная гульня [[Among Us]]. * [[24 чэрвеня]]: Прэзідэнцкія і парламенцкія выбары ў [[Турцыя|Турцыі]]: перамогу атрымалі дзеючы прэзідэнт [[Рэджэп Таіп Эрдаган]] i яго [[Партыя справядлівасці і развіцця]]. === Ліпень === * [[1 ліпеня]]: Усеагульныя выбары ў Мексіцы. Былі абраны 500 дэпутатаў Кангрэсу, 128 членаў Сената і новы прэзідэнт [[Андрэс Мануэль Лопес Абрадор]]. * [[3 ліпеня]]: Паводка ў [[Японія|Японіі]], больш за 400 загінулых і пацярпелых. * [[11 ліпеня]]: У [[Брусель|Бруселі]] пачаўся саміт [[НАТА]]. * [[15 ліпеня]]: У фінале [[Чэмпіянат свету па футболе 2018|Чэмпіянату свету па футболе]] зборная [[Зборная Францыі па футболе|Францыі]] атрымала перамогу над [[Зборная Харватыі па футболе|Харватыяй]]. * [[21 ліпеня]]: Пасля пагранічнага сутыкнення ізраільскія вайскоўцы атакавалі 60 аб’ектаў у [[Сектар Газа|Сектары Газа]]. * [[27 ліпеня]]: Самае працяглае ў XXI стагоддзі [[Месяцавае зацьменне 27 ліпеня 2018 года|месяцавае зацьменне]]. * [[30 ліпеня]]: Прэзідэнцкія выбары ў [[Зімбабвэ]], перамогу адтрымаў [[Эмерсан Мнангагва]]. === Жнівень === * [[4 жніўня]]: Няўдалая спроба замаху на прэзідэнта [[Венесуэла|Венесуэлы]] [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]]. * [[10 жніўня]]: У Бухарэсце ў ходзе масавай антыкарупцыйнай маніфестацыі паліцыя ўжыла слёзатачывы газ. Пацярпела 440 чалавек. * [[12 жніўня]]: [[Расія]], [[Іран]], [[Азербайджан]], [[Туркменія]] і [[Казахстан]] падпісалі Канвенцыю аб прававым статусе Каспійскага мора. * [[12 жніўня]]: У [[Берлін]]е завяршыўся [[Чэмпіянат Еўропы па лёгкай атлетыцы 2018]]. === Верасень === * [[7 верасня]]: Канстанцінопальскі патрыярхат умяшаўся ў царкоўную сітуацыю на [[Украіна|Украіне]]: патрыярх Варфаламей адправіў на Украіну дваіх экзархаў, дэ-факта запусціўшы працэс стварэння на Украіне аўтакефальнай царквы на аснове «Кіеўскага патрыярхата». РПЦ расцаніла гэтыя дзеянні як раскол Праваслаўнай царквы. * [[9 верасня]]: ** Адзіны дзень галасавання ў Расіі. ** Парламенцкія выбары ў Швецыі. * [[8 верасня]]: [[Мексіка]]нскі [[фільм]] «''[[Рома (фільм, 2018)|Рым]]''» рэжысёра [[Альфонса Куарон]]а ўзнагароджаны прэміяй «''[[Залаты леў]]''» на [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскім кінафестывалі]]<ref name="LaBiennale">{{cite web|url=http://www.labiennale.org/en/news/official-awards-75th-venice-film-festival|title=Official Awards of the 75th Venice Film Festival|date=2018-09-08|publisher=«''La Biennale di Venezia''»|lang=en|access-date=2018-09-09}}</ref>. * [[15 верасня]]: Каманда з двух лётчыкаў завяршыла [[першы беларускі кругасветны пералёт]]. * [[17 верасня]]: Здарылася [[катастрофа Іл-20 у Сірыі]]. * [[30 верасня]]: Рэферэндум аб перайменаванні краіны ў [[Македонія|Македоніі]] дзеля ўступлення ў [[Еўрапейскі Саюз]] і НАТА; у выніку, нягледзячы на ​​пераважную колькасць тых, хто прагаласаваў за пагадненне (з тых, хто прыйшоў на ўчасткі), рэферэндум не адбыўся ў сувязі з нізкай яўкай. === Кастрычнік === * [[4 кастрычніка]]: Ва [[Узброеныя сілы Украіны|Узброеных сілах Украіны]] зацверджана новае прывітанне «[[Слава Украіне!|Слава Украіне» — «Героям Слава]]». Слова «таварыш» заменяць на «пан» і «пані». * [[5 кастрычніка]]: Лаўрэатамі [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміі міру]] сталі [[Дэніс Муквегэ]] з [[ДР Конга]] і [[Надзя Мурад]] з [[Ірак]]а. * [[11 кастрычніка]]: ** Запуск [[касмічны карабель|пілатаванага касмічнага карабля]] [[Саюз МС-10]] завяршыўся аварыйнай пасадкай, касманаўты [[Аляксей Мікалаевіч Аўчынін|Аляксей Аўчынін]] і [[Тайлер Хэйг]] былі [[Сістэма аварыйнага выратавання|эвакуяваны]]. ** [[Літаратурная прэмія Ежы Гедройца|Літаратурную прэмію Ежы Гедройца]] атрымаў [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]] за кнігу «Танцы над горадам». * [[15 кастрычніка]]: На праведзеным у [[Мінск]]у пасяджэнні [[Свяшчэнны сінод Рускай праваслаўнай царквы|Свяшчэннага сінода РПЦ]] прынята рашэнне аб [[Разрыў еўхарыстычных зносін паміж Рускай правслаўнай царквой і Канстанцінопальскім патрыярхатам (2018)|поўным разрыве]] [[Еўхарыстычныя зносіны|еўхарыстычных зносін]] з [[Канстанцінопальская праваслаўная царква|Канстанцінопалем]] пасля [[Прадастаўленне аўтакефаліі праваслаўнай царкве ва Украіне|прадастаўлення аўтакефаліі праваслаўнай царкве ва Украіне]]. * [[16 кастрычніка]]: Стартаваў [[Сезон НБА 2018/2019|73-і сезон]] [[НБА]]. * [[17 кастрычніка]]: ** У выніку [[Масавае забойства ў Керчанскім політэхнічным каледжы|выбухаў і стральбы ў Керчанскім політэхнічным каледжы]] загінуў 21 чалавек. ** Лаўрэатам [[Букераўская прэмія|Букераўскай прэміі]] стала брытанская пісьменніца {{нп5|Анна Бёрнс||en|Anna Burns}} за раман «{{нп5|Малочнік (раман)|Малочнік|en|Milkman (novel)}}». * [[18 кастрычніка]]: Завяршыліся [[Летнія Юнацкія Алімпійскія гульні 2018]] у [[Буэнас-Айрэс]]е. * [[19 кастрычніка]]: Падчас індуісцкага свята [[Віджаядашамі|Дашара]] каля горада [[Амрытсар]] у індыйскім штаце [[Пенджаб (рэгіён)|Пенджаб]] у натоўп людзей {{нп5|Крушэнне цягніка ў Амрытсар (2018)|урэзаўся цягнік|en|2018 Amritsar train incident}}. Загінула больш за 60 чалавек і каля 200 атрымалі раненні. * [[20 кастрычніка]]: [[Чэмпіянат свету па валейболе сярод жанчын 2018|Чэмпіёнам свету па валейболе сярод жанчын]] у [[Японія|Японіі]] ўпершыню стала [[Жаночая зборная Сербіі па валейболе|зборная Сербіі]]. * [[28 кастрычніка]]: Ля вёскі [[Мікалаева (Іўеўскі раён)]] ў [[Нёман]]е быў выўлены і падняты [[човен]]-даўблёнка даўжынёй больш за 8 м і вагай 1,5 тоны. === Лістапад === [[Файл:Detained ships in the port of Kerch.jpg|thumb|Захопленыя ўкраінскія караблі на рэйдзе ў [[Керч]]ы.]] * [[4 лістапада]]: [[Рэферэндум аб незалежнасці Новай Каледоніі]]. Рэферэндум паказаў, што насельніцтва не жадае аддзяляцца ад [[Францыя|Францыі]]. * [[11 лістапада]]: ** У [[Парыж]]ы прайшлі памятныя мерапрыемствы з нагоды 100-годдзя заканчэння [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. ** У [[Варшава|Варшаве]] прайшоў шматтысячны марш з нагоды 100-годдзя незалежнасці [[Польшча|Польшчы]]. * [[18 лістапада]]: 100-годдзе незалежнасці Латвіі. * [[25 лістапада]]: ** [[Інцыдэнт у Керчанскім праліве]], затрыманы караблі Ваенна-марскіх сіл Украіны, што спрабавалі прайсці цераз Керчанскі праліў, які пасля анексіі Крыма ў 2014 годзе знаходзіўся пад кантролем Расіі. ** Міжнародны [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2018|дзіцячы конкурс песні «Еўрабачанне 2018»]] прайшоў на «[[Мінск-Арэна|Мінск-Арэне]]». * [[28 лістапада]]: другі тур прэзідэнцкіх выбараў у [[Грузія|Грузіі]], перамогу атрымала [[Саламэ Зурабішвілі]], якая стала першай у гісторыі Грузіі жанчынай на пасадзе прэзідэнта і разам з тым апошнім усенародна абраным прэзідэнтам Грузіі. === Снежань === * [[3 снежня]]: [[Прэзідэнт Малдовы]] [[Ігар Мікалаевіч Дадон|Ігар Дадон]] часова адхілены ад пасады. * [[15 снежня]]: ** У [[Сафійскі сабор (Кіеў)|Сафійскім саборы]] [[Кіеў|Кіева]] прайшоў аб’яднаўчы сабор з удзелам Кіеўскага патрыярхату і УАПЦ, а таксама [[Прэзідэнт Украіны|Прэзідэнта Украіны]] Пятра Парашэнкі, на якім абвясцілі аб стварэнні новай [[Праваслаўная царква Украіны|Праваслаўнай царквы Украіны]], падкантрольнай Канстанцінопальскаму патрыярхату; УПЦ МП і [[Руская праваслаўная царква]] адмовіліся прызнаваць новаўтвораную царкву<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20181216/1548059130.html|title=УПЦ отказалась признать созданную на «объединительном соборе» церковь|publisher=[[РИА Новости]]|date=2018-12-16|lang=ru}}</ref>. ** [[Еўрапейская кінапрэмія 2018|31-я цырымонія]] прысуджэння [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Севілья|Севільі]]. [[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі фільм|Найлепшым фільмам]] названа кінадрама «[[Халодная вайна (фільм, 2018)|Халодная вайна]]», пастаўленая польскім рэжысёрам [[Павел Паўлікоўскі|Паўлам Паўлікоўскім]]. * [[22 снежня]]: [[Цунамі ў Зондскім праліве (2018)|цунамі ў Зондскім праліве]], выкліканае вывяржэннем вулкана; 429 чалавек загінулі. * [[30 снежня]]: Усеагульныя прэзідэнцкія выбары ў [[ДР Конга]], перамогу атрымаў кандыдат ад апазіцыі [[Фелікс Чысекеды]]. == Памерлі == {{main|Спіс памерлых у 2018 годзе}} * [[3 студзеня]]: [[Людміла Барысаўна Яфімава]], народная артыстка Беларусі, харавы дырыжор * [[5 студзеня]]: [[Джон Янг]], амерыканскі астранаўт (нар. [[24.9]].[[1930]]) * [[8 студзеня]]: [[Джордж Максвел Рычардс]], прэзідэнт Трынідада і Табага (2003—2013) * [[15 студзеня]]: [[Далорэс О’Рыардан]], ірландская спявачка, кампазітар * 15 студзеня: [[Віктар Іванавіч Анпілаў]], расійскі журналіст, палітычны дзеяч * [[17 студзеня]]: [[Уладзімір Сяргеевіч Улашчык]], беларускі вучоны-медык * [[24 студзеня]]: [[Міхаіл Уладзіміравіч Анемпадыстаў|Міхаіл Анемпадыстаў]], беларускі мастак, паэт * [[28 студзеня]]: [[Нэлі Багуслаўская]], беларуская эстрадная спявачка * [[1 лютага]]: [[Барыс Кіт]], беларускі грамадскі дзеяч і навуковец (нар. 6.4.[[1910]]) * [[7 лютага]]: [[Генадзь Гарбук]], народны артыст Беларусі * [[21 лютага]]: [[Аляксандр Станіслававіч Шымкавяк|Аляксандр Шымкавяк]], беларускі баскетбольны трэнер (нар. 1955) * [[2 сакавіка]]: [[Георгій Васілевіч Штыхаў]], беларускі археолаг, гісторык * [[3 сакавіка]]: [[Валянціна Пятроўна Лемцюгова]], беларускі мовазнавец * [[9 сакавіка]]: [[Валянцін Уладзіміравіч Вялічка]], беларускі дыпламат * [[12 сакавіка]]: [[Алег Паўлавіч Табакоў]], расійскі акцёр і рэжысёр * [[14 сакавіка]]: [[Стывен Уільям Хокінг]], англійскі фізік-тэарэтык * [[24 сакавіка]]: [[Ліз Асіа]], швейцарская спявачка * [[6 красавіка]]: [[Аляксандр Мікалаевіч Курловіч|Аляксандр Курловіч]], беларускі цяжкаатлет * [[8 красавіка]]: [[Лейла Абашыдзэ]], [[Грузія|грузінская]] кінаактрыса, народная артыстка Грузіі (1965)<ref>{{Cite web|url=http://www.zviazda.by/be/news/20180409/1523259544-pamerla-legendarnaya-saveckaya-i-gruzinskaya-aktrysa-leyla-abashydze|title=Памерла легендарная савецкая і грузінская актрыса Лэйла Абашыдзэ|publisher=[[Звязда]]|date=2018-04-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210803071954/http://www.zviazda.by/be/news/20180409/1523259544-pamerla-legendarnaya-saveckaya-i-gruzinskaya-aktrysa-leyla-abashydze|archivedate=2021-08-03}}</ref>. * [[13 красавіка]]: [[Мілаш Форман]], [[Чэхія|чэшскі]] і [[ЗША|амерыканскі]] кінарэжысёр і сцэнарыст<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/29167139.html|title=Памёр Мілаш Форман — рэжысёр фільма «Палёт над гняздом зязюлі»|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2018-04-14}}</ref>. * [[15 красавіка]]: [[Міхаіл Ільіч Цэйцін]], [[Беларусь|беларускі]] трэнер і выкладчык, заслужаны трэнер СССР і [[Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/29168891.html|title=Памёр вядомы трэнер і выкладчык Міхаіл Цэйцін|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2018-04-15}}</ref>. * [[17 красавіка]]: [[Барбара Буш]], жонка 41-га прэзідэнта ЗША [[Джордж Герберт Уокер Буш|Джорджа Буша старэйшага]], маці 43-га прэзідэнта [[Джордж Уокер Буш|Джорджа Буша малодшага]] і 43-га губернатара Флорыды [[Джэб Буш|Джэба Буша]]<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/pamierla-barbara-busz/29174019.html|title=Памерла Барбара Буш, жонка 41-га прэзідэнта ЗША і маці 43-га|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2018-04-18}}</ref>. * Не пазней [[20 красавіка]]: Тым Берглінг, больш вядомы як [[Avicii]], [[Швецыя|шведскі]] дыджэй<ref>{{Cite web|url=https://nashaniva.com/208409|title=Мегапапулярны шведскі дыджэй Avicii памёр у 28 гадоў|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2018-04-20}}</ref>. * [[24 красавіка]]: [[Іван Васільевіч Гайшун]], [[Беларусь|беларускі]] матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук (1984), прафесар (1992), акадэмік (1991) [[НАН Беларусі]]<ref>[http://nasb.gov.by/rus/news/3426/ Умер академик Иван Васильевич Гайшун]{{ref-ru}}</ref>. * [[7 мая]]: [[Міхаіл Юр’евіч Герман]], савецкі і расійскі мастацтвазнаўца, прафесар, доктар мастацтвазнаўства, пісьменнік * [[15 мая]]: [[Рэйман Уілсан]], брытанскі футбаліст, гулец зборнай Англіі, чэмпіён свету 1966 года<ref>[https://www.soccer.ru/news/1049367.shtml Памёр Рэйман Уілсан]{{ref-ru}}</ref>. * [[17 мая]]: [[Рычард Пайпс]], польскі і амерыканскі гісторык (нар. 1923) * [[22 мая]]: [[Віктар Аляксеевіч Піскароў|Віктар Піскароў]], міністр унутраных спраў БССР * [[23 мая]]: [[Філіп Рот]], амерыканскі пісьменнік, лаўрэат Пулітцэраўскай прэміі * [[28 мая]]: [[Арсень Ліс]], беларускі фалькларыст, літаратуразнавец, літаратар (нар. 1934) * [[2 чэрвеня]]: [[Віктар Іванавіч Бялевіч]], беларускі баскетбольны трэнер * [[6 чэрвеня]]: [[Эдуард Барысавіч Зарыцкі|Эдуард Зарыцкі]], беларускі кампазітар (нар. 1946) * [[6 чэрвеня]]: [[Кіра Георгіеўна Муратава]], украінскі і савецкі кінарэжысёр, сцэнарыстка і актрыса (нар. 1934)<ref>{{Cite web|url=https://nashaniva.com/210799|title=Памерла рэжысёр Кіра Муратава|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2018-06-07}}</ref> * [[8 чэрвеня]]: [[Міхась Мушынскі]], беларускі крытык, літаратуразнавец * [[10 чэрвеня]]: [[Авенір Вайнштэйн]], беларускі [[джазмен]] і [[кампазітар]]<ref>{{Cite web|url=https://euroradio.fm/pamyor-vyadomy-belaruski-dzhazmen-i-kampazitar-avenir-vaynshteyn|title=Памёр вядомы беларускі джазмен і кампазітар Авенір Вайнштэйн|publisher=[[Еўрарадыё]]|date=2018-06-11}}</ref>. * [[13 чэрвеня]]: [[Іосіф Віктаравіч Залуцкі]], беларускі вучоны-анколаг. * [[14 чэрвеня]]: [[Станіслаў Сяргеевіч Гаварухін]], савецкі і расійскі [[кінарэжысёр]] і сцэнарыст<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/29289854.html|title=Памёр савецкі і расійскі рэжысёр Станіслаў Гаварухін|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2018-06-14}}</ref>. * [[26 чэрвеня]]: [[Алесь Зайка]], беларускі краязнавец * [[28 чэрвеня]]: [[Крысцінэ Нёстлінгер]], аўстрыйская пісьменніца * [[3 ліпеня]]: [[Робі Мюлер]], нідэрландскі кінааператар * [[10 ліпеня]]: [[Мікалай Іванавіч Дземянцей]], беларускі савецкі палітычны дзеяч * [[19 ліпеня]]: [[Іван Іванавіч Савосцікаў]], беларускі футбаліст і трэнер<ref>{{Cite web|url=https://nashaniva.com/212951|title=Памёр футбольны трэнер Іван Савосцікаў|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2018-07-20}}</ref>. * [[19 ліпеня]]: [[Дзяніс Юр’евіч Тэн]], [[казахстан]]скі фігурыст, бронзавы прызёр [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2014|Алімпійскіх гульняў 2014 года]] ў Сочы<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/29376177.html|title=Фігурыста-чэмпіёна Дзяніса Тэна ў Казахстане забілі нажом|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2018-07-19}}</ref>. * [[27 ліпеня]]: [[Уладзімір Мікалаевіч Вайновіч]], [[Расія|расійскі]] празаік, паэт і драматург<ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/be/news/20180728/1532766040-pamyor-uladzimir-vaynovich |title=Памёр Уладзімір Вайновіч |publisher=[[Звязда]]|date=28 ліпеня 2018 |archive-date=31 ліпеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180731052753/http://www.zviazda.by/be/news/20180728/1532766040-pamyor-uladzimir-vaynovich |url-status=dead }}</ref>. * [[4 жніўня]]: [[Аляксандр Міхайлавіч Кулінковіч]], беларускі рок-музыкант, заснавальнік і вакаліст гурта «[[Neuro Dubel]]»<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/29412308.html|title=Памёр спявак Аляксандр Кулінковіч|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2018-08-04}}</ref>. * [[7 жніўня]]: [[Антон Лемдэн]], аўстрыйскі мастак * [[14 жніўня]]: [[Мікалай Міхайлавіч Кірычэнка]], беларускі акцёр, Народны артыст Беларусі<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/29433965.html|title=«Быў чалавекам Тэатра». Памёр акцёр Мікалай Кірычэнка|publisher=[[Радыё Свабода]]|date= 2018-08-14}}</ref>. * [[14 жніўня]]: [[Эдуард Мікалаевіч Успенскі]], савецкі і расійскі пісьменнік, драматург і сцэнарыст, аўтар дзіцячых кніг, тэлевядучы<ref>{{Cite web|url=https://www.intex-press.by/2018/08/15/umer-detskij-pisatel-eduard-uspenskij/|title=Умер детский писатель Эдуард Успенский|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201029075005/https://www.intex-press.by/2018/08/15/umer-detskij-pisatel-eduard-uspenskij/ |archivedate=29 кастрычніка 2020 |publisher=Intex-press|date=2018-08-15}}</ref>. * [[15 жніўня]]: [[Хведар Нюнька]], беларускі грамадска-культурны дзеяч у [[Літва|Літве]]<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/29435717.html|title=Памёр Хведар Нюнька, шматгадовы лідар беларусаў Літвы|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2018-08-15}}</ref>. * [[16 жніўня]]: [[Арэта Франклін]], амерыканская спявачка ў стылях рытм-энд-блюз, соўл і госпел * [[16 жніўня]]: [[Атал Біхары Ваджпаі]], [[Індыя|індыйскі]] дзяржаўны і палітычны дзеяч, 11-ы і 14-ы прэм’ер-міністр Індыі<ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/india/atal-bihari-vajpayee-health-live-updates/liveblog/65415287.cms Atal Bihari Vajpayee funeral will be held at 4pm on Friday]{{ref-en}}</ref>. * [[18 жніўня]]: [[Кофі Анан]], [[Гана|ганскі]] [[дыпламат]], [[Генеральны сакратар ААН]] (1997—2006), лаўрэат [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміі міру]]<ref>{{Cite web|url=https://nashaniva.com/214582|title=Памёр Кофі Анан|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2018-08-18}}</ref>. * [[21 жніўня]]: [[Іосіф Робертавіч Варановіч]], беларускі хірург, доктар медыцынскіх навук, [[заслужаны дзеяч навукі БССР]], адзін з заснавальнікаў беларускай школы траўматалогіі і артапедыі, дырэктар БелНДІ траўматалогіі і артапедыі (1972—1993)<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/29445712.html|title=Памёр заснавальнік беларускай школы траўматалогіі і артапедыі Іосіф Варановіч|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2018-08-21}}</ref>. * [[23 жніўня]]: [[Алесь Ліпай]], беларускі журналіст і паэт, заснавальнік агенцтва навін [[БелаПАН]]<ref>{{cite web|url=https://by.belapan.by/archive/2018/08/23/969864_478556/|title=Раптоўна памёр заснавальнік БелаПАН Алесь Ліпай|publisher=[[БелаПАН]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210615131532/https://by.belapan.by/archive/2018/08/23/969864_478556/|date=2018-08-23|archivedate=2021-06-15|url-status=dead}}</ref>. * [[25 жніўня]]: [[Джон Сідні Мак-Кейн]], амерыканскі палітык, кандыдат у прэзідэнты [[ЗША]] 2008 г.<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/29215124.html|title=Памёр амерыканскі палітык Джон Мак-Кейн|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2018-08-26}}</ref> * [[30 жніўня]]: [[Іосіф Давыдавіч Кабзон]], савецкі і расійскі эстрадны спявак, [[Народны артыст СССР]] (1987)<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/29461506.html|title=Памёр спявак і палітык Іосіф Кабзон|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2018-08-30}}</ref>. * [[31 жніўня]]: [[Аляксандр Уладзіміравіч Захарчанка]], ваенны і дзяржаўны дзеяч непрызнанай [[Данецкая народная рэспубліка|Данецкай Народнай Рэспублікі]]<ref>{{Cite web|url=http://www.radyjo.net/4/28/Artykul/380439|title=У Данецку забіты лідар ДНР|publisher=Польскае Радыё|date=2018-09-01|url-status=live}}</ref>. * [[11 верасня]]: [[Васіль Сцяпанавіч Казакоў]], першы міністр аховы здароўя незалежнай Беларусі<ref>{{cite web|url= https://news.tut.by/society/607565.html|title= Умер первый министр здравоохранения независимой Беларуси Василий Казаков|publisher= [[TUT.BY]]|access-date= 11.09.2018|lang= ru|archive-url= https://web.archive.org/web/20180911083153/https://news.tut.by/society/607565.html|archive-date= 11 верасня 2018|url-status= dead}}</ref>). * [[21 верасня]]: [[Чан Дай Куанг]], Прэзідэнт [[В’етнам]]а (2016—2018)<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/29501797.html|title=Раптоўна памёр прэзідэнт В’етнама Чан Дай Куанг|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2018-09-21}}</ref>. * [[22 верасня]]: [[Анатоль Анатолевіч Капскі]], беларускі бізнесмен і спартыўны дзеяч<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/29503794.html|title=Памёр старшыня праўлення футбольнага клуба БАТЭ Анатоль Капскі|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2018-09-22}}</ref>. * [[1 кастрычніка]]: [[Шарль Азнавур]], [[Францыя|французскі]] спявак, музыкант, акцёр, пісьменнік<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/29519296.html|title=Памёр Шарль Азнавур — адзін з найпапулярнейшых спевакоў ХХ стагоддзя|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2018-10-01}}</ref> * [[2 кастрычніка]]: [[Раман Андрэевіч Карцаў]], савецкі і расійскі акцёр эстрады, тэатра і кіно<ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/be/news/20181002/1538471135-pamyor-artyst-estrady-raman-karcau |title=Памёр артыст эстрады Раман Карцаў |publisher=[[Звязда]] |date=2 кастрычніка 2018 |archive-date=3 кастрычніка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003115513/http://zviazda.by/be/news/20181002/1538471135-pamyor-artyst-estrady-raman-karcau |url-status= dead }}</ref>. * [[2 кастрычніка]]: [[Джамаль Хашогі]], журналіст, аглядальнік і пісьменнік з Саудаўскай Аравіі<ref>{{Cite web|title=Цела забітага журналіста Хашогі знайшлі ў рэзідэнцыі саудаўскага генконсула ў Стамбуле|url=https://nashaniva.com/218031/|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=23 кастрычніка 2018}}</ref>. * [[6 кастрычніка]]: [[Мансерат Кабалье]], [[Іспанія|іспанская]] оперная спявачка (сапрана)<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/article/a/29528789.html|title=У Барселоне памерла спявачка Мансерат Кабалье|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2018-10-06}}</ref>. * [[22 кастрычніка]]: [[Фёдар Данілавіч Клімчук]], [[Беларусь|беларускі]] [[мовазнаўства|мовазнавец]]-[[дыялекталогія|дыялектолаг]], [[гісторыя|гісторык]]<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/29557991.html|title=Памёр чалавек, які пераклаў Новы Запавет на заходнепалескі дыялект|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2018-10-22}}</ref>. * [[26 кастрычніка]]: [[Мікалай Пятровіч Карачанцаў]], савецкі і расійскі акцёр<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/29564999.html|title=Памёр расійскі акцёр Мікалай Карачанцаў, які праславіў Белыя Росы|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2018-10-26}}</ref>. * [[1 лістапада]]: [[Юрый Нарайравіч Варданян]], савецкі цяжкаатлетык, чэмпіён летніх [[Летнія Алімпійскія гульні 1980|Алімпійскіх гульняў у Маскве]] (1980), [[заслужаны майстар спорту СССР]] (1977), бацька [[Нарайр Юр’евіч Варданян|Норыка Варданяна]]<ref>[https://rusarminfo.ru/2018/11/02/ne-stalo-legendarnogo-armyanskogo-tyazheloatleta-yuriya-vardanyana/ Не стало легендарного армянского тяжелоатлета Юрия Варданяна]{{ref-ru}}</ref>. * [[4 лістапада]]: [[Кацярына Віктараўна Гандзюк]], украінская палітычная і грамадская дзяячка; наступствы тэракта<ref>[https://www.liga.net/incidents/articles/ubiystvo-ekateriny-gandzyuk-vse-izvestnye-fakty Убийство Екатерины Гандзюк: Все интересные факты]{{ref-ru}}</ref>. * [[9 лістапада]]: [[Уладзіслаў Ігаравіч Ахроменка]], беларускі пісьменнік, празаік, драматург і кінасцэнарыст<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/29592361.html|title=Памёр пісьменьнік Уладзіслаў Ахроменка|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2018-11-10}}</ref>. * [[12 лістапада]]: [[Стэн Лі]], амерыканскі пісьменнік, акцёр, прадзюсар, тэлевядучы, сцэнарыст, рэдактар і стваральнік мноства натуралістычных персанажаў коміксаў<ref>{{Cite web|title=Памёр стваральнік персанажаў Marvel Стэн Лі|url=http://zviazda.by/be/news/20181113/1542090315-pamyor-stvaralnik-persanazhau-marvel-sten-li/|publisher=[[Звязда]]|date=13 лістапада 2018|access-date=12 лютага 2019|archive-date=18 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220318082012/https://zviazda.by/be/news/20181113/1542090315-pamyor-stvaralnik-persanazhau-marvel-sten-li|url-status=dead}}</ref>. * [[12 лістапада]]: [[Ігар Міхайлавіч Лучанок]], беларускі кампазітар і педагог, [[народны артыст Беларусі]] (1982) і [[Народны артыст СССР|СССР]] (1987)<ref>{{Cite web |url=https://www.racyja.com/kultura/pamyor-kampazitar-igar-luchanok/ |title=Памёр кампазітар Ігар Лучанок |publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]] |date=2018-11-13 |access-date=12 лютага 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210517001038/https://www.racyja.com/kultura/pamyor-kampazitar-igar-luchanok/ |archive-date=17 мая 2021 |url-status=dead }}</ref>. * [[17 лістапада]]: [[Яўген Віктаравіч Осін]], расійскі эстрадны спявак і кампазітар<ref>{{Cite web|title=Памёр спявак Яўген Осін|url=http://zviazda.by/be/news/20181117/1542477233-pamyor-spyavak-yaugen-osin/|publisher=[[Звязда]]|date=17 лістапада 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181118155747/http://zviazda.by/be/news/20181117/1542477233-pamyor-spyavak-yaugen-osin/|archivedate=2018-11-18|url-status=dead}}</ref>. * [[18 лістапада]]: [[Уладзімір Іванавіч Журавель]], беларускі футбаліст (абаронца), трэнер<ref>{{Cite web|title=Памёр вядомы беларускі футбаліст і трэнер Уладзімір Журавель|url=http://zviazda.by/be/news/20181119/1542604718-pamyor-vyadomy-belaruski-futbalist-i-trener-uladzimir-zhuravel/|publisher=[[Звязда]]|date=18 лістапада 2018|access-date=12 лютага 2019|archive-date=20 лістапада 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181120124725/http://zviazda.by/be/news/20181119/1542604718-pamyor-vyadomy-belaruski-futbalist-i-trener-uladzimir-zhuravel|url-status=dead}}</ref>. * [[30 лістапада]]: [[Джордж Герберт Уокер Буш]], 41-ы прэзідэнт ЗША (1989—1993)<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/29631698.html|title=Памёр былы прэзідэнт ЗША Джордж Буш-старэйшы. Яму было 94 гады|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2018-12-01}}</ref>. * [[1 снежня]]: [[Аляксандр Міхайлавіч Абрамовіч]], беларускі юрыст, дзяржаўны дзеяч, доктар юрыдычных навук<ref>{{Cite web|url=https://euroradio.fm/pamyor-adzin-z-papyarednikau-yarmoshynay-u-kiraunictve-cvk-belarusi|title=Памёр адзін з папярэднікаў Ярмошынай у кіраўніцтве ЦВК Беларусі|publisher=[[Еўрарадыё]]|date=2018-12-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181204124946/https://euroradio.fm/pamyor-adzin-z-papyarednikau-yarmoshynay-u-kiraunictve-cvk-belarusi |archivedate=4 снежня 2018 }}</ref>. * [[3 снежня]]: [[Андрэй Рыгоравіч Бітаў]], расійскі пісьменнік. Лічыцца адным з пачынальнікаў постмадэрнізму ў рускай літаратуры. * [[19 снежня]]: [[Кім Дзмітрыевіч Цесакоў]], беларускі кампазітар, заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь<ref>{{Cite web|url=https://minsknews.by/ushel-iz-zhizni-izvestnyiy-belorusskiy-kompozitor-kim-tesakov/|title=Ушел из жизни известный белорусский композитор Ким Тесаков|publisher=Минск-Новости|date=2018-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181220230522/https://minsknews.by/ushel-iz-zhizni-izvestnyiy-belorusskiy-kompozitor-kim-tesakov/ |archivedate=20 снежня 2018 |lang=ru}}</ref>. {{зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2018| ]] [[Катэгорыя:Усе храналагічныя пералікі]] 2avlfrc4n98uu8n25tfqc40a3fzp5x5 Каянды (Акмолінская вобласць) 0 545417 5156371 5055526 2026-06-20T11:16:29Z RaiymbekZh 159198 /* */ 5156371 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Каянды}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Каянды |казахская назва = Қоянды |герб = |сцяг = |lat_deg = 51 |lat_min = 16 |lat_sec = 46.23 |lon_deg = 71 |lon_min = 39 |lon_sec = 39.83 |CoordScale = 25000 |рэгіён = Акмолінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская |від раёна = |раён = Цалінаградскі раён |раён у табліцы = Цалінаградскі раён{{!}}Цалінаградскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Каяндзінская сельская акруга |селішча ў табліцы = Каяндзінская сельская акруга{{!}}Каяндзінская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = * Багаяўленск (да 1935) |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{рост}} 12647 |год перапісу = 2021 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 116645100 |катэгорыя ў Commons = |сайт = |выява=Qoyandy Al-Farabi.jpg|апісанне выявы=вуліца Аль-Фарабі}} '''Каянды''' ({{lang-kz|Қоянды}}) — сяло ў [[Цалінаградскі раён|Цалінаградскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Каяндзінскай сельскай акругі заснаваны ў 2007 годзе. Знаходзіцца прыкладна за 54 км на паўночны ўсход ад цэнтра сяла [[Акмол]]. Код КАТА — 116645100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 319 чалавек (172 мужчыны і 147 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 2954 чалавекі (1537 мужчын і 1417 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Цалінаградскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Цалінаградскага раёна]] 4nt0605r6gxku8tpm6y24d54znqrko6 Артур Бэл 0 545484 5156193 4556204 2026-06-20T02:48:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156193 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Бэл}} {{арфаграфія}} {{Святы |імя=Артур Бэл |арыгінал імя=Arthur Bell |пол=Мужчына |тып=Каталіцкі |выява= |шырыня= |апісанне выявы= |імя ў міру=Артур |манаскае імя=Францішак |дата нараджэння= |месца нараджэння= |дата смерці= |месца смерці= |шануецца=Англія, Шатландыя, Уэльс |услаўлены= |беатыфікаваны=22 лістапада 1987 у Рыме |кананізаваны= |у ліку=Мучанік, святар |дзень памяці=11 снежня |заступнік= |галоўная святыня=Вэст-Грынстэд, Англія |атрыбуты=Крыж, пятля, нож, галіна пальмы |дэкананізаваны= |працы= |падзвіжніцтва= |вікісховішча= }} '''Артур Бэл''' ({{ДН|13|1|1590}} — {{ДС|11|12|1643}}) — англійскі [[Францысканцы|францысканец]], пакутнік. Пакараны смерцю пры ганеннях на каталікоў падчас [[Англійская рэвалюцыя|Англійскай рэвалюцыі]]. У 1987 годзе беатыфікаваны Папам Рымскім [[Ян Павел II|Янам Паўлам II]]. == Біяграфія == === Дзяцінства === Нарадзіўся недалёка ад [[Вустэр]]а ў маёнтку Тэмпл-Брутан 13 студзеня 1590 года ў сям’і Вільгельма і Дораці Бэл. Сям’я Бэл была шляхецкім родам Англіі, які не падпарадкаваўся прымусу веры рэлігійнай рэформы [[Генрых VIII|Генрыха VIII]] і таемна працягваў практыкаваць каталіцтва. Праз разрыў сувязі з Каталіцкім Касцёлам кароль Генрых выракся каталіцызма і забараніў яго па ўсім каралеўстве. Новай верай Англіі сталася [[англіканства]]. Новая канфесія стала абавязковай для ўсіх англічанаў. Хто не падпарадкоўваўся прымусу, пераследаваліся і забіваліся. Апрача Артура ў сям’і Бэл было яшчэ двое дзяцей: сын Вільгельм і дачка Маргарыта. Бацька Артура быў выкладчыкам [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскага універсітэта]]. Пасля смерці бацькі васьмігадовы Артур пераязджае ў  [[Суфалк|Суффалк]] да дзядзі Францішка, які апякуецца ім да 24-га года жыцця. У 1615 годзе Артур паступае ў англійскі калегіўм св. Амэра. === Святарскае і манаскае пакліканне === Артур, узмоцнены прыкладам мучанікаў Англіі, прагне патаемна стаць каталіцкім святаром. Напачатку вывучае тэалогію ў [[Вальядалід]]зе, а пазней пераязджае ў [[Саламанка|Саламанку]] ў Іспаніі. Святарскія пасвячэнні атрымаў 14 красавіка 1618 года ў Саламанцы. У Іспаніі Артур пазнаў [[Бернардзінцы|Ордэн Братоў Меншых Францішканаў]] (бернардынцы), жыццё і духоўнасць якіх вельмі спадабаліся маладому дыяцэзіяльнаму святару. 9 жніўня 1618 года апранае хабіт св. Францішка ў кляштары [[Сеговія|Сяговіі]] і атрымоўвае другое (манаскае) імя — Францішак. У Ордэне разам з Янам Генінгсам Артур займаўся справай адраджэння францішканскай правінцыі ў Дуэ. У 1623 годзе Артура пераводзяць у кляштар у [[Брусель|Бруселі]], у якім ён служыць спаведніком у жаночых кляштарах, а таксама праводзіць духоўна-асветніцкую дзейнасць. З іспанскай мовы перакладае на англійскую шматлікія духоўныя кнігі і біяграфіі святых. Пачынае выкладаць старажытныя мовы каталіцкім студэнтам. У 1632 годзе манаскія ўлады прызначаюць яго правінцыялам шатландскай правінцыі Братоў Меншых, структуры, якую трэба было будаваць нанова. На жаль, Артур не змог зрэалізаваць свае намеры адносна [[Шатландыя|Шатландыі]]. У 1634 годзе айцец Артур быў прызначаны настаяцелем лонданскага кляштара, які існаваў у канспірацыі. Дзевяць год малады святар цэлебруе каталіцкія сакрамэнты на айчыннай зямлі. Ганенні на католікаў не дазваляюць вызнаваць каталіцызм у Англіі, таму прыходзіцца нястомна хавацца і жыць у пастаяннай небяспецы. Папа Рымскі [[Урбан VIII (Папа Рымскі)|Урбан VIII]] прызначае Артура членам камісіі па справах [[Беатыфікацыя|беатыфікацыі]] англійскіх мучанікаў. Яго заданнем было збіранне звестак і сведчанняў аб мучаніцтве католікаў-брытанцаў. === Мучаніцтва і смерць === [[Файл:Мученичество Артура Белла.jpg|міні|left|Пакутніцтва Артура Бэла. Момант чвартавання]] 6 лістапада 1643 года ў Стывэніджы Артур быў затрыманы. У яго падарожным куфары знайшлі рэлігійныя прадметы і францішканскі пояс з трыма вузламі, які манахі звычайна насілі на сцёгнах хабіту. Таксама жаўнеры знайшлі перапіску Артура з іспанскім паслом (Іспанія ў тыя часы была заступніцай каталікоў Брытаніі), у якой было выразна напісана, што ён каталіцкі святар. Гэтага было дастаткова, каб схапіць манаха. За прыналежнасць да каталіцкага духавенства ў Англіі быў толькі адзін прысуд — смерць. Некаторы час яго трымалі ў вязні Стывэніджа, а пасля перавезлі ў [[Хартфардшыр]], у якім яго закавалі ў падзямеллях вязні. Дзень казні быў вызначаны на 11 снежня 1643 года. Святога ў ганебным меху везлі па Лондану ў кірунку Тайберна, месца экзекуцыі. Калі воз даехаў да «тайбэрнскага дрэва» (драўляная балачная канструкцыя, якая ўяўляла сабой вялікую прызму з трохвугольнікам ў аснове і на якім вешалі асуджаных людзей), Артур, узыходзячы на шыбеніцу, звярнуўся да народа з апошняй прамовай, заклікаючы да навяртання і прабачаючы сваіх забойцаў. Пад вялікім ураджаннем ад адвагі і веры Артура, пратэстанскі пастар Таўверс, які прысутнічаў пры эгзекуцыі і меў за мэту прыняць вырачэнне Артура ад каталіцкай веры, сам вызнаў публічна яе і далучыўся да Артура на п’едэстале шыбеніцы. Каталіцкіх святароў у тыя часы вешалі, але не давалі, каб яны памерлі ў пятле. У пэўным моманце, пакуль цела было яшчэ жывое, вязня знімалі з шыбеніцы і кат нажом выразаў сэрца асуджаннага. Пасля сэрцы кідалі ў агонь, каб паказаць, што каталіцкія святары ідуць, паводле думак пратэстантаў, у пекла. Працягваючы жудасную працэдуру, на вачах людзей цела святароў разрубалі на кавалкі, а пазней вывешвалі на дзідах ля варотаў вязні. Першымі адсякалі галовы ксяндзам, узносячы іх высока ў гару. Усё гэта выцерпеў мучанік Артур і навернуты прыкладам благаслаўлёнага пратэстанскі пастар. == Рэліквіі == Даведаўшыся пра пакутніцкую смерць айца Бэла, каралева Англіі [[Генрыэта Марыя Французская|Генрыетта-Марыя]], жонка [[Карл I Сцюарт|Карла І]], які падпісаў прысуд, паклапацілася аб тым, каб парэшткі манаха захавалі. Каралева, якая была каталічкай, дачка французскага караля Генрыха ІV, шмат чула пра прапаведніка Артура і пажадала для культу захаваць ягонае цела. Сёння частка рэліквій бл. Артура Бэла спачываюць у капліцы санктуарыя Маці Божай Суцяшальніцы ў невялікай мясцовасці Вэст-Грынстэд графства Заходні Сусэкс. Бэатыфікаваў Артура Бэла Папа [[Ян Павел II (Папа Рымскі)|Ян Павел ІІ]] [[22 лістапада]] [[1987]] года разам з 85-ю мучанікамі за веру Англіі, Шатландыі і Уэльса. Яго літургічны ўспамін прыпадае на 11 снежня. {{зноскі}} == Літаратура == *  ''Richard Cumpston Jones, Saint-Omer and the British Connection, 67.'' *  ''Thaddeus, The Franciscans in England (London, 1898), V 35, 36; VI, 39; VII, 47, 49, 50; IX, 62, 66-68; XV, 200—202.'' *  ''Angelus A S. Francisco (Richar Manson), Certamen Seraphicum (Quaracchi, 1885), 127—157.'' *  ''Ortolani, De causis beatorum et servorum Dei ord. min. (Quaracchi, 1905), 14.'' *  ''W. Piszczek, Twój patron Artur Bell (Kraków 2012)'' == Спасылкі == *  http://religion.wikia.com/wiki/Arthur_Bell_(saint) *  http://englishmartyrs.blogspot.com/2014/12/blessed-arthur-bell-franciscan-1643.html *  https://catholicsaints.info/blessed-arthur-bell/ *  http://newsaints.faithweb.com/martyrs/England04.htm *  https://en.wikisource.org/wiki/Catholic_Encyclopedia_(1913)/Ven._Arthur_Bell *  https://www.sanalbano.org/home/college-saints-and-martyrs/arthur-bell-osf/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180407115815/https://www.sanalbano.org/home/college-saints-and-martyrs/arthur-bell-osf/ |date=7 красавіка 2018 }} *  http://bevansinc.blogspot.com/2015/12/love-of-our-lady-blessed-arthur-bell.html *  http://enacademic.com/dic.nsf/enwiki/4239071 *  http://www.friar.org/saints-and-blessed *  https://latinsaints.wordpress.com/2014/10/03/the-blessed-martyrs-of-sussex/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180407054443/https://latinsaints.wordpress.com/2014/10/03/the-blessed-martyrs-of-sussex/ |date=7 красавіка 2018 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул}} {{DEFAULTSORT:Бэл Артур}} [[Катэгорыя:Каталіцкія блаславёныя]] [[Катэгорыя:Францысканцы]] tr7mrm76z3vckzedq7ailmk0k65macw Шаблон:Падзеі 19 чэрвеня 10 560953 5156039 4783834 2026-06-19T16:34:46Z JerzyKundrat 174 4 ліпеня 5156039 wikitext text/x-wiki '''[[19 чэрвеня]]''' * [[936]]: У [[Лан (горад)|Лане]] архібіскуп [[Рэймс]]а Артольд каранаваў [[Людовік IV (кароль Францыі)|Людовіка IV]] на [[Заходне-Франкскае каралеўства|заходне-франкскі]] прастол. * [[1574]]: Кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Генрых III Валуа]] таемна пакінуў [[Кракаў]]. * [[1669]]: [[Міхал Вішнявецкі]] абраны каралём польскім. * [[1799]]: Армія [[Аляксандр Васільевіч Сувораў|Аляксандра Суворава]] падчас [[Італьянскі паход Суворава|Італьянскага паходу]] перамагла французскае войска ў бітве на рацэ Нур. * [[1807]]: Падчас [[Руска-турэцкая вайна (1806—1812)|руска-турэцкай вайны]] ў [[Эгейскае мора|Эгейскім моры]] адбылася [[Афонская бітва]]: руская эскадра атакавала і разбіла турэцкую. * [[1809]]: Баргоскі сейм зацвердзіў утварэнне [[Вялікае Княства Фінляндскае|Фінскай дзяржавы]] і ўваходжанне яе ў склад [[Расійская імперыя|Расіі]]. * [[1941]]: Апошняя перадваенная масавая дэпартацыя з заходніх абласцей Беларусі, Украіны, Малдовы. * [[1941]]: У [[Берлін]]е ўтвораны [[Беларускі нацыянальны цэнтр (1941)|Беларускі нацыянальны цэнтр]]. * [[1988]]: У [[Мінск]]у адбыўся мітынг памяці ахвяр [[Рэпрэсіі ў СССР|сталінскіх рэпрэсій]]. * [[1991]]: Міністэрствам юстыцыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] зарэгістраваны Статут [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»|БНФ]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|619]] </noinclude> 0tn8k9vl7uhzrv1f6ektozqluwo7nh9 5156046 5156039 2026-06-19T16:44:17Z JerzyKundrat 174 5156046 wikitext text/x-wiki '''[[19 чэрвеня]]''' * [[936]]: У [[Лан (горад)|Лане]] архібіскуп [[Рэймс]]а Артольд каранаваў [[Людовік IV (кароль Францыі)|Людовіка IV]] на [[Заходне-Франкскае каралеўства|заходне-франкскі]] прастол. * [[1574]]: Кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Генрых III Валуа]] таемна пакінуў [[Кракаў]]. * [[1669]]: [[Міхал Вішнявецкі]] абраны каралём польскім. * [[1799]]: Армія [[Аляксандр Васільевіч Сувораў|Аляксандра Суворава]] падчас [[Італьянскі паход Суворава|Італьянскага паходу]] перамагла французскае войска ў бітве на рацэ Нур. * [[1807]]: Падчас [[Руска-турэцкая вайна (1806—1812)|руска-турэцкай вайны]] ў [[Эгейскае мора|Эгейскім моры]] адбылася [[Афонская бітва]]: руская эскадра атакавала і разбіла турэцкую. * [[1809]]: Баргоскі сейм зацвердзіў утварэнне [[Вялікае Княства Фінляндскае|Фінскай дзяржавы]] і ўваходжанне яе ў склад [[Расійская імперыя|Расіі]]. * [[1941]]: Апошняя перадваенная масавая дэпартацыя з заходніх абласцей Беларусі, Украіны, Малдовы. * [[1941]]: У [[Берлін]]е ўтвораны [[Беларускі нацыянальны цэнтр (1941)|Беларускі нацыянальны цэнтр]]. * [[1961]]: [[Кувейт]] атрымаў незалежнасць ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. * [[1988]]: У [[Мінск]]у адбыўся мітынг памяці ахвяр [[Рэпрэсіі ў СССР|сталінскіх рэпрэсій]]. * [[1991]]: Міністэрствам юстыцыі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] зарэгістраваны Статут [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»|БНФ]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|619]] </noinclude> 6oqyaoxuu6a5544hszki0j8k2yxdwfs Армен Саркісян 0 561615 5156176 4289793 2026-06-20T01:16:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156176 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Армен Варданавіч Саркісян''' ({{lang-hy|Արմեն Վարդանի Սարգսյան}}, нар. [[23 чэрвеня]] [[1953]], [[Ерэван]]) — армянскі палітычны і дзяржаўны дзеяч, дыпламат, фізік. Прэзідэнт Рэспублікі Арменія з 9 красавіка 2018 года па 1 лютага 2022 года<ref>[https://euroradio.fm/u-armenii-zyaviusya-chasovy-prezident У Арменіі з’явіўся часовы прэзідэнт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220201085231/https://euroradio.fm/u-armenii-zyaviusya-chasovy-prezident |date=1 лютага 2022 }}</ref>. {{дапісаць}} == Узнагароды == * [[Ордэн Святога Рыгора Вялікага]] (Ватыкан, 1997) * Медаль Святога Рыгора Вялікага ([[Армянская апостальская царква]], 2008) * Ордэн «За заслугі перад Айчынай» I ступені (15 верасня 2017)<ref>{{Cite web |url=http://www.president.am/hy/decrees/item/4025/ |title=Указ Президента РА |access-date=29 студзеня 2022 |archive-date=22 верасня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170922001740/http://www.president.am/hy/decrees/item/4025/ |url-status=dead }}</ref> * Вялікі крыж з ланцугом [[Ордэн «За заслугі перад Італьянскай Рэспублікай»|ордэна «За заслугі перад Італьянскай Рэспублікай»]] ([[Італія]], 2018) * Медаль «Sigillum Magnum» (Італія, [[Балонскі ўніверсітэт]], 2021)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.president.am/ru/press-release/item/2021/10/09/President-Armen-Sarkissian-visited-University-of-Bologna/|title=Президент Армении Армен Саркисян награждён высшей наградой Болонского университета - медалью «Sigillum Magnum» - Пресс релизы - Новости - Президент Республики Армения|website=president.am|date=2021-10-09}}</ref>. {{зноскі}} {{Прэзідэнты Арменіі}} {{Прэм’ер-міністры Арменіі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Саркісян Армен}} [[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Арменіі]] t4jwl3jrf68uwayzy0so18zzwa0vm22 Шаблон:Падзеі 20 чэрвеня 10 561970 5156335 5130177 2026-06-20T10:13:01Z JerzyKundrat 174 5156335 wikitext text/x-wiki '''[[20 чэрвеня]]''' : {{Сцяг ААН}} Сусветны дзень бежанцаў. : {{Сцягафікацыя|Сенегал}} — Дзень незалежнасці. * [[1606]]: У [[Магілёў|Магілёве]] пачалося [[Магілёўскія паўстанні (1606—1610)|паўстанне мяшчан]]. * [[1622]]: Падчас [[Трыццацігадовая вайна|Трыццацігадовай вайны]] адбылася [[бітва пры Хехстэ]]. * [[1637]]: Кароль [[Уладзіслаў Ваза]] надаў [[Ружаны|Ружанам]] [[магдэбургскае права]] і [[герб Ружанаў|герб]]. * [[1837]]: Узышла на трон брытанская каралева [[Вікторыя (каралева брытанская)|Вікторыя]]. * [[1948]]: У [[Вязынка (Маладзечанскі раён)|Вязынцы]] адкрыты філіял [[Дзяржаўны літаратурны музей Янкі Купалы|Дзяржаўнага літаратурнага музея Янкі Купалы]]. * [[1955]]: Назіралася найдаўжэйшае ў [[Сонечныя зацьменні XX стагоддзя|XX стагоддзі]] поўнае [[Сонечнае зацьменне 20 чэрвеня 1955 года|сонечнае зацьменне]]. * [[1960]]: [[Федэрацыя]] Малі распалася на дзве незалежныя дзяржавы: [[Малі]] і [[Сенегал]]. * [[1999]]: [[Югаславія|Югаслаўскія]] войскі пакідаюць [[Косава і Мятохія|Косава і Метохію]]. * [[2003]]: [[Джымі Вэйлз]] абвясціў аб заснаванні [[Фонд Вікімедыя|Фонду Вікімедыя]]. * [[2011]]: Здарылася [[Авіякатастрофа пад Петразаводскам 20 чэрвеня 2011|авіякатастрофа пад Петразаводскам]] у Расіі. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|620]] </noinclude> h9xr8ogq3wv7ct34usxn6hzlpfkw353 Арцём Сяргеевіч Дзюба 0 562347 5156201 5005608 2026-06-20T04:41:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156201 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дзюба (значэнні)|Дзюба}} {{Футбаліст |імя = Арцём Дзюба |поўнае імя = Арцём Сяргеевіч Дзюба |выява = |апісанне выявы = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расія}} |рост = |вага = |пазіцыя = [[нападнік (футбол)|нападнік]] |цяперашні клуб = {{Сцяг|Расія}} [[ФК Лакаматыў Масква|Лакаматыў]] |пасада = |моладзевыя клубы = {{футбольная кар’ера |1997—2002|{{Сцяг|Расія||20px}} [[ФК Спартак Масква|Спартак (Масква)]]| |2002—2003|{{Сцяг|Расія||20px}} ДЮСШ Футбольная Справа| |2003—2008|{{Сцяг|Расія||20px}} [[ФК Спартак Масква|Спартак (Масква)]]|}} |клубы = {{футбольная кар’ера |2006—2015|{{Сцяг|Расія||20px}} [[ФК Спартак Масква|Спартак (Масква)]]|126 (26) |2009|{{Арэнда}} {{Сцяг|Расія||20px}} [[ФК Том Томск|Том (Томск)]]|10 (3) |2010|{{Арэнда}} {{Сцяг|Расія||20px}} [[ФК Том Томск|Том (Томск)]]|24 (1) |2013—2014|{{Арэнда}} {{Сцяг|Расія||20px}} [[ФК Растоў|Растоў]]|28 (17) |2015|{{Арэнда}} {{Сцяг|Расія||20px}} [[ФК Растоў|Растоў]]|11 (1) |2015—2022|{{Сцяг|Расія||20px}} [[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург|Зеніт (Санкт-Пецярбург)]]|181 (85) |2018|{{Арэнда}} {{Сцяг|Расія||20px}} [[ФК Арсенал Тула|Арсенал (Тула)]]|10 (6) |2022|{{Сцяг|Турцыя||20px}} [[ФК Адана Дэмірспор|Адана Дэмірспор]]|4 (1) |2023—|{{Сцяг|Расія||20px}} [[ФК Лакаматыў Масква|Лакаматыў (Масква)]]| }} |нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2009|{{Сцяг|Расія||20px}} [[Моладзевая зборная Расіі па футболе|Расія (да 21)]]|9 (4) |2011|{{Сцяг|Расія||20px}} [[Другая зборная Расіі па футболе|Расія Б]]|1 (0) |2011—2021|{{Сцяг|Расія||20px}} [[Зборная Расіі па футболе|Расія]]|55 (30) }} |абнаўленне даных пра клуб = 8 лютага 2023 |абнаўленне даных пра зборную = 19 ліпеня 2022 }} '''Арцё́м Сярге́евіч Дзю́ба''' ({{lang-ru|Артём Сергеевич Дзюба}}, нар. {{ДН|22|8|1988}}, {{МН|Масква||}}, [[СССР]]) — расійскі футбаліст, нападнік маскоўскага [[ФК Лакаматыў Масква|«Лакаматыва»]]. Ігрок [[Зборная Расіі па футболе|нацыянальнай зборнай Расіі]] (2011—2021). Майстар спорту Расіі (2015). Чатырохразовы чэмпіён Расіі (2019, 2020, 2021, 2022), трохразовы ўладальнік Кубка Расіі (2014, 2016, 2020), чатырохразовы ўладальнік Суперкубка Расіі (2015, 2016, 2020, 2021). == Клубная кар’ера == Нарадзіўся [[22 жніўня]] [[1988]] года ў горадзе [[Масква]]. Бацька украінец, з [[Палтаўская вобласць|Палтаўскай вобласці]], працаваў міліцыянерам, маці з горада [[Цывільск]], [[Чувашыя]], працавала ў краме.<ref>[http://www.rusteam.permian.ru/players/dzuba.html Дзюба Арцём Сяргеевіч. Зборная Расіі па футболе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180621220207/http://www.rusteam.permian.ru/players/dzuba.html |date=21 чэрвеня 2018 }} — ''rusteam.permian.ru''. {{ref-ru}}</ref> Выхаванец футбольнай школы клуба [[ФК Спартак Масква|«Спартак» (Масква)]]. Дарослую футбольную кар’еру пачаў у 2006 годзе ў асноўнай камандзе таго ж клуба, у якім правёў тры сезоны, прыняўшы ўдзел у 47 матчах чэмпіянату. На працягу 2009—2010 гадоў на правах арэнды гуляў за клуб [[ФК Том Томск|«Том»]]. Пасля вяртання з арэнды далучыўся да [[ФК Спартак Масква|Спартака]] 2011 годзе. На гэты раз згуляў за маскоўскіх спартакаўцаў наступныя два сезоны сваёй гульнявой кар’еры. Большасць часу, праведзенага ў складзе маскоўскага «Спартака», быў асноўным іграком атакавалага звяна каманды. На працягу 2013—2014 гадоў абараняў колеры каманды клуба [[ФК Растоў|«Растоў»]], гуляючы на правах арэнды. У склад клуба [[ФК Спартак Масква|«Спартак» (Масква)]] вярнуўся ў 2014 годзе. З тых часоў паспеў адыграць за маскоўскіх спартакаўцаў 13 матчаў у нацыянальным чэмпіянаце. 6 лютага 2015 года было абвешчана, што Дзюба падпісаў кантракт з [[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург|пецярбургскім «Зенітам»]]. Па яго ўмовах ігрок павінен быў далучыцца да каманды з 1 ліпеня 2015 года, калі яго кантракт з масквічамі павінен быў скончыцца, а зарплата Дзюбы склала 3,3&nbsp;млн еўра ў год<ref>{{Cite web |url=http://www.sport-express.ru/money/news/782206/ |title=«Зеніт» абвясціў аб падпісанні Дзюбы |access-date=1 жніўня 2018 |archive-date=21 лютага 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150221053213/http://www.sport-express.ru/money/news/782206/ |url-status=dead }}</ref>. Да пераходу Дзюбы з «Спартака» у «Зеніт» ігрок быў пераведзены ў дубль<ref>[http://sport.rbc.ru/article/250802/ Савет дырэктараў «Спартака» перавёў Дзюбу ў дубль]</ref>. 9 красавіка 2016 года забіў 100-ы гол у кар’еры, паразіўшы вароты «[[Амкар]]а»<ref>[http://tass.ru/sport/3190581 Арцём Дзюба забіў 100-ы гол у кар’еры]</ref>. У пачатку 2017 года быў абраны віцэ-капітанам «Зеніта»<ref>[https://www.sports.ru/football/1048082421.html Дзюба стаў капітанам «Зеніта»]</ref>. 19 лістапада 2017 года адыграў у матчы з «Тосна», правёўшы 100-ы матч у складзе пецярбургскай каманды<ref>[http://fc-zenit.ru/news/2017-11-19-artem-dzyuba-provodit-sotyy-match-za-zenit.htm Арцём Дзюба праводзіць соты матч за «Зеніт»]</ref>. У далейшым быў выведзены са складу каманды і не ўдзельнічаў у яе першым зборы ў студзені 2018 года. Па выніках сезона прыняў удзел у 24 матчах і забіў два мячы. Па ходзе сезона Дзюба канчаткова страціў месца ў стартавым складзе «Зеніта». У выніку 31 студзеня 2018 года быў аддадзены ў арэнду да канца сезона ў [[ФК Арсенал Тула|тульскі «Арсенал»]]<ref name="NW">[http://www.newsru.com/sport/31jan2018/artem.html Футбаліст зборнай Расіі Арцём Дзюба перайшоў з «Зеніта» ў тульскі «Арсенал»] «NEWSru.com», 31.08.2018</ref>. 9 сакавіка Арцём забіў першы гол за «кананіраў», паразіўшы вароты «[[Амкар]]а». Будучы ў арэндзе, Дзюба 22 красавіка прыняў удзел у матчы супраць свайго дзеючага клуба «Зеніта», у якім адзначыўся галявой перадачай, а на апошніх хвілінах вызначыўся забітым голам, прынёс сваёй камандзе нічыю, матч скончыўся з лікам 3:3. У маі 2022 года абвясціў аб сыходзе з «Зеніта». У жніўні 2022 года падпісаў кантракт з турэцкім клубам [[ФК Адана Дэмірспор|«Адана Дэмірспор»]]<ref>[https://www.pressball.by/news/football/420180 Футбол. Артем Дзюба подписал контракт с "Адана Демирспор"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220823083927/https://www.pressball.by/news/football/420180 |date=23 жніўня 2022 }}. pressball.by.</ref>, пакінуў яго па пагадненні бакоў у лістападзе 2022 года. У лютым 2023 года далучыўся да маскоўскага [[ФК Лакаматыў Масква|«Лакаматыва»]]. == Міжнародная кар’ера == На працягу 2009—2011 гадоў прыцягваўся ў склад [[Моладзевая зборная Расіі па футболе|моладзевай зборнай Расіі]]. На маладзёжным узроўні адыграў у 9 афіцыйных матчах, забіў 4 галы. У 2011 годзе дэбютаваў у афіцыйных матчах у складзе [[Зборная Расіі па футболе|зборнай Расіі]]. Правёў у форме галоўнай каманды краіны 23 матчаў, забіўшы 11 галы. У складзе зборнай быў удзельнікам [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2016|чэмпіянату Еўропы 2016 года]] ў [[Францыя|Францыі]], [[Чэмпіянат свету па футболе 2018|чэмпіянату свету 2018 года]] ў [[Расія|Расіі]]. На хатнім мундыялі ў матчы-адкрыцці супраць [[Зборная Саудаўскай Аравіі па футболе|Саудаўскай Аравіі]] выйшаў на поле на 70-й хвіліне замест [[Фёдар Міхайлавіч Смолаў|Фёдара Смолава]], а на 71-й забіў гол, зрабіўшы лік 4:0 у карысць Расіі. == Дасягненні == * [[Расійская Прэм’ер-ліга|Чэмпіён Расіі]] (4): 2019, 2020, 2021, 2022 * Уладальнік [[Кубак Расіі па футболе|Кубка Расіі]] (3): 2014, 2016, 2020 * Уладальнік [[Суперкубак Расіі па футболе|Суперкубка Расіі]] (4): 2015, 2016, 2020, 2021 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Лакаматыў Масква}} {{Навігацыйны блок2 |стыль_загалоўка = background:#D52B1E;color:white;border: 1px #0039A6 solid |state = collapsed |загаловак = Склады зборнай Расіі |Склад зборнай Расіі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2016 |Склад зборнай Расіі па футболе на чэмпіянаце свету 2018 |Склад зборнай Расіі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2020 }} {{DEFAULTSORT:Дзюба Арцём Сяргеевіч}} [[Катэгорыя:Футбалісты Расіі]] [[Катэгорыя:Майстры спорту Расіі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Расіі па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Спартак Масква]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Том Томск]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Растоў]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Зеніт Санкт-Пецярбург]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Арсенал Тула]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Адана Дэмірспор]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Лакаматыў Масква]] ho8aog07wfaq76zh3kp352krckjsgp0 Віктар Ніканавіч Емяльянаў 0 569790 5156168 4418860 2026-06-19T23:14:32Z JerzyKundrat 174 5156168 wikitext text/x-wiki {{архітэктар}} {{цёзкі2|Емяльянаў}} '''Віктар Ніканавіч Емяльянаў''' ({{ДН|12|12|1926}}, г. [[Вінніца]], [[Украіна]] — {{ДС|12|5|1990}}, [[Мінск]]) — беларускі [[архітэктар]]. [[Заслужаны архітэктар Беларусі]] ([[1985]]). == Біяграфія == Скончыў у [[1956]] годзе [[Маскоўскі архітэктурны інстытут]]. 3 [[1956]] года архітэктар, старэйшы архітэктар, кіраўнік групы архітэктараў, галоўны архітэктар аддзела, кіраўнік сектара, намеснік галоўнага інжынера інстытута па архітэктуры<ref name="АСБ"/>, у 1986—1989 галоўны архітэктар інстытута<ref name="АБ"/> [[БелНДІдзіпрасельбуд]]. Член [[Саюз архітэктараў СССР|Саюза архітэктараў СССР]] з [[1963]] года<ref name="АСБ"/>. Пражываў у [[Мінск]]у<ref name="АСБ"/>. == Творчасць == Галоўны кірунак творчасці — сельская архітэктура. Асноўныя работы: праекты планіроўкі і забудовы вёсак [[Верцялішкі]] калгаса «Прагрэс» [[Гродзенскі раён|Гродзенскага]] ([[1969]], [[Дзяржаўная прэмія СССР]] [[1971]]), [[Аснежыцы]] [[Пінскі раён|Пінскага]], [[Пліса (Смалявіцкі раён)|Пліса]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага]], [[Сноў]] [[Нясвіжскі раён|Нясвіжскага]] раёнаў (усе [[1968]]); [[Зашыр’е]] саўгаса «Камуніст» [[Ельскі раён|Ельскага]] ([[1970]]), [[Леніна (Горацкі раён)|Леніна]] [[Горацкі раён|Горацкага]] ([[1971]]), [[Мышкавічы (Кіраўскі раён)|Мышкавічы]] калгаса «Світанак» імя К. П. Арлоўскага [[Кіраўскі раён|Кіраўскага]] ([[1972]]), [[Крупіца]] [[Мінскі раён|Мінскага]] раёнаў ([[1979]], усе ў сааўт.)<ref name="АБ">{{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Емяльянаў Віктар Ніканавіч}}</ref>, [[Машканы]] саўгаса імя П. М. Машэрава Віцебскай вобласці (1981)<ref name="АСБ">{{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|Емельянов Виктор Никонович}}</ref> і інш. Аўтар навуковых прац, у т.л. «Архітэктурна-планіровачная арганізацыя сельскіх населеных месцаў Беларусі» (Мінск, 1984)<ref name="АСБ"/>. == Узнагароды == Узнагароджаны [[Ганаровая грамата Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР|Ганаровай граматай Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР]] ([[1979]]), шасцю [[медалі ВДНГ СССР|медалямі ВДНГ СССР]]. 1-я прэмія на Усесаюзным конкурсе (1975, у аўтарскім калектыве) за лепшае рашэнне сельскіх пасёлкаў<ref name="АСБ"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Емяльянаў Віктар Ніканавіч}} * {{Крыніцы/БелЭн|6|Емяльянаў Віктар Ніканавіч}} — С. 390. * {{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|Емельянов Виктор Никонович}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|130223}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Емяльянаў Віктар Ніканавіч}} [[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя]] c86hwe9va5sirnelayzmb7ouaa927c3 Амкадор 0 572149 5156224 5131159 2026-06-20T06:28:17Z 5156224 wikitext text/x-wiki {{Картка:Кампанія |назва = Амкадор |лагатып = Амкадор (лагатып).jpg |тып = [[адкрытае акцыянернае таварыства]] |лістынг на біржы = |дэвіз = Сёння і заўсёды |заснавана = [[1991]] |заснавальнікі = Міністэрства цяжкага машынабудавання [[СССР]], Мінскае навукова-вытворчае аб’яднанне дарожнага машынабудавання |размяшчэнне = [[Мінск]], вул. Петруся Броўкі, д. 8 |ключавыя фігуры = [[Аляксандр Васільевіч Шакуцін]], [[Валерый Кандратчык]] |галіна = [[аўтамабільная прамысловасць]] |прадукцыя = дарожна-будаўнічыя, камунальныя, снегаўборачныя, лясныя, сельскагаспадарчыя самаходы |абарот = {{Рост}}420,4 млрд [[Беларускі рубель|рублёў]] (2010; 140,4 мільёна $) |аперацыйны прыбытак = |чысты прыбытак = 35,6 млрд руб. (I палова 2011; 10,2 млн $) |колькасць супрацоўнікаў = 4,5 тысячы (2010) |матчына кампанія = |даччыныя кампаніі = «Амкадор-Можа», «Амкадар-Унікаб» |аўдытар = |сайт = [http://www.amkodor.by www.amkodor.by] }} «'''Амкадор'''» — машынабудаўнічае прадпрыемства, заснаванае ў 1991 годзе ў Мінску. Вырабляе дарожна-будаўнічыя, камунальныя, [[снег]]аўборачныя, лясныя і сельскагаспадарчыя самаходы<ref>{{Cite web|author = Марына Носава|date = 1 лютага 2011|url = http://by.belapan.by/archive/2011/02/01/446480_446492/|title = «Амкадор» у 2010 годзе павялічыў аб’ём вытворчасці амаль на 32%|publisher = [[БелаПАН]]|access-date = 20 верасня 2018|archive-url = https://web.archive.org/web/20160305111210/http://by.belapan.by/archive/2011/02/01/446480_446492/|archive-date = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. Штогод выпускае больш за 5 тыс. самаходаў<ref>{{Cite news|title=Холдынг «Амкадор» адправіць у кастрычніку ў Казахстан 30 снегаўборачных машын|url=http://news.belta.by/by/print?id=728401|publisher=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|date=4 кастрычніка 2013|access-date=5 кастрычніка 2013}}</ref>. Мае 3 заводы «Ударнік», «Дармаш» і «Дармашмэт» ([[вёска]] [[Калодзішчы]], [[Мінскі раён]]) ды замежныя прадстаўніцтвы ў Індыі ([[Нью-Дэлі]]), Літве ([[Вільня]]), [[Прыднястроўе|Прыднястроўі]] ([[Ціраспаль]]), Расіі ([[Арол (горад)|Арол]], [[Валгаград]], [[Екацярынбург]], [[Казань]], [[Краснадар]], [[Масква]], [[Ніжні Ноўгарад]], [[Новасібірск]], [[Санкт-Пецярбург]], [[Уладзівасток]], [[Чалябінск]]) ды Украіне ([[Кіеў]]). Валодае 10 [[Даччынае прадпрыемства|даччынымі прадпрыемствамі]]: # «Амкадор-Гандаль», # «Амкадор-Дзяржынск» ([[Мінская вобласць]]), # «Амкадор-Лагойск» (Мінская вобласць), # «Амкадор-Літ», # «Амкадор-Можа» ([[Крупкі]], Мінская вобласць), # «Амкадор-Пінск» ([[Брэсцкая вобласць]]), # «Амкадор-Спецсервіс», # «Амкадор-Унікаб» ([[Маладзечна]], Мінская вобласць), # «Амкадор-Унімод», # «Амкадор-Шклоў» ([[Магілёўская вобласць]]). [[Файл:Amkodor 03.JPG|thumb|left|Пагружальнік, 2006 г.]] Уладальнікам 60 % акцый таварыства з’яўляецца [[Бірэндра Махата]], [[родзіч]] {{iw|Упендра Махата|Упендры Махаты|be-tarask}} — генеральнага консула [[Непал]]а ў Беларусі<ref>{{Cite web| author = Вадзім Сяховіч| date = 22 верасня 2009| url = https://nashaniva.com/29730| title = Урал Латыпаў заняўся маскоўскай нерухомасцю| publisher = [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]| access-date = 13 траўня 2024}}</ref>. У студзені 2013 года ў выніку продажу дадатковай эмісіі акцый 53,64 % ад статутнага фонду выкупіла ТАА «[[Інтэрсервіс]]»<ref>Новикова, Е. В чьих руках теперь «Амкодор» / Елена Новикова // [[Народная Воля (газета)|Народная Воля]]. — 2013. — № 8 (3749). — 29 студзеня. — С. 1.{{ref-ru}}</ref>. У сакавіку 2026 года [[Беларускі расследавальніцкі цэнтр]] выпусціў расследаванне, паводле якога нават пасля фактычнай нацыяналізацыі «Амкадора» ў 2025 годзе Аляксандр Шакуцін захаваў кантроль над некаторымі прыбытковымі актывамі, звязанымі з холдынгам<ref>{{cite web|url=https://news.zerkalo.io/economics/124003.html|title=Помните новости про национализацию «Амкодора»? В истории намечается весьма неожиданный поворот — БРЦ|website=[[Zerkalo.io]]|lang=ru}}</ref>. == Генеральныя дырэктары == * [[Аляксандр Уладзіміравіч Яфімаў]] (2020—2022) * [[Дзмітрый Пятровіч Барташэвіч]] == Міжнародныя санкцыі == У 2022 годзе «Амкадор» трапіў пад санкцыі Канады<ref>{{Cite web|url=https://gazette.gc.ca/rp-pr/p2/2022/2022-03-30/html/sor-dors49-eng.html|title=Regulations Amending the Special Economic Measures (Belarus) Regulations: SOR/2022-49|publisher={{iw|Canada Gazette}}|date=2022-03-30|access-date=2023-04-12|language=en}}</ref> і Украіны<ref>{{Cite web |url=https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-person/4009/ |title=ШАКУТІН Олександр Васильович |access-date=12 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230412201912/https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-person/4009/ |archive-date=12 красавіка 2023 |url-status=dead |language=uk }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-company/444/ |title=Відкрите акціонерне товариство «Амкодор» — Керуюча компанія холдингу" |access-date=12 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230412201913/https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-company/444/ |archive-date=12 красавіка 2023 |url-status=dead |language=uk }}</ref>. 5 снежня 2023 года [[Міністэрства фінансаў ЗША]] ўвяло [[Спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб|абмежавальныя меры]] адносна кампаніі<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/331612|title=Тапузідзіс, Шаўцоў, Шакуцін… ЗША ўвялі новыя санкцыі супраць фізічных і юрыдычных асоб Беларусі|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2023-12-05}}</ref><ref>{{Cite web|date=2023-12-05|title=Russia-related Designations; Belarus Designations; Issuance of Belarus General License|url=https://ofac.treasury.gov/recent-actions/20231205|url-status=live|access-date=2023-12-06|publisher=[[Міністэрства фінансаў ЗША]]|language=en}}</ref>. [[Файл:Amkodor 01.JPG|thumb|[[Харвестар]] Амкадор з пілавальнай прыладай Kesla]] [[Файл:Amkodor 2682-02 forwarder 2.jpg|thumb|4-осны [[форвардар]] Амкадор-2682-01]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|144798}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Машынабудаўнічыя кампаніі Беларусі]] [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Мінска]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1991 годзе]] [[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] fl4la3sqvp3gr7k3gisdxb9urt6k5rf Арганічная сельская гаспадарка 0 578107 5156172 4691642 2026-06-19T23:58:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156172 wikitext text/x-wiki [[Выява:Abr horta Antonio Cruz.jpg|thumb|Арганічная гаспадарка ў [[Бразілія|Бразіліі]]]] '''Арганічная (экалагічная) сельская гаспадарка''' — методыкі [[сельская гаспадарка|сельскагаспадарчай]] вытворчасці, заснаваныя на адмове ад сінтэтычных [[Хімічнае рэчыва|хімічных рэчываў]] ([[Угнаенні|угнаенняў]] і [[фармакалогія|фармакалагічных]] прэпаратаў). == Гл. таксама == * [[Біядынамічная сельская гаспадарка]] * [[Масанобу Фукуока]] == Літаратура == * [http://old.belal.by/elib/fao/1021.pdf Учебное пособие по органическому сельскому хозяйству]. / Ред. Надья Сиалабба. — Будапешт: Продовольственная и сельскохозяйственная организация объединенных наций, 2017 ISBN 978-92-5-409968-8 == Спасылкі == {{Commonscat|Organic farming}} * [http://agracultura.org/library/historyja/ Гісторыя экалагічнай сельскай гаспадаркі] * [http://agracultura.org/library/aznaczenne/ Азначэнне арганічнай сельскай гаспадаркі] * [http://zviazda.by/be/news/20160704/1467659768-pra-arganichnuyu-selskuyu-gaspadarku Пра арганічную сельскую гаспадарку] * [https://nastgaz.by/shkolny-sad-na-novy-lad/ Школьны сад на новы лад] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190719043713/https://nastgaz.by/shkolny-sad-na-novy-lad/ |date=19 ліпеня 2019 }} * [http://pravo.by/novosti/obshchestvenno-politicheskie-i-v-oblasti-prava/2018/aprel/28400/ Арганічны падыход] * [http://vesti.belal.by/vesti/pdf/19950229.pdf Скарапанаў, С. Эканоміка-экалагічныя аспекты сучаснага земляробства] [[Катэгорыя:Агратэхніка]] [[Катэгорыя:Арганічная сельская гаспадарка| ]] cb8qh7iw6bbu30oujmltgvoy0woi5eh Ара-Хангайскі аймак 0 578704 5156157 5115114 2026-06-19T22:58:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156157 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Ара-Хангайскі аймак |Арыгінальная назва = {{lang-mn|Архангай аймаг}} |Герб = Mn coa arkhangai aimag 2014.png |Сцяг = Mn flag arkhangai aimag 2014.svg |Краіна = {{Сцягафікацыя|Манголія}} |Статут = аймак |Гімн = |Уваходзіць у = |Уключае = 19 самонаў |Сталіца = Цэцэрлэг |Буйныгорад = |Буйныягарады = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = [[мангольская мова|мангольская]] |Мовы = |Насельніцтва = 84 078 |Год перапісу = 2010 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = 1,52 |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = [[халха-манголы]] |Канфесійны склад = [[будызм|будысты]] |Плошча = 55 314 |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = 3 529 |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = map_mn_arkhangai_aimag.png |Часавыпояс = UTC+8 |Абрэвіятура = |ISO = MN-073 |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт =http://arkhangai.gov.mn/ |Заўвагі = }} '''Ара-Хангайскі аймак''' (таксама '''Архангай'''; {{lang-mn|Архангай аймаг}}; Архангай у перыкладзе — ''Паўночны Хангай'') — аймак у [[Манголія|Манголіі]]. == Агульныя звесткі == Архангай быў заснаваны ў [[1931]] годзе. Яго плошча складае 55 314 км². Колькасць насельніцтва — 84 078 чалавек (на канец 2010 года, ацэнка). Шчыльнасць насельніцтва — 1,52 чал./км². У адміністрацыйным дачыненні дзеліцца на 19 самонаў. Адміністрацыйны цэнтр — горад Цэцэрлэг, пабудаваны на месцы будысцкага манастыра, заснаванага ў 1586 годзе. Асновай эканомікі аймака з’яўляецца жывёлагадоўля, у аймаке Архангай налічваецца больш за 2,1 млн галоў буйной рагатай жывёлы. == Геаграфія == Архангай размешчаны ў цэнтральнай частцы Манголіі. На поўначы ад яго знаходзіцца [[Хубсугульскі аймак]], на ўсходзе — [[Булганскі аймак|Булганскі]], на поўдні — [[Увэр-Хангайскі аймак|Увэр-Хангайскі]] і [[Баян-Хангорскі аймак|Баян-Хангорскі]], на захадзе — [[Дзабханскі аймак|Дзабханскі]]. Аймак ляжыць на паўночных схілах нагор’я Хангай. Тут бяруць пачатак рэкі Чулутын-Гол, Суман, Хануйн-Гол, Хунуй-Гол і Таміру-Гол (усе уваходзяць у басейн [[Селенга|Селенгі]]). На ўсходзе Архангая цячэ Архон, тут жа ляжыць возера Угій-Нур. На захадзе аймака — папулярны аб’ект турызму возера Тэрхійн-Цаган-Нур. Сярод горных вяршыняў найбуйнейшымі з’яўляюцца Ангархай-Уўл (3540 м), Дулан-Хайрхан-Уўл (3266 м), Суварга-Хайрхан-Уўл (3179 м), Унтаа-Уўл, Ямат-Уўл, Наёнхангай-Уўл, Хан-Ундэр-Уўл, вулкан Хорга-Уўл. У раёне вулкана Хорга-Уўл знаходзіцца нацыянальны парк Хорга-Тэрхійн-Цаган-Нур. Клімат у Ара-Хангайскім аймаке рэзка кантынентальны. У студзені тэмпература тут дасягае -30&nbsp;°C/-38&nbsp;°C, летам ад +25&nbsp;°C да +36&nbsp;°C. У геалагічным плане тэрыторыя аймака была добра вывучана, але разведачныя работы ідуць і сёння. Тут прысутнічаюць запасы вугалю, акрамя таго, рэчышча ракі Таміру-Гол багата жалезнай рудой, а ў рэчышчы ракі Суман сустракаюцца вулканічныя пароды з уключэннямі з каштоўных камянёў. У самоне Эрдэнэмандал археолагамі выяўлены буйныя паселішчы гунаў. == Эканоміка == Тут вырошчваюць хлебную траву, бульбу і іншыя віды гародніны. Мясцовыя фермеры штогод збіраюць больш за 20 000 тон збожжа. У аймаке знаходзіцца радовішча карбункула з групы гранатаў. Таксама тут ёсць запасы тапаза, крышталя, лушчака і месяцовага каменя. Тут да [[1990]] года працаваў завод па апрацоўцы каляровых камянёў. == Транспарт == У адміністрацыйным цэнтры аймака ёсць уласны аэрадром, які мае грунтавую паласу даўжынёй 1800 метраў, аднак рэгулярных авіязносін з іншымі гарадамі няма. == Славутасці == * Руіны горада Арду-Балык на паўночны захад ад манастыра Эрдэн-Зуў. * У 35 км ад манастыра Эрдэн-Зуў размешчана стэла цюркскага прынца Куль-Тэгіна, датавана 731 г. н. э. * Даліна вулканаў — возера Тэрхійн-Цаган-Нур утворана ракой Суман-Гол (Суман) і дамбай вулканічнага паходжання. * Наскальныя малюнкі на рацэ Чулут, якія датуюцца 3000 годам да нашай эры<ref>{{Cite web |url=http://www.legendtour.ru/rus/mongolia/regions/arkhangai-aimag.shtml |title=Архіўная копія |access-date=21 лістапада 2018 |archive-date=3 лістапада 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141103004736/http://www.legendtour.ru/rus/mongolia/regions/arkhangai-aimag.shtml |url-status=dead }}</ref>. == Адміністрацыйны падзел == {| class="wikitable" |- |+ Самоны Ара-Хангайскага аймака |- ! {{highlight1}} | № ! {{highlight1}} | Самон ! {{highlight1}} | Мангольская назва ! {{highlight1}} | Насельніцтва<br />(2005)<ref name="Stat2009"/> ! {{highlight1}} | Насельніцтва<br />(2008) ! {{highlight1}} | Насельніцтва<br />(2009)<ref name="Stat2009">[http://www.statis.mn/portal/content_files/comppmedia/cxls0x1523.xls Dec. 31 2009 estimation. Arkhangai Aimag Statistical Service] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722221815/http://www.statis.mn/portal/content_files/comppmedia/cxls0x1523.xls |date=2011-07-22 }}</ref> ! {{highlight1}} | Насельніцтва<br />адміністрацыйнага<br />цэнтра |- | 1 || Батцэнгэл || Батцэнгэл ||3 818|| 3 855||3 846||1 096 |- | 2 || Булган || Булган||2 285||2 361||2 434||961 |- | 3 || Чулут || Чулуут||3 943||3 749||3 744||935 |- | 4 || Эрдэнэбулган<sup>*</sup> || Эрдэнэбулган||17 790||18 022||17 770||17 770 |- | 5 || Эрдэнэмандал || Эрдэнэмандал||6 099||5 843||5 933||1 091 |- | 6 || Іхтамір || Ихтамир||5 714||5 154||5 247||1 050 |- | 7 || Жаргалант || Жаргалант||4 089||4 114||4 111||1 035 |- | 8 || Хайрхан || Хайрхан||3 756||3 558||3 656||739 |- | 9 || Хангай || Хангай||3 054||2 805||2 926||795 |- | 10 || Хашат || Хашаат||3 594||3 305||3 344||802 |- | 11 || Хатонт/Хотант || Хотонт||4 763||4 809||4 440||774 |- | 12 || Угійнур || Өгийнуур||3 015||3 041||3 086||622 |- | 13 || Улзійт|| Өлзийт||3 154||3 037||3 102||829 |- | 14 || Ундэр-Улан || Өндөр-Улаан||5 873||5 729||5 798||1 097 |- | 15 || Тарыат || Тариат||5 082||5 022||5 086||644 |- | 16 || Тувшрулэх || Түвшрүүлэх||3 489||3 410||3 438||1 869 |- | 17 || Цахір || Цахир||2 058||2 126||2 143||438 |- | 18 || Цэнхэр || Цэнхэр||5 480||5 387||5 414||997 |- | 19 || Цэцэрлэг<sup>*</sup>||Цэцэрлэг||2 058||3 955||3 813||848 |- |} <sup>*</sup> — горад Цэцэрлэг (адміністрацыйны цэнтр Архангая) разам з сельскімі наваколлем утварае самон Эрдэнэбулган. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://arkhangai.gov.mn/ Афіцыйны сайт] * [http://www.1212.mn/tables.aspx?TBL_ID=DT_NSO_0300_034V1 Мангольскае Нацыянальнае бюро статыстыкі] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Аймакі Манголіі]] n219vvofzpblxdgqd0nnfpjxqgy6ebz Аперацыя «Дамаская Сталь» 0 580888 5156126 5074046 2026-06-19T21:35:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156126 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Аперацыя «Дамаская сталь» |частка = [[Грамадзянская вайна ў Сірыі]] |выява = Operation Damascus Steel.svg |загаловак = Ход апепацыі «Дамаская сталь» |дата =[[18 лютага]] — [[14 красавіка]] [[2018]] |месца = Усходняя Гута, Дамаск, Сірыя |змены = |вынік = перамога Сірыйскай арабскай арміі (САА) |праціўнік1 = {{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыя]]<br>[[File:Emblem of Liwa Al-Quds.svg|22px]] [[Ліва аль-Кудс]]<ref name="quds">{{cite web |url=https://www.almasdarnews.com/article/2000-palestinian-fighters-deploy-damascus-east-ghouta-offensive-photos/ |title=Over 2,000 Palestinian fighters deploy to Damascus for East Ghouta offensive (photos) |author=Leith Aboufadel |work=al-Masdar News |date=1 March 2018 |access-date=16 March 2018 |accessdate=13 жніўня 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190513123623/https://www.almasdarnews.com/article/2000-palestinian-fighters-deploy-damascus-east-ghouta-offensive-photos/ |archivedate=13 мая 2019 |url-status=dead }}</ref><br>[[File:Emblem of the Palestine Liberation Army.svg|22px]] [[Армія вызвалення Палесціны]]<ref name="PLA">{{cite web |url=https://www.almasdarnews.com/article/virtual-map-of-east-ghouta-battle-september-2015-present/ |title=Virtual map of East Ghouta battle: September 2015–Present |author=Leith Aboufadel |work=al-Masdar News |date=9 March 2018 |access-date=16 March 2018 |accessdate=13 жніўня 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190513111932/https://www.almasdarnews.com/article/virtual-map-of-east-ghouta-battle-september-2015-present/ |archivedate=13 мая 2019 |url-status=dead }}</ref><br /> {{Flagicon image|PFLP-GC Flag.svg}} [[Народны фронт вызвалення Палесціны — Галоўнае камандаванне|НФВП-ГК]]<ref>{{cite web|url=http://www.actionpal.org.uk/en/post/6706/action-group-for-palestinians-of-syria/member-of-the-general-command-dies-in-the-eastern-ghouta-clashes |title=Member of the 'General Command' dies in the eastern Ghouta clashes |work=Action Group for Palestinians of Syria |date=2 March 2018 |access-date=18 March 2018}}</ref><br /> {{flagicon image|Flag of the Arab National Guard.svg}} [[Арабская нацыяналістычная гвардыя]]<ref name="PLA" /><br /> {{flagicon image|Flag of the Syrian Social Nationalist Party.svg}} [[Сірыйская сацыяльная нацыяналістычная партыя|ССНП]]<ref>{{cite web |url=https://southfront.org/photos-members-of-pro-government-syrian-social-nationalist-party-participate-in-eastern-ghotua-offensive/ |title=Photos: Members Of Pro-Government Syrian Social Nationalist Party Participate In Eastern Ghotua Offensive |work=SouthFront |date=4 March 2018 |access-date=18 March 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190513111925/https://southfront.org/photos-members-of-pro-government-syrian-social-nationalist-party-participate-in-eastern-ghotua-offensive/ |archivedate=13 мая 2019 |url-status=dead }}</ref><br>'''пры падтрымцы''':<br>{{Сцягафікацыя|Расія}}<br>{{Сцягафікацыя|Іран}} |праціўнік2 = {{Сцяг|Джыхад}} Ісламарадыкалы: * [[Файлак ар-Рахман]] * [[Джэйш аль-Іслам]] * [[Ахрар аш-Шам]] * [[Хаят Тахрыр аш-Шам]] |страты1 = {{Сцяг|Сірыя|1980}}: 520—541 забітых<ref name="thecost">{{cite web|url=http://www.syriahr.com/en/?p=88228|title=After the death of about 1650 citizens in the shelling of the Russian and the regime forces on it…the Eastern Ghouta witnesses the largest organized displacement in Syria during which more than 144 thousand persons have been displaced}}</ref><ref name="international2018">{{Cite web |url=https://international-review.org/2018-east-ghouta-offensive-assad-secures-damascus/ |title=2018 East Ghouta Offensive: the Cost of Securing Damascus |access-date=13 жніўня 2019 |archive-date=13 мая 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190513111924/https://international-review.org/2018-east-ghouta-offensive-assad-secures-damascus/ |url-status=dead }}</ref><br>{{Сцяг|Расія}}: 2—3 забітых<ref>[http://bloknot-volzhsky.ru/news/22-letniy-aleksandr-solopov-iz-sredney-akhtuby-pog-944808 22-летний Александр Солопов из Средней Ахтубы погиб в Сирии при исполнении воинского долга]<br>[http://technics-goods.info/?p=35340 CIT announced the death in Syria of 22-year-old artillery of the Orenburg region] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180706191440/http://technics-goods.info/?p=35340 |date=6 ліпеня 2018 }}<br>{{cite web|url=https://twitter.com/CITeam_en/status/973997514000084994|title=Vladimir Ponomarev from Sol-Iletsk, artilleryman from the same unit as Aleksandr Solopov, was also killed or fatally wounded in early March, possibly in Eastern Ghouta. He was buried with honors on March 14. @mod_russia hasn't reported any of these casualties.pic.twitter.com/biDzZ1mUhq|first=C. I. T.|last=(en)}}</ref> |страты2 = 405 забітых<ref name="thecost"/> |агульныя страты = 1835 мірных грамадзян загінулі<ref>{{cite web|url=http://www.syriahr.com/en/?p=89278|title=To the callers of "sovereignty and care for the motherland"}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/eastern-ghouta-latest-syria-army-advance-rebel-district-civilians-deaths-a8237411.html|title=No relief for Eastern Ghouta as Syrian army advances into rebel district one 'bite' at a time|publisher=Independent}}<br />[http://www.syriahr.com/en/?p=86068 Shells target the outskirts of Damascus and the death of a child raises to about 125 the number of people killed in the capital and its districts since the start of the escalation]<br />[http://www.syriahr.com/2018/03/22/استهداف-متتالي-بالقذائف-يطال-عدة-مناط/ استهداف متتالي بالقذائف يطال عدة مناطق في العاصمة دمشق ومحيطها يقتل ويجرح 21 شخصاً على الأقل]<br>[http://www.syriahr.com/en/?p=87707 A previous fall of shells on the capital Damascus leaves more human losses]</ref> }} '''Аперацыя «Дамаская сталь»''' — наступленне сіл Сірыйскай арабскай арміі ў раёне Усходняй Гуты. == Перадгісторыя == === Усходняя Гута — аплот ісламістаў === З пачаткам [[грамадзянская вайна ў Сірыі|хваляванняў у Сірыі]] ў сакавіку [[2011]] года многія жыхары Усходняй Гуты далучыліся да ўдзельнікаў пратэстаў супраць прэзідэнта [[Башар Асад|Башара Асада]]. Да лістапада [[2012]] года паўстанцы ўсталявалі кантроль над анклавам<ref>[https://www.gazeta.ru/army/2016/11/29/10385771.shtml Битва за Алеппо завершится у Цитадели // ноябрь 2016]</ref>, у лютым [[2013]] года захапілі частку акруговай дарогі на ўскраінах [[Дамаск]]а і прарваліся ў сталічны раён Джабар<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2013/02/11/world/middleeast/syrian-war-closes-in-on-the-heart-of-damascus.html?pagewanted=1&pagewanted=print | title=Damascus on Edge as War Seeps into Syrian Capital | work=New York Times | date=10 February 2013}}</ref>. Перайшоўшы ў контрнаступленне пры падтрымцы [[Іран]]а і шыіцкага руху [[Хезбала]], Сірыйская арабская армія ў маі 2013 года пачала аблогу Усходняй Гуты. Ісламісты ператварылі Усходнюю Гуту ў сапраўдны умацраён з шырокай сеткай абарончых збудаванняў. Баевікі стварылі разгалінаваную сістэму тунэляў, выкарыстоўвалі аператыўныя перагрупоўкі сіл і паспяхова адбівалі спробы ўрадавай арміі заняць раён. Апроч іншага, сірыйскія ўлады доўгі час не мелі свабодных сіл для арганізацыі аперацыі ў гэтым раёне. Лінія судотыку бакоў пралягала па ўсходняй ускраіне Дамаска — пад кантролем апазіцыі разам з многімі населенымі пунктамі прадмесцяў таксама знаходзіліся часткі сталічных раёнаў Джабар і Айн Тарма. Баевікі на працягу некалькіх гадоў ажыццяўлялі абстрэлы жылых раёнаў сталіцы, што прыводзіла да шматлікіх ахвяр сярод мірных жыхароў. Акрамя гэтага, баевікі неаднаразова рабілі спробы прарыву і захопу новых тэрыторый. Найбольш буйной антыўрадавай групоўкай Усходняй Гуты да сярэдзіны [[2017]] г. была «Джэйш аль-Іслам», якая базавалася ў горадзе Дума (на пачатак [[2018]] г. яе колькасць ацэньвалася ў 10—15 тысяч<ref>[http://www.dw.com/en/which-rebel-groups-are-fighting-in-syrias-eastern-ghouta/a-42663501 Which rebel groups are fighting in Syria’s eastern Ghouta?], Deutsche Welle, 20.02.2018</ref>). Цэнтральную і заходнюю часткі Усходняй Гуты, уключаючы сталічныя раёны Джабар і Айн Тарма, кантралявалі ў асноўным баевікі з «Файлак ар-Рахман», афіляванай са [[Свабодная армія Сірыі|Свабоднай сірыйскай арміяй]]. Самымі нешматлікімі групоўкамі былі «Ахрар аш-Шам» (базавалася ў Хараста) і «Хаят Тахрыр аш-Шам» (ХТШ). Другая кантралявала невялікія населеныя пункты, такія як Арбіл, аль-Ашары і Бейт-Нейм, налічваючы на люты 2018 году каля паўтысячы баевікоў<ref name="BBCMonitoring">[https://monitoring.bbc.co.uk/product/c1douzrw Explainer: Who’s fighting whom in Syria’s Ghouta?], BBC Monitoring, 22 February 2018</ref><ref>Wisam Franjieh [https://www.newsdeeply.com/syria/articles/2017/08/01/in-besieged-eastern-ghouta-rebel-infighting-increases-civilian-suffering In Besieged Eastern Ghouta, Rebel Infighting Increases Civilian Suffering] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190530122457/https://www.newsdeeply.com/syria/articles/2017/08/01/in-besieged-eastern-ghouta-rebel-infighting-increases-civilian-suffering |date=30 мая 2019 }}, Syria Deeply, Aug. 1, 2017</ref>. Ва Усходняй Гуце адбыўся адзін з самых смяротных эпізодаў сірыйскай вайны: [[21 жніўня]] [[2013]] году невядомыя выпусцілі па жылых кварталах некалькі ракет з боегалоўкамі, начыненых зарынам. Паводле розных звестак, загінулі ад 300 да 1500 чалавек. === Стварэнне зон дээскалацыі === У пачатку 2017 года ў рамках перамоўнага працэсу ў [[Астана|Астане]] ([[Казахстан]]), ініцыяванага [[Расія]]й, [[Турцыя]]й і Іранам, былі выпрацаваны дамоўленасці аб стварэнні на тэрыторыі Сірыі чатырох так званых «зон дээскалацыі», адной з якіх па пагадненні Расіі, Ірана і Турцыі ад [[4 мая]] 2017 года стала Усходняя Гута<ref>[http://www.mid.ru/foreign_policy/news/-/asset_publisher/cKNonkJE02Bw/content/id/2746041 Меморандум о создании зон деэскалации в Сирийской Арабской Республике]</ref><ref>{{Cite news|title=На "Астане-6" утвердили четыре зоны деэскалации в Сирии|url=https://ria.ru/syria/20170915/1504875172.html|work=РИА Новости|date=20170915T1831+0300Z|accessdate=2018-03-25|language=ru}}</ref>. У наступныя месяцы, аднак, напружанасць вакол гэтага рэгіёна не спадала. Да канца 2017 года сітуацыя вакол Усходняй Гуты прыняла пагрозлівы характар, перамір’е тут дзейнічала толькі фармальна, і сірыйскія ўлады былі зацікаўлены ў ліквідацыі крыніцы пагрозы, размешчанага ў непасрэднай блізкасці да сталіцы. Пры гэтым у мяцежным анклаве, цалкам блакіраваным урадавай арміяй, акрамя баевікоў заставалася і мірнае насельніцтва, якое складала ад 250 да 400 тысяч<ref>{{Cite news|title=В ООН призвали все стороны конфликта в Сирии на месяц прекратить огонь в гуманитарных целях|url=https://news.un.org/ru/story/2018/02/1322781|work=Новости ООН|date=2018-02-06|accessdate=2018-03-12|language=ru|archive-date=13 сакавіка 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180313092458/https://news.un.org/ru/story/2018/02/1322781|url-status=dead}}</ref>. === Студзень 2018 === У студзені 2018 года сітуацыя ва Усходняй Гуце абвастрылася. У ноч на [[1 студзеня]] ўзброеныя атрады радыкальнай апазіцыі, парушыўшы дамоўленасці аб спыненні агню, перайшлі ў наступленне і блакавалі стратэгічны аб’ект — транспартную базу (склад бранятэхнікі) Хараста, адрэзаўшы яе ад падкантрольных сірыйскай арміі тэрыторый на захадзе<ref>[https://riafan.ru/1013850-siriya-poteryala-eshe-odnogo-generala-v-chem-slozhnost-i-znachenie-deblokirovaniya-bazy-v-kharaste Сирия потеряла ещё одного генерала: в чём сложность и значение деблокирования базы в Харасте // ФАН (Федеральное агентство новостей)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180713142230/https://riafan.ru/1013850-siriya-poteryala-eshe-odnogo-generala-v-chem-slozhnost-i-znachenie-deblokirovaniya-bazy-v-kharaste |date=13 ліпеня 2018 }}</ref>. Праз тыдзень урадавыя сілы змаглі аднавіць кантроль над базай і дэблакіраваць яе, аднак баі за суседнія кварталы працягнуліся. У ходзе жорсткіх баёў з ужываннем танкаў і артылерыі абодва бакі панеслі вялікія страты<ref>[https://ria.ru/syria/20180108/1512234423.html Сирийская армия прорвала окружение военной базы под Дамаском // ФАН (Федеральное агентство новостей)]</ref><ref>[https://riafan.ru/1013985-siriya-segodnya-saa-prorvala-okruzhenie-voennoi-bazy-pod-damaskom-siriicy-poluchili-gumpomosh САА удалось прорвать окружение военной базы под Дамаском // ФАН (Федеральное агентство новостей)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180109064032/https://riafan.ru/1013985-siriya-segodnya-saa-prorvala-okruzhenie-voennoi-bazy-pod-damaskom-siriicy-poluchili-gumpomosh |date=9 студзеня 2018 }}</ref>. У далейшым у гэтым раёне штодня адбываліся перастрэлкі і пазіцыйныя баі паміж атрадамі апазіцыі і вайсковымі падраздзяленнямі. Групоўкі радыкальнай апазіцыі ажыццяўлялі рэгулярныя мінамётныя абстрэлы жылых кварталаў сталіцы, што прыводзіла да ахвярам сярод мірнага насельніцтва горада. [[9 студзеня]] з правінцыі Дэйр-эз-Зор у раён Усходняя Гута прыбыла падраздзяленне элітнай 104-й паветрана-дэсантнай брыгады Рэспубліканскай гвардыі пад камандаваннем генерала Гасана Тарафа<ref>[https://riafan.ru/1013873-siriya-segodnya-saa-perebrosila-sily-iz-deir-ez-zora-v-damask-boeviki-teryayut-pozicii-v-idlibe Сирия сегодня: САА перебросила силы из Дейр-эз-Зора в Дамаск, боевики теряют позиции в Идлибе // ФАН (Федеральное агентство новостей)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180109064102/https://riafan.ru/1013873-siriya-segodnya-saa-perebrosila-sily-iz-deir-ez-zora-v-damask-boeviki-teryayut-pozicii-v-idlibe |date=9 студзеня 2018 }}</ref><ref>[https://riafan.ru/1014253-siriya-novosti-9-yanvarya-12-30-nusra-poteryala-11-dereven-v-khame-kurdy-vozobnovili-mobilizaciyu-v-rakke Сирия новости 9 января 12.30: «Нусра» потеряла 11 деревень в Хаме, курды возобновили мобилизацию в Ракке // ФАН (Федеральное агентство новостей) ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180109235513/https://riafan.ru/1014253-siriya-novosti-9-yanvarya-12-30-nusra-poteryala-11-dereven-v-khame-kurdy-vozobnovili-mobilizaciyu-v-rakke |date=9 студзеня 2018 }}</ref>. На працягу некалькіх тыдняў урадавыя сілы і саюзныя атрады апалчэнняў займаліся ўмацаваннем пазіцый і падрыхтоўкай да поўнамаштабнага наступлення супраць апазіцыйных фарміраванняў<ref>[https://riafan.ru/1019778-siriya-novosti-27-yanvarya-07-00-kurdy-styagivayut-sily-v-afrin-vvs-turcii-udarili-po-ypg-v-gorode-manbidzh Сирия новости 27 января 07.00] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180127201354/https://riafan.ru/1019778-siriya-novosti-27-yanvarya-07-00-kurdy-styagivayut-sily-v-afrin-vvs-turcii-udarili-po-ypg-v-gorode-manbidzh |date=27 студзеня 2018 }}</ref>. == Баявыя дзеянні == У пачатку лютага, пасля таго як перамовы пры пасярэдніцтве расійскага [[Цэнтр па прымірэнні варагуючых бакоў і кантролі за перамяшчэннем бежанцаў|Цэнтра па прымірэнні варагуючых бакоў]] з апазіцыйнымі групоўкамі ў анклаве пацярпелі няўдачу, урадавыя сілы прыступілі да нанясення авіяцыйных і артылерыйскіх удараў. У выніку да [[8 лютага]], па даных SOHR (Syrian Observatory for Human Rights), ва Усходняй Гуце загінулі да 200 мірных жыхароў<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2018/feb/08/syria-east-ghouta-third-day-bombing|title=East Ghouta 'drowning in blood' after third day of bombing|work=The Guardian|date=8 February 2018}}</ref>. Перыяд з 10 па 15 лютага характарызаваўся пэўным зацішшам. Тым часам, як паведамлялі афіцыйныя СМІ, адбывалася нарошчванне ўрадавых сіл на межах анклава ў рамках падрыхтоўкі да вырашальнай ваеннай акцыі<ref name="гута05-04">[https://english.enabbaladi.net/archives/2018/04/eastern-ghouta-how-did-one-of-the-greatest-fortresses-of-the-revolution-collapse/?so=related Eastern Ghouta… How did one of the greatest fortresses of the revolution collapse? // Enab Baladi, 05.04.2018]</ref>. [[16 лютага]] сюды прыбыў камандуючы брыгадай армейскага спецназа «Сілы Тыгра» УС Сірыі брыгадны генерал Сухель аль-Хасан. Меркавана да аперацыі, акрамя спецназа «Тыгр», былі прыцягнуты 1-я, 4-я і 9-я танкавыя дывізіі, а таксама падраздзяленні 14-й дывізіі спецыяльнага прызначэння, 104-й, 105-й і 106-й брыгад Рэспубліканскай гвардыі УС Сірыі<ref>[https://regnum.ru/news/2382296.html Сергей Шакарянц, Африн займет не регулярная армия Сирии, а проправительственные силы // ИА Regnum, 25.02.2018]</ref>. [[18 лютага]] вайсковая артылерыя аднавіла ўдары па пазіцыях ісламісцкіх груповак у розных раёнах Усходняй Гуты. Авіяцыйныя і артылерыйскія ўдары не спыняліся на працягу наступных васьмі дзён<ref name=ground>{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2018/02/syrian-forces-offensive-eastern-ghouta-180225071935104.html|title=Syrian forces begin new offensive in Eastern Ghouta|publisher=Al Jazeera|date=25 February 2018}}</ref><ref>{{Cite news|title=Восточная Гута: почему и как войска Асада обрушились на анклав оппозиции|first=Павел|last=Аксенов|url=http://www.bbc.com/russian/features-43143329|work=Русская служба Би-Би-Си|date=2018-02-21|accessdate=2018-03-12|language=en-GB}}</ref>. Прадстаўнік Дзярждэпартамента ЗША Хізэр Науэрт [[21 лютага]] заявіла, што за два дні ва Усходняй Гуце загінулі больш за 100 мірных жыхароў. Такія ж лічбы прыводзіў прадстаўнік генеральнага сакратара [[ААН]] Стэфан Дзюжарык. Сірыйскі цэнтр маніторынгу правоў чалавека, які базуецца ў [[Лондан]]е, [[20 лютага]] паведаміў, што за 48 гадзін ва Усходняй Гуце загінулі як мінімум 250 чалавек, сярод якіх 58 дзяцей і 42 жанчыны<ref name="kommersant.ru">[https://www.kommersant.ru/doc/3557639 США обвинили Россию в обстреле Восточной Гуты. Москва отрицает вину за гибель мирных жителей в Сирии // Коммерсантъ, 22.02.2018]</ref><ref>[https://www.rbc.ru/politics/21/02/2018/5a8dd1b99a794714a8c43dc1 Центр примирения заявил о срыве урегулирования в Восточной Гуте // РБК, 21.02.2018]</ref><ref>[https://www.rbc.ru/politics/21/02/2018/5a8d39769a7947f3585bb1f0 Огонь под Дамаском: почему обострилась ситуация в Восточной Гуте // РБК, 21.02.2018]</ref>. Адміністрацыя [[ЗША]] абвінаваціла Расію і Сірыю у ахвярах сярод мірных жыхароў. Масква адмовілася прызнаваць дачыненне да гібелі мірных жыхароў і назвала абвінавачванні амерыканцаў «беспадстаўнымі»<ref name="kommersant.ru"/>. [[20 лютага]] баевікі «Джэбхат ан-Нусра» абстралялі будынак расійскага Цэнтра па прымірэнні варагуючых бакоў у Сірыі. [[21 лютага]] кіраўнік Цэнтра генерал-маёр Юрый Еўтушэнка заявіў, што ва Усходняй Гуце склалася крытычная гуманітарная і сацыяльна-эканамічная сітуацыя, перамоўны працэс па мірным урэгуляванні канфлікту ў раёне сарваны: «Заклікі расійскага цэнтра па прымірэнні да групоўкаў незаконных узброеных фарміраванняў ва Усходняй Гуце спыніць супраціў, скласці зброю і ўрэгуляваць свой статус выніку не мелі». Па словах Еўтушэнка, апазіцыйныя групоўкі ва Усходняй Гуце «перашкаджаюць выхаду насельніцтва з падкантрольных тэрыторый праз пункт пропуску ў раёне населенага пункта Мухайм Аль-Вафідын»<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3557445 Минобороны России заявило о срыве переговоров по Восточной Гуте в Сирии // Коммерсантъ, 23.02.2018]</ref>. [[24 лютага]] [[Савет Бяспекі ААН]], пасля двухдзённых дэбатаў, прыняў рэзалюцыю 2401 аб перамір’і ва Усходняй Гуце. Савет Бяспекі запатрабаваў спыніць баявыя дзеянні ў гэтым раёне як мінімум на 30 дзён для аказання гуманітарнай дапамогі насельніцтву і эвакуацыі мірных жыхароў, якія маюць патрэбу ў медыцынскай дапамогі. Пры гэтым адзначалася, што перамір’е не распаўсюджваецца на тэрарыстычныя групоўкі «[[Ісламская дзяржава]]», «[[Аль-Каіда]]» і «Джэбхат ан-Нусра». Рэзалюцыю падтрымалі ўсе члены СБ ААН, уключаючы Расію<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3558369 Недостижимое перемирие. Обозреватель «Ъ» Максим Юсин — о резолюции Совбеза ООН по Сирии // Коммерсантъ, 25.02.2018]</ref>. [[11 сакавіка]] большая частка анклава была занята ўрадавымі сіламі, а тыя, што засталіся за баевікамі, падзялілі на 3 часткі. Пасля [[20 сакавіка]] паўстанцы ў горадзе Хараста пагадзіліся скласці зброю і адправіцца ў Ідліб. Вывад баевікоў пачаўся [[22 сакавіка]]<ref>{{Cite web|url=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/5055761/amp|title=СМИ: первая группа боевиков вышла по коридору из Харасты в Восточной Гуте|publisher=tass.ru|accessdate=2018-04-08}}</ref>. [[31 сакавіка]] сірыйская армія ўзяла пад кантроль амаль усю тэрыторыю Усходняй Гуты, акрамя горада Дума. Групоўка «Джэйш-аль-Іслам» адмовілася пакідаць горад, але затым пачала перамовы аб выхадзе з анклава<ref>{{Cite web|url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=3002114|title=Боевики "Джейш аль-Ислам" согласились покинуть Восточную Гуту|publisher=vesti.ru|accessdate=2018-04-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=3002126|title=Из сирийской Думы вывезли тысячу боевиков|accessdate=2018-04-08}}</ref>, якія пазней былі сарваны<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20180407/1518133962.html|title=Боевики в Думе возобновили боевые действия против сирийских войск‍ - РИА Новости, 07.04.2018|publisher=ria.ru|lang=ru|accessdate=2018-04-08}}</ref>. [[6 красавіка]] ўрадавыя войскі Сірыі прыступілі да штурму горада Дума, які скончыў [[8 красавіка]] пагадненнем аб вывазе пакінутай партыі баевікоў<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/syria/20180408/1518160377.html|title=Боевики "Джейш аль-Ислам" в Думе запросили переговоры с правительством|publisher=ria.ru|lang=ru|accessdate=2018-04-08}}</ref>. Аднак днём [[7 красавіка]] антыўрадавая арганізацыя «[[Белыя каскі]]» зняла на відэа мамент, дзе нібы мела месца хімічная атака на мірных жыхароў горада. Заяўленая колькасць ахвяр (70 загінуўшых і больш за 500 пацярпелых) задакументавана не была, што аднак не перашкодзіла Савету бяспекі ААН [[9 красавіка]] абвінаваціць у інцыдэнце Башара Асада і яго расійскіх саюзнікаў. [[12 красавіка]] 2018 года супраціў ісламістаў у Думе быў цалкам задушаны. {{Зноскі}} {{Вайна ў Сірыі}} [[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Сірыі]] [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі]] [[Катэгорыя:Люты 2018 года]] [[Катэгорыя:Сакавік 2018 года]] [[Катэгорыя:Красавік 2018 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2018 года]] [[Катэгорыя:2018 год у Сірыі]] iabeq3t1639xwmzrv7ghfna15uvw3du Апалін Паўлавіч Гофмёйстар 0 591534 5156105 4818237 2026-06-19T20:41:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156105 wikitext text/x-wiki {{ДД}} {{цёзкі2|Гофмёйстар}} '''Апалін (Апалон) Паўлавіч Гофмёйстар'''<ref name="ЭГБ6">{{Крыніцы/ЭГБ|3|ГОФМЁЙСТАР Апалін (Апалон) Паўлавіч||}}</ref> ({{ДН|||1825}}, [[Брэст]]<ref name="БС"/> або [[Шастакова (Камянецкі раён)|Шастакова]] [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэсцкага павета]] — {{ДС|1|7|1890}}<ref>{{Спасылка|url = http://kraeved.opck.org/biblioteka/enciklopedii/obe/g.php|загаловак = Оренбургская биографическая энциклопедия|назва праекта = Библиотека :: Энциклопедии|выдавецтва = История Оренбуржья|дата = 1 чэрвеня 2012|мова = ru}}</ref>, Кракаў) — дзеяч польскага і беларускага рэвалюцыйнага руху, адзін з кіраўнікоў нацыянальна-вызвольнага [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]<ref name="БС">{{кніга |частка = Гофмейстер Аполлин Павлович |загаловак = Биографический справочник |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 167-168 |старонак = 737 }}</ref>, мемуарыст<ref name="ГАП"/>. == Біяграфія == Паходзіў з пратэстанцкага нямецкага роду<ref>{{Спасылка|url = http://mariateresa.pl/ludzie/zycie-zakonne-sw-rafala-kalinowskiego-wstep/rozdzialy-8-13|загаловак = Jean-Baptiste Bouchaud: MIŁOŚĆ ZA MIŁOŚĆ - Życie zakonne św. Rafała Kalinowskiego Rozdział VIII|выдавецтва = Polska Katolicka Witryna Marii Teresy Tuszyńskiej|дата = 1 чэрвеня 2012|мова = pl|title = Архіўная копія|access-date = 27 сакавіка 2019|archive-url = https://web.archive.org/web/20160305084921/http://mariateresa.pl/ludzie/zycie-zakonne-sw-rafala-kalinowskiego-wstep/rozdzialy-8-13|archive-date = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref><ref>{{cite web | url = http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XV_cz.2/645 | title = Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom XV cz.2 - wynik wyszukiwania - DIR | publisher = dir.icm.edu.pl | language = pl | access-date = 2018-11-17 }}</ref> сям’і рускага афіцэра Паўла Гофмёйстара<ref name=":0">{{cite web | url = https://genealogia.okiem.pl/forum/viewtopic.php?f=42&t=4295 | title = Hofmeister Apollo (1825-1890) - Biblioteka Genealogii Polaków | publisher = genealogia.okiem.pl | language = pl | access-date = 2018-11-17 }}</ref><ref name=":1">{{cite web | url = http://www.kpbc.ukw.edu.pl/dlibra/plain-content?id=2464 | title = Pamiętniki Jakóba Gieysztora z lat 1857-1865. T. 1 | author = [[Якуб Гейштар|Jakub Gieysztor]] | date = 1913 | publisher = nakł. Tow. Udz. "Kurjer Litewski" | page = 252, 396, 397 }}</ref>. Бацька — палкоўнік расійскага войска Павел Гофмёйстар, маці паходзіла з [[Курляндыя|Курляндыі]], з роду баронаў Штакельбергаў, была пратэстанткай. Сын Гофмёйстараў, аднак, як і бацька, быў ахрышчаны каталіком, хоць пазней, з прагматычных мэтаў, бацька намаўляў яго стаць пратэстантам. У хуткім часе пасля нараджэння Апаліна сям’я Гофмёйстараў пераехала ў [[Ульянаўск|Сімбірск]], дзе бацька каля шасці гадоў служыў паліцмайстарам. Пасля смерці ўладальніка в. Шастакова расійскага генерала Альберга, які прыходзіўся дзядзькам маці Апаліна Гофмёйстара, сям’я вярнулася на радзіму. Бацька з маленства выхоўваў свайго сына ў спартанскім духу. Скончыў Варшаўскую гімназію і вучыўся ў [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта|Берлінскім універсітэце]], дзе быў членам студэнцкага канспіратыўнага гуртка<ref name="ГАП">[http://www.marakou.by/ru/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19388 ГОФМЕЙСЦЕР Апалін Паўлавіч]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref name=ehb>[[Генадзь Васілевіч Кісялёў|Генадзь Кісялёў]]. Апалін Гофмейстар {{Літаратура/ЭГБ|3к}} С. № 95-96.</ref>. Вучобу ва ўніверсітэце не скончыў. У 1845 актыўна далучыўся да дзейнасці студэнцкага гуртка, праз год з’ехаў на Літву дзеля падрыхтоўкі паўстання. Жыў ва ўладаннях бацькоў у [[Шастакова (Камянецкі раён)|Шастакове]] [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэсцкага павета]]. У 1846 супрацоўнічаў з {{нп3|Караль Лібельт|Каралем Лібельтам|ru|Либельт, Кароль}}, удзельнічаў у змове з мэтай падняць паўстанне ў Беларусі. За гэту спробу арыштаваны ў тым жа годзе<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref>{{cite web | url = http://rcin.org.pl/ifis/Content/31276/WA004_20313_U8884_Limanowski-Historja-.pdf | title = Historia ruchu rewolucyjnego w Polsce | author = {{нп3|Балеслаў Ліманоўскі|Bolesław Limanowski|ru|Лимановский, Болеслав}} | page = 35, 243, 251 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181118081517/http://rcin.org.pl/ifis/Content/31276/WA004_20313_U8884_Limanowski-Historja-.pdf | archive-date = 18 лістапада 2018 | url-status = dead }}</ref> і атрымаў вырак два гады турэмнага зняволення па гэтак званай «справе Рэра». У 1848 годзе публічна ганьбаваны ў [[Вільнюс|Вільні]] і сасланы ў арыштанцкія роты ў {{нп3|Орская крэпасць|Орскай крэпасці|uk|Орська фортеця}}, дзе сядзеў адначасна з [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тарасам Шаўчэнкам]]. Тамсама сустракаўся з [[Зігмунт Ігнатавіч Серакоўскі|Зігмунтам Серакоўскім]]<ref name=":1" /><ref name=ehb/>. Пасля перасланы ў [[Арэнбург]]<ref name="БС"/>. Пасля абвяшчэння [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандрам II]] царскай амністыі ў 1857 годзе вярнуўся на радзіму. З канца 1850-х гадоў жыў у маёнтку [[Шастакова (Камянецкі раён)|Шастакове]] [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэсцкага павета]], які ўспадкаваў ад бацькоў, пад таемным наглядам паліцыі. Да 1861 года да яго маёмасці ставіліся і сяляне, якія жылі ў маёнтку. Вядома, што А. Гофмёйстар прыязна і спачувальна ставіўся да іх<ref name="БС"/>, намагаўся іх вызваліць<ref name=ehb/>. Адчыніў школу для вясковых дзяцей і заняўся сельскай гаспадаркай<ref>{{Спасылка|url = http://www.kamenets.by/index.php?nma=rn_shestakovo&fla=index|загаловак = Шестаково (Каменецкий район)|назва праекту = Каменетчина — Беларусь в лучшем виде|дата = 1 чэрвеня 2012|мова = ru}}</ref>. Пасля [[Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|адмены прыгоннага права]] юрыдычная сітуацыя была складанай, таму за свой рахунак ён ажыццявіў фіктыўны продаж кожнага ўчастка сялянскай сям’і. Сяляне яго любілі і паважалі<ref name=":0" /><ref name=":1" />. Быў блізкім сябрам, суседам і паплечнікам [[Рамуальд Траўгут|Рамуальда Траўгута]]<ref name=":1" /><ref>{{cite web | url = https://polona.pl/item/romuald-traugutt,NzU4NjQyMzE/ | title = Romuald Traugutt | author = {{нп3|Балеслаў Ліманоўскі|Bolesław Limanowski|ru|Лимановский, Болеслав}} | date = 1920 | publisher = {{нп3|Якуб Мартковіч|J. Mortkowicz||Jakub Mortkowicz}} | location = Warszawa | page = 13, 16 }}</ref><ref name=":2">{{cite web | url = https://polona.pl/item/romuald-traugutt-i-jego-dyktatura-podczas-powstania-styczniowego-1863-1864,ODM1NTkzMDQ/2/#info:metadata | title = Romuald Traugutt i jego dyktatura podczas powstania styczniowego 1863-1864 | author = [[Мар’ян Дубецкі|Marian Dubiecki]] | date = 1911 | publisher = {{нп3|Людвік Ідзікоўскі|L. Idzikowski|ru|Ludwik Idzikowski}} J. Czokołow | location = Kijów }}</ref>. Ён браў актыўны ўдзел у нацыянальных арганізацыях і [[Гродна|гродзенскіх]] паўстанцкіх арганізацыях. Падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] быў [[Паўстанне 1863 года на Пружаншчыне|прызначаны цывільным ваяводскім кіраўніком]] паўднёвага Гарадзенскага, пасля Берасцейскага ваяводства<ref name="БС"/><ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" />. Супрацоўнічаў з [[Кастусь Каліноўскі|Кастусём Каліноўскім]]. У 1864 годзе арыштаваны і сасланы на катаргу ў [[Сібір]]<ref name="БС"/><ref name=":1" />. Адбываў кару спачатку ва [[Усолле-Сібірскае|Усоллі-Сібірскім]], пасля ў [[Табольск]]у. У 1868 годзе паводле царскага маніфесту ён пасяліўся ў [[Іркуцк]]у і даваў там урокі музыкі<ref name=":1" />. У 1873 дзякуючы спрыянню аўстрыйскага пасольства вызвалены і атрымаў эміграцыйны пашпарт без права вяртання ў [[Расійская імперыя|Расійскую імперыю]])<ref name=":0" /><ref name=":1" />. З 1870-х гадоў жыў у [[Галічына|Галіцыі]]<ref name="БС"/>, спачатку ў [[Броды (горад)|Бродах]], а потым у [[Кракаў|Кракаве]]<ref>{{Спасылка|url = http://www.genealogia.okiem.pl/powstanies/index.php?nazwisko=Hofmeister|загаловак = Hofmeister — w największej bazie powstańców styczniowych|назва праекту = Dynamiczny Herbarz Rodzin Polskich|дата = 1 чэрвеня 2012|мова = pl}}</ref>. Навернуты з [[пратэстанцтва]] ў [[каталіцтва]] айцом Вацлавам Навакоўскім. Памёр у Кракаве 1 ліпеня 1890 года<ref name=":0" /><ref name=":1" />. Пахаваны на [[Ракавіцкія могілкі|Ракавіцкіх могілках]] там жа<ref>{{cite web | url = http://sowa.website.pl/cmentarium/Cmentarze/spisRakow.html | title = Spis osób pochowanych na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie (osoby pochowane do 1939 r.) | archive-url = https://web.archive.org/web/20191121103647/http://sowa.website.pl/cmentarium/Cmentarze/spisRakow.html | archive-date = 21 лістапада 2019 | quote = 547.Hofmeister Apolin (1825-1890), powstaniec 1863/4, zesłaniec, powstańczy wojewoda brzesko-litewski, kw. Fc. | url-status = dead }}</ref>. == Творчасць == Вядома частка яго мемуараў у выглядзе ліста да [[Агатон Гілер|А. Гілера]] (1882)<ref name="ГАП"/><ref>{{Кніга|частка = Из письма А. Гиллеру |загаловак= Общественно-политическое движение на Украине в 1863-1864 гг.|адказны=Введ. В. Д. Королюка и Г. И. Марахова, с. V-XXI. Ред. коллегия: В. Королюк и др.|месца = Київ|выдавецтва = Вид. Акад. наук УРСР|год = 1964}}</ref>: * Из письма А. Гиллеру // Общественно-политическое движение на Украине в 1863—1864 гг. Киев, 1964 == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар = [[Мар’ян Дубецкі|Dubiecki, Marian]]. |загаловак = Apolin Hofmejster, naczelnik województwa brzesko-litewskiego w powstaniu styczniowem |спасылка = http://www.sbc.org.pl/dlibra/docmetadata?id=10597 |месца = Wilno |год = 1923 |archive-url = https://web.archive.org/web/20211027062007/https://www.sbc.org.pl/dlibra/docmetadata?id=10597 |archive-date = 27 кастрычніка 2021 }} * {{Крыніцы/Даведнік Маракова|РЛ|1|0|РЛ1-3|РЛ1-3}} * {{Артыкул |аўтар = [[Валерый Уладзіміравіч Цапкоў|Цапков Валерий]]. |загаловак = Арестантская рота и сибирская ссылка Аполлинария Гофмейстера |спасылка = http://www.bk-brest.by/ru/81/history/2132/ |мова = ru |выданне = [[Брестский курьер]] |год = 30 чэрвеня 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20111007001037/http://bk-brest.by/ru/81/history/2132/ |archive-date = 7 кастрычніка 2011 }} == Літаратура == * [[Мар’ян Дубецкі|Dubiecki M.]] Apolin Hofmeister, naczelnik wojewódstwa brzesko-litewskiego w powstaniu styczniowem // Ateneum Wileñskiе. 1923, № 2; ЭГБ, т. 3. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гофмёйстар Апалін Паўлавіч}} [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Польшчы]] [[Катэгорыя:Сасланыя ў Сібір]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Руская эміграцыя]] [[Катэгорыя:Мемуарысты Польшчы]] d45yb3i66rqtvm4lwvkv8q787x3ua9m Апалон на калядаванні 0 626730 5156104 4153849 2026-06-19T20:35:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156104 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор |Назва = Апалон на калядаванні |Назва-арыгінал = Apollo po kolędze |Выява = |Памер = |Подпіс выявы = |Жанр = драма |Аўтар = [[Ян Чачот]] |Мова арыгіналу = польская |Напісаны = 1819 |Публікацыя = |Асобнае выданне = |Выдавецтва = |Серыя = |Колькасць старонак = |Ілюстратар = |Афармленне = |Пераклад = |Перакладчык = |Носьбіт = |Папярэдні твор = |Наступны твор = |ISBN = |Электронная версія = |Вікікрыніцы-тэкст = }} «'''Апалон на калядаванні'''» ({{lang-pl|Apollo po kolędze}}) — двухактавы драматычны абразок<ref>Паводле жанравага вызначэння [[К. Цвірка|К. Цвірк]]і, «[[вадэвіль]] у двух актах... напісаны ў форме народнай каляднай [[містэрыя|містэры]]і»</ref> [[Ян Чачот|Яна Чачота]], напісаны ў канцы [[1819]] з нагоды імянінаў [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] і [[Тамаш Зан|Тамаша Зана]]. == Сюжэт == === Першы акт === У першым акце дзеянне адбываецца на плошчы перад [[ратуша]]й. Першая сцэна адкрываецца гутаркай багоў, якія чакаюць [[Эрато|Эрат]]у. У [[Апалон|Апалона]] і [[муза]]ў узнікаюць розныя прапановы пра месца яе знаходжання. Апалон выказвае думку аб тым, што Эрата ў манаскай келлі спакушае божых служак. Другая сцэна, якая пачынаецца з прыходу Эраты, поўніцца развагамі пра тагачасны стан краснага пісьменства: лірычнай і эпічнай паэзіі. Затым, з ініцыятывы Апалона багі вырашаюць пераапрануцца і пайсці калядаваць. За дапамогай у арганізацыі сваёй прыгоды Апалон і музы звяртаюцца да [[Меркурый (міфалогія)|Меркурыя]]. Затым Апалон і музы, разважаючы над паступовай заменай адных ідалаў іншымі, бачаць усю недасканаласць грамадства. === Другі акт === У другім акце дзеянне адбываецца ў доме, дзе звычайна праходзілі пасяджэнні [[філаматы|філамат]]аў. Дзейнымі асобамі першае сцэны з'яўляюцца: Адам ([[Адам Міцкевіч]]), Тамаш ([[Тамаш Зан]]), Ян ([[Ян Чачот]]), Божыдар ([[Тэадор Ладзінскі]]), Ануфр ([[Ануфрый Петрашкевіч]]), Юзаф ([[Юзаф Яжоўскі]]), Яраш ([[Францішак Малеўскі]]), Эразм ([[Эразм Палюшынскі]]). Сцэна распачынаецца спрэчкай Адама і Тамаша. Другая сцэна з'яўляецца кульмінацыйнаю. У ёй філаматы сустракаюцца з багамі і чытаюць свае паэтычныя творы. Найвышэйшую ацэнку аўтара атрымлівае Адам Міцкевіч за чытанне верша «Няхай радасць з вачэй нашых блісне». Апалон і хор муз двойчы прамаўляюць свае віншаванні да Адама Міцкевіча і Тамаша Зана, услаўляюць іх род, продкаў, гавораць пра абранасць філаматаў, пра іх служэнне Айчыне, а таксама ўхваляюць іх літаратарскую дзейнасць. Затым слова даецца хору філаматаў, якія таксама віншуюць сяброў.. == Рэцэпцыі антычнасці == [[Апалон]], бог сонечнага святла, у творы паказаны як жартаўлівы, няўрымслівы шукальнік прыгодаў. Яго спадарожніцы — музы, прычым з традыцыйных дзевяці муз у творы фігуруе толькі пяць — усе яны апякункі пісьменніцкай дзейнасці: [[Эрата]] і [[Талія (муза)|Талія]], [[Каліёпа]], [[Мельпамена]] і [[Эўтэрпа]]. Па-за ўвага паэта засталася [[Палігімнія (муза)|Палігімнія]], што звязана з прыярытэтамі літаратарскай дзейнасці філаматаў. У Чачотавай інтэрпрэтацыі багі губляюць сваю велічнасць і становяцца звычайнымі асобамі з жарсцямі і недахопамі. У творы назіраецца сінкрэтызм язычніцтва і хрысціянства: антычныя багі ў якасці калядоўнікаў удзельнічаюць у свяце Божага Раства. У гэтым сцэнічным творы яскрава выяўляецца матыў антыклерыкалізму, уласцівы і іншым філаматам. У даным творы вуснамі музы Каліёпы аўтар гаворыць наступнае: ''«Я ўжо абміну крыжовыя паходы, да якіх намаўлялі манахі, наварачванне бяздольных інкаў цаною праліцця крыві.. Цэлы свет, як студэнт пад паказкаю [[Ігнацы Лаёла|Лаёлы]], стагнаў, бядак... шмат вякоў пражыў свет, пакуль даведаўся аб мэце рэлігіі»'' (радкі 111—116)<ref>''[[Леў Цвяткоў|Цьвяткоў, Л.]]'' Таварыства філёматаў (Некаторыя цікавыя рысы аб’яднаньня маладых пісьменьнікаў у Вільні, больш чымся за сталецьце перад нашаю эпохаю) // Маладняк. — 1927. — № 1. — С. 64</ref>. == Беларускія пераклады == * ''Ян Чачот.'' [https://kamunikat.org/?pubid=61107 Апалён на калядках] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230110015409/https://kamunikat.org/?pubid=61107 |date=10 студзеня 2023 }} / Перакладчык І. Магін. — СПб: Камунікат, 2021. {{зноскі}} == Літаратура == * ''[[Т. С. Кохан|Кохан Т. С.]]'' Вобразы антычных багоў у драматычным абразку «Апалон на калядаванні» Яна Чачота // Славянскія літаратуры ў кантэксце сусветнай: матэрыялы IX Міжнар. навук. канф., прысвеч. 70-годдзю філал. фак. Беларус. дзярж. ун-та, Мінск, 15—17 кастр. 2009 г. У 2 ч. Ч. 1 / пад рэд. В. П. Рагойшы; рэдкал.: В. П. Рагойша (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск: Выд. цэнтр БДУ, 2010. — С.177—182. — 295 с. {{Творы Яна Чачота}} [[Катэгорыя:Творы Яна Чачота]] [[Катэгорыя:Творы 1819 года]] [[Катэгорыя:Літаратурныя творы на польскай мове]] js0rtfpsniw16rq5gnbi7amcbh86mq8 Ахіменес 0 629594 5156386 4559266 2026-06-20T11:52:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156386 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Achimenes longiflora 05.JPG |image descr = {{bt-bellat|Ахіменес даўгакветны|Achimenes longiflora}} |regnum = Расліны |rang = Род |latin = Achimenes |author = [[Pers.]] |syn = |typus = {{bt-latbel|Achimenes erecta|aut=([[Lam.]]) [[H.P.Fuchs]]|}} |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |wikispecies = Achimenes |grin = 73 }} '''Ахіме́нес''' (''Achimenes'') — [[Род (біялогія)|род]] [[Шматгадовыя расліны|шматгадовых]] [[Кветкавыя|кветкавых]] [[Трава|травяністых]] раслін сямейства {{bt-bellat|Геснерыевыя|Gesneriaceae}}. == Апісанне == Расліны вышынёй 35—50 см з лускаватымі [[карэнішча]]мі. [[Лісце]] круглае або прадаўгавата-яйцападобнае, зубчастае. [[Сцябло|Сцяблы]] і лісце апушаныя. Сцяблы палягаюць. [[Кветкі]] трубчастыя з шырокім адгінам. == Пашырэнне == Радзіма — [[Трапічны клімат|трапічная]] [[Амерыка]]. У культуры ў пакоях і [[аранжарэя]]х культывуюць прыгожа квітнеючыя віды. Святлалюбныя, але не пераносяць яркіх сонечных прамянёў. Размнажаюцца [[насенне]]м, чаранкамі. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Ахіменес|Чартовіч В. М.}} * ''Головкин Б. Н. и др.'' Комнатные растения: Справочник / Под ред. д-ра биол. наук Б. Н. Головкина. — М.: Лесная промышленность, 1989.{{ref-ru}} * Ахименес // ''Головкин Б. Н.'', ''Колобов Е. С.'', ''Костюченко Л. П.'' Всё о комнатных растениях. — 4-е изд. — М.: Айриспресс, 2005. — С. 129—130. — 368 с. + 32 с. цв. влейка: ил. — 12 000 экз. — (Страна советов) — ISBN 5-8112-1143-0.{{ref-ru}} == Спасылкі == * {{ВТ-ЭСБЕ|Ахименес}} * [https://iplants.ru/ahimenes.htm Ахименес // Энциклопедия комнатных цветов и растений] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230813050156/https://iplants.ru/ahimenes.htm |date=13 жніўня 2023 }}{{ref-ru}} {{ізаляваны артыкул}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Геснерыевыя]] 5pqz19wo9d06kygwzaxw0yohzi84w6k Антоній (Крацевіч) 0 630859 5155995 4830139 2026-06-19T14:40:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155995 wikitext text/x-wiki {{Іерарх | імя = Антоній (Крацевіч) | імя пры нараджэнні = Барыс Мікалаевіч Крацевіч | выява = | апісанне выявы = | тытул = | царква = | абранне = | інтранізацыя = | перыядпачатак = | перыядканец = | папярэднік = | пераемнік = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | прыняцце манаства = | сан = | хіратонія = | узнагароды = }} '''Епіскап Антоній''' (свецкае імя: '''Барыс Мікалаевіч Крацевіч'''; {{ДН|14|8|1889}}, [[Багуслаў]], [[Кіеўская губерня]] — {{ДС|21|11|1973}}, [[Малахаўка (Любярэцкі раён)|Малахаўка]], [[Маскоўская вобласць]]) — праваслаўны дзеяч, мітрапаліт. == Біяграфія == Скончыў 2-ю Кіеўскую класічную гімназію, вучыўся ў [[Кіеўская духоўная акадэмія|Кіеўскай духоўнай акадэміі]]. У 1914 годзе рукапаложаны ў іерэя. Служыў у Крыжаўздзвіжанскай царкве с. Пірагова Кіеўскай епархіі. З 1917 года настаяцель Екацярынінскага храма на Лук’янаўскіх могілках [[Кіеў|Кіева]], з 1919 года — на Байкавых; [[благачынны]] цэркваў 3-й акругі Кіева. Узнагароджаны санам [[Протаіерэй|протаіерэя]]. У 1931 годзе служыў у Сафійскім храме ў [[Масква|Маскве]], у 1932 годзе ў Раства-Багародзіцкім саборы ў Каўрове, благачынны Каўроўскай акругі Уладзімірскай епархіі. У лістападзе 1932 года за працу «История Страстной седмицы до образования Студийского устава» прысвоена ступень кандыдата багаслоўя. З 1933 года настаяцель Увядзенскага храма ў Іванаве, з 1934 года — сабора ў Арэхава-Зуеве Маскоўскай епархіі, з 1937 года — у Пярова, благачынны цэркваў Раменскага і Ухтомскага раёнаў Маскоўскай вобласці. Быў арыштаваны і абвінавачваўся ў «правядзенні антысавецкай прапаганды». Асуджаны да 5 гадоў ППК. Вызвалены ў 1942 годзе. У першай палове 1944 года благачынны цэркваў Жытомірскай епархіі. 11 жніўня 1944 года прыняў манашаскі пострыг з імем Антоній. 14 жніўня 1944 года ў Кіеве хіратанізаваны ў епіскапа Жытомірскага. З чэрвеня 1946 года епіскап Кастрамскі і Галіцкі, часова кіруючы Яраслаўскай епархіяй. 25 лютага 1952 года ўзведзены ў сан архіепіскапа. 16 лістапада 1953 года згодна з прашэннем звольнены на пакой. 9 лютага 1954 года вярнуўся на кафедру, прызначаны архіепіскапам Тульскім і Бялёўскім. З верасня 1958 года часовы кіруючы Растоўскай і Новачаркаскай епархіяй. 25 лютага 1959 года ўзнагароджаны крыжам на клобуку. 16 сакавіка 1961 года ўзведзены ў сан [[мітрапаліт]]а і прызначаны мітрапалітам [[Мінская епархія|Мінскім і Беларускім]]. 5 ліпеня 1961 года звольнены на пакой. З 12 студзеня 1962 года мітрапаліт Арлоўскі і Бранскі. 28 мая 1963 года зноў звольнены на пакой. З 30 мая 1964 мітрапаліт Іванаўскі і Кінешамскі, са студзеня 1966 года мітрапаліт Тульскі і Бялёўскі, з лістапада 1968 года — Тамбоўскі і Мічурынскі. Па ўспамінах сучаснікаў у апошнія гады жыцця пакутаваў ад нярвовага захворвання<ref>[http://www.marakou.by/ru/davedniki/represavanyya-pravaslaynyya/tom-i?id=21492 АНТОНІЙ (КРАЦЕВІЧ)]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Епіскапы мінскія]] [[Катэгорыя:Епіскапы брэсцкія і кобрынскія]] [[Катэгорыя:Мітрапаліты Рускай праваслаўнай царквы]] [[Катэгорыя:Епіскапы Рускай праваслаўнай царквы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Кіеўскай вобласці]] 4gnk399afaowfqisc7rh95mb2yvz8b9 Аршанскі дзяржаўны аграрны каледж 0 632796 5156205 5148338 2026-06-20T05:15:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156205 wikitext text/x-wiki {{Каледж | назва = Аршанскі дзяржаўны аграрны каледж | скарачэнне = | выява = | подпіс = | эмблема = | памер эмблемы = | арыгінал = | дэвіз = | заснаваны = 1900 | тып = [[Каледж]] | дырэктар = Мікалай Яўгенавіч Барышаў | студэнты = | выкладчыкі = | размяшчэнне = [[Віцебская вобласць]], [[Аршанскі раён]] | адрас = 211024, Віцебская вобл., Аршанскі раён, п. Высокае, вул. Шасэйная, 6Г (галоўны корпус);<br>211014, Віцебская вобл., Аршанскі раён, аг. Смальяны | сайт = [https://ogak.by/ ogak.by] }} '''Установа адукацыі «Аршанскі дзяржаўны аграрны каледж»''' — сярэдняя спецыяльная і прафесійна-тэхнічная навучальная ўстанова ў [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Навучальны працэс арганізаваны на дзвюх пляцоўках: у пасёлку [[Высокае (Аршанскі раён)|Высокае]] і аграгарадку [[Смальяны]]<ref name="contacts">{{cite web|url=https://ogak.by/%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%82%D1%8B/|title=Контакты|publisher=Оршанский государственный аграрный колледж|date=|lang=ru|accessdate=29 мая 2026}}</ref>. == Гісторыя == Гісторыя ўстановы пачалася ў студзені 1900 года, калі па ініцыятыве і на сродкі мясцовага памешчыка Валяр’яна Аляксандравіча Цітова была ўтворана ніжэйшая сельскагаспадарчая школа першага разраду. Установа рыхтавала спецыялістаў сельскагаспадарчай вытворчасці для памешчыцкіх гаспадарак. Смальянская сельскагаспадарчая школа праіснавала да верасня 1917 года, выпусціўшы за гэты час дзвесце пяцьдзясят спецыялістаў<ref name="history">{{cite web|url=http://sgak.by/o-kolledzhe/|title=О колледже|publisher=Смольянский государственный аграрный колледж|date=2019|lang=ru|accessdate=29 мая 2026|archive-date=8 лютага 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190208032453/http://sgak.by/o-kolledzhe/|url-status=bot: unknown}}</ref><ref name="pridvinie">{{cite web|url=https://pridvinie.vlib.by/index.php/navuchalnyya-stanovy/243-syarednyaya-spetsyyalnaya-adukatsyya/2642-kaledzh-agrarny-smalyanski-dzyarzha-ny-ua-arshanski-rajon-ag-smalyany|title=Каледж аграрны Смальянскі дзяржаўны, УА. Аршанскі раён, аг. Смальяны|publisher=Прыдзвінскі край: гісторыя і сучаснасць|date=18 красавіка 2017|lang=be|accessdate=29 мая 2026}}</ref>. У снежні 1918 года, пасля вызвалення вёскі ад нямецкіх войскаў, на базе школы пачаў працаваць сельскагаспадарчы тэхнікум. У 1922 годзе ён быў пераўтвораны ў прафесійную школу. У 1930 годзе з горада [[Касцюковічы]] ў Смальяны быў пераведзены яшчэ адзін сельскагаспадарчы тэхнікум<ref name="history"/><ref name="pridvinie"/>. За гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] навучальны корпус выкарыстоўваўся як казарма для салдат, а ў падвальным памяшканні размяшчалася турма. Пры адступленні фашысты спалілі будынак. Таксама падчас акупацыі былі знішчаныя ўсе падручнікі і наглядныя дапаможнікі<ref name="history"/><ref name="pridvinie"/>. Пасля вайны, з 26 жніўня 1944 года, праца Смальянскага сельскагаспадарчага тэхнікума аднавілася. Нягледзячы на тое, што спачатку заняткі праводзіліся ў прыстасаваных памяшканнях, ужо ў 1945 годзе адбыўся першы пасляваенны выпуск з дваццаці шасці чалавек. З цягам часу былі пабудаваны новыя навучальныя карпусы і вучэбна-вытворчыя аб’екты<ref name="history"/><ref name="archives">{{cite web|url=https://fk.archives.gov.by/fond/120299/|title=Фонд № 1159. Учреждение образования "Смольянский государственный аграрный колледж"|publisher=Фондовый каталог государственных архивов Республики Беларусь|date=|lang=ru|accessdate=29 мая 2026}}</ref>. З 29 красавіка 1964 года ўстанова дзейнічала як Смальянскі саўгас-тэхнікум. Пазней назвы і статусы неаднаразова змяняліся: з 15 красавіка 1967 года яна працавала як Смальянскі сельскагаспадарчы тэхнікум па падрыхтоўцы кіруючых кадраў калгасаў і саўгасаў, з 24 лістапада 1972 года — як Смальянскі саўгас-тэхнікум па падрыхтоўцы кіруючых кадраў калгасаў і саўгасаў, а з 16 чэрвеня 1978 года — зноў як Смальянскі саўгас-тэхнікум. 13 мая 1998 года ўстанова была рэфармавана ў Смальянскі сельскагаспадарчы тэхнікум. 31 жніўня 2001 года ёй быў прысвоены статус каледжа (Смальянскі дзяржаўны аграрны каледж, з 14 жніўня 2002 года — установа адукацыі)<ref name="archives"/>. Згодна з рашэннем Віцебскага абласнога выканаўчага камітэта ад 28 жніўня 2018 года (рашэнне №&nbsp;476), 1 лютага 2019 года ўстанова адукацыі «Смальянскі дзяржаўны аграрны каледж» шляхам зліцця з Высокаўскім дзяржаўным прафесійным сельскагаспадарчым ліцэем была рэарганізавана ва ўстанову адукацыі «Аршанскі дзяржаўны аграрны каледж»<ref name="pdf">Информация о неиспользуемых и неэффективно используемых объектах, расположенных в Оршанском районе, по состоянию на 01.04.2019. — С. 25.</ref><ref name="orshaeu">{{cite web|url=https://orsha.eu/bel/%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%8B/9143|title=Цяпер гэта аршанскі коледж|publisher=Аршанскі рэгіянальны партал|date=7 сакавіка 2019|lang=be|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220928090433/https://orsha.eu/bel/%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BD%D1%8B/9143|archivedate=28 верасня 2022}}</ref>. == Структура і спецыяльнасці == Навучальны працэс у каледжы падзелены паміж дзвюма тэрытарыяльнымі пляцоўкамі<ref name="contacts"/><ref name="aw">{{cite web|url=http://aw.belal.by/russian/edu/edu/35.htm|title=Учреждение образования "Оршанский государственный аграрный колледж"|publisher=Белорусская сельскохозяйственная библиотека|date=|lang=ru|accessdate=29 мая 2026}}</ref>. У аграгарадку [[Смальяны]] ажыццяўляецца падрыхтоўка на ўзроўні сярэдняй спецыяльнай адукацыі па наступных спецыяльнасцях<ref name="sso">{{cite web|url=https://ogak.by/%d1%81%d0%bf%d0%b5%d1%86%d0%b8%d0%b0%d0%bb%d1%8c%d0%bd%d0%be%d1%81%d1%82%d0%b8-%d1%81%d1%81%d0%be/|title=Специальности ССО|publisher=Оршанский государственный аграрный колледж|date=|lang=ru|accessdate=29 мая 2026}}</ref>: * Вытворчасць прадукцыі расліннага паходжання (тэхнік-тэхнолаг); * Планава-эканамічная і аналітычная дзейнасць (тэхнік-эканаміст); * Лясная гаспадарка (тэхнік); * Наладка і тэхнічная эксплуатацыя аўтаматызаванага тэхналагічнага абсталявання ў жывёлагадоўлі (наладчык 5-га разраду). У пасёлку [[Высокае (аграгарадок, Аршанскі раён)|Высокае]] арганізавана навучанне на ўзроўні прафесійна-тэхнічнай адукацыі па спецыяльнасцях<ref name="pto">{{cite web|url=https://ogak.by/%d1%81%d0%bf%d0%b5%d1%86%d0%b8%d0%b0%d0%bb%d1%8c%d0%bd%d0%be%d1%81%d1%82%d0%b8-%d0%bf%d1%82%d0%be/|title=Специальности ПТО|publisher=Оршанский государственный аграрный колледж|date=|lang=ru|accessdate=29 мая 2026}}</ref>: * Эксплуатацыя і рамонт сельскагаспадарчай тэхнікі (слесар, трактарыст-машыніст); * Эксплуатацыя, рамонт і абслугоўванне аўтамабіляў (вадзіцель катэгорыі «С»); * Тэхнічная эксплуатацыя дарожна-будаўнічых машын і абсталявання (машыніст экскаватара, вадзіцель пагрузчыка, слесар); * Абслугоўванне і выраб прадукцыі ў грамадскім харчаванні (кухар дзіцячага харчавання, кухар 3—4 разрадаў); * Вытворчасць прадукцыі жывёлагадоўлі (аператар птушкафабрык і механізаваных ферм). Матэрыяльна-тэхнічная база ўключае навучальныя карпусы, спецыялізаваныя кабінеты, лабараторыі, камп’ютарныя класы, бібліятэку (фонд каля 49 тысяч асобнікаў), тры інтэрнаты, сталовую і дом культуры. Для практычнага навучання маюцца вучэбна-вытворчая гаспадарка, майстэрні, аўтатрактарадром, сад, цяпліца і вучэбна-геадэзійны палігон. Працуе Цэнтр кампетэнцый сельскагаспадарчых тэхналогій<ref name="contacts" /><ref name="history" />. == Вядомыя выпускнікі == * [[Васіль Феафілавіч Купрэвіч|В.&nbsp;Ф.&nbsp;Купрэвіч]] — акадэмік, Прэзідэнт [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук БССР]]<ref name="history"/>; * [[Мікалай Іванавіч Дземянцей|М.&nbsp;І.&nbsp;Дземянцей]] — Старшыня Прэзідыума [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]]; * [[І. А. Шыбека|І.&nbsp;А.&nbsp;Шыбека]] — старшыня [[Віцебскі абласны выканаўчы камітэт|Віцебскага аблвыканкама]]<ref name="history"/>; * [[З. М. Задора|З.&nbsp;М.&nbsp;Задора]] — [[Герой Сацыялістычнай Працы]]<ref name="history"/>; * [[Р. Н. Ракаед|Р.&nbsp;Н.&nbsp;Ракаед]] — Герой Сацыялістычнай Працы<ref name="history"/>; * [[С. Гумінская|С.&nbsp;Гумінская]] — дэпутат [[Савет Нацыянальнасцей Вярхоўнага Савета СССР|Савета Нацыянальнасцей Вярхоўнага Савета СССР]]<ref name="history"/>; * [[Іван Пятровіч Шакола|І.&nbsp;П.&nbsp;Шакола]] — прэзідэнт канцэрна «[[Белдзяржхарчпрам]]»<ref name="history"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Бондарава Т. |загаловак=Быць гаспадаром на сваёй зямлі |выданне=Настаўніцкая газета |тып=газета |год=2017 |нумар=8 ліпеня |старонкі=13 |ref=Бондарава}} * {{артыкул |аўтар=Бондарава Т. |загаловак=Справа гонару |выданне=Настаўніцкая газета |тып=газета |год=2017 |нумар=1 красавіка |старонкі=5 |ref=Бондарава2}} * {{артыкул |аўтар=Гатоўская Л. |загаловак=Сельская інтэлігентка з кандыдацкай ступенню |выданне=Аршанская газета |тып=газета |год=2016 |нумар=4 лістапада |старонкі=1 |ref=Гатоўская}} * {{артыкул |аўтар=Кавалёва А. |загаловак=І акадэмік, і трактарыст вучыліся ў Смальянах |выданне=Аршанская газета |тып=газета |год=2000 |нумар=23 лістапада |старонкі=1, 3 |ref=Кавалёва}} * {{артыкул |аўтар=Ціханава В. |загаловак=Весткі са Смалянскага аграрнага каледжа |выданне=Аршанская газета |тып=газета |год=2002 |нумар=16 лістапада |старонкі=3 |ref=Ціханава}} * {{Крыніцы/БЭ|том=15 |артыкул=Смальянскі аграрны каледж |старонкі=46 |ref=Смальянскі аграрны каледж}} == Спасылкі == * {{archives.gov.by|120299}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каледжы Беларусі]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Аршанскага раёна]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Віцебскай вобласці]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы, заснаваныя ў 1900 годзе]] [[Катэгорыя:1900 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Смальяны]] [[Катэгорыя:Высокае (аграгарадок, Аршанскі раён)]] [[Катэгорыя:Каледжы Беларусі]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Аршанскага раёна]] [[Катэгорыя:Смальяны]] nas5l5x07xods4etk2h3wsofucog2ls Асобны атрад БНР (серыя марак) 0 639486 5156254 4764391 2026-06-20T07:30:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156254 wikitext text/x-wiki [[Файл:1920 Belarusian Peoples Republic Bulak-Balachowicz Brigade PERF 1r.jpg|thumb|Паштовая марка «Асобны атрад БНР» наміналам 1 рубель]] '''Асобны атрад БНР''' — серыя марак [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]], выдадзеная ў 1920 годзе. == Апісанне == [[File:Тыпы Магілёўскай губерніі, 1882.jpg|thumb|злева|Тыпы Магілёўскай губерніі. {{нп5|Живописная Россия (выданне)|«Живописная Россия»|ru|Живописная Россия (издание)}}, 1882]] На ўсіх пяці марках серыі — адзін малюнак: маладыя сяляне ў нацыянальных строях ([[Магілёўскі строй]]), хлопец і дзяўчына, сядзяць на лаўцы ля плота. Праект маркі быў выкананы мастаком [[Рыхард Зарыньш|Рыхардам Зарыньшам]]. Паводле меркавання гісторыкаў, прататыпам была выкарыстана гравюра У. дэ Гарнека, змешчаная ў трэцім томе выдання {{нп5|Живописная Россия (выданне)|«Живописная Россия»|ru|Живописная Россия (издание)}} (1882 г.) пад назвай «Тыпы Магілёўскай губерні»<ref name="marki">{{cite web| author = Батиевский В.| date = 2 красавіка 2011| url = http://mirmarok.ru/prim/view_article/732/| archiveurl = https://archive.today/20160131191549/http://mirmarok.ru/prim/view_article/732/| archivedate = 31 студзеня 2016| title = Марки и полевая почта «Асобнага атрада БНР»| work = mirmarok.ru| accessdate = 2 сакавіка 2018| language = ru| url-status = dead}}</ref>. Выдадзена 5 марак розных наміналаў: 5, 10, 15, 50 капеек і 1 рубель. Існуюць зубцаваныя і незубцаваныя маркі. Агульны тыраж — 5 мільёнаў асобнікаў (па 1 мільёне кожны). Адносіны зубцаваных да незубцаваных — 1:1. Незубцаваныя маркі былы выдадзены дзеля здзешаўлення тыражу. З іх 250 тысяч было выраблена і бяз клею<ref>{{кніга|аўтар =|частка = |загаловак =Le Collectionneur de timbres-poste. Numeros 459 a 464.|арыгінал = |спасылка =http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k96757020/f66.image.r=Bulak?rk=1201722;4 |адказны = |выданне = |месца =[[Парыж]] |выдавецтва =Maison Arthur Maury Bureaux d'abonnement et de vente |год =1920 |том = |старонкі =62 |старонак =224 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Наміналы: * 5 капеек — зялёнага колеру * 10 капеек — чырвонага колеру * 15 капеек — фіялетавага колеру * 50 капеек — цёмна-блакітнага колеру * 1 рубель — бурага колеру <center>'''Зубцаваныя маркі'''<gallery perrow="5"> Файл:1920 Belarusian Peoples Republic Bulak-Balachowicz Brigade PERF 5k.jpg|5 кап. Файл:1920 Belarusian Peoples Republic Bulak-Balachowicz Brigade PERF 10k.jpg|10 кап. Файл:1920 Belarusian Peoples Republic Bulak-Balachowicz Brigade PERF 15k.jpg|15 кап. Файл:1920 Belarusian Peoples Republic Bulak-Balachowicz Brigade PERF 50k.jpg|50 кап. Файл:1920 Belarusian Peoples Republic Bulak-Balachowicz Brigade PERF 1r.jpg|1 руб. </gallery></center> <center>'''Незубцаваныя маркі'''<gallery perrow="5"> Файл:1920 Belarusian Peoples Republic Bulak-Balachowicz Brigade 5k.jpg|5 кап. Файл:1920 Belarusian Peoples Republic Bulak-Balachowicz Brigade 10k.jpg|10 кап. Файл:1920 Belarusian Peoples Republic Bulak-Balachowicz Brigade 15k.jpg|15 кап. Файл:1920 Belarusian Peoples Republic Bulak-Balachowicz Brigade 50k.jpg|50 кап. Файл:1920 Belarusian Peoples Republic Bulak-Balachowicz Brigade 1r.jpg|1 руб. </gallery></center> == Гісторыя == У 1920 годзе ў Латвійскай дзяржаўнай друкарні ў [[Рыга|Рызе]] выдадзеная серыя марак па заказе камандавання [[Асобны атрад БНР|Асобнага Атрада БНР]]. Надпіс «Асобны атрад» сведчыць аб тым, што маркі выпускаліся для беларускага вайсковага фарміравання на чале з генералам [[Булак-Балаховіч]]ам. Замову на яго даваў старшыня [[Беларуская вайсковая камісія|Беларускай вайсковай камісіі]] ў Латвіі [[Кастусь Езавітаў]]. Маркі былі ў выкарыстанні з 14 лютага 1920 да 22 красавіка 1920 года. Маркі Асобнага атраду выкарыстоўваліся палявой поштай, якая засталася на тэрыторыі Латвіі, да красавіка 1920 года, і гасіліся асобным штампам. Надалей гэты выпуск (пачынаючы з 1939 года) неаднаразова перавыдаваўся як [[Урад БНР у выгнанні|эмігранцкім урадам БНР]], так і «неафіцыйна», што што стала прычынай з'яўлення вялікай колькасці адменаў марак гэтага выпуску паводле якасці друку<ref name="sviatmarak584">{{cite web|author = И.Ф. Мясковский|date = 5 верасня 2010|url = http://www.mirmarok.ru/prim/view_article/584/|title = 1.5. Выпуск Особого Отряда БНР (Булак-Балахович) — Подделки марок выпуска|work = [http://www.mirmarok.ru/prim/ls_category/1039/ Фантастические выпуски]|publisher = Мир м@рок|accessdate = 2 сакавіка 2018|language = ru|archiveurl = https://web.archive.org/web/20180316164925/http://www.mirmarok.ru/prim/view_article/584/|archivedate = 16 сакавіка 2018|url-status = dead}}</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == * [http://budzma.by/news/pashtovyya-marki-bnr-padrobki-i-realnyya-fakty.html Паштовыя маркі БНР: падробкі і рэальныя факты] * [http://kamunikat.org/bek/marki.html# Беларускі Інстытут Навукі і Мастацтва. Маркі і налепкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180311162208/http://kamunikat.org/bek/marki.html |date=11 сакавіка 2018 }} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Беларуская Народная Рэспубліка]] [[Катэгорыя:Паштовыя маркі Беларусі]] [[Катэгорыя:Асобны атрад БНР]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1920 годзе]] s1fbw0icro1bcqldgap7oj3xjw4gnu7 Віленскае таварыства сяброў навук 0 647536 5156147 5152659 2026-06-19T22:46:57Z Bk1949 50943 5156147 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = Віленскае таварыства сяброў навук |альтэрнатыўная = Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Wilnie |background_color = |колер_назвы = |лагатып = |шырыня_лагатыпа = |подпіс = |карта1 = |шырыня_карты1 = |легенда1 = |карта2 = |шырыня_карты2 = |легенда2 = |членства = |тып_цэнтра = будынак |цэнтр = |тып = асветніцкая |мовы = [[польская мова|польская]] |мова = |пасада_кіраўніка1 = Старшыня |імя_кіраўніка1 = Станіслаў Касцялкоўскі |заснавальнік1 = Альфонс Парчэўскі |падзея_заснавання1 = Рэгістрацыя |дата_заснавання1 = [[1907]] |падзея_ліквідацыі = |дата_ліквідацыі = 1940 |заўвага1 = |адрас = Вільня |сайт = |вікісховішча = }} '''Віленскае таварыства сяброў навук''' (''Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Wilnie'') — [[гістарычнае таварыства]], грамадская арганізацыя, якая існавала ў Вільні ў 1907—1940 гадах. Мэты: даследаванне гісторыі, этнаграфіі і культуры Літвы, Беларусі і Польшчы. == Выдавецкая і навуковая дзейнасць == [[Файл:Palac Towarzystwa Przyjaciol Nauk in Vilnius.JPG|thumb|міні|Будынак Таварыства сяброў навук]] Заснавана па ініцыятыве Альфонса . Дзейнасць Таварыства была накіравана на развіццё рэгіянальных даследаванняў (вывучэнне гісторыі Літвы з пункту гледжання гісторыі, этнаграфіі, прыроды і статыстыкі) і ў цэлым польскай навукі, літаратуры і мастацтва ў віленскім рэгіёне. Таварыства ў першай палове XX стагоддзя, нароўні з Віленскім універсітэтам, мела вялікае значэнне. Выдаваўся «Rocznik Towarzystwa…» («Штогоднік таварыства…», 1907—1922), «{{нп5|Атэнеум Віленскі||pl|Ateneum Wileńskie}}» (1923—1939), дзе распавядалася пра мінулае [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], даваліся дакументы, бягучая гістарычная бібліяграфія. Членамі ці членамі-карэспандэнтамі Таварыства з’яўляліся Тадэвуш Чахаўскі, [[Стэфан Эрэнкройц]], [[Людвік Каланкоўскі]], [[Юзаф Мантвіл]], Генрык Няводнічанскі, [[Эліза Ажэшка]], [[Станіслаў Пігань]], [[Чэслаў Янкоўскі]], [[Уладзіслаў Загорскі]] і інш<ref>{{Крыніцы/ЭГБ|3|Гістарычныя таварыствы|Каханоўскі Г.|14−15}}</ref><ref>{{Крыніцы/Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|5|Таварыства сяброў навук|224|Цыбуля В. А.}}</ref><ref>''Lowmianski H.'' Bibliografia zawartości «Atenum Wileńskiego». Pamiętnik Biblioteki Kórnickiej, 1983, z. 20, s. 227−259.</ref>. [[Файл:Profesor Stanisław Kościałkowski.jpg|thumb|240px|Станіслаў Касцялкоўскі]] Была сабрана вялікая бібліятэка: там знаходзіліся рукапісы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]], [[Ян Карловіч|Яна Карловіча]], [[Ян Шванскі|Яна Шванскага]], этнаграфічныя даследаванні [[Міхал Адольфавіч Федароўскі|Міхала Федароўскага]] і [[Казімір Французовіч|Казіміра Французовіча]], лісты [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]] і інш. Цяпер гэта знаходзіцца ў літоўскіх архівах<ref>{{артыкул|аўтар=Гасюнас Ст.|загаловак= Из художественных хранилищ|выданне=Вильнюс|месца=Вильнюс|год=1996|нумар=6|старонкі=98−114|isbn=02336-2203}}</ref>. Пасля 1939 года для Таварыства, як і для многіх іншых польскіх навуковых і культурных устаноў, пачаўся складаны перыяд. Апошні кіраўнік Таварыства прафесар [[Станіслаў Касцялкоўскі]] быў арыштаваны ўлетку 1941 года і адпраўлены ў ссылку на Урал. У 1941 годзе, пры нямецкай акупацыі, Таварыства спыніла сваю дзейнасць. Касцялкоўскі, вызвалены пасля пачатку германа-савецкай вайны ў студзені 1942 года, быў эвакуіраваны ў Іран разам з войскам [[Уладзіслаў Андэрс|Андэрса]]<ref>{{артыкул|Семянчук А.|загаловак= Жыццёвы шлях Станіслава Касцялкоўскага − прафесара Віленскага ўніверсітэта Стэфана Баторыя|выданне= Ян Булгак і культура заходнебеларускага рэгіену з ХІХ ст. да Другой сусветнай вайны: зб. навуковых артыкулаў|месца=Гродна|выдавецтва=ГрДУ|год=2009|старонак=135|isbn=978-985-515-140-2}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Бездэль В. Я.|загаловак=Беларускія вучоныя ў канцы XVIII−XIX стст. у кантэксце развіцця еўрапейскай навукі|выданне=Вестник молодого учёного международного ун-та МИТСО. Сб. научных статей|месца=Мн.|выдавецтва=Международный ун-т МИТСО|год=2019|старонкі=14|старонак=396}}</ref>. == Старшыні Таварыства == * [[Ян Курчэўскі]] (1907—1916) * Уладзіслаў Загорскі (1916—1927) * Альфонс Парчэўскі (1927—1933) * [[Марыян Здзяхоўскі]] (1933—1938) * Станіслаў Касцялкоўскі (1938—1940) {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Тавары́ства сябро́ў наву́к, Таварыства аматараў навук|Цыбуля В. А.|374}} * {{крыніцы/ЭГБ|6-1|Тавары́ства сябро́ў наву́к|Вера Цыбуля|493—494}} * ''[[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Смалянчук А. Ф.]]'' Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864 — люты 1917 г. — Гродна, 2001. — С. 320. * {{кніга|аўтар =Ilgiewicz, Henryka.|частка = |загаловак =Societates Academicae Vilnenses: Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Wilnie (1907-1939) i jego poprzednicy |арыгінал = |спасылка =https://www.lituanistika.lt/content/11677|адказны = |выданне = |месца =Warszawa |выдавецтва= |год =2008|том = |старонкі = |старонак =668|серыя = |isbn =978-83-924311-4-5 |тыраж =}} * Pranciškus Smuglevičius ir jo epocha. — Vilnius: Vilniaus dailės akademijos leidykla, 1997. — {{ISSN|1392-0316}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навуковыя таварыствы]] [[Катэгорыя:Гістарычныя таварыствы]] [[Катэгорыя:1907 год у Вільні]] clbpg3gd29ovwp3qjpfl5syng81rkx1 Кшывінь 0 653561 5155990 3684011 2026-06-19T14:09:26Z Marcin 303 138426 5155990 wikitext text/x-wiki {{НП-Польшча |статус = Горад |беларуская назва = Кшывінь |арыгінальная назва = Krzywiń |падначаленне = |выява = Market Square in Krzywiń (5).jpg |подпіс = |герб = POL Krzywiń COA.svg |сцяг = POL Krzywiń flag.svg |дэвіз = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ваяводства = Велікапольскае |павет = Касцянскі |гміна = Кшывінь (гміна) |гміна_назва = Кшывінь |унутраны падзел = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = 1257 |плошча = 2,27 |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |насельніцтва = 1 700 |год перапісу = 2019 |шчыльнасць = 738,8 |агламерацыя = |назва агламерацыі = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |тэлефонны код = 65 |паштовы індэкс = 64-010 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = PKS |TERC = 3011044 |SIMC = 0954544 |катэгорыя ў Commons = |сайт = https://www.krzywin.pl/ |мова сайта 2 = |add3n = |add3 = }} '''Кшывінь'''<ref>{{ТКП-Польшча}}</ref> ({{lang-pl|Krzywiń}}) — [[горад]] на захадзе [[Польшча|Польшчы]]. Размешчаны за 330 км на захад ад [[Варшава|Варшавы]] і за 60 км на поўдзень ад [[Познань|Познані]]. Уваходзіць у склад [[Касцянскі павет|Касцянскага павета]] [[Велікапольскае ваяводства|Велікапольскага ваяводства]], сядзіба вяскова-гарадской [[Кшывінь (гміна)|гміны Кшывінь]]. Займае плошчу 2,27 км². Насельніцтва 1,7 тыс. чалавек. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Касцянскі павет}} {{Велікапольскае ваяводства}} syduu58w00c6y1rf9bx04w37sych9h3 5156260 5155990 2026-06-20T07:40:50Z M.L.Bot 261 афармленне 5156260 wikitext text/x-wiki {{НП-Польшча |статус = Горад |беларуская назва = Кшывінь |арыгінальная назва = Krzywiń |падначаленне = |выява = |подпіс = |герб = |сцяг = |дэвіз = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ваяводства = Велікапольскае |павет = Касцянскі |гміна = Кшывінь (гміна) |гміна_назва = Кшывінь |унутраны падзел = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = 1257 |плошча = 2,27 |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |агламерацыя = |назва агламерацыі = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |тэлефонны код = 65 |паштовы індэкс = 64-010 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = PKS |TERC = 3011044 |SIMC = 0954544 |катэгорыя ў Commons = |сайт = www.krzywin.pl |мова сайта 2 = |add3n = |add3 = }} '''Кшывінь'''<ref>{{ТКП-Польшча}}</ref> ({{lang-pl|Krzywiń}}) — [[горад]] на захадзе [[Польшча|Польшчы]]. Размешчаны за 330 км на захад ад [[Варшава|Варшавы]] і за 60 км на поўдзень ад [[Познань|Познані]]. Уваходзіць у склад [[Касцянскі павет|Касцянскага павета]] [[Велікапольскае ваяводства|Велікапольскага ваяводства]], сядзіба вяскова-гарадской [[Кшывінь (гміна)|гміны Кшывінь]]. Займае плошчу 2,27 км². Насельніцтва 1,7 тыс. чалавек. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Касцянскі павет}} {{Велікапольскае ваяводства}} {{Бібліяінфармацыя}} fx35j3b7lw4dm1v70r4f07zbq93zt0m Вядомыя асобы Пінска 0 656746 5156070 5066399 2026-06-19T19:23:24Z Kelainoss 13901 /* Б */ 5156070 wikitext text/x-wiki {{пералік}} [[Файл:Coat of Arms of Pinsk, Belarus.svg|thumb|200px|[[Герб Пінска]]]] Вядомыя ўраджэнцы [[Пінск]]а: {{АБВ}} __NOTOC__ [[Файл:Abushenka.JPG|thumb|175px|[[Уладзімір Леанідавіч Абушэнка|Уладзімір Абушэнка]]]] [[Файл:Balanovich.JPG|thumb|175px|[[Сяргей Міхайлавіч Балановіч|Сяргей Балановіч]]]] [[Файл:Leon Borowski.PNG|thumb|175px|[[Лявон Бароўскі]]]] [[Файл:Ben and Tatyana Woollaston.jpg|thumb|175px|[[Таццяна Вуластан]]]] [[Файл:Olga Govortsova 2, 2015 Wimbledon Qualifying - Diliff.jpg|thumb|175px|[[Вольга Аляксееўна Гаварцова|Вольга Гаварцова]]]] [[Файл:Алексей Гаврилович.jpg|thumb|175px|[[Аляксей Віктаравіч Гаўрыловіч|Аляксей Гаўрыловіч]]]] [[Файл:Elvira Herman 2018 European Athletics Championships Day 4 (cropped).jpg|thumb|175px|[[Эльвіра Уладзіміраўна Герман|Эльвіра Герман]]]] == А == * [[Уладзімір Леанідавіч Абушэнка]] — беларускі [[сацыёлаг]] і сацыяльны [[філосаф]]. Кандыдат філасофскіх навук (1985), [[дацэнт]] (1991). * [[Багдан Анісімавіч]] — царкоўны [[спявак]], [[кніжнік]]. * [[Зінаіда Васільеўна Антановіч]] (нар. 1984) — беларускі гісторык, архівіст. * [[Яфім Аронавіч Аркін]] — савецкі ўрач-псіхолаг, педагог. Доктар педагагічных навук, прафесар. Правадзейны член АПН РСФСР. == Б == * [[Вольга Багатырэвіч]] (нар. 1986) — беларуская [[тэлевядоўца]]. * {{нп5|Эліэзэр Баданкін||he|אליעזר בודנקין}} * [[Сяргей Міхайлавіч Балановіч]] (нар. 1987) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * [[Аляксандр Аляксандравіч Баразенка]] (нар. 1988) — незалежны журналіст, вязень сумлення, [[Палітычныя зняволеныя|беларускі палітвязень]]. * [[Лявон Бароўскі]] (1784—1846) — літаратуразнавец, філолаг, гісторык і тэарэтык літаратуры, педагог і публіцыст. * [[Міхаіл Сцяпанавіч Бастынец]] (1896—1954) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі Беларусі ў гады [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]] * [[Ганна Яўгенаўна Бацюшка]] (нар. 1981) — беларуская спартсменка. Майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа (2001). Заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь (2004) * {{нп5|Машэ Бен-Хорын||he|משה בן-חורין (מהנדס)}} (1905—1972) — ізраільскі інжынер. * {{нп5|Джо Берг||en|Joe Berg}} (1903—1984) — амерыканскі маг. * [[Цві Бергман]] (1909—1944) — ізраільскі спецыяліст па мастацкіх шрыфтах, паліграфіст. Адкрыў у Тэль-Авіве гравёрную майстэрню. * {{нп5|Шашана Берман||he|שושנה ברמן}} (нар. 1934) — ізраільскі суддзя. * {{нп5|Шэпард Брод||en|Shepard Broad}} (1906—2001) — амерыканскі банкір, філантроп. * [[Якуб Брэтцар]] — беларускі жывапісец. Памёр жывапісец у маладым узросце, у сорак тры гады. == В == * [[Вольга Барысаўна Васіленка]] (нар. 1952) — беларускі [[архітэктар]]. * [[Аляксандр Карпавіч Васільеў]] (1904—1956) — ветэран і герой [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], поўны кавалер [[Ордэн Славы|ордэна салдацкай Славы]]. * {{нп5|Ехіэль Вейцман||he|יחיאל ויצמן}} (1892—1957) — ізраільскі дзеяч у галіне сельскай гаспадаркі. * [[Якаў Ільіч Веснік]] (1894—1937) — заснавальнік і першы дырэктар Крыварожсталі. Бацька [[Яўген Якаўлевіч Веснік|Яўгена Весніка]]. * [[Таццяна Вуластан]] (нар. 1986) — беларускі снукерны рэферы нацыянальнай і другой міжнароднай катэгорыі. Афіцыйны рэферы WPBSA, EASB, EBSA і БСФ. == Г == * [[Вольга Аляксееўна Гаварцова]] (нар. 1988) — [[Беларусь|беларуская]] прафесійная [[тэніс]]істка. * {{нп5|Сэм Гамбург||he|סם המבורג}} (1899—1976) — дзеяч у галіне сельскай гаспадаркі. * {{нп5|Міна Гампель||pl|Mina Gampel}} * [[Аляксей Віктаравіч Гаўрыловіч]] (нар. 1990) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * {{нп5|Тэміма Гезары||en|Temima Gezari}} (1905—2009) — амерыканскі скульптар. * [[Эльвіра Уладзіміраўна Герман]] (нар. 1997) — [[Беларусь|беларуская]] [[лёгкаатлет]] * {{нп5|Маше Гіл||he|משה גיל (מחנך ומבקר)}} (1911—1967) — ізраільскі пісьменнік. * [[Іехошуа Гілбоа]] (1918—1981) — ізраільскі журналіст<ref>https://library.osu.edu/projects/hebrew-lexicon/03976.php</ref>. * {{нп5|Барбара Гілер||pl|Barbara Giller}}. * {{нп5|Ашэр Гліберман||he|אשר גליברמן}} (1903—1964) — ізраільскі архітэктар. * {{нп5|Хаім Гліксберг||he|חיים גליקסברג}} (1904—1970) — ізраільскі мастак. * {{нп5|Альберт Глоцэр||en|Albert Glotzer}}. * [[Валерый Фёдаравіч Грышкавец]] (нар. 1953) — [[Беларусь|беларускі]] [[паэт]], [[эсэіст]], [[крытык]] і [[перакладчык]]. * [[Анастасія Анатолеўна Гулак]] (нар. 1967) — беларускі [[фалькларыст]], [[педагог]]. [[Кандыдат філалагічных навук]] (2011). == Д == * {{нп5|Аўраам Доў Дабжэвіч||he|אברהם דוב דובזעוויץ}} (1843—1900) — яўрэйскі пісьменнік. * [[Аляксей Дзікавіцкі]] * [[Алена Рыгораўна Дзянісава]] (Фурс; нар. 1971) — беларускі гісторык. * [[Іван Пятровіч Доўбня]] * [[Геранім Эдвінавіч Друцкі-Любецкі]] == Ж == * [[Іван Уладзіслававіч Жалтоўскі]] (1867—1959) — беларускі архітэктар, тэарэтык, педагог, заслужаны дзеяч мастацтваў БССР (1944), ганаровы член Акадэміі навук БССР (1947). == З == * [[Айзік Ізраілевіч Зарэцкі]] (1892—1956) — савецкі лінгвіст<ref>https://jewsencyclopedia.com/index.php/ЗАРЕЦКИЙ_Айзик_Израйлевич</ref>. * [[Аляксей Ільіч Золаў]] == І == * [[Ігнацій Іздэбскі]] == К == * [[Уладзімір Іосіфавіч Казлоўскі]] (нар. 1953) — беларускі кардыёлаг. Доктар медыцынскіх навук (1992), прафесар (1996) * {{нп5|Соня Калодная||he|סוניה קולודני}} (1901—1999) — ізраільскі фатограф. * {{нп5|Ехошуа Калодны||he|יהושע קולודני}} (нар. 1936) — ізраільскі геолаг. Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Ізраіля (1977). * {{нп5|Ар’е Каплан||he|אריה קפלן (קצין)}} (1924—2003) — ізраільскі ваенны дзеяч. Афіцэр ВМФ. * [[Рышард Капусцінскі]] * [[Лявонцій Карповіч]] * {{нп5|Луіс Нельсан Кац||en|Louis Katz}} * [[Юзаф Кашыц]] * {{нп5|Давід Керман||he|דוד קרמן}} (1911—1990) * [[Віталь Анатолевіч Кібук]] * [[Рамуальд Здзіслаў Клякоўскі]] * [[Ігар Міхайлавіч Колб]] * [[Пётр Юльянавіч Корбут]] * [[Святлана Міхайлаўна Кудзеліч]] * [[Сайман Кузнец]] * [[Віталь Уладзіміравіч Кутузаў]] == Л == * {{нп5|Галя Лахаў||he|גליה להב}} * [[Юлія Сяргееўна Леанцюк]] * [[Вольга Васільеўна Леўчанка]] (нар. 1979) — беларускі палітык. * [[Андрэй Генадзевіч Лясюк]] == М == * [[Міхал Давыдавіч Машкоўскі]] (1908—2002) — вучоны. * {{нп5|Вільгельм Меергофер||en|Wilhelm Meyerhoffer}} * [[Даніла Канстанцінавіч Міцкевіч]] * {{нп5|Яір Мундлак||en|Yair Mundlak}} (1927—2015) — ізраільскі эканаміст. == Н == * [[Мікіта Найдзёнаў]] (нар. 1990) — беларускі паэт і музыка. * [[Ігар Леанідавіч Невар]] (нар. 1964) — беларускі палітык. * {{нп5|Мардэхай Німцаві||he|מרדכי נמצא-בי}} (1903—1949) — ізраільскі ваенны дзеяч. * {{нп5|Аврахам Нэгеў||he|אברהם נגב}} (1923—2004) — ізраільскі археолаг. == П == * [[Кірыл Юр’евіч Палхоўскі]] * [[Джэйкаб Папіш]] (1887—1972) — хімік, педагог, прафесар<ref>https://archives.lib.purdue.edu/agents/people/911</ref>. * [[Меер Пароднек]] (1904—1984) — юрыст<ref>https://www.parodneckfoundation.org/the-foundation/our-history/</ref>. * [[Максім Віталевіч Паўлавец]] * [[Юрый Аляксандравіч Паўлюкавец]] * [[Максім Дзмітрыевіч Плотнікаў]] * {{нп5|Гілель Порыцкі||de|Hillel Poritsky}} * [[Уладзімір Пугач]] * {{нп5|Тамар Пэлэг-Срык||he|תמר פלג שריק}} (1926) — ізраільскі юрыст. == Р == * {{нп5|Ехошуа Рабінаў||he|יהושע רבינוב}} (1904—2000) — ізраільскі паэт. * [[Алег Аляксандравіч Радушка]] (нар. 1967) — беларускі [[футбол|футбаліст]] і футбольны трэнер. * [[Лявон Саламонавіч Ракоўшчык]] (нар. 1928) — савецкі матэматык. * {{нп5|Арон Розанаў||en|Aaron Rosanoff}} * {{нп5|Нісан Рэзнік||he|ניסן רזניק}} (1918—2017) == С == * {{нп5|Флора Саламон||en|Flora Solomon}} * [[Ганна Мікалаеўна Сендзер]] * [[Алег Мікалаевіч Страхановіч]] * [[Валерый Рымантасавіч Стрыпейкіс]] == Т == * {{нп5|Нахман Тамір||he|נחמן תמיר}} (1913—1999) * [[Арцём Юр’евіч Татарэвіч]] * [[Эдуард Віктаравіч Туманаў]] == Ф == * [[Барыс Міронавіч Фельдман]] * {{нп5|Вільям Фельдман||en|William Moses Feldman}}. * [[Сямён Абрамавіч Фурман]] == Х == * [[Таццяна Уладзіміраўна Халадовіч]] * {{нп5|Ахарон Харэль||he|אהרן הראל (חבר הכנסת)}} (1932—2000) — ізраільскі дзяржаўны дзеяч. Дэпутат Кнэсета. == Ц == * [[Алена Сяргееўна Цялькова]] * [[Кірыла Цярлецкі]] == Ч == * [[Рафал Чарвякоўскі]] * [[Ціхан Валер’евіч Чарнякевіч]] (нар. 1986) — беларускі літаратуразнавец, літаратурны крытык, перакладчык і паэт. * [[Юрый Валер’евіч Чарнякевіч]] (нар. 1979) — беларускі мовазнаўца, журналіст. == Ш == * [[Ганна Шаркунова]] * [[Яўген Сяргеевіч Шатохін]] * [[Людміла Валер’еўна Шмат]] * [[Кірыл Сяргеевіч Шрэйтар]] * {{нп5|Пінхас Шарашэўскі||he|פנחס שרשבסקי}} (1914—1981) — ізраільскі лекар. * {{нп5|Зэеў Шэрток||he|זאב שרתוק}} (1877—1949) * {{нп5|Якаў Шэрток||he|יעקב שרתוק}} (1860—1913) == Э == * {{нп5|Шмуэль Эльяшыў||he|שמואל אלישיב}} (1899—1955) — ізраільскі дыпламат. * [[Алена Георгіеўна Эльяшэвіч]] * {{нп5|Давід Эрліх||he|דוד ארליק}} (1909—1995) — ізраільскі хірург, педагог. Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Ізраіля (1992). == Ю == * [[Язэп Аляксандравіч Юхо]] (1921—2004) — беларускі гісторык права, доктар юрыдычных навук (1980), прафесар. == Я == * {{нп5|Шаўл Яноўскі||he|שאול ינובסקי}} (1864—1939) — палітычны дзеяч. * [[Ігар Сяргеевіч Ясінскі]] {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Постаці Пінска| ]] e7umy4u1jpwphwdey5ughlggkw10rhr 5156071 5156070 2026-06-19T19:29:24Z Kelainoss 13901 /* Л */ 5156071 wikitext text/x-wiki {{пералік}} [[Файл:Coat of Arms of Pinsk, Belarus.svg|thumb|200px|[[Герб Пінска]]]] Вядомыя ўраджэнцы [[Пінск]]а: {{АБВ}} __NOTOC__ [[Файл:Abushenka.JPG|thumb|175px|[[Уладзімір Леанідавіч Абушэнка|Уладзімір Абушэнка]]]] [[Файл:Balanovich.JPG|thumb|175px|[[Сяргей Міхайлавіч Балановіч|Сяргей Балановіч]]]] [[Файл:Leon Borowski.PNG|thumb|175px|[[Лявон Бароўскі]]]] [[Файл:Ben and Tatyana Woollaston.jpg|thumb|175px|[[Таццяна Вуластан]]]] [[Файл:Olga Govortsova 2, 2015 Wimbledon Qualifying - Diliff.jpg|thumb|175px|[[Вольга Аляксееўна Гаварцова|Вольга Гаварцова]]]] [[Файл:Алексей Гаврилович.jpg|thumb|175px|[[Аляксей Віктаравіч Гаўрыловіч|Аляксей Гаўрыловіч]]]] [[Файл:Elvira Herman 2018 European Athletics Championships Day 4 (cropped).jpg|thumb|175px|[[Эльвіра Уладзіміраўна Герман|Эльвіра Герман]]]] == А == * [[Уладзімір Леанідавіч Абушэнка]] — беларускі [[сацыёлаг]] і сацыяльны [[філосаф]]. Кандыдат філасофскіх навук (1985), [[дацэнт]] (1991). * [[Багдан Анісімавіч]] — царкоўны [[спявак]], [[кніжнік]]. * [[Зінаіда Васільеўна Антановіч]] (нар. 1984) — беларускі гісторык, архівіст. * [[Яфім Аронавіч Аркін]] — савецкі ўрач-псіхолаг, педагог. Доктар педагагічных навук, прафесар. Правадзейны член АПН РСФСР. == Б == * [[Вольга Багатырэвіч]] (нар. 1986) — беларуская [[тэлевядоўца]]. * {{нп5|Эліэзэр Баданкін||he|אליעזר בודנקין}} * [[Сяргей Міхайлавіч Балановіч]] (нар. 1987) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * [[Аляксандр Аляксандравіч Баразенка]] (нар. 1988) — незалежны журналіст, вязень сумлення, [[Палітычныя зняволеныя|беларускі палітвязень]]. * [[Лявон Бароўскі]] (1784—1846) — літаратуразнавец, філолаг, гісторык і тэарэтык літаратуры, педагог і публіцыст. * [[Міхаіл Сцяпанавіч Бастынец]] (1896—1954) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі Беларусі ў гады [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]] * [[Ганна Яўгенаўна Бацюшка]] (нар. 1981) — беларуская спартсменка. Майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа (2001). Заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь (2004) * {{нп5|Машэ Бен-Хорын||he|משה בן-חורין (מהנדס)}} (1905—1972) — ізраільскі інжынер. * {{нп5|Джо Берг||en|Joe Berg}} (1903—1984) — амерыканскі маг. * [[Цві Бергман]] (1909—1944) — ізраільскі спецыяліст па мастацкіх шрыфтах, паліграфіст. Адкрыў у Тэль-Авіве гравёрную майстэрню. * {{нп5|Шашана Берман||he|שושנה ברמן}} (нар. 1934) — ізраільскі суддзя. * {{нп5|Шэпард Брод||en|Shepard Broad}} (1906—2001) — амерыканскі банкір, філантроп. * [[Якуб Брэтцар]] — беларускі жывапісец. Памёр жывапісец у маладым узросце, у сорак тры гады. == В == * [[Вольга Барысаўна Васіленка]] (нар. 1952) — беларускі [[архітэктар]]. * [[Аляксандр Карпавіч Васільеў]] (1904—1956) — ветэран і герой [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], поўны кавалер [[Ордэн Славы|ордэна салдацкай Славы]]. * {{нп5|Ехіэль Вейцман||he|יחיאל ויצמן}} (1892—1957) — ізраільскі дзеяч у галіне сельскай гаспадаркі. * [[Якаў Ільіч Веснік]] (1894—1937) — заснавальнік і першы дырэктар Крыварожсталі. Бацька [[Яўген Якаўлевіч Веснік|Яўгена Весніка]]. * [[Таццяна Вуластан]] (нар. 1986) — беларускі снукерны рэферы нацыянальнай і другой міжнароднай катэгорыі. Афіцыйны рэферы WPBSA, EASB, EBSA і БСФ. == Г == * [[Вольга Аляксееўна Гаварцова]] (нар. 1988) — [[Беларусь|беларуская]] прафесійная [[тэніс]]істка. * {{нп5|Сэм Гамбург||he|סם המבורג}} (1899—1976) — дзеяч у галіне сельскай гаспадаркі. * {{нп5|Міна Гампель||pl|Mina Gampel}} * [[Аляксей Віктаравіч Гаўрыловіч]] (нар. 1990) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * {{нп5|Тэміма Гезары||en|Temima Gezari}} (1905—2009) — амерыканскі скульптар. * [[Эльвіра Уладзіміраўна Герман]] (нар. 1997) — [[Беларусь|беларуская]] [[лёгкаатлет]] * {{нп5|Маше Гіл||he|משה גיל (מחנך ומבקר)}} (1911—1967) — ізраільскі пісьменнік. * [[Іехошуа Гілбоа]] (1918—1981) — ізраільскі журналіст<ref>https://library.osu.edu/projects/hebrew-lexicon/03976.php</ref>. * {{нп5|Барбара Гілер||pl|Barbara Giller}}. * {{нп5|Ашэр Гліберман||he|אשר גליברמן}} (1903—1964) — ізраільскі архітэктар. * {{нп5|Хаім Гліксберг||he|חיים גליקסברג}} (1904—1970) — ізраільскі мастак. * {{нп5|Альберт Глоцэр||en|Albert Glotzer}}. * [[Валерый Фёдаравіч Грышкавец]] (нар. 1953) — [[Беларусь|беларускі]] [[паэт]], [[эсэіст]], [[крытык]] і [[перакладчык]]. * [[Анастасія Анатолеўна Гулак]] (нар. 1967) — беларускі [[фалькларыст]], [[педагог]]. [[Кандыдат філалагічных навук]] (2011). == Д == * {{нп5|Аўраам Доў Дабжэвіч||he|אברהם דוב דובזעוויץ}} (1843—1900) — яўрэйскі пісьменнік. * [[Аляксей Дзікавіцкі]] * [[Алена Рыгораўна Дзянісава]] (Фурс; нар. 1971) — беларускі гісторык. * [[Іван Пятровіч Доўбня]] * [[Геранім Эдвінавіч Друцкі-Любецкі]] == Ж == * [[Іван Уладзіслававіч Жалтоўскі]] (1867—1959) — беларускі архітэктар, тэарэтык, педагог, заслужаны дзеяч мастацтваў БССР (1944), ганаровы член Акадэміі навук БССР (1947). == З == * [[Айзік Ізраілевіч Зарэцкі]] (1892—1956) — савецкі лінгвіст<ref>https://jewsencyclopedia.com/index.php/ЗАРЕЦКИЙ_Айзик_Израйлевич</ref>. * [[Аляксей Ільіч Золаў]] == І == * [[Ігнацій Іздэбскі]] == К == * [[Уладзімір Іосіфавіч Казлоўскі]] (нар. 1953) — беларускі кардыёлаг. Доктар медыцынскіх навук (1992), прафесар (1996) * {{нп5|Соня Калодная||he|סוניה קולודני}} (1901—1999) — ізраільскі фатограф. * {{нп5|Ехошуа Калодны||he|יהושע קולודני}} (нар. 1936) — ізраільскі геолаг. Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Ізраіля (1977). * {{нп5|Ар’е Каплан||he|אריה קפלן (קצין)}} (1924—2003) — ізраільскі ваенны дзеяч. Афіцэр ВМФ. * [[Рышард Капусцінскі]] * [[Лявонцій Карповіч]] * {{нп5|Луіс Нельсан Кац||en|Louis Katz}} * [[Юзаф Кашыц]] * {{нп5|Давід Керман||he|דוד קרמן}} (1911—1990) * [[Віталь Анатолевіч Кібук]] * [[Рамуальд Здзіслаў Клякоўскі]] * [[Ігар Міхайлавіч Колб]] * [[Пётр Юльянавіч Корбут]] * [[Святлана Міхайлаўна Кудзеліч]] * [[Сайман Кузнец]] * [[Віталь Уладзіміравіч Кутузаў]] == Л == * {{нп5|Галя Лахаў||he|גליה להב}} * [[Юлія Сяргееўна Леанцюк]] * [[Вольга Васільеўна Леўчанка]] (нар. 1979) — беларускі палітык. * {{нп5||Лола|en|Leon Israel}} * [[Андрэй Генадзевіч Лясюк]] == М == * [[Міхал Давыдавіч Машкоўскі]] (1908—2002) — вучоны. * {{нп5|Вільгельм Меергофер||en|Wilhelm Meyerhoffer}} * [[Даніла Канстанцінавіч Міцкевіч]] * {{нп5|Яір Мундлак||en|Yair Mundlak}} (1927—2015) — ізраільскі эканаміст. == Н == * [[Мікіта Найдзёнаў]] (нар. 1990) — беларускі паэт і музыка. * [[Ігар Леанідавіч Невар]] (нар. 1964) — беларускі палітык. * {{нп5|Мардэхай Німцаві||he|מרדכי נמצא-בי}} (1903—1949) — ізраільскі ваенны дзеяч. * {{нп5|Аврахам Нэгеў||he|אברהם נגב}} (1923—2004) — ізраільскі археолаг. == П == * [[Кірыл Юр’евіч Палхоўскі]] * [[Джэйкаб Папіш]] (1887—1972) — хімік, педагог, прафесар<ref>https://archives.lib.purdue.edu/agents/people/911</ref>. * [[Меер Пароднек]] (1904—1984) — юрыст<ref>https://www.parodneckfoundation.org/the-foundation/our-history/</ref>. * [[Максім Віталевіч Паўлавец]] * [[Юрый Аляксандравіч Паўлюкавец]] * [[Максім Дзмітрыевіч Плотнікаў]] * {{нп5|Гілель Порыцкі||de|Hillel Poritsky}} * [[Уладзімір Пугач]] * {{нп5|Тамар Пэлэг-Срык||he|תמר פלג שריק}} (1926) — ізраільскі юрыст. == Р == * {{нп5|Ехошуа Рабінаў||he|יהושע רבינוב}} (1904—2000) — ізраільскі паэт. * [[Алег Аляксандравіч Радушка]] (нар. 1967) — беларускі [[футбол|футбаліст]] і футбольны трэнер. * [[Лявон Саламонавіч Ракоўшчык]] (нар. 1928) — савецкі матэматык. * {{нп5|Арон Розанаў||en|Aaron Rosanoff}} * {{нп5|Нісан Рэзнік||he|ניסן רזניק}} (1918—2017) == С == * {{нп5|Флора Саламон||en|Flora Solomon}} * [[Ганна Мікалаеўна Сендзер]] * [[Алег Мікалаевіч Страхановіч]] * [[Валерый Рымантасавіч Стрыпейкіс]] == Т == * {{нп5|Нахман Тамір||he|נחמן תמיר}} (1913—1999) * [[Арцём Юр’евіч Татарэвіч]] * [[Эдуард Віктаравіч Туманаў]] == Ф == * [[Барыс Міронавіч Фельдман]] * {{нп5|Вільям Фельдман||en|William Moses Feldman}}. * [[Сямён Абрамавіч Фурман]] == Х == * [[Таццяна Уладзіміраўна Халадовіч]] * {{нп5|Ахарон Харэль||he|אהרן הראל (חבר הכנסת)}} (1932—2000) — ізраільскі дзяржаўны дзеяч. Дэпутат Кнэсета. == Ц == * [[Алена Сяргееўна Цялькова]] * [[Кірыла Цярлецкі]] == Ч == * [[Рафал Чарвякоўскі]] * [[Ціхан Валер’евіч Чарнякевіч]] (нар. 1986) — беларускі літаратуразнавец, літаратурны крытык, перакладчык і паэт. * [[Юрый Валер’евіч Чарнякевіч]] (нар. 1979) — беларускі мовазнаўца, журналіст. == Ш == * [[Ганна Шаркунова]] * [[Яўген Сяргеевіч Шатохін]] * [[Людміла Валер’еўна Шмат]] * [[Кірыл Сяргеевіч Шрэйтар]] * {{нп5|Пінхас Шарашэўскі||he|פנחס שרשבסקי}} (1914—1981) — ізраільскі лекар. * {{нп5|Зэеў Шэрток||he|זאב שרתוק}} (1877—1949) * {{нп5|Якаў Шэрток||he|יעקב שרתוק}} (1860—1913) == Э == * {{нп5|Шмуэль Эльяшыў||he|שמואל אלישיב}} (1899—1955) — ізраільскі дыпламат. * [[Алена Георгіеўна Эльяшэвіч]] * {{нп5|Давід Эрліх||he|דוד ארליק}} (1909—1995) — ізраільскі хірург, педагог. Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Ізраіля (1992). == Ю == * [[Язэп Аляксандравіч Юхо]] (1921—2004) — беларускі гісторык права, доктар юрыдычных навук (1980), прафесар. == Я == * {{нп5|Шаўл Яноўскі||he|שאול ינובסקי}} (1864—1939) — палітычны дзеяч. * [[Ігар Сяргеевіч Ясінскі]] {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Постаці Пінска| ]] f0246ld3hb67b7loat9yqm36mlbzuc1 5156072 5156071 2026-06-19T19:30:54Z Kelainoss 13901 /* Л */ 5156072 wikitext text/x-wiki {{пералік}} [[Файл:Coat of Arms of Pinsk, Belarus.svg|thumb|200px|[[Герб Пінска]]]] Вядомыя ўраджэнцы [[Пінск]]а: {{АБВ}} __NOTOC__ [[Файл:Abushenka.JPG|thumb|175px|[[Уладзімір Леанідавіч Абушэнка|Уладзімір Абушэнка]]]] [[Файл:Balanovich.JPG|thumb|175px|[[Сяргей Міхайлавіч Балановіч|Сяргей Балановіч]]]] [[Файл:Leon Borowski.PNG|thumb|175px|[[Лявон Бароўскі]]]] [[Файл:Ben and Tatyana Woollaston.jpg|thumb|175px|[[Таццяна Вуластан]]]] [[Файл:Olga Govortsova 2, 2015 Wimbledon Qualifying - Diliff.jpg|thumb|175px|[[Вольга Аляксееўна Гаварцова|Вольга Гаварцова]]]] [[Файл:Алексей Гаврилович.jpg|thumb|175px|[[Аляксей Віктаравіч Гаўрыловіч|Аляксей Гаўрыловіч]]]] [[Файл:Elvira Herman 2018 European Athletics Championships Day 4 (cropped).jpg|thumb|175px|[[Эльвіра Уладзіміраўна Герман|Эльвіра Герман]]]] == А == * [[Уладзімір Леанідавіч Абушэнка]] — беларускі [[сацыёлаг]] і сацыяльны [[філосаф]]. Кандыдат філасофскіх навук (1985), [[дацэнт]] (1991). * [[Багдан Анісімавіч]] — царкоўны [[спявак]], [[кніжнік]]. * [[Зінаіда Васільеўна Антановіч]] (нар. 1984) — беларускі гісторык, архівіст. * [[Яфім Аронавіч Аркін]] — савецкі ўрач-псіхолаг, педагог. Доктар педагагічных навук, прафесар. Правадзейны член АПН РСФСР. == Б == * [[Вольга Багатырэвіч]] (нар. 1986) — беларуская [[тэлевядоўца]]. * {{нп5|Эліэзэр Баданкін||he|אליעזר בודנקין}} * [[Сяргей Міхайлавіч Балановіч]] (нар. 1987) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * [[Аляксандр Аляксандравіч Баразенка]] (нар. 1988) — незалежны журналіст, вязень сумлення, [[Палітычныя зняволеныя|беларускі палітвязень]]. * [[Лявон Бароўскі]] (1784—1846) — літаратуразнавец, філолаг, гісторык і тэарэтык літаратуры, педагог і публіцыст. * [[Міхаіл Сцяпанавіч Бастынец]] (1896—1954) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі Беларусі ў гады [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]] * [[Ганна Яўгенаўна Бацюшка]] (нар. 1981) — беларуская спартсменка. Майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа (2001). Заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь (2004) * {{нп5|Машэ Бен-Хорын||he|משה בן-חורין (מהנדס)}} (1905—1972) — ізраільскі інжынер. * {{нп5|Джо Берг||en|Joe Berg}} (1903—1984) — амерыканскі маг. * [[Цві Бергман]] (1909—1944) — ізраільскі спецыяліст па мастацкіх шрыфтах, паліграфіст. Адкрыў у Тэль-Авіве гравёрную майстэрню. * {{нп5|Шашана Берман||he|שושנה ברמן}} (нар. 1934) — ізраільскі суддзя. * {{нп5|Шэпард Брод||en|Shepard Broad}} (1906—2001) — амерыканскі банкір, філантроп. * [[Якуб Брэтцар]] — беларускі жывапісец. Памёр жывапісец у маладым узросце, у сорак тры гады. == В == * [[Вольга Барысаўна Васіленка]] (нар. 1952) — беларускі [[архітэктар]]. * [[Аляксандр Карпавіч Васільеў]] (1904—1956) — ветэран і герой [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], поўны кавалер [[Ордэн Славы|ордэна салдацкай Славы]]. * {{нп5|Ехіэль Вейцман||he|יחיאל ויצמן}} (1892—1957) — ізраільскі дзеяч у галіне сельскай гаспадаркі. * [[Якаў Ільіч Веснік]] (1894—1937) — заснавальнік і першы дырэктар Крыварожсталі. Бацька [[Яўген Якаўлевіч Веснік|Яўгена Весніка]]. * [[Таццяна Вуластан]] (нар. 1986) — беларускі снукерны рэферы нацыянальнай і другой міжнароднай катэгорыі. Афіцыйны рэферы WPBSA, EASB, EBSA і БСФ. == Г == * [[Вольга Аляксееўна Гаварцова]] (нар. 1988) — [[Беларусь|беларуская]] прафесійная [[тэніс]]істка. * {{нп5|Сэм Гамбург||he|סם המבורג}} (1899—1976) — дзеяч у галіне сельскай гаспадаркі. * {{нп5|Міна Гампель||pl|Mina Gampel}} * [[Аляксей Віктаравіч Гаўрыловіч]] (нар. 1990) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * {{нп5|Тэміма Гезары||en|Temima Gezari}} (1905—2009) — амерыканскі скульптар. * [[Эльвіра Уладзіміраўна Герман]] (нар. 1997) — [[Беларусь|беларуская]] [[лёгкаатлет]] * {{нп5|Маше Гіл||he|משה גיל (מחנך ומבקר)}} (1911—1967) — ізраільскі пісьменнік. * [[Іехошуа Гілбоа]] (1918—1981) — ізраільскі журналіст<ref>https://library.osu.edu/projects/hebrew-lexicon/03976.php</ref>. * {{нп5|Барбара Гілер||pl|Barbara Giller}}. * {{нп5|Ашэр Гліберман||he|אשר גליברמן}} (1903—1964) — ізраільскі архітэктар. * {{нп5|Хаім Гліксберг||he|חיים גליקסברג}} (1904—1970) — ізраільскі мастак. * {{нп5|Альберт Глоцэр||en|Albert Glotzer}}. * [[Валерый Фёдаравіч Грышкавец]] (нар. 1953) — [[Беларусь|беларускі]] [[паэт]], [[эсэіст]], [[крытык]] і [[перакладчык]]. * [[Анастасія Анатолеўна Гулак]] (нар. 1967) — беларускі [[фалькларыст]], [[педагог]]. [[Кандыдат філалагічных навук]] (2011). == Д == * {{нп5|Аўраам Доў Дабжэвіч||he|אברהם דוב דובזעוויץ}} (1843—1900) — яўрэйскі пісьменнік. * [[Аляксей Дзікавіцкі]] * [[Алена Рыгораўна Дзянісава]] (Фурс; нар. 1971) — беларускі гісторык. * [[Іван Пятровіч Доўбня]] * [[Геранім Эдвінавіч Друцкі-Любецкі]] == Ж == * [[Іван Уладзіслававіч Жалтоўскі]] (1867—1959) — беларускі архітэктар, тэарэтык, педагог, заслужаны дзеяч мастацтваў БССР (1944), ганаровы член Акадэміі навук БССР (1947). == З == * [[Айзік Ізраілевіч Зарэцкі]] (1892—1956) — савецкі лінгвіст<ref>https://jewsencyclopedia.com/index.php/ЗАРЕЦКИЙ_Айзик_Израйлевич</ref>. * [[Аляксей Ільіч Золаў]] == І == * [[Ігнацій Іздэбскі]] == К == * [[Уладзімір Іосіфавіч Казлоўскі]] (нар. 1953) — беларускі кардыёлаг. Доктар медыцынскіх навук (1992), прафесар (1996) * {{нп5|Соня Калодная||he|סוניה קולודני}} (1901—1999) — ізраільскі фатограф. * {{нп5|Ехошуа Калодны||he|יהושע קולודני}} (нар. 1936) — ізраільскі геолаг. Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Ізраіля (1977). * {{нп5|Ар’е Каплан||he|אריה קפלן (קצין)}} (1924—2003) — ізраільскі ваенны дзеяч. Афіцэр ВМФ. * [[Рышард Капусцінскі]] * [[Лявонцій Карповіч]] * {{нп5|Луіс Нельсан Кац||en|Louis Katz}} * [[Юзаф Кашыц]] * {{нп5|Давід Керман||he|דוד קרמן}} (1911—1990) * [[Віталь Анатолевіч Кібук]] * [[Рамуальд Здзіслаў Клякоўскі]] * [[Ігар Міхайлавіч Колб]] * [[Пётр Юльянавіч Корбут]] * [[Святлана Міхайлаўна Кудзеліч]] * [[Сайман Кузнец]] * [[Віталь Уладзіміравіч Кутузаў]] == Л == * {{нп5|Галя Лахаў||he|גליה להב}} * [[Юлія Сяргееўна Леанцюк]] * [[Вольга Васільеўна Леўчанка]] (нар. 1979) — беларускі палітык. * {{нп5||Лола||en|Leon Israel}} * [[Андрэй Генадзевіч Лясюк]] == М == * [[Міхал Давыдавіч Машкоўскі]] (1908—2002) — вучоны. * {{нп5|Вільгельм Меергофер||en|Wilhelm Meyerhoffer}} * [[Даніла Канстанцінавіч Міцкевіч]] * {{нп5|Яір Мундлак||en|Yair Mundlak}} (1927—2015) — ізраільскі эканаміст. == Н == * [[Мікіта Найдзёнаў]] (нар. 1990) — беларускі паэт і музыка. * [[Ігар Леанідавіч Невар]] (нар. 1964) — беларускі палітык. * {{нп5|Мардэхай Німцаві||he|מרדכי נמצא-בי}} (1903—1949) — ізраільскі ваенны дзеяч. * {{нп5|Аврахам Нэгеў||he|אברהם נגב}} (1923—2004) — ізраільскі археолаг. == П == * [[Кірыл Юр’евіч Палхоўскі]] * [[Джэйкаб Папіш]] (1887—1972) — хімік, педагог, прафесар<ref>https://archives.lib.purdue.edu/agents/people/911</ref>. * [[Меер Пароднек]] (1904—1984) — юрыст<ref>https://www.parodneckfoundation.org/the-foundation/our-history/</ref>. * [[Максім Віталевіч Паўлавец]] * [[Юрый Аляксандравіч Паўлюкавец]] * [[Максім Дзмітрыевіч Плотнікаў]] * {{нп5|Гілель Порыцкі||de|Hillel Poritsky}} * [[Уладзімір Пугач]] * {{нп5|Тамар Пэлэг-Срык||he|תמר פלג שריק}} (1926) — ізраільскі юрыст. == Р == * {{нп5|Ехошуа Рабінаў||he|יהושע רבינוב}} (1904—2000) — ізраільскі паэт. * [[Алег Аляксандравіч Радушка]] (нар. 1967) — беларускі [[футбол|футбаліст]] і футбольны трэнер. * [[Лявон Саламонавіч Ракоўшчык]] (нар. 1928) — савецкі матэматык. * {{нп5|Арон Розанаў||en|Aaron Rosanoff}} * {{нп5|Нісан Рэзнік||he|ניסן רזניק}} (1918—2017) == С == * {{нп5|Флора Саламон||en|Flora Solomon}} * [[Ганна Мікалаеўна Сендзер]] * [[Алег Мікалаевіч Страхановіч]] * [[Валерый Рымантасавіч Стрыпейкіс]] == Т == * {{нп5|Нахман Тамір||he|נחמן תמיר}} (1913—1999) * [[Арцём Юр’евіч Татарэвіч]] * [[Эдуард Віктаравіч Туманаў]] == Ф == * [[Барыс Міронавіч Фельдман]] * {{нп5|Вільям Фельдман||en|William Moses Feldman}}. * [[Сямён Абрамавіч Фурман]] == Х == * [[Таццяна Уладзіміраўна Халадовіч]] * {{нп5|Ахарон Харэль||he|אהרן הראל (חבר הכנסת)}} (1932—2000) — ізраільскі дзяржаўны дзеяч. Дэпутат Кнэсета. == Ц == * [[Алена Сяргееўна Цялькова]] * [[Кірыла Цярлецкі]] == Ч == * [[Рафал Чарвякоўскі]] * [[Ціхан Валер’евіч Чарнякевіч]] (нар. 1986) — беларускі літаратуразнавец, літаратурны крытык, перакладчык і паэт. * [[Юрый Валер’евіч Чарнякевіч]] (нар. 1979) — беларускі мовазнаўца, журналіст. == Ш == * [[Ганна Шаркунова]] * [[Яўген Сяргеевіч Шатохін]] * [[Людміла Валер’еўна Шмат]] * [[Кірыл Сяргеевіч Шрэйтар]] * {{нп5|Пінхас Шарашэўскі||he|פנחס שרשבסקי}} (1914—1981) — ізраільскі лекар. * {{нп5|Зэеў Шэрток||he|זאב שרתוק}} (1877—1949) * {{нп5|Якаў Шэрток||he|יעקב שרתוק}} (1860—1913) == Э == * {{нп5|Шмуэль Эльяшыў||he|שמואל אלישיב}} (1899—1955) — ізраільскі дыпламат. * [[Алена Георгіеўна Эльяшэвіч]] * {{нп5|Давід Эрліх||he|דוד ארליק}} (1909—1995) — ізраільскі хірург, педагог. Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Ізраіля (1992). == Ю == * [[Язэп Аляксандравіч Юхо]] (1921—2004) — беларускі гісторык права, доктар юрыдычных навук (1980), прафесар. == Я == * {{нп5|Шаўл Яноўскі||he|שאול ינובסקי}} (1864—1939) — палітычны дзеяч. * [[Ігар Сяргеевіч Ясінскі]] {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Постаці Пінска| ]] kfb5alrssi0ywuyqlq53h62utc52xj1 5156074 5156072 2026-06-19T19:32:20Z Kelainoss 13901 /* Л */ 5156074 wikitext text/x-wiki {{пералік}} [[Файл:Coat of Arms of Pinsk, Belarus.svg|thumb|200px|[[Герб Пінска]]]] Вядомыя ўраджэнцы [[Пінск]]а: {{АБВ}} __NOTOC__ [[Файл:Abushenka.JPG|thumb|175px|[[Уладзімір Леанідавіч Абушэнка|Уладзімір Абушэнка]]]] [[Файл:Balanovich.JPG|thumb|175px|[[Сяргей Міхайлавіч Балановіч|Сяргей Балановіч]]]] [[Файл:Leon Borowski.PNG|thumb|175px|[[Лявон Бароўскі]]]] [[Файл:Ben and Tatyana Woollaston.jpg|thumb|175px|[[Таццяна Вуластан]]]] [[Файл:Olga Govortsova 2, 2015 Wimbledon Qualifying - Diliff.jpg|thumb|175px|[[Вольга Аляксееўна Гаварцова|Вольга Гаварцова]]]] [[Файл:Алексей Гаврилович.jpg|thumb|175px|[[Аляксей Віктаравіч Гаўрыловіч|Аляксей Гаўрыловіч]]]] [[Файл:Elvira Herman 2018 European Athletics Championships Day 4 (cropped).jpg|thumb|175px|[[Эльвіра Уладзіміраўна Герман|Эльвіра Герман]]]] == А == * [[Уладзімір Леанідавіч Абушэнка]] — беларускі [[сацыёлаг]] і сацыяльны [[філосаф]]. Кандыдат філасофскіх навук (1985), [[дацэнт]] (1991). * [[Багдан Анісімавіч]] — царкоўны [[спявак]], [[кніжнік]]. * [[Зінаіда Васільеўна Антановіч]] (нар. 1984) — беларускі гісторык, архівіст. * [[Яфім Аронавіч Аркін]] — савецкі ўрач-псіхолаг, педагог. Доктар педагагічных навук, прафесар. Правадзейны член АПН РСФСР. == Б == * [[Вольга Багатырэвіч]] (нар. 1986) — беларуская [[тэлевядоўца]]. * {{нп5|Эліэзэр Баданкін||he|אליעזר בודנקין}} * [[Сяргей Міхайлавіч Балановіч]] (нар. 1987) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * [[Аляксандр Аляксандравіч Баразенка]] (нар. 1988) — незалежны журналіст, вязень сумлення, [[Палітычныя зняволеныя|беларускі палітвязень]]. * [[Лявон Бароўскі]] (1784—1846) — літаратуразнавец, філолаг, гісторык і тэарэтык літаратуры, педагог і публіцыст. * [[Міхаіл Сцяпанавіч Бастынец]] (1896—1954) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі Беларусі ў гады [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]] * [[Ганна Яўгенаўна Бацюшка]] (нар. 1981) — беларуская спартсменка. Майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа (2001). Заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь (2004) * {{нп5|Машэ Бен-Хорын||he|משה בן-חורין (מהנדס)}} (1905—1972) — ізраільскі інжынер. * {{нп5|Джо Берг||en|Joe Berg}} (1903—1984) — амерыканскі маг. * [[Цві Бергман]] (1909—1944) — ізраільскі спецыяліст па мастацкіх шрыфтах, паліграфіст. Адкрыў у Тэль-Авіве гравёрную майстэрню. * {{нп5|Шашана Берман||he|שושנה ברמן}} (нар. 1934) — ізраільскі суддзя. * {{нп5|Шэпард Брод||en|Shepard Broad}} (1906—2001) — амерыканскі банкір, філантроп. * [[Якуб Брэтцар]] — беларускі жывапісец. Памёр жывапісец у маладым узросце, у сорак тры гады. == В == * [[Вольга Барысаўна Васіленка]] (нар. 1952) — беларускі [[архітэктар]]. * [[Аляксандр Карпавіч Васільеў]] (1904—1956) — ветэран і герой [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], поўны кавалер [[Ордэн Славы|ордэна салдацкай Славы]]. * {{нп5|Ехіэль Вейцман||he|יחיאל ויצמן}} (1892—1957) — ізраільскі дзеяч у галіне сельскай гаспадаркі. * [[Якаў Ільіч Веснік]] (1894—1937) — заснавальнік і першы дырэктар Крыварожсталі. Бацька [[Яўген Якаўлевіч Веснік|Яўгена Весніка]]. * [[Таццяна Вуластан]] (нар. 1986) — беларускі снукерны рэферы нацыянальнай і другой міжнароднай катэгорыі. Афіцыйны рэферы WPBSA, EASB, EBSA і БСФ. == Г == * [[Вольга Аляксееўна Гаварцова]] (нар. 1988) — [[Беларусь|беларуская]] прафесійная [[тэніс]]істка. * {{нп5|Сэм Гамбург||he|סם המבורג}} (1899—1976) — дзеяч у галіне сельскай гаспадаркі. * {{нп5|Міна Гампель||pl|Mina Gampel}} * [[Аляксей Віктаравіч Гаўрыловіч]] (нар. 1990) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * {{нп5|Тэміма Гезары||en|Temima Gezari}} (1905—2009) — амерыканскі скульптар. * [[Эльвіра Уладзіміраўна Герман]] (нар. 1997) — [[Беларусь|беларуская]] [[лёгкаатлет]] * {{нп5|Маше Гіл||he|משה גיל (מחנך ומבקר)}} (1911—1967) — ізраільскі пісьменнік. * [[Іехошуа Гілбоа]] (1918—1981) — ізраільскі журналіст<ref>https://library.osu.edu/projects/hebrew-lexicon/03976.php</ref>. * {{нп5|Барбара Гілер||pl|Barbara Giller}}. * {{нп5|Ашэр Гліберман||he|אשר גליברמן}} (1903—1964) — ізраільскі архітэктар. * {{нп5|Хаім Гліксберг||he|חיים גליקסברג}} (1904—1970) — ізраільскі мастак. * {{нп5|Альберт Глоцэр||en|Albert Glotzer}}. * [[Валерый Фёдаравіч Грышкавец]] (нар. 1953) — [[Беларусь|беларускі]] [[паэт]], [[эсэіст]], [[крытык]] і [[перакладчык]]. * [[Анастасія Анатолеўна Гулак]] (нар. 1967) — беларускі [[фалькларыст]], [[педагог]]. [[Кандыдат філалагічных навук]] (2011). == Д == * {{нп5|Аўраам Доў Дабжэвіч||he|אברהם דוב דובזעוויץ}} (1843—1900) — яўрэйскі пісьменнік. * [[Аляксей Дзікавіцкі]] * [[Алена Рыгораўна Дзянісава]] (Фурс; нар. 1971) — беларускі гісторык. * [[Іван Пятровіч Доўбня]] * [[Геранім Эдвінавіч Друцкі-Любецкі]] == Ж == * [[Іван Уладзіслававіч Жалтоўскі]] (1867—1959) — беларускі архітэктар, тэарэтык, педагог, заслужаны дзеяч мастацтваў БССР (1944), ганаровы член Акадэміі навук БССР (1947). == З == * [[Айзік Ізраілевіч Зарэцкі]] (1892—1956) — савецкі лінгвіст<ref>https://jewsencyclopedia.com/index.php/ЗАРЕЦКИЙ_Айзик_Израйлевич</ref>. * [[Аляксей Ільіч Золаў]] == І == * [[Ігнацій Іздэбскі]] == К == * [[Уладзімір Іосіфавіч Казлоўскі]] (нар. 1953) — беларускі кардыёлаг. Доктар медыцынскіх навук (1992), прафесар (1996) * {{нп5|Соня Калодная||he|סוניה קולודני}} (1901—1999) — ізраільскі фатограф. * {{нп5|Ехошуа Калодны||he|יהושע קולודני}} (нар. 1936) — ізраільскі геолаг. Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Ізраіля (1977). * {{нп5|Ар’е Каплан||he|אריה קפלן (קצין)}} (1924—2003) — ізраільскі ваенны дзеяч. Афіцэр ВМФ. * [[Рышард Капусцінскі]] * [[Лявонцій Карповіч]] * {{нп5|Луіс Нельсан Кац||en|Louis Katz}} * [[Юзаф Кашыц]] * {{нп5|Давід Керман||he|דוד קרמן}} (1911—1990) * [[Віталь Анатолевіч Кібук]] * [[Рамуальд Здзіслаў Клякоўскі]] * [[Ігар Міхайлавіч Колб]] * [[Пётр Юльянавіч Корбут]] * [[Святлана Міхайлаўна Кудзеліч]] * [[Сайман Кузнец]] * [[Віталь Уладзіміравіч Кутузаў]] == Л == * {{нп5|Галя Лахаў||he|גליה להב}} * [[Юлія Сяргееўна Леанцюк]] * [[Вольга Васільеўна Леўчанка]] (нар. 1979) — беларускі палітык. * {{нп5|Лявон Ісраэль||en|Leon Israel}} * [[Андрэй Генадзевіч Лясюк]] == М == * [[Міхал Давыдавіч Машкоўскі]] (1908—2002) — вучоны. * {{нп5|Вільгельм Меергофер||en|Wilhelm Meyerhoffer}} * [[Даніла Канстанцінавіч Міцкевіч]] * {{нп5|Яір Мундлак||en|Yair Mundlak}} (1927—2015) — ізраільскі эканаміст. == Н == * [[Мікіта Найдзёнаў]] (нар. 1990) — беларускі паэт і музыка. * [[Ігар Леанідавіч Невар]] (нар. 1964) — беларускі палітык. * {{нп5|Мардэхай Німцаві||he|מרדכי נמצא-בי}} (1903—1949) — ізраільскі ваенны дзеяч. * {{нп5|Аврахам Нэгеў||he|אברהם נגב}} (1923—2004) — ізраільскі археолаг. == П == * [[Кірыл Юр’евіч Палхоўскі]] * [[Джэйкаб Папіш]] (1887—1972) — хімік, педагог, прафесар<ref>https://archives.lib.purdue.edu/agents/people/911</ref>. * [[Меер Пароднек]] (1904—1984) — юрыст<ref>https://www.parodneckfoundation.org/the-foundation/our-history/</ref>. * [[Максім Віталевіч Паўлавец]] * [[Юрый Аляксандравіч Паўлюкавец]] * [[Максім Дзмітрыевіч Плотнікаў]] * {{нп5|Гілель Порыцкі||de|Hillel Poritsky}} * [[Уладзімір Пугач]] * {{нп5|Тамар Пэлэг-Срык||he|תמר פלג שריק}} (1926) — ізраільскі юрыст. == Р == * {{нп5|Ехошуа Рабінаў||he|יהושע רבינוב}} (1904—2000) — ізраільскі паэт. * [[Алег Аляксандравіч Радушка]] (нар. 1967) — беларускі [[футбол|футбаліст]] і футбольны трэнер. * [[Лявон Саламонавіч Ракоўшчык]] (нар. 1928) — савецкі матэматык. * {{нп5|Арон Розанаў||en|Aaron Rosanoff}} * {{нп5|Нісан Рэзнік||he|ניסן רזניק}} (1918—2017) == С == * {{нп5|Флора Саламон||en|Flora Solomon}} * [[Ганна Мікалаеўна Сендзер]] * [[Алег Мікалаевіч Страхановіч]] * [[Валерый Рымантасавіч Стрыпейкіс]] == Т == * {{нп5|Нахман Тамір||he|נחמן תמיר}} (1913—1999) * [[Арцём Юр’евіч Татарэвіч]] * [[Эдуард Віктаравіч Туманаў]] == Ф == * [[Барыс Міронавіч Фельдман]] * {{нп5|Вільям Фельдман||en|William Moses Feldman}}. * [[Сямён Абрамавіч Фурман]] == Х == * [[Таццяна Уладзіміраўна Халадовіч]] * {{нп5|Ахарон Харэль||he|אהרן הראל (חבר הכנסת)}} (1932—2000) — ізраільскі дзяржаўны дзеяч. Дэпутат Кнэсета. == Ц == * [[Алена Сяргееўна Цялькова]] * [[Кірыла Цярлецкі]] == Ч == * [[Рафал Чарвякоўскі]] * [[Ціхан Валер’евіч Чарнякевіч]] (нар. 1986) — беларускі літаратуразнавец, літаратурны крытык, перакладчык і паэт. * [[Юрый Валер’евіч Чарнякевіч]] (нар. 1979) — беларускі мовазнаўца, журналіст. == Ш == * [[Ганна Шаркунова]] * [[Яўген Сяргеевіч Шатохін]] * [[Людміла Валер’еўна Шмат]] * [[Кірыл Сяргеевіч Шрэйтар]] * {{нп5|Пінхас Шарашэўскі||he|פנחס שרשבסקי}} (1914—1981) — ізраільскі лекар. * {{нп5|Зэеў Шэрток||he|זאב שרתוק}} (1877—1949) * {{нп5|Якаў Шэрток||he|יעקב שרתוק}} (1860—1913) == Э == * {{нп5|Шмуэль Эльяшыў||he|שמואל אלישיב}} (1899—1955) — ізраільскі дыпламат. * [[Алена Георгіеўна Эльяшэвіч]] * {{нп5|Давід Эрліх||he|דוד ארליק}} (1909—1995) — ізраільскі хірург, педагог. Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Ізраіля (1992). == Ю == * [[Язэп Аляксандравіч Юхо]] (1921—2004) — беларускі гісторык права, доктар юрыдычных навук (1980), прафесар. == Я == * {{нп5|Шаўл Яноўскі||he|שאול ינובסקי}} (1864—1939) — палітычны дзеяч. * [[Ігар Сяргеевіч Ясінскі]] {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Постаці Пінска| ]] klf39w844viys8q75z0r8pu9009phv0 5156077 5156074 2026-06-19T19:39:21Z Kelainoss 13901 /* Б */ 5156077 wikitext text/x-wiki {{пералік}} [[Файл:Coat of Arms of Pinsk, Belarus.svg|thumb|200px|[[Герб Пінска]]]] Вядомыя ўраджэнцы [[Пінск]]а: {{АБВ}} __NOTOC__ [[Файл:Abushenka.JPG|thumb|175px|[[Уладзімір Леанідавіч Абушэнка|Уладзімір Абушэнка]]]] [[Файл:Balanovich.JPG|thumb|175px|[[Сяргей Міхайлавіч Балановіч|Сяргей Балановіч]]]] [[Файл:Leon Borowski.PNG|thumb|175px|[[Лявон Бароўскі]]]] [[Файл:Ben and Tatyana Woollaston.jpg|thumb|175px|[[Таццяна Вуластан]]]] [[Файл:Olga Govortsova 2, 2015 Wimbledon Qualifying - Diliff.jpg|thumb|175px|[[Вольга Аляксееўна Гаварцова|Вольга Гаварцова]]]] [[Файл:Алексей Гаврилович.jpg|thumb|175px|[[Аляксей Віктаравіч Гаўрыловіч|Аляксей Гаўрыловіч]]]] [[Файл:Elvira Herman 2018 European Athletics Championships Day 4 (cropped).jpg|thumb|175px|[[Эльвіра Уладзіміраўна Герман|Эльвіра Герман]]]] == А == * [[Уладзімір Леанідавіч Абушэнка]] — беларускі [[сацыёлаг]] і сацыяльны [[філосаф]]. Кандыдат філасофскіх навук (1985), [[дацэнт]] (1991). * [[Багдан Анісімавіч]] — царкоўны [[спявак]], [[кніжнік]]. * [[Зінаіда Васільеўна Антановіч]] (нар. 1984) — беларускі гісторык, архівіст. * [[Яфім Аронавіч Аркін]] — савецкі ўрач-псіхолаг, педагог. Доктар педагагічных навук, прафесар. Правадзейны член АПН РСФСР. == Б == * [[Вольга Багатырэвіч]] (нар. 1986) — беларуская [[тэлевядоўца]]. * {{нп5|Эліэзэр Баданкін||he|אליעזר בודנקין}} * [[Сяргей Міхайлавіч Балановіч]] (нар. 1987) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * [[Аляксандр Аляксандравіч Баразенка]] (нар. 1988) — незалежны журналіст, вязень сумлення, [[Палітычныя зняволеныя|беларускі палітвязень]]. * [[Лявон Бароўскі]] (1784—1846) — літаратуразнавец, філолаг, гісторык і тэарэтык літаратуры, педагог і публіцыст. * [[Міхаіл Сцяпанавіч Бастынец]] (1896—1954) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі Беларусі ў гады [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]] * [[Ганна Яўгенаўна Бацюшка]] (нар. 1981) — беларуская спартсменка. Майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа (2001). Заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь (2004) * {{нп5|Ізідар Бегун||en|Isidore Begun}} * {{нп5|Машэ Бен-Хорын||he|משה בן-חורין (מהנדס)}} (1905—1972) — ізраільскі інжынер. * {{нп5|Джо Берг||en|Joe Berg}} (1903—1984) — амерыканскі маг. * [[Цві Бергман]] (1909—1944) — ізраільскі спецыяліст па мастацкіх шрыфтах, паліграфіст. Адкрыў у Тэль-Авіве гравёрную майстэрню. * {{нп5|Шашана Берман||he|שושנה ברמן}} (нар. 1934) — ізраільскі суддзя. * {{нп5|Шэпард Брод||en|Shepard Broad}} (1906—2001) — амерыканскі банкір, філантроп. * [[Якуб Брэтцар]] — беларускі жывапісец. Памёр жывапісец у маладым узросце, у сорак тры гады. == В == * [[Вольга Барысаўна Васіленка]] (нар. 1952) — беларускі [[архітэктар]]. * [[Аляксандр Карпавіч Васільеў]] (1904—1956) — ветэран і герой [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], поўны кавалер [[Ордэн Славы|ордэна салдацкай Славы]]. * {{нп5|Ехіэль Вейцман||he|יחיאל ויצמן}} (1892—1957) — ізраільскі дзеяч у галіне сельскай гаспадаркі. * [[Якаў Ільіч Веснік]] (1894—1937) — заснавальнік і першы дырэктар Крыварожсталі. Бацька [[Яўген Якаўлевіч Веснік|Яўгена Весніка]]. * [[Таццяна Вуластан]] (нар. 1986) — беларускі снукерны рэферы нацыянальнай і другой міжнароднай катэгорыі. Афіцыйны рэферы WPBSA, EASB, EBSA і БСФ. == Г == * [[Вольга Аляксееўна Гаварцова]] (нар. 1988) — [[Беларусь|беларуская]] прафесійная [[тэніс]]істка. * {{нп5|Сэм Гамбург||he|סם המבורג}} (1899—1976) — дзеяч у галіне сельскай гаспадаркі. * {{нп5|Міна Гампель||pl|Mina Gampel}} * [[Аляксей Віктаравіч Гаўрыловіч]] (нар. 1990) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * {{нп5|Тэміма Гезары||en|Temima Gezari}} (1905—2009) — амерыканскі скульптар. * [[Эльвіра Уладзіміраўна Герман]] (нар. 1997) — [[Беларусь|беларуская]] [[лёгкаатлет]] * {{нп5|Маше Гіл||he|משה גיל (מחנך ומבקר)}} (1911—1967) — ізраільскі пісьменнік. * [[Іехошуа Гілбоа]] (1918—1981) — ізраільскі журналіст<ref>https://library.osu.edu/projects/hebrew-lexicon/03976.php</ref>. * {{нп5|Барбара Гілер||pl|Barbara Giller}}. * {{нп5|Ашэр Гліберман||he|אשר גליברמן}} (1903—1964) — ізраільскі архітэктар. * {{нп5|Хаім Гліксберг||he|חיים גליקסברג}} (1904—1970) — ізраільскі мастак. * {{нп5|Альберт Глоцэр||en|Albert Glotzer}}. * [[Валерый Фёдаравіч Грышкавец]] (нар. 1953) — [[Беларусь|беларускі]] [[паэт]], [[эсэіст]], [[крытык]] і [[перакладчык]]. * [[Анастасія Анатолеўна Гулак]] (нар. 1967) — беларускі [[фалькларыст]], [[педагог]]. [[Кандыдат філалагічных навук]] (2011). == Д == * {{нп5|Аўраам Доў Дабжэвіч||he|אברהם דוב דובזעוויץ}} (1843—1900) — яўрэйскі пісьменнік. * [[Аляксей Дзікавіцкі]] * [[Алена Рыгораўна Дзянісава]] (Фурс; нар. 1971) — беларускі гісторык. * [[Іван Пятровіч Доўбня]] * [[Геранім Эдвінавіч Друцкі-Любецкі]] == Ж == * [[Іван Уладзіслававіч Жалтоўскі]] (1867—1959) — беларускі архітэктар, тэарэтык, педагог, заслужаны дзеяч мастацтваў БССР (1944), ганаровы член Акадэміі навук БССР (1947). == З == * [[Айзік Ізраілевіч Зарэцкі]] (1892—1956) — савецкі лінгвіст<ref>https://jewsencyclopedia.com/index.php/ЗАРЕЦКИЙ_Айзик_Израйлевич</ref>. * [[Аляксей Ільіч Золаў]] == І == * [[Ігнацій Іздэбскі]] == К == * [[Уладзімір Іосіфавіч Казлоўскі]] (нар. 1953) — беларускі кардыёлаг. Доктар медыцынскіх навук (1992), прафесар (1996) * {{нп5|Соня Калодная||he|סוניה קולודני}} (1901—1999) — ізраільскі фатограф. * {{нп5|Ехошуа Калодны||he|יהושע קולודני}} (нар. 1936) — ізраільскі геолаг. Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Ізраіля (1977). * {{нп5|Ар’е Каплан||he|אריה קפלן (קצין)}} (1924—2003) — ізраільскі ваенны дзеяч. Афіцэр ВМФ. * [[Рышард Капусцінскі]] * [[Лявонцій Карповіч]] * {{нп5|Луіс Нельсан Кац||en|Louis Katz}} * [[Юзаф Кашыц]] * {{нп5|Давід Керман||he|דוד קרמן}} (1911—1990) * [[Віталь Анатолевіч Кібук]] * [[Рамуальд Здзіслаў Клякоўскі]] * [[Ігар Міхайлавіч Колб]] * [[Пётр Юльянавіч Корбут]] * [[Святлана Міхайлаўна Кудзеліч]] * [[Сайман Кузнец]] * [[Віталь Уладзіміравіч Кутузаў]] == Л == * {{нп5|Галя Лахаў||he|גליה להב}} * [[Юлія Сяргееўна Леанцюк]] * [[Вольга Васільеўна Леўчанка]] (нар. 1979) — беларускі палітык. * {{нп5|Лявон Ісраэль||en|Leon Israel}} * [[Андрэй Генадзевіч Лясюк]] == М == * [[Міхал Давыдавіч Машкоўскі]] (1908—2002) — вучоны. * {{нп5|Вільгельм Меергофер||en|Wilhelm Meyerhoffer}} * [[Даніла Канстанцінавіч Міцкевіч]] * {{нп5|Яір Мундлак||en|Yair Mundlak}} (1927—2015) — ізраільскі эканаміст. == Н == * [[Мікіта Найдзёнаў]] (нар. 1990) — беларускі паэт і музыка. * [[Ігар Леанідавіч Невар]] (нар. 1964) — беларускі палітык. * {{нп5|Мардэхай Німцаві||he|מרדכי נמצא-בי}} (1903—1949) — ізраільскі ваенны дзеяч. * {{нп5|Аврахам Нэгеў||he|אברהם נגב}} (1923—2004) — ізраільскі археолаг. == П == * [[Кірыл Юр’евіч Палхоўскі]] * [[Джэйкаб Папіш]] (1887—1972) — хімік, педагог, прафесар<ref>https://archives.lib.purdue.edu/agents/people/911</ref>. * [[Меер Пароднек]] (1904—1984) — юрыст<ref>https://www.parodneckfoundation.org/the-foundation/our-history/</ref>. * [[Максім Віталевіч Паўлавец]] * [[Юрый Аляксандравіч Паўлюкавец]] * [[Максім Дзмітрыевіч Плотнікаў]] * {{нп5|Гілель Порыцкі||de|Hillel Poritsky}} * [[Уладзімір Пугач]] * {{нп5|Тамар Пэлэг-Срык||he|תמר פלג שריק}} (1926) — ізраільскі юрыст. == Р == * {{нп5|Ехошуа Рабінаў||he|יהושע רבינוב}} (1904—2000) — ізраільскі паэт. * [[Алег Аляксандравіч Радушка]] (нар. 1967) — беларускі [[футбол|футбаліст]] і футбольны трэнер. * [[Лявон Саламонавіч Ракоўшчык]] (нар. 1928) — савецкі матэматык. * {{нп5|Арон Розанаў||en|Aaron Rosanoff}} * {{нп5|Нісан Рэзнік||he|ניסן רזניק}} (1918—2017) == С == * {{нп5|Флора Саламон||en|Flora Solomon}} * [[Ганна Мікалаеўна Сендзер]] * [[Алег Мікалаевіч Страхановіч]] * [[Валерый Рымантасавіч Стрыпейкіс]] == Т == * {{нп5|Нахман Тамір||he|נחמן תמיר}} (1913—1999) * [[Арцём Юр’евіч Татарэвіч]] * [[Эдуард Віктаравіч Туманаў]] == Ф == * [[Барыс Міронавіч Фельдман]] * {{нп5|Вільям Фельдман||en|William Moses Feldman}}. * [[Сямён Абрамавіч Фурман]] == Х == * [[Таццяна Уладзіміраўна Халадовіч]] * {{нп5|Ахарон Харэль||he|אהרן הראל (חבר הכנסת)}} (1932—2000) — ізраільскі дзяржаўны дзеяч. Дэпутат Кнэсета. == Ц == * [[Алена Сяргееўна Цялькова]] * [[Кірыла Цярлецкі]] == Ч == * [[Рафал Чарвякоўскі]] * [[Ціхан Валер’евіч Чарнякевіч]] (нар. 1986) — беларускі літаратуразнавец, літаратурны крытык, перакладчык і паэт. * [[Юрый Валер’евіч Чарнякевіч]] (нар. 1979) — беларускі мовазнаўца, журналіст. == Ш == * [[Ганна Шаркунова]] * [[Яўген Сяргеевіч Шатохін]] * [[Людміла Валер’еўна Шмат]] * [[Кірыл Сяргеевіч Шрэйтар]] * {{нп5|Пінхас Шарашэўскі||he|פנחס שרשבסקי}} (1914—1981) — ізраільскі лекар. * {{нп5|Зэеў Шэрток||he|זאב שרתוק}} (1877—1949) * {{нп5|Якаў Шэрток||he|יעקב שרתוק}} (1860—1913) == Э == * {{нп5|Шмуэль Эльяшыў||he|שמואל אלישיב}} (1899—1955) — ізраільскі дыпламат. * [[Алена Георгіеўна Эльяшэвіч]] * {{нп5|Давід Эрліх||he|דוד ארליק}} (1909—1995) — ізраільскі хірург, педагог. Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Ізраіля (1992). == Ю == * [[Язэп Аляксандравіч Юхо]] (1921—2004) — беларускі гісторык права, доктар юрыдычных навук (1980), прафесар. == Я == * {{нп5|Шаўл Яноўскі||he|שאול ינובסקי}} (1864—1939) — палітычны дзеяч. * [[Ігар Сяргеевіч Ясінскі]] {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Постаці Пінска| ]] dtmbasbozq0e8gfie8w84s2c7509ib9 5156080 5156077 2026-06-19T19:41:58Z Kelainoss 13901 /* Д */ 5156080 wikitext text/x-wiki {{пералік}} [[Файл:Coat of Arms of Pinsk, Belarus.svg|thumb|200px|[[Герб Пінска]]]] Вядомыя ўраджэнцы [[Пінск]]а: {{АБВ}} __NOTOC__ [[Файл:Abushenka.JPG|thumb|175px|[[Уладзімір Леанідавіч Абушэнка|Уладзімір Абушэнка]]]] [[Файл:Balanovich.JPG|thumb|175px|[[Сяргей Міхайлавіч Балановіч|Сяргей Балановіч]]]] [[Файл:Leon Borowski.PNG|thumb|175px|[[Лявон Бароўскі]]]] [[Файл:Ben and Tatyana Woollaston.jpg|thumb|175px|[[Таццяна Вуластан]]]] [[Файл:Olga Govortsova 2, 2015 Wimbledon Qualifying - Diliff.jpg|thumb|175px|[[Вольга Аляксееўна Гаварцова|Вольга Гаварцова]]]] [[Файл:Алексей Гаврилович.jpg|thumb|175px|[[Аляксей Віктаравіч Гаўрыловіч|Аляксей Гаўрыловіч]]]] [[Файл:Elvira Herman 2018 European Athletics Championships Day 4 (cropped).jpg|thumb|175px|[[Эльвіра Уладзіміраўна Герман|Эльвіра Герман]]]] == А == * [[Уладзімір Леанідавіч Абушэнка]] — беларускі [[сацыёлаг]] і сацыяльны [[філосаф]]. Кандыдат філасофскіх навук (1985), [[дацэнт]] (1991). * [[Багдан Анісімавіч]] — царкоўны [[спявак]], [[кніжнік]]. * [[Зінаіда Васільеўна Антановіч]] (нар. 1984) — беларускі гісторык, архівіст. * [[Яфім Аронавіч Аркін]] — савецкі ўрач-псіхолаг, педагог. Доктар педагагічных навук, прафесар. Правадзейны член АПН РСФСР. == Б == * [[Вольга Багатырэвіч]] (нар. 1986) — беларуская [[тэлевядоўца]]. * {{нп5|Эліэзэр Баданкін||he|אליעזר בודנקין}} * [[Сяргей Міхайлавіч Балановіч]] (нар. 1987) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * [[Аляксандр Аляксандравіч Баразенка]] (нар. 1988) — незалежны журналіст, вязень сумлення, [[Палітычныя зняволеныя|беларускі палітвязень]]. * [[Лявон Бароўскі]] (1784—1846) — літаратуразнавец, філолаг, гісторык і тэарэтык літаратуры, педагог і публіцыст. * [[Міхаіл Сцяпанавіч Бастынец]] (1896—1954) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі Беларусі ў гады [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]] * [[Ганна Яўгенаўна Бацюшка]] (нар. 1981) — беларуская спартсменка. Майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа (2001). Заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь (2004) * {{нп5|Ізідар Бегун||en|Isidore Begun}} * {{нп5|Машэ Бен-Хорын||he|משה בן-חורין (מהנדס)}} (1905—1972) — ізраільскі інжынер. * {{нп5|Джо Берг||en|Joe Berg}} (1903—1984) — амерыканскі маг. * [[Цві Бергман]] (1909—1944) — ізраільскі спецыяліст па мастацкіх шрыфтах, паліграфіст. Адкрыў у Тэль-Авіве гравёрную майстэрню. * {{нп5|Шашана Берман||he|שושנה ברמן}} (нар. 1934) — ізраільскі суддзя. * {{нп5|Шэпард Брод||en|Shepard Broad}} (1906—2001) — амерыканскі банкір, філантроп. * [[Якуб Брэтцар]] — беларускі жывапісец. Памёр жывапісец у маладым узросце, у сорак тры гады. == В == * [[Вольга Барысаўна Васіленка]] (нар. 1952) — беларускі [[архітэктар]]. * [[Аляксандр Карпавіч Васільеў]] (1904—1956) — ветэран і герой [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], поўны кавалер [[Ордэн Славы|ордэна салдацкай Славы]]. * {{нп5|Ехіэль Вейцман||he|יחיאל ויצמן}} (1892—1957) — ізраільскі дзеяч у галіне сельскай гаспадаркі. * [[Якаў Ільіч Веснік]] (1894—1937) — заснавальнік і першы дырэктар Крыварожсталі. Бацька [[Яўген Якаўлевіч Веснік|Яўгена Весніка]]. * [[Таццяна Вуластан]] (нар. 1986) — беларускі снукерны рэферы нацыянальнай і другой міжнароднай катэгорыі. Афіцыйны рэферы WPBSA, EASB, EBSA і БСФ. == Г == * [[Вольга Аляксееўна Гаварцова]] (нар. 1988) — [[Беларусь|беларуская]] прафесійная [[тэніс]]істка. * {{нп5|Сэм Гамбург||he|סם המבורג}} (1899—1976) — дзеяч у галіне сельскай гаспадаркі. * {{нп5|Міна Гампель||pl|Mina Gampel}} * [[Аляксей Віктаравіч Гаўрыловіч]] (нар. 1990) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * {{нп5|Тэміма Гезары||en|Temima Gezari}} (1905—2009) — амерыканскі скульптар. * [[Эльвіра Уладзіміраўна Герман]] (нар. 1997) — [[Беларусь|беларуская]] [[лёгкаатлет]] * {{нп5|Маше Гіл||he|משה גיל (מחנך ומבקר)}} (1911—1967) — ізраільскі пісьменнік. * [[Іехошуа Гілбоа]] (1918—1981) — ізраільскі журналіст<ref>https://library.osu.edu/projects/hebrew-lexicon/03976.php</ref>. * {{нп5|Барбара Гілер||pl|Barbara Giller}}. * {{нп5|Ашэр Гліберман||he|אשר גליברמן}} (1903—1964) — ізраільскі архітэктар. * {{нп5|Хаім Гліксберг||he|חיים גליקסברג}} (1904—1970) — ізраільскі мастак. * {{нп5|Альберт Глоцэр||en|Albert Glotzer}}. * [[Валерый Фёдаравіч Грышкавец]] (нар. 1953) — [[Беларусь|беларускі]] [[паэт]], [[эсэіст]], [[крытык]] і [[перакладчык]]. * [[Анастасія Анатолеўна Гулак]] (нар. 1967) — беларускі [[фалькларыст]], [[педагог]]. [[Кандыдат філалагічных навук]] (2011). == Д == * {{нп5|Аўраам Доў Дабжэвіч||he|אברהם דוב דובזעוויץ}} (1843—1900) — яўрэйскі пісьменнік. * [[Аляксей Дзікавіцкі]] * [[Алена Рыгораўна Дзянісава]] (Фурс; нар. 1971) — беларускі гісторык. * [[Іван Пятровіч Доўбня]] * [[Геранім Эдвінавіч Друцкі-Любецкі]] * {{нп5|Лявон Дэвіс||en|Leon J. Davis}} == Ж == * [[Іван Уладзіслававіч Жалтоўскі]] (1867—1959) — беларускі архітэктар, тэарэтык, педагог, заслужаны дзеяч мастацтваў БССР (1944), ганаровы член Акадэміі навук БССР (1947). == З == * [[Айзік Ізраілевіч Зарэцкі]] (1892—1956) — савецкі лінгвіст<ref>https://jewsencyclopedia.com/index.php/ЗАРЕЦКИЙ_Айзик_Израйлевич</ref>. * [[Аляксей Ільіч Золаў]] == І == * [[Ігнацій Іздэбскі]] == К == * [[Уладзімір Іосіфавіч Казлоўскі]] (нар. 1953) — беларускі кардыёлаг. Доктар медыцынскіх навук (1992), прафесар (1996) * {{нп5|Соня Калодная||he|סוניה קולודני}} (1901—1999) — ізраільскі фатограф. * {{нп5|Ехошуа Калодны||he|יהושע קולודני}} (нар. 1936) — ізраільскі геолаг. Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Ізраіля (1977). * {{нп5|Ар’е Каплан||he|אריה קפלן (קצין)}} (1924—2003) — ізраільскі ваенны дзеяч. Афіцэр ВМФ. * [[Рышард Капусцінскі]] * [[Лявонцій Карповіч]] * {{нп5|Луіс Нельсан Кац||en|Louis Katz}} * [[Юзаф Кашыц]] * {{нп5|Давід Керман||he|דוד קרמן}} (1911—1990) * [[Віталь Анатолевіч Кібук]] * [[Рамуальд Здзіслаў Клякоўскі]] * [[Ігар Міхайлавіч Колб]] * [[Пётр Юльянавіч Корбут]] * [[Святлана Міхайлаўна Кудзеліч]] * [[Сайман Кузнец]] * [[Віталь Уладзіміравіч Кутузаў]] == Л == * {{нп5|Галя Лахаў||he|גליה להב}} * [[Юлія Сяргееўна Леанцюк]] * [[Вольга Васільеўна Леўчанка]] (нар. 1979) — беларускі палітык. * {{нп5|Лявон Ісраэль||en|Leon Israel}} * [[Андрэй Генадзевіч Лясюк]] == М == * [[Міхал Давыдавіч Машкоўскі]] (1908—2002) — вучоны. * {{нп5|Вільгельм Меергофер||en|Wilhelm Meyerhoffer}} * [[Даніла Канстанцінавіч Міцкевіч]] * {{нп5|Яір Мундлак||en|Yair Mundlak}} (1927—2015) — ізраільскі эканаміст. == Н == * [[Мікіта Найдзёнаў]] (нар. 1990) — беларускі паэт і музыка. * [[Ігар Леанідавіч Невар]] (нар. 1964) — беларускі палітык. * {{нп5|Мардэхай Німцаві||he|מרדכי נמצא-בי}} (1903—1949) — ізраільскі ваенны дзеяч. * {{нп5|Аврахам Нэгеў||he|אברהם נגב}} (1923—2004) — ізраільскі археолаг. == П == * [[Кірыл Юр’евіч Палхоўскі]] * [[Джэйкаб Папіш]] (1887—1972) — хімік, педагог, прафесар<ref>https://archives.lib.purdue.edu/agents/people/911</ref>. * [[Меер Пароднек]] (1904—1984) — юрыст<ref>https://www.parodneckfoundation.org/the-foundation/our-history/</ref>. * [[Максім Віталевіч Паўлавец]] * [[Юрый Аляксандравіч Паўлюкавец]] * [[Максім Дзмітрыевіч Плотнікаў]] * {{нп5|Гілель Порыцкі||de|Hillel Poritsky}} * [[Уладзімір Пугач]] * {{нп5|Тамар Пэлэг-Срык||he|תמר פלג שריק}} (1926) — ізраільскі юрыст. == Р == * {{нп5|Ехошуа Рабінаў||he|יהושע רבינוב}} (1904—2000) — ізраільскі паэт. * [[Алег Аляксандравіч Радушка]] (нар. 1967) — беларускі [[футбол|футбаліст]] і футбольны трэнер. * [[Лявон Саламонавіч Ракоўшчык]] (нар. 1928) — савецкі матэматык. * {{нп5|Арон Розанаў||en|Aaron Rosanoff}} * {{нп5|Нісан Рэзнік||he|ניסן רזניק}} (1918—2017) == С == * {{нп5|Флора Саламон||en|Flora Solomon}} * [[Ганна Мікалаеўна Сендзер]] * [[Алег Мікалаевіч Страхановіч]] * [[Валерый Рымантасавіч Стрыпейкіс]] == Т == * {{нп5|Нахман Тамір||he|נחמן תמיר}} (1913—1999) * [[Арцём Юр’евіч Татарэвіч]] * [[Эдуард Віктаравіч Туманаў]] == Ф == * [[Барыс Міронавіч Фельдман]] * {{нп5|Вільям Фельдман||en|William Moses Feldman}}. * [[Сямён Абрамавіч Фурман]] == Х == * [[Таццяна Уладзіміраўна Халадовіч]] * {{нп5|Ахарон Харэль||he|אהרן הראל (חבר הכנסת)}} (1932—2000) — ізраільскі дзяржаўны дзеяч. Дэпутат Кнэсета. == Ц == * [[Алена Сяргееўна Цялькова]] * [[Кірыла Цярлецкі]] == Ч == * [[Рафал Чарвякоўскі]] * [[Ціхан Валер’евіч Чарнякевіч]] (нар. 1986) — беларускі літаратуразнавец, літаратурны крытык, перакладчык і паэт. * [[Юрый Валер’евіч Чарнякевіч]] (нар. 1979) — беларускі мовазнаўца, журналіст. == Ш == * [[Ганна Шаркунова]] * [[Яўген Сяргеевіч Шатохін]] * [[Людміла Валер’еўна Шмат]] * [[Кірыл Сяргеевіч Шрэйтар]] * {{нп5|Пінхас Шарашэўскі||he|פנחס שרשבסקי}} (1914—1981) — ізраільскі лекар. * {{нп5|Зэеў Шэрток||he|זאב שרתוק}} (1877—1949) * {{нп5|Якаў Шэрток||he|יעקב שרתוק}} (1860—1913) == Э == * {{нп5|Шмуэль Эльяшыў||he|שמואל אלישיב}} (1899—1955) — ізраільскі дыпламат. * [[Алена Георгіеўна Эльяшэвіч]] * {{нп5|Давід Эрліх||he|דוד ארליק}} (1909—1995) — ізраільскі хірург, педагог. Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Ізраіля (1992). == Ю == * [[Язэп Аляксандравіч Юхо]] (1921—2004) — беларускі гісторык права, доктар юрыдычных навук (1980), прафесар. == Я == * {{нп5|Шаўл Яноўскі||he|שאול ינובסקי}} (1864—1939) — палітычны дзеяч. * [[Ігар Сяргеевіч Ясінскі]] {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Постаці Пінска| ]] 9bd6s0aics2a4jrqwahp7oot9qzebfa 5156082 5156080 2026-06-19T19:45:16Z Kelainoss 13901 /* М */ 5156082 wikitext text/x-wiki {{пералік}} [[Файл:Coat of Arms of Pinsk, Belarus.svg|thumb|200px|[[Герб Пінска]]]] Вядомыя ўраджэнцы [[Пінск]]а: {{АБВ}} __NOTOC__ [[Файл:Abushenka.JPG|thumb|175px|[[Уладзімір Леанідавіч Абушэнка|Уладзімір Абушэнка]]]] [[Файл:Balanovich.JPG|thumb|175px|[[Сяргей Міхайлавіч Балановіч|Сяргей Балановіч]]]] [[Файл:Leon Borowski.PNG|thumb|175px|[[Лявон Бароўскі]]]] [[Файл:Ben and Tatyana Woollaston.jpg|thumb|175px|[[Таццяна Вуластан]]]] [[Файл:Olga Govortsova 2, 2015 Wimbledon Qualifying - Diliff.jpg|thumb|175px|[[Вольга Аляксееўна Гаварцова|Вольга Гаварцова]]]] [[Файл:Алексей Гаврилович.jpg|thumb|175px|[[Аляксей Віктаравіч Гаўрыловіч|Аляксей Гаўрыловіч]]]] [[Файл:Elvira Herman 2018 European Athletics Championships Day 4 (cropped).jpg|thumb|175px|[[Эльвіра Уладзіміраўна Герман|Эльвіра Герман]]]] == А == * [[Уладзімір Леанідавіч Абушэнка]] — беларускі [[сацыёлаг]] і сацыяльны [[філосаф]]. Кандыдат філасофскіх навук (1985), [[дацэнт]] (1991). * [[Багдан Анісімавіч]] — царкоўны [[спявак]], [[кніжнік]]. * [[Зінаіда Васільеўна Антановіч]] (нар. 1984) — беларускі гісторык, архівіст. * [[Яфім Аронавіч Аркін]] — савецкі ўрач-псіхолаг, педагог. Доктар педагагічных навук, прафесар. Правадзейны член АПН РСФСР. == Б == * [[Вольга Багатырэвіч]] (нар. 1986) — беларуская [[тэлевядоўца]]. * {{нп5|Эліэзэр Баданкін||he|אליעזר בודנקין}} * [[Сяргей Міхайлавіч Балановіч]] (нар. 1987) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * [[Аляксандр Аляксандравіч Баразенка]] (нар. 1988) — незалежны журналіст, вязень сумлення, [[Палітычныя зняволеныя|беларускі палітвязень]]. * [[Лявон Бароўскі]] (1784—1846) — літаратуразнавец, філолаг, гісторык і тэарэтык літаратуры, педагог і публіцыст. * [[Міхаіл Сцяпанавіч Бастынец]] (1896—1954) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі Беларусі ў гады [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]] * [[Ганна Яўгенаўна Бацюшка]] (нар. 1981) — беларуская спартсменка. Майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа (2001). Заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь (2004) * {{нп5|Ізідар Бегун||en|Isidore Begun}} * {{нп5|Машэ Бен-Хорын||he|משה בן-חורין (מהנדס)}} (1905—1972) — ізраільскі інжынер. * {{нп5|Джо Берг||en|Joe Berg}} (1903—1984) — амерыканскі маг. * [[Цві Бергман]] (1909—1944) — ізраільскі спецыяліст па мастацкіх шрыфтах, паліграфіст. Адкрыў у Тэль-Авіве гравёрную майстэрню. * {{нп5|Шашана Берман||he|שושנה ברמן}} (нар. 1934) — ізраільскі суддзя. * {{нп5|Шэпард Брод||en|Shepard Broad}} (1906—2001) — амерыканскі банкір, філантроп. * [[Якуб Брэтцар]] — беларускі жывапісец. Памёр жывапісец у маладым узросце, у сорак тры гады. == В == * [[Вольга Барысаўна Васіленка]] (нар. 1952) — беларускі [[архітэктар]]. * [[Аляксандр Карпавіч Васільеў]] (1904—1956) — ветэран і герой [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], поўны кавалер [[Ордэн Славы|ордэна салдацкай Славы]]. * {{нп5|Ехіэль Вейцман||he|יחיאל ויצמן}} (1892—1957) — ізраільскі дзеяч у галіне сельскай гаспадаркі. * [[Якаў Ільіч Веснік]] (1894—1937) — заснавальнік і першы дырэктар Крыварожсталі. Бацька [[Яўген Якаўлевіч Веснік|Яўгена Весніка]]. * [[Таццяна Вуластан]] (нар. 1986) — беларускі снукерны рэферы нацыянальнай і другой міжнароднай катэгорыі. Афіцыйны рэферы WPBSA, EASB, EBSA і БСФ. == Г == * [[Вольга Аляксееўна Гаварцова]] (нар. 1988) — [[Беларусь|беларуская]] прафесійная [[тэніс]]істка. * {{нп5|Сэм Гамбург||he|סם המבורג}} (1899—1976) — дзеяч у галіне сельскай гаспадаркі. * {{нп5|Міна Гампель||pl|Mina Gampel}} * [[Аляксей Віктаравіч Гаўрыловіч]] (нар. 1990) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * {{нп5|Тэміма Гезары||en|Temima Gezari}} (1905—2009) — амерыканскі скульптар. * [[Эльвіра Уладзіміраўна Герман]] (нар. 1997) — [[Беларусь|беларуская]] [[лёгкаатлет]] * {{нп5|Маше Гіл||he|משה גיל (מחנך ומבקר)}} (1911—1967) — ізраільскі пісьменнік. * [[Іехошуа Гілбоа]] (1918—1981) — ізраільскі журналіст<ref>https://library.osu.edu/projects/hebrew-lexicon/03976.php</ref>. * {{нп5|Барбара Гілер||pl|Barbara Giller}}. * {{нп5|Ашэр Гліберман||he|אשר גליברמן}} (1903—1964) — ізраільскі архітэктар. * {{нп5|Хаім Гліксберг||he|חיים גליקסברג}} (1904—1970) — ізраільскі мастак. * {{нп5|Альберт Глоцэр||en|Albert Glotzer}}. * [[Валерый Фёдаравіч Грышкавец]] (нар. 1953) — [[Беларусь|беларускі]] [[паэт]], [[эсэіст]], [[крытык]] і [[перакладчык]]. * [[Анастасія Анатолеўна Гулак]] (нар. 1967) — беларускі [[фалькларыст]], [[педагог]]. [[Кандыдат філалагічных навук]] (2011). == Д == * {{нп5|Аўраам Доў Дабжэвіч||he|אברהם דוב דובזעוויץ}} (1843—1900) — яўрэйскі пісьменнік. * [[Аляксей Дзікавіцкі]] * [[Алена Рыгораўна Дзянісава]] (Фурс; нар. 1971) — беларускі гісторык. * [[Іван Пятровіч Доўбня]] * [[Геранім Эдвінавіч Друцкі-Любецкі]] * {{нп5|Лявон Дэвіс||en|Leon J. Davis}} == Ж == * [[Іван Уладзіслававіч Жалтоўскі]] (1867—1959) — беларускі архітэктар, тэарэтык, педагог, заслужаны дзеяч мастацтваў БССР (1944), ганаровы член Акадэміі навук БССР (1947). == З == * [[Айзік Ізраілевіч Зарэцкі]] (1892—1956) — савецкі лінгвіст<ref>https://jewsencyclopedia.com/index.php/ЗАРЕЦКИЙ_Айзик_Израйлевич</ref>. * [[Аляксей Ільіч Золаў]] == І == * [[Ігнацій Іздэбскі]] == К == * [[Уладзімір Іосіфавіч Казлоўскі]] (нар. 1953) — беларускі кардыёлаг. Доктар медыцынскіх навук (1992), прафесар (1996) * {{нп5|Соня Калодная||he|סוניה קולודני}} (1901—1999) — ізраільскі фатограф. * {{нп5|Ехошуа Калодны||he|יהושע קולודני}} (нар. 1936) — ізраільскі геолаг. Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Ізраіля (1977). * {{нп5|Ар’е Каплан||he|אריה קפלן (קצין)}} (1924—2003) — ізраільскі ваенны дзеяч. Афіцэр ВМФ. * [[Рышард Капусцінскі]] * [[Лявонцій Карповіч]] * {{нп5|Луіс Нельсан Кац||en|Louis Katz}} * [[Юзаф Кашыц]] * {{нп5|Давід Керман||he|דוד קרמן}} (1911—1990) * [[Віталь Анатолевіч Кібук]] * [[Рамуальд Здзіслаў Клякоўскі]] * [[Ігар Міхайлавіч Колб]] * [[Пётр Юльянавіч Корбут]] * [[Святлана Міхайлаўна Кудзеліч]] * [[Сайман Кузнец]] * [[Віталь Уладзіміравіч Кутузаў]] == Л == * {{нп5|Галя Лахаў||he|גליה להב}} * [[Юлія Сяргееўна Леанцюк]] * [[Вольга Васільеўна Леўчанка]] (нар. 1979) — беларускі палітык. * {{нп5|Лявон Ісраэль||en|Leon Israel}} * [[Андрэй Генадзевіч Лясюк]] == М == * [[Міхал Давыдавіч Машкоўскі]] (1908—2002) — вучоны. * {{нп5|Вільгельм Меергофер||en|Wilhelm Meyerhoffer}} * {{нп5|Біл Міллер||en|Bill Miller (impresario)}} * [[Даніла Канстанцінавіч Міцкевіч]] * {{нп5|Яір Мундлак||en|Yair Mundlak}} (1927—2015) — ізраільскі эканаміст. == Н == * [[Мікіта Найдзёнаў]] (нар. 1990) — беларускі паэт і музыка. * [[Ігар Леанідавіч Невар]] (нар. 1964) — беларускі палітык. * {{нп5|Мардэхай Німцаві||he|מרדכי נמצא-בי}} (1903—1949) — ізраільскі ваенны дзеяч. * {{нп5|Аврахам Нэгеў||he|אברהם נגב}} (1923—2004) — ізраільскі археолаг. == П == * [[Кірыл Юр’евіч Палхоўскі]] * [[Джэйкаб Папіш]] (1887—1972) — хімік, педагог, прафесар<ref>https://archives.lib.purdue.edu/agents/people/911</ref>. * [[Меер Пароднек]] (1904—1984) — юрыст<ref>https://www.parodneckfoundation.org/the-foundation/our-history/</ref>. * [[Максім Віталевіч Паўлавец]] * [[Юрый Аляксандравіч Паўлюкавец]] * [[Максім Дзмітрыевіч Плотнікаў]] * {{нп5|Гілель Порыцкі||de|Hillel Poritsky}} * [[Уладзімір Пугач]] * {{нп5|Тамар Пэлэг-Срык||he|תמר פלג שריק}} (1926) — ізраільскі юрыст. == Р == * {{нп5|Ехошуа Рабінаў||he|יהושע רבינוב}} (1904—2000) — ізраільскі паэт. * [[Алег Аляксандравіч Радушка]] (нар. 1967) — беларускі [[футбол|футбаліст]] і футбольны трэнер. * [[Лявон Саламонавіч Ракоўшчык]] (нар. 1928) — савецкі матэматык. * {{нп5|Арон Розанаў||en|Aaron Rosanoff}} * {{нп5|Нісан Рэзнік||he|ניסן רזניק}} (1918—2017) == С == * {{нп5|Флора Саламон||en|Flora Solomon}} * [[Ганна Мікалаеўна Сендзер]] * [[Алег Мікалаевіч Страхановіч]] * [[Валерый Рымантасавіч Стрыпейкіс]] == Т == * {{нп5|Нахман Тамір||he|נחמן תמיר}} (1913—1999) * [[Арцём Юр’евіч Татарэвіч]] * [[Эдуард Віктаравіч Туманаў]] == Ф == * [[Барыс Міронавіч Фельдман]] * {{нп5|Вільям Фельдман||en|William Moses Feldman}}. * [[Сямён Абрамавіч Фурман]] == Х == * [[Таццяна Уладзіміраўна Халадовіч]] * {{нп5|Ахарон Харэль||he|אהרן הראל (חבר הכנסת)}} (1932—2000) — ізраільскі дзяржаўны дзеяч. Дэпутат Кнэсета. == Ц == * [[Алена Сяргееўна Цялькова]] * [[Кірыла Цярлецкі]] == Ч == * [[Рафал Чарвякоўскі]] * [[Ціхан Валер’евіч Чарнякевіч]] (нар. 1986) — беларускі літаратуразнавец, літаратурны крытык, перакладчык і паэт. * [[Юрый Валер’евіч Чарнякевіч]] (нар. 1979) — беларускі мовазнаўца, журналіст. == Ш == * [[Ганна Шаркунова]] * [[Яўген Сяргеевіч Шатохін]] * [[Людміла Валер’еўна Шмат]] * [[Кірыл Сяргеевіч Шрэйтар]] * {{нп5|Пінхас Шарашэўскі||he|פנחס שרשבסקי}} (1914—1981) — ізраільскі лекар. * {{нп5|Зэеў Шэрток||he|זאב שרתוק}} (1877—1949) * {{нп5|Якаў Шэрток||he|יעקב שרתוק}} (1860—1913) == Э == * {{нп5|Шмуэль Эльяшыў||he|שמואל אלישיב}} (1899—1955) — ізраільскі дыпламат. * [[Алена Георгіеўна Эльяшэвіч]] * {{нп5|Давід Эрліх||he|דוד ארליק}} (1909—1995) — ізраільскі хірург, педагог. Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Ізраіля (1992). == Ю == * [[Язэп Аляксандравіч Юхо]] (1921—2004) — беларускі гісторык права, доктар юрыдычных навук (1980), прафесар. == Я == * {{нп5|Шаўл Яноўскі||he|שאול ינובסקי}} (1864—1939) — палітычны дзеяч. * [[Ігар Сяргеевіч Ясінскі]] {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Постаці Пінска| ]] d5ei6nhn5rv983jnuwk9riptymo10z4 5156084 5156082 2026-06-19T19:47:39Z Kelainoss 13901 /* Х */ 5156084 wikitext text/x-wiki {{пералік}} [[Файл:Coat of Arms of Pinsk, Belarus.svg|thumb|200px|[[Герб Пінска]]]] Вядомыя ўраджэнцы [[Пінск]]а: {{АБВ}} __NOTOC__ [[Файл:Abushenka.JPG|thumb|175px|[[Уладзімір Леанідавіч Абушэнка|Уладзімір Абушэнка]]]] [[Файл:Balanovich.JPG|thumb|175px|[[Сяргей Міхайлавіч Балановіч|Сяргей Балановіч]]]] [[Файл:Leon Borowski.PNG|thumb|175px|[[Лявон Бароўскі]]]] [[Файл:Ben and Tatyana Woollaston.jpg|thumb|175px|[[Таццяна Вуластан]]]] [[Файл:Olga Govortsova 2, 2015 Wimbledon Qualifying - Diliff.jpg|thumb|175px|[[Вольга Аляксееўна Гаварцова|Вольга Гаварцова]]]] [[Файл:Алексей Гаврилович.jpg|thumb|175px|[[Аляксей Віктаравіч Гаўрыловіч|Аляксей Гаўрыловіч]]]] [[Файл:Elvira Herman 2018 European Athletics Championships Day 4 (cropped).jpg|thumb|175px|[[Эльвіра Уладзіміраўна Герман|Эльвіра Герман]]]] == А == * [[Уладзімір Леанідавіч Абушэнка]] — беларускі [[сацыёлаг]] і сацыяльны [[філосаф]]. Кандыдат філасофскіх навук (1985), [[дацэнт]] (1991). * [[Багдан Анісімавіч]] — царкоўны [[спявак]], [[кніжнік]]. * [[Зінаіда Васільеўна Антановіч]] (нар. 1984) — беларускі гісторык, архівіст. * [[Яфім Аронавіч Аркін]] — савецкі ўрач-псіхолаг, педагог. Доктар педагагічных навук, прафесар. Правадзейны член АПН РСФСР. == Б == * [[Вольга Багатырэвіч]] (нар. 1986) — беларуская [[тэлевядоўца]]. * {{нп5|Эліэзэр Баданкін||he|אליעזר בודנקין}} * [[Сяргей Міхайлавіч Балановіч]] (нар. 1987) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * [[Аляксандр Аляксандравіч Баразенка]] (нар. 1988) — незалежны журналіст, вязень сумлення, [[Палітычныя зняволеныя|беларускі палітвязень]]. * [[Лявон Бароўскі]] (1784—1846) — літаратуразнавец, філолаг, гісторык і тэарэтык літаратуры, педагог і публіцыст. * [[Міхаіл Сцяпанавіч Бастынец]] (1896—1954) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі Беларусі ў гады [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]] * [[Ганна Яўгенаўна Бацюшка]] (нар. 1981) — беларуская спартсменка. Майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа (2001). Заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь (2004) * {{нп5|Ізідар Бегун||en|Isidore Begun}} * {{нп5|Машэ Бен-Хорын||he|משה בן-חורין (מהנדס)}} (1905—1972) — ізраільскі інжынер. * {{нп5|Джо Берг||en|Joe Berg}} (1903—1984) — амерыканскі маг. * [[Цві Бергман]] (1909—1944) — ізраільскі спецыяліст па мастацкіх шрыфтах, паліграфіст. Адкрыў у Тэль-Авіве гравёрную майстэрню. * {{нп5|Шашана Берман||he|שושנה ברמן}} (нар. 1934) — ізраільскі суддзя. * {{нп5|Шэпард Брод||en|Shepard Broad}} (1906—2001) — амерыканскі банкір, філантроп. * [[Якуб Брэтцар]] — беларускі жывапісец. Памёр жывапісец у маладым узросце, у сорак тры гады. == В == * [[Вольга Барысаўна Васіленка]] (нар. 1952) — беларускі [[архітэктар]]. * [[Аляксандр Карпавіч Васільеў]] (1904—1956) — ветэран і герой [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], поўны кавалер [[Ордэн Славы|ордэна салдацкай Славы]]. * {{нп5|Ехіэль Вейцман||he|יחיאל ויצמן}} (1892—1957) — ізраільскі дзеяч у галіне сельскай гаспадаркі. * [[Якаў Ільіч Веснік]] (1894—1937) — заснавальнік і першы дырэктар Крыварожсталі. Бацька [[Яўген Якаўлевіч Веснік|Яўгена Весніка]]. * [[Таццяна Вуластан]] (нар. 1986) — беларускі снукерны рэферы нацыянальнай і другой міжнароднай катэгорыі. Афіцыйны рэферы WPBSA, EASB, EBSA і БСФ. == Г == * [[Вольга Аляксееўна Гаварцова]] (нар. 1988) — [[Беларусь|беларуская]] прафесійная [[тэніс]]істка. * {{нп5|Сэм Гамбург||he|סם המבורג}} (1899—1976) — дзеяч у галіне сельскай гаспадаркі. * {{нп5|Міна Гампель||pl|Mina Gampel}} * [[Аляксей Віктаравіч Гаўрыловіч]] (нар. 1990) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * {{нп5|Тэміма Гезары||en|Temima Gezari}} (1905—2009) — амерыканскі скульптар. * [[Эльвіра Уладзіміраўна Герман]] (нар. 1997) — [[Беларусь|беларуская]] [[лёгкаатлет]] * {{нп5|Маше Гіл||he|משה גיל (מחנך ומבקר)}} (1911—1967) — ізраільскі пісьменнік. * [[Іехошуа Гілбоа]] (1918—1981) — ізраільскі журналіст<ref>https://library.osu.edu/projects/hebrew-lexicon/03976.php</ref>. * {{нп5|Барбара Гілер||pl|Barbara Giller}}. * {{нп5|Ашэр Гліберман||he|אשר גליברמן}} (1903—1964) — ізраільскі архітэктар. * {{нп5|Хаім Гліксберг||he|חיים גליקסברג}} (1904—1970) — ізраільскі мастак. * {{нп5|Альберт Глоцэр||en|Albert Glotzer}}. * [[Валерый Фёдаравіч Грышкавец]] (нар. 1953) — [[Беларусь|беларускі]] [[паэт]], [[эсэіст]], [[крытык]] і [[перакладчык]]. * [[Анастасія Анатолеўна Гулак]] (нар. 1967) — беларускі [[фалькларыст]], [[педагог]]. [[Кандыдат філалагічных навук]] (2011). == Д == * {{нп5|Аўраам Доў Дабжэвіч||he|אברהם דוב דובזעוויץ}} (1843—1900) — яўрэйскі пісьменнік. * [[Аляксей Дзікавіцкі]] * [[Алена Рыгораўна Дзянісава]] (Фурс; нар. 1971) — беларускі гісторык. * [[Іван Пятровіч Доўбня]] * [[Геранім Эдвінавіч Друцкі-Любецкі]] * {{нп5|Лявон Дэвіс||en|Leon J. Davis}} == Ж == * [[Іван Уладзіслававіч Жалтоўскі]] (1867—1959) — беларускі архітэктар, тэарэтык, педагог, заслужаны дзеяч мастацтваў БССР (1944), ганаровы член Акадэміі навук БССР (1947). == З == * [[Айзік Ізраілевіч Зарэцкі]] (1892—1956) — савецкі лінгвіст<ref>https://jewsencyclopedia.com/index.php/ЗАРЕЦКИЙ_Айзик_Израйлевич</ref>. * [[Аляксей Ільіч Золаў]] == І == * [[Ігнацій Іздэбскі]] == К == * [[Уладзімір Іосіфавіч Казлоўскі]] (нар. 1953) — беларускі кардыёлаг. Доктар медыцынскіх навук (1992), прафесар (1996) * {{нп5|Соня Калодная||he|סוניה קולודני}} (1901—1999) — ізраільскі фатограф. * {{нп5|Ехошуа Калодны||he|יהושע קולודני}} (нар. 1936) — ізраільскі геолаг. Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Ізраіля (1977). * {{нп5|Ар’е Каплан||he|אריה קפלן (קצין)}} (1924—2003) — ізраільскі ваенны дзеяч. Афіцэр ВМФ. * [[Рышард Капусцінскі]] * [[Лявонцій Карповіч]] * {{нп5|Луіс Нельсан Кац||en|Louis Katz}} * [[Юзаф Кашыц]] * {{нп5|Давід Керман||he|דוד קרמן}} (1911—1990) * [[Віталь Анатолевіч Кібук]] * [[Рамуальд Здзіслаў Клякоўскі]] * [[Ігар Міхайлавіч Колб]] * [[Пётр Юльянавіч Корбут]] * [[Святлана Міхайлаўна Кудзеліч]] * [[Сайман Кузнец]] * [[Віталь Уладзіміравіч Кутузаў]] == Л == * {{нп5|Галя Лахаў||he|גליה להב}} * [[Юлія Сяргееўна Леанцюк]] * [[Вольга Васільеўна Леўчанка]] (нар. 1979) — беларускі палітык. * {{нп5|Лявон Ісраэль||en|Leon Israel}} * [[Андрэй Генадзевіч Лясюк]] == М == * [[Міхал Давыдавіч Машкоўскі]] (1908—2002) — вучоны. * {{нп5|Вільгельм Меергофер||en|Wilhelm Meyerhoffer}} * {{нп5|Біл Міллер||en|Bill Miller (impresario)}} * [[Даніла Канстанцінавіч Міцкевіч]] * {{нп5|Яір Мундлак||en|Yair Mundlak}} (1927—2015) — ізраільскі эканаміст. == Н == * [[Мікіта Найдзёнаў]] (нар. 1990) — беларускі паэт і музыка. * [[Ігар Леанідавіч Невар]] (нар. 1964) — беларускі палітык. * {{нп5|Мардэхай Німцаві||he|מרדכי נמצא-בי}} (1903—1949) — ізраільскі ваенны дзеяч. * {{нп5|Аврахам Нэгеў||he|אברהם נגב}} (1923—2004) — ізраільскі археолаг. == П == * [[Кірыл Юр’евіч Палхоўскі]] * [[Джэйкаб Папіш]] (1887—1972) — хімік, педагог, прафесар<ref>https://archives.lib.purdue.edu/agents/people/911</ref>. * [[Меер Пароднек]] (1904—1984) — юрыст<ref>https://www.parodneckfoundation.org/the-foundation/our-history/</ref>. * [[Максім Віталевіч Паўлавец]] * [[Юрый Аляксандравіч Паўлюкавец]] * [[Максім Дзмітрыевіч Плотнікаў]] * {{нп5|Гілель Порыцкі||de|Hillel Poritsky}} * [[Уладзімір Пугач]] * {{нп5|Тамар Пэлэг-Срык||he|תמר פלג שריק}} (1926) — ізраільскі юрыст. == Р == * {{нп5|Ехошуа Рабінаў||he|יהושע רבינוב}} (1904—2000) — ізраільскі паэт. * [[Алег Аляксандравіч Радушка]] (нар. 1967) — беларускі [[футбол|футбаліст]] і футбольны трэнер. * [[Лявон Саламонавіч Ракоўшчык]] (нар. 1928) — савецкі матэматык. * {{нп5|Арон Розанаў||en|Aaron Rosanoff}} * {{нп5|Нісан Рэзнік||he|ניסן רזניק}} (1918—2017) == С == * {{нп5|Флора Саламон||en|Flora Solomon}} * [[Ганна Мікалаеўна Сендзер]] * [[Алег Мікалаевіч Страхановіч]] * [[Валерый Рымантасавіч Стрыпейкіс]] == Т == * {{нп5|Нахман Тамір||he|נחמן תמיר}} (1913—1999) * [[Арцём Юр’евіч Татарэвіч]] * [[Эдуард Віктаравіч Туманаў]] == Ф == * [[Барыс Міронавіч Фельдман]] * {{нп5|Вільям Фельдман||en|William Moses Feldman}}. * [[Сямён Абрамавіч Фурман]] == Х == * [[Таццяна Уладзіміраўна Халадовіч]] * {{нп5|Ехудзіт Харары||en|Yehudit Harari}} * {{нп5|Ахарон Харэль||he|אהרן הראל (חבר הכנסת)}} (1932—2000) — ізраільскі дзяржаўны дзеяч. Дэпутат Кнэсета. == Ц == * [[Алена Сяргееўна Цялькова]] * [[Кірыла Цярлецкі]] == Ч == * [[Рафал Чарвякоўскі]] * [[Ціхан Валер’евіч Чарнякевіч]] (нар. 1986) — беларускі літаратуразнавец, літаратурны крытык, перакладчык і паэт. * [[Юрый Валер’евіч Чарнякевіч]] (нар. 1979) — беларускі мовазнаўца, журналіст. == Ш == * [[Ганна Шаркунова]] * [[Яўген Сяргеевіч Шатохін]] * [[Людміла Валер’еўна Шмат]] * [[Кірыл Сяргеевіч Шрэйтар]] * {{нп5|Пінхас Шарашэўскі||he|פנחס שרשבסקי}} (1914—1981) — ізраільскі лекар. * {{нп5|Зэеў Шэрток||he|זאב שרתוק}} (1877—1949) * {{нп5|Якаў Шэрток||he|יעקב שרתוק}} (1860—1913) == Э == * {{нп5|Шмуэль Эльяшыў||he|שמואל אלישיב}} (1899—1955) — ізраільскі дыпламат. * [[Алена Георгіеўна Эльяшэвіч]] * {{нп5|Давід Эрліх||he|דוד ארליק}} (1909—1995) — ізраільскі хірург, педагог. Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Ізраіля (1992). == Ю == * [[Язэп Аляксандравіч Юхо]] (1921—2004) — беларускі гісторык права, доктар юрыдычных навук (1980), прафесар. == Я == * {{нп5|Шаўл Яноўскі||he|שאול ינובסקי}} (1864—1939) — палітычны дзеяч. * [[Ігар Сяргеевіч Ясінскі]] {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Постаці Пінска| ]] dp5k3xcyv8v7ggqnzg89pksdu62qkkz 5156085 5156084 2026-06-19T19:50:11Z Kelainoss 13901 /* Ф */ 5156085 wikitext text/x-wiki {{пералік}} [[Файл:Coat of Arms of Pinsk, Belarus.svg|thumb|200px|[[Герб Пінска]]]] Вядомыя ўраджэнцы [[Пінск]]а: {{АБВ}} __NOTOC__ [[Файл:Abushenka.JPG|thumb|175px|[[Уладзімір Леанідавіч Абушэнка|Уладзімір Абушэнка]]]] [[Файл:Balanovich.JPG|thumb|175px|[[Сяргей Міхайлавіч Балановіч|Сяргей Балановіч]]]] [[Файл:Leon Borowski.PNG|thumb|175px|[[Лявон Бароўскі]]]] [[Файл:Ben and Tatyana Woollaston.jpg|thumb|175px|[[Таццяна Вуластан]]]] [[Файл:Olga Govortsova 2, 2015 Wimbledon Qualifying - Diliff.jpg|thumb|175px|[[Вольга Аляксееўна Гаварцова|Вольга Гаварцова]]]] [[Файл:Алексей Гаврилович.jpg|thumb|175px|[[Аляксей Віктаравіч Гаўрыловіч|Аляксей Гаўрыловіч]]]] [[Файл:Elvira Herman 2018 European Athletics Championships Day 4 (cropped).jpg|thumb|175px|[[Эльвіра Уладзіміраўна Герман|Эльвіра Герман]]]] == А == * [[Уладзімір Леанідавіч Абушэнка]] — беларускі [[сацыёлаг]] і сацыяльны [[філосаф]]. Кандыдат філасофскіх навук (1985), [[дацэнт]] (1991). * [[Багдан Анісімавіч]] — царкоўны [[спявак]], [[кніжнік]]. * [[Зінаіда Васільеўна Антановіч]] (нар. 1984) — беларускі гісторык, архівіст. * [[Яфім Аронавіч Аркін]] — савецкі ўрач-псіхолаг, педагог. Доктар педагагічных навук, прафесар. Правадзейны член АПН РСФСР. == Б == * [[Вольга Багатырэвіч]] (нар. 1986) — беларуская [[тэлевядоўца]]. * {{нп5|Эліэзэр Баданкін||he|אליעזר בודנקין}} * [[Сяргей Міхайлавіч Балановіч]] (нар. 1987) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * [[Аляксандр Аляксандравіч Баразенка]] (нар. 1988) — незалежны журналіст, вязень сумлення, [[Палітычныя зняволеныя|беларускі палітвязень]]. * [[Лявон Бароўскі]] (1784—1846) — літаратуразнавец, філолаг, гісторык і тэарэтык літаратуры, педагог і публіцыст. * [[Міхаіл Сцяпанавіч Бастынец]] (1896—1954) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі Беларусі ў гады [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]] * [[Ганна Яўгенаўна Бацюшка]] (нар. 1981) — беларуская спартсменка. Майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа (2001). Заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь (2004) * {{нп5|Ізідар Бегун||en|Isidore Begun}} * {{нп5|Машэ Бен-Хорын||he|משה בן-חורין (מהנדס)}} (1905—1972) — ізраільскі інжынер. * {{нп5|Джо Берг||en|Joe Berg}} (1903—1984) — амерыканскі маг. * [[Цві Бергман]] (1909—1944) — ізраільскі спецыяліст па мастацкіх шрыфтах, паліграфіст. Адкрыў у Тэль-Авіве гравёрную майстэрню. * {{нп5|Шашана Берман||he|שושנה ברמן}} (нар. 1934) — ізраільскі суддзя. * {{нп5|Шэпард Брод||en|Shepard Broad}} (1906—2001) — амерыканскі банкір, філантроп. * [[Якуб Брэтцар]] — беларускі жывапісец. Памёр жывапісец у маладым узросце, у сорак тры гады. == В == * [[Вольга Барысаўна Васіленка]] (нар. 1952) — беларускі [[архітэктар]]. * [[Аляксандр Карпавіч Васільеў]] (1904—1956) — ветэран і герой [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], поўны кавалер [[Ордэн Славы|ордэна салдацкай Славы]]. * {{нп5|Ехіэль Вейцман||he|יחיאל ויצמן}} (1892—1957) — ізраільскі дзеяч у галіне сельскай гаспадаркі. * [[Якаў Ільіч Веснік]] (1894—1937) — заснавальнік і першы дырэктар Крыварожсталі. Бацька [[Яўген Якаўлевіч Веснік|Яўгена Весніка]]. * [[Таццяна Вуластан]] (нар. 1986) — беларускі снукерны рэферы нацыянальнай і другой міжнароднай катэгорыі. Афіцыйны рэферы WPBSA, EASB, EBSA і БСФ. == Г == * [[Вольга Аляксееўна Гаварцова]] (нар. 1988) — [[Беларусь|беларуская]] прафесійная [[тэніс]]істка. * {{нп5|Сэм Гамбург||he|סם המבורג}} (1899—1976) — дзеяч у галіне сельскай гаспадаркі. * {{нп5|Міна Гампель||pl|Mina Gampel}} * [[Аляксей Віктаравіч Гаўрыловіч]] (нар. 1990) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * {{нп5|Тэміма Гезары||en|Temima Gezari}} (1905—2009) — амерыканскі скульптар. * [[Эльвіра Уладзіміраўна Герман]] (нар. 1997) — [[Беларусь|беларуская]] [[лёгкаатлет]] * {{нп5|Маше Гіл||he|משה גיל (מחנך ומבקר)}} (1911—1967) — ізраільскі пісьменнік. * [[Іехошуа Гілбоа]] (1918—1981) — ізраільскі журналіст<ref>https://library.osu.edu/projects/hebrew-lexicon/03976.php</ref>. * {{нп5|Барбара Гілер||pl|Barbara Giller}}. * {{нп5|Ашэр Гліберман||he|אשר גליברמן}} (1903—1964) — ізраільскі архітэктар. * {{нп5|Хаім Гліксберг||he|חיים גליקסברג}} (1904—1970) — ізраільскі мастак. * {{нп5|Альберт Глоцэр||en|Albert Glotzer}}. * [[Валерый Фёдаравіч Грышкавец]] (нар. 1953) — [[Беларусь|беларускі]] [[паэт]], [[эсэіст]], [[крытык]] і [[перакладчык]]. * [[Анастасія Анатолеўна Гулак]] (нар. 1967) — беларускі [[фалькларыст]], [[педагог]]. [[Кандыдат філалагічных навук]] (2011). == Д == * {{нп5|Аўраам Доў Дабжэвіч||he|אברהם דוב דובזעוויץ}} (1843—1900) — яўрэйскі пісьменнік. * [[Аляксей Дзікавіцкі]] * [[Алена Рыгораўна Дзянісава]] (Фурс; нар. 1971) — беларускі гісторык. * [[Іван Пятровіч Доўбня]] * [[Геранім Эдвінавіч Друцкі-Любецкі]] * {{нп5|Лявон Дэвіс||en|Leon J. Davis}} == Ж == * [[Іван Уладзіслававіч Жалтоўскі]] (1867—1959) — беларускі архітэктар, тэарэтык, педагог, заслужаны дзеяч мастацтваў БССР (1944), ганаровы член Акадэміі навук БССР (1947). == З == * [[Айзік Ізраілевіч Зарэцкі]] (1892—1956) — савецкі лінгвіст<ref>https://jewsencyclopedia.com/index.php/ЗАРЕЦКИЙ_Айзик_Израйлевич</ref>. * [[Аляксей Ільіч Золаў]] == І == * [[Ігнацій Іздэбскі]] == К == * [[Уладзімір Іосіфавіч Казлоўскі]] (нар. 1953) — беларускі кардыёлаг. Доктар медыцынскіх навук (1992), прафесар (1996) * {{нп5|Соня Калодная||he|סוניה קולודני}} (1901—1999) — ізраільскі фатограф. * {{нп5|Ехошуа Калодны||he|יהושע קולודני}} (нар. 1936) — ізраільскі геолаг. Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Ізраіля (1977). * {{нп5|Ар’е Каплан||he|אריה קפלן (קצין)}} (1924—2003) — ізраільскі ваенны дзеяч. Афіцэр ВМФ. * [[Рышард Капусцінскі]] * [[Лявонцій Карповіч]] * {{нп5|Луіс Нельсан Кац||en|Louis Katz}} * [[Юзаф Кашыц]] * {{нп5|Давід Керман||he|דוד קרמן}} (1911—1990) * [[Віталь Анатолевіч Кібук]] * [[Рамуальд Здзіслаў Клякоўскі]] * [[Ігар Міхайлавіч Колб]] * [[Пётр Юльянавіч Корбут]] * [[Святлана Міхайлаўна Кудзеліч]] * [[Сайман Кузнец]] * [[Віталь Уладзіміравіч Кутузаў]] == Л == * {{нп5|Галя Лахаў||he|גליה להב}} * [[Юлія Сяргееўна Леанцюк]] * [[Вольга Васільеўна Леўчанка]] (нар. 1979) — беларускі палітык. * {{нп5|Лявон Ісраэль||en|Leon Israel}} * [[Андрэй Генадзевіч Лясюк]] == М == * [[Міхал Давыдавіч Машкоўскі]] (1908—2002) — вучоны. * {{нп5|Вільгельм Меергофер||en|Wilhelm Meyerhoffer}} * {{нп5|Біл Міллер||en|Bill Miller (impresario)}} * [[Даніла Канстанцінавіч Міцкевіч]] * {{нп5|Яір Мундлак||en|Yair Mundlak}} (1927—2015) — ізраільскі эканаміст. == Н == * [[Мікіта Найдзёнаў]] (нар. 1990) — беларускі паэт і музыка. * [[Ігар Леанідавіч Невар]] (нар. 1964) — беларускі палітык. * {{нп5|Мардэхай Німцаві||he|מרדכי נמצא-בי}} (1903—1949) — ізраільскі ваенны дзеяч. * {{нп5|Аврахам Нэгеў||he|אברהם נגב}} (1923—2004) — ізраільскі археолаг. == П == * [[Кірыл Юр’евіч Палхоўскі]] * [[Джэйкаб Папіш]] (1887—1972) — хімік, педагог, прафесар<ref>https://archives.lib.purdue.edu/agents/people/911</ref>. * [[Меер Пароднек]] (1904—1984) — юрыст<ref>https://www.parodneckfoundation.org/the-foundation/our-history/</ref>. * [[Максім Віталевіч Паўлавец]] * [[Юрый Аляксандравіч Паўлюкавец]] * [[Максім Дзмітрыевіч Плотнікаў]] * {{нп5|Гілель Порыцкі||de|Hillel Poritsky}} * [[Уладзімір Пугач]] * {{нп5|Тамар Пэлэг-Срык||he|תמר פלג שריק}} (1926) — ізраільскі юрыст. == Р == * {{нп5|Ехошуа Рабінаў||he|יהושע רבינוב}} (1904—2000) — ізраільскі паэт. * [[Алег Аляксандравіч Радушка]] (нар. 1967) — беларускі [[футбол|футбаліст]] і футбольны трэнер. * [[Лявон Саламонавіч Ракоўшчык]] (нар. 1928) — савецкі матэматык. * {{нп5|Арон Розанаў||en|Aaron Rosanoff}} * {{нп5|Нісан Рэзнік||he|ניסן רזניק}} (1918—2017) == С == * {{нп5|Флора Саламон||en|Flora Solomon}} * [[Ганна Мікалаеўна Сендзер]] * [[Алег Мікалаевіч Страхановіч]] * [[Валерый Рымантасавіч Стрыпейкіс]] == Т == * {{нп5|Нахман Тамір||he|נחמן תמיר}} (1913—1999) * [[Арцём Юр’евіч Татарэвіч]] * [[Эдуард Віктаравіч Туманаў]] == Ф == * [[Барыс Міронавіч Фельдман]] * {{нп5|Вільям Фельдман||en|William Moses Feldman}} * {{нп5|Алекс Фрыдман||en|Alex Fridman}} * [[Сямён Абрамавіч Фурман]] == Х == * [[Таццяна Уладзіміраўна Халадовіч]] * {{нп5|Ехудзіт Харары||en|Yehudit Harari}} * {{нп5|Ахарон Харэль||he|אהרן הראל (חבר הכנסת)}} (1932—2000) — ізраільскі дзяржаўны дзеяч. Дэпутат Кнэсета. == Ц == * [[Алена Сяргееўна Цялькова]] * [[Кірыла Цярлецкі]] == Ч == * [[Рафал Чарвякоўскі]] * [[Ціхан Валер’евіч Чарнякевіч]] (нар. 1986) — беларускі літаратуразнавец, літаратурны крытык, перакладчык і паэт. * [[Юрый Валер’евіч Чарнякевіч]] (нар. 1979) — беларускі мовазнаўца, журналіст. == Ш == * [[Ганна Шаркунова]] * [[Яўген Сяргеевіч Шатохін]] * [[Людміла Валер’еўна Шмат]] * [[Кірыл Сяргеевіч Шрэйтар]] * {{нп5|Пінхас Шарашэўскі||he|פנחס שרשבסקי}} (1914—1981) — ізраільскі лекар. * {{нп5|Зэеў Шэрток||he|זאב שרתוק}} (1877—1949) * {{нп5|Якаў Шэрток||he|יעקב שרתוק}} (1860—1913) == Э == * {{нп5|Шмуэль Эльяшыў||he|שמואל אלישיב}} (1899—1955) — ізраільскі дыпламат. * [[Алена Георгіеўна Эльяшэвіч]] * {{нп5|Давід Эрліх||he|דוד ארליק}} (1909—1995) — ізраільскі хірург, педагог. Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Ізраіля (1992). == Ю == * [[Язэп Аляксандравіч Юхо]] (1921—2004) — беларускі гісторык права, доктар юрыдычных навук (1980), прафесар. == Я == * {{нп5|Шаўл Яноўскі||he|שאול ינובסקי}} (1864—1939) — палітычны дзеяч. * [[Ігар Сяргеевіч Ясінскі]] {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Постаці Пінска| ]] sipta01ic6t2yzti5q09n6w3c9xb61j 5156086 5156085 2026-06-19T19:52:58Z Kelainoss 13901 /* Р */ 5156086 wikitext text/x-wiki {{пералік}} [[Файл:Coat of Arms of Pinsk, Belarus.svg|thumb|200px|[[Герб Пінска]]]] Вядомыя ўраджэнцы [[Пінск]]а: {{АБВ}} __NOTOC__ [[Файл:Abushenka.JPG|thumb|175px|[[Уладзімір Леанідавіч Абушэнка|Уладзімір Абушэнка]]]] [[Файл:Balanovich.JPG|thumb|175px|[[Сяргей Міхайлавіч Балановіч|Сяргей Балановіч]]]] [[Файл:Leon Borowski.PNG|thumb|175px|[[Лявон Бароўскі]]]] [[Файл:Ben and Tatyana Woollaston.jpg|thumb|175px|[[Таццяна Вуластан]]]] [[Файл:Olga Govortsova 2, 2015 Wimbledon Qualifying - Diliff.jpg|thumb|175px|[[Вольга Аляксееўна Гаварцова|Вольга Гаварцова]]]] [[Файл:Алексей Гаврилович.jpg|thumb|175px|[[Аляксей Віктаравіч Гаўрыловіч|Аляксей Гаўрыловіч]]]] [[Файл:Elvira Herman 2018 European Athletics Championships Day 4 (cropped).jpg|thumb|175px|[[Эльвіра Уладзіміраўна Герман|Эльвіра Герман]]]] == А == * [[Уладзімір Леанідавіч Абушэнка]] — беларускі [[сацыёлаг]] і сацыяльны [[філосаф]]. Кандыдат філасофскіх навук (1985), [[дацэнт]] (1991). * [[Багдан Анісімавіч]] — царкоўны [[спявак]], [[кніжнік]]. * [[Зінаіда Васільеўна Антановіч]] (нар. 1984) — беларускі гісторык, архівіст. * [[Яфім Аронавіч Аркін]] — савецкі ўрач-псіхолаг, педагог. Доктар педагагічных навук, прафесар. Правадзейны член АПН РСФСР. == Б == * [[Вольга Багатырэвіч]] (нар. 1986) — беларуская [[тэлевядоўца]]. * {{нп5|Эліэзэр Баданкін||he|אליעזר בודנקין}} * [[Сяргей Міхайлавіч Балановіч]] (нар. 1987) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * [[Аляксандр Аляксандравіч Баразенка]] (нар. 1988) — незалежны журналіст, вязень сумлення, [[Палітычныя зняволеныя|беларускі палітвязень]]. * [[Лявон Бароўскі]] (1784—1846) — літаратуразнавец, філолаг, гісторык і тэарэтык літаратуры, педагог і публіцыст. * [[Міхаіл Сцяпанавіч Бастынец]] (1896—1954) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі Беларусі ў гады [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]] * [[Ганна Яўгенаўна Бацюшка]] (нар. 1981) — беларуская спартсменка. Майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа (2001). Заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь (2004) * {{нп5|Ізідар Бегун||en|Isidore Begun}} * {{нп5|Машэ Бен-Хорын||he|משה בן-חורין (מהנדס)}} (1905—1972) — ізраільскі інжынер. * {{нп5|Джо Берг||en|Joe Berg}} (1903—1984) — амерыканскі маг. * [[Цві Бергман]] (1909—1944) — ізраільскі спецыяліст па мастацкіх шрыфтах, паліграфіст. Адкрыў у Тэль-Авіве гравёрную майстэрню. * {{нп5|Шашана Берман||he|שושנה ברמן}} (нар. 1934) — ізраільскі суддзя. * {{нп5|Шэпард Брод||en|Shepard Broad}} (1906—2001) — амерыканскі банкір, філантроп. * [[Якуб Брэтцар]] — беларускі жывапісец. Памёр жывапісец у маладым узросце, у сорак тры гады. == В == * [[Вольга Барысаўна Васіленка]] (нар. 1952) — беларускі [[архітэктар]]. * [[Аляксандр Карпавіч Васільеў]] (1904—1956) — ветэран і герой [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], поўны кавалер [[Ордэн Славы|ордэна салдацкай Славы]]. * {{нп5|Ехіэль Вейцман||he|יחיאל ויצמן}} (1892—1957) — ізраільскі дзеяч у галіне сельскай гаспадаркі. * [[Якаў Ільіч Веснік]] (1894—1937) — заснавальнік і першы дырэктар Крыварожсталі. Бацька [[Яўген Якаўлевіч Веснік|Яўгена Весніка]]. * [[Таццяна Вуластан]] (нар. 1986) — беларускі снукерны рэферы нацыянальнай і другой міжнароднай катэгорыі. Афіцыйны рэферы WPBSA, EASB, EBSA і БСФ. == Г == * [[Вольга Аляксееўна Гаварцова]] (нар. 1988) — [[Беларусь|беларуская]] прафесійная [[тэніс]]істка. * {{нп5|Сэм Гамбург||he|סם המבורג}} (1899—1976) — дзеяч у галіне сельскай гаспадаркі. * {{нп5|Міна Гампель||pl|Mina Gampel}} * [[Аляксей Віктаравіч Гаўрыловіч]] (нар. 1990) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * {{нп5|Тэміма Гезары||en|Temima Gezari}} (1905—2009) — амерыканскі скульптар. * [[Эльвіра Уладзіміраўна Герман]] (нар. 1997) — [[Беларусь|беларуская]] [[лёгкаатлет]] * {{нп5|Маше Гіл||he|משה גיל (מחנך ומבקר)}} (1911—1967) — ізраільскі пісьменнік. * [[Іехошуа Гілбоа]] (1918—1981) — ізраільскі журналіст<ref>https://library.osu.edu/projects/hebrew-lexicon/03976.php</ref>. * {{нп5|Барбара Гілер||pl|Barbara Giller}}. * {{нп5|Ашэр Гліберман||he|אשר גליברמן}} (1903—1964) — ізраільскі архітэктар. * {{нп5|Хаім Гліксберг||he|חיים גליקסברג}} (1904—1970) — ізраільскі мастак. * {{нп5|Альберт Глоцэр||en|Albert Glotzer}}. * [[Валерый Фёдаравіч Грышкавец]] (нар. 1953) — [[Беларусь|беларускі]] [[паэт]], [[эсэіст]], [[крытык]] і [[перакладчык]]. * [[Анастасія Анатолеўна Гулак]] (нар. 1967) — беларускі [[фалькларыст]], [[педагог]]. [[Кандыдат філалагічных навук]] (2011). == Д == * {{нп5|Аўраам Доў Дабжэвіч||he|אברהם דוב דובזעוויץ}} (1843—1900) — яўрэйскі пісьменнік. * [[Аляксей Дзікавіцкі]] * [[Алена Рыгораўна Дзянісава]] (Фурс; нар. 1971) — беларускі гісторык. * [[Іван Пятровіч Доўбня]] * [[Геранім Эдвінавіч Друцкі-Любецкі]] * {{нп5|Лявон Дэвіс||en|Leon J. Davis}} == Ж == * [[Іван Уладзіслававіч Жалтоўскі]] (1867—1959) — беларускі архітэктар, тэарэтык, педагог, заслужаны дзеяч мастацтваў БССР (1944), ганаровы член Акадэміі навук БССР (1947). == З == * [[Айзік Ізраілевіч Зарэцкі]] (1892—1956) — савецкі лінгвіст<ref>https://jewsencyclopedia.com/index.php/ЗАРЕЦКИЙ_Айзик_Израйлевич</ref>. * [[Аляксей Ільіч Золаў]] == І == * [[Ігнацій Іздэбскі]] == К == * [[Уладзімір Іосіфавіч Казлоўскі]] (нар. 1953) — беларускі кардыёлаг. Доктар медыцынскіх навук (1992), прафесар (1996) * {{нп5|Соня Калодная||he|סוניה קולודני}} (1901—1999) — ізраільскі фатограф. * {{нп5|Ехошуа Калодны||he|יהושע קולודני}} (нар. 1936) — ізраільскі геолаг. Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Ізраіля (1977). * {{нп5|Ар’е Каплан||he|אריה קפלן (קצין)}} (1924—2003) — ізраільскі ваенны дзеяч. Афіцэр ВМФ. * [[Рышард Капусцінскі]] * [[Лявонцій Карповіч]] * {{нп5|Луіс Нельсан Кац||en|Louis Katz}} * [[Юзаф Кашыц]] * {{нп5|Давід Керман||he|דוד קרמן}} (1911—1990) * [[Віталь Анатолевіч Кібук]] * [[Рамуальд Здзіслаў Клякоўскі]] * [[Ігар Міхайлавіч Колб]] * [[Пётр Юльянавіч Корбут]] * [[Святлана Міхайлаўна Кудзеліч]] * [[Сайман Кузнец]] * [[Віталь Уладзіміравіч Кутузаў]] == Л == * {{нп5|Галя Лахаў||he|גליה להב}} * [[Юлія Сяргееўна Леанцюк]] * [[Вольга Васільеўна Леўчанка]] (нар. 1979) — беларускі палітык. * {{нп5|Лявон Ісраэль||en|Leon Israel}} * [[Андрэй Генадзевіч Лясюк]] == М == * [[Міхал Давыдавіч Машкоўскі]] (1908—2002) — вучоны. * {{нп5|Вільгельм Меергофер||en|Wilhelm Meyerhoffer}} * {{нп5|Біл Міллер||en|Bill Miller (impresario)}} * [[Даніла Канстанцінавіч Міцкевіч]] * {{нп5|Яір Мундлак||en|Yair Mundlak}} (1927—2015) — ізраільскі эканаміст. == Н == * [[Мікіта Найдзёнаў]] (нар. 1990) — беларускі паэт і музыка. * [[Ігар Леанідавіч Невар]] (нар. 1964) — беларускі палітык. * {{нп5|Мардэхай Німцаві||he|מרדכי נמצא-בי}} (1903—1949) — ізраільскі ваенны дзеяч. * {{нп5|Аврахам Нэгеў||he|אברהם נגב}} (1923—2004) — ізраільскі археолаг. == П == * [[Кірыл Юр’евіч Палхоўскі]] * [[Джэйкаб Папіш]] (1887—1972) — хімік, педагог, прафесар<ref>https://archives.lib.purdue.edu/agents/people/911</ref>. * [[Меер Пароднек]] (1904—1984) — юрыст<ref>https://www.parodneckfoundation.org/the-foundation/our-history/</ref>. * [[Максім Віталевіч Паўлавец]] * [[Юрый Аляксандравіч Паўлюкавец]] * [[Максім Дзмітрыевіч Плотнікаў]] * {{нп5|Гілель Порыцкі||de|Hillel Poritsky}} * [[Уладзімір Пугач]] * {{нп5|Тамар Пэлэг-Срык||he|תמר פלג שריק}} (1926) — ізраільскі юрыст. == Р == * {{нп5|Ехошуа Рабінаў||he|יהושע רבינוב}} (1904—2000) — ізраільскі паэт. * [[Алег Аляксандравіч Радушка]] (нар. 1967) — беларускі [[футбол|футбаліст]] і футбольны трэнер. * [[Лявон Саламонавіч Ракоўшчык]] (нар. 1928) — савецкі матэматык. * {{нп5|Арон Розанаў||en|Aaron Rosanoff}} * {{нп5|Макс Роўз||en|Max Rose (American industrialist)}} * {{нп5|Нісан Рэзнік||he|ניסן רזניק}} (1918—2017) == С == * {{нп5|Флора Саламон||en|Flora Solomon}} * [[Ганна Мікалаеўна Сендзер]] * [[Алег Мікалаевіч Страхановіч]] * [[Валерый Рымантасавіч Стрыпейкіс]] == Т == * {{нп5|Нахман Тамір||he|נחמן תמיר}} (1913—1999) * [[Арцём Юр’евіч Татарэвіч]] * [[Эдуард Віктаравіч Туманаў]] == Ф == * [[Барыс Міронавіч Фельдман]] * {{нп5|Вільям Фельдман||en|William Moses Feldman}} * {{нп5|Алекс Фрыдман||en|Alex Fridman}} * [[Сямён Абрамавіч Фурман]] == Х == * [[Таццяна Уладзіміраўна Халадовіч]] * {{нп5|Ехудзіт Харары||en|Yehudit Harari}} * {{нп5|Ахарон Харэль||he|אהרן הראל (חבר הכנסת)}} (1932—2000) — ізраільскі дзяржаўны дзеяч. Дэпутат Кнэсета. == Ц == * [[Алена Сяргееўна Цялькова]] * [[Кірыла Цярлецкі]] == Ч == * [[Рафал Чарвякоўскі]] * [[Ціхан Валер’евіч Чарнякевіч]] (нар. 1986) — беларускі літаратуразнавец, літаратурны крытык, перакладчык і паэт. * [[Юрый Валер’евіч Чарнякевіч]] (нар. 1979) — беларускі мовазнаўца, журналіст. == Ш == * [[Ганна Шаркунова]] * [[Яўген Сяргеевіч Шатохін]] * [[Людміла Валер’еўна Шмат]] * [[Кірыл Сяргеевіч Шрэйтар]] * {{нп5|Пінхас Шарашэўскі||he|פנחס שרשבסקי}} (1914—1981) — ізраільскі лекар. * {{нп5|Зэеў Шэрток||he|זאב שרתוק}} (1877—1949) * {{нп5|Якаў Шэрток||he|יעקב שרתוק}} (1860—1913) == Э == * {{нп5|Шмуэль Эльяшыў||he|שמואל אלישיב}} (1899—1955) — ізраільскі дыпламат. * [[Алена Георгіеўна Эльяшэвіч]] * {{нп5|Давід Эрліх||he|דוד ארליק}} (1909—1995) — ізраільскі хірург, педагог. Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Ізраіля (1992). == Ю == * [[Язэп Аляксандравіч Юхо]] (1921—2004) — беларускі гісторык права, доктар юрыдычных навук (1980), прафесар. == Я == * {{нп5|Шаўл Яноўскі||he|שאול ינובסקי}} (1864—1939) — палітычны дзеяч. * [[Ігар Сяргеевіч Ясінскі]] {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Постаці Пінска| ]] eava3gwlpi0690gyw7jamtpg3j30ufx 5156095 5156086 2026-06-19T20:05:58Z Kelainoss 13901 /* А */ 5156095 wikitext text/x-wiki {{пералік}} [[Файл:Coat of Arms of Pinsk, Belarus.svg|thumb|200px|[[Герб Пінска]]]] Вядомыя ўраджэнцы [[Пінск]]а: {{АБВ}} __NOTOC__ [[Файл:Abushenka.JPG|thumb|175px|[[Уладзімір Леанідавіч Абушэнка|Уладзімір Абушэнка]]]] [[Файл:Balanovich.JPG|thumb|175px|[[Сяргей Міхайлавіч Балановіч|Сяргей Балановіч]]]] [[Файл:Leon Borowski.PNG|thumb|175px|[[Лявон Бароўскі]]]] [[Файл:Ben and Tatyana Woollaston.jpg|thumb|175px|[[Таццяна Вуластан]]]] [[Файл:Olga Govortsova 2, 2015 Wimbledon Qualifying - Diliff.jpg|thumb|175px|[[Вольга Аляксееўна Гаварцова|Вольга Гаварцова]]]] [[Файл:Алексей Гаврилович.jpg|thumb|175px|[[Аляксей Віктаравіч Гаўрыловіч|Аляксей Гаўрыловіч]]]] [[Файл:Elvira Herman 2018 European Athletics Championships Day 4 (cropped).jpg|thumb|175px|[[Эльвіра Уладзіміраўна Герман|Эльвіра Герман]]]] == А == * [[Уладзімір Леанідавіч Абушэнка]] — беларускі [[сацыёлаг]] і сацыяльны [[філосаф]]. Кандыдат філасофскіх навук (1985), [[дацэнт]] (1991). * [[Багдан Анісімавіч]] — царкоўны [[спявак]], [[кніжнік]]. * [[Зінаіда Васільеўна Антановіч]] (нар. 1984) — беларускі гісторык, архівіст. * [[Яфім Аронавіч Аркін]] — савецкі ўрач-псіхолаг, педагог. Доктар педагагічных навук, прафесар. Правадзейны член АПН РСФСР. * {{нп5|Нафталі Аўнон||de|Naftali Avnon}} == Б == * [[Вольга Багатырэвіч]] (нар. 1986) — беларуская [[тэлевядоўца]]. * {{нп5|Эліэзэр Баданкін||he|אליעזר בודנקין}} * [[Сяргей Міхайлавіч Балановіч]] (нар. 1987) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * [[Аляксандр Аляксандравіч Баразенка]] (нар. 1988) — незалежны журналіст, вязень сумлення, [[Палітычныя зняволеныя|беларускі палітвязень]]. * [[Лявон Бароўскі]] (1784—1846) — літаратуразнавец, філолаг, гісторык і тэарэтык літаратуры, педагог і публіцыст. * [[Міхаіл Сцяпанавіч Бастынец]] (1896—1954) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі Беларусі ў гады [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]] * [[Ганна Яўгенаўна Бацюшка]] (нар. 1981) — беларуская спартсменка. Майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа (2001). Заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь (2004) * {{нп5|Ізідар Бегун||en|Isidore Begun}} * {{нп5|Машэ Бен-Хорын||he|משה בן-חורין (מהנדס)}} (1905—1972) — ізраільскі інжынер. * {{нп5|Джо Берг||en|Joe Berg}} (1903—1984) — амерыканскі маг. * [[Цві Бергман]] (1909—1944) — ізраільскі спецыяліст па мастацкіх шрыфтах, паліграфіст. Адкрыў у Тэль-Авіве гравёрную майстэрню. * {{нп5|Шашана Берман||he|שושנה ברמן}} (нар. 1934) — ізраільскі суддзя. * {{нп5|Шэпард Брод||en|Shepard Broad}} (1906—2001) — амерыканскі банкір, філантроп. * [[Якуб Брэтцар]] — беларускі жывапісец. Памёр жывапісец у маладым узросце, у сорак тры гады. == В == * [[Вольга Барысаўна Васіленка]] (нар. 1952) — беларускі [[архітэктар]]. * [[Аляксандр Карпавіч Васільеў]] (1904—1956) — ветэран і герой [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], поўны кавалер [[Ордэн Славы|ордэна салдацкай Славы]]. * {{нп5|Ехіэль Вейцман||he|יחיאל ויצמן}} (1892—1957) — ізраільскі дзеяч у галіне сельскай гаспадаркі. * [[Якаў Ільіч Веснік]] (1894—1937) — заснавальнік і першы дырэктар Крыварожсталі. Бацька [[Яўген Якаўлевіч Веснік|Яўгена Весніка]]. * [[Таццяна Вуластан]] (нар. 1986) — беларускі снукерны рэферы нацыянальнай і другой міжнароднай катэгорыі. Афіцыйны рэферы WPBSA, EASB, EBSA і БСФ. == Г == * [[Вольга Аляксееўна Гаварцова]] (нар. 1988) — [[Беларусь|беларуская]] прафесійная [[тэніс]]істка. * {{нп5|Сэм Гамбург||he|סם המבורג}} (1899—1976) — дзеяч у галіне сельскай гаспадаркі. * {{нп5|Міна Гампель||pl|Mina Gampel}} * [[Аляксей Віктаравіч Гаўрыловіч]] (нар. 1990) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * {{нп5|Тэміма Гезары||en|Temima Gezari}} (1905—2009) — амерыканскі скульптар. * [[Эльвіра Уладзіміраўна Герман]] (нар. 1997) — [[Беларусь|беларуская]] [[лёгкаатлет]] * {{нп5|Маше Гіл||he|משה גיל (מחנך ומבקר)}} (1911—1967) — ізраільскі пісьменнік. * [[Іехошуа Гілбоа]] (1918—1981) — ізраільскі журналіст<ref>https://library.osu.edu/projects/hebrew-lexicon/03976.php</ref>. * {{нп5|Барбара Гілер||pl|Barbara Giller}}. * {{нп5|Ашэр Гліберман||he|אשר גליברמן}} (1903—1964) — ізраільскі архітэктар. * {{нп5|Хаім Гліксберг||he|חיים גליקסברג}} (1904—1970) — ізраільскі мастак. * {{нп5|Альберт Глоцэр||en|Albert Glotzer}}. * [[Валерый Фёдаравіч Грышкавец]] (нар. 1953) — [[Беларусь|беларускі]] [[паэт]], [[эсэіст]], [[крытык]] і [[перакладчык]]. * [[Анастасія Анатолеўна Гулак]] (нар. 1967) — беларускі [[фалькларыст]], [[педагог]]. [[Кандыдат філалагічных навук]] (2011). == Д == * {{нп5|Аўраам Доў Дабжэвіч||he|אברהם דוב דובזעוויץ}} (1843—1900) — яўрэйскі пісьменнік. * [[Аляксей Дзікавіцкі]] * [[Алена Рыгораўна Дзянісава]] (Фурс; нар. 1971) — беларускі гісторык. * [[Іван Пятровіч Доўбня]] * [[Геранім Эдвінавіч Друцкі-Любецкі]] * {{нп5|Лявон Дэвіс||en|Leon J. Davis}} == Ж == * [[Іван Уладзіслававіч Жалтоўскі]] (1867—1959) — беларускі архітэктар, тэарэтык, педагог, заслужаны дзеяч мастацтваў БССР (1944), ганаровы член Акадэміі навук БССР (1947). == З == * [[Айзік Ізраілевіч Зарэцкі]] (1892—1956) — савецкі лінгвіст<ref>https://jewsencyclopedia.com/index.php/ЗАРЕЦКИЙ_Айзик_Израйлевич</ref>. * [[Аляксей Ільіч Золаў]] == І == * [[Ігнацій Іздэбскі]] == К == * [[Уладзімір Іосіфавіч Казлоўскі]] (нар. 1953) — беларускі кардыёлаг. Доктар медыцынскіх навук (1992), прафесар (1996) * {{нп5|Соня Калодная||he|סוניה קולודני}} (1901—1999) — ізраільскі фатограф. * {{нп5|Ехошуа Калодны||he|יהושע קולודני}} (нар. 1936) — ізраільскі геолаг. Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Ізраіля (1977). * {{нп5|Ар’е Каплан||he|אריה קפלן (קצין)}} (1924—2003) — ізраільскі ваенны дзеяч. Афіцэр ВМФ. * [[Рышард Капусцінскі]] * [[Лявонцій Карповіч]] * {{нп5|Луіс Нельсан Кац||en|Louis Katz}} * [[Юзаф Кашыц]] * {{нп5|Давід Керман||he|דוד קרמן}} (1911—1990) * [[Віталь Анатолевіч Кібук]] * [[Рамуальд Здзіслаў Клякоўскі]] * [[Ігар Міхайлавіч Колб]] * [[Пётр Юльянавіч Корбут]] * [[Святлана Міхайлаўна Кудзеліч]] * [[Сайман Кузнец]] * [[Віталь Уладзіміравіч Кутузаў]] == Л == * {{нп5|Галя Лахаў||he|גליה להב}} * [[Юлія Сяргееўна Леанцюк]] * [[Вольга Васільеўна Леўчанка]] (нар. 1979) — беларускі палітык. * {{нп5|Лявон Ісраэль||en|Leon Israel}} * [[Андрэй Генадзевіч Лясюк]] == М == * [[Міхал Давыдавіч Машкоўскі]] (1908—2002) — вучоны. * {{нп5|Вільгельм Меергофер||en|Wilhelm Meyerhoffer}} * {{нп5|Біл Міллер||en|Bill Miller (impresario)}} * [[Даніла Канстанцінавіч Міцкевіч]] * {{нп5|Яір Мундлак||en|Yair Mundlak}} (1927—2015) — ізраільскі эканаміст. == Н == * [[Мікіта Найдзёнаў]] (нар. 1990) — беларускі паэт і музыка. * [[Ігар Леанідавіч Невар]] (нар. 1964) — беларускі палітык. * {{нп5|Мардэхай Німцаві||he|מרדכי נמצא-בי}} (1903—1949) — ізраільскі ваенны дзеяч. * {{нп5|Аврахам Нэгеў||he|אברהם נגב}} (1923—2004) — ізраільскі археолаг. == П == * [[Кірыл Юр’евіч Палхоўскі]] * [[Джэйкаб Папіш]] (1887—1972) — хімік, педагог, прафесар<ref>https://archives.lib.purdue.edu/agents/people/911</ref>. * [[Меер Пароднек]] (1904—1984) — юрыст<ref>https://www.parodneckfoundation.org/the-foundation/our-history/</ref>. * [[Максім Віталевіч Паўлавец]] * [[Юрый Аляксандравіч Паўлюкавец]] * [[Максім Дзмітрыевіч Плотнікаў]] * {{нп5|Гілель Порыцкі||de|Hillel Poritsky}} * [[Уладзімір Пугач]] * {{нп5|Тамар Пэлэг-Срык||he|תמר פלג שריק}} (1926) — ізраільскі юрыст. == Р == * {{нп5|Ехошуа Рабінаў||he|יהושע רבינוב}} (1904—2000) — ізраільскі паэт. * [[Алег Аляксандравіч Радушка]] (нар. 1967) — беларускі [[футбол|футбаліст]] і футбольны трэнер. * [[Лявон Саламонавіч Ракоўшчык]] (нар. 1928) — савецкі матэматык. * {{нп5|Арон Розанаў||en|Aaron Rosanoff}} * {{нп5|Макс Роўз||en|Max Rose (American industrialist)}} * {{нп5|Нісан Рэзнік||he|ניסן רזניק}} (1918—2017) == С == * {{нп5|Флора Саламон||en|Flora Solomon}} * [[Ганна Мікалаеўна Сендзер]] * [[Алег Мікалаевіч Страхановіч]] * [[Валерый Рымантасавіч Стрыпейкіс]] == Т == * {{нп5|Нахман Тамір||he|נחמן תמיר}} (1913—1999) * [[Арцём Юр’евіч Татарэвіч]] * [[Эдуард Віктаравіч Туманаў]] == Ф == * [[Барыс Міронавіч Фельдман]] * {{нп5|Вільям Фельдман||en|William Moses Feldman}} * {{нп5|Алекс Фрыдман||en|Alex Fridman}} * [[Сямён Абрамавіч Фурман]] == Х == * [[Таццяна Уладзіміраўна Халадовіч]] * {{нп5|Ехудзіт Харары||en|Yehudit Harari}} * {{нп5|Ахарон Харэль||he|אהרן הראל (חבר הכנסת)}} (1932—2000) — ізраільскі дзяржаўны дзеяч. Дэпутат Кнэсета. == Ц == * [[Алена Сяргееўна Цялькова]] * [[Кірыла Цярлецкі]] == Ч == * [[Рафал Чарвякоўскі]] * [[Ціхан Валер’евіч Чарнякевіч]] (нар. 1986) — беларускі літаратуразнавец, літаратурны крытык, перакладчык і паэт. * [[Юрый Валер’евіч Чарнякевіч]] (нар. 1979) — беларускі мовазнаўца, журналіст. == Ш == * [[Ганна Шаркунова]] * [[Яўген Сяргеевіч Шатохін]] * [[Людміла Валер’еўна Шмат]] * [[Кірыл Сяргеевіч Шрэйтар]] * {{нп5|Пінхас Шарашэўскі||he|פנחס שרשבסקי}} (1914—1981) — ізраільскі лекар. * {{нп5|Зэеў Шэрток||he|זאב שרתוק}} (1877—1949) * {{нп5|Якаў Шэрток||he|יעקב שרתוק}} (1860—1913) == Э == * {{нп5|Шмуэль Эльяшыў||he|שמואל אלישיב}} (1899—1955) — ізраільскі дыпламат. * [[Алена Георгіеўна Эльяшэвіч]] * {{нп5|Давід Эрліх||he|דוד ארליק}} (1909—1995) — ізраільскі хірург, педагог. Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Ізраіля (1992). == Ю == * [[Язэп Аляксандравіч Юхо]] (1921—2004) — беларускі гісторык права, доктар юрыдычных навук (1980), прафесар. == Я == * {{нп5|Шаўл Яноўскі||he|שאול ינובסקי}} (1864—1939) — палітычны дзеяч. * [[Ігар Сяргеевіч Ясінскі]] {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Постаці Пінска| ]] ownfh9rjzzb7icxfnv4qjj56uglb29g Вуліца Гусоўскага (Мінск) 0 656920 5156360 4113534 2026-06-20T11:01:32Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Мікола Гусоўскі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5156360 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Фрунзенскі раён (Мінск)|Фрунзенскі]] |гістарычны раён = |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = |метро = {{minskmetro|2}} [[Маладзёжная (станцыя метро, Мінск)|Маладзёжная]],<br>{{minskmetro|2}} [[Пушкінская (станцыя метро, Мінск)|Пушкінская]] |індэкс = |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 900 м |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap = |на карце яндэкс = |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Вуліца Гусоўскага''' ({{lang-ru|улица Гусовского}}) — вуліца ў [[Фрунзенскі раён (Мінск)|Фрунзенскім раёне]] [[Мінск]]а. == Размяшчэнне == Арыентавана з паўднёвага ўсходу на паўночны захад. Пачынаецца ад [[Харкаўская вуліца (Мінск)|Харкаўскай вуліцы]], з захаду прымыкае [[Снежны завулак (Мінск)|Снежны завулак]], перасякае [[Вуліца 3 Верасня (Мінск)|вуліцу 3 Верасня]], з захаду прымыкае [[завулак Адоеўскага (Мінск)|завулак Адоеўскага]], перасякае [[Вуліца Адоеўскага (Мінск)|вуліцу Адоеўскага]], завяршаецца скрыжаваннем з [[Кальварыйская вуліца|Кальварыйскай вуліцай]]. Працягласць вуліцы складае 900 м. == Забудова == * № 2 — завод [[Белпласт]] (архітэктары [[Валерый Уладзіміравіч Гразноў|В. Гразноў]], [[Б. Аляксандраў]]). Узведзены як будынак [[Беларускі канструктарска-тэхналагічны інстытут мясцовай прамысловасці|Беларускага канструктарска-тэхналагічнага інстытута мясцовай прамысловасці]]<ref name="АСБ">{{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вуліцы Мінска:Фрунзенскі}} [[Катэгорыя:Фрунзенскі раён (Мінск)]] [[Катэгорыя:Мікола Гусоўскі]] pyde4gx32026anocyyhh3ln6fyf0itg Арсень Міхайлавіч Дваранін 0 658922 5156191 4045575 2026-06-20T02:21:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156191 wikitext text/x-wiki {{мастак}} {{цёзкі2|Дваранін}} '''Арсень Міхайлавіч Дварані́н (Дваронін)''' ({{ДН|13|3|1949}}, в. [[Малыя Краглі]], [[Дзятлаўскі раён]], [[Гродзенская вобласць]]) — беларускі [[мастак]] [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы [[Малыя Краглі]] [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскага раёна]] ў сялянскай сям’і, у якой было чацвёра дзетак. Пасля заканчэння [[Жукоўшчына (Дзятлаўскі раён)|Жукоўшчынскай]] васьмігодкі ён паступіў у [[Мінскі архітэктурна-будаўнічы тэхнікум]]. Дыпломнай работай студэнта-выпускніка быў архітэктурны праект, прысвечаны падзеям [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Ён экспанаваўся ў 1969 годзе на [[ВДНГ СССР|ВДНГ]] у Маскве і атрымаў сярэбраны медаль. Пасля заканчэння тэхнікума Арсень Дваранін працаваў архітэктарам у [[Брэсцкі філіял Белдзяржпраекта|Брэсцкім праектным інстытуце «Белдзяржпраект»]]<ref name="diatlovonews"/>. Скончыў [[Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут]] у [[1977]] годзе<ref name="БЭ"/>. Яго дыпломнай работай быў праект [[Мінскае мастацкае вучылішча|Мінскага мастацкага вучылішча]], які экспанаваўся на Усесаюзнай выставе дыпломных работ у [[Вільнюс]]е. У час вучобы ў інстытуце Арсень пазнаёміўся там з будучай жонкай [[Ірына Данілава|Ірынай Данілавай]]. У [[1981]] годзе яны пераехалі на радзіму жонкі ў [[Гомель]], дзе жывуць і цяпер. Выкладае спецдысцыпліны на аддзяленні дызайну ў [[Гомельскі дзяржаўны мастацкі каледж|Гомельскім дзяржаўным мастацкім каледжы]]<ref name="diatlovonews">[https://diatlovonews.by/2019/03/a-serca-rvecca-da-maloj-radzimy/ «А сэрца рвецца да малой радзімы». 17.03.2019] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201027062959/https://diatlovonews.by/2019/03/a-serca-rvecca-da-maloj-radzimy/ |date=27 кастрычніка 2020 }}</ref>. Член [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюза мастакоў]] з 1989 года<ref name="diatlovonews"/>. == Творчасць == [[Файл:Габелен. Арсень Дваранін.jpg|thumb|Габелен]] Працуе ў тэхніцы [[габелен]]у, станковага жывапісу (партрэт, пейзаж, нацюрморт). Асноўныя работы (усе з жонкай [[Ірына Мікалаеўна Данілава|I. Данілавай]]): [[трыпціх]] «Раніца», «Поўдзень», «Вечар» ([[1986]]—[[1987]]), [[дыпціх]] «Мой горад», «Маё Палессе» ([[1988]]—[[1990]]) для [[Аэрапорт Гомель|аэрапорта]], «Музыка» ([[1990]]—[[1991]]), «Песня» ([[1991]]—[[1993]]), «Музыка і тэатр» (1994) для музычных і мастацкіх навучальных устаноў, «Песня пра зубра» ([[1995]]), для [[Гомельскі абласны драматычны тэатр|абласнога драматычнага тэатра]] — усе ў [[Гомель|Гомелі]], «Лес» (1996) і інш<ref name="БЭ"/>. Творчасць адметная тонкім колераспалучэннем, кампазіцыйнай завершанасцю, эмацыянальнасцю<ref name="БЭ">{{крыніцы/БЭ|6|Дваранін Арсень Міхайлавіч|[[Т. Ф. Літвінава]]}}</ref>. Прымаў удзел у абласных і рэспубліканкіх выставах, а таксама міжнародных — у Польшчы (1987), Францыі ([[Клермон-Феран]], 1991). У 1995 годзе ў Францыі была арганізавана персанальная выстава мастака. Габелены дэманструюцца ў [[Нацыянальны мастацкі музей Беларусі|Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі]], [[Гомельскі абласны краязнаўчы музей|Гомельскім]] і [[Рэчыцкі раённы краязнаўчы музей|Рэчыцкім]] музеях, а таксама за мяжой — у [[Францыя|Францыі]], [[Бельгія|Бельгіі]], [[Расія|Расіі]], [[Германія|Германіі]], [[ЗША]], [[Нідэрланды|Галандыі]], [[Польшча|Польшчы]]<ref name="diatlovonews"/>. == Сям’я == У шлюбе з мастачкай [[Ірына Мікалаеўна Данілава|Ірынай Мікалаеўнай Данілавай]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|6|Дваранін Арсень Міхайлавіч|[[Т. Ф. Літвінава]]}} == Спасылкі == * [http://artgomel.com/arts/Dvoronin_a.html ДВОРОНИН АРСЕНИЙ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200222061439/http://artgomel.com/arts/Dvoronin_a.html |date=22 лютага 2020 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дваранін Арсень Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі-габеленісты Беларусі]] 5vw4rgrrp8xg4683bevhfdz2irwliod Партал:Кінематограф/Новыя артыкулы 100 658977 5156033 5155696 2026-06-19T15:51:21Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5156033 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Эйфарыя (фільм, 2017)|2026-06-19T10:45:41Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Сяргей Чырык|2026-06-18T18:13:38Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Пётр Булгак|2026-06-17T18:20:50Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Людміла Аляксееўна Чурсіна|2026-06-17T12:01:57Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Сэм Рэймі|2026-06-16T11:07:27Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Рамэа + Джульета|2026-06-16T09:58:51Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Прыгажун Серж|2026-06-16T09:43:57Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Уладзімір Аляксандравіч Калашнікаў (кінааператар)|2026-06-15T09:45:49Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ілья Віктаравіч Найшулер|2026-06-14T17:33:50Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Уладзімір Аляксандравіч Калашнікаў (акцёр тэатра лялек)|2026-06-14T10:04:12Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Уладзімір Фёдаравіч Чарнышоў (мастак)|2026-06-14T09:24:31Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Карын Клеры|2026-06-14T07:32:29Z|DzBar}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 249947gjqwzunpvxwor3pmymnq4iy8x Аперацыя «Вяртанне дадому» (1973) 0 666740 5156121 4888659 2026-06-19T21:31:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156121 wikitext text/x-wiki '''Аперацыя «Вяртанне дадому»''' ({{lang-en|Homecoming}}) — амерыканская назва працэдуры [[рэпатрыяцыя|рэпатрыяцыі]] амерыканскіх вайскоўцаў, якія трапілі ў [[палон]] падчас [[Вайна ў В’етнаме|В’етнамскай вайны]]. Паводле [[Парыжскае мірнае пагадненне|Парыжскага пагаднення]] аб спыненні агню і аднаўленні міру ў В’етнаме, бакі павінны былі абмяняцца палоннымі, захопленымі за час баявых дзеянняў. Аперацыя «Homecoming» праводзілася сіламі [[ВПС ЗША]], якія забяспечвалі транспарціроўку амерыканскіх ваеннапалонных з [[Дэмакратычная Рэспубліка В’етнам|Паўночнага В’етнама]] (у асноўным самалётамі [[Lockheed C-141 Starlifter|C-141]]). Рэпатрыяцыя працягвалася з [[12 лютага]] па [[1 красавіка]] [[1973]] года. У агульнай складанасці быў вызвалены 591 амерыканскі грамадзянін, у тым ліку 457 чалавек, якія трапілі ў палон у Паўночным В’етнаме (амаль усе — лётчыкі), 122 — у [[Паўднёвы В’етнам|Паўднёвым В’етнаме]], 9 — у [[Лаос]]е, 3 — у [[Кітай|Кітаі]]. У агульную колькасць рэпатрыяваных уваходзяць 25 грамадзянскіх кансультантаў і спецыялістаў. Некаторыя з вызваленых знаходзіліся ў палоне па восем гадоў. == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20050502002705/http://www.af.mil/news/story.asp?storyID=123009795 Операция «Homecoming»]{{ref-en}} * [http://www.whoa.org/73/homecoming/ Фотографии операции «Homecoming»] {{В’етнамская вайна}} [[Катэгорыя:Люты 1973 года]] [[Катэгорыя:Сакавік 1973 года]] [[Катэгорыя:Ваенная гісторыя ЗША]] [[Катэгорыя:Паветраныя аперацыі В’етнамскай вайны]] [[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі В’етнамскай вайны]] [[Катэгорыя:Ваеннапалонныя]] [[Катэгорыя:Рэпатрыяцыя]] olbnhh9x2ofyk0sz81tpejfgn6hteit Need for Speed: Underground 0 669290 5155963 4994518 2026-06-19T12:50:14Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Need for Speed]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5155963 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні}} '''Need for Speed: Underground''' ([[Абрэвіятура|скар.]] '''NFSU''') — [[камп’ютарная гульня]] серыі [[Need for Speed (серыя гульняў)|Need for Speed]] у жанры аркадных аўтагонак, распрацаваная студыяй EA Black Box і выдадзеная кампаніяй [[Electronic Arts]] для гульнявых кансоляў і персанальных камп’ютараў у [[2003 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2003]] годзе. У Расіі Need for Speed: Underground была выдадзеная кампаніяй «Софт Клаб» першапачаткова з рускай дакументацыяй, а з 2006 года — цалкам на рускай мове<ref name="softclub">{{Cite web|url=http://www.softclub.ru/games/8148-need-for-speed-underground|title=''Need for Speed Underground''|publisher=[[SoftClub.ru]]|lang=ru|accessdate=2016-02-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170121103111/http://www.softclub.ru/games/8148-need-for-speed-underground|archivedate=2017-01-21}}</ref>. У сакавіку 2005 года гульня была выпушчаная для аркадных аўтаматаў. Гульня прыкметна адрозніваецца ад папярэдніх частак серыі сэцінгам і стылем. Дзеянні Need for Speed: Underground адбываюцца ў выдуманым начным горадзе пад назвай Алімпік-Сіці. Па сюжэце галоўны герой выклікае павагу удзелам ў вулічных гонках і імкнецца перасягнуць лепшага гоншчыка ў горадзе — Эдзі. У гульні прысутнічае некалькі розных тыпаў гонак, кожны з якіх мае свае асаблівасці. За перамогу ў спаборніцтвах зарабляюцца ачкі стылю і наяўныя грошы, а таксама адкрываюцца новыя аўтамабілі і разнастайныя дэталі цюнінгу і стайлінгу. Гульня была заснавана на вулічных гонках, якія сталі папулярнымі дзякуючы фільму «Фарсаж». Распрацоўшчыкі хацелі адрадзіць [[Need for Speed (серыя гульняў)|серыю Need for Speed]] у сувязі нізкім ўзроўнем продажаў папярэдніх гульняў. Новая частка стала перазагрузкай франшызы. Гульнявая прэса станоўча сустрэла Need for Speed: Underground. Рэцэнзенты хвалілі гульнявы працэс, графіку і музыку, але крытыкавалі інтэлект супернікаў. Underground стала камерцыйна паспяховай — усяго было прададзена больш за 15 мільёнаў асобнікаў гульні<ref name=":5">{{Cite web|url=http://www.polygon.com/2015/6/17/8801245/need-for-speed-drive-how-you-want-future-new-game|title=''Need for Speed'' lets you drive how you want, and future ''NFS'' games probably will too|author=Kollar, Philip|date=2015-06-17|publisher=Polygon|lang=en|accessdate=2016-10-30}}</ref>. У 2004 годзе выйшаў [[сіквел]] — [[Need for Speed: Underground 2]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.ea.com/ru-ru/games/need-for-speed/need-for-speed-underground Афіцыйны сайт] {{ref-ru}}. * [http://ru.needforspeed.wikia.com/wiki/Need_for_Speed:_Underground ''Need for Speed: Underground''] {{ref-ru}} на [[Вікія|вікі-праекце]] Need for Speed Wiki. {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2003 года]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Канадзе]] [[Катэгорыя:Гульні для Game Boy Advance]] [[Катэгорыя:Гульні для GameCube]] [[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 2]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Гульні для Xbox]] [[Катэгорыя:Need for Speed]] jmbqyhkgb2yyiq1kklgs4s4k2fiqeur Need for Speed: Undercover 0 669569 5155962 4883746 2026-06-19T12:49:49Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Need for Speed]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5155962 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні|выява=Festival du jeu video 20080926 042.jpg}} '''«Need for Speed: Undercover»''' ({{Tr-en|Смага хуткасці: Пад прыкрыццём}}) — [[камп’ютарная гульня]] серыі «Need for Speed» ў жанры аркадных аўтагонак, выдадзеная кампаніяй «[[Electronic Arts]]» для гульнявых кансоляў, персанальных камп’ютараў і мабільных прылад у лістападзе [[2008 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2008]] года. У [[Расія|Расіі]] «Need for Speed: Undercover» была выдадзена кампаніяй «1С-СофтКлаб» цалкам на рускай мове. Па сюжэце гульні федэральны агент Чэйз Лін (Мэгі Кью) наймае героя для працы пад прыкрыцьцём з мэтай выкрыцця міжнароднага злачыннага сіндыката. Гульцу прадастаўлена свабода перамяшчэння па трох гарадах, з агульнай працягласцю дарог каля 160 км. З новаўвядзенняў у «Need for Speed: Undercover» можна вылучыць павелічэнне навыкаў ваджэння (падобна ролевым гульням), новы рэжым «Бітва на шашы» і крымінальныя заданні. Як і ў папярэдніх частках серыі, у «Undercover» прадстаўлены вулічныя гонкі, паліцыйныя пагоні і цюнінг аўтамабіляў. Гульня, у адрозненне ад папярэднікаў, мае большы тэрмін распрацоўкі — 16 месяцаў, так як з лета 2007 года распрацоўшчыкі серыі «Need for Speed» былі падзелены на дзве каманды, якія будуць выпускаць гульні па чарзе. У выніку новыя гульні серыі павінны мець 24 месячны цыкл вытворчасці замест 12, з захаваннем штогадовага выпуску<ref name="Riccitiello">{{cite web|url=http://www.gamesindustry.biz/articles/riccitiello-we-were-torturing-vancouver-studio|title=Riccitiello: We were torturing Vancouver studio|date=2008-06-18|author=Mark Androvich|publisher=Gamesindustry.biz|accessdate=2008-06-18|archiveurl=https://www.webcitation.org/66Atj0g0j?url=http://www.gamesindustry.biz/articles/riccitiello-we-were-torturing-vancouver-studio|archivedate=2012-03-15}}</ref>. «Need for Speed: Undercover» атрымала неадназначныя, у асноўным негатыўныя водгукі ад гульнявой прэсы. Галоўным недахопам гульні ў асноўным называецца яе празмерная прастата. == Зноскі == {{Reflist}} == Спасылкі == * [https://www.ea.com/ru-ru/games/need-for-speed/need-for-speed-undercover Афіцыйны сайт]{{ref-ru}}. {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2008 года]] [[Катэгорыя:Гульні для PlayStation Portable]] [[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 3]] [[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 2]] [[Катэгорыя:Гульні для Xbox 360]] [[Катэгорыя:Гульні для Wii]] [[Катэгорыя:Гульні для Nintendo DS]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні з трохмернай графікай]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні з адкрытым светам]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows Phone]] [[Катэгорыя:Need for Speed]] q24bw4nctddbrsci0yiaxh3ri4j0mxx Акадэмія WSB у Варшаве 0 671696 5156018 5155710 2026-06-19T15:02:39Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5156018 wikitext text/x-wiki {{Перанесці|Акадэмія ВСБ у Варшаве}}{{Картка ўніверсітэта}} '''Akademія WSB у Варшаве''' — (раней «Wszechnica Polska» Акадэмія Прыкладных Навук, а да гэтага Вышэйшая школа «Wszechnica Polska» у Варшаве) — [[Польшча|польская]] недзяржаўная [[вышэйшая навучальная ўстанова]] з сядзібай у [[Варшава|Варшаве]]. == Агульная характарыстыка == Установа заснавана ў 2001 годзе пад назвай «Wszechnica Polska — Вышэйшая школа Таварыства ўсеагульных ведаў у Варшаве з сядзібай у Варшаве». Яна надае адукацыйныя паслугі ў галіне [[Сацыяльныя навукі|сацыяльных]] і [[Гуманітарныя навукі|гуманітарных навук]] на двух узроўнях вышэйшай адукацыі, прапануе ступень [[бакалаўр]]а і [[інжынер]]а ў стацыянарнай і нестацыянарнай форме навучання, а таксама ступень [[магістр]]а ў нестацыянарнай (завочнай) форме навучання. З 2010 года [[ВНУ]] атрымала права на наданне вышэйшай адукацыі ўзроўню [[магістр]]а па [[Педагогіка|педагогіцы]] і [[Філалогія|філалогіі]], з 2013 года таксама ў галіне бяспекі, [[Фінансы|фінансаў]] і [[Бухгалтарскі ўлік|бухгалтарскага ўліку]]. За час сваёй дзейнасці [[ВНУ]] выпусціла больш 7 тысяч чалавек з [[Вышэйшая адукацыя|вышэйшай адукацыяй]] першай і другой ступені. Установа праводзіць заняткі ў рамках Інстытута кіравання і фінансаў і Інстытута філалогіі і педагогікі. Сядзіба ўстановы знаходзіцца ў [[Палац культуры і навукі|Палацы культуры і навукі]] ў [[Варшава|Варшаве]]. [[ВНУ]] мае ўласную навучальную інфраструктуру ў будынку на вул. Кармеліцкай, 10. Студэнтаў прымаюць без уступных экзаменаў. На працягу ўсяго перыяду навучання праводзіцца паглыбленае вывучэнне замежных моў ([[Англійская мова|англійскай]], [[Іспанская мова|іспанскай]], [[Нямецкая мова|нямецкай]] і [[Руская мова|рускай]]) і інфарматыкі. Для замежных студэнтаў праводзяцца курсы [[Польская мова|польскай мовы]] і культуры. 1 жніўня 2025 года ўніверсітэт аб’яднаўся з [[Акадэмія WSB|Акадэміяй WSB]]<ref>{{Cite web|lang=PL|url=https://www.pomaturze.pl/szkola/wszechnica+polska+akademia+nauk+stosowanych+w+warszawie/147:222|title=Wszechnica Polska Akademia Nauk Stosowanych w Warszawie - pomaturze.pl|website=Wszechnica Polska Akademia Nauk Stosowanych w Warszawie - pomaturze.pl|access-date=2025-08-01}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|}} * [https://wszechnicapolska.edu.pl/ Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210305165012/https://wszechnicapolska.edu.pl/ |date=5 сакавіка 2021 }} {{Вышэйшыя навучальныя ўстановы Варшавы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-19}} [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з польскай мовай навучання]] [[Катэгорыя:Вышэйшыя навучальныя ўстановы Варшавы]] [[Катэгорыя:Akademія WSB]] mnw697xh4a3mtpa9v4bsftdm8etyh9f Антон Паўлавіч Садоўскі 0 678108 5155984 5060554 2026-06-19T13:36:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155984 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Садоўскі}} {{Вучоны}} '''Антон Паўлавіч Садоўскі'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{ВДП}}) — беларускі [[матэматык]], [[доктар фізіка-матэматычных навук]] (1997), [[прафесар]] (2006). == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы [[Красняны]] ([[Мядзельскі раён]], [[Мінская вобласць]]). У 1961 годзе скончыў сярэднюю школу ў [[Варапаева|Варапаеве]]<ref name="ММФ">[https://mmf.bsu.by/ru/cathedras/differential-equetions-and-system-analysis/employees-desa/sadovskij-anton-pavlovich/ Садовский Антон Павлович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210516160107/https://mmf.bsu.by/ru/cathedras/differential-equetions-and-system-analysis/employees-desa/sadovskij-anton-pavlovich/ |date=16 мая 2021 }}{{ref-ru}} // [[Механіка-матэматычны факультэт БДУ]]</ref>. Паступіў на вучобу матэматычны факультэт [[БДУ|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], які скончыў у 1966 годзе. Паступіў у [[Аспірантура|аспірантуру]] і ў 1969 годзе абараніў [[Кандыдат навук|кандыдацкую]] дысертацыю на тэму «Устойлівасць рашэнняў некаторых сістэм дыферэнцыяльных ураўненняў»<ref name="ММФ" />. З 1967 года працаваў на [[Фізічны факультэт БДУ|фізічным факультэце БДУ]] на пасадах [[Малодшы навуковы супрацоўнік|малодшага навуковага супрацоўніка]], старшага выкладчыка, дацэнта кафедры вышэйшай матэматыкі і матэматычнай фізікі<ref name="ММФ" />. У 1982—1999 гадах А. П. Садоўскі ў [[ГрДУ|Гродзенскім дзяржаўным універсітэце]], на матэматычным факультэце на пасадах загадчыка (1982—1984{{sfn|БелЭн|2002}}), дацэнта, прафесара кафедры матэматычнага аналізу<ref name="ММФ" />. З 1999 года прафесар кафедры дыферэнцыяльных ураўненняў [[Механіка-матэматычны факультэт БДУ|механіка-матэматычнага факультэта]] Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. == Навуковая дзейнасць == Аўтар навуковых прац па якаснай тэорыі [[Дыферэнцыяльнае ўраўненне|дыферэнцыяльных ураўненняў]], метадах рашэння праблемы цэнтра і фокуса для адвольных аналітычных сістэм дыферэнцыяльных ураўненняў на плоскасці, камп’ютарнай алгебры. Падрыхтаваў 5 кандыдатаў навук<ref name="ММФ" />. Сааўтар шэрагу вучэбных дапаможнікаў. Сярод апублікаванага: * ''[[Уладзімір Васілевіч Амелькін|Амелькин В. В.]], [[Мікалай Антонавіч Лукашэвіч|Лукашевич Н. А.]], Садовский А. П.'' Нелинейные колебания в системах второго порядка. — Минск: Изд-во БГУ, 1982; * ''Амелькин В. В., Садовский А. П.'' Математические модели и дифференциальные уравнения. — Минск: [[Вышэйшая школа (выдавецтва)|Высшая школа]]. 1982; * Локальная качественная теория дифференциальных уравнений на плоскости. — Гродно: ГрГУ, 1986; * Полиномиальные идеалы и многообразия. — Минск: БГУ, 2008; * Условия центра для одной аналитической системы // Аналитические методы анализа и дифференциальных уравнений (АМАДЕ), 12—17 сентября 2011 г., Минск, 2011. — С. 162. * ''Садовский А. П., Щеглова Т. В.'' Рациональные интегралы для одной кубической системы // Вестник ГрГУ. — 2011. -Сер. 2, № 3(118). — С. 66-67. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Садоўскі Антон Паўлавіч||77—78}} == Спасылкі == * [https://mmf.bsu.by/ru/cathedras/differential-equetions-and-system-analysis/employees-desa/sadovskij-anton-pavlovich/ Садовский Антон Павлович]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}} // Механіка-матэматычны факультэт БДУ * [http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_200&a001=BY-NLB-ar629904&strq=l_siz=20 Вучоныя Беларусі: Садоўскi, Антон Паўлавiч (доктар фізіка-матэматычных навук; матэматыка; нар. 1944)] * [https://bis.nlb.by/ru/documents/137980 Беларусь у асобах і падзеях. Садоўскі Антон Паўлавіч] // [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Садоўскі Антон Паўлавіч}} [[Катэгорыя:Матэматыкі СССР]] [[Катэгорыя:Матэматыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ]] mucyl4i1i4kjju0c4adw8smymj18a4l Афрыканская камісія па правах чалавека і народаў 0 691394 5156372 4948374 2026-06-20T11:16:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156372 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = Афрыканская камісія па правах чалавека і народаў |альтэрнатыўная = |background_color = |колер_назвы = |лагатып = |шырыня_лагатыпа = |подпіс = |карта1 = |шырыня_карты1 = |легенда1 = |карта2 = |шырыня_карты2 = |легенда2 = |абрэвіятура = |назва_папярэдніка = |назва_пераемніка = |членства = |тып_цэнтра = |цэнтр = |тып = праваабарончая арганізацыя |юрыдычны_статус = |мовы = |мова = |колькасць_супрацоўнікаў = |пасада_кіраўніка1 = |імя_кіраўніка1 = |пасада_кіраўніка2 = |імя_кіраўніка2 = <!-- ... --> |пасада_кіраўніка10 = |імя_кіраўніка10 = |пераемнік = |імя_пераемніка = |наступнік = |імя_наступніка = |заснавальнік1 = |падзея_заснавання1 = |дата_заснавання1 = [[1987]] |заснавальнік2 = |падзея_заснавання2 = |дата_заснавання2 = <!-- ... --> |заснавальнік6 = |падзея_заснавання6 = |дата_заснавання6 = |падзея_ліквідацыі = |дата_ліквідацыі = |заўвага1 = |заўвага2 = <!-- ... --> |адрас = |сайт = |вікісховішча = }} '''Афрыканская камісія па правах чалавека і народаў, АКПЧН''' — квазі-судовы орган, створаны для заахвочвання і абароны [[правы чалавека|правоў чалавека]] і [[Індывідуальныя і групавыя правы|калектыўных правоў]] на ўсёй тэрыторыі [[Афрыка|афрыканскага кантынента]], а таксама інтэрпрэтацыі [[Афрыканская хартыя правоў чалавека і народаў|Афрыканскай хартыі правоў чалавека і народаў]] і разгляду індывідуальных скаргаў на парушэнні гэтага статута. Дзейнасць арганізацыі ўключае ў сябе расследаванне парушэнняў правоў чалавека, стварэнне і зацвярджэнне праграм дзеянняў па заахвочванню правоў чалавека, а таксама ўстанаўленне эфектыўнага ўзаемадзеяння паміж імі і дзяржавамі для атрымання інфармацыі аб парушэннях правоў чалавека<ref name="Welch 1991">{{cite journal |last1=Welch |first1=Claude |title=Organisation of African Unity and the Promotion of Human Rights |journal=The Journal of Modern African Studies |date=December 1991}}</ref>. Камісія пачала сваю работу ў [[1987]] годзе<ref name="Welch 1991"/>. == Члены камісіі == АКПЧН складаецца з адзінаццаці членаў, якія выбіраюцца таемным галасаваннем на [[Асамблея Афрыканскага Саюза|Асамблеі Афрыканскага саюза]]<ref name="Welch 1991"/>. Гэтыя члены, якія адбываюць шасцігадовы аднаўляльны тэрмін, ''«выбіраюцца з ліку афрыканцаў з добрай рэпутацыяй, вядомых сваёй высокай мараллю, прыстойнасцю, бесстароннасцю і кампетэнтнасцю ў пытаннях правоў чалавека і народаў»'' (артыкул 31 Хартыі). Пры выбары гэтых асоб асаблівая ўвага надаецца асобам, якія маюць юрыдычны вопыт. Члены павінны карыстацца поўнай незалежнасцю пры выкананні сваіх абавязкаў і служыць на асабістай аснове (г. зн. не прадстаўляючы свае родныя дзяржавы); аднак ні адна дзяржава-член не можа мець у складзе камісіі больш аднаго грамадзяніна. Члены выбіраюць са свайго ліку старшыню і намесніка старшыні, кожны з якіх абіраецца на двухгадовы тэрмін з магчымасцю падаўжэння. == Дзейнасць == АКПЧН заснавана на Банжульскай хартыі, якая з’яўляецца рэгіянальнай абаронай правоў чалавека ў Афрыцы. У хартыі дваццаць дзевяць артыкулаў, у якіх падрабязна разглядаюцца правы і свабоды, якія ідуць строгаму кодэксу недыскрымінацыі<ref name="Welch 1992">{{cite journal |last1=Welch |first1=Claude |title=The African Commission on Human and Peoples' Rights: A Five-Year Report and Assessment |journal=Human Rights Quarterly |date=February 1992}}</ref>. Камісія збіраецца два разы на год: звычайна ў сакавіку ці красавіку і ў кастрычніку або лістападзе. Адна з такіх сустрэч звычайна праходзіць у [[Банжул]]е ([[Гамбія]]), дзе знаходзіцца сакратарыят камісіі; іншая можа быць у любой афрыканскай дзяржаве. АКПЧН мае некалькі спецыяльных механізмаў у выглядзе спецыяльных дакладчыкаў, рабочых груп і камітэтаў, якія даследуюць і паведамляюць аб канкрэтных пытаннях правоў чалавека, такіх як свабода выказвання меркаванняў, правы жанчын, карэнных насельніцтваў і катаванні. Кожны механізм рыхтуе і ўяўляе справаздачу аб сваёй дзейнасці камісіі на кожнай чарговай сесіі. Яна абапіраецца на сетку няўрадавых арганізацый, якія абавязаны прадастаўляць справаздачы ў камісію кожныя два гады. Камісія дала статус назіральніка 514 няўрадавым арганізацыям<ref name="Network">{{Cite web|url=http://www.achpr.org/network/|title=Network|website=ACHPR|language=en|access-date=2018-05-18|accessdate=29 кастрычніка 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180527183647/http://www.achpr.org/network|archivedate=27 мая 2018|url-status=dead}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Расследаванне АКПЧН па Тыграі]] {{Зноскі}} == Літаратура == * Ankumah, Evelyn A., African Commission on Human and Peoples' Rights, Kluwer, 1996 * Bösl, A & Diescho, J., Human Rights in Africa. Legal perspectives on their protection and promotion, with a foreword by Desmond Tutu, Macmillan 2009. * Murray, RH. Human Rights in Africa: From the OAU to the African Union, Cambridge University Press, 2004. * Evans, MD & Murray, RH (Eds.), The African Charter on Human and Peoples' Rights: The System at Work, Cambridge University Press, 2002. * Evans, MD & Murray, RH (Eds.), The African Charter on Human and Peoples' Rights (Second Edition): The System in Practice 1986–2006, Cambridge University Press, 2008. * Murray, RH & Evans, MD (Eds.), Documents of the African Commission on Human and Peoples' Rights, Hart Publishing, 2001. * Numerous academic articles on the jurisprudence of the African Commission published in the [https://web.archive.org/web/20100305060335/http://www.chr.up.ac.za/centre_publications/ahrlj/ahrlj.html African Human Rights Law Journal] * Reports and information about the ACHPR from the [http://www.ishr.ch/african-commission International Service for Human Rights] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131001211730/http://www.ishr.ch/african-commission |date=1 кастрычніка 2013 }} * Reports of ACHPR cases published in the [https://web.archive.org/web/20100409112740/http://www.chr.up.ac.za/centre_publications/ahrlr/ahrlr.html African Human Rights Law Reports] * Regular updates of news on the ACHPR published by the Netherlands Quarterly of Human Rights == Спасылкі == *[http://www.achpr.org/ African Commission on Human and Peoples' Rights] *[http://www.achpr.org/instruments/achpr/ Text of African Charter on Human and Peoples' Rights]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120719030624/http://www.achpr.org/instruments/achpr/ |date=19 ліпеня 2012 }} *[http://caselaw.ihrda.org/ Decisions of the African Commission on Human and Peoples' Rights] *[https://web.archive.org/web/20120415004713/http://www.africa-union.org/ African Union] *[http://www.ihrda.org/ Institute for Human Rights and Development in Africa] [[Катэгорыя:Міжнародныя праваабарончыя арганізацыі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1987 годзе]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1987 годзе]] msbus8m2dfifkepfpilc6exs8ex0e9x Арганаўты (гурт) 0 691666 5156171 4941217 2026-06-19T23:48:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156171 wikitext text/x-wiki {{музычны калектыў}} '''«Аргана{{націск}}ўты»''' — [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|беларускі]] [[Музычны калектыў|музычны ансамбль]] на чале з [[Уладзімір Спірыдовіч|Уладзімірам Спірыдовічам]]. Пераможцы Другога фестываля біт-ансамбляў Мінска, які праходзіў у [[1971 год у гісторыі музыкі|1971]] годзе ў актавай залі [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі|РТІ]].<ref>{{Cite web|ref=on|url=https://people.onliner.by/opinions/2020/10/15/60-god-belaruskaga-rok-n-rola-lekcyya-syargeya-budkina|title=60 год беларускага рок-н-рола. Лекцыя Сяргея Будкіна|last=Будкін|first=Сяргей|publisher=[[Onliner.by]]|date=15 октября 2020 в 8:00|accessdate=2021-11-01|authorlink=Сяргей Будкін|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210227074122/https://people.onliner.by/opinions/2020/10/15/60-god-belaruskaga-rok-n-rola-lekcyya-syargeya-budkina|archivedate=27 лютага 2021|url-status=dead}}</ref> == Гісторыя == Калектыў створаны Уладзімрам Спірыдовічам у час яго навучання на [[Фізічны факультэт БДУ|фізфаку БДУ]]. Паводле слоў Спірыдовіча назва гурта такая таму, што ''«мы ўвесь час у пошуках. Мы шукаем цікавыя і прыгожыя песні»''. «Арганаўты» выконвалі аўтарскія песні Спірыдовіча, а таксама кавер-версіі і беларускія народныя спевы ў сваёй адаптацыі. Уладзімір Спірыдовіч адзіны з квартэта не меў музычнай адукацыі. Акрамя асноўнага складу, да асобных выступаў запрашаліся сола-гітарысты Яўген Канавалаў, Сяргей Молеў, [[Уладзімір Пятровіч Угольнік|Уладзімір Угольнік]]. На Другім фестывалі біт-ансамбляў Мінска ў 1971 годзе «Арганаўты» заслужана атрымалі першае месца, узмоцненае тым, што другога не далі нікому. Заля стоячы пляскала ў далоні. Сваю ролю ў перамозе адыгралі аўтарскі матэрыял, шлягер «Каб любіць Беларусь…», кавер на «[[Bee Gees]]», рок-версія шубертаўскай «Авэ Марыі» і струнная секцыя з запрошаных дзяўчат з музычнага вучылішча. Для СССР на той момант такія арт-рокавыя эксперыменты былі ўнікальнымі. Артыкул пра гурт «Арганаўты» надрукаваны ў газеце «Беларускі ўніверсітэт» у 1971 годзе. Біт-фестываль завяршыўся скандалам. Па сведчанні кампазітара [[Сяргей Альбертавіч Картэс|Сяргея Картэса]] публіка ў рок-н-рольным экстазе пачала ламаць крэслы. У выніку студэнта Спірыдовіча сталі пастаянна запрашаць у парткам Белдзяржуніверсітэта на прафілактычныя размовы. На ансамбль пасыпаліся абвінавачванні ў дэпрэсіўных настроях. Уладам не падабаліся іх тэксты, даўгія валасы і тое, што вакол «Арганаўтаў» гуртуюцца [[хіпі]]. Выключэннем стала святкаванне 50-годдзя БДУ ў Маскве, дзе «Арганаўтам» дазволілі выступіць. У 1971 годзе «Арганаўты» спынілі дзейнасць. Гурт паспеў запісацца ў студыі [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё|Белрадыё]], але гукасесіі не захавалася. Запісвацца самастойна музыкі не спрабавалі. == Склад == * Лявон Кладухін — [[бас-гітара]] * Вячаслаў Ярэй — [[барабан]]ы * Эдуард Петрашкевіч — [[скрыпка]] * Уладзімір Спірыдовіч — [[гітара]], лідар-вакал == Творчасць == Спецыялісты з кансерваторыі адзначалі надзвычай моцныя, ''«пастаўленыя»'' галасы «Арганаўтаў». Спірыдовіч тлумачыў гэтую ўласцівасць тым, што яны пілі ''«чарніла»'' і спявалі па пяць гадзінаў штодзень, а рэпетыцыі праводзілі, седзячы на дрэвах у Купалаўскім скверы, збіраючы вакол сябе многа народу. Арганізатар Другога фестываля біт-ансамбляў Мінска і франтмен групы «[[Пане-браце|Пане-Браце]]» [[Уладзімір Пятровіч Кандрусевіч|Уладзімір Кандрусевіч]] сцвярджае, што ''«фестываль атрымаўся даволі нудным для моладзі. Толькі Уладзімір Спірыдовіч з „Арганаўтамі“ паказалі найцікавейшую праграму, упершыню злучыўшы рок-гурт са струнным ансамблем»''. «Пясняр» [[Валерый Сяргеевіч Дайнэка|Валерый Дайнэка]] мяркуе, што «Арганаўты» выглядалі ''«прыгожа і ўрачыста»''.<ref>{{Cite web|ref=tuzin|url=https://old.tuzinfm.by/article/1463/out-zalatoje-runo-uladzimiera-spirydovica-fota-12.html|title=!OUT: Залатое руно Ўладзімера Сьпірыдовіча (Фота + 12 абраных трэкаў)|last=Сямашка|first=Віктар|authorlink=Віктар Сямашка|publisher=[[Тузін Гітоў]]|date=24.11.2014|access-date=2 лістапада 2021|archive-date=2 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102070702/https://old.tuzinfm.by/article/1463/out-zalatoje-runo-uladzimiera-spirydovica-fota-12.html|url-status=dead}}</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{commons}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Зніклі ў 1971 годзе]] [[Катэгорыя:Рок-гурты Беларусі]] 3z9nx0pv97rc6gam9c49oevczjyjwh8 Чэмпіянат свету па футболе 2026 0 698079 5156038 5153592 2026-06-19T16:31:00Z JerzyKundrat 174 5156038 wikitext text/x-wiki {{Цяперашняе спаборніцтва}} {{Спаборніцтва футбольных зборных |месца={{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі]] {{Канада}} [[Канада]] {{Мексіка}} [[Мексіка]] |лога=2026 FIFA World Cup ensign (PD version).png}} '''Чэмпіянат свету па футболе 2026''' — 23-і [[чэмпіянат свету па футболе]] пад эгідай [[ФІФА]], фінальны турнір якога пройдзе ў [[2026]] годзе ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[Канада|Канадзе]] і [[Мексіка|Мексіцы]] з удзелам 48 нацыянальных зборных каманд з усіх кантынентаў. У стартавым матчы фінальнага турніру ў [[Мехіка]] 11 чэрвеня зборная [[Зборная Мексікі па футболе|Мексікі]] прымала каманду [[Зборная ПАР па футболе|ПАР]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Чэмпіянаты свету па футболе}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Чэмпіянаты свету па футболе]] [[Катэгорыя:2026 год у футболе]] 8ibc1w2ozpnunffpf43yiy4rtv7rref Аперацыя ААН у Кот-д’Івуары 0 699571 5156136 5147846 2026-06-19T22:17:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156136 wikitext text/x-wiki [[File:SQ ONUCI.jpg|thumb|280px|Канадскія міратворцы, якія ўдзельнічалі ў аперацыі.]]{{Івуарыйскі канфлікт}} '''Аперацыя ААН у Кот-д’Івуары''' (АААНКІ) — міратворчая аперацыя [[ААН]] на тэрыторыі [[Кот-д’Івуар|Рэспублікі Кот-д’Івуар]]. Увод замежных войск адбыўся на падставе [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1528|рэзалюцыі 1528]] [[Савет Бяспекі ААН|СБ ААН]] ад [[27 лютага]] [[2004]]. Аснову кантынгенту склалі [[сілавікі]] краін [[Эканамічнае супольнасць краін Заходняй Афрыкі|ЭКАВАС]] і [[Францыя|Францыі]]. == Гісторыя == [[19 верасня]] [[2002]] года на поўначы [[Кот-д’Івуар]]а ўспыхвае ўзброенае паўстанне. Касцяком мяцежнікаў стала групоўка «[[Новыя сілы (групоўка)|Новая сіла]]». Прэзідэнт краіны [[Ларан Гбагбо]] запытаў ваенную дапамогу ў Францыі. Ужо [[22 верасня]] французскія войскі ўваходзяць у Кот-д’Івуар у рамках [[аперацыя «Аднарог»|аперацыі «Аднарог»]]. Замежнікі прыпынілі прасоўванне паўстанцаў, размясціўшыся ўздоўж лініі фронту паміж варагуючымі бакамі. Праз год і шэсць месяцаў пасля пачатку ваеннага канфлікту СБ ААН прымае рэзалюцыі, у рамках якой у краіне павінна размясціцца міратворчая місія<ref>{{Cite news|url=https://www.un.org/News/Press/docs/2004/sc8012.doc.htm|title=Security Council establishes peacekeeping operation in Côte d'Ivoire|date=27 February 2004}}</ref>. Першапачатковы перыяд аперацыі зацверджаны на дванаццаць месяцаў, але пасля [[Мандат ААН|мандат]] міратворцаў рэгулярна падаўжаўся. Афіцыйна аперацыя пачалася [[4 красавіка]] [[2004]] года. Было адпраўлена 6240 супрацоўнікаў [[ААН]], уключаючы 200 ваенных назіральнікаў і 320 паліцыянтаў<ref>{{Cite book|isbn=978-90-04-14599-3|title=The challenge of conflict: international law responds.|page=216|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|year=2006|first=Ustinia|last=Dolgopol|first2=Judith Gail|last2=Gardam}}</ref><ref>{{Cite news|title=Security Council authorizes full peacekeeping operation in Côte d'Ivoire|url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=9913&Cr=ivoire&Cr1=|date=27 February 2004}}</ref>. Мандат аперацыі ўключаў: назіранне за ўзброенымі групамі і [[спыненне агню|спыненнем агню]]; праграму раззбраення, дэмабілізацыі, рэінтэграцыі, [[рэпатрыяцыя|рэпатрыяцыі]] і [[міграцыя насельніцтва|рассялення]]; абарону персаналу Арганізацыі Аб’яднаных Нацый і грамадзянскага насельніцтва; падтрымку ажыццяўлення мірнага працэсу; прасоўванне правоў чалавека; выкарыстанне патэнцыялу грамадскай інфармацыі і падтрыманне правапарадку. Акрамя таго, міратворцам было дазволена выкарыстоўваць усе неабходныя сродкі для выканання свайго мандата. АААНКІ завяршыла сваю дзейнасць [[30 чэрвеня]] [[2017]] года<ref>{{Cite news | title = UN press releases | date = June 2017 | url = https://onuci.unmissions.org/en/press-release-unoci%E2%80%99s-disengagement-c%C3%B4te-d%E2%80%99ivoire-taking-place-strict-accordance-un-rules-and | access-date = 29 студзеня 2022 | archive-date = 15 мая 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210515024116/https://onuci.unmissions.org/en/unoci%E2%80%99s-disengagement-c%C3%B4te-d%E2%80%99ivoire-taking-place-strict-accordance-un-rules-and-regulations | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.africanews.com/2017/06/30/un-wraps-up-13-year-peacekeeping-mission-in-ivory-coast/|title=U.N. wraps up 13-year peacekeeping mission in Ivory Coast|publisher=Africanews|date=30 June 2017}}</ref>. == Камандуючыя == * Абдулае Фол ([[Самалі]]): красавік 2004 г. — красавік 2006 г. * Фернанд Марсэль Амусу ([[Бенін]]): красавік 2006 г. — сакавік 2010 г. * Абдул Хафіз ([[Бангладэш]]): красавік 2010 г. — сакавік 2011 г. * Гнакудэ Берэна ([[Тога]]): сакавік 2011 г. — май 2012 г. * Мухамад Ікбал Асі ([[Пакістан]]): май 2012 г. — 19 мая 2014 г. * Хафіз Масура Ахмед ([[Пакістан]]): 19 мая 2014 г. — 30 чэрвеня 2015 г.<ref name="UNNews">{{cite web | url=https://www.un.org/News/Press/docs/2014/sga1470.doc.htm | title=Secretary-General Appoints Major General Hafiz Masroor Ahmed of Pakistan | publisher=United Nations | date=19 May 2014 | access-date=26 May 2014}}</ref> * Дыд’е Л’От ([[Францыя]]): 1 ліпеня 2015 г. — 30 чэрвеня 2017 г.<ref>{{cite web | url=https://www.un.org/press/en/2015/sga1574.doc.htm | title=Secretary-General Appoints Major General Didier L'Hôte of France Force Commander for United Nations Operation in Côte d'Ivoire| publisher=United Nations | date=8 June 2015 | access-date=22 November 2016}}</ref> == Кантынгент == На канец дзейнасці ў аперацыі было задзейнічана 5437 вайскоўцаў, 195 ваенных назіральнікаў і 1500 паліцыянтаў, а таксама грамадзянскі персанал<ref>AFP, « Côte d'Ivoire : L'ONU va poursuivre la réduction de sa mission », Soirinfo, no 6379,‎ 14 janvier 2016, p. 6</ref><ref name="UN">http://www.un.org/fr/peacekeeping/missions/onuci/facts.html</ref><ref name="UdM">[http://www.operationspaix.net/ONUCI-UNOCI Site de l'UdM sur les opérations de paix] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110922193321/http://www.operationspaix.net/ONUCI-UNOCI |date=22 верасня 2011 }}</ref>. Станам на [[20 кастрычніка]] [[2011]] года кантынгент АААНКІ уключаў<ref name="UdM"/>: * {{Сцяг ПАР}} [[ПАР]]: 4 ваенных назіральніка і 6 паліцэйскіх; * {{Сцяг Алжыра}} [[Алжыр]]: 76 ваенных назіральнікаў і 2 паліцэйскіх; * {{Сцяг Аргенціны}} [[Аргенціна]]: 3 паліцэйскіх; * {{Сцяг Бангладэш}} [[Бангладэш]]: 2170 вайскоўцаў, 13 ваенных назіральнікаў і 358 паліцэйскіх; * {{Сцяг Беніна}} [[Бенін]]: 426 вайскоўцаў, 8 ваенных назіральнікаў і 42 паліцэйскіх; * {{Сцяг Балівіі}} [[Балівія]]: 3 ваенных назіральніка; * {{Сцяг Бразіліі}} [[Бразілія]]: 3 вайскоўцаў і 4 ваенных назіральніка; * {{Сцяг Бурундзі}} [[Бурундзі]]: 40 паліцэйскіх; * {{Сцяг Камеруна}} [[Камерун]]: 27 паліцэйскіх; * {{Сцяг Канады}} [[Канада]]: 4 паліцэйскіх; * {{Сцяг Цэнтральнаафрыканскай Рэспублікі}} [[Цэнтральнаафрыканская Рэспубліка]]: 17 паліцэйскіх; * {{Сцяг Кітайскай Народнай Рэспублікі}} [[Кітай]]: 6 ваенных назіральнікаў; * {{Сцяг Калумбіі}} [[Калумбія]]: 7 ваенных назіральнікаў; * {{Сцяг Дэмакратычнай Рэспублікі Конга}} [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга]]: 30 паліцэйскіх; * {{Сцяг Джыбуці}} [[Джыбуці]]: 40 паліцэйскіх; * {{Сцяг Дамініканскай Рэспублікі}} [[Дамініканская Рэспубліка]]: 3 ваенных назіральніка; * {{Сцяг Егіпта}} [[Егіпет]]: 176 вайскоўцаў і 2 паліцэйскіх; * {{Сцяг Эквадора}} [[Эквадор]]: 1 ваенны назіральнік; * {{Сцяг Замбіі}} [[Эфіопія]]: 1 ваенны назіральнік; * [[File:Flag of France (1976–2020).svg|30пкс]] [[Францыя]]: 6 вайскоўцаў і 13 паліцэйскіх (яшчэ 700 вайскоўцаў задзейнічаны ў рамках аперацыі «Аднарог»); * {{Сцяг Габона}} [[Габон]]: 2 ваенных назіральніка і 1 паліцэйскі; * {{Сцяг Гамбіі}} [[Гамбія]]: 3 ваенных назіральніка; * {{Сцяг Ганы}} [[Гана]]: 535 вайскоўцаў і 6 ваенных назіральнікаў; * {{Сцяг Гватэмалы}} [[Гватэмала]]: 5 ваенных назіральнікаў; * {{Сцяг Гвінеі}} [[Гвінея]]: 3 ваенных назіральніка; * {{Сцяг Індыі}} [[Індыя]]: 8 ваенных назіральнікаў; * {{Сцяг Ірландыі}} [[Ірландыя]]: 2 ваенных назіральніка; * {{Сцяг Іарданіі}} [[Іарданія]]: 1068 вайскоўцаў, 8 ваенных назіральнікаў і 461 паліцэйскі; * {{Сцяг Малаві}} [[Малаві]]: 853 вайскоўцаў і 3 ваенных назіральніка; * {{Сцяг Марока}} [[Марока]]: 726 вайскоўцаў; * {{Сцяг Малдовы}} [[Малдова]]: 4 ваенных назіральніка; * {{Сцяг Намібіі}} [[Намібія]]: 2 ваенных назіральніка; * {{Сцяг Непала}} [[Непал]]: 1 вайсковец і 3 вайсковых назіральніка; * {{Сцяг Нігера}} [[Нігер]]: 934 вайскоўцаў, 7 ваенных назіральнікаў і 34 паліцэйскіх; * {{Сцяг Нігерыі}} [[Нігерыя]]: 1 вайсковец і 6 ваенных назіральнікаў; * {{Сцяг Амана}} [[Аман]]: 5 ваенных назіральнікаў і 1 паліцэйскі; * {{Сцяг Уганды}} [[Уганда]]: 1 салдат і 5 ваенных назіральнікаў; * {{Сцяг Пакістана}} [[Пакістан]]: 1187 вайскоўцаў, 11 ваенных назіральнікаў і 150 паліцэйскіх; * {{Сцяг Парагвая}} [[Парагвай]]: 2 вайскоўцаў і 7 ваенных назіральнікаў; * {{Сцяг Перу}} [[Перу]]: 3 ваенных назіральніка; * {{Сцяг Філіпін}} [[Філіпіны]]: 3 вайскоўцаў і 4 ваенных назіральніка; * {{Сцяг Польшчы}} [[Польшча]]: 3 ваенных назіральніка; * {{Сцяг Румыніі}} [[Румынія]]: 6 ваенных назіральнікаў; * {{Сцяг Расіі}} [[Расія]]: 11 ваенных назіральнікаў; * {{Сцяг Сальвадора}} [[Сальвадор]]: 3 ваенных назіральніка; * {{Сцяг Сенегала}} [[Сенегал]]: 527 вайскоўцаў, 13 ваенных назіральнікаў і 13 паліцэйскіх; * {{Сцяг Сербіі}} [[Сербія]]: 3 ваенных назіральніка; * {{Сцяг Танзаніі}} [[Танзанія]]: 2 вайскоўцаў і 1 Ваенны назіральнік; * {{Сцяг Чада}} [[Чад]]: 1 ваеннаслужачых, 3 ваенных назіральніка і 23 паліцэйскіх; * {{Сцяг Тога}} [[Тога]]: 524 вайскоўцаў, 7 ваенных назіральнікаў і 7 паліцэйскіх; * {{Сцяг Туніса}} [[Туніс]]: 3 вайскоўцаў і 5 ваенных назіральнікаў; * {{Сцяг Турцыі}} [[Турцыя]]: 15 паліцэйскіх; * {{Сцяг Украіны}} [[Украіна]]: 7 паліцэйскіх; * {{Сцяг Уругвая}} [[Уругвай]]: 2 ваенных назіральніка; * {{Сцяг Емена}} [[Емен]]: 1 вайсковец, 7 ваенных назіральнікаў і 18 паліцэйскіх; * {{Сцяг Замбіі}} [[Замбія]]: 2 ваенных назіральніка; * {{Сцяг Зімбабвэ}} [[Зімбабвэ]]: 3 ваенных назіральніка. == Страты == На [[31 сакавіка]] [[2017]] года АААНКІ страціла 140 чалавек загінулымі<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/en/peacekeeping/documents/bnotelatest.pdf|publisher=UN|access-date=15 May 2017|title=www.un.org}}</ref>. Самым кровапралітным перыядам для міратворцаў стаў кастрычнік 2011-га, калі загінула 53 члены місіі<ref>[https://www.lemonde.fr/afrique/article/2015/02/05/en-cote-d-ivoire-neuf-casques-bleus-tues-lors-d-accidents-de-la-circulation-en-une-semaine_4570911_3212.html En Côte d’Ivoire, neuf casques bleus tués lors d’accidents de la circulation en une semaine]</ref>. == Злоўжыванні == У ходзе [[Другая Івуарыйская вайна|Другой Івуарыйскай вайны 2010—2011 гадоў]] войскі місіі ў адкрытую выступілі на баку сіл [[Аласан Уатара|Аласана Уатара]] супраць прыхільнікаў Ларана Гбагбо. [[5 красавіка]] 2011 г. расійскі міністр замежных спраў [[Сяргей Віктаравіч Лаўроў|Сяргей Лаўроў]] заявіў, што [[Расія]] хоча атрымаць тлумачэнні, чаму міратворцы ААН у Кот д’Івуары ўступілі ў баявыя дзеянні ў гэтай краіне. Як заявіў дыпламат, яны спрабавалі разабрацца ў прававым баку справы, таму што міратворцы мелі мандат, які абавязваў іх быць нейтральнымі і бесстароннімі<ref>[https://m.newsru.com/russia/05apr2011/lavro.html Россия возмущается участием миротворцев и французов в боях в Кот-д'Ивуаре и требует объяснений от ООН]</ref>. == Гл. таксама == * [[Першая Івуарыйская вайна]] * [[Украінскі міратворчы кантынгент у Кот-д’Івуары]] == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20051112093718/http://www.un.org/Depts/dpko/missions/unoci/ Официальный сайт] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Міратворчыя місіі і аперацыі ААН]] [[Катэгорыя:Ваенна-палітычны крызіс у Кот-д’Івуары]] es16t6pbzjgl3ejoex2s076irc78y48 Аскар Фёдаравіч Рэйн 0 699608 5156241 5073268 2026-06-20T07:01:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156241 wikitext text/x-wiki {{ваенны дзеяч}} {{цёзкі2|Рэйн (значэнні)}} '''Аскар Фёдаравіч Рэйн''' ({{lang-ru|Оскар (Эдуард Рейнгольд Оскар Карлов Христианов-Фридрихов) Фёдорович Рейн}}; 1829 — пасля 1867) — расійскі [[ваенны інжынер]]. [[Генерал-лейтэнант]]<ref name="viupetra2.3dn"/>. == Біяграфія == Роду Рэйнаў паходзіць з [[Цюрынгія|Цюрынгіі]]. 30 мая 1796 года ў сям’і духоўнай асобы Хрысціяна Рэйна нарадзіўся сын Карл Хрысціян, які ў 1819 годзе прыехаў у Расійскую імперыю, настаўнічаў, у 1821 годзе пераехаў у [[Рэвель]] і прыняў расійскае падданства. У 1834 годзе быў прызначаны генерал-суперінтэндантам [[Эстляндыя|Эстляндыі]] (Эстоніі), быў удастоены трох [[Ордэн Святой Ганны|Ордэнаў св. Ганны]], чым набыў права на [[патомнае дваранства]]. У сям’і Карла Хрысціяна нарадзіўся сын Аскар. У 1849 годзе ён скончыў [[Галоўнае інжынернае вучылішча]]. Застаўся ў вучылішчы для працягу навучання. У 1851 скончыў Афіцэрскія класы вучылішча. Ваенны інжынер. Выпушчаны [[паручнік]]ам у палявыя інжынеры<ref name="viupetra2.3dn">[https://viupetra2.3dn.ru/publ/rejn_o_f/13-1-0-1921 РЕЙН Оскар Федорович (около 1831 — ?)]</ref>. Пасля заканчэння вучылішча быў у 1854 годзе накіраваны ў [[Іркуцк]] у распараджэнне [[Усходне-Сібірскае генерал-губернатарства|генерал-губернатара Усходняй Сібіры]] графа [[Мікалай Мікалаевіч Мураўёў-Амурскі|М. М. Мураўёва]]. Пасля доказу {{нп5|Генадзь Іванавіч Невельскі|Невельскім|ru|Невельской, Геннадий Иванович}} суднаходнасці [[Амур]]а, быў здзейснены выпрабавальны сплаў, які ўзначальваўся самім Мураўёвым, у ім удзельнічаў і А. Ф. Рэйн, якому даручылі скласці праект умацавання вусця Амура. Пасля падпісання ў 1858 годзе {{нп5|Айгунскі дагавор|Айгунскага дагавора|ru|Айгунский договор}} А. Ф. Рэйн за ўдзел у далучэнні [[Амурскі край|Амурскага края]] да Расіі быў узнагароджаны [[Ордэн Св. Уладзіміра|ордэнам св. Уладзіміра]]. З 1856 г. ваенны інжынер-капітан, з 1859 г. [[падпалкоўнік]], з 1862 г. [[палкоўнік]], з 1863 г. начальнік ваенных інжынераў Усходняй Сібіры. Звольніўся ў 1867 годзе ў адстаўку ў чыне [[генерал-маёр]]а. Пражываў у [[Санкт-Пецярбург]]у. Набыў ва ўласнасць 5-павярховы {{нп5|дом Мурузі|даходны дом князёў Мурузі|ru|Дом Мурузи}} ([[Ліцейны праспект|Ліцейны пр.]] 24/27), дзе і жыў да рэвалюцыі са сваімі дзесяццю дзецьмі. Валодаў [[Сядзіба Рэйнаў (Бабінічы)|маёнткам Бабінічы]] ў [[Горацкі павет|Горацкім павеце]], дзе вялася ўзорная гаспадарка, меўся бульба-крухмальны завод, [[млын]] мукамольны з турбінай і крупадзёркай<ref>{{крыніцы/Сядзібы Віцебшчыны|Бабінічы}}</ref>. == Сям’я == Меў дзесяць дзяцей. == Памяць == У 1858 годзе ў раёне рассялення Амурскага пешага батальёна, на беразе Амура заснавана станіца Рэйнава ({{lang-ru|Рейнова}}), названая ў гонар Аскара Рэйна, удзельніка першых амурскіх сплаваў<ref name="history">[http://history.nsc.ru/website/history-institute/var/publication/8233d2ek0i.pdf Записки забайкальских казаков XIX века] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220319220917/http://www.history.nsc.ru/website/history-institute/var/publication/8233d2ek0i.pdf |date=19 сакавіка 2022 }}: Белокопытов П. В. Дневник; Раевский Ю. В. Путевые записки / изд. подгот. Н. П. Матхановой; Рос. акад. наук, Сиб. отд-ние, Ин-т истории; Гос. архив Иркутской обл. — Новосибирск, 2016. — 214 с. (История Сибири: первоисточники; вып. XV). ISBN 978-5-93889-308-5</ref>. Згаданы на адной з памятных дошак на {{нп5|Помнік Мураўёву-Амурскаму (Хабараўск)|помніку Мураўёву-Амурскаму|ru|Памятник Муравьёву-Амурскому (Хабаровск)}} ў [[Хабараўск]]у, пастаўленым у 1891 г. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рэйн Аскар Фёдаравіч}} [[Катэгорыя:Постаці Горацкага павета]] [[Катэгорыя:Ваенныя інжынеры]] hsrf217bkopcs1lhdc8kox23or0dwdg Сердар Бердымухамедаў 0 701039 5156200 4168812 2026-06-20T04:20:33Z StarDeg 16311 5156200 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Бердымухамедаў}} {{Дзяржаўны дзеяч |род=Бердымухамедавы }} '''Сердар Гурбангулыевіч Бердымухамедаў''' ({{lang-tk|Serdar Gurbangulyýewiç Berdimuhamedow}}; [[22 верасня]] [[1981]], [[Ашгабат]], [[Туркменская ССР]], [[СССР]]) — туркменскі дзяржаўны дзеяч, [[Прэзідэнт Туркменістана]] (з 2022), сын другога Прэзідэнта Туркменістана [[Гурбангулы Бердымухамедаў|Гурбангулы Бердымухамедава]]. == Біяграфія == Сердар Бердымухамедаў нарадзіўся 22 верасня 1981 года ў [[Ашхабад]]зе ў сям’і ўрача-стаматолага Гурбангулы Мяліккуліевіча Бердымухамедава і педагога Агулгерэк Атаеўны Бердымухамедавай. Імя «Сердар» з [[Туркменская мова|туркменскай мовы]] перакладаецца як «правадыр» і з’яўляецца папулярным мужчынскім імем у Туркменістане. У Сердара Бердымухамедава дзве сястры — Гульджахан і Гульшан. Скончыў сярэднюю школу ў Ашхабадзе ў канцы 1990-х гадоў. Пасля сканчэння ў 2001 годзе [[Туркменскі сельскагаспадарчы ўніверсітэт імя С. А. Ніязава|Туркменскага сельскагаспадарчага ўніверсітэта імя С. А. Ніязава]] па спецыяльнасці «Інжынер-тэхнолаг», пачаў працаваць галоўным спецыялістам ва ўпраўленні знешнеэканамічных адносін Асацыяцыі харчовай прамысловасці Туркменістана — дзяржаўнай арганізацыі. Па афіцыйных дадзеных, у 2001—2003 гадах ён праходзіў ваенную службу у шэрагах Узброеных Сіл Туркменістана. Прыкладна ў гэты перыяд, у 1997 годзе, яго бацька пачаў палітычную дзейнасць, стаўшы міністрам аховы здароўя і медыцынскай прамысловасці Туркменістана, а ў 2001 годзе паралельна — намеснікам Старшыні Кабінета міністраў краіны, на чале якога знаходзіўся прэзідэнт [[Сапармурат Ніязаў]]. З 2003 па 2006 год Сердар Бердымухамедаў працаваў галоўным спецыялістам асноўнага аддзела па плодаагародніннай прамысловасці ў Асацыяцыі харчовай прамысловасці, а пасля прыходу да прэзідэнцтва свайго бацькі ў снежні 2006 года ён стаў галоўным спецыялістам упраўлення па піўной, безалкагольнай і віннай прамысловасці Асацыяцыі харчовай прамысловасці. Да таго часу сям’я Бердымухамедавых і іх сваякі практычна цалкам [[Манаполія|манапалізавалі]] харчовую і харчовую прамысловасць краіны, а асабіста Сердар меў поспех у вінным і алкагольным бізнэсе краіны. У 2008 годзе сышоў з працы з Асацыяцыі харчовай прамысловасці, якая з’яўляецца фактычна манапольным і наглядна-карным органам у краіне ў сферы харчавання, але пры гэтым захоўваючы неафіцыйныя шматлікія бізнэсы ў вышэйзгаданых сферах. У 2008—2011 гадах, не маючы дыпламатычнай або іншай падобнай спецыялізаванай адукацыі, працаваў дарадцам-пасланнікам у пасольстве Туркменістана ў Расійскай Федэрацыі. У 2011 годзе, падчас сваёй дыпламатычнай службы ў расійскай сталіцы, ён скончыў [[Дыпламатычная акадэмія МЗС Расійскай Федэрацыі|Дыпламатычную акадэмію МЗС Расійскай Федэрацыі]] па праграме другой вышэйшай адукацыі па спецыяльнасці «[[Міжнародныя адносіны|міжнародныя адносіны»]]. У 2011—2013 гадах працаваў дарадцам у Пастаянным прадстаўніцтве Туркменістана пры офісе [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]] у [[Жэнева|Жэневе]] ([[Швейцарыя]]), у гэты перыяд скончыў праграму прэстыжнага [[:en:Geneva Centre for Security Policy|Жэнеўскага цэнтра палітыкі бяспекі]] па кірунку «Еўрапейская і міжнародная бяспека». Пасля вяртання са Швейцарыі ў 2013 годзе, прызначаны начальнікам аддзела па еўрапейскіх краінах Міністэрства замежных спраў Туркменістана і непасрэдна курыраваў замежную палітыку сваёй краіны ў дачыненні да краін Еўропы да 2014 года, пакуль не сышоў з працы з МЗС. У 2013 годзе ён адначасова быў прызначаны намеснікам дырэктара Дзяржаўнага агенцтва па кіраванні і выкарыстанні [[Выкапнёвае паліва|вуглевадародных рэсурсаў]] Туркменістана — аднаго з найбагацейшых і самых уплывовых ведамстваў краіны. Працаваў у гэтым ведамстве ў якасці намесніка дырэктара да 2016 года. У жніўні 2014 года стаў [[Кандыдат навук|кандыдатам тэхнічных навук]], у ліпені 2015 года — [[Доктар навук|доктарам тэхнічных навук]]. У 2016—2017 гадах — начальнік Дэпартамента па міжнароднай інфармацыі МЗС Туркменістана. У лістападзе 2016 года абраны дэпутатам тады яшчэ аднапалатнага Меджліса Туркменістана V склікання на дадатковых выбарах на вакантныя дэпутацкія месцы ад кіруючай [[Дэмакратычная партыя Туркменістана|Дэмакратычнай партыі]]. 20 сакавіка 2017 года абраны старшынёй Камітэта Меджліса Туркменістана па заканадаўстве і яго нормах. 27 кастрычніка 2017 года яму прысвоена званне [[падпалкоўнік]]а і разам з ім ўручана медаль «Мялікгулы Бердымухамедаў» з фармулёўкай «за заслугі перад Айчынай і народам».<ref>{{Cite web|url=https://www.hronikatm.com/2017/10/syina-berdyimuhamedova-nagradili-medalyu-imeni-ottsa-prezidenta-foto/|title=Сына Бердымухамедова наградили медалью имени отца президента (фото)|publisher=Хроника Туркменистана|accessdate=2022-02-04}}</ref>. На [[Парламенцкія выбары ў Туркменістане (2018)|чарговых парламенцкіх выбарах]] 25 сакавіка 2018 года абраны дэпутатам аднапалатнага Меджліса Туркменістана VI склікання ад кіруючай Дэмакратычнай партыі. Знаходзячыся на пасадзе дэпутата парламента краіны, з 30 сакавіка 2018 года да 1 студзеня 2019 года працаваў намеснікам міністра замежных спраў Туркменістана, хоць Выбарчы кодэкс краіны забараняе дэпутатам Меджліса займаць іншыя дзяржаўныя пасады, а таксама займацца бізнесам. З 1 студзеня 2019 года стаў адным з намеснікаў [[хякім]]а [[Ахалскі велаят|Ахалскага велаята]], аднаго з самых галоўных і цэнтральнага рэгіёну краіны, ўнутры якога размешчана сталіца. 18 чэрвеня 2019 года прэзідэнт Туркменістана Гурбангулы Бердымухамедаў прызначыў Сердара Бердымухамедава хякімам Ахалскага велаята. Увесь гэты час, у парушэнне закона, ён адначасова працягваў з’яўляцца дэпутатам парламента Туркменістана, склаўшы свой мандат толькі ў лютым 2020 года. З 7 лютага 2020 года да 11 лютага 2021 года прававаў Міністрам прамысловасці Туркменістана. 11 лютага 2021 года прызначаны віцэ-прэм’ер-міністрам Туркменістана (пасада ўведзена ўпершыню, пры гэтым у краіне не існуе пасады прэм’ер-міністра, а старшынёй Кабінета міністраў Туркменістана з’яўляецца сам прэзідэнт, з’яўляючыся і кіраўніком дзяржавы, і кіраўніком урада). У гэты ж дзень 11 лютага 2021 года ён адначасова быў прызначаны старшынёй Вышэйшай Кантрольнай палаты Туркменістана і членам Дзяржаўнага савета бяспекі Туркменістана. На абодвух пасадах трымаўся да 9 ліпеня 2021 года, застаўшыся толькі віцэ-прэм’ер-міністрам да абрання прэзідэнтам краіны. 19 сакавіка 2022 года абраны [[Прэзідэнт Туркменістана|Прэзідэнтам Туркменістана]]. == Сям’я і асабістае жыццё == Сердар Бердымухамедаў жанаты з 2001 года, і па некаторых дадзеных мае чацвярых дзяцей — сына і траіх дачок<ref name="автоссылка2">{{Cite web|url=https://newtimes.ru/articles/detail/32111|title=«Не любит людей умнее, чем он сам»|publisher=«The New Times» («Новые времена»)|accessdate=2022-02-03}}</ref>. == Узнагароды і званні == * Медаль «Magtymguly Pyragy»; * Медаль «Мялікулі Бердымухамедаў» (2017) — за заслугі перад айчынай і народам; * Заслужаны трэнер Туркменістана (2017); * Заслужаны сабакавод Туркменістана ({{Lang-tk|Türkmenistanyň at gazanan itşynasy}}) (21.04.2021). {{Wikidata/Ancestors}} {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://eadaily.com/ru/news/2018/03/30/syn-prezidenta-turkmenii-stal-deputatom-parlamenta-respubliki Сын президента Туркмении стал депутатом парламента республики] * П. Густерин: [https://centrasia.org/newsA.php?st=1356500340 Сердар Бердымухамедов — сын Аркадага. Штрихи к портрету] // ЦентрАзия {{Лідары краін СНД}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бердымухамедаў Сердар}} [[Катэгорыя:Дзеючыя кіраўнікі дзяржаў]] rw9bdpoqesxhb86xvepqzgbhwb76pcf Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў 4 705534 5156056 5155565 2026-06-19T18:48:01Z 5156056 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{/Шапка}} == Спіс на хаванне == <!--тут актыўных спасылак не мусіць быць--> * Раман Аркадзьевіч Забела {{зроблена}} <!--Спіс ніжэй проста сцёрты, у архіваванні няма сэнсу. --> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] thfbu03h7ghdcdjmbmsggjqhgvpn70a Антоні Дулінец 0 707166 5155993 5155021 2026-06-19T14:25:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155993 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Антоні Дулінец''' ({{ВДП}}) — польска-беларускі каталіцкі святар лацінскага абраду, удзельнік беларускага хрысціянскага руху<ref>[http://www.marakou.by/pub/file/Kataliki.pdf Рэпрэсаваныя каталіцкія духоўныя, кансэкраваныя і свецкія асобы Беларусі. 1917—1964] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221004114035/http://www.marakou.by/pub/file/Kataliki.pdf |date=4 кастрычніка 2022 }} — С. 161—162</ref>. Быў знаёмы з многімі беларускімі дзеячамі. Сябраваў з [[Вацлаў Аношка|Вацлавам Аношкам]] і [[Пётр Станіслававіч Татарыновіч|Пятром Татарыновічам]]. == Сям’я == [[Файл:Фотаздымак.jpg|міні|474x474пкс|Антоні (злева) з братам Францам. 1912 год. Фота з сямейнага архіва.]] З сялянскай польскай каталіцкай сям’і вёскі Мосар. Бацька — Ігнась, маці — Паўліна з Гарбоўскіх. Меў 4 братоў. == Адукацыя і духоўная фармацыя == Атрымаў гімназічную адукацыю ў 1917 годзе ў Санкт-Пецярбургу. Там жа працаваў памочнікам бухгалтара ў ваенным порце. Вырашыў стаць ксяндзом пасля таго, як у яго стукнула маланка і ён цудам выжыў. У 1920—1924 гадах навучаўся ў Мінскай духоўнай каталіцкай семінарыі пасля эвакуацыі яе ў [[Кельцы]] (Польшча). Пасля чаго працягнуў багаслоўскае навучанне ў Люблінскім каталіцкім універсітэце (1924—1926). Высвечаны на каталіцкага святара лацінскага абраду біскупам Пінскім [[Зыгмунт Лазінскі|Зыгмунтам Лазінскім]] 4 красавіка 1926 года. Падчас навучання ў семінарыі зацікавіўся справай адраджэння Уніі. У семінарыі навучаўся разам з Вацлавам Аношкам<ref>[https://9lib.org/document/yevw49er-catalogus-ecclesiarum-utriusque-saecularis-regularis-dioecesis-vladislaviensis-calissiensis.html Catalogus Ecclesiarum et Utriusque Cleri tam Saecularis quam Regularis Dioecesis Vladislaviensis seu Calissiensis pro Anno Domini 1921]{{Недаступная спасылка}} С. 34</ref>. == Душпастырская праца == У 1926 годзе прызначаны вікарыем касцёла Унебаўзяцця НПМ у мяст. Бранск на Падляшшы. Аб гэтым прызначэнні Антонія і іншых ксяндзоў, свядомых беларусаў, пісалі як аб «ссылцы» за культурную працу сярод беларусаў-каталікоў<ref>[https://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/10115/163877-1926-26.pdf?sequence=26&isAllowed=n «Bielaruskaja Krynica» № 26, 1926 г.] С.6</ref>. У 1927 годзе ў віленскім касцёле св. Мікалая адправіў Св. Імшу разам з [[Віктар Шутовіч|кс. Шутовічам]], [[Адам Станкевіч|кс. Станкевічам]] і [[Андрэй Цікота|кс. Цікотам]] на дзявятыя ўгодкі абвяшчэння незалежнасці Беларусі<ref>[https://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/10114/163877-1927-14.pdf?sequence=14&isAllowed=n «Bielaruskaja Krynica» № 14, 1927 г. С.2]</ref>. З 1929 года супрацоўнічаў з Беларускім Каталіцкім Выдавецтвам. Пісаў для беларускіх рэлігійных выданняў «Krynica» і «Chryścijanskaja Dumka»<ref>[https://kamunikat.org/?pubid=602 Małgorzata Moroz «„KRYNICA“ — Ideologia i przywódcy białoruskiego katolicyzmu», Беласток, 2001.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220430130358/https://kamunikat.org/?pubid=602 |date=30 красавіка 2022 }} С. 218</ref>. Ахвяраваў на беларускую дзейнасць. З 1929 года пробашч парафіі Марочна каля Пінска. Намаганнямі кс. Антонія, працай парафіян і дапамогай аднаго праваслаўнага дабрачынца збудаваны мясцовы касцёл<ref>[http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2263/15638-1930-21-22.pdf?sequence=51&isAllowed=y «Chryścijanskaja Dumka» № 21-22, 1930 г.] С.11</ref><ref>«[https://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/10110/163877-1930-31.pdf?sequence=31&isAllowed=y Bielaruskaja Krynica» № 31, 1930 г.] С.4</ref>. На пасвячэнне якога прыязджаў кс. бп. Лазінскі і ягоны сябар — беларускі каталіцкі святар [[Пётр Станіслававіч Татарыновіч|Пётр Татарыновіч]]. Папа Пій XI падараваў парафіі 3 званы, на якіх выгравіраваны Святы Айцец. Збіраліся сродкі на будаўніцтва званіцы. Гаварыў казанні па-беларуску. Заахвочваў вернікаў размаўляць на роднай мове. Распаўсюджваў беларускую культуру. [[Файл:Кс._Антоні.jpg|alt=Фота Марыі-Людвікі Ермаковіч|міні|Кс. Антоні (трымае крыж) са святарамі. Фота Марыі-Людвікі Ермаковіч.]] Удзельнік 1-й канферэнцыі, прысвечанай царкоўнай уніі (23—24 красавіка 1930 года, [[Пінск]])<ref>[http://pbc.biaman.pl/Content/4071/Syg.%202071%20-%201%20Pami%C4%99tnik%20I%20konferencji.pdf Pamiętnik I-ej Konferencji Kapłańskiej w sprawie Unji [!] Kościelnej w Pińsku (23-24 IV 1930 roku)]</ref>. З 27.7.1931 года да пачатку Другой сусветнай вайны служыў пробашчам парафіі ў парафіяльным касцёле св. Яна Хрысціцеля ў мяст. Гранне Бельска-Падляскага павета. У 1932 годзе гэты храм быў грунтоўна перабудаваны і папоўнены хорам кс. Дулінцам<ref>[https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/edition/8564?id=8564 «Spis Kościołów i Duchowieństwa Diecezji Pińskiej w Rzeczypospolitej Polskiej 1933 i 1934»] С. 44.</ref>. Хадзіў у пілігрымку на Кальварыю ў Вільню<ref>[http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2263/15638-1936-6.pdf?sequence=120&isAllowed=y «Chryścijanskaja Dumka» № 6,1936 г.] С. 4.</ref>. У верасні 1936 года кс. Антоні разам з а. Аношкам віншуюць кс. Татарыновіча з юбілеем святарства ў [[Мядзведзічы|Мядзведзічах]]. Там жа ён гаворыць навуку па-польску, але так зразумела і ўсё з беларускага жыцця<ref>[http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2263/15638-1936-9.pdf?sequence=123&isAllowed=y «Chryścijanskaja Dumka» № 9, 1936 г.] С 11.</ref>. З 1940 па 1949 гады пробашч касцёла Апекі НПМ Ружанцовай у в. [[Сігневічы]] Пружанскага дэканата. Пасля вызвалення з лагера ў 3.12.1954 — 21.02.1966 быў пробашчам у в. [[Будслаў (аграгарадок)|Будслаў]]. == Дзейнасць у час вайны == Падчас Другой сусветнай вайны садзейнічаў беларусізацыі Касцёла. Уваходзіў у спіс 45 каталіцкіх святароў на беларускіх паслугах, падрыхтаваны разведкай Арміі Краёвай у Мінску (жнівень — верасень 1942 года). == Пасляваенны лёс == Арыштаваны ў лютым 1949 года ў Сігневічах. Асуджаны да 25 гадоў ППЛ. Этапаваны ў адзін з лагераў [[ГУЛАГ]]а каля Кемерава. Атрымаў кілу. Прабыў нейкі час у лагеры з Фабіянам Ярэмічам<ref>[https://kamunikat.org/?pubid=34508 «ŹNIČ» № 48 KASTRYCNIK-LISTAPAD 1958 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220313191903/https://kamunikat.org/?pubid=34508 |date=13 сакавіка 2022 }} С. 5.</ref>. Вызвалены ў 1954 годзе. Зарэгістраваны пробашчам парафіі [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Унебаўзяцця НПМ]] у мяст. Будслаў Вілейскага дэканата. Падчас яго служэння праводзіўся [[Будслаўскі фэст]]<ref>Да новых перамог (Мядзел). — № 41 (3012). — 4 красавіка 1964 г.</ref> і была знойдзена былая бернардзінская бібліятэка ў адной з вежаў будслаўскага касцёла<ref>[https://e-catalog.nlb.by/Record/BY-NLB-br0001491091 Да пытання пра бібліяграфічную рэканструкцыю будслаўскай бернардзінскай бібліятэкі] — [[Лаўрык Ю. М.]] (Мінск)</ref>. Таксама ў касцёле гучаў арган, працаваў вежавы гадзіннік. Неаднаразова падвяргаўся нападкам у камуністычных газетах. Анеля Катковіч у сваіх успамінах «<!--Разьвітаньне з Будславам-->» піша: <blockquote> Адведваў нас у Будславе кс. Антон Дулінец, які таксама доўгія гады быў на Сібіры й вярнуўся з «раю» амаль што разам з намі. Ён знаў амаль усіх ксяндзоў-беларусаў і сам быў беларусам. Казаньні ў касьцеле гаварыў па-польску, але ўводзячы цэлыя беларускія сказы. Ужо ён не жыве, памёр па дарозе з плябані ў касьцёл. Упаў і больш не падняўся.</blockquote> Ва ўспамінах кс. Станіслава Жука «На стражы веры» ёсць успамін пра смерць суседа (кс. Дулінца): <blockquote>21 студзеня адышоў да вечнасці яшчэ адзін сусед нашага дэканату. Быў гэта старычок (80 гадоў), хварэў на гіпертанію. З вялікімі цяжкасцямі, незважаючы на свае недамаганні працаваў да астатняга. Рана 21 студзеня выбраўся ў касцёл, аслаб і праз паўгадзіны, ужо не жыў. Перад пахаваннем прыехала трое суседзяў, спавядалі да 23:30. Люду Божага сабралася вельмі шмат. Удзялілі каля 1,5 тысячы святой Камуніі. Ксяндзоў прыехала 11. У час апошняга набажэнства глядзеў я на іх, стоячых на каленях, на сівыя ці сівеючыя галовы, на твары пакрытыя маршчынамі (некаторыя, як і памершы пасля доўгіх гадоў зняволення) і са слязьмі на вачах падумаў: "Старая гвардыя, як жа хутка яна разрушаецца. У дэканаце засталося нас ужо толькі трох. Сіротцтва гэтай парафіі надта балюча мяне закранула, бо была дорага сэрцу 7 гадоў працаваў там (у Будславе) перад выездам у Касцяневічы. (Д. Ж. ліст ад 25.01.1966).</blockquote> На яго пахаванні было шмат парафіян. Пахаваны на могілках у Будславе, каля капліцы. У Будславе нават праз паўстагоддзя з пашанай згадваюць яго імя. == Фотаздымкі == <gallery> Файл:Duliniec Antoni Budslau.jpg|Партрэт кс. Дулінца Файл:Аўтограф кс. Дулінца.png|Аўтограф кс. Дулінца Файл:Kosciol najswietszego serca jezusowego moroczne 8069758.jpg|Званы, падараваныя парафіі Марочна Папам Піюсам ХІ Файл:Часопіс "Шлях Моладзі" №7-8, 1936 г. 21 ст..png|Часопіс „Шлях Моладзі“ №7—8, 1936 г. 21 ст. Файл:1935, пілігрымка.jpg|У цэнтры кс. Дулінец побач з кс. Станкевічам. Файл:Кс. Дулінец, Будслаў, зроблен 1954-1966.jpg|Кс. Дулінец, Будслаў Файл:Img Duliniec Budsław 1.jpg|Падчас св. Імшы Файл:Img Duliniec Budsław 2.jpg|Цэлебрацыя св. Імшы Файл:Будслаў. Свята..jpg|Будслаў. Сьвята. Файл:Дулінец з святарамі.jpg|Будслаўская плябанія Файл:Кс. Антоні каля плябаніі.jpg|Кс. Антоні каля плябаніі Файл:Img Budsław 1.jpg|Кс. Антоні з сябрам-сьвятаром Файл:Кс. Дулінец з моладзю.jpg|Кс. Дулінец з моладзю Файл:Фота перад плебаніяй у Будславе.jpg|Фота перад плябаніяй у Будславе Файл:Пахаванне кс. Дулінца.jpg|Пахаванне кс. Дулінца ў Будславе 1966 г. Файл:Могілкі Буд.jpg|Магіла кс. Антонія ў Будславе </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Леанід Маракоў «Рэпрэсаваныя каталіцкія духоўныя, кансэкраваныя і свецкія асобы Беларусі. 1917—1964» С. 161, 162, 500, 566, 593, 621, 638. * Jerzy Garbinski, Jerzy Turonek «Bialoruski ruch chrzescijanski XX wieku: slownik biograficzno-bibliograficzny» С. 95-96. * Roman Dzwonkowski SAC «Leksykon duchowieństwa polskiego represjonowanego w ZSRS 1939―1988» С. 207—208. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дулінец Антоні}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Глыбоцкім раёне]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]] [[Катэгорыя:Каталіцкія святары Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] d6y8pg36prukhnbw5jpbggbbh8xpcw5 Ваенная кампанія Эфіопіі ў Агадэне 0 710920 5156100 4738418 2026-06-19T20:21:59Z DBatura 73587 /* Гуманітарная сітацыя */ 5156100 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Ваенная кампанія Эфіопіі ў Агадэне |частка = [[Вайна ў Агадэне]] |выява = |памер = |загаловак = |дата = чэрвень 2007 — май 2008 |месца = [[Агадэн]], [[Самалі (рэгіён)|Эфіопскае Самалі]] |прычына = |вынік = Эфіопія абвясціла аб паспяховым завяршэнні аперацый, у той час як ФНВА прызнаў кампанію праціўніка правальнай |змены = |праціўнік1 = {{Сцяг|Эфіопія}} [[Эфіопія]] |праціўнік2 = [[Файл:Flag of Ogaden National Liberation Front.svg|22px]] [[Фронт нацыянальнага вызвалення Агадэна|ФНВА]] |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Мелес Зенаўі]] |камандзір2 = ''невядома'' |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = 375 забітых <small>(даныя эфіопскай арміі<ref>[http://www.geeskaafrika.com/ethiopia_08feb09.htm ] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090414072218/http://www.geeskaafrika.com/ethiopia_08feb09.htm |date=April 14, 2009 }}</ref>)</small><br>950 забітых <small>(даныя ФНВА<ref>"[http://www.sudantribune.com/spip.php?article22690 Ogaden rebels say 43 Ethiopian soldiers killed in ambush attack] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071204170412/http://www.sudantribune.com/spip.php?article22690 |date=2007-12-04 }}," ''Sudan Tribune'', July 3, 2007.</ref><ref>"[http://afp.google.com/article/ALeqM5jjE3h6c4Bel630GMHcelOa0aZqFw Ethiopia army claims killing around 100 Ogaden rebels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071120040351/http://afp.google.com/article/ALeqM5jjE3h6c4Bel630GMHcelOa0aZqFw |date=2007-11-20 }}," AFP, November 16, 2007.</ref>)</small> |страты2 = ~500 забітых <small>(даныя эфіопскай арміі<ref>"[http://www.news.com.au/story/0,23599,22213967-38195,00.html Ethiopia says 500 Ogaden rebels killed]," ''NEWS.com.au'', August 8, 2007. {{dead link|date=September 2011}}</ref>)</small> |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = >1000 мірных жыхароў загінулі<ref name =newsweek>McLure, Jason. "[http://www.newsweek.com/id/98033/page/1 Caught in Ethiopia’s War] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080920042042/http://www.newsweek.com/id/98033/page/1 |date=2008-09-20 }}," ''Newsweek'', January 22, 2008.</ref> |заўвага = |Commons = }} '''Ваенная кампанія Эфіопіі ў Агадэне 2007—2008 гадоў''' — серыя аперацый [[Узброеныя сілы Эфіопіі|Узброеных Сіл Эфіопіі]] супраць [[Фронт нацыянальнага вызвалення Агадэна|Фронту нацыянальнага вызвалення Агадэна (ФНВА)]]. Контрпартызанская кампанія пачалася пасля таго, як сепаратысты забілі некалькі дзясяткаў чалавек падчас нападу на кітайскі нафтавыведвальны комплекс у красавіку 2007 года. Асноўныя ваенныя аперацыі прайшлі ў гарадах [[Дэгэх-Бур]], [[Кэбры-Дэхар]], [[Уордэр (горад)|Уордэр]], [[Шылаво]] і іх наваколлях<ref name = AlertNet>[http://www.alertnet.org/db/crisisprofiles/ET_OGA.htm?v=in_detail Ethiopia Ogaden crisis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071204140117/http://www.alertnet.org/db/crisisprofiles/ET_OGA.htm?v=in_detail |date=2007-12-04 }}, [[Reuters]] AlertNet, 1st December, 2007.</ref>. Па даных [[Human Rights Watch]] (HRW), за эфіопскімі вайскоўцамі зафіксаваны розныя парушэнні [[правы чалавека|правоў чалавека]]<ref>{{cite web |url=http://hrw.org/reports/2008/ethiopia0608/3.htm |title=Collective Punishment: War Crimes and Crimes against Humanity in the Ogaden area of Ethiopia's Somali Regional State: Summary |publisher=Hrw.org |accessdate=2010-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081111062922/http://hrw.org/reports/2008/ethiopia0608/3.htm |archive-date=2008-11-11}}</ref>. == Перадумова == [[Самалі (рэгіён)|Самалійскі рэгіён Эфіопіі]], большую частку якога складае [[Агадэн]], з’яўляецца месцам даўняга ўзброенага канфлікту нізкай інтэнсіўнасці паміж [[Федэральны Урад Эфіопіі|урадам Эфіопіі]] і мясцовымі [[сепаратызм|сепаратыстамі]]<ref name = HRW47>[http://hrw.org/english/docs/2007/07/02/ethiop16327.htm Ethiopia: Crackdown in East Punishes Civilians] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081018000816/http://hrw.org/english/docs/2007/07/02/ethiop16327.htm |date=2008-10-18 }}, [[Human Rights Watch]], July 4, 2007.</ref>. Многія члены групоўкі ФНВА, сфармаванай у 1984 годзе, падтрымалі [[Самалі]] ў [[Вайна за Агадэн (1977—1978)|вайне з Эфіопіяй 1977—1978 гадоў]]. Мэты арганізацыі мяняліся з цягам часу, пачынаючы ад атрымання незалежнасці да далучэння да «[[Вялікае Самалі|Вялікага Самалі]]» ці ж пашырэнне [[аўтаномія|аўтаноміі]]<ref>[http://english.aljazeera.net/NR/exeres/674C444B-B772-4A5D-982E-384399CC8010.htm Unrest simmers in Ethiopia’s Ogaden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080420040357/http://english.aljazeera.net/NR/exeres/674C444B-B772-4A5D-982E-384399CC8010.htm |date=2008-04-20 }}, ''AlJazeera'', April 15, 2008.</ref>. 24 красавіка 2007 года байцы групоўкі здзейснілі [[Напад на Абольскі нафтаразведкавы комплекс|напад на нафтаразведкавы комплекс у Аболе]], які належаў адной з кітайскіх кампаній. Падчас здарэння забіты 81 супрацоўнікаў прадпрыемства<ref>{{cite web|url= http://english.aljazeera.net/news/africa/2007/04/200852514432951375.html|title= China oilfield in Ethiopia attacked|accessdate= 2007-04-25|date= 2007-04-24|work= Aljazeera.net|publisher= Al Jazeera English|archive-date= 2008-07-21|archive-url= https://web.archive.org/web/20080721220620/http://english.aljazeera.net/news/africa/2007/04/200852514432951375.html|url-status= live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.onlf.org/pressAug062006.htm |title=ONLF Statement On Military Operation Against Illegal Oil Facility In Ogaden |accessdate=2007-04-25 |date=2007-04-24 |work=Onlf.org |publisher=Ogaden National Liberation Front |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070429194251/http://www.onlf.org/pressAug062006.htm |archivedate=2007-04-29 }}</ref>. Гэты інцыдэнт заахвоціў улады правесці маштабную контрпартызанскую аперацыю. == Кампанія == 21 кастрычніка 2007 года ФНВА заявіў, што вайскоўцы забілі 250 яго байцоў падчас бою ля горада Уордэр. Аднак гэтаму не было ніякага пацверджання ні з боку ўрада Эфіопіі, ні з незалежных крыніц<ref>"[http://www.news.com.au/heraldsun/story/0,21985,22633366-5005961,00.html Rebels claim 250 troops killed], « ''Herald Sun'', October 23, 2007. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071025065149/http://www.news.com.au/heraldsun/story/0%2C21985%2C22633366-5005961%2C00.html |date=October 25, 2007 }}</ref>. Паводле справаздачы групоўкі ад 4 лістапада, у сутыкненнях паміж 26 кастрычніка і 1 лістапада было забіта да 270 лаялістаў. Тым не менш і на гэты раз не было ніякіх згадак у Эфіопіі<ref name="afp2007-11-05">{{cite news|title=Ethiopian rebels claim killing of more than 270 troops|url=http://afp.google.com/article/ALeqM5jkYVHTU5dmHVTYwT-KQXHINO1C-A|work=Google News|publisher=AFP|date=2007-11-05|accessdate=2007-11-06|quote='In the period 26 October through 1st November these engagements resulted in over 270 troops killed with an unconfirmed number wounded,' the Ogaden National Liberation Front (ONLF) group said in a statement.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071204041816/http://afp.google.com/article/ALeqM5jkYVHTU5dmHVTYwT-KQXHINO1C-A|archivedate=2007-12-04}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://afp.google.com/article/ALeqM5jkYVHTU5dmHVTYwT-KQXHINO1C-A |accessdate=18 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070609092458/http://afp.google.com/article/ALeqM5jkYVHTU5dmHVTYwT-KQXHINO1C-A |archivedate=9 чэрвеня 2007 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://afp.google.com/article/ALeqM5jkYVHTU5dmHVTYwT-KQXHINO1C-A |accessdate=18 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070609092458/http://afp.google.com/article/ALeqM5jkYVHTU5dmHVTYwT-KQXHINO1C-A |archivedate=9 чэрвеня 2007 |url-status=dead }}</ref>. 16 лістапада эфіопская армія выпусціла заяву аб ліквідацыі 100 баевікоў на працягу апошняга месяца і паланенні яшчэ сотні<ref>{{cite news|title=Ethiopia army claims killing around 100 Ogaden rebels|url=http://afp.google.com/article/ALeqM5jjE3h6c4Bel630GMHcelOa0aZqFw|work=Google News|publisher=AFP|date=2007-11-16|accessdate=2007-11-16|quote='Around 100 terrorists from the ONLF have been killed after regrouping in the Lander area,' the television quoted Colonel Gebregziabher Beyene, an army field commander as saying. 'Several hundred others, including seven top leaders and two Eritreans, were captured,' he said, explaining that small arms, RPG launchers and explosives were recovered.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071120040351/http://afp.google.com/article/ALeqM5jjE3h6c4Bel630GMHcelOa0aZqFw|archivedate=2007-11-20}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://afp.google.com/article/ALeqM5jjE3h6c4Bel630GMHcelOa0aZqFw |accessdate=18 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071120040351/http://afp.google.com/article/ALeqM5jjE3h6c4Bel630GMHcelOa0aZqFw |archivedate=20 лістапада 2007 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://afp.google.com/article/ALeqM5jjE3h6c4Bel630GMHcelOa0aZqFw |accessdate=18 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070609092458/http://afp.google.com/article/ALeqM5jjE3h6c4Bel630GMHcelOa0aZqFw |archivedate=9 чэрвеня 2007 |url-status=dead }}</ref><ref name="bbc2007-11-19">{{cite news|title=Ethiopia 'bombs' Ogaden villages|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7101598.stm|work=BBC News|publisher=BBC|date=2007-11-19|accessdate=2007-11-19|quote=Separatist rebels in Ethiopia's Ogaden region say days of air attacks on civilians have caused many casualties.| archiveurl= https://web.archive.org/web/20071120052500/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7101598.stm| archivedate= 2007-11-20}}</ref>. 18-га чысла ФНВА паведаміў, што [[Ваенна-паветраныя сілы Эфіопіі|эфіопскія ВПС]] атакавалі вёскі і качавыя паселішчы, у выніку чаго загінула каля дзясятка мірных жыхароў<ref name="bbc2007-11-19" /><ref>Gettleman, Jeffrey. „[https://www.nytimes.com/2007/11/20/world/africa/20ogaden.html?ex=1353214800&en=7affc1e1546cf110&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss Separatist Rebels Accuse Ethiopia’s Military of Killing Civilians in Remote Region] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220193638/http://www.nytimes.com/2007/11/20/world/africa/20ogaden.html?ex=1353214800&en=7affc1e1546cf110&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss |date=2016-12-20 }},“ ''The New York Times'', November 20, 2007.</ref>. Некаторыя сепаратысты, як заявіў прадстаўнік групоўкі, таксама атрымалі раненні ў выніку паветраных удараў, хоць і [[авіяцыя]] атакавала толькі мірныя паселішча і скаціну<ref name="bbc2007-11-19"/>. 20 лістапада ўрад абверг гэтыя паведамленні<ref>{{cite news|title=Ethiopia denies reports of Ogaden helicopter attacks|url=http://africa.reuters.com/wire/news/usnL2058394.html|work=Reuters Africa|publisher=Reuters|date=2007-11-20|accessdate=2007-11-20|quote='The so-called air and helicopter attacks in the Somali region never happened,' Information Ministry spokesman Zemedkun Tekele said.|archive-url=https://web.archive.org/web/20080106163734/http://africa.reuters.com/wire/news/usnL2058394.html|archive-date=2008-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080106163734/http://africa.reuters.com/wire/news/usnL2058394.html|archivedate=2008-01-06}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://africa.reuters.com/wire/news/usnL2058394.html |accessdate=18 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080106163734/http://africa.reuters.com/wire/news/usnL2058394.html |archivedate=6 студзеня 2008 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://africa.reuters.com/wire/news/usnL2058394.html |accessdate=18 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080106163734/http://africa.reuters.com/wire/news/usnL2058394.html |archivedate=6 студзеня 2008 |url-status=dead }}</ref>. == Наступствы == У студзені 2009 года эфіопскія сілы бяспекі ў горадзе [[Данан]] забілі начальніка аддзела знешніх сувязяў ФНВА [[Махамед Сірад|Махамеда Сірада]], калі ён сустракаўся з іншымі членамі групоўкі<ref>[http://oromoindex.com/news/senior-onlf-leader-killed.html „Senior ONLF leader Killed“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090210080251/http://oromoindex.com/news/senior-onlf-leader-killed.html |date=2009-02-10 }} . Retrieved 27 January 2009.</ref>. Па паведамленнях, гэта прывяло да падзелу арганізацыі на дзве фракцыі: адна група была звязана з дзеючым старшынёй ФНВА [[Махамед Амар Асман|Махамедам Амарам Асманам]], а іншая на чале з высокапастаўленым лідарам Абдзівалі Хусейнам Гасам, які прызначыў Салахудзіна Мау новым старшынёй групоўкі, і заявіў, што ён ''«прыцягне Махамеда Амара Асмана да суду»''<ref>[http://www.jimmatimes.com/article.cfm?articleId=31977 „Ethiopia: Ogaden’s ONLF breaks into two factions“] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110713110237/http://www.jimmatimes.com/article.cfm?articleId=31977 |date=July 13, 2011 }}</ref>. == Парушэнні правоў чалавека == 28 лістапада 2007 года жыхары Агадэна расказалі пра злоўжыванні з боку УС Эфіопіі<ref name="iht2007-11-28">{{cite news|title=Soldiers continue human rights abuses in Ethiopia's beleaguered southeast, say residents|url=http://www.iht.com/articles/ap/2007/11/28/africa/AF-GEN-Ethiopia-Beleaguered-Region.php|work=International Herald Tribune|agency=Associated Press|date=2007-11-28|accessdate=2007-11-29|quote=Ethiopian soldiers have abused civilians, committing arson and rape, in a southeastern area where they are fighting rebels, but there have been some improvements in aid delivery, residents said.|archive-url=https://web.archive.org/web/20080217044914/http://www.iht.com/articles/ap/2007/11/28/africa/AF-GEN-Ethiopia-Beleaguered-Region.php|archive-date=2008-02-17|archivedate=2008-02-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080217044914/http://www.iht.com/articles/ap/2007/11/28/africa/AF-GEN-Ethiopia-Beleaguered-Region.php}}</ref>. Бежанцы, якія ратаваліся ад рэпрэсій, казалі пра тое, як арміяй нібыта знішчаліся цэлыя вёскі. Усё гэта суправаджалася забойствамі, рабаваннямі і згвалтаваннямі<ref>[http://www.garoweonline.com/artman2/publish/Africa_22/Ethiopia_starves_kills_own_people_its_refugees_say.shtml Ethiopia starves, kills own people, its refugees say] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071019020108/http://www.garoweonline.com/artman2/publish/Africa_22/Ethiopia_starves_kills_own_people_its_refugees_say.shtml |date=2007-10-19 }}," ''[http://www.garoweonline.com/artman2/publish/index.shtml GaroweOnline] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511165314/http://www.garoweonline.com/artman2/publish/index.shtml |date=2008-05-11 }}'', September 15, 2007.</ref>. Па даных HRW, грамадзянскія асобы ў самалійскім рэгіёне апынуліся ў пастцы паміж супрацьлеглымі бакамі. Дзесяткі мірных жыхароў былі забіты, што, відаць, было наўмыснай спробай здзейсніць калектыўнае пакаранне супраць грамадзянскага насельніцтва за спачуванне да баевікоў<ref>Porteous, Tom.»[http://hrw.org/english/docs/2007/08/05/ethiop16594.htm Ethiopia’s dirty war] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070829003406/http://hrw.org/english/docs/2007/08/05/ethiop16594.htm |date=2007-08-29 }}," ''Guardian Unlimited'' (re-published by Human Rights Watch), August 05, 2007.</ref>. Як паведамілі ў снежні некалькі бежанцаў і міжнародныя арганізацыі, эфіопскія вайскоўцы, выпрабоўваючы напружанне ў сувязі з іх разгортваннем у Самалі, вымушалі мясцовых грамадзянскіх асоб (уключаючы дзяржаўных служачых і работнікаў аховы здароўя) змагацца разам з войскамі супраць баевікоў. Паводле тых жа паведамленняў, гэтыя недастаткова абсталяваныя і дрэнна навучаныя [[апалчэнне|апалчэнцы]] панеслі цяжкія страты ў некалькіх баях. Адзін заходні супрацоўнік па аказанні дапамогі сказаў, што салдаты ўварваліся ў бальніцы, каб заклікаць навабранцаў, і пагражалі заключыць у турму медыкаў, калі яны не выканаюць загад<ref name=IHT>Gettleman, Jeffrey. «[http://www.iht.com/articles/2007/12/14/africa/ethiopia.php Civilians are forced to fight Ethiopian rebels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071215071320/http://www.iht.com/articles/2007/12/14/africa/ethiopia.php |date=2007-12-15 }},» ''International Herald Tribune'', December 14, 2007.</ref>. Эфіопскія афіцыйныя асобы адхілілі абвінавачванні, сцвярджаючы, што мясцовыя плямёны ахвотна фармуюць групы абароны супраць ФНВА<ref name=IHT/>. Прэм’ер-міністр [[Мелес Зенаўі]] заявіў, што парушэнні правоў чалавека і гуманітарны крызіс ''«Не існавалі. Не існуе. Не будуць існаваць»''<ref name="iht2007-11-28"/>. == Гуманітарная сітацыя== Большая частка рэгіёну была недаступна гуманітарным агенцтвам, паколькі эфіопскія войскі спрабавалі падавіць мяцеж<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6975126.stm#map Ethiopia rebels 'agree UN truce'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071017005917/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6975126.stm#map#map |date=2007-10-17 }}, ''BBC News'', September 2, 2007.</ref>. У кастрычніку 2007 года The Independent паведаміла, што сітуацыя ў Агадэне пачала нагадваць [[Дарфурскі канфлікт|канфлікт у Дарфуры]]<ref name="independent2007-10-17">{{cite web|url=http://news.independent.co.uk/world/africa/article3067244.ece|title=Ethiopia's 'own Darfur' as villagers flee government-backed violence|accessdate=2007-10-23|last=Bloomfield|first=Steve|date=2007-10-17|work=The Independent|publisher=Independent News and Media Ltd|quote=[Refugees'] stories reveal the brutality of Ethiopia's hidden war, a brutal counter-insurgency that some aid officials believe has parallels with Darfur.|location=London|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071019012514/http://news.independent.co.uk/world/africa/article3067244.ece|archivedate=2007-10-19}}</ref>. Як раней у гэтым месяцы распавяла падкамітэту па замежных справах Палаты прадстаўнікоў па Афрыцы і глабальнай ахове здароўя HRW, ''«Агадэн — гэта не [[Дарфур]]. Але сітуацыя там ідзе па знаёмай схеме»'', прызнаючы, што ''«Эфіопія мае сур’ёзныя ўнутраныя і рэгіянальныя праблемы бяспекі»''<ref name="hrw2007-10-03">{{cite web|url=http://foreignaffairs.house.gov/110/zar100207.htm|title=Testimony of Saman Zarifi, Human Rights Watch’s Washington Advocate|accessdate=2007-10-23|author=Saman Zarifi|publisher=U.S. House of Representatives Committee on Foreign Affairs|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071101035509/http://foreignaffairs.house.gov/110/zar100207.htm|archivedate=2007-11-01}}</ref><ref name="allafrica2007-10-03">{{cite web|url=http://allafrica.com/stories/200710031116.html|title=Ethiopia: Advocate Says Ogaden Crisis Strikingly Similar to Darfur|accessdate=2007-10-23|last=Kennedy|first=Brian|date=2007-10-03|work=AllAfrica.com|publisher=AllAfrica|archive-url=https://web.archive.org/web/20071018065657/http://allafrica.com/stories/200710031116.html|archive-date=2007-10-18}}</ref>. Акрамя таго, дырэктар HRW па абароне правоў чалавека назваў Агадэн «міні-Дарфурам»<ref name=NYT>Gettleman, Jeffrey. "[https://www.nytimes.com/2007/12/14/world/africa/14cnd-ethiopia.html?_r=2&pagewanted=2&hp&oref=slogin&oref=slogin In Rebel Region, Ethiopia Turns to Civilian Patrols] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141222194552/http://www.nytimes.com/2007/12/14/world/africa/14cnd-ethiopia.html?_r=2&pagewanted=2&hp&oref=slogin&oref=slogin |date=22 снежня 2014 }}</ref>. 6 лістапада 2007 года ўпраўленне ААН па каардынацыі гуманітарных пытанняў абвясціла аб адкрыцці пункта дапамогі ў рэгіёне Агадэн. [[ЗША]] таксама заклікалі правесці незалежнае расследаванне сцвярджэнняў аб парушэннях правоў чалавека эфіопскімі сіламі ў рэгіёне. На прысутнасць у рэгіёне атрымалі дазвол толькі 12 арганізацый, у тым ліку «[[Урачы без межаў]]». У сваю чаргу [[Чырвоны Крыж|Чырвонаму Крыжу]] было забаронена дзейнічаць у Агадэне<ref name="reuters2007-11-06">{{cite news |first=Barry |last=Malone |title=UN to open office in Ethiopia's troubled Ogaden |url=http://africa.reuters.com/wire/news/usnL06251906.html |work=Africa.reuters.com |publisher=Reuters |date=2007-11-06 |accessdate=2007-11-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071123123916/http://africa.reuters.com/wire/news/usnL06251906.html |archivedate=2007-11-23 }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://africa.reuters.com/wire/news/usnL06251906.html |accessdate=18 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071123123916/http://africa.reuters.com/wire/news/usnL06251906.html |archivedate=23 лістапада 2007 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://africa.reuters.com/wire/news/usnL06251906.html |accessdate=18 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071123123916/http://africa.reuters.com/wire/news/usnL06251906.html |archivedate=23 лістапада 2007 |url-status=dead }}</ref>. == Зноскі == {{Reflist|2}} == Спасылкі == * [http://hrw.org/english/docs/2007/07/02/ethiop16327.htm Ethiopia: Crackdown in East Punishes Civilians] (HRW){{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20070829003406/http://hrw.org/english/docs/2007/08/05/ethiop16594.htm Ethiopia’s dirty war] (Guardian Unlimited){{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20070926230106/http://www.garoweonline.com/artman2/publish/Africa_22/Ethiopia_to_press_Ogaden_campaign_despite_criticism.shtml Ethiopia to press Ogaden campaign despite criticism] (Garowe Online){{ref-en}} * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6939271.stm In the shadow of Ethiopia’s rebels] (BBC){{ref-en}} * {{cite web |url=http://www.slate.com/id/2173264/ |title=Why We Don't Hear About the Conflict in the Ogaden: When an American reporter started digging, he was forced out of Ethiopia |first=Will |last=Connors |publisher=Slate |date=2007-09-05 |accessdate=2007-09-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070907235319/http://www.slate.com/id/2173264/ |archivedate=2007-09-07 }} * {{cite web |url=http://english.aljazeera.net/NR/exeres/674C444B-B772-4A5D-982E-384399CC8010.htm |title=Unrest simmers in Ethiopia's Ogaden |publisher=Al Jazeera |date=2008-04-15 |accessdate=2008-04-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080420040357/http://english.aljazeera.net/NR/exeres/674C444B-B772-4A5D-982E-384399CC8010.htm |archivedate=2008-04-20 |url-status=live }} * [http://members.alertnet.org/db/crisisprofiles/ET_OGA.htm?v=in_detail Crisis briefing on the violence in the Ogaden region]{{Недаступная спасылка}} from Reuters AlertNet{{ref-en}} [[Катэгорыя:Канфлікты 2007 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2008 года]] [[Катэгорыя:Бітвы Эфіопіі]] ddgjfvx4wvad87290rid3t06hx1wktt Атрад рэагавання на крызісныя сітуацыі 0 710977 5156344 5154890 2026-06-20T10:32:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156344 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне | назва = Атрад рэагавання на крызісныя сітуацыі | выява = | подпіс = | гады = 1990-я — ''наш час'' | краіна = {{Сцягафікацыя|Ісландыя}} | падпарадкаванне = [[Міністэрства замежных спраў Ісландыі]] | у складзе = [[Узброеныя сілы Ісландыі]] <small>(дэ-юрэ адсутнічаюць)</small> | тып = міратворчыя сілы, спецпрызн | уключаць у сябе = | роля = | памер = 30 чалавек <small>(актыўны кантынгент)</small><br>200 чалавек <small>(увесь кантынгент)</small> | камандная_структура = | размяшчэнне = | мянушка = | заступнік = | дэвіз = | марш = | талісман = | рыштунак = | бітвы = ''Місіі [[ААН]]:'' *• {{Сцягафікацыя|Косава}} *• {{Сцягафікацыя|Шры-Ланка}} ''Місіі [[НАТА]]:'' *• [[File:Flag of Afghanistan (2004–2013).svg|22px]] [[Афганістан]] |знакі_адрознення = |цяперашні_камандзір = |вядомыя_камандзіры = | папярэднік = | пераемнік = | сайт = }} '''Атрад рэагавання на крызісныя сітуацыі''' ('''АРКС''', {{lang-is|Íslenska Friðargæslan}}) — [[Ісландыя|ісландскае]] [[Ваенізаваная арганізацыя|ваенізаванае падраздзяленне]] [[спецпрызн|спецыяльнага прызначэння]], прызначанае пераважна для міратворчых місій. Падпарадкоўваецца [[Міністэрства замежных спраў Ісландыі|Міністэрству замежных спраў]]<ref>{{cite web|title=Iceland Crisis Response Unit: Annual report 2007|url=https://www.mfa.is/media/fridargaeslan/Arsskyrsla_IF_2007_enska.pdf|publisher=Міністэрства замежных спраў Ісландыі|issn=1670-7974|access-date=5 кастрычніка 2017|archive-date=5 кастрычніка 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171005152425/https://www.mfa.is/media/fridargaeslan/Arsskyrsla_IF_2007_enska.pdf|url-status=dead}}</ref>. == Гісторыя == Падраздзяленне было створана ў 1990-х гадах, каб дазволіць Ісландыі ўдзельнічаць у міратворчых місіях. У задачы атрада ўвайшлі разведвальныя місіі і аперацыі па аказанні дапамогі падчас прыродных катаклізмаў і надзвычайных гуманітарных сітуацый<ref name="pdf"/>. АРКС прымаў удзел у [[Аперацыя «Нязломная свабода»|аперацыі «Нязломная свабода»]] на тэрыторыі [[Афганістан]]а ў складзе [[ISAF]], місіях [[Міратворчыя сілы ААН|міратворчых сіл ААН]] [[KFOR]] у [[Косава (геаграфічны рэгіён)|Косава]]<ref name="pdf"/> і SLMM на [[Шры-Ланка|Шры-Ланцы]]<ref>{{Cite web|url=https://www.icelandreview.com/news/iceland-calls-peace-corps-home-sri-lanka/|title=Iceland calls Peace Corps home from Sri Lanka|publisher=Iceland review|date=3 студзеня 2008}}</ref>. Для афганскай місіі адкамандзіраваны лекары і медсёстры, якія былі разгорнуты ў складзе правінцыйных груп аднаўлення і пры [[Міжнародны аэрапорт Кабул|міжнародным аэрапорце Кабула]]. Папярэдне яны прайшлі навучанне ва [[Узброеныя сілы Нарвегіі|Узброеных сілах Нарвегіі]] (раней таксама ва [[Узброеныя сілы Вялікабрытаніі|Узброеных сілах Вялікабрытаніі]])<ref name="InterviewErlingsson">{{cite web |url=http://epaper.visir.is/media/200807280000/pdf_online/1_4.pdf |title=Konum fjölgar í friðargæslu |publisher=Fréttablaðið |date=28 ліпеня 2008 |access-date=19 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303174117/http://epaper.visir.is/media/200807280000/pdf_online/1_4.pdf |archive-date=3 сакавіка 2016 |lang=is|url-status=dead}}</ref>. == Прававая база == Асноватворным дакументам для АРКС з’яўляцца Закон № 73 «''Аб міратворчасці Ісландыі і яе ўдзеле ў міжнародных аперацыях па падтрыманні міру''» ({{lang-is|Um íslenska friðargæslu og þátttöku hennar í alþjóðlegri friðargæslu}}), прыняты 28 сакавіка 2007 года. Дакумент уступіў у сілу 5 красавіка таго ж года. Ён двойчы падвяргаўся папраўкам. Былі зменены два артыкулы — 126 (30 верасня 2011) і 122 (24 снежня 2015)<ref>{{Cite web|url=https://www.stjornarradid.is/verkefni/utanrikismal/oryggis-og-varnarmal/islenska-fridargaeslan/log-og-reglur-um-islensku-fridargaesluna/|title=Lög og reglur um íslensku friðargæsluna|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220619175707/https://www.stjornarradid.is/verkefni/utanrikismal/oryggis-og-varnarmal/islenska-fridargaeslan/log-og-reglur-um-islensku-fridargaesluna/ |archivedate=19 чэрвеня 2022 |lang=is |publisher=Міністэрства замежных спраў Ісландыі}}</ref>. Непасрэдна для атрада быў распрацаваны спецыяльны Кодэкс этыкі ({{lang-is|Siðareglur Íslensku friðargæslunnar}}), зацверджаны Міністэрствам замежных спраў 9 кастрычніка 2007 года. Дакумент распрацаваны ў адпаведнасці з пунктам 3 Артыкула 6 Закона 2007 года. Кодэкс змяшчае 12 артыкулаў і рэгулюе ўдзел ісландскіх міратворцаў у замежных місіях<ref>{{Cite web|url=https://www.stjornarradid.is/verkefni/utanrikismal/oryggis-og-varnarmal/islenska-fridargaeslan/sidareglur-islensku-fridargaeslunnar/|title=Siðareglur Íslensku friðargæslunnar|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220619175624/https://www.stjornarradid.is/verkefni/utanrikismal/oryggis-og-varnarmal/islenska-fridargaeslan/sidareglur-islensku-fridargaeslunnar/ |archivedate=19 чэрвеня 2022 |lang=is |publisher=Міністэрства замежных спраў Ісландыі}}</ref>. == Асабовы склад == На 2007 год АРКС налічваў да 200 чалавек, з якіх разгорнуты і дзейнічалі актыўна 30<ref name="pdf"/>. Члены падраздзялення набіраюцца з ліку [[Паліцыя Ісландыі|паліцыянтаў]] і маракоў [[Берагавая ахова Ісландыі|берагавой аховы]]<ref name="pdf">{{Cite web |url=https://www.mfa.is/media/fridargaeslan/In_brief-_Balkan.PDF |title=Beitrag zum ICRU Einsatz im Kosovo |access-date=2019-03-28 |archive-date=2016-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309215325/https://www.mfa.is/media/fridargaeslan/In_brief-_Balkan.PDF |url-status=live }}</ref>. Усе яны павінны быць грамадзянамі Ісландыі, якія дасягнулі 25-гадовага ўзросту і без судзімасцяў<ref name="сайт"/>. Кандыдаты ў байцы атрада павінны адпавядаць шэрагу крытэраў, такім як<ref name="сайт">{{Cite web|url=https://www.stjornarradid.is/verkefni/utanrikismal/oryggis-og-varnarmal/islenska-fridargaeslan/vidbragdslisti-islensku-fridargaeslunnar/|title=Viðbragðslisti íslensku friðargæslunnar|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220619175626/https://www.stjornarradid.is/verkefni/utanrikismal/oryggis-og-varnarmal/islenska-fridargaeslan/vidbragdslisti-islensku-fridargaeslunnar/ |archivedate=19 чэрвеня 2022 |lang=is |publisher=Міністэрства замежных спраў Ісландыі}}</ref>: * наяўнасць вышэйшай або спецыяльнай адукацыі; * вельмі добрае веданне [[англійская мова|англійскай мовы]]; * міжасобасныя навыкі; * цягавітасць ва ўмовах стрэсу; * дысцыплінаваныя і незалежныя метады работы; * здольнасць адаптавацца да новых абставін. Пажаданы веды і/або досвед работы ў надзвычайных і гуманітарных пытаннях, а таксама веданне другой замежнай мовы (у прыярытэце [[французская мова|французская]], [[арабская мова|арабская]] і [[руская мова|руская]])<ref name="сайт"/>. Кандыдаты павінны паказаць, на які праект яны прэтэндуюць. Вакансіі звычайна бываюць трох тыпаў<ref name="сайт"/>: * праекты гуманітарнай дапамогі; * праекты ў галіне бяспекі і абароны; * назіранне за выбарамі. == Транспарт і зброя == АРКС выкарыстоўвае выключна легкавыя грамадзянскія аўтамабілі, такія як [[Nissan Patrol]], [[Santana Motor]] і [[Iveco Trakker]]. Са стралковай зброі байцы маюць узоры, што пастаўляюцца [[Нарвегія]]й, напрыклад, вінтоўкі [[Heckler & Koch G3|HK G3]] (вырабляецца прадпрыемствам «Kongsberg Gruppen» па ліцэнзіі нямецкай кампаніі «[[Heckler & Koch]]»). Акрамя іншага, таксама маюцца канадскія аўтаматы [[Diemaco C7]]<ref name="InterviewErlingsson"/>{{няма ў крыніцы}}. Сярод кулямётаў прысутнічаюць бельгійскія [[FN Minimi]] і нямецкія [[MG3]], пісталетаў-кулямётаў — [[Heckler & Koch MP5|HK MP5]], пісталетаў — аўстрыйскі [[Glock 17|Glock]]<ref>{{Cite web|url=http://www.utanrikisraduneyti.is/frettaefni/frettatilkynningar/nr/4431|title=Álitsgerð um árás í Kabúl 2004 kynnt|publisher=Міністэрства замежных спраў Ісландыі|date=26 жніўня 2008|archiveurl=https://vefsafn.is/is/20081117120951/www.utanrikisraduneyti.is/frettaefni/frettatilkynningar/nr/4431|archivedate=2008-11-17|lang=is|url-status=dead}}</ref>{{няма ў крыніцы}}. == Гл. таксама == * [[Міратворчая рота Беларусі]] * [[12-я міратворчая брыгада]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20071211004441/http://www.mfa.is/foreign-policy/peacekeeping/ Артыкул аб АРКС на сайце МЗС Ісландыі] [[Катэгорыя:Узброеныя сілы Ісландыі]] dae3dr4zqp5zkgomxv9wfequll7uh4h Аракан 0 712673 5156169 4636958 2026-06-19T23:17:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156169 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vista de Mrauk-U, ou Arrakan (cidade de Arracão) no primeiro plano o bairro português.jpg|міні|[[Партугалія|Партугальская]] выява Аракана ў XVII ст.]] '''Арака́н''' — гістарычная вобласць у [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]]. Уключае паўночна-заходняе ўзбярэжжа сучаснай [[М’янма|М’янмы]] ад вусця ракі [[Наф (рака)|Наф]] да [[дэльта ракі|дэльты]] ракі [[Іравадзі]]. Ад асноўнай тэрыторыі М’янмы аддзелена [[Араканскія горы|Араканскімі гарамі]]. [[Трапічны клімат|Клімат трапічны]], улетку адчуваецца ўплыў [[мусон]]аў. Упершыню назва Аракан сустракаецца ў творах [[Клаўдзій Пталемей|Клаўдзія Пталемея]]. Відавочна, яна паходзіць ад [[санскрыт|санскрыцкага]] слова ''ракшаса'' ({{lang-sa|राक्षस}}), якое значыла дэманаў-людажэраў. Так у [[Індастан|Індыі]] маглі называць мясцовае старажытнае насельніцтва. У М’янме распаўсюджана думка, што ўжо да [[наша эра|нашай эры]] тут жылі [[Тыбета-бірманскія мовы|тыбета-бірманскія]] плямёны — продкі сучасных [[Араканцы|араканцаў]]. Аднак яна не мае фактычных [[Археалогія|археалагічных]] пацверджанняў. З III—IV стст. н. э. Араканскае ўзбярэжжа знаходзілася пад моцным уплывам індыйскай культуры. Паўночны Аракан увайшоў у склад дзяржавы дынастыі Чандра, якая, паводле запісаў канца I тысячагоддзя, мела індыйскае паходжанне. Асноўнай [[рэлігія]]й у ёй стаў [[будызм]]. [[Арабы|Арабскія]] гандляры, што наведвалі Аракан з VIII ст., называлі гэту дзяржаву Рухмі. У XI—XIII стст. на Араканскім узбярэжжы існавала некалькі [[горад-дзяржава|гарадоў-дзяржаў]], якія выплачвалі даніну [[Паган (дзяржава)|Паганскай імперыі]], але не ўваходзілі ў яе склад. Пасля заняпаду Пагана ўзмацніўся ўплыў [[Бенгальскі султанат|бенгальскіх]] валадароў. У пачатку XV ст. [[бірманцы]] захапілі Аракан. Мен Саа Мван, адзін з мясцовых князёў, збёг у Бенгалію і пры падтрымцы мясцовага [[султан]]а адваяваў свае землі ў [[1429]] г. Ён заснаваў дынастыю Мраук-У. Створаная ёю дзяржава ў [[Еўропа|еўрапейскай]] [[гістарыяграфія|гістарыяграфіі]] звычайна называецца Араканскім каралеўствам. Валадары Мраук-У падтрымлівалі зносіны як з еўрапейскімі, так і індыйскімі гандлярамі. Некаторы час яны кантралявалі дэльту [[Ганг]]а, адкуль на тэрыторыю Аракана маглі перасяляцца значныя групы [[Індаарыйскія мовы|індаарыйскага]] насельніцтва, што сталі продкамі сучасных [[рахінджа]]. Разам з імі ў Аракане адбылося распаўсюджанне [[іслам]]у, аднак ніякіх пацверджанняў таму, што іслам спавядалі чальцы дынастыі Мраук-У, няма. У [[1784]] г. Аракан зноў быў заваяваны бірманцамі. Значная частка насельніцтва была гвалтоўна вывезена ў цэнтральную М’янму або збегла ў валоданні [[Брытанская Ост-Індская кампанія|Брытанскай Ост-Індскай кампаніі]]. У [[1826]] г. Аракан увайшоў у склад [[Вялікабрытанія|брытанскіх]] калоній. Першапачаткова ён кіраваўся з [[Чытагонг]]а, але ў [[1947]] г. быў перададзены ў склад Бірманскай правінцыі. Пасля абвяшчэння незалежнасці [[М’янма|Бірмы]] ў [[1948]] г. быў створаны штат Аракан, які пасля 1974 г. набыў назву [[Ракхайн (штат)|Ракхайн]]. Асноўнае насельніцтва складаецца з [[араканцы|араканцаў]], якія спавядаюць [[будызм]], і [[рахінджа]], асноўнай рэлігіяй якіх з’яўляецца [[іслам]]. У [[1942]] г., [[1978]] г., [[2012]] г., [[2016]]—[[2017]] гг. паміж прадстаўнікамі дзвюх груп насельніцтва адбываліся канфлікты. Найбольш востры характар набыў апошні канфлікт, калі ад 500 000 да 800 000 рахінджа былі вымушаны стаць бежанцамі. == Спасылкі == * [https://www.rohingya.org/the-etymology-of-arakan-rohingya-and-rakhine/ THE ETYMOLOGY OF ARAKAN, ROHINGYA AND RAKHINE] * [https://en.banglapedia.org/index.php/Arakan Arakan — Banglapedia] * [https://netipr.org/policy/downloads/19940101-Dr-Yunus-History-Of-Arakan.pdf Mohammed Yunus A History of Arakan (Past & Present)] * [https://arakan.org.tr/en//page/history-of-arakan/154 HISTORY OF ARAKAN] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220711155420/https://arakan.org.tr/en//page/history-of-arakan/154 |date=11 ліпеня 2022 }} [[Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Азіі]] [[Катэгорыя:Паўднёва-Усходняя Азія]] czmgmqtdbj43b6im1xjdshpdrqhpo8a Bad Religion 0 712895 5156240 5043163 2026-06-20T06:59:02Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:Выканаўцы Atlantic Records]]; +[[Катэгорыя:Выканаўцы Epitaph Records]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5156240 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Гады = 1980–цяпер }} '''«Bad Religion»''' ({{Tr-en|Дрэнная рэлігія}}) — амерыканскі [[панк-рок]]-гурт з паўночнага прадмесця [[Лос-Анджэлес]]а, утвораны ў [[1980]] годзе.<ref>{{Cite web|url = http://noisecreep.com/bad-religion-greg-hetson-wife-legal-action-against-each-other/|title = Bad Religion Guitarist Greg Hetson + Wife Take Legal Action Against Each Other|accessdate = 2014-06-16|archivedate = 2017-08-17|archiveurl = https://web.archive.org/web/20170817163356/http://noisecreep.com/bad-religion-greg-hetson-wife-legal-action-against-each-other/|url-status = live}}</ref> == Дыскаграфія == '''Студыйныя альбомы''' * ''How Could Hell Be Any Worse?'' (1982) * ''Into the Unknown'' (1983) * ''Suffer'' (1988) * ''No Control'' (1989) * ''Against the Grain'' (1990) * ''Generator'' (1992) * ''Recipe for Hate'' (1993) * ''Stranger than Fiction'' (1994) * ''The Gray Race'' (1996) * ''No Substance'' (1998) * ''The New America'' (2000) * ''The Process of Belief'' (2002) * ''The Empire Strikes First'' (2004) * ''New Maps of Hell'' (2007) * ''The Dissent of Man'' (2010) * ''True North'' (2013) * ''Age of Unreason'' (2019) {{Зноскі}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Панк-рок-гурты ЗША]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1980 годзе]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Atlantic Records]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Epitaph Records]] g1hlscqbl7dn0xd6ysko5mxjie9qy00 2026 0 739286 5156213 5154741 2026-06-20T06:12:52Z JerzyKundrat 174 /* Чэрвень */ 5156213 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Alsonumber|2026}} {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''2026 (дзве тысячы дваццаць шосты) год''' па [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскім календары]] — [[невысакосны год]], які пачынаецца ў [[чацвер]]. Гэта 2026-ы год [[Наша эра|нашай эры]], 26-ы год [[3 тысячагоддзе|3-га тысячагоддзя]], 26-ы год [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]], 6-ы год 3-га дзесяцігоддзя XXI стагоддзя, 7-ы год [[2020-я|2020-х гадоў]]. Па рашэнні [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] 2026 год быў абвешчаны Міжнародны годам [[паша]]вых угоддзяў і пашавай жывёлагадоўлі.<ref>{{Cite web|url=https://unric.org/de/internationale-jahre/|title=Internationale Jahre|date=2022-12-31|publisher=[[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Vereinte Nationen]]|lang=de|accessdate=2023-05-17|archivedate=2023-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230317200427/https://unric.org/de/internationale-jahre/|url-status=live|ref=un}}</ref> Год беларускай жанчыны ў [[Беларусь|Беларусі]]. == Падзеі == === Студзень === [[Файл:Crooke_Ave_Brooklyn_NYC_snow_covered_January_2026.jpg|thumb|[[Бруклін]] пад снегам, 25 студзеня.]] * [[1 студзеня]]: [[Балгарыя]] далучылася да [[еўразона|еўразоны]]. * [[3 студзеня]]: [[ЗША]] нанеслі [[Удары ЗША па Венесуэле (2026)|авіяўдары]] па [[Венесуэла|Венесуэле]] і заявілі аб затрыманні [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] разам з жонкай. * [[4 студзеня]]: [[Экватарыяльная Гвінея]] перанесла сталіцу з [[Малаба]] ў [[Сьюдад-дэ-ла-Пас]]. * [[8 студзеня]]: Падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі ў ходзе [[грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны]] ў [[Емен]]е занялі [[Адэн]]. * [[17 студзеня]]: ** [[Еўрасаюз]] падпісаў [[Пагадненне аб свабодным гандлі паміж Меркасур і Еўрасаюзам|пагадненне аб свабодным гандлі]] з [[Меркасур]]. ** [[Еўрапейская кінапрэмія 2026|Цырымонія ўручэння]] [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Берлін]]е, найлепшым названы фільм «[[Сентыментальная каштоўнасць]]» [[Ёакім Трыер|Ёакіма Трыера]]. * [[18 студзеня]]: ** У правінцыі [[Кордава (правінцыя, Іспанія)|Кордава]] ([[Іспанія]]) [[Чыгуначная катастрофа ў Адамусе (2026)|сутыкнуліся два цягнікі]]. ** Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. ** [[Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі (2026)|Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі]] скончыліся пагадненнем аб спыненні агню паміж [[Пераходны ўрад Сірыі|пераходным урадам]] і курдскімі [[Дэмакратычныя сілы Сірыі|СДС]]. * [[22 студзеня]]: ** Статут [[Савет міру|Савета міру]], створанага паводле ініцыятывы [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], падпісалі ў [[Давос]]е 18 краін. ** На большую частку [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] абрынуўся [[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (студзень 2026)|зімовы шторм]]. * [[28 студзеня]]: На шахтах Рубая ў правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] [[ДР Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга (ДРК)]] здарыўся [[Абвал на шахце Рубая (2026)|абвал]]. * [[29 студзеня]]: [[Еўрасаюз]] уключыў [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] ў пералік тэрарыстычных арганізацый. * [[30 студзеня]]: У [[ЗША]] пачаліся [[Пратэсты ў ЗША (2026)|пратэсты]] супраць міграцыйнай палітыкі адміністрацыі [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]]. === Люты === [[Файл:Milano_Cortina_2026_Opening_Ceremony.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця XXV зімовых Алімпійскіх гульняў.]] [[Файл:Shajareh_Tayyebeh_school_in_Minab_photos_from_Mehr_(3).jpg|thumb|Разбураная школа ў Мінабе.]] * [[1 лютага]]: {{iw|68-я цырымонія «Грэмі»|Прэмію «Грэмі»|en|68th Annual Grammy Awards}} за найлепшы запіс атрымалі [[Кендрык Ламар]] і {{iw|SZA||en|SZA}} за «{{iw|Luther (песня)|Luther|en|luther (song)}}», лепшым альбомам прызнаны ''{{iw|Debí Tirar Más Fotos||en|Debí Tirar Más Fotos}}«'' {{iw|Бэд Бані||en|Bad Bunny}}», лепшая песня — «Wildflower» [[Білі Айліш]]. * [[3 лютага]]: Забіты [[Саіф аль-Іслам Кадафі]], лівійскі палітык, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[5 лютага]]: У [[Азербайджан]]е да пазбаўлення волі, аж да пажыццёвага, прысуджаны былыя кіраўнікі [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]]. * [[6 лютага]]: ** Урачыста адкрыліся [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]] ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. ** Здзейснены [[Выбух у мячэці Імамбарга (2026)|тэрарыстычны выбух]] у [[шыіты|шыіцкай]] мячэці ў [[Ісламабад]]зе. * [[8 лютага]]: Аўстрыйскі [[сноўбордынг|снаўбардыст]] [[Беньямін Карл]] стаў самым узроставым пераможцам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпійскіх гульняў]] у асабістых відах спорту. * [[15 лютага]]: Нарвежскі лыжнік [[Ёханес Хёсфлат Клеба]] стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў. * [[19 лютага]]: ** Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] [[Юн Сок Ёль]] прысуджаны да пажыццёвага зняволення за кіраўніцтва [[Ваеннае становішча ў Рэспубліцы Карэя (2024)|мецяжом]]. ** Першае пасяджэнне [[Савет міру|Савета міру]] адбылося ў [[Вашынгтон]]е. * [[20 лютага]]: ** [[Вярхоўны суд ЗША]] прыняў рашэнне аб адмене большасці [[Тарыфная палітыка другой адміністрацыі Трампа|тарыфаў]], уведзеных [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]]. ** Храм [[Саграда Фамілія]] ў [[Барселона|Барселоне]] дасягнуў сваёй праектнай вышыні. * [[22 лютага]]: Завяршэнне [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|XXV зімовых Алімпійскіх гульняў]]. * [[27 лютага]]: На фоне памежных сутыкненняў [[Пакістан]] абвясціў аб [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|адкрытай вайне]] з [[Афганістан]]ам. * [[28 лютага]]: [[Ізраіль]] і [[ЗША]] [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары]] па [[Іран]]е, загінуў духоўны лідар і фактычны правіцель краіны [[Алі Хаменеі]]. Здзейснены [[Удар па школе ў Мінабе|ўдар па школе]] ў [[Мінаб]]е. === Сакавік === * [[1 сакавіка]]: [[Аятала]] [[Алірэза Арафі]] абвешчаны часовым выканаўцам абавязкаў Вышэйшага кіраўніка [[Іран]]а. * [[2 сакавіка]]: [[МУС Беларусі]] прызнала [[Вейшнорыя|Вейшнорыю]] «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]». * [[8 сакавіка]]: [[Маджтаба Хаменеі]] абраны Вышэйшым кіраўніком [[Іран]]а. * [[9 сакавіка]]: Прэм’ера фільма [[Праект «Авэ Марыя» (фільм)|«Праект “Авэ Марыя”»]] адбылася ў [[Лондан]]е. * [[10 сакавіка]]: [[Узброеныя сілы Украіны]] нанеслі ракетны ўдар па [[Бранск]]у. * [[15 сакавіка]]: Адбылася [[Оскар (кінапрэмія, 2026)|98-я цырымонія]] ўручэння амерыканскай кінапрэміі «[[Оскар]]», найлепшым фільмам прызнана «[[Бітва за бітвай]]» рэжысёра [[Пол Томас Андэрсан|Пола Томаса Андэрсана]]. * [[16 сакавіка]]: ** У ходзе [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|афгана-пакістанскага канфлікту]] быў нанесены [[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|авіяўдар па шпіталі]] ў [[Кабул]]е. ** [[16 сакавіка]]: На [[Куба|Кубе]] поўнасцю прапала электразабеспячэнне. * [[17 сакавіка]]: Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. * [[23 сакавіка]]: Пад Пуэрта-Легісама ([[Калумбія]]) [[Катастрофа C-130 пад Пуэрта-Легісама|пацярпеў крушэнне]] ваенна-транспартны самалёт [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]]. * [[31 сакавіка]]: У [[Крым]]е [[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]] расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]]. === Красавік === [[Файл:Earthset (art002e009288).jpg|thumb|Заход [[Зямля|Зямлі]] за край дыска Месяца. Фота зроблена місіяй «[[Артэміда-2]]» 6&nbsp;красавіка.]] * [[6 красавіка]]: Касмічная місія «[[Артэміда-2]]» абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місіяй у гісторыі. * [[7 красавіка]]: [[ЗША]] і [[Іран]] ухвалілі [[Ісламабадскае пагадненне|перамір’е]] на [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|Блізкім Усходзе]]. * [[8 красавіка]]: Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў [[СНД]] былі адобраны прэзідэнтам краіны [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу. * [[11 красавіка]]: ** Здарылася [[Цісканіна ля цытадэлі Ла-Фер’ер|цісканіна]] ля цытадэлі [[Ла-Фер’ер]] ([[Рэспубліка Гаіці]]). ** На судне MV Hondius ад [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|успышкі хантавіруса]] загінуў першы чалавек. * [[12 красавіка]]: Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Венгрыя|Венгрыі]]. * [[15 красавіка]]: Здарылася [[Масавае забойства ў школе Аніктшубата|масавае забойства ў школе]] ў Аніктшубата ([[Турцыя]]). * [[16 красавіка]]: [[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі|Міжнародная кааліцыя]], якую ўзначальвалі [[ЗША]], вывела свае войскі з [[Сірыя|Сірыі]]. * [[18 красавіка]]: У [[Кіеў|Кіеве]] зламыснік [[Стральба і захоп закладнікаў у Кіеве (2026)|адкрыў стральбу на вуліцы і захапіў закладнікаў]]. * [[21 красавіка]]: Кабінет міністраў [[Японія|Японіі]] поўнасцю адмяніў забарону 1967 года на экспарт зброі. * [[25 красавіка]]: Падчас [[напады баевікоў у Малі (2026)|узброеных сутыкненняў]] у [[Малі]] загінуў міністр абароны [[Садзіё Камара]]. * [[26 красавіка]]: На [[Лонданскі марафон|Лонданскім марафоне]] кеніец [[Себасцьян Саве]] ўпершыню ў гісторыі прабег [[марафон]]скую дыстанцыю хутчэй як за дзве гадзіны ў межах афіцыйнага спаборніцтва. * [[28 красавіка]]: Гродзенская «[[Алімпія Гродна|Алімпія]]» выйграла [[чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|чэмпіянат Беларусі]] па [[баскетбол]]е сярод жанчын. === Май === [[Файл:Starobelsk Professional College after attack 2026-05-22.jpg|міні|Разбурэнні ў [[Старабельск]]у пасля атакі 22&nbsp;мая.]] * [[1 мая]]: [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] выйшлі з [[АПЕК]]. * [[9 мая]]: [[Прэм’ер-міністр Венгрыі|Прэм’ер-міністрам]] [[Венгрыя|Венгрыі]] абраны [[Петэр Мадзьяр]]. * [[10 мая]]: Ля [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]] пачалася эвакуацыя з судна MV Hondius, дзе зафіксавана [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|ўспышка хантавіруса]]. * [[17 мая]]: [[СААЗ]] абвясціла аб надзвычайнай сітуацыі з-за [[Успышка Эболы ў Ітуры (2026)|эпідэміі Эболы]] ў [[Ітуры (правінцыя)|Ітуры]] ([[ДР Конга]]). * [[18 мая]]: У ісламскім цэнтры [[Сан-Дыега]] ([[ЗША]]) быў здзейснены [[Тэракт у ісламскім цэнтры Сан-Дыега|масавы расстрэл]]. * [[22 мая]]: ** У кітайскай правінцыі [[Шаньсі]] здарыўся [[Выбух на шахце Люшэньюй|выбух на вугальнай шахце]]. ** Украінскія войскі [[Удар БПЛА па Старабельску (2026)|нанеслі ўдар]] па [[Старабельск]]у ў падкантрольнай [[Расія]]й [[Луганская вобласць|Луганскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. * [[23 мая]]: Завяршыўся [[Канскі кінафестываль 2026|Канскі кінафестываль]], [[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]] атрымаў фільм «[[Фіёрд (фільм)|Фіёрд]]» рэжысёра [[Крысціян Мунджыў|Крысціяна Мунджыў]]. * [[25 мая]]: [[Папа Рымскі]] [[Леў XIV|Леў XIV]] апублікаваў [[энцыкліка|энцыкліку]] «[[Magnifica humanitas]]», прысвечаную праблеме [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]]. * [[29 мая]]: Выпушчаны дваццаты сольны [[Музычны альбом|студыйны альбом]] [[Пол Мак-Картні|Пола Мак-Картні]] — «[[The Boys of Dungeon Lane]]». === Чэрвень === * [[7 чэрвеня]]: Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Арменія|Арменіі]]. * [[8 чэрвеня]]: Здарылася [[Землетрасенне на Міндадаа (2026)|землетрасенне]] на востраве [[Мінданаа (востраў)|Мінданаа]] ([[Філіпіны]]). * [[10 чэрвеня]]: ** У [[Барселона|Барселоне]] ў сотую гадавіну смерці [[Антоніа Гаўдзі]] ўрачыста асвечана цэнтральная вежа храма [[Саграда Фамілія]]. ** У выніку атакі БПЛА практычна знішчана панарама «[[Абарона Севастопаля (панарама)|Абарона Севастопаля]]». * [[11 чэрвеня]]: Стартаваў фінальны турнір [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е ў [[Мексіка|Мексіцы]], [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]]. * [[12 чэрвеня]]: Кампанія [[SpaceX]] выйшла на біржу, што зрабіла яе заснавальніка [[Ілан Маск|Ілана Маска]] першым доларавым трыльянерам. * [[12 чэрвеня]]: Баскетбалісты «[[Нью-Ёрк Нікс]]» сталі чэмпіёнамі [[НБА]] ўпершыню з 1973 года. === Жнівень === * [[12 жніўня]]: [[Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года|Поўнае сонечнае зацьменне]], часткова даступнае для назірання на тэрыторыі Беларусі. == Нарадзіліся == {{Асноўны артыкул|Спіс народжаных у 2026 годзе}} == Памерлі == {{Асноўны артыкул|Спіс памерлых у 2026 годзе}} * [[11 студзеня]]: [[Луіс Брус]] — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі. * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка. * [[28 лютага]]: [[Алі Хаменеі]] — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч. * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]] — беларускі паэт, перакладчык. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] — дзяржаўны дзеяч Ірана. * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] — амерыканскі акцёр, майстар баявых мастацтваў. * [[6 мая]]: [[Тэд Цёрнер]] — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[26 мая]]: [[Раіса Баравікова]] — беларуская пісьменніца, перакладчыца. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2026| ]] 7qr6q5r14yzif62g7gu9j9iiataiiwx 5156215 5156213 2026-06-20T06:13:09Z JerzyKundrat 174 /* Чэрвень */ 5156215 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Alsonumber|2026}} {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''2026 (дзве тысячы дваццаць шосты) год''' па [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскім календары]] — [[невысакосны год]], які пачынаецца ў [[чацвер]]. Гэта 2026-ы год [[Наша эра|нашай эры]], 26-ы год [[3 тысячагоддзе|3-га тысячагоддзя]], 26-ы год [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]], 6-ы год 3-га дзесяцігоддзя XXI стагоддзя, 7-ы год [[2020-я|2020-х гадоў]]. Па рашэнні [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] 2026 год быў абвешчаны Міжнародны годам [[паша]]вых угоддзяў і пашавай жывёлагадоўлі.<ref>{{Cite web|url=https://unric.org/de/internationale-jahre/|title=Internationale Jahre|date=2022-12-31|publisher=[[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Vereinte Nationen]]|lang=de|accessdate=2023-05-17|archivedate=2023-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230317200427/https://unric.org/de/internationale-jahre/|url-status=live|ref=un}}</ref> Год беларускай жанчыны ў [[Беларусь|Беларусі]]. == Падзеі == === Студзень === [[Файл:Crooke_Ave_Brooklyn_NYC_snow_covered_January_2026.jpg|thumb|[[Бруклін]] пад снегам, 25 студзеня.]] * [[1 студзеня]]: [[Балгарыя]] далучылася да [[еўразона|еўразоны]]. * [[3 студзеня]]: [[ЗША]] нанеслі [[Удары ЗША па Венесуэле (2026)|авіяўдары]] па [[Венесуэла|Венесуэле]] і заявілі аб затрыманні [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] разам з жонкай. * [[4 студзеня]]: [[Экватарыяльная Гвінея]] перанесла сталіцу з [[Малаба]] ў [[Сьюдад-дэ-ла-Пас]]. * [[8 студзеня]]: Падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі ў ходзе [[грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны]] ў [[Емен]]е занялі [[Адэн]]. * [[17 студзеня]]: ** [[Еўрасаюз]] падпісаў [[Пагадненне аб свабодным гандлі паміж Меркасур і Еўрасаюзам|пагадненне аб свабодным гандлі]] з [[Меркасур]]. ** [[Еўрапейская кінапрэмія 2026|Цырымонія ўручэння]] [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Берлін]]е, найлепшым названы фільм «[[Сентыментальная каштоўнасць]]» [[Ёакім Трыер|Ёакіма Трыера]]. * [[18 студзеня]]: ** У правінцыі [[Кордава (правінцыя, Іспанія)|Кордава]] ([[Іспанія]]) [[Чыгуначная катастрофа ў Адамусе (2026)|сутыкнуліся два цягнікі]]. ** Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. ** [[Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі (2026)|Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі]] скончыліся пагадненнем аб спыненні агню паміж [[Пераходны ўрад Сірыі|пераходным урадам]] і курдскімі [[Дэмакратычныя сілы Сірыі|СДС]]. * [[22 студзеня]]: ** Статут [[Савет міру|Савета міру]], створанага паводле ініцыятывы [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], падпісалі ў [[Давос]]е 18 краін. ** На большую частку [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] абрынуўся [[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (студзень 2026)|зімовы шторм]]. * [[28 студзеня]]: На шахтах Рубая ў правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] [[ДР Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга (ДРК)]] здарыўся [[Абвал на шахце Рубая (2026)|абвал]]. * [[29 студзеня]]: [[Еўрасаюз]] уключыў [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] ў пералік тэрарыстычных арганізацый. * [[30 студзеня]]: У [[ЗША]] пачаліся [[Пратэсты ў ЗША (2026)|пратэсты]] супраць міграцыйнай палітыкі адміністрацыі [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]]. === Люты === [[Файл:Milano_Cortina_2026_Opening_Ceremony.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця XXV зімовых Алімпійскіх гульняў.]] [[Файл:Shajareh_Tayyebeh_school_in_Minab_photos_from_Mehr_(3).jpg|thumb|Разбураная школа ў Мінабе.]] * [[1 лютага]]: {{iw|68-я цырымонія «Грэмі»|Прэмію «Грэмі»|en|68th Annual Grammy Awards}} за найлепшы запіс атрымалі [[Кендрык Ламар]] і {{iw|SZA||en|SZA}} за «{{iw|Luther (песня)|Luther|en|luther (song)}}», лепшым альбомам прызнаны ''{{iw|Debí Tirar Más Fotos||en|Debí Tirar Más Fotos}}«'' {{iw|Бэд Бані||en|Bad Bunny}}», лепшая песня — «Wildflower» [[Білі Айліш]]. * [[3 лютага]]: Забіты [[Саіф аль-Іслам Кадафі]], лівійскі палітык, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[5 лютага]]: У [[Азербайджан]]е да пазбаўлення волі, аж да пажыццёвага, прысуджаны былыя кіраўнікі [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]]. * [[6 лютага]]: ** Урачыста адкрыліся [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]] ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. ** Здзейснены [[Выбух у мячэці Імамбарга (2026)|тэрарыстычны выбух]] у [[шыіты|шыіцкай]] мячэці ў [[Ісламабад]]зе. * [[8 лютага]]: Аўстрыйскі [[сноўбордынг|снаўбардыст]] [[Беньямін Карл]] стаў самым узроставым пераможцам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпійскіх гульняў]] у асабістых відах спорту. * [[15 лютага]]: Нарвежскі лыжнік [[Ёханес Хёсфлат Клеба]] стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў. * [[19 лютага]]: ** Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] [[Юн Сок Ёль]] прысуджаны да пажыццёвага зняволення за кіраўніцтва [[Ваеннае становішча ў Рэспубліцы Карэя (2024)|мецяжом]]. ** Першае пасяджэнне [[Савет міру|Савета міру]] адбылося ў [[Вашынгтон]]е. * [[20 лютага]]: ** [[Вярхоўны суд ЗША]] прыняў рашэнне аб адмене большасці [[Тарыфная палітыка другой адміністрацыі Трампа|тарыфаў]], уведзеных [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]]. ** Храм [[Саграда Фамілія]] ў [[Барселона|Барселоне]] дасягнуў сваёй праектнай вышыні. * [[22 лютага]]: Завяршэнне [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|XXV зімовых Алімпійскіх гульняў]]. * [[27 лютага]]: На фоне памежных сутыкненняў [[Пакістан]] абвясціў аб [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|адкрытай вайне]] з [[Афганістан]]ам. * [[28 лютага]]: [[Ізраіль]] і [[ЗША]] [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары]] па [[Іран]]е, загінуў духоўны лідар і фактычны правіцель краіны [[Алі Хаменеі]]. Здзейснены [[Удар па школе ў Мінабе|ўдар па школе]] ў [[Мінаб]]е. === Сакавік === * [[1 сакавіка]]: [[Аятала]] [[Алірэза Арафі]] абвешчаны часовым выканаўцам абавязкаў Вышэйшага кіраўніка [[Іран]]а. * [[2 сакавіка]]: [[МУС Беларусі]] прызнала [[Вейшнорыя|Вейшнорыю]] «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]». * [[8 сакавіка]]: [[Маджтаба Хаменеі]] абраны Вышэйшым кіраўніком [[Іран]]а. * [[9 сакавіка]]: Прэм’ера фільма [[Праект «Авэ Марыя» (фільм)|«Праект “Авэ Марыя”»]] адбылася ў [[Лондан]]е. * [[10 сакавіка]]: [[Узброеныя сілы Украіны]] нанеслі ракетны ўдар па [[Бранск]]у. * [[15 сакавіка]]: Адбылася [[Оскар (кінапрэмія, 2026)|98-я цырымонія]] ўручэння амерыканскай кінапрэміі «[[Оскар]]», найлепшым фільмам прызнана «[[Бітва за бітвай]]» рэжысёра [[Пол Томас Андэрсан|Пола Томаса Андэрсана]]. * [[16 сакавіка]]: ** У ходзе [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|афгана-пакістанскага канфлікту]] быў нанесены [[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|авіяўдар па шпіталі]] ў [[Кабул]]е. ** [[16 сакавіка]]: На [[Куба|Кубе]] поўнасцю прапала электразабеспячэнне. * [[17 сакавіка]]: Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. * [[23 сакавіка]]: Пад Пуэрта-Легісама ([[Калумбія]]) [[Катастрофа C-130 пад Пуэрта-Легісама|пацярпеў крушэнне]] ваенна-транспартны самалёт [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]]. * [[31 сакавіка]]: У [[Крым]]е [[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]] расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]]. === Красавік === [[Файл:Earthset (art002e009288).jpg|thumb|Заход [[Зямля|Зямлі]] за край дыска Месяца. Фота зроблена місіяй «[[Артэміда-2]]» 6&nbsp;красавіка.]] * [[6 красавіка]]: Касмічная місія «[[Артэміда-2]]» абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місіяй у гісторыі. * [[7 красавіка]]: [[ЗША]] і [[Іран]] ухвалілі [[Ісламабадскае пагадненне|перамір’е]] на [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|Блізкім Усходзе]]. * [[8 красавіка]]: Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў [[СНД]] былі адобраны прэзідэнтам краіны [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу. * [[11 красавіка]]: ** Здарылася [[Цісканіна ля цытадэлі Ла-Фер’ер|цісканіна]] ля цытадэлі [[Ла-Фер’ер]] ([[Рэспубліка Гаіці]]). ** На судне MV Hondius ад [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|успышкі хантавіруса]] загінуў першы чалавек. * [[12 красавіка]]: Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Венгрыя|Венгрыі]]. * [[15 красавіка]]: Здарылася [[Масавае забойства ў школе Аніктшубата|масавае забойства ў школе]] ў Аніктшубата ([[Турцыя]]). * [[16 красавіка]]: [[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі|Міжнародная кааліцыя]], якую ўзначальвалі [[ЗША]], вывела свае войскі з [[Сірыя|Сірыі]]. * [[18 красавіка]]: У [[Кіеў|Кіеве]] зламыснік [[Стральба і захоп закладнікаў у Кіеве (2026)|адкрыў стральбу на вуліцы і захапіў закладнікаў]]. * [[21 красавіка]]: Кабінет міністраў [[Японія|Японіі]] поўнасцю адмяніў забарону 1967 года на экспарт зброі. * [[25 красавіка]]: Падчас [[напады баевікоў у Малі (2026)|узброеных сутыкненняў]] у [[Малі]] загінуў міністр абароны [[Садзіё Камара]]. * [[26 красавіка]]: На [[Лонданскі марафон|Лонданскім марафоне]] кеніец [[Себасцьян Саве]] ўпершыню ў гісторыі прабег [[марафон]]скую дыстанцыю хутчэй як за дзве гадзіны ў межах афіцыйнага спаборніцтва. * [[28 красавіка]]: Гродзенская «[[Алімпія Гродна|Алімпія]]» выйграла [[чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|чэмпіянат Беларусі]] па [[баскетбол]]е сярод жанчын. === Май === [[Файл:Starobelsk Professional College after attack 2026-05-22.jpg|міні|Разбурэнні ў [[Старабельск]]у пасля атакі 22&nbsp;мая.]] * [[1 мая]]: [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] выйшлі з [[АПЕК]]. * [[9 мая]]: [[Прэм’ер-міністр Венгрыі|Прэм’ер-міністрам]] [[Венгрыя|Венгрыі]] абраны [[Петэр Мадзьяр]]. * [[10 мая]]: Ля [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]] пачалася эвакуацыя з судна MV Hondius, дзе зафіксавана [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|ўспышка хантавіруса]]. * [[17 мая]]: [[СААЗ]] абвясціла аб надзвычайнай сітуацыі з-за [[Успышка Эболы ў Ітуры (2026)|эпідэміі Эболы]] ў [[Ітуры (правінцыя)|Ітуры]] ([[ДР Конга]]). * [[18 мая]]: У ісламскім цэнтры [[Сан-Дыега]] ([[ЗША]]) быў здзейснены [[Тэракт у ісламскім цэнтры Сан-Дыега|масавы расстрэл]]. * [[22 мая]]: ** У кітайскай правінцыі [[Шаньсі]] здарыўся [[Выбух на шахце Люшэньюй|выбух на вугальнай шахце]]. ** Украінскія войскі [[Удар БПЛА па Старабельску (2026)|нанеслі ўдар]] па [[Старабельск]]у ў падкантрольнай [[Расія]]й [[Луганская вобласць|Луганскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. * [[23 мая]]: Завяршыўся [[Канскі кінафестываль 2026|Канскі кінафестываль]], [[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]] атрымаў фільм «[[Фіёрд (фільм)|Фіёрд]]» рэжысёра [[Крысціян Мунджыў|Крысціяна Мунджыў]]. * [[25 мая]]: [[Папа Рымскі]] [[Леў XIV|Леў XIV]] апублікаваў [[энцыкліка|энцыкліку]] «[[Magnifica humanitas]]», прысвечаную праблеме [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]]. * [[29 мая]]: Выпушчаны дваццаты сольны [[Музычны альбом|студыйны альбом]] [[Пол Мак-Картні|Пола Мак-Картні]] — «[[The Boys of Dungeon Lane]]». === Чэрвень === * [[7 чэрвеня]]: Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Арменія|Арменіі]]. * [[8 чэрвеня]]: Здарылася [[Землетрасенне на Міндадаа (2026)|землетрасенне]] на востраве [[Мінданаа (востраў)|Мінданаа]] ([[Філіпіны]]). * [[10 чэрвеня]]: ** У [[Барселона|Барселоне]] ў сотую гадавіну смерці [[Антоніа Гаўдзі]] ўрачыста асвечана цэнтральная вежа храма [[Саграда Фамілія]]. ** У выніку атакі БПЛА практычна знішчана панарама «[[Абарона Севастопаля (панарама)|Абарона Севастопаля]]». * [[11 чэрвеня]]: Стартаваў фінальны турнір [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е ў [[Мексіка|Мексіцы]], [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]]. * [[12 чэрвеня]]: Кампанія [[SpaceX]] выйшла на біржу, што зрабіла яе заснавальніка [[Ілан Маск|Ілана Маска]] першым доларавым трыльянерам. * [[14 чэрвеня]]: Баскетбалісты «[[Нью-Ёрк Нікс]]» сталі чэмпіёнамі [[НБА]] ўпершыню з 1973 года. === Жнівень === * [[12 жніўня]]: [[Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года|Поўнае сонечнае зацьменне]], часткова даступнае для назірання на тэрыторыі Беларусі. == Нарадзіліся == {{Асноўны артыкул|Спіс народжаных у 2026 годзе}} == Памерлі == {{Асноўны артыкул|Спіс памерлых у 2026 годзе}} * [[11 студзеня]]: [[Луіс Брус]] — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі. * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка. * [[28 лютага]]: [[Алі Хаменеі]] — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч. * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]] — беларускі паэт, перакладчык. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] — дзяржаўны дзеяч Ірана. * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] — амерыканскі акцёр, майстар баявых мастацтваў. * [[6 мая]]: [[Тэд Цёрнер]] — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[26 мая]]: [[Раіса Баравікова]] — беларуская пісьменніца, перакладчыца. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2026| ]] 6ztr0ydpvpqoti1k3iuabs1a9il7prz Афгана-іранскія сутыкненні (2023) 0 740008 5156362 4885356 2026-06-20T11:03:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156362 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт|выява=Сумежны ўзброены канфлікт паміж Талібанам і Іранам (2023).png|дата=з [[27 мая|27]] па [[29 мая]] [[2023]]|прычына=барацьба за водныя рэсурсы ракі [[Гільменд]]|месца=ірана-афганская мяжа|вынік=стабілізацыя сітуацыі і правядзенне перамоў|праціўнік1={{Іран}} [[Іран]]|праціўнік2=[[File:Flag of the Taliban.svg|25px]] [[Афганістан]]|страты1=[[#Ахвяры|гл. ніжэй]]|страты2=[[#Ахвяры|гл. ніжэй]]}} '''Афгана-іранскія сутыкненні 2023 года''' — памежны ўзброены канфлікт паміж [[Афганістан]]ам і [[Іран]]ам. == Перадгісторыя == У жніўні [[2021]] года ісламарадыкальны рух «[[Талібан]]» на фоне [[Вывад амерыканскіх войск з Афганістана (2020—2021)|сыходу амерыканскай арміі]] аднавіў сваю ўладу ў [[Афганістан]]е<ref>{{Cite news|title=How the Taliban Overran the Afghan Army, Built by the U.S. Over 20 Years|url=https://www.wsj.com/articles/afghanistan-army-collapse-taliban-11628958253|accessdate=1 December 2021|publisher=The Wall Street Journal|date=14 August 2021}}</ref>. [[1 снежня]] таго ж года [[сілавікі]] новага ўрада [[Афгана-іранскія сутыкненні (2021)|атакавалі іранскіх памежнікаў]]<ref>{{Cite news|author=Shahla|first=Arsalan|title=Iran Forces and Taliban Clashed on Afghan Border, Tasnim Says|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-12-01/iran-forces-and-taliban-clashed-on-afghan-border-tasnim-says|accessdate=1 December 2021|publisher=Bloomberg|date=1 December 2021}}</ref><ref>{{Cite news|title=Clashes over Iran-Afghanistan's 'border misunderstanding' ended|url=https://www.reuters.com/world/clashes-over-iran-afghanistans-border-misunderstanding-ended-2021-12-01/|accessdate=1 December 2021|publisher=Reuters|date=1 December 2021}}</ref>. Сутыкненні адзначаліся таксама ў ліпені [[2022]] года. У канцы лютага [[2023]] года талібы захапілі аднаго іранскага памежніка падчас канфлікту і неўзабаве вярнулі пасля перамоваў. [[5 сакавіка]] ля КПП Пул-і-Абрышом у правінцы Німроз на паўднёвым захадзе Афганістана адбыўся бой афганцаў з іранскімі памежнікамі<ref name="тасс">[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/17860835 На юго-западе Афганистана произошли столкновения между иранскими пограничниками и талибами] // ТАСС, 27 мая 2023.</ref>. Адносіны з суседнім [[Іран]]ам у ісламістаў не былі добрымі яшчэ да гэтага. Падчас [[Ісламскі Эмірат Афганістан (1996—2001)|першага праўлення талібаў у Афганістане (1996—2001)]], 10 іранскіх дыпламатаў у консульстве горада [[Мазары-Шарыф]] былі пакараны смерцю баевікамі. Афіцыйны Тэгеран пачаў мабілізацыю, але эскалацыі ўдалося пазбегнуць пры пасярэдніцтве [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]]<ref>{{Cite news|title=Taliban, Iran hold talks|url=http://edition.cnn.com/WORLD/meast/9902/03/afghan.iran.01/index.html|accessdate=1 December 2021|publisher=CNN|date=3 February 199|archive-date=5 сакавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305000733/http://edition.cnn.com/WORLD/meast/9902/03/afghan.iran.01/index.html|url-status=dead}}</ref>. У [[2001]] годзе, калі адбылося ўварванне [[ЗША]] ў Афганістан, Іран, нягледзячы на складаныя адносіны з [[Белы дом|Белым домам]], супрацоўнічаў з амерыканцамі для барацьбы з талібамі, а іранскі спецназ падтрымліваў Паўночны альянс падчас захопу Герата<ref>{{Cite news|title=Iran Sets Its Eyes on Afghanistan|url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/iran-sets-its-eyes-afghanistan|accessdate=1 December 2021|publisher=The Washington Institute for Near East Policy|date=19 July 2021}}</ref>. == Прычыны і заявы == Па даных Харчовай і сельскагаспадарчай арганізацыі ААН, на працягу 30 гадоў засуха з’яўляецца важнай праблемай у Іране. За апошняе дзесяцігоддзе сітуацыя пагоршылася. Іранская метэаралагічная арганізацыя паведамляла, што 97% тэрыторыі краіны адчувалі пэўны ўзровень засухі<ref name="ua">[https://24tv.ua/ru/taliban-objavil-vojnu-iranu-chto-izvestno-o-vojne-afganistana-s-iranom-24-kanal_n2322675 В Талибане угрожают захватить Тегеран: на границе начались боевые действия]</ref>. У маі 2023 года прэзідэнт Ірана [[Ібрагім Раісі]] запатрабаваў права на ваду ў рацэ [[Гільменд]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://parstoday.ir/ru/news/iran-i182166|title=Предупреждение иранского президента властям Афганистана о правах на воду р. Гильменд|website=Pars Today|date=2023-05-18|access-date=2023-05-28|archive-date=31 мая 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230531160316/https://parstoday.ir/ru/news/iran-i182166|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|accessdate=2023-05-28|last=|date=2023-05-27|website=[[Reuters]]|title=At least three killed in clash on Iran-Afghan border|url=https://www.reuters.com/world/two-killed-clash-iran-afghan-border-taliban-official-says-2023-05-27/}}</ref>, бо кіраўнікі талібаў парушылі дагавор [[1973]] года, абмежаваўшы паток вады з ракі Гільменд у засушлівыя ўсходнія раёны Ірану. Афганскія ўлады адхілілі гэтае абвінавачанне<ref name="спасылка1"/>. Акрамя гэтага, у МЗС краіны заявілі, што Тэгеран не прызнае талібаў і настойвае на стварэнні ''«інклюзіўнага ўрада Афганістана»''<ref name=":0">{{Cite web|url=https://t.me/svtvnews/29575|title=Боевики движения «Талибан» вторглись на территорию Ирана|author=SVTV NEWS|website=[[Telegram]]|date=28-05-2023}}</ref>. Былы начальнік паліцыі правінцыі Панджшэр Абдул Хамід Харасані запісаў зварот, у якім заявіў, што талібы ''«будуць змагацца з карумпаванай Ісламскай Рэспублікай Іран з больш вялікім энтузіязмам, чым падчас [[Вайна ў Афганістане (2001—2021)|вайны супраць Амерыкі]]»''<ref name=":0" />. == Баявыя дзеянні == [[27 мая]] двое іранскіх памежнікаў (першапачаткова паведамлялася пра аднаго<ref name="Iran exchanges">{{cite web |last1=Gambrell |first1=Jon |title=Iran exchanges heavy gunfire with Taliban on Afghan border, escalating tensions over water rights |url=https://apnews.com/article/iran-afghanistan-clash-water-rights-48324a0cdc9158713a39edae7460cd5e |publisher=[[Associated Press]] |access-date=28 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230527195005/https://apnews.com/article/iran-afghanistan-clash-water-rights-48324a0cdc9158713a39edae7460cd5e |archive-date=27 May 2023 |location=Dubai |date=27 May 2023 |url-status=live}}</ref>), двое мірных жыхароў<ref name="пон">[https://news.am/rus/news/762484.html Иран заявил о стабилизации ситуации на границе с Афганистаном]</ref> і адзін баец Талібану былі забіты ў выніку страляніны каля памежнага паста<ref name="спасылка1"/>. Бой адбыўся каля 10:00<ref name="красная весна"/> ля раёна Канг<ref name="ua"/> у правінцыі Німроз<ref name="тасс"/> і на іранскім КПП Сасалі ў акрузе Забул правінцыі Сістан і [[Белуджыстан]]<ref name="красная весна">[https://rossaprimavera.ru/news/cec1bfb7 На ирано-афганской границе произошел конфликт.]</ref>. Па паведамленні іранскага інфармацыйнага агенцтва Tasnim, інцыдэнт пачаўся, калі група ўзброеных кантрабандыстаў наркотыкаў паспрабавала перасекчы мяжу Ірана, на што іранскія сілы адкрылі па іх агонь. Мясцовыя сілы талібаў, не падазраючы аб тым, што адбываецца, выказалі здагадку, што іранцы атакуюць іх, і завязалася сутыкненне. Афганскія атрады затым паспрабавалі атакаваць памежныя вёскі Сасулі, Хатам і Макакі, а таксама ім удалося захапіць некалькі кантрольна-прапускных пунктаў<ref name=":6">{{Cite web|lang=fa|url=https://www.tasnimnews.com/fa/news/1402/03/07/2903052/%D8%AC%D8%B2%D8%A6%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%A7%D8%B2-%D8%B9%D9%84%D8%AA-%D8%A2%D8%BA%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D8%B1%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B1%D8%B2-%D8%A8%D8%A7-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%B9%D8%AA-%D8%A7%D8%B2-%D9%88%D8%B1%D9%88%D8%AF-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86-%D9%82%D8%A7%DA%86%D8%A7%D9%82%DA%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%AF%D8%B1%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%85%DB%8C%D8%AF|title=جزئیات جدید از علت آغاز درگیری در مرز با افغانستان/ ممانعت از ورود کاروان قاچاقچیان به درگیری با طالبان انجامید- اخبار نظامی {{!}} دفاعی {{!}} امنیتی - اخبار سیاسی تسنیم {{!}} Tasnim|website=خبرگزاری تسنیم {{!}} Tasnim|access-date=2023-05-31}}</ref>. У сутычках былі ўжыты [[стралковая зброя]] і лёгкая тэхніка<ref name="тасс"/>. Так, напрыклад у раёне напружанасці гучалі [[кулямёт]]ы. Афганцы прымянялі трафейную бранятэхніку краін [[НАТА]], у той час як іранцы абстралялі праціўніка з [[мінамёт]]аў<ref name="ua"/>. Прадстаўнікі іранскай памежнай службы і падраздзяленняў талібаў дамовіліся аб сумесным расследаванні інцыдэнту<ref name="тасс"/>. У пачатку канфлікту бакі абвінавацілі адзін аднаго<ref name="At least three killed">{{cite web |title=At least three killed in shooting at Iran-Afghan border |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/27/clash-on-iran-afghan-border-kills-at-least-three |publisher=[[Al Jazeera]] |access-date=28 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230527202047/https://www.aljazeera.com/news/2023/5/27/clash-on-iran-afghan-border-kills-at-least-three |archive-date=27 May 2023 |date=27 May 2023 |url-status=live}}</ref>. Са слоў іранцаў, менавіта талібы першымі адкрылі агонь<ref name="красная весна"/>. Пасля сутыкненняў іранскія ўлады закрылі памежны пост Мілак-Зарандж<ref name="спасылка1">[https://www.usnews.com/news/world/articles/2023-05-27/two-killed-in-clash-on-iran-afghan-border-taliban-official-says At Least Three Killed in Clash on Iran-Afghan Border]</ref>. Апоўначы на [[28 мая]] талібы атакавалі памежны пункт Ірана<ref name="спасылка5">{{Cite web|url=https://centralasia.media/news:1928361|title=Талибы атаковали пограничный пункт Ирана|website=centralasia.media|date=2023-05-28|access-date=2023-05-28}}</ref>. Па заяве іранскіх СМІ, агонь пачаўся на мяжы правінцыі Німроз<ref>{{Cite web|url=https://donya-e-eqtesad.com|title=آتش در «نیمروز»|website=donya-e-eqtesad.com|date=2023-05-28|access-date=2023-05-28}}</ref>. Хутчэй за ўсё, уварванне пачалося з вёсак Макакі і Смактулі<ref>{{Cite web|url=https://t.me/rybar/47659|title=Эскалация на Границе Афганистана и Ирана|author=Рыбарь|website=[[Telegram]]|date=2023-05-27|access-date=2023-05-27}}</ref>. Як сцвярджаюць талібы, агулам было знішчана 18 памежных аб’ектаў<ref name="спасылка4">{{Cite web|url=https://t.me/c/1754252633/60768|title=Талибан уничтожил в общей сложности 18 пограничных объектов|author=Топор Live|website=[[Telegram]]|date=2023-05-28|access-date=2023-05-28}}</ref>. Асноўныя сутычкі адбыліся ў ваколіцах іранскага горада Заболь. Тут афганскія талібы захапілі пагранпост. У адказ на гэта армія Ірана нанесла артылерыйскі ўдар па пазіцыях праціўніка, што, па супярэчлівых паведамленнях з абодвух бакоў, прывяло да гібелі па афіцыйных даных трох чалавек<ref name="спасылка2">{{Cite web|lang=ru|url=https://detaly.co.il/vojna-za-vodu-privela-k-perestrelke-i-obmenu-udarami-mezhdu-talibami-i-silami-ksir-na-afgano-iranskoj-granitse/|title=Спор за воду привел к конфликту между талибами и силами КСИР на афгано-иранской границе|website=Detaly.co.il|access-date=2023-05-28|archive-date=27 мая 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230527215858/https://detaly.co.il/vojna-za-vodu-privela-k-perestrelke-i-obmenu-udarami-mezhdu-talibami-i-silami-ksir-na-afgano-iranskoj-granitse/|url-status=dead}}</ref>, па неафіцыйных, не менш за 14 толькі з афганскага боку і верагодна двум з іранскага, не лічачы параненых<ref name="спасылка3">{{Cite web|lang=ru|url=https://detaly.co.il/nachalas-li-vojna-mezhdu-afganistanom-i-iranom//|title=Началась ли война между Афганистаном и Ираном?|website=Detaly.co.il|access-date=2023-05-28|archive-date=28 мая 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230528145635/https://detaly.co.il/nachalas-li-vojna-mezhdu-afganistanom-i-iranom/|url-status=dead}}</ref>. На раніцу [[29 мая]] міністр унутраных спраў Ірана Ахмад Вахідзі заявіў, што з талібамі былі праведзены перамовы, і сітуацыя стабілізавалася. Па словах чыноўніка, будзе сфарміраваны сумесны камітэт для наведвання плацін і вырашэння праблемы<ref name="пон"/>. == Ахвяры і страты == {| class="wikitable" |+ !Дата !Месца !Афганскі бок !Іранскі бок !Характар |- |Раніца 27.05<ref name="спасылка1"/> |КПП Сасалі |1 забіты |4 забітых<ref name="пон"/> |стральба |- |Ноч з 27.05 на 28.05<ref name="спасылка5"/> |памежжа |невядома |18 памежных аб’ектаў знішчаны<ref name="спасылка4"/> |наступальныя баі талібаў |- |Дзень 28.05<ref name="спасылка3"/> |наваколлі горада Заболь |14+? забітых |2+? забітых |артылерыйскі ўдар |} == Ацэнкі == Газета Kayhan усклала віну за сутыкненні на ЗША і іх рэгіянальных саюзнікаў<ref>{{Cite web|lang=fa|url=https://fararu.com/fa/news/636980|title=تحلیل سردرگم کیهان از قضیه طالبان/ همسایگان به گردن هم حق دارند!|author=Fararu {{!}} فرارو {{!}} اخبار روز ایران و جهان|website=fa|date=۱۴۰۲/۰۳/۰۸ - ۰۸:۱۵|access-date=2023-05-31}}</ref>. Амір-Алі Хаджызадэ, камандуючы паветрана-касмічнымі сіламі [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі|КВІР]], заявіў, што ''«ворагі Ірана хацелі, каб памежны канфлікт з талібамі ператварыўся ў паўнавартасную вайну»''. У сваім выступе ён заявіў, што ЗША стварылі «розныя пасткі», каб уцягнуць краіну ў баявыя дзеянні<ref>{{Cite web|lang=fa|url=https://www.afintl.com/202305299165|title=فرمانده بلندپایه جمهوری اسلامی درگیری مرزی با طالبان را «دام امریکایی» توصیف کرد|website=افغانستان اینترنشنال|date=2023-05-31|access-date=2023-05-31}}</ref>. Як адзначыў кіраўнік расійскага Цэнтра вывучэння афганскай палітыкі Андрэй Сярэнка, у іранцаў у сувязі з канфліктам на мяжы з’явілася магчымасць пачаць гібрыдную вайну супраць Кабула. Тэгеран таксама мог ''«правесці [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|СВА]] на тэрыторыі Афганістана, але чужымі рукамі былых афганскіх вайскоўцаў, якія жадаюць узяць рэванш за паразу ад талібаў»''<ref>[https://nsn.fm/in-the-world/svo-po-iranski-tegeran-ne-nachnet-voinu-s-afganistanom-iz-za-mediinogo-provokatora «СВО по-ирански!»: Иран не начнет войну с Афганистаном из-за «медийного провокатора»]</ref>. У сваю чаргу палітолаг Мікіта Мяндковіч заявіў, што гаворка ідзе пра чарговы памежны канфлікт. Падобныя адносіны ў мінулым ўзнікалі ў Талібана з [[Пакістан]]ам, калі таксама хадзілі чуткі аб магчымым пачатку вайны, але ў выніку крызіс стабілізаваўся. Падобнае прагназавалася і ў выпадку з Іранам, так як Афганістан не зацікаўлены ў вайне з суседзямі, бо мае патрэбу ў імпарце шырокага кола тавараў і выхадзе з гандлёвай ізаляцыі. Як лічыў Мяндковіч, памежныя сутыкненні — выпадковае абвастрэнне, абумоўленае праблемамі з падтрыманнем дысцыпліны на афганскім баку і досыць складанымі ідэалагічнымі адносінамі паміж афганска-іранскім кіраўніцтвамі. Абодва з’яўляюцца клерыкальнымі і належаць да розных галінах [[іслам]]у, што падмацоўвае магчымыя непаразуменне. Аднак паўнавартаснай вайны эксперт не чакаў і лічыў, што падзеі з’яўляюцца часовай з’явай, а Афганістан паступова павінен выйсці з крызісу і адаптавацца да нармальных адносін з суседзямі<ref>[https://www.bfm.ru/news/526361 Конфликт на афгано-иранской границе поставлен на паузу]</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.unian.ua/world/iran-i-afganistan-vlashtuvali-prikordonniy-biy-cherez-deficitnu-vodu-12272715.html На кордоні Ірану і Афганістану почалися бої на тлі суперечки про воду (відео)] [[Катэгорыя:Войны Ірана]] [[Катэгорыя:2023 год у Іране]] [[Катэгорыя:Войны Афганістана]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2023 года]] [[Катэгорыя:Май 2023 года]] {{Вонкавыя спасылкі}} iv55tffuhomcwdt9mm1mtyd0gton3em Чэмпіянат Еўропы па футболе 2032 0 750505 5156180 5072045 2026-06-20T01:27:11Z CommonsDelinker 151 Replacing Ue2032_newlogo.svg with [[File:UEFA_Euro_2032_logo.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: Harmonisierung). 5156180 wikitext text/x-wiki {{Будучая спартыўная падзея}} {{Спаборніцтва футбольных зборных|лога=UEFA Euro 2032 logo.svg|месца={{Сцягафікацыя|Італія}}<br>{{Сцягафікацыя|Турцыя}}}} '''Чэмпіянат Еўропы па футболе 2032''' ({{Lang-en|2032 UEFA European Football Championship}}, {{Lang-it|Campionato Europeo di calcio UEFA 2032}}, {{Lang-tr|2032 UEFA Avrupa Futbol Şampiyonası}}) або '''Еўра 2032''' — 19-ы розыгрыш [[Чэмпіянат Еўропы па футболе|чэмпіянату Еўропы па футболе]], футбольнага турніру, які праводзіцца кожныя чатыры гады сярод нацыянальных зборных, якія ўваходзяць у склад [[УЕФА]]. Мяркуецца, што ён стане першым у гісторыі турнірам з удзелам 32 каманд (у выпадку, калі УЕФА не пакіне 24 каманды ў гэтым турніры)<ref>{{Cite news|title=UEFA explores expanding European Championship to 32 teams|publisher=Associated Press|work=AP News|url=https://apnews.com/article/euro-2020-sports-soccer-international-soccer-world-cup-3e329fdaaf5d6817443e5beeec8639ab|date=2021-07-11|accessdate=2021-10-28}}</ref>. 10 кастрычніка 2023 года на кангрэсе УЕФА ў [[Ньён]]е ([[Швейцарыя]]) было абвешчана, што турнір пройдзе ў дзвюх краінах: [[Італія|Італіі]] і [[Турцыя|Турцыі]]<ref>[https://www.championat.com/football/news-5274034-evro-2032-projdyot-v-italii-i-turcii.html Евро-2032 пройдёт в Италии и Турции]</ref>. == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Чэмпіянаты Еўропы па футболе}} [[Катэгорыя:Чэмпіянаты Еўропы па футболе|2032]] [[Катэгорыя:2032 год у футболе]] [[Катэгорыя:Спорт у Еўропе ў 2032 годзе]] satokov3xa1ufh6decbpo65fp8psl0i Шаблон:Ці ведаеце вы/Беларусь 10 752397 5156250 5135791 2026-06-20T07:26:01Z JerzyKundrat 174 абнаўленне звестак 5156250 wikitext text/x-wiki * На тэрыторыі стадыёна '''«[[Лакаматыў (стадыён, Гомель)|Лакаматыў]]»''' у [[Гомель|Гомелі]] існавала першая ў [[БССР]] [[Дзіцячая чыгунка (Гомель)|Дзіцячая чыгунка]]. * Жыхары [[Мінск]]а могуць назіраць за жывой прыродай у '''[[Лебядзіны (заказнік)|заказніку]]''' ў межах горада. * У анамальна засушлівае і гарачае лета з [[Дзвіна|Дзвіны]] ўдалося дастаць '''[[Барысаў камень (Друя)|Барысаў камень]]''', які лічыўся страчаным. * Толькі '''[[Віцебскі звон (1605)|адзіны звон]]''' [[Віцебск]]а перажыў пакаранне за забойства [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]]. * Да [[Блакітная крыніца|Блакітнай крыніцы]], што паблізу [[Слаўгарад]]а, здзяйсняецца '''[[Паломніцтва і пакланенне «Блакітнай крыніцы»|пілігрымка]]'''. * Першая на Беларусі '''[[Паўднёва-Беларуская гідралагічная станцыя|гідралагічная станцыя]]''' працавала на вадазборы ракі [[Ведрыч]]. 9hzrjw5ef7af3oer4s6mj0h97my5o07 Партал:Навука/Новыя артыкулы 100 753022 5156035 5154682 2026-06-19T15:51:32Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5156035 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Мікалай Міхайлавіч Лукін|2026-06-19T11:42:49Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Альбер Даза|2026-06-15T13:00:53Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Дар’я Мікалаеўна Гіргель|2026-06-15T12:41:30Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Уладзімір Паўлавіч Скараходаў|2026-06-14T08:50:20Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Аніцэт Рэньер|2026-06-13T11:40:30Z|Аляксандр Белы}} {{Новы артыкул|Артэміда-3|2026-06-13T10:50:20Z|HK-47}} {{Новы артыкул|Надзея Ігараўна Шышкіна|2026-06-12T15:13:23Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Уладзімір Мацвеевіч Макараў|2026-06-12T12:14:18Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Аліна Аляксандраўна Харысава|2026-06-10T23:59:18Z|MocnyDuham}} {{Новы артыкул|Альфонс Парчэўскі|2026-06-08T14:55:23Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Арцемій Уладзіміравіч Арцыхоўскі|2026-06-08T13:25:32Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Уладзімір Аляксандравіч Ляўданскі|2026-06-08T10:07:54Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Сцяпан Васілевіч Говін|2026-06-07T19:26:59Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Андрэй Міхайлавіч Арцымовіч|2026-06-07T15:02:29Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Яўгенія Лязо|2026-06-07T10:05:25Z|ZolaSukhar}} {{Новы артыкул|Марыян Біскуп|2026-06-05T16:30:01Z|DBatura}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> qkqw7x1o5zmoqet5i0gsc9ggyvf15d2 Партал:Геаграфія/Новыя артыкулы 100 753274 5156032 5155695 2026-06-19T15:51:11Z NirvanaBot 40832 +11 новых 5156032 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Вустэр (Агая)|2026-06-19T10:01:06Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ван-Уэрт (Агая)|2026-06-19T09:52:09Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Маскінгум (рака)|2026-06-19T08:45:13Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Таскаровас|2026-06-19T08:24:47Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Брансуік (Джорджыя)|2026-06-19T06:55:28Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Брансуік (Агая)|2026-06-19T06:51:38Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Біверкрык (Агая)|2026-06-19T06:31:41Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Бекслі (Агая)|2026-06-19T06:23:39Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Фішэрс|2026-06-19T05:45:17Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Момі (рака)|2026-06-19T05:37:55Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Апер-Сандаскі|2026-06-19T05:31:27Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Мельбурн (Фларыда)|2026-06-18T12:48:27Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 1vf0c8xxght5df06jd2k9r6hrow8tis Партал:Беларусь/Новыя артыкулы 100 753287 5156030 5155693 2026-06-19T15:50:41Z NirvanaBot 40832 +4 новых 5156030 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Сяргей Сяргеевіч Патаранскі|2026-06-19T11:26:05Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Лукаш Баляслававіч Свірскі|2026-06-19T09:05:35Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Ураджай (стадыён, Нясвіж)|2026-06-19T08:08:17Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Спартак (стадыён, Полацк)|2026-06-19T07:58:01Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Аляксандр Уладзіміравіч Федаровіч|2026-06-17T16:34:04Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Міхаіл Яўнутавіч|2026-06-16T21:24:07Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Алесь Дзянісаў|2026-06-16T21:05:28Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Рота ганаровай варты (Беларусь)|2026-06-16T11:32:23Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Гета ў Песках|2026-06-16T08:52:47Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Глыбоцкае мясцовае радыёвяшчанне|2026-06-15T14:00:04Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Дар’я Мікалаеўна Гіргель|2026-06-15T12:41:30Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Вуліца Сечанава (Мінск)|2026-06-15T12:04:41Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Уладзімір Аляксандравіч Калашнікаў (кінааператар)|2026-06-15T09:45:49Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Абибок|2026-06-15T07:01:27Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Руская нацыянальная народная армія|2026-06-14T20:53:05Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Уладзімір Аляксандравіч Калашнікаў (акцёр тэатра лялек)|2026-06-14T10:04:12Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> gcx93tswm90ymz9ojxl7yqzkiiwabyy Аперацыя «Вартавы росквіту» 0 755038 5156119 5069592 2026-06-19T21:30:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156119 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Аперацыя «Вартавы росквіту» |частка = [[Еменскі крызіс]], [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)]]<br>ускосна: [[Вайна Ізраіля з ХАМАС (2023)]]<br>апасродкавана: [[Іранскі крызіс (з 2019)]] |выява = |памер = |загаловак = |дата = з [[18 снежня]] [[2023]] |месца = [[Чырвонае мора]] і [[Адэнскі заліў]] |прычына = напады на караблі |статус = працягваецца |вынік = |змены = |праціўнік1 = [[File:Combined Maritime Forces logo.jpg|22пкс]] Аб’яднаныя марскія сілы |праціўнік2 = [[Файл:Slogan of the Houthi Movement.svg|22px]] [[Хусіты]] |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = |камандзір2 = |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = |заўвага = |Commons = }}{{Вайна на Блізкім Усходзе}} '''Аперацыя «Вартавы росквіту»''' ({{Lang-en|Operation Prosperity Guardian}}) — [[ваенная аперацыя]], абвешчаная 18 снежня 2023 года [[Лойд Джэймс Осцін|міністрам абароны ЗША Лойдам Осцінам]]<ref>{{Cite news|title=Middle Eastcategory US launches new multinational operation to safeguard Red Sea commerce|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-launches-new-multinational-operation-safeguard-red-sea-commerce-2023-12-18/|website=Reuters|date=2023-12-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.defense.gov/News/Releases/Release/Article/3621110/statement-from-secretary-of-defense-lloyd-j-austin-iii-on-ensuring-freedom-of-n/|title=Statement from Secretary of Defense Lloyd J. Austin III on Ensuring Freedom of Navigation|lang=en-US|website=U.S. Department of Defense|access-date=2023-12-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://online47.ru//2023/12/19/shef-pentagona-obyavil-o-nachale-operatsii-strazh-protsvetaniya-po-zashchite-krasnogo-morya-189850|title=Шеф Пентагона объявил о начале операции «Страж процветания» по защите Красного моря|lang=ru|website=online47.ru|date=2023-12-19|access-date=2023-12-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/6411292|title=Пентагон объявил о многонациональной операции по защите судов в Красном море|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2023-12-19|access-date=2023-12-18}}</ref>. Праводзіцца кааліцыяй на чале з [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ў [[Чырвонае мора|Чырвоным моры]] і [[Адэнскі заліў|Адэнскім заліве]] з мэтай абароны/разблакоўкі міжнароднага суднаходства<ref>{{Cite news|title=US-led force to patrol Red Sea in response to attacks by Houthis backing Palestinians|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israeli-forces-launch-strikes-up-down-gaza-strip-hospital-hit-2023-12-18/|website=Reuters|date=2023-12-19}}</ref>. Напярэдадні, пачынаючы з 19 лістапада, пачасціліся напады [[Хусіты|хусітаў]] з [[Емен]]а на камерцыйныя суда па шляху ў ізраільскія парты. Рух хусітаў заявіў, што будзе нападаць на любыя судны, якія ідуць у [[Ізраіль]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://news.sky.com/story/who-are-the-houthis-and-what-is-happening-in-the-red-sea-13033641|title=Who are the Houthis and what is happening in the Red Sea?|website=Sky News|access-date=2023-12-18}}</ref>. Рэгулярныя напады і захопы караблёў прывялі да адмовы ад выкарыстання суднаходнымі кампаніямі маршруту праз Чырвонае мора і да росту прэмій на страхоўку марскіх грузаў<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://news.yahoo.com/ship-insurance-costs-soar-middle-150602483.html|title=Ship insurance costs soar after Middle East tanker attacks|website=Yahoo News|date=2019-06-14|access-date=2023-12-18}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.forbes.ru/biznes/495105-reuters-uznal-o-roste-premij-za-voennyj-risk-dla-tankerov-v-cernom-more|title=Reuters узнал о росте премий за военный риск для танкеров в Черном море|website=Forbes.ru|date=2023-08-23|access-date=2023-12-18}}</ref>. Першапачаткова ў склад кааліцыі ўвайшлі ЗША, [[Вялікабрытанія]], [[Канада]], [[Францыя]], [[Італія]], [[Нідэрланды]], [[Нарвегія]], [[Іспанія]], [[Бахрэйн]] і [[Сейшэльскія Астравы]]<ref name=":0">{{Cite news|title=Заявление министра обороны Ллойда Дж. Остина III об обеспечении свободы судоходства".|url=https://www.defense.gov/News/Releases/Release/Article/3621110/statement-from-secretary-of-defense-lloyd-j-austin-iii-on-ensuring-freedom-of-n/https%3A%2F%2Fwww.defense.gov%2FNews%2FReleases%2FRelease%2FArticle%2F3621110%2Fstatement-from-secretary-of-defense-lloyd-j-austin-iii-on-ensuring-freedom-of-n%2F}}</ref><ref>{{Cite news|title=Prosperity Guardian: началась операция против йеменских хуситов|url=https://www.vesty.co.il/main/article/m4gooqgpy|website=www.vesty.co.il|date=2023-12-19}}</ref>. Пазней да яе далучыліся [[Грэцыя]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.interfax.ru/world/937388|title=Греция присоединится к коалиции по обеспечению безопасности в Красном море|website=Interfax.ru|date=2023-12-21|access-date=2023-12-22}}</ref>, [[Аўстралія]]<ref name=":2">{{Cite news|title=Australia to send military personnel to help protect Red Sea shipping but no warship|author=ROD MCGUIRK|url=https://apnews.com/article/red-sea-australia-international-security-force-5acf692653367a0679538ad3eae0444e|website=Associated Press|date=2023-12-21}}</ref> і [[Шры-Ланка]]<ref>{{Cite web |date=9 January 2024 |title=Sri Lanka to join US-led naval operations against Houthi rebels in Red Sea |last=Mallawarachi |first=Bharatha |url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/sri-lanka-join-us-led-naval-operations-houthi-106217965 |url-status=live |access-date=10 January 2024 |website=ABC News |language=en |archive-date=10 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110012021/https://abcnews.go.com/International/wireStory/sri-lanka-join-us-led-naval-operations-houthi-106217965 }}</ref>. Паводле звестак Пентагона, 20 краін пагадзіліся ўдзельнічаць у аперацыі па забеспячэнні свабоды суднаходства<ref>{{Cite news|title=WorldcategoryMore than 20 countries now part of US-led Red Sea coalition, Pentagon says10:56 PM GMT+3 · Updated 37 min ago|url=https://www.reuters.com/world/more-than-20-countries-now-part-us-led-red-sea-coalition-pentagon-2023-12-21/|website=Reuters}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://news.am/rus/news/799197.html|title=К американской коалиции по защите судоходства в Красном море от хуситов присоединились более 20 стран|lang=ru|website=news.am|date=2023-12-23|access-date=2023-12-22}}</ref>. Аб планах правядзення аперацыі СМІ даведаліся за некалькі дзён да яе абвяшчэння<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://detaly.co.il/strazh-protsvetaniya-ssha-namereny-obyavit-operatsiyu-protiv-husitov/|title=«Страж процветания»: США намерены объявить операцию против хуситов|last=|website=Детали|date=2023-12-17|access-date=2023-12-19|archive-date=19 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231219001527/https://detaly.co.il/strazh-protsvetaniya-ssha-namereny-obyavit-operatsiyu-protiv-husitov/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ont.by/news/pentagon-sobiraetsya-obuyavit-o-nachale-specialnoj-operacii-the-war-zone|title=Пентагон собирается объявить о начале специальной операции – The War Zone|website=ont.by|date=2023-12-17|access-date=2023-12-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://radio1.ru/news/politika/war-zone-pentagon-nameren-provesti-voennuyu-operatsiyu-protiv-iemenskih-husitov/|title=War Zone: Пентагон намерен провести военную операцию против йеменских хуситов|website=radio1.ru|date=2023-12-17|access-date=2023-12-19}}</ref>. Да канца года хусіцкі рух дронамі і ракетамі атакаваў 5 караблёў<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/12/18/oil-tanker-m-v-swan-atlantic-hit-by-houthi-projectile-in-the-red|title=Yemen’s Houthis say they attacked two more vessels in the Red Sea|lang=en|website=Al Jazeera|access-date=2024-01-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://theatlasnews.co/conflict/2023/12/26/houthis-claim-responsibility-for-attack-against-commercial-vessel-msc-united/|title=Houthis Claim Responsibility for Attack Against Commercial Vessel MSC United {{!}} Atlas News|lang=en-US|date=2023-12-26|access-date=2024-01-01|archive-date=27 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231227001259/https://theatlasnews.co/conflict/2023/12/26/houthis-claim-responsibility-for-attack-against-commercial-vessel-msc-united/|url-status=dead}}</ref>, на што міжнародная кааліцыя ніяк не адказала. Аднак 31 снежня амерыканскія верталёты патапілі 3 еменскія лодкі, якія спрабавалі атакаваць кантэйнеравоз<ref>https://www.dw.com/ru/vms-ssa-v-krasnom-more-potopili-lodki-husitov-atakovavsie-kontejnerovoz/a-67864927</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nur.kz/world/2053527-vertolety-vms-ssha-potopili-katera-husitov-v-krasnom-more-posle-popytki-zahvata-torgovogo-sudna/?|title=Вертолеты ВМС США потопили катера хуситов в Красном море после попытки захвата торгового судна|lang=ru|website=www.nur.kz|date=2024-01-01|access-date=2024-01-04}}</ref>. 12 студзеня 2024 года ЗША і Вялікабрытанія распачалі [[Авіяўдары па Емене (2024)|серыю авіяўдараў]] па руху хусітаў<ref name="APNews">{{Cite web|url=https://apnews.com/article/yemen-houthis-biden-retaliation-attacks-0804b93372cd5e874a0dd03513fe36a2|title=US, British militaries launch massive retaliatory strike against Iranian-backed Houthis in Yemen|website=APNews|date=11 January 2024|format=News article|location=Washington, D.C.|publisher=[[Associated Press]] (AP)|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112000252/https://apnews.com/article/yemen-houthis-biden-retaliation-attacks-0804b93372cd5e874a0dd03513fe36a2|archive-date=12 January 2024|access-date=12 January 2024|url-status=live|last1=Baldor|first1=Lolita C.|last2=Copp|first2=Tara}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/news/world/us-britain-strikes-houthi-yemen-rcna133576|title=U.S. and Britain launch strikes against targets in Houthi-controlled Yemen|date=11 January 2024|publisher=[[NBC News]]|access-date=11 January 2024|last1=Kube|first1=Courtney|last2=Stelloh|first2=Tim}}</ref>. Тым не менш, 15<ref>[https://www.pravda.com.ua/rus/news/2024/01/15/7437334/ У берегов Йемена ракета попала в коммерческое судно]</ref>, 16<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/19743441|title=Хуситы подтвердили, что нанесли удар по сухогрузу Zografia у побережья Йемена|website=TACC|access-date=2024-01-17}}</ref> і 26<ref>{{Cite web|url=https://profile.ru/news/accidents/atakovannyj-husitami-tanker-perevozil-rossijskij-ligroin-1446811/|title=Атакованный хуситами танкер перевозил российский лигроин|lang=ru-RU|first=|last=|website=Профиль|access-date=2024-01-28}}</ref> студзеня еменскія паўстанцы абстралялі гандлёвыя судны. 18 лютага хусіты зноў атакавалі карабель<ref>{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2024/3/3/1256220.html|title=США подтвердили, что подбитый хуситами британский сухогруз MV Rubymar затонул|lang=ru|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2024-03-03}}</ref>. 5 сакавіка міністр тэлекамунікацый хусітаў Місфер Аль-Нумаір заявіў, што судны павінны будуць атрымаць дазвол ад Упраўлення па марскіх справах Емена, кантраляванага рухам, перш чым увайсці ў воды краіны<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ships-entering-yemeni-waters-must-obtain-permit-houthi-minister-says-2024-03-04/|title=Суда, заходящие в воды Йемена, должны получать разрешение, говорит министр хуситов|lang=en|website=Reuters|date=2024-03-05|access-date=2024-03-05|archive-date=2024-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20240304224447/https://www.reuters.com/world/middle-east/ships-entering-yemeni-waters-must-obtain-permit-houthi-minister-says-2024-03-04/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|title=Ships entering Yemeni waters must obtain permit, Houthi minister says|url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/ships-entering-yemeni-waters-must-obtain-permit-houthi-minister-says/articleshow/108221911.cms|website=The Times of India|id=0971-8257|date=2024-03-05|access-date=2024-03-05|archive-date=2024-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240305040659/https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/ships-entering-yemeni-waters-must-obtain-permit-houthi-minister-says/articleshow/108221911.cms|url-status=live}}</ref>. 9 сакавіка пасля атакі хусітаў на сухагруз Propel Fortune, вайскоўцы арміі ЗША, Вялікабрытаніі і Францыі распачалі серыю дзеянняў, накіраваных на ліквідацыю БПЛА праціўніка<ref>{{Cite news|title=US, UK, French military shoot down Houthi drones after attack on bulk carrier, destroyers|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/yemens-houthis-say-they-targeted-bulk-carrier-number-us-war-destroyers-red-sea-2024-03-09/|website=Reuters|date=2024-03-10}}</ref>. У агульнай суме было знішчана 15 апаратаў<ref>{{Cite news|title=US Navy shoots down 15 UAVs in Red Sea area, CENTCOM says|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-navy-shoots-down-15-uavs-red-sea-area-centcom-says-2024-03-09/|website=Reuters|access-date=2024-03-10|archive-date=2024-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240309094959/https://www.reuters.com/world/middle-east/us-navy-shoots-down-15-uavs-red-sea-area-centcom-says-2024-03-09/|url-status=live}}</ref>. 15 сакавіка 2025 года прэзідэнт ЗША [[Дональд Трамп]] загадаў узброеным сілам краіны пачаць «рашучыя і магутныя ваенныя дзеянні» супраць хусітаў<ref>{{Cite web|url=https://www.mk.ru/politics/2025/03/16/tramp-pokazal-zuby-okolo-20-chelovek-ubity-posle-amerikanskogo-udara.html|title=Трамп показал зубы: около 20 человек убиты после американского удара|lang=ru|website=www.mk.ru|date=2025-03-16|access-date=2025-03-16}}</ref>. Знішчальнікі з эсмінца ВМС ЗША «Гары С. Трумэн», ВПС ЗША, а таксама беспілотнікі пачалі хвалю марскіх і авіяўдараў, атакаваўшы радарныя сістэмы, сродкі СПА, а таксама ракеты і беспілотнікі<ref>{{Cite news|title=Trump Orders U.S. Strikes Against Houthi Militant Sites in Yemen|first=Eric|last=Schmitt|url=https://www.nytimes.com/2025/03/15/us/politics/us-attack-houthis.html|website=The New York Times|id=0362-4331|date=2025-03-15|access-date=2025-03-16|lang=en-US}}</ref>. == Крыніцы == {{Reflist}} {{амерыкана-іранскі канфлікт}} [[Катэгорыя:Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)]] [[Катэгорыя:Іранскі крызіс]] [[Катэгорыя:2023 год у ЗША]] [[Катэгорыя:Араба-ізраільскі канфлікт]] [[Катэгорыя:Еменскі крызіс]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2023 года]] qic04ki2wzzoue95j6nd6jneoe7ug9d Губернскія па сялянскіх справах установы 0 757396 5156339 4666492 2026-06-20T10:18:04Z Niklitov 56429 ілюстрацыя 5156339 wikitext text/x-wiki [[File:Civil Case by Moscow Governor’s Department of Peasants’ Affairs.jpg|thumb|]] '''Губе́рнскія па сяля́нскіх спра́вах устано́вы'''{{Efn|Часам у беларускай гістарыяграфіі маюць назву «'''Губернскія па сялянскіх справах прысутнасці'''»{{sfn|Талмачова С.|2018|}}.}} ({{lang-ru|губерские по крестьянским делам присутствия}}), пазней '''губе́рнскія ўстано́вы''' ({{lang-ru|губернские присутствия}}) — мясцовыя кіруючыя органы для ажыццяўлення [[Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|сялянскай рэформы 1861 года]] ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Былі ўтвораны неўзабаве пасля скасавання прыгону. Разбіралі скаргі на дзеянні [[Міравы пасрэднік|міравых пасрэднікаў]] і павятовых міравых з’ездаў, зацвярджалі добраахвотныя пагадненні паміж памешчыкам і сялянамі аб памяншэнні памераў надзелу, павышалі або паніжалі (супраць устаноўленай нормы) сялянскія павіннасці і інш. Падпарадкоўваліся непасрэдна [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай імперыі|міністру ўнутраных спраў]]. Узначальваліся [[Губернатар|губернатарамі]], членамі былі [[губернскі маршалак]], кіраўнік [[Палата дзяржаўных маёмасцей|палаты дзяржаўных маёмасцей]], губернскі пракурор, 4 мясцовых памешчыкі з дваран{{sfn|ЭГБ|1996|с=169}}. На Беларусі пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] на гэтыя пасады прызначалі асоб з расійскіх губерняў, ім было павялічана забеспячэнне. У 1870-я гады мясцовая адміністрацыя пры маўклівай згодзе адказных міністэрстваў пачала ўладкоўваць у губернскія і павятовыя ўстановы добранадзейных чыноўнікаў з мясцовых [[Каталіцтва ў Беларусі|каталікоў]] («польскага паходжання»){{sfn|ЭГБ|1996|с=169}}. З утварэннем у 1889 годзе у бальшыні губерняў Расійскай імперыі інстытута [[Земскі ўчастковы начальнік|земскіх участковых начальнікаў]] па сялянскіх справах установам былі нададзены, акрамя адміністрацыйных, таксама судовыя функцыі, у іх склад увайшлі старшыня альбо член акруговага суда. Установы сталі апеляцыйнай інстанцыяй у межах губерні, тут разглядалі і вырашалі скаргі і пратэсты на судовыя рашэнні [[Павятовы з’езд|павятовых з’ездаў]], земскіх начальнікаў. У выніку гэтага ўлада губернскіх устаноў над сялянамі значна пабольшала. Яны сталі называцца «губернскія ўстановы». На Беларусі ва ўсходніх і цэнтральных паветах рэарганізацыя праводзілася з 1900 года, у заходніх — з 1904 года. У такой кампетэнцыі ўстановы захоўваліся да [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] 1917 года{{sfn|ЭГБ|1996|с=169}}. == Заўвагі == {{Notelist}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|3|Губернскія па сялянскіх справах установы|[[Вячаслаў Паўлавіч Панюціч|Вячаслаў Панюціч]]|169}} * {{Артыкул|спасылка=http://elib.bspu.by/handle/doc/40257|аўтар=[[Святлана Аляксандраўна Талмачова|Святлана Талмачова]]|загаловак=Стварэнне губернскіх прысутнасцей у Беларусі ў пачатку XX ст.|год=2018|мова=be|выданне=УИЦ БГПУ: Научно-методический журнал «Весцi БДПУ»|тып=часопіс|issn=1818-8583|ref=Талмачова С.}} * {{Артыкул|спасылка=https://elib.belstu.by/handle/123456789/58149|аўтар=[[Яўген Мікалаевіч Ляпешкін|Яўген Ляпешкін]]|загаловак=Кантроль губернатараў за сялянскім самакіраваннем у Беларусі (1864–1917 гг.)|год=2023|мова=be|выданне=Труды БГТУ. Сер. 6, История, философия. 2023. № 1 (269)|doi=10.52065/2520-6885-2023-269-1-3}} [[Катэгорыя:Дзяржаўны лад Расійскай імперыі]] 9m7wi5b09y0oo9d9s7fpwg6rtnefn7o Антон Васільевіч Бандарчук 0 759038 5155969 4679018 2026-06-19T13:08:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155969 wikitext text/x-wiki {{вучоны}} {{цёзкі2|Бандарчук}} '''Антон Васілевіч Бандарчук''' ({{ДН|||1899}} — {{ДС|4|6|1977}}) — савецкі навуковец, нейрахірург, доктар медыцынскіх навук. Лаўрэат [[Сталінская прэмія|Сталінскай прэміі]]. == Біяграфія == У 1924 годзе скончыў медыцынскі факультэт Кіеўскага ўніверсітэта і да 1936 год працаваў хірургам і галоўным урачом у адной з раённых бальніц [[Запарожская вобласць|Запарожскай вобласці]]. З 1936 года загадчык нейрахірургічным аддзяленнем у псіханеўралагічным інстытуце імя У. М. Бехцерава. Вучань і адзін з бліжэйшых паплечнікаў {{нп3|Андрэй Львовіч Паленаў (нейрахірург)|А. Л. Паленава|ru|Поленов, Андрей Львович (нейрохирург)}}. З 1938 па 1960 год дацэнт, затым прафесар, загадчык клінічным аддзяленнем і аддзяленнем хірургіі вегетатыўнай нервовай сістэмы ЛДНХІ (Ленінградскі навукова-даследчы нейрахірургічны інстытут). Падчас Вялікай Айчыннай вайны — намеснік начальніка створанага на базе ЛДНХІ спецыялізаванага шпіталя. Быў паранены шматлікімі асколкамі разарванага снарада, цалкам аслеп на левае вока, але ўжо праз месяц вярнуўся да працы. Доктар медыцынскіх навук, прафесар. Памёр [[4 чэрвеня]] [[1977|1977 года]]. Пахаваны на [[Вялікаохцінскія могілкі|Вялікаохцінскіх могілках]] (скрыжаванне Харкаўскай і Смаленскай дарог). Яго магіла, на якой устаноўлена каменная [[стэла]], уключана ў спіс гістарычных пахаванняў на могілках Санкт-Пецярбурга вядомых грамадзян, якія ўнеслі значны ўклад у гісторыю Расіі і Санкт-Пецярбурга ад 11 ліпеня 2005 г., N 88/1-рп, і якія знаходзяцца пад аховай дзяржавы. == Узнагароды == Лаўрэат Сталінскай прэміі I ступені (1946) — за навуковыя даследаванні ў галіне нейрахірургіі і распрацоўку арыгінальных хірургічных аперацый, вынікі якіх абагульнены ў навуковай працы «Атлас аперацыі на галаўным і спінным мозгу». == Публікацыі == * Заболевания периферических сосудов. — {{Л.}} : Медицина. Ленингр. отд-ние, 1969. — 519 с., 3 л. ил. : ил. * Нейрохирургия практического врача / А. В. Бондарчук /библиотека практического врача. — Ленинград : Медгиз, 1959. — 244 c. * Огнестрельные ранения центральной и периферической нервной системы. — [Л.] : Медгиз, 1950. — 216 с. : ил. * Хирургия вегетативной нервной системы : руководство для врачей и студентов / А. Л. Поленов, А. В. Бондарчук ; Ленинградский научно-исследовательский институт. — Ленинград : Медгиз, 1947. * Атлас операции на головном и спином мозге / А. Л. Поленов, А. В. Бондарчук. — 1946. * Атлас огнестрельных ранений. Ранения черепа и головного мозга / И. С. Бабчин и А. В. Бондарчук. — 1948. * Атлас огнестрельных ранений центральнойи периферической нервной системы (совместно с И. С. Бабчиным). — 1950. * Болезнь Рейно (совместно С Н. П. Бехтеревой и В. В. Зонтовым). — {{Л.}}, 1965 * Заболевания периферических сосудов. — {{Л.}}, 1969. {{зноскі}} == Літаратура == * Журнал «Вопросы нейрохирургии» имени Н. Н. Бурденко. — Вып. 3-6. Медицина, 1978 (Некролог) == Спасылкі == * [http://spb-tombs-walkeru.narod.ru/boh/bondarchuk.htm Бондарчук Антон Васильевич] * [https://web.archive.org/web/20170322225430/http://doroga-zhizni.ru/ru/posetitelyam/proekt-vakhta-pamyati/moi-slavnye-leningradskie-predki.html Мои славные ленинградские предки (Комлев К.)] {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-02-19}} {{DEFAULTSORT:Бандарчук Антон Васілевіч}} [[Катэгорыя:Нейрахірургі СССР]] [[Катэгорыя:Медыкі СССР]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Сталінскай прэміі I ступені]] ju1v6yj72jk56j1iv3ab1ym22wgx6d4 Партал:Спорт/Падзеі 100 763677 5156216 5135413 2026-06-20T06:15:31Z JerzyKundrat 174 5156216 wikitext text/x-wiki * Баскетбалісты '''«[[Нью-Ёрк Нікс]]»''' сталі чэмпіёнамі [[НБА]] ўпершыню з 1973 года. <small>''(14&nbsp;чэрвеня)''</small> * Стартаваў фінальны турнір '''[[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]]''' па [[футбол]]е ў [[Мексіка|Мексіцы]], [[Канада|Канадзе]] і [[ЗША]]. <small>''(11&nbsp;чэрвеня)''</small> * Гродзенская '''«[[Алімпія Гродна|Алімпія]]»''' выйграла [[чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|чэмпіянат Беларусі]] па [[баскетбол]]е сярод жанчын. <small>''(28&nbsp;красавіка)''</small> * На [[Лонданскі марафон|Лонданскім марафоне]] кеніец '''[[Себасцьян Саве]]''' ўпершыню ў гісторыі прабег [[марафон]]скую дыстанцыю хутчэй як за дзве гадзіны. <small>''(26&nbsp;красавіка)''</small> 86v2pj6e21itvnlb17cftf3qi75coza Партал:Спорт/Новыя артыкулы 100 763680 5156036 5155697 2026-06-19T15:51:42Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5156036 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Ураджай (стадыён, Нясвіж)|2026-06-19T08:08:17Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Спартак (стадыён, Полацк)|2026-06-19T07:58:01Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Аляксандр Уладзіміравіч Федаровіч|2026-06-17T16:34:04Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|El Sol Rojo|2026-06-14T16:57:44Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Палац лёгкай атлетыкі (Гомель)|2026-06-14T07:42:04Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Лакаматыў (стадыён, Брэст)|2026-06-13T07:09:37Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Стадыён ільнокамбіната (Орша)|2026-06-13T06:54:29Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Гарадскі стадыён (Орша)|2026-06-13T06:47:22Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Гарадскі стадыён (Дзяржынск)|2026-06-13T06:25:50Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Стадыён СДЮШАР-8 (Гомель)|2026-06-13T06:09:58Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|РЦАП-Стайкі (стадыён)|2026-06-13T05:42:44Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Папернік (стадыён, Светлагорск)|2026-06-12T17:00:37Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 85buxarrcvnakvasov82arx7rrw0u4u Партал:Спорт/Падзеі/Архіў 100 763805 5156218 5135414 2026-06-20T06:15:51Z JerzyKundrat 174 5156218 wikitext text/x-wiki * Зборная '''[[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]]''' пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. <small>''(17&nbsp;сакавіка)''</small> * Завяршыліся '''[[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]]''' ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]], зборная [[Нарвегія на Алімпійскіх гульнях|Нарвегіі]] ўзначаліла медальны залік, атрымаўшы 18 залатых узнагарод. <small>''(22&nbsp;лютага)''</small> * Нарвежскі лыжнік '''[[Ёханес Хёсфлат Клеба]]''' стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў. <small>''(15&nbsp;лютага)''</small> * Аўстрыйскі [[сноўбордынг|снаўбардыст]] '''[[Беньямін Карл]]''' стаў самым узроставым пераможцам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпійскіх гульняў]] у асабістых відах спорту. <small>''(8&nbsp;лютага)''</small> * Урачыста адкрыліся '''[[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]]''' ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. <small>''(6&nbsp;лютага)''</small> * Зборная '''[[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]]''' ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. <small>''(18&nbsp;студзеня)''</small> * '''[[Усман Дэмбеле]]''' названы найлепшым [[футбол|футбалістам]] планеты паводле версіі [[ФІФА]]. <small>''(16&nbsp;снежня)''</small> * Найлепшым [[футбол|футбалістам]] года [[Беларусь|Беларусі]] прызнаны '''[[Валерый Ігаравіч Грамыка|Валерый Грамыка]]'''. <small>''(2&nbsp;снежня)''</small> * [[Баскетбол]]ьны клуб «[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]]» атрымаў перамогу ў фінальным матчы за '''[[Кубак Беларусі па баскетболе 2025|Кубак Беларусі]]'''. <small>''(30&nbsp;лістапада)''</small> * Узнагарода «'''[[Залаты мяч]]'''» прысуджана [[Усман Дэмбеле|Усману Дэмбеле]] (сярод мужчын) і [[Айтана Банмаці|Айтане Банмаці]] (сярод жанчын). <small>''(22&nbsp;верасня)''</small> * Лёгкаатлетка '''[[Марыя Жодзік]]''' заваявала срэбра ў [[Скачок у вышыню|скачках у вышыню]], адзіны медаль на чэмпіянаце свету для каманды [[Польшча|Польшчы]]. <small>''(21&nbsp;верасня)''</small> * '''[[Арман Дзюпланціс]]''' усталяваў новы сусветны рэкорд у скачках з шастом, узяўшы вышыню 6 м 30 см. <small>''(15&nbsp;верасня)''</small> * '''[[Арына Сабаленка]]''' другі год запар выйграла [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат ЗША]] па [[тэніс]]е. <small>''(6&nbsp;верасня)''</small> * Уладальнікам [[Суперкубак УЕФА|Суперкубка УЕФА]] стаў «'''[[ФК Пары Сен-Жэрмен|Пары Сен-Жэрмен]]'''». <small>''(13&nbsp;жніўня)''</small> * '''[[Аляксандр Усік]]''' абараніў тытул чэмпіёна свету па [[бокс]]е ў цяжкай вазе сярод прафесіяналаў. <small>''(19&nbsp;ліпеня)''</small> * Канадская плыўчыха '''[[Самер Мак-Інташ]]''' цягам пяці дзён усталявала сусветныя рэкорды ў трох дысцыплінах. <small>''(11&nbsp;чэрвеня)''</small> * У [[Мінск]]у адкрылі '''[[Нацыянальны футбольны стадыён (Мінск)|Нацыянальны футбольны стадыён]].''' <small>''(7&nbsp;чэрвеня)''</small> * '''«[[ФК Пары Сен-Жэрмен|Пары Сен-Жэрмен]]»''' атрымаў самую буйную перамогу ў гісторыі фіналаў [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]]. <small>''(31&nbsp;мая)''</small> * Зборная [[Зборная ЗША па хакеі з шайбай|ЗША]] выйграла '''[[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2025|чэмпіянат свету]]''' па [[хакей з шайбай|хакеі з шайбай]]. <small>''(25&nbsp;мая)''</small> * [[Гродна|Гродзенскі]] «[[ФК Нёман Гродна|Нёман]]» перамог у фінальным матчы за '''[[Кубак Беларусі па футболе 2024/2025|Кубак Беларусі]]''' па [[футбол]]е. <small>''(24&nbsp;мая)''</small> * '''[[Чжаа Сіньтун]]''' стаў першым [[кітай]]скім чэмпіёнам свету па [[снукер]]ы. <small>''(5&nbsp;мая)''</small> * Кітаянка '''[[Цзюй Вэньцзюнь]]''' абараніла тытул чэмпіёнкі свету па [[шахматы|шахматах]]. <small>''(16&nbsp;красавіка)''</small> * Капітан «[[Вашынгтон Кэпіталз]]» '''[[Аляксандр Міхайлавіч Авечкін|Аляксандр Авечкін]]''' пераўзышоў рэкорд [[Уэйн Грэцкі|Уэйна Грэцкі]] па колькасці закінутых шайб у рэгуляным сезоне [[НХЛ]]. <small>''(6&nbsp;красавіка)''</small> * '''[[Крысці Ковентры]]''' абрана прэзідэнтам [[Міжнародны алімпійскі камітэт|Міжнароднага алімпійскага камітэта]], стаўшы першай жанчынай на гэтай пасадзе. <small>''(20&nbsp;сакавіка)''</small> * Нарвежац '''[[Ёханес Тынес Бё]]''' атрымаў рэкордную 21-ю перамогу на чэмпіянатах свету па [[біятлон]]е. <small>''(15&nbsp;лютага)''</small> * Нідэрландскі аўтагоншчык '''[[Макс Верстапен]]''' стаў чатырохразовым чэмпіёнам «[[Формула-1|Формулы-1]]». <small>''(24&nbsp;лістапада)''</small> * '''[[Кубак Беларусі па баскетболе 2024|Кубак Беларусі па баскетболе]]''' выйграла «[[Гродна-93]]». <small>''(24&nbsp;лістапада)''</small> * Іспанскі [[тэніс]]іст '''[[Рафаэль Надаль]]''' абвясціў аб завяршэнні прафесійнай кар’еры. <small>''(19&nbsp;лістапада)''</small> * [[Футбол]]ьная ўзнагарода '''«[[Залаты мяч]]»''' прысуджана [[Радрыга Эрнандэс|Радрыга Эрнандэсу]] (сярод мужчын) і [[Айтана Банмаці|Айтане Банмаці]] (сярод жанчын). <small>''(28&nbsp;кастрычніка)''</small> * У [[Нацыянальная хакейная ліга|НХЛ]] дэбютаваў першы беларускі [[брамнік]] — '''[[Аляксей Андрэевіч Коласаў|Аляксей Коласаў]]'''. <small>''(27&nbsp;кастрычніка)''</small> * '''[[Арына Сабаленка]]''' заняла першае месца ў [[тэніс]]ным рэйтынгу WTA. <small>''(21&nbsp;кастрычніка)''</small> * Упершыню '''[[Суперкубак Беларусі па валейболе]]''' выйграла [[гомель]]ская «[[Энергія Гомель|Энергія]]». <small>''(20&nbsp;верасня)''</small> * Завяршыліся '''[[Летнія Паралімпійскія гульні 2024]]'''. <small>''(8&nbsp;верасня)''</small> * '''[[Арына Сабаленка]]''' стала пераможцай [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе|Адкрытага чэмпіянату ЗША]] па [[тэніс]]е. <small>''(7&nbsp;верасня)''</small> * Плывец '''[[Ігар Бокі]]''' выйграў дваццаць першы залаты медаль на [[Паралімпійскія гульні|Паралімпійскіх гульнях]]. <small>''(3&nbsp;верасня)''</small> * Польская велагоншчыца '''[[Катажына Невядома]]''' перамагла ў генеральным заліку на [[Tour de France Femmes]]. <small>''(18&nbsp;жніўня)''</small> * Завяршыліся '''[[Летнія Алімпійскія гульні 2024|Алімпійскія гульні]]''' ў [[Парыж]]ы, перамогу ў медальным заліку атрымала каманда [[ЗША]]. <small>''(11&nbsp;жніўня)''</small> * Шведскі лёгкаатлет '''[[Арман Дзюпланціс]]''' усталяваў сусветны рэкорд у [[скачкі з шастом|скачках з шастом]] — 6 м 25 см. <small>''(5&nbsp;жніўня)''</small> * Першыя ў гісторыі залатыя алімпійскія медалі для [[Сент-Люсія|Сент-Люсіі]] выйграла '''[[Жульен Альфрэд]]''', а для [[Дамініка|Дамінікі]] — '''[[Тэа Лафон]]'''. <small>''(3&nbsp;жніўня)''</small> * Амерыканская плыўчыха '''[[Кэці Ледэкі]]''' стала дзевяціразовай алімпійскай чэмпіёнкай, зраўняўшыся па колькасці тытулаў з [[Ларыса Латыніна|Ларысай Латынінай]]. <small>''(3&nbsp;жніўня)''</small> * Нямецкая конніца '''[[Ізабель Верт]]''' стала першай спартсменкай, якая выйграла залатыя медалі на сямі [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульнях]]. <small>''(3&nbsp;жніўня)''</small> * '''[[Іван Уладзіміравіч Літвіновіч|Іван Літвіновіч]]''' стаў першым у гісторыі [[скачкі на батуце|скачкоў на батуце]] двукразовым алімпійскім чэмпіёнам. <small>''(2&nbsp;жніўня)''</small> * Цырымонія адкрыцця '''[[Летнія Алімпійскія гульні 2024|Летніх Алімпійскіх гульняў]]''' прайшла ў [[Парыж]]ы. <small>''(26&nbsp;ліпеня)''</small> * Алімпійскі '''[[Рэгбі-7 на летніх Алімпійскіх гульнях 2024 – мужчыны|мужчынскі турнір]]''' па [[рэгбі-7]] распачаўся на [[Стад дэ Франс]] у прыгарадзе Парыжа [[Сен-Дэні (Сен-Сен-Дэні)|Сен-Дэні]]. <small>''(24&nbsp;ліпеня)''</small> * [[Футбол]]ьная зборная '''[[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціны]]''' ў шаснаццаты раз выйграла [[Кубак Амерыкі па футболе|Кубак Амерыкі]]. <small>''(14&nbsp;ліпеня)''</small> * На '''[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2024|чэмпіянаце Еўропы па футболе]]''' перамогу атрымала [[Зборная Іспаніі па футболе|зборная Іспаніі]], абыграўшы ў фінале [[Зборная Англіі па футболе|Англію]] з лікам 2:1. За ўсю гісторыю [[Чэмпіянат Еўропы па футболе|чэмпіянатаў Еўропы]] [[Зборная Іспаніі па футболе|Іспанія]] перамагла ў чацвёрты раз. <small>''(14&nbsp;ліпеня)''</small> * Украінская лёгкаатлетка '''[[Яраслава Магучых]]''' усталявала сусветны рэкорд у скачках у вышыню сярод жанчын. <small>''(7&nbsp;ліпеня)''</small> * Каманда '''«[[Фларыда Пантэрз]]»''' упершыню выйграла {{нп5|Кубак Стэнлі|Кубак Стэнлі|en|Stanley Cup}}. <small>''(24&nbsp;чэрвеня)''</small> * Баскетбалісты '''«[[Бостан Селтыкс]]»''' сталі чемпіёнамі [[НБА]] ў рэкордны васямнаццаты раз. <small>''(17&nbsp;чэрвеня)''</small> * '''[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2024|Чэмпіянат Еўропы]]''' па [[футбол]]е стартаваў у [[Германія|Германіі]]. <small>''(14&nbsp;чэрвеня)''</small> * Польская [[тэніс]]істка '''[[Іга Свёнтак]]''' у трэці раз запар стала пераможцай [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе|Адкрытага чэмпіянату Францыі]]. <small>''(8&nbsp;чэрвеня)''</small> * У фінале '''[[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2024|чэмпіянату свету]]''' па [[хакей з шайбай|хакеі з шайбай]] у [[Чэхія|Чэхіі]] перамагла зборная гаспадароў. <small>''(26&nbsp;мая)''</small> * Завяршыла сезон польская [[футбол]]ьная [[Экстракляса 2023/2024|Экстракляса]], чэмпіёнам упершыню стала '''«[[ФК Ягелонія Беласток|Ягелонія]]»''' з [[Беласток]]а. <small>''(25&nbsp;мая)''</small> * [[Гродна|Гродзенскі]] '''«[[ФК Нёман Гродна|Нёман]]»''' выйграў матч за [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|Кубак Беларусі]] па [[футбол]]е. <small>''(25&nbsp;мая)''</small> * [[Баскетбол]]ьны клуб '''«[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]]»''' у шаснаццаты раз запар стаў чэмпіёнам Беларусі. <small>''(24&nbsp;мая)''</small> * У фінале '''[[Ліга Еўропы УЕФА 2023/2024|Лігі Еўропы УЕФА]]''' італьянская «[[ФК Аталанта|Аталанта]]» атрымала перамогу над «[[ФК Баер 04 Леверкузен|Баерам]]», перарваўшы рэкордную серыю нямецкага клуба без паражэнняў. <small>''(22&nbsp;мая)''</small> * '''«[[Манчэстэр Сіці]]»''' ў чацвёрты раз запар першынстваваў у [[футбол]]ьнай [[Англійская Прэм’ер-ліга|англійскай Прэм’ер-лізе]]. <small>''(19&nbsp;мая)''</small> * Украінец '''[[Аляксандр Усік]]''' стаў абсалютным чэмпіёнам свету па [[бокс]]е ў цяжкай вазе сярод прафесіяналаў. <small>''(18&nbsp;мая)''</small> * Завяршыла сезон футбольная [[Футбольная Бундэсліга Германіі 2023/2024|Бундэсліга Германіі]], чэмпіёнам упершыню стаў [[леверкузен]]скі '''«[[ФК Баер 04 Леверкузен|Баер 04]]»'''. <small>''(18&nbsp;мая)''</small> * [[Салігорск]]і '''«[[Шахцёр Салігорск (валейбольны клуб)|Шахцёр]]»''' у восьмы раз першынстваваў у [[Чэмпіянат Беларусі па валейболе|чэмпіянаце Беларусі]] па [[валейбол]]е. <small>''(18&nbsp;мая)''</small> * '''«[[Мінчанка (валейбольны клуб)|Мінчанка]]»''' ў адзінаццаты раз выйграла [[Чэмпіянат Беларусі па валейболе сярод жанчын|чэмпіянат Беларусі]] па [[валейбол]]е сярод жанчын. <small>''(18&nbsp;мая)''</small> * У [[Чэхія|Чэхіі]] стартаваў '''[[чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2024|чэмпіянат свету]]''' па [[хакей з шайбай|хакеі з шайбай]]. <small>''(10&nbsp;мая)''</small> * Алімпійскі агонь для '''[[Летнія Алімпійскія гульні 2024|Гульняў 2024]]''' прыбыў у [[Францыя|Францыю]]. <small>''(9&nbsp;мая)''</small> * Англічанін '''[[Кайрэн Уілсан]]''' стаў пераможцам [[чэмпіянат свету па снукеры|чэмпіянату свету]] па [[снукер]]ы. <small>''(6&nbsp;мая)''</small> * '''«[[Мяшкоў Брэст]]»''' у шаснаццаты раз выйграў [[чэмпіянат Беларусі па гандболе]]. <small>''(27&nbsp;красавіка)''</small> * [[Мілан]]скі '''«[[ФК Інтэрнацыянале Мілан|Інтэр]]»''' у дваццаты раз выйграў [[Чэмпіянат Італіі па футболе|чэмпіянат Італіі]] па [[футбол]]е. <small>''(22&nbsp;красавіка)''</small> * Алімпійскі агонь для '''[[Летнія Алімпійскія гульні 2024|Гульняў 2024]]''' запалены ў грэчаскай Алімпіі. <small>''(16&nbsp;красавіка)''</small> * Літоўскі атлет '''[[Мікалас Алекна]]''' пабіў сусветны рэкорд у [[кіданне дыска|кіданні дыска]], які трымаўся трыццаць восем гадоў. <small>''(14&nbsp;красавіка)''</small> * Форвард «[[Калгары Флэймз]]» '''[[Ягор Шаранговіч]]''' усталяваў новы рэкорд па выніковых балах сярод беларускіх хакеістаў за адзін сезон у [[НХЛ]]. <small>''(14&nbsp;красавіка)''</small> * '''[[Ліндсей Хардынг]]''' названа трэнерам года [[NBA G League]], яна стала першай жанчынай, што атрымала гэтую ўзнагароду. <small>''(2&nbsp;красавіка)''</small> qz4sicmi7f9t4wv4t716cogbtf5pfug Араўрут 0 765248 5156170 4745323 2026-06-19T23:39:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156170 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Араўрут''', '''Крухмальная мука''', '''ці маранта''' — гэта [[крухмал]], які атрымліваюць з [[карэнішча|карэнішчаў]] некалькіх трапічных раслін, традыцыйна з {{bt-bellat||Maranta arundinacea}}, а таксама з {{bt-bellat||Zamia integrifolia}}. Палінезійская маранта або пія — {{bt-bellat||Tacca leontopetaloides}}, маранта з Палаван-Філіпінаў («uraro/araro») і японская маранта {{bt-bellat||Pueraria lobata}}, якую таксама называюць {{нп3|кудзу|||Kudzu}}, выкарыстоўваюцца падобнымі спосабамі. У [[Індыя|Індыі]] яго называюць палуа<ref>{{Cite journal|last1=Behera|first1=R. S.|year=2022|title=Palua (Arrowroot) – A Wild Edible Tuber In Tribal Hinterlands|journal=SocialDhara|url=https://socialdhara.com/palua-arrowroot-a-wild-edible-tuber/}}</ref>. == Гісторыя == [[Файл:Queensland State Archives 2238 Arrowroot drying at Arrowroot Mill with workers and tables 1897.png|250px|міні|Працэс высушвання араўрута]] Археалагічныя даследаванні ў [[Амерыка|Амерыцы]] паказваюць доказы вырошчвання маранты яшчэ 7000 гадоў таму<ref name="Piperno20002">{{cite journal|last1=Piperno|first1=D.|last2=Ranere|first2=A. J.|last3=Holst|first3=I.|first4=P.|last4=Hansell|url=https://www.nature.com/articles/35038055#:~:text=arrowroot,present|title=Starch grains reveal early root crop horticulture in the Panamanian tropical forest|journal=Nature|publisher=[[Springer Nature]]|volume=407|pages=894–897|date=19 October 2000|issue=6806|doi=10.1038/35038055|pmid=11057665|bibcode=2000Natur.407..894P|s2cid=4429117}}</ref>. Назва можа паходзіць ад ''aru-aru'' (ежа з ежы) на мове народа [[аравакі]] з [[Карыбы|Карыбскага басейна]], для якога гэта расліна была адным з асноўных прадуктаў харчавання. Было таксама выказана меркаванне, што назва паходзіць ад выкарыстання маранты пры лячэнні ран ад атрутных стрэл, бо яна выцягвае яд пры нанясенні на месца пашкоджання<ref>Piperno, Dolores R. and Pearsall, Deborah M. (1998), ''The Origins of Agriculture in the Lowland Neotropics,'' San Diego: Academic Press, p. 115, 199</ref>. На пачатку вытворчасці і выкарыстання {{нп3|Капіравальная папера|капіравальнай паперы||Carbonless copy paper}} маранта з-за яе дробнага памеру зярністасці была шырока выкарыстоўваным інгрэдыентам. Пасля таго, як быў распрацаваны эканамічны спосаб цэнтрабежнага падзелу пшанічнай мукі, маранта страціла сваю ролю ў {{нп3|Вытворчасць паперы|вытворчасці паперы||Papermaking}}<ref>{{Cite journal|last1=Phruksaphithak|first1=N.|last2=Wangprayot|first2=J.|date=2020|title=Feasibility of Paper Production from Oil Palm Trunk Using Arrowroot Flour as a Binder|url=https://www.scientific.net/KEM.841.64|journal=Key Engineering Materials|language=en|volume=841|pages=64–69|doi=10.4028/www.scientific.net/KEM.841.64|s2cid=218686462|issn=1662-9795}}</ref><ref>{{cite journal|journal=[[Journal of Materials Research and Technology]]|publisher=[[Elsevier]]|volume=13|pages=1191–1219|issn=2238-7854|first1=J.|last1=Tarique|first2=S.M.|last2=Sapuan|first3=A.|last3=Khalina|first4=S.F.K.|last4=Sherwani|first5=J.|last5=Yusuf|first6=R.A.|last6=Ilyas|doi=10.1016/j.jmrt.2021.05.047|date=27 May 2021|title=Recent developments in sustainable arrowroot (Maranta arundinacea) starch biopolymers, fibres, biopolymer composites and their potential industrial applications|s2cid=236231260|doi-access=free}}</ref>. === Кулінарыя === [[Файл:Natillas_y_cuchara.jpg|міні|250px|Заварны крэм з марантавым бісквітам]] Маранту можна ўжываць у выглядзе [[бісквіт|бісквітаў]], [[пудынг|пудынгаў]], [[жэле]], тартоў, [[Востры соус|вострых соусаў]] і іншае. Маранта кудзу {{bt-bellat||Pueraria lobata}} выкарыстоўваецца ў локшыне ў [[Карэйская кухня|карэйскай]] і [[В’етнамская кухня|в’етнамскай кухні]]. У віктарыянскую эпоху крухмальную муку выкарыстоўвалі ў адварным выглядзе з даданнем невялікай колькасці араматызатараў у якасці лёгказасваяльнай ежы для дзяцей і людзей з абмежаваннямі ў харчаванні. У [[М’янма|Бірме]] клубні маранты, якія называюць артарлут, адварваюць або гатуюць на пары і ядуць з соллю і алеем. Маранта стварае празрыстыя бліскучыя фруктовыя гелі і прадухіляе ўтварэнне крышталяў лёду ў хатнім марожаным. Яна таксама можа быць выкарыстана ў якасці загушчальніка для кіслых прадуктаў, напрыклад, кісла-салодкага ўсходнеазіяцкага соўсу. Яна выкарыстоўваецца ў кулінарыі для атрымання празрыстага густога соўсу, напрыклад, фруктовага, пры гэтым маранта не зробіць соус мутным, як [[кукурузны крухмал]], мука або іншыя крухмалістыя загушчальнікі. Адсутнасць [[Глютэн|клейкавіны]] ў муцэ з маранты робіць яе карыснай у якасці замены пшанічнай мукі для тых, хто пакутуе непераноснасцю глютена . Аднак яна мае адносна высокае ўтрыманне [[Вугляводы|вугляводаў]] і нізкае ўтрыманне [[Бялкі|бялку]] (прыкладна 7,7 %)<ref>{{cite journal|pmc=4252420|year=2013|last1=Aprianita|first1=A|title=Physicochemical properties of flours and starches derived from traditional Indonesian tubers and roots|journal=Journal of Food Science and Technology|volume=51|issue=12|pages=3669–3679|last2=Vasiljevic|first2=T|last3=Bannikova|first3=A|last4=Kasapis|first4=S|doi=10.1007/s13197-012-0915-5|pmid=25477633}}</ref> і не з’яўляецца поўнай заменай [[Пшанічная мука|пшанічнай мукі]] ў [[Хлебапячэнне|хлебапячэнні]]. Маранта гусцее пры больш нізкай тэмпературы, чым мука або [[кукурузны крухмал]], не аслабляецца кіслымі інгрэдыентамі, мае больш нейтральны смак і не паддаецца замарожванню. Яна дрэнна змешваецца з малочнымі прадуктамі, утвараючы слізістую сумесь<ref>{{Cite web |url=http://www.foodsubs.com/ThickenStarch.html |title=Starch Thickeners at The Cook’s Thesaurus |access-date=19 мая 2024 |archive-date=2 жніўня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802222535/http://foodsubs.com/ThickenStarch.html |url-status=dead }}</ref>. Перад даданнем у гарачае маранту рэкамендуецца змяшаць з прахалоднай вадкасцю. Сумесь трэба награваць толькі да таго часу, пакуль сумесь не згусне, і адразу здымаць, каб прадухіліць разрэджванне сумесі. Перагрэў, як правіла, парушае ўласцівасць маранты згусаць. Двума чайнымі лыжкамі маранты можна замяніць адну сталовую лыжку кукурузнага крухмалу або адной чайнай лыжкай маранты адну сталовую лыжку пшанічнай мукі<ref>{{Cite web|url=http://www.healthrecipes.com/arrowroot.htm|title=Arrowroot Powder Is A Thickening Agent|website=Heath Recipes|archive-url=https://web.archive.org/web/20210427100439/http://www.healthrecipes.com/arrowroot.htm|archive-date=April 27, 2021}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{commonscat}} * [http://albumen.conservation-us.org/library/monographs/reilly/chap3.html Arrowroot paper] {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-05-20}} [[Катэгорыя:Карняплоды]] [[Катэгорыя:Харчовыя прадукты]] h57166rgmf51kru8webqxxmln9n0w9e Мікола Дубовік 0 771877 5156165 4826177 2026-06-19T23:09:02Z JerzyKundrat 174 5156165 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} {{цёзкі2|Дубовік}} '''Мікола Дубовік''' ({{ДН|28|7|1905}}, в. [[Мурыны (Капыльскі раён)|Мурыны]], цяпер в. [[Каменка (Капыльскі раён)|Каменка]], [[Капыльскі раён]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] — {{ДС|30|6|1928}}) — беларускі [[паэт]]-[[маладняковец]]. == Біяграфія == Нарадзіўся {{ДН|28|7|1905}} года ў вёсцы [[Мурыны (Капыльскі раён)|Мурыны]] ў беднай сялянскай сям’і. Нягледзячы на матэрыяльныя складанасці скончыў агульнаадукацыйныя курсы (1923) і паступіў на [[Факультэт грамадскіх навук БДУ|факультэт грамадскіх навук]] [[БДУ|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], потым перавёўся на [[Літаратурнае аддзяленне педагагічнага факультэта БДУ|літаратурнае аддзяленне педагагічнага факультэта]]. У 1926 г. быў дэлегатам Першага з’езду «[[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|Маладняка]]». Некалькі разоў кідаў вучобу, служыў у арміі<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/persons/d/dubovik-mikola.html|title=Дубовік Мікола – Белліт|date=2023-10-17|access-date=2024-08-24}}</ref>. Трагічна загінуў {{ДС|30|6|1928}} года падчас купання салдат у р. [[Бярэзіна]] пад [[Бабруйск]]ам. Пахаваны на брацкіх могілках каля Бабруйска<ref name=":0" /> (па інфармацыі [[Ірына Эрнстаўна Багдановіч|Ірыны Багдановіч]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/nekropal/hauruk-zhaljaznjak.html|title=Гаўрук — Жалязняк – Белліт|date=2023-07-14|access-date=2024-08-24}}</ref>). == Творчасць == Ад сярэдзіны 1920-х актыўна публікаваўся ў перыядычным друку, часопісах «[[Чырвоны Сцяг (часопіс)|Чырвоны Сцяг]]», «[[Узвышша (часопіс)|Узвышша]]», «[[Маладняк (часопіс)|Маладняк]]», «[[Аршанскі маладняк]]», полацкім альманаху «[[Наддзвінне (альманах)|Наддзвінне]]». Захапляўся паэзіяй [[Дж. Байран]]а, [[І. Гётэ]], [[Ф. Шылер]]а. Паэт [[Янка Бобрык]], яго сябар, напісаў верш на смерць Дубовіка ў часопісе «[[Маладняк (часопіс)|Маладняк]]», таксама памяці маладога творцы прысвяцілі свае вершы [[Алесь Звонак]] і [[Валерый Маракоў]]<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|130220}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дубовік Мікола}} [[Катэгорыя:Патанулі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] gt8kwy48yk5gavfv4bmsrlf4gzu3o80 Рукавічка (балада) 0 775813 5156286 4877782 2026-06-20T08:04:19Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5156286 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Пальчатка (значэнні)}} {{Літаратурны твор}} '''«Рукавічка»'''<ref>Фрыдрых Шылер — «Юнацтва», Мн., 1981</ref>, '''«Пальчатка»'''<ref>Вершы і балады; Драмы: З ням. / Уклад.,прадм.і камент. Л.Баршчэўскага. — Мн.: Маст.літ., 1993. — 653 с — (Скарбы сусвет.літ.).</ref> ({{lang-de|Der Handschuh}}) — адна з самых вядомых балад [[Фрыдрых Шылер|Фрыдрыха Шылера]]. Напісана ў 1797 годзе — у годзе сяброўскага спаборніцтва за лепшыя балады з [[Ёган Вольфганг фон Гётэ|Ёганам Вольфгангам фон Гётэ]]. Упершыню апублікавана ў «Альманаху муз», выдадзеным Шылерам у 1798 годзе. Адзін з сімвалаў эпохі Веймарскай класікі. У аснову сюжэта пакладзена сапраўднае здарэнне, якое мела месца пры двары французскага караля [[Францыск I|Францыска I]]. Найбольш вядомыя пераклады на беларускую мову зрабілі [[Юрка Гаўрук]] і [[Яўген Бяласін]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Творы Фрыдрыха Шылера}} [[Катэгорыя:Літаратура на нямецкай мове]] 25sipwt7r91p7uz2os4t1ey8d2qcxqg Антон Анатольевіч Карпухоў 0 776185 5155964 5061451 2026-06-19T12:55:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155964 wikitext text/x-wiki {{дапісаць}} {{Валейбаліст}} '''Антон Анатольевіч Карпухоў''' (нар. {{ДН|23|4|1988}}, [[Смаленск]], [[Расія]]) — [[Расія|расійскі]] валейбаліст. == Біяграфія == Да 17 гадоў трэніраваўся ў смаленскай ДЮСШ № 5 па футболе. У 2003 годзе паступіў у Смаленскі прамыслова-эканамічны каледж, дзе стаў больш гуляць у валейбол. У 2007 годзе стаў студэнтам Смаленскай дзяржаўнай акадэміі фізічнай культуры, спорту і турызму і пачаў выступаць за каманду СДАФК-«Фенікс» у лізе «Б» чэмпіянату Расіі. У 2014 годзе падпісаў кантракт з ніжнявартаўскім клубам «Югра-Саматлор». У 35 матчах чэмпіянату ён набраў 556 ачкоў і падзяліў трэцяе месца ў спісе самых рэзультатыўных валейбалістаў сезона. У 2019 годзе ў складзе «Кузбаса» стаў чэмпіёнам Расіі і ўладальнікам Суперкубка краіны, у 2020 годзе — бронзавым прызёрам чэмпіянату Расіі. За нацыянальную зборную дэбютаваў 25 траўня 2018 года ў польскім горадзе [[Катавіцы]] ў матчы супраць зборнай [[Канада|Канады]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://m.sport.business-gazeta.ru/article/287702 Карпухов подписал трёхмесячный контракт со «Строителем»] * [https://sport5.by/news/volleyball/Doigrovshchik-Stroitelya-Karpukhov-YA-v-Minske-ne-nadolgo-Eto-tochno/ Доигровщик «Строителя» Карпухов: «Я в Минске ненадолго. Это точно»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231020105131/https://sport5.by/news/volleyball/Doigrovshchik-Stroitelya-Karpukhov-YA-v-Minske-ne-nadolgo-Eto-tochno/ |date=20 кастрычніка 2023 }} * [https://kuzbass-volley.ru/content/articles/27958/?month=04&year=2023& Карпухов подписал трёхмесячный контракт со «Строителем»] * [https://bvf.by/player/karpuhov-anton/ Карпухов Антон] * [https://fanat1k.ru/spartakovtsy-anton_karpuhov.php Карпухов Антон Анатольевич]{{Недаступная спасылка}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Карпухоў Антон Анатольевіч}} [[Катэгорыя:Валейбалісты Расіі]] [[Катэгорыя:Майстры спорту Расіі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Расіі па валейболе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Смаленскай дзяржаўнай акадэміі фізічнай культуры, спорту і турызму]] 8p2tkpra2wkhipa3mv5677vl5iweeq7 Афелія Юнусаўна Юсупава 0 778310 5156370 5006898 2026-06-20T11:11:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156370 wikitext text/x-wiki {{музыкант}} {{цёзкі2|Юсупава}} '''Афелія Юнусаўна Юсупава''' — савецкая і [[Узбекістан|узбекская]] {{піяністка|СССР|Узбекістана|XX стагоддзя}} і {{музычны педагог|СССР|Узбекістана|XX стагоддзя}}. Пляменніца спявачкі {{нп3|Халіма Насырава|Халімы Насыравай|ru|Насырова, Халима}}, сястра балерыны {{нп3|Клара Юнусаўна Юсупава|Клары Юсупавай|uz|Klara Yusupova}} і спявачкі [[Роза Юнусаўна Юсупава|Розы Юсупавай]]. Вучылася ў [[Маскоўская дзяржаўная кансерваторыя імя П. І. Чайкоўскага|Маскоўскай кансерваторыі]] ва {{нп3|Уладзімір Сяргеевіч Бялоў (піяніст)|У. С. Бялова|ru|Белов, Владимир Сергеевич (пианист)}}, затым скончыла Ташкенцкую кансерваторыю і аспірантуру пры ёй пад кіраўніцтвам Н. Б. Рэцкер. Канцэртуе з [[1962]] года, была першай узбекскай піяністкай, якая гастралявала за межамі Савецкага Саюза <ref>{{Cite web |url=http://www.konservatoriya.uz/fortepiano.htm |title=Государственная консерватория Узбекистана: кафедра специального фортепиано |access-date=6 снежня 2024 |archive-date=2 жніўня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130802084424/http://www.konservatoriya.uz/fortepiano.htm |url-status=dead }}</ref>: Польшча (1966), Канада (1967), Манголія (1969) і інш. Прафесар кафедры спецыяльнага фартэпіяна Дзяржаўнай rансерваторыі Узбекістана, у 1973—1987 гг. і затым зноў у 1997—2009 гг. загадвала кафедрай, у 1987 г. стала першым абраным рэктарам кансерваторыі і займала гэтую пасаду на працягу 10 гадоў. [[Заслужаны артыст Узбекскай ССР|Заслужаная артыстка Узбекскай ССР]] (1976), [[Заслужаны дзеяч мастацтваў Узбекістана]] і [[Каракалпакстан]]а (1994). У [[2008]] годзе Міністэрства культуры Узбекістана ўзнагародзіла Афелію Юнусаву прэміяй у намінацыі «Ангел нашай сцэны»<ref>[http://www.press-uz.info/index.php?title=home&nid=41&my=012009&st=0&date=20090114&ctry=1000 Лучшие представители сферы культуры и спорта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110721232121/http://www.press-uz.info/index.php?title=home&nid=41&my=012009&st=0&date=20090114&ctry=1000 |date=21 ліпеня 2011 }} // ИА «Press-UZ.info», 14.01.2009.</ref>. Дачка — піяністка Саёра Гафурава<ref>[http://www.sanat.orexca.com/rus/archive/1-09/rustam_abdullaev.shtml Р. Абдуллаев. Сайера Гафурова: пора творческой зрелости] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110314194512/http://www.sanat.orexca.com/rus/archive/1-09/rustam_abdullaev.shtml |date=14 сакавіка 2011 }} // «Сан’ат», 2009, № 1.</ref>, якая змяніла сваю маці на пасадзе загадчыцы кафедры спецыяльнага фартэпіяна кансерваторыі Узбекістана. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [http://www.konservatoriya.uz/resources/Ofeliya.doc Г. Б. Калмыкова. Офелия Юсупова]{{Недаступная спасылка}}. — Ташкент: Государственная консерватория Узбекистана, 2001. {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-12-07}} {{DEFAULTSORT:Юсупава Афелія Юнусаўна}} dsdcwijq6fh9cdafyskrj9e1y62ckka Master of Puppets 0 779383 5156356 5083774 2026-06-20T10:55:57Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:Альбомы Elektra Records]]; +[[Катэгорыя:Альбомы на англійскай мове]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5156356 wikitext text/x-wiki {{Картка:Альбом|Працягласць=54:52|Тып=студыйны альбом|Пап_год=1984|Папярэдні альбом=[[Ride the Lightning]]|Наступны альбом=[[…And Justice for All]]|Храналогія=студыйных альбомаў|Наст_год=1988|Назва=Master of Puppets|Яшчэ={{Спіс сінглаў | Назва = Master of Puppets | Тып = студыйны | Сінгл 1 = Master of Puppets | Сінгл 1 дата = 2 ліпеня 1986 }}|Лэйбл=[[Elektra Records]]}} '''Master of Puppets''' (з англ. — «Лялькавод») — трэці студыйны альбом амерыканскага трэш-метал-гурта [[Metallica]], выпушчаны [[3 сакавіка]] [[1986]] года на лэйбле Elektra Records. Праца над пласцінкай праходзіла ў [[Капенгаген]]е ў студыі Sweet Silence Studios пад кіраўніцтвам прадзюсара [[Флемінг Расмусен|Флемінга Расмусена]]. Master of Puppets — апошні альбом гурта, у запісе якога браў удзел бас-гітарыст [[Кліф Бёртан]], які трагічна загінуў падчас гастроляў у Швецыі. Лонгплэй дабраўся да 29-га месца ў чарце Billboard і стаў першым альбомам у жанры трэш-метал, які быў адзначаны «плацінавым» сертыфікатам. Агулам продажы альбома ў ЗША складаюць больш за 6 мільёнаў асобнікаў. Master of Puppets быў высока ацэнены крытыкамі і ўключаецца ў многія рэйтынгі найлепшых запісаў усіх часоў. Шэраг публіцыстаў асабліва адзначаў такія кампаненты пласцінкі, як музычны драйв, віртуознасць выканання і глыбіня палітызаваных тэкстаў. Лонгплэй лічыцца краевугольнай працай гурта ў 1980-х і адным з самых уплывовых альбомаў [[хэві-метал]]а. Крытыкі называюць яго выхад адной з прычын агульнага росту цікавасці публікі да гэтага напрамку. Шмат музыкантаў запісвалі кавер-версіі на песні з гэтага альбома, таксама былі выпушчаныя некалькі трыб’ютаў. У 2016 годзе запіс быў адзначаны як «культурна, гістарычна і эстэтычна значны» і ўнесены ў Нацыянальны рэестр Бібліятэкі Кангрэса ЗША. Дызайн вокладкі быў распрацаваны гуртом сумесна з [[Пітэр Менш|Пітэрам Меншам]], ён адсылае да лейтматыву альбома — маніпулявання людзьмі. Падчас запісу пласцінкі гурт шмат эксперыментаваў і выкарыстоўваў досвед і напрацоўкі папярэдніх двух дыскаў, музыканты ўдасканальвалі і індывідуальнае майстэрства. Пазней гурт адмовіў ад агрэсіўнага прамоўшанага альбома, зрабіўшы стаўку на інтэнсіўнае шматмесячнае турнэ, у амерыканскай частцы якога выступала ў прыватнасці на разагрэве ў [[Озі Осбарн]]а. У разгар гастроляў гурт быў вымушаны адмяніць еўрапейскую частку турнэ з-за гібелі Кліфа Бёртана. Музыканты вярнуліся ў [[Лос-Анджэлес]] і правялі спробы новага басіста, выбраўшы [[Джэйсан Ньюстэд|Джэйсана Ньюстэда]]. У 2006 годзе гурт неаднаразова выконваў альбом цалкам, што было прымеркавана да юбілею запісу. == Спіс трэкаў == {{tracklist | collapsed = | headline = Side one | extra_column = | all_writing = | all_lyrics =Джэймс Хэтфілд | all_music = | music_credits =yes | title1 = Battery | note1 = | writer1 = Hetfield | lyrics1 = | music1 = [[Джэймс Хэтфілд]] · [[Ларс Ульрых]]| extra1 = | length1 = 5:13 | title2 = Master of Puppets | note2 = | writer2 = | lyrics2 = | music2 = Хэтфілд · Ульрых · [[Кліф Бёртан]] · [[Кірк Хэмет]] | extra2 = | length2 = 8:36 | title3 = The Thing That Should Not Be | note3 = | writer3 = | lyrics3 = | music3 = Хэтфілд · Ульрых · Хэмет | extra3 = | length3 = 6:37 | title4 = Welcome Home (Sanitarium) | note4 = | writer4 = | lyrics4 = | music4 = Хэтфілд · Ульрых · Хэмет | extra4 = | length4 = 6:28}} {{tracklist | collapsed = | headline = Side two | total_length = 54:52 | all_writing = | all_lyrics = | all_music = | music_credits =yes | title5 = Disposable Heroes | note5 = | writer5 = | lyrics5 = | music5 = Хэтфілд · Ульрых · Хэмет | extra5 = | length5 = 8:17 | title6 = Leper Messiah | note6 = | writer6 = | lyrics6 = | music6 = Хэтфілд · Ульрых| extra6 = | length6 = 5:40 | title7 = Orion | note7 = instrumental | writer7 = | lyrics7 = | music7 = Хэтфілд · Ульрых · Бёртан| extra7 = | length7 = 8:28 | title8 = Damage, Inc. | note8 = | writer8 = | lyrics8 = | music8 = Хэтфілд · Ульрых · Бёртан · Хэмет | extra8 = | length8 = 5:33 }} {{tracklist | collapsed = | headline = Bonus tracks (digital reissue)<ref>{{cite web|first=Gil|last=Kaufman|url=http://www.mtv.com/news/articles/1537125/metallica-put-catalog-on-itunes-8212-quietly.jhtml|archive-url=https://archive.today/20121206020350/http://www.mtv.com/news/articles/1537125/metallica-put-catalog-on-itunes-8212-quietly.jhtml|url-status=dead|archive-date=December 6, 2012|title=Metallica Put Catalog On iTunes — Quietly|publisher=MTV|date=June 26, 2006|access-date=April 11, 2012}}</ref> | all_writing = | all_lyrics = | all_music = | music_credits =yes | title9 = Battery | note9 = Live | writer9 = | lyrics9 = | music9 = Хэтфілд · Ульрых| extra9 = | length9 = 4:53 | title10 = The Thing That Should Not Be | note10 = Live | writer10 = | lyrics10 = | music10 = Хэтфілд · Ульрых · Хэмет | extra10 = | length10 = 7:02 | total_length = 66:42 }} == Зноскі == <references /> {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Альбомы гурта «Metallica»]] [[Катэгорыя:Альбомы 1986 года]] [[Катэгорыя:Альбомы Elektra Records]] [[Катэгорыя:Альбомы на англійскай мове]] 3z5c2q8q09cyus6tqvu4x1s03btzh2l Афанасій Сямёнавіч Трошын 0 781418 5156358 4923699 2026-06-20T10:58:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156358 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Трошын}} {{Вучоны |Навуковы кіраўнік = [[Дзмітрый Мікалаевіч Насонаў]] }} '''Афанасій Сямёнавіч Тро́шын'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-ru|Афанасий Семёнович Трошин}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі [[вучоны]] ў галіне [[Цыталогія|цыталогіі]] і цытафізіялогіі, член-карэспандэнт [[АН СССР|Акадэміі навук СССР]] (1960), [[доктар біялагічных навук]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сяле [[Альза]] (зараз у [[Чамзінскі раён|Чамзінскім раёне]] [[Мардовія|Рэспублікі Мардовія]], [[Расія]]). У 1936 годзе скончыў біялагічны факультэт{{sfn|ВСЭ|1977}} [[СПбДУ|Ленінградскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (вучань [[Дзмітрый Мікалаевіч Насонаў|Дз. М. Насонава]]{{sfn|ВСЭ|1977}}{{sfn|БМЭ|1985}}). У 1939—1940 гадах праходзіў службу ў [[РСЧА|Чырвонай Арміі]], з 1940 года працаваў ва [[Інстытут эксперыментальнай медыцыны|Усесаюзным інстытуце эксперыментальнай медыцыны]] навуковым супрацоўнікам{{sfn|БМЭ|1985}}. З 1941 па 1946 год праходзіў ваенную службу, удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]{{sfn|БМЭ|1985}}. З 1946 па 1950 год А. С. Трошын працаваў ва Усесаюзным інстытуце эксперыментальнай медыцыны пад кіраўніцтвам Дз. М. Насонава, у 1950—1951 гадах у [[Нацыянальны медыцынскі даследчы цэнтр анкалогіі імя М. М. Пятрова|Навукова-даследчым інстытуце анкалогіі імя М. М. Пятрова]] Міністэрства аховы здароўя СССР{{sfn|БМЭ|1985}}. З 1951 па 1957 год на пасадзе навуковага супрацоўніка [[Заалагічны інстытут РАН|Заалагічнага інстытута]] Акадэміі навук СССР{{sfn|БМЭ|1985}}. З 1957 года А. С. Трошын загадчык лабараторыі фізіялогіі клеткі [[Інстытут цыталогіі РАН|Інстытута цыталогіі]] Акадэміі СССР, адначасова намеснік дырэктара, з 1958 года — дырэктар. == Навуковая і грамадская дзейнасць == А. С. Трошыну належаць больш за 120 навуковых прац, у тым ліку 3 [[Манаграфія|манаграфіі]]{{sfn|БМЭ|1985}}. Асноўныя працы па фізіялогіі [[Клетка|клеткі]], праблемах клетачнай пранікальнасці і ролі клеткавых мембран. Распрацаваў [[Сорбцыя|сарбцыйную]] клетачнай пранікальнасці і размеркавання рэчываў паміж клеткай і асяроддзем (зарэгістравана як [[вынаходства]] ў 1964 годзе{{sfn|БМЭ|1985}}). Быў арганізатарам і галоўны рэдактарам часопіса «Цитология», рэдактарам рэдакцыйнага аддзела «Біялогія» Вялікай медыцынскай энцыклапедыі, членам бюро Аддзялення біяфізікі, біяхіміі і хіміі фізіялагічна актыўных злучэнняў і старшынёй Навуковага савета па праблемах цыталогіі Акадэміі навук СССР{{sfn|БМЭ|1985}}). Сярод апублікаваных прац: * Проблема клеточной проницаемости — М.— Л., 1956; * Транспорт сахаров через клеточные мембраны, [монография] / А. С. Трошин, Н. Н. Никольский; Академия наук СССР, Институт цитологии — Ленинград : Наука, Ленинградское отделение, 1973. — 221, [3] c. .- ил.; * Физиология клетки : учеб. пособие для учителей / А. С. Трошин, В. П. Трошина. — М. : Просвещение, 1979. — 120 с. : ил.; * Распределение веществ между клеткой и средой / А. С. Трошин, Академия наук СССР, Институт цитологии; отв. ред. А. Б. Каулин — Ленинград : Наука, Ленинградское отделение , 1985. — 191, [1] c. — ил. == Узнагароды == * [[Ордэн Леніна]] * [[Ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі]] * [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга]] * [[Ордэн Айчыннай вайны]] 2-й ступені * [[Ордэн Чырвонай Зоркі]] (1945) * [[Медаль «За абарону Ленінграда»]] (1942) * [[Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]] (1945) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Тро́шын Афанасій Сямёнавіч||530—531}} * {{БСЭ3|Тро́шин Афанасий Семёнович|26|254}} * {{кніга|аўтар=Виноградова Н. А.|частка=Тро́шин афанасий Семёнович|спасылка частка=https://бмэ.орг/index.php/%D0%A2%D0%A0%D0%9E%D0%A8%D0%98%D0%9D_%D0%90%D1%84%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87|загаловак=Большая медицинская энциклопедия : [в 30 т. ]|адказны=гл. ред. акад. Б. В. Петровский; [Акад. мед. наук СССР]|выданне=3-е изд|месца=М.|выдавецтва=Советская энциклопедия|год=1985|том=25: Тениус — Углекислота.|старонкі=|старонак=544|тыраж=150 000|мова=ru|ref=БМЭ}} * ''Браун А. Д., Веренинов А. А., Трошина В. П.'' Афанасий Семенович Трошин. Санкт-Петербург, 1993. — 128 с.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [https://new.ras.ru/staff/chlen-korrespondent-ran/troshin-afanasiy-semenovich/ Члены-корреспонденты РАН. Трошин Афанасий Семёнович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250224003345/https://new.ras.ru/staff/chlen-korrespondent-ran/troshin-afanasiy-semenovich/ |date=24 лютага 2025 }}{{ref-ru}} * [https://isaran.ru/?q=ru/person Трошин Афанасий Семёнович // Архивы РАН]{{ref-ru}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero91932265/ Трошин Афанасий Семёнович]{{ref-ru}} // Праект «Память народа» {{Вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-01-28}} {{DEFAULTSORT:Трошын Афанасій Сямёнавіч}} [[Катэгорыя:Цытолагі]] [[Катэгорыя:Капітаны СССР]] [[Катэгорыя:Падпісалі «ліст трохсот»]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі СССР]] l2oryujtszqwk4fukmg9qcexhpmj84y Афганістан. Я памятаю 0 783552 5156369 5044845 2026-06-20T11:09:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156369 wikitext text/x-wiki {{Кароткае апісанне|дакументальны фільм}} {{Фільм}} '''«Афганіста{{Націск}}н. Я па{{Націск}}мятаю»''' ({{Lang-ru|Афганистан. Я помню}}) — [[Беларусь|беларускі]] [[Дакументальнае кіно|дакументальны фільм]], зняты на кінастудыі «[[Беларусьфільм]]» (студыя «Летапіс») па заказу [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]] у [[2013 год у гісторыі кіно|2013 годзе]]. == Сюжэт == Героі фільма — беларускія ветэраны [[Афганская вайна (1979—1989)|Афганскай вайны]]. Для іх выкананне інтэрнацыянальнага абавязку не засталося ўспамінамі пра падзеі дваццаціпяцігадовай даўніны, у кожнага з іх тая вайна жыве і сёння. У карціне праз канкрэтныя людскія лёсы выяўляецца праўда аб той трагічнай вайне і чалавечай мужнасці, праўда, якая так патрэбна не толькі ім, але і ўсім нам. Галоўная думка фільма ў тым, што кожны з афганцаў, якія прайшлі праз кроў, боль і пакуты – варты памяці і павагі.<ref name="bntu"/><ref name="school"/> == Здымачная група == * рэжысёр, сцэнарый — Халіма Хасанава. ==Узнагароды== * Прыз «За найлепшы дакументальны фільм» на мінскім міжнародным кінафестывалі «[[Лістапад (кінафестываль)|Лістапад]]» (2014). ==Зноскі== {{Reflist|refs= <ref name="bntu">{{Cite web|lang=ru|url=https://sgght.bntu.by/index.php/be/news/12624-afganistan-ya-pomnyu|title=Афганистан. Я помню|website=[[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт]]|date=2023-02-16|access-date=2025-02-28|url-status=dead|ref=bntu}}</ref> <ref name="school">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.school14.by/afganistan-ya-pomnyu/|title=«Афганистан. Я помню»|website="Средняя школа №14" г.Мозыря|date=2025-02-15|access-date=2025-02-28|url-status=dead|ref=school}}</ref> }} ==Літаратура== == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} * {{YouTube|Audlp6MboPs|Фільм на афіцыйным канале кінастудыі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Дакументальныя фільмы Беларусі]] [[Катэгорыя:Фільмы студыі «Беларусьфільм»]] kbcmapictiow2q4oxi7fwjuktqb9a5t Антысавецкае сялянскае паўстанне ў Горацкім павеце 0 787942 5156083 5043871 2026-06-19T19:46:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156083 wikitext text/x-wiki '''Антысавецкае сялянскае паўстанне ў Горацкім павеце''' — узброеныя выступленні сялян у траўні–чэрвені 1919 года на тэрыторыі [[Горацкі павет|Горацкага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] супраць палітыкі [[Бальшавікі|бальшавікоў]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/128404|title=Майданы 1919-га: у пачатку мая спаўняецца 95 гадоў Гарадзішчанскаму паўстанню|website=Наша Ніва|date=2014-05-24|access-date=2025-05-13}}</ref>. == Перадумовы == З пачатку 1918 года ў Горацкім павеце не спынялася [[Антысавецкае паўстанне ў Горках|сялянская барацьба]] супраць савецкай улады, якая ўзмацнілася з пачаткам прымусовай мабілізацыі ў [[Чырвоная армія|Чырвоную армію]]. У мясцовасці шырока распаўсюджвалася дэзерцірства. == Пачатак паўстання == 8 мая 1919 года распачалося паўстанне ў [[Гарадзішча (Шклоўскі раён)|Гарадзішчы]] і ахапіла дзясяткі вёсак. У кожнай з іх з’явіліся мясцовыя лідары, звязаныя з кіраўнікамі паўстання — былымі афіцэрамі царскай арміі Карпам Пруднікавым, Сяргеем Вязавым і братамі Піменавымі. Чырвонаармейскія атрады, прысланыя мабілізаваць і лавіць дэзерціраў, сустракалі ўзброеныя людзі. == Падзеі ў Пугляях == Захаваліся сведчанні ўзброенага супраціву ў вёсцы [[Пугляі]]. Там мясцовы жыхар Васіль Ліпкін заклікаў на сходзе не ісці ў Чырвоную армію. Прыбыўшы з [[Орша|Оршы]] Андрыян Магер распаўсюджваў антысавецкія газеты і ўлёткі. Жыхары арганізавалі ўзброеную засаду на чырвонаармейцаў, у выніку якой адзін з іх быў забіты, двое захоплены, двое ўцяклі. Паўстанцы падзяліліся на атрады і сышлі ў навакольныя лясы. У іх распараджэнні было да трох кулямётаў і дзясяткі вінтовак. У вёсцы [[Бабінічы (Аршанскі раён)|Бабінічы]] сабралася да 80 чалавек. Агітацыя вялася з удзелам прадстаўнікоў [[Эсэры|эсэраў]], якія спадзяваліся на далучэнне вайскоўцаў з аршанскага артдывізіёна. == Напад у Шэдах == 26 мая 1919 года ў вёсцы [[Шэды, Горацкі раён|Шэды]] сяляне напалі на [[харчатрад]] пад кіраўніцтвам Івана Хліманкова, які займаўся рэквізіцыяй прадуктаў у Горацкім павеце. 11 чалавек былі забітыя. Іх целы перавезлі ў Горкі, дзе 28 мая пахавалі ў братэрскай магіле ў скверы. У 1930 годзе на ёй устанавілі калону, падчас Другой Сусветнай вайны яна была разбурана, адноўлена ў 1987 годзе<ref>{{Cite web|url=https://gorki.gov.by/bratskaya-mogila-prodotryadovcev-gorod-gorki-ulica-sovetskaya-v-skvere|title=Братская могила продотрядовцев (город Горки, улица Советская в сквере) {{!}} Горецкий райисполком|website=gorki.gov.by|access-date=2025-05-13|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://old.kamunikat.org/?pubid=7278|title=Горацкі раён - Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|website=Горацкі раён - Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|access-date=2025-05-13|archive-date=9 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260109172512/https://old.kamunikat.org/?pubid=7278|url-status=dead}}</ref>. == Арганізацыя паўстання == Кіраўнікамі ўзброеных сялянскіх груп выступілі: * Фёдар Трутчанкоў, Мікалай і Пракоп Піменавы — у Гарадзішчы. * Ціт Цялятнікаў і Філіп Раманаў — у [[Ордаць|Ордаці]]. * Ілля Кавалёў — у [[Шэды|Шэдах]]. * Іван Драчоў — у [[Любіж|Любіжы]]. * Васіль Ліпкін і Андрыян Магер — у [[Пугляі|Пугляях]]. Паўстанцы нападалі на савецкія ўстановы, разганялі мясцовыя органы ўлады, аказвалі супраціў чырвонаармейцам. Колькасць паўстанцаў дасягала 5 тысяч чалавек. Паводле даных [[Надзвычайная камісія БССР|ЧК]], у арганізацыі паўстання ўдзельнічалі і былыя дэзерціры, што вярнуліся з Масквы. == Ваенная аперацыя савецкай улады == 18 мая 1919 года ў Горацкім павеце было ўведзена [[надзвычайнае становішча]]. Савецкія ўлады запрасілі вайсковае падмацаванне. У Горкі былі накіраваны атрады з [[Гомель|Гомеля]], [[Смаленск|Смаленска]] і [[Магілёў|Магілёва]]. Сярод іх — інтэрнацыянальны батальён ЧК, у тым ліку «атрад кітайцаў». Усяго для падаўлення паўстання было задзейнічана каля 1000 штыкоў з кулямётамі, гарматамі і кавалерыяй. 22 мая савецкія войскі пачалі наступ. Быў разгромлены атрад паўстанцаў у Любіжы, заняты штаб у Гарадзішчы, ліквідаваны склады. Да 8 чэрвеня асноўныя баявыя дзеянні былі спынены. == Пасля наступу == Нягледзячы на разгром, паўстанне не было канчаткова падаўлена. У чэрвені савецкае камандаванне накіравала дадатковыя сілы ў рэгіён. Паўстанцы дзейнічалі дробнымі групамі, працягваючы супраціў. Частка з іх зноў узняла зброю ў 1920 годзе пад сцягам генерала [[Станіслаў Булак-Балаховіч|Булак-Балаховіча]]. == Лёс кіраўнікоў == Некаторыя ўдзельнікі паўстання былі арыштаваны і загінулі ў засценках [[НКВД]]. Тры браты Піменавы былі ў розны час затрыманыя і загінулі ў высылцы. Сляды іншых арганізатараў згубіліся ў савецкіх архівах. == Гл. таксама == * [[Антысавецкае паўстанне ў Горках]] * [[Гісторыя Горак]] == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Паўстанні ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Антысавецкі супраціў]] [[Катэгорыя:Беларускі антысавецкі супраціў]] [[Катэгорыя:1919 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Горацкі раён]] l0zisbi2slmjmj9nr18py218iu34ee4 Аркадзь Аркадзевіч Анішчык 0 788279 5156173 5044310 2026-06-20T00:33:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156173 wikitext text/x-wiki {{Мастак|жанр=мастацкае шкло, [[вітраж]]}}'''Аркадзь Аркадзьевіч Анішчык''' (нар. [[25 красавіка]] [[1945]], [[Навагрудак]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларуская ССР]]) — {{Мастак/кат|СССР|Беларусі|Эстоніі|Расіі XX века}} [[Шкло|шкла]], акадэмічны [[Жывапіс|жывапісец]]. == Біяграфія == Нарадзіўся [[25 красавіка]] [[1945]] года ў горадзе [[Навагрудак]]. Дзяцінства і юнацтва будучага мастака прайшлі ў Гродзенскай вобласці. З 1969 года вучыўся ў [[Санкт-Пецярбургская дзяржаўная мастацка-прамысловая акадэмія імя А. Л. Штыгліца|Ленінградскім вышэйшым мастацка-прамысловым вучылішчы ім.]] [[Санкт-Пецярбургская дзяржаўная мастацка-прамысловая акадэмія імя А. Л. Штыгліца|Мухінай]], з 1970 — у атэлье мастака шкла прафесара {{Не перакладзена|Лібенскі, Станіслаў|Станіслава Лібенскага|cs|Stanislav Libenský}} ў [[Вышэйшая школа прыкладнога мастацтва ў Празе|Вышэйшай мастацка-прамысловай школе]] (Прага), якую з адзнакай скончыў у 1975 годзе з кваліфікацыяй «мастак шкла, акадэмічны жывапісец, педагог». Працаваў на [[Нёман (шклозавод)|шклозаводзе «Нёман»]] ([[Бярозаўка (горад)]], [[Лідскі раён]], Гродзенская вобласць), дзе выканаў больш 3000 мадэляў для прамысловай вытворчасці, а таксама гіганцкую кампазіцыю са шкла (90 м2) для кінатэатра «Гродна» ў горадзе Гродна, і шэраг іншых дызайнерскіх аб'ектаў для архітэктуры. Займаўся прамысловым дызайнам — стварыў шэраг свяцільнікаў для Лідскага завода электратэхнічнага абсталявання. Зараз мастак жыве і працуе ў [[Талін]]<nowiki/>е, [[Эстонія]] == Творчасць == Ўдасканаліў тэхналагічны працэс стварэння вітражоў. Разам з жонкай, таксама мастачкай шкла Майрэ Пююкке і сынам спраектаваў і выканаў некалькі значных алтарных кампазіцый са шкла для хрысціянскіх цэркваў. Праектуе і выконвае вітражы, шліфаваныя аб'екты са шкла. Выкладае, праводзіць майстар-класы<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://www.pushkinlib.spb.ru/rus_fin2.html|title=Открытие выставки|publisher=Центральная городская детская библиотека им. А.С.Пушкина|archive-url=https://web.archive.org/web/20190123071629/http://www.pushkinlib.spb.ru/rus_fin2.html|archive-date=2019-01-23|access-date=2019-01-22}}</ref>. У 1973-2008 гадах удзельнічаў больш чым больш за 300 выставах у музеях і выставачных залах на тэрыторыі былога СССР ([[Масква]], [[Санкт-Пецярбург|Ленінград]], [[Мінск]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://www.minsk.gov.by/html_doc/org_3444/mir_stekla.shtml|title=Мир стекла|date=|publisher=Минский городской исполнительный комитет|archive-url=https://web.archive.org/web/20090628152432/http://minsk.gov.by/html_doc/org_3444/mir_stekla.shtml|archive-date=2009-06-28|access-date=2019-01-22}}</ref>, [[Ерэван]], [[Гродна]]), а таксама за мяжой: [[Францыя]], [[Канада]], [[Венгрыя]], [[Польшча]], [[Грэцыя]], [[Чэхаславакія]], [[Югаславія]], [[Індыя]], [[Фінляндыя]]<ref>{{·}}{{Cite web|lang=en|url=http://maiark.clan.su/blog/|title=Дневник|date=|publisher=maiark.clan.su|archive-url=|archive-date=|access-date=2019-01-22|url-status=dead}}<br /><br />{{·}}{{Cite web|lang=ru|url=http://arkmair.info/site_content/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=4&Itemid=11&lang=ru|title=Выставка|date=|publisher=arkmair.info|archive-url=https://web.archive.org/web/20250603081447/http://arkmair.info/site_content/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=4&Itemid=11&lang=ru|archive-date=3 чэрвеня 2025|access-date=2019-01-22|url-status=dead}}</ref>. Творы Аркадзя Анішчыка знаходзяцца ў [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Гістарычным музеі]] (Мінск), мастацкім музеі ([[Шаўлі|Шаўляй]]), Музеі прыкладнога мастацтва (Масква, кампазіцыі са шкла), [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь]] (у пастаяннай экспазіцыі "Беларускае мастацтва XX стагоддзя")<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://www.artmuseum.by/ru/koll/bsov20|title=Белорусское искусство XX в|publisher=Национальный художественный музей Республики Беларусь|archive-url=https://web.archive.org/web/20190123071629/http://www.artmuseum.by/ru/koll/bsov20|archive-date=2019-01-23|access-date=2019-01-22}}</ref>, а таксама ў прыватных зборах калекцыянераў Германіі, Расіі, Фінляндыі, Беларусі, Чэхіі, Узбекістана, Літвы, Эстоніі. === Выбраныя творы === * Прасторавая кампазіцыя са шкла, 90 м<sup>2</sup> — у кінатэатры «Гродна» ([[Гродна]]) * Кампазіцыя «Тры Вазы", шкло, гута; 1988 — калекцыя губернатара горада [[Мікелі]]. * Алтарныя вітражы, кампазіцыі ** «Адзін», 3200 × 60 см — зала для пасяджэнняў у хрысціянскім вучылішчы Яккімаа (Руакалахці, Фінляндыя) ** «Дабраслаўляюць анёлы», 3600 ×8 2 см — хрысціянскі храм (Пункахар'ю, Фінляндыя) ** «Ad lumen», 2210 × 137 см — кафедральны сабор мясцовай епархіі (Сулкава, Фінляндыя) ** «Ylöspäin», 70 × 70 см — [[Саванліна|Савонлінскае]] хрысціянскае вучылішча. ** «Alttari» — ([[Кипонниеми|Кіпаніемі]], Фінляндыя). == Узнагароды == * Дыплом III ступені ВДНГ БССР (1982) — ''За распрацоўку на высокім мастацкім узроўні камплекты шклянак і вазы для прамысловай вытворчасці''. * Дыплом III ступені ВДНГ БССР (1982) — ''За распрацоўку на высокім мастацкім узроўні камплекты ваз і сервізу для бытавога карыстання, для прамысловай вытворчасці''. * Ганаровая грамата Гродзенскай абласной арганізацыі Саюза мастакоў БССР (1982) — ''За вялікі ўклад у развіццё беларускага шкла, значную работу па выхаванні падрастаючага пакалення, арганізатарскую дзейнасць па правядзенні выстаў у горадзе Ленінградзе і горадзе Гродна''. * Бронзавы медаль ВДНГ (1985) — За выдатныя дасягненні ў галіне развіцця народнай гаспадаркі СССР. * Знак [[Усесаюзны цэнтральны савет прафесійных саюзаў|УЦСПС]] «За дасягненні ў самадзейным мастацтве» (1987). == Заўвагі == {{Reflist}} == Спасылкі == * [http://arkmai.clan.su Сайт Аркадзя Анішчыка і Майры Пююкке]{{Недаступная спасылка}}{{Ref-en}} [[Катэгорыя:Мастакі-вітражысты]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя бронзавым медалём ВДНГ]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Вышэйшай школы прыкладнога мастацтва (Прага)]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскай мастацка-прамысловай акадэміі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Навагрудку]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1945 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 25 красавіка]] [[Катэгорыя:Мастакі Эстоніі]] nz3rh0egghqrk85bkt3zmnnr0x3wsff Арпеджыа 0 790668 5156188 5025069 2026-06-20T02:12:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156188 wikitext text/x-wiki [[Файл:Bach Arpeggio from Jesu, Joy of Man's Desiring.png|thumb|Шэраг арпеджыа ў творы {{нп5|Езу, радасць чалавечага жадання|4=Jesu, Joy of Man's Desiring}} І. С. Баха [[Файл:Bach Arpeggio.mid]]]] [[Файл:The Star-Spangled Banner arpeggio.png|thumb|[[Гімн ЗША]] пачынаецца з арпеджыа.<ref>Kamien, Roger (2008). ''Music: An Appreciation'', p. 43. McGraw-Hill. {{ISBN|978-0-07-340134-8}}</ref>[[Файл:The Star-Spangled Banner arpeggio.mid]]]] [[Файл:Beethoven piano sonata 14 mvmt 1 bar 1-4.svg|thumb|upright=2|Арпеджыа адкрывае {{нп5|Месяцова саната|4=Moonlight Sonata}} Бетховена і працягваецца як акампанемент{{br}}[[Файл:Beethoven piano sonata 14 mvmt 1 bar 1-4.mid]]]] '''Арпе́джыа''' ({{lang-it|Arpeggio, {{IPA|arˈpeddʒo}}}}) — гэта від [[акорд]]а, у якім [[Нота|ноты]], што ўтвараюць акорд, паслядоўна гучаць ва ўзыходным або сыходным парадку. На {{нп5|Клавішны інструмент|клавішных інструментах|4=Keyboard instrument}} арпеджыа часам называюць '''раскінутымі акордамі'''. Арпеджыа могуць утрымліваць усе ноты {{нп5|Гама (музыка)|гамы||musical scale}} або толькі іх частку, але абавязкова павінны ўключаць ноты як мінімум трох {{нп5|Вышыня гуку|вышынь||Pitch (music)}} (паслядоўнасці з дзвюх нот называюць {{нп5|Трэль|трэллю|4=Trill (music)}} або {{нп5|Трэмала|4=Tremolo (music)}}). Арпеджыа могуць выконвацца ў межах адной [[актава|актавы]] або ахопліваць некалькі актаў, а ноты могуць перакрывацца або гучаць асобна. Прыклад арпеджыа ад акорда C-мажор, які ўздымаецца на дзве актавы: C, E, G, C, E, G, C. У {{нп5|Музычная натацыя|музычнай натацыі||Musical notation}} вельмі хутка арпеджыяваны акорд часта абазначаецца хвалістай вертыкальнай лініяй перад акордам. Звычайна знак чытаецца як выкананне нот ад найніжэйшай да найвышэйшай, аднак кампазітар можа задаць парадак ад найвышэйшай да найніжэйшай, дадаўшы стрэлку, накіраваную ўніз. <score sound="1" override_midi="Arpeggiated chord on G.mid"> { \override Score.TimeSignature #'stencil = ##f \relative c'' { \clef treble \time 4/4 <g b d>1\arpeggio } } </score> Арпеджыа дазваляе кампазітарам, якія пішуць для {{нп5|Паліфанія і манафанія музыкальных інструментаў|манафанічных інструментаў|4=Polyphony and monophony in instruments}}, здольных выконваць толькі адну ноту адначасова (напрыклад, [[Труба (музычны інструмент)|труба]]), перадаваць акорды і {{нп5|Акордавая паслядоўнасць|акордавыя паслядоўнасці|4=Chord progression}} ў музычных творах. Арпеджыа таксама выкарыстоўваецца для стварэння [[Рытм (музыка)|рытмічнай]] разнастайнасці або як меладычная {{нп5|Арнаментыка (музыка)|арнаментыка|4=Ornament (music)}} у {{нп5|Вядучы інструмент|вядучай партыі|4=lead instrument}} або ў [[акампанемент|акампанеменце]]. Хоць ноты арпеджыа не гучаць адначасова, пры хуткім выкананні слухач часта ўспрымае іх як адзіны акорд. Калі ў арпеджыа ёсць {{нп5|праходжы тон|праходжыя тоны|4=Passing tone}}, што не ўваходзяць у акорд, некаторыя {{нп5|Тэорыя музыкі|музыказнаўцы|4=Music theory}} могуць па-рознаму аналізаваць адзін і той жа фрагмент. Слова ''arpeggio'' паходзіць ад італьянскага ''arpeggiare'', што азначае «граць на [[Арфа|арфе]]». == Выкарыстанне == {{Listen |type = music |filename = Arpeggio.ogg |title = Узоры арпеджыа |description = Сінтэзаваныя «флейта» і арфа выконваюць розныя акорды як арпеджыа; пазней да іх далучаюцца струнныя, якія гучаць адначасова. |filename2 = Maniac.wav |title2 = 8-бітавы прыклад з арпеджыа |description2= Кампазіцыя ў стылі 8-бітнай музыкі, што выкарыстоўвае высокачастотныя арпеджыа. У 8-бітнай музыцы арпеджыа шырока ўжываліся праз абмежаванні гукавых карт, якія мелі абмежаванні каналаў і былі манафанічнымі, што рабіла акорды непрыгоднымі. }} [[Файл:ARPIE Arpeggiator 7852.jpg|right|thumb|Апаратны [[MIDI]]-{{нп5|арпеджыятар|4=Arpeggiator}}]] Арпеджыа можа выкарыстоўвацца на любым інструменце, але часцей сустракаецца на інструментах, якія выконваюць меладычную або арнаментацыйную ролю. Яно можа служыць альтэрнатывай бесперапыннаму {{нп5|партамента|4=Portamento}} для інструментаў, якія не здольныя дасягнуць яго або маюць абмежаванні пры пераходзе ў межах некалькіх нот гамы, напрыклад {{нп5|Клавішны інструмент|клавішныя інструменты|4=Keyboard instrument}}, {{нп5|лад (струнныя інструменты)|струнна шчыпковыя||fret}} інструменты і {{нп5|Паліфанія і манафанія музыкальных інструментаў|манафанічныя інструменты|4=Polyphony and monophony in instruments}} кшталту [[Флейта|флейты]]. Арпеджыа шырока выкарыстоўваецца ў розных {{нп5|Музычны жанр|жанрах||music genre}} і асабліва адзначаецца ў стылях з выразнай меладычнасцю і арнаментацыяй, такіх як [[фламенка]] і {{нп5|неакласіцызм (музыка)|4=Neoclassicism (music)}}. Арпеджыа — важная частка {{нп5|джазавая імправізацыя|джазавай імправізацыі|4=Jazz improvisation}}. На гітары для хуткага выканання арпеджыа часта выкарыстоўваецца прыём {{нп5|свіп|свіпу|4=Sweep-picking}}, найбольш распаўсюджаны ў [[рок]]- і [[хэві-метал]]-музыцы. Разам з {{нп5|Гама (музыка)|гамамі||musical scale}} арпеджыа з’яўляецца базавым тэхнічным практыкаваннем, якое студэнты выкарыстоўваюць для развіцця інтанацыі і тэхнікі. Яно таксама ўжываецца ў практыкаваннях «пытанне-адказ» на слых, асобна або разам з гарманічнай дыктоўкай.<ref>{{cite web |title=Combine arpeggio and harmony ear training |url=https://reelear.com/combine-arpeggio-harmony-ear-traning/ |website=reelear.com |date=July 2021 |publisher=Reel Ear |language=en}}</ref> Некаторыя [[сінтэзатар]]ы маюць убудаваныя {{нп5|арпеджыятар|арпеджыятары|4=Arpeggiator}} — ступеньчатыя секвенсары, прызначаныя для палягчэння выканання арпеджыа, а таксама іншых паслядоўнасцей. У ранняй {{нп5|Музыка ў відэагульнях|відэагульнявой музыцы|4=Video game music}} арпеджыа часта было адзіным спосабам сыграць акорд, бо гукавое абсталяванне звычайна мела абмежаваную колькасць {{нп5|Асцылятар|асцылятараў|4=Oscillator}}, або [[мелодыя|мелодый]]. Замест таго каб заняць усе каналы адным акордам, адзін канал выкарыстоўваўся для арпеджыа, пакідаючы астатнія для барабанаў, баса або эфектаў. Выдатным прыкладам з’яўляецца музыка відэагульняў і [[дэмасцэна]] на {{нп5|Commodore 64}} з гукавым чыпам {{нп5|MOS Technology SID}}, які меў толькі тры асцылятары (гл. таксама {{нп5|Чыпт’юн|4=Chiptune}}). Гэты прыём карыстаўся вялікай папулярнасцю ў еўрапейскіх кампазітараў відэагульнявой музыкі для сістэм 1980-х, такіх як [[NES]], якія перанеслі свой досвед з часоў працы з Commodore 64.<ref>{{cite web |url=https://wiki.nesdev.com/w/index.php/Arpeggio |title=Arpeggio – Nesdev wiki |website=wiki.nesdev.com |access-date=27 December 2016 |language=en |url-status=dead }}</ref>{{better source|date=July 2025}} == Гл. таксама == * {{нп5|Басавае арпеджыа|4=Bass arpeggiation}} * {{нп5|Негарманічнае арпеджыа|4=Non-harmonic arpeggio}} * {{нп5|Астыната|4=Ostinato}} * {{нп5|Стыль брызэ|4=Style brisé}} * {{нп5|Трэмала|4=Tremolo}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{cite book |title=Guitar arpeggio dictionary: A library of over 2000 arpeggios, Including a diagram projector and viewing screen, Showing 25 types of arpeggios |first1=Chuck |last1=Wayne |authorlink1=Chuck Wayne |first2=Ralph |last2=Patt |authorlink2=Ralph Patt |publisher=H. Adler |year=1965 |pages=1–51 |ref=none |language=en}} == Знешнія спасылкі == * [https://www.jazzguitar.be/blog/guitar-arpeggios/ «Guitar Arpeggios for Beginners»] (Арпеджыа на гітары для пачаткоўцаў) — Dirk Laukens, jazzguitar.be {{lang|en}} <!--{{Акорды}} {{Guitar picking}} {{Violin family}}--> {{бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-08-06}} [[Катэгорыя:Гармонія]] [[Катэгорыя:Мелодыя]] [[it:Abbellimento#Arpeggio]] kowy0pbwx396sq815nz81xfbkyei5s9 Skillet (гурт) 0 792678 5156236 5037346 2026-06-20T06:53:04Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:Выканаўцы Atlantic Records]]; +[[Катэгорыя:Выканаўцы Warner Music Group]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5156236 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Назва = Skillet | Жанры = {{flatlist| * [[Хрысціянскі рок|хрысціянскі рок]] * {{nowrap|[[Хард-рок|хард-рок]]}} * [[Альтэрнатыўны рок|альтэрнатыўны рок]] * [[Альтэрнатыўны метал|альтэрнатыўны метал]] }} | Гады = 1996—цяпер | Лога = Skillet logo.svg | Фота = Skillet zurich komplex.jpg | Апісанне_фота = Skillet выступаюць, Цюрых, 2014 год | Адкуль = [[Мемфіс (Тэнесі)|Мемфіс]], ЗША | Лэйблы = {{flatlist| * [[Ardent Records|Ardent]] * [[Lava Records|Lava]] * [[Atlantic Records|Atlantic]] * [[Warner Music Group|Warner]] * [[ForeFront Records|ForeFront]] * [[Fair Trade Services]] * [[Primary Wave Music]] * Hear It Loud }} | Сайт = skillet.com | Удзельнікі = Джон Купер<br>Коры Купер<br>Джэн Леджэр<br>Сэт Морысан }} '''Skillet''' — амерыканскі гурт, створаны ў [[Мемфіс (Тэнесі)|Мемфісе]] у 1996 годзе, які грае [[Хрысціянскі рок|хрысціянскі]] і [[Альтэрнатыўны рок|альтэрнатыўны]] рок. У цяперашні час гурт складаецца з мужа і жонкі Джона Купера (вакал, бас-гітара) і Коры Купер (рытм-гітара, клавішныя, бэк-вакал), а таксама Джэн Леджэр (барабаны, вакал) і Сэта Морысана (сола-гітара). Гурт выпусціў дванаццаць студыйных альбомаў, два з якіх, ''Collide'' і ''Comatose'', былі намінаваны на [[Грэмі|прэмію «Грэмі»]].<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://grammy.com/artists/skillet/14706|title=Skillet на сайце прэміі Grammy|access-date=2025-09-22}}</ref> Два з іх альбомаў, ''Comatose'' і ''Awake'', атрымалі плацінавыя і падвойныя плацінавыя сертыфікаты адпаведна ад RIAA, а ''Rise'' і ''Unleashed'' атрымалі залатыя сертыфікаты {{На|29|6|2020}}<ref>{{Cite web|url=https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=Skillet|title=Gold & Platinum - RIAA|website=RIAA|access-date=May 20, 2019}}</ref> Чатыры іх песні, ''Monster'', ''Hero'', ''Awake and Alive'' і ''Feel Invincible'', атрымалі мультыплацінавыя сертыфікаты (адпаведна 6× плацінавыя, 3× плацінавыя і 2× плацінавыя), яшчэ тры, ''Whispers in the Dark, Comatose'' і ''The Resistance'', атрымалі плацінавыя сертыфікаты, а яшчэ пяць, ''Rebirthing, Not Gonna Die, The Last Night, Legendary'' і ''Stars'', атрымалі залатыя сертыфікаты.<ref>{{Cite web|url=https://www.riaa.com/gold-platinum/|title=Gold & Platinum|website=RIAA|access-date=May 10, 2022}}</ref> З пачатку кар'еры склад Skillet некалькі разоў змяніўся, у выніку чаго адзіным арыгінальным удзельнікам застаўся заснавальнік Джон Купер. Гурт вядомы сваім няспынным гастрольным графікам, які прынёс яму месца ў пяцёрцы лепшых гуртоў 2010 года па версіі Songkick.com.<ref>{{Cite web|url=https://blog.songkick.com/the-hardest-working-bands-of-2010-27c5f6d6b49|title=The hardest-working bands of 2010|date=March 10, 2011|publisher=Songkick|archive-url=https://archive.today/20201027202440/https://blog.songkick.com/the-hardest-working-bands-of-2010-27c5f6d6b49|archive-date=October 27, 2020|access-date=October 27, 2020|url-status=dead}}</ref> == Музычны стыль == Стыль гурта апісваецца як [[хрысціянскі рок]] <ref name="AM">{{Cite web|url=http://www.allmusic.com/artist/skillet-mn0000749571/biography|title=Skillet – Artist Biography|author=Ankeny|first=Jason|publisher=[[AllMusic]]. [[All Media Network]]|access-date=February 13, 2016}}</ref> , хрысціянскі метал <ref name="MoveMag">{{Cite web|url=http://move.themaneater.com/stories/2009/9/11/skillets-back-and-pissed/|title=Skillet's back and pissed off|author=Kupiszewski|first=Ben|website=[[MOVE Magazine]]|date=September 11, 2009|publisher=[[The Maneater]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120321191629/http://move.themaneater.com/stories/2009/9/11/skillets-back-and-pissed/|archive-date=March 21, 2012|access-date=May 25, 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.lehighvalleylive.com/music/index.ssf/2010/01/shinedown_puddle_of_mudd_and_s.html|title=Shinedown, Puddle of Mudd and Skillet to rock Stabler Arena|author=Schoof|first=Dustin|website=lehighvalleylive.com|date=January 11, 2010|publisher=PennLive|access-date=May 25, 2011}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.foxnews.com/entertainment/skillet-christian-rock-music-summer-concert|title=Christian rock band 'Skillet' explains how it got its name|author=Parke|first=Caleb|website=Fox News Channel|date=July 26, 2019}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://radio.foxnews.com/2019/07/26/skillet-lead-singer-john-cooper-on-merging-heavy-metal-with-christian-music/|title=Skillet Lead Singer John Cooper On Merging Heavy Metal With Christian Music|author=Caterina|first=Peter|website=Fox News Radio|date=July 26, 2019|access-date=December 8, 2020}}</ref>, [[альтэрнатыўны рок]]<ref name="AM" />, [[хард-рок]], [[ню-метал]]<ref name="MoveMag" />, пост-гранж<ref name="rise-review-allmusic">{{Cite web|url=http://www.allmusic.com/album/rise-mw0002541599|title=Skillet - Rise|author=Christopher Monger, James|publisher=[[AllMusic]]|access-date=November 26, 2013}}</ref> і сімфанічны метал<ref name="MoveMag" />. Дэбютны альбом гурта пад назвай ''Skillet'' характарызаваўся ўплывам [[Грандж|гранжу]], а наступны альбом ''Hey You, I Love Your Soul'' вядомы сваімі «[[Электронная музыка|электроннымі]] элементамі і [[Індастрыял|індустрыяльным]] настроем»<ref name="HeyYouILoveYourSoul Review">{{Cite web|url=http://www.jesusfreakhideout.com/cdreviews/HeyYouILoveYourSoul.asp|title=Skillet ''Hey You, I Love Your Soul'' Review|author=DiBiase, John|date=January 3, 1998|publisher=jesusfreakhideout.com|access-date=March 1, 2011}}</ref>. Іх музыку таксама можна ахарактарызаваць як імкненне; згодна з ідэяй Купера, ідэальная музыка — гэта «аб'яднанне» людзей духоўна і сацыяльна.<ref>{{Cite web|url=http://www.newreleasetoday.com/artistdetail.php?artist_id=56|title=Skillet Artist Profile &#124; Biography And Discography|publisher=NewReleaseToday|access-date=August 9, 2016}}</ref> Рэцэнзент [[AllMusic|Allmusic]] Джэймс Крыстафер Монгер у сваёй рэцэнзіі на альбом гурта ''Rise'' 2013 года апісаў музычны стыль гурта як спалучэнне «[[Альтэрнатыўны метал|альт-металу]], хард-року, пост-гранжу і ўзнёслага альтэрнатыўнага року».<ref name="rise-review-allmusic" /> == Іншыя праекты == У красавіку 2018 года Джэн Леджэр пачала сольную кар'еру, аб'яднаўшыся з Коры Купер. Яны стварылі гурт ''Ledger'' і выпусцілі аднайменны міні-альбом, а таксама новы сінгл ''Not Dead Yet''.<ref>{{Cite magazine|title=Skillet's Jen Ledger Inks Solo Deal, Releasing EP Next Month: Exclusive|url=https://www.billboard.com/music/rock/skillet-jen-ledger-solo-deal-ep-8247415/|access-date=December 20, 2020|magazine=Billboard|language=en}}</ref> У верасні 2018 года Джон Купер і Сэт Морысан стварылі новы пабочны праект ''Fight the Fury''. Разам з Джонам Панцэрам III і Джарэдам Уордам яны выпусцілі міні-альбом ''Still Breathing'' з новым сінглам ''My Demons''.<ref>{{Cite magazine|title=Skillet's John Cooper Reveals 'My Demons' Video From Side Project Fight the Fury: Premiere|url=https://www.billboard.com/music/rock/john-cooper-my-demons-fight-the-fury-premiere-8481789/|access-date=December 8, 2020|magazine=Billboard|language=en}}</ref> == Удзельнікі гурта ==  '''Дзеючыя''' * [[Джон Купер]] — вакал, бас <small>(1996—цяпер)</small>, клавішныя <small>(1996—1999)</small> * Коры Купер — клавішныя, рытм-гітара, бэк-вакал <small>(1999—цяпер)</small> * Джэн Леджэр — барабаны, бэк-вакал <small>(2008—цяпер)</small> * Сэт Морысан — гітара <small>(2011—цяпер)</small>, бэк-вакал <small>(2019—цяпер, на канцэртах)</small> == Дыскаграфія == ; '''Студыйныя альбомы''' * ''Skillet'' (1996) * ''Hey You, I Love Your Soul'' (1998) * ''Invincible'' (2000) * ''Alien Youth'' (2001) * ''Collide'' (2003) * ''Comatose'' (2006) * ''[[Awake (альбом Skillet)|Awake]]'' (2009) * ''Rise'' (2013) * ''Unleashed'' (2016) * ''Victorious'' (2019) * ''Dominion'' (2022) * ''Revolution'' (2024) == Зноскі == <references /> == Знешнія спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|http://www.skillet.com}} * [https://open.spotify.com/artist/49bzE5vRBRIota4qeHtQM8 Skillet] on [[Spotify]] * {{YouTube|Skillet|title=Skillet}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-09-23}} [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1996 годзе]] [[Катэгорыя:Гурты альтэрнатыўнага метала ЗША]] [[Катэгорыя:Гурты альтэрнатыўнага рока ЗША]] [[Катэгорыя:Гурты хрысціянскага рока ЗША]] [[Катэгорыя:Квартэты]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Atlantic Records]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Warner Music Group]] gfofgr8hxe99l5jprtfjbkt7pynx0wk Аршанская гарадская мастацкая галерэя В. А. Грамыкі 0 794079 5156204 5050002 2026-06-20T05:11:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156204 wikitext text/x-wiki {{Музей|назва=Аршанская гарадская мастацкая галерэя В. А. Грамыкі|заснаваны=[[2008]]|месцазнаходжанне=[[Орша]]|адрас=211391, [[Рэспубліка Беларусь]], [[Віцебская вобласць]], г. [[Орша]], вул. Леніна, 6а}} '''Аршанская гарадская мастацкая галерэя [[Віктар Аляксандравіч Грамыка|В. А. Грамыкі]]''' — [[музей]] у будынку былога [[Аршанскі езуіцкі калегіум|езуіцкага калегіума]] XVII стагоддзя у горадзе [[Орша]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Філіял установы культуры «[[Музейны комплекс гісторыі і культуры Аршаншчыны]]». == Апісанне == У 2008 годзе [[Орша]] стала цэнтрам правядзення рэспубліканскага фестывалю кірмашу працаўнікоў вёскі «[[Дажынкі (фестываль)|Дажынкі]] — 2008»<ref>{{Cite web|url=https://orsha-gromyko.museum.by/be|title=Аршанская гарадская мастацкая галерэя В. А. Грамыкі|access-date=26 кастрычніка 2025|archive-date=8 кастрычніка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251008124816/http://orsha-gromyko.museum.by/be|url-status=dead}}</ref>. Самым галоўным і яркім момантам праграмы ўрачыстасцяў і ўсяго свята стала стварэнне і адкрыццё Аршанскай гарадской мастацкай галерэі [[Віктар Аляксандравіч Грамыка|В. А. Грамыкі]], жывапісца, народнага мастака Беларусі, ганаровага акадэміка Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, прафесара жывапісу. Асноўная мэта экспазіцыі галерэі — паказ багатай мастацкай спадчыны [[Аршанскі раён|Аршаншчыны]], асэнсаванне традыцый і заканамернасцей развіцця мастацкай культуры рэгіёна і Беларусі, майстэрства і таленту беларускіх мастакоў, які будзе спрыяць духоўнаму ўзбагачэнню грамадзян, іх далучэнню да нацыянальных і агульначалавечых каштоўнасцей. У Аршанскай гарадской мастацкай галерэі В. А. Грамыкі працуе зала Віктара Грамыкі, пастаянная экспазіцыя, прысвечаная гісторыі будынка і дзейнасці Ордэна езуітаў у [[Орша|Оршы]], пастаянная экспазіцыя, прысвечаная мастацкай культуры Аршаншчыны, а таксама сістэматычна арганізуюцца зменныя мастацкія выставы. У гасцінай Мастацкай галерэі рэгулярна праводзяцца культурна-адукацыйныя музейныя мерапрыемствы. == Крыніцы == <references responsive="" /> == Літаратура == * [[Культура Беларусі]] : энцыклапедыя : [у 6 т.]. – [[Мінск]], 2014. – Т. 5. – С. 656 – 657. == Спасылкі == * [https://orsha-gromyko.museum.by/be Аршанская гарадская мастацкая галерэя В. А. Грамыкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251008124816/http://orsha-gromyko.museum.by/be |date=8 кастрычніка 2025 }} * [https://bis.nlb.by/ru/documents/155149 Аршанская гарадская мастацкая галерэя В.А. Грамыкі] * [https://ekskursii.by/by/?Muzei_Belarusi=102225_Orshanskaya_gorodskaya_hudozhestvennaya_galereya_V Музей Аршанская гарадская мастацкая галерэя В.А. Грамыкі] {{Commons|Category:}} {{Філіялы Музейнага комплексу гісторыі і культуры Аршаншчыны}} [[Катэгорыя:Музеі Оршы]] 6d6bfki05bxeuajlenpq5n4gr82jeyu Ахоцкі завулак (Мінск) 0 794600 5156383 5060434 2026-06-20T11:41:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156383 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Ахоцкі завулак |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Паўночны пасёлак |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = |метро = {{minskmetro|2}} [[Магілёўская (станцыя метро)|Магілёўская]] |індэкс = 220137 (дд. 56-к), 220102 (дд. 1-к, 2-54<ref>[https://www.chaspik.by/pochtovye-indeksy-g-minska/ Почтовые индексы г. Минска]</ref>) |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = каля 0,9 км<ref>Паводле [https://geodzen.com/by/minsk/achocki базы Геадзэн]</ref> |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325640/?ll=27.673437%2C53.870740&z=16 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Ахоцкі завулак''' — [[завулак]] у Паўночным пасёлку [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскага раёна]] [[Мінск]]а. У шырокім доступе няма звестак аб паходжанні назвы, але, калі судзіць па тэндэнцыі даваць назвы вуліцам Паўночнага пасёлка ў гонар гарадоў [[Сібір]]ы, этымалогія тапоніма можа быць звязана з пасёлкам [[Ахоцк]]. Забудова завулка складаецца пераважна з некалькіх жылых шматпавярховых дамоў і дамоў сядзібнага тыпу<ref name="photobuildings.com">Паводле [https://photobuildings.com/list.php?uid=127 архітэктурнай базы Рhotobuildings]</ref>. Завулак ідзе ад забудовы [[Вуліца Варвашэні (Мінск)|вуліцы Варвашэні]], паралельна [[Ахоцкая вуліца (Мінск)|Ахоцкай вуліцы]], перасякае [[Байкальская вуліца (Мінск)|Байкальскую вуліцу]], пасля чаго робіць паварот у бок Ахоцкай вуліцы ў раёне дома 117 гэтай вуліцы і завяршаецца скрыжаваннем з ёй<ref name="yandex">Паводле [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325640/?ll=27.673437%2C53.870740&z=16 карт Яндэкс]</ref>. == Славутасці == * Інтэрнат супрацоўнікаў «[[Мінсктранс]]а» (д. 117); * д/с № 427 (д. 15); * СШ № 68 (д. 17, забудова 1962—1963 гадоў); * АТС (д. 135, забудова 1986—1987 гадоў па праекце [[Віктар Віктаравіч Барташэвіч|В. В. Барташэвіча]]<ref name="photobuildings.com"/>). == Цікавыя факты == * Ахоцкі завулак ідзе па прамой, паралельна Ахоцкай вуліцы, не даходзячы да [[Байкальская вуліца (Мінск)|Байкальскай вуліцы]], і спыняецца ў раёне АТС, потым аднаўляецца ў выглядзе скрыжавання з Байкальскай крыху ўбаку, бліжэй да парковак на гэтай вуліцы, і ідзе далей выгібамі. Таксама частка завулка знаходзіцца на адрэзку паміж Ахоцкай вуліцай у яе пачатку і вуліцай Варвашэні<ref name="yandex"/>. * Дом 19 быў пабудаваны пад яслі-сад № 433 па праекце [[Маргарыта Іванаўна Чаркасава|М. І. Чаркасавай]] у 1982 годзе, але ў 2001 годзе быў закінуты<ref>[https://photobuildings.com/object/283/ Апісанне будынка ў базе Photobuildings]</ref>. Пазней па гэтым адрасе былі пазначаны Царква Святога Духа і дзіцячая філармонія<ref>[https://planetabelarus.by/drive/rout/41798/ Минск, Заводской район, Северный посёлок, Охотский переулок, 19 — Бывшая церковь Святого Духа (детская филармония) в Минске]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У 2014 годзе там быў закінуты будынак дзіцячага сада<ref>[https://vk.com/wall-73319047_484 Заброшенный детский сад (фотографии)]</ref>. У 2015 годзе закінуты будынак знеслі і замест яго ўзвялі 9-павярховы жылы дом<ref name="photobuildings.com"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://ato.by/street/735 Ахоцкі завулак на ATO.BY] * [https://geodzen.com/by/minsk/achocki Ахоцкі завулак у базе даных Геадзэн] * [https://photobuildings.com/list.php?uid=127 Ахоцкі завулак у архітэктурнай базе Рhotobuildings] * [https://wikimapia.org/street/927833/be/%D0%90%D1%85%D0%BE%D1%86%D0%BA%D1%96-%D0%B7%D0%B0%D0%B2 Ахоцкі завулак на Wikimapia.org] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] afxhu6wsj3j2wxjrnfz3v0pgss72oz8 Асіповіцкая міні-ЦЭЦ 0 799218 5156324 5084463 2026-06-20T09:34:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156324 wikitext text/x-wiki {{Электрастанцыя | Тып = [[міні-ЦЭЦ]] | Назва = Асіповіцкая міні-ЦЭЦ | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Краіна = Беларусь | Месцазнаходжанне = [[Магілёўская вобласць]], [[Асіповіцкі раён]], [[Асіповічы]] | Пачатак эксплуатацыі= [[2005]] (па іншых дадзеных 2006) | Статус = дзеючая | Паліва = [[мясцовыя віды паліва]] ([[драўняная шчэпка]], [[торф]]), [[прыродны газ]] | Катлы = | Турбіны = | Электрагенератары = | Магутнасць = 1,2 МВт (электрычная)<br>~15 МВт (цеплавая) | Водпуск цяпла = }} '''Асіпо́віцкая міні-ЦЭЦ'''&nbsp;— цеплаэлектрацэнтраль у горадзе [[Асіповічы]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад філіяла «Бабруйскія цеплавыя сеткі» РУП «[[Магілёўэнерга]]»<ref name="osipovichi">{{cite web|url=https://osipovichi-region.by/aktyalnae/osipovichskaya-mini-tets-nasha-teploelektrotsentral/|title=Осиповичская мини-ТЭЦ — наша тепло- электроцентраль|website=Асіповіцкі раённы выканаўчы камітэт|date=2015-11-02|accessdate=2026-01-19|lang=ru|url-status=dead}}</ref>. З'яўляецца адной з першых у Беларусі міні-ЦЭЦ, пабудаванай для працы на мясцовых відах паліва ў рамках дзяржаўнай праграмы мадэрнізацыі энергасістэмы<ref name="sb">{{cite web|url=https://www.sb.by/articles/belorusskaja-energetika-put-k-samodostatochnosti.html|title=Белорусская энергетика —путь к самодостаточности|website=СБ. Беларусь сегодня|date=2006-11-15|accessdate=2026-01-19|lang=ru}}</ref>. == Гісторыя == Будаўніцтва станцыі вялося ў адпаведнасці з комплекснай Праграмай мадэрнізацыі асноўных вытворчых фондаў энергасістэмы Беларусі на 2006—2010 гады, якая прадугледжвала павышэнне энергабяспекі краіны праз выкарыстанне мясцовых відаў паліва (МВП). Паводле розных крыніц, міні-ЦЭЦ была ўведзена ў эксплуатацыю ў [[2005]]<ref name="chechersk">{{cite web|url=https://www.chechersk.gov.by/printv/ru/news_republic-ru/view/modernizatsija-energeticheskoj-otrasli-belarusi-potrebuet-bolee-5-mlrd-sergej-sidorskij-497-2006/|title=Модернизация энергетической отрасли Беларуси потребует более $5 млрд. - Сергей Сидорский|website=Чачэрскі раённы выканаўчы камітэт|date=2006-04-17|accessdate=2026-01-19|lang=ru|url-status=dead}}</ref> або [[2006]]<ref name="operby">{{cite web|url=https://operby.com/istoriya-energetiki-belarusi.html|title=История энергетики Беларуси|website=OperBy|accessdate=2026-01-19|lang=ru}}</ref> годзе. Станцыя магутнасцю 1,2 МВт стала адной з першых у шэрагу падобных аб'ектаў (разам з Пінскай ТЭЦ і будучай Вілейскай міні-ЦЭЦ), закліканых замясціць імпартаваны газ мясцовым палівам<ref name="sb" />. У 2015 годзе да зоны цеплазабеспячэння міні-ЦЭЦ быў падключаны жылы раён, які раней абслугоўваўся кацельняй на вуліцы Крыловіча, што дазволіла забяспечыць жыхароў кругласутачнай гарачай вадой<ref name="osipovichi" />. == Дзейнасць == Асіповіцкая міні-ЦЭЦ займаецца выпрацоўкай цеплавой і электрычнай энергіі. Цеплавая энергія ў выглядзе гарачай вады і пары пастаўляецца прамысловым прадпрыемствам, камунальным службам, шматпавярховым дамам і прыватнаму сектару. Сумарная цеплавая магутнасць станцыі ацэньвалася ў 15 МВт<ref name="sb" />. Асноўныя тэхналагічныя працэсы аўтаматызаваны. Для забеспячэння бесперабойнай працы на выпадак перабояў з пастаўкамі газу маецца рэзервовы запас [[мазут]]у, разлічаны мінімум на 2 тыдні працы<ref name="osipovichi" />. == Паліва == Станцыя выкарыстоўвае камбінаваныя віды паліва: * ''Мясцовыя віды паліва'' ([[драўняная шчэпка]], [[пілавінне]], [[торф]]). У міжацяпляльны перыяд філіял поўнасцю працуе на МВП<ref name="osipovichi" />. Сутачны расход дроў у ацяпляльны сезон складае больш за 120 тон. У якасці паліва выкарыстоўваюцца таксама адходы лесаперапрацоўкі (пілавінне)<ref name="sb" />. * ''[[Прыродны газ]]''. З'яўляецца асноўным палівам у асенне-зімовы перыяд, аднак спальванне шчэпкі не спыняецца<ref name="osipovichi" />. Пастаўшчыкамі драўніны з'яўляюцца 16 арганізацый з [[Бярэзінскі раён|Бярэзінскага]], [[Старадарожскі раён|Старадарожскага]], [[Бабруйскі раён|Бабруйскага]], [[Клічаўскі раён|Клічаўскага]] і [[Глускі раён|Глускага раёнаў]], а таксама мясцовы лясгас. Таксама выкарыстоўваецца сыравіна ўласнай перапрацоўкі<ref name="osipovichi" />. == Персанал == Штат прадпрыемства станам на 2015 год складаў каля 140 чалавек<ref name="osipovichi" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Цеплавая энергетыка Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Цеплавыя электрастанцыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Энергетыка Магілёўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Асіповічы]] [[Катэгорыя:Магілёўэнерга]] fqabydst1kdh9tl7yk8ewpdln7xcd97 Антось Уласенка 0 799923 5156002 5090838 2026-06-19T14:51:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156002 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Антось Уласенка''' ({{ВДП}}) — беларускі празаік, перакладчык і публіцыст. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1987 годзе ў [[Мінск]]у.{{r|litradio}} Скончыў [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт]]{{r|prajdzisvet}}, мае ступень бакалаўра рэкрэацыі і турызму{{r|pen}}. Жыў у многіх краінах, сярод іх паўднёвы Іран, паўночная Фінляндыя і Літва{{r|pen}}. Выпускнік [[Школа маладога пісьменніка|Школы маладога пісьменніка]].{{r|mnklt}} Супрацоўнічае з шэрагам перыядычных выданняў і інтэрнэт-часопісаў.{{r|mnklt}} Станам на 2024 год жыве ў Вільні.{{r|litradio}} == Творчасць == З 2006 года публікуецца ў перыядычных выданнях.{{r|mnklt}} Творы Уласенкі друкавалі ў часопісах «[[Дзеяслоў]]», «Паміж», «[[ПрайдзіСвет]]», «Гіпертэкст», «Уральскі следапыт»{{r|prajdzisvet}}, «Беларусский журнал» і газеце «Літаратурная Беларусь»{{r|mnklt}}. У 2016 годзе ўдзельнічаў у літаратурнай рэзідэнцыі [[Беларускі ПЭН-Цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]] і Дома правоў чалавека ў Вільні, працаваў над аповесцю ў жанры планетарнай фантастыкі ў стылі [[Джэк Вэнс|Джэка Вэнса]] і [[Эдвін Таб|Эдвіна Таба]].{{r|pen}} У 2021 годзе выдаў кнігу «Новая Зямля: Куканія».{{r|litradio}} У 2022 годзе выйшла кніга «Адбіць у чужынцаў кляйнотаў сваіх».{{r|litradio}} Аўтар праекту «Ганчарная дэманалогія», у якім каталагізуе звышнатуральных істот на аснове беларускага фальклору.{{r|litradio}} Займаецца перакладамі з англійскай мовы.{{r|prajdzisvet}} Пераклаў вершы прозай [[Кларк Эштан Сміт|Кларка Эштана Сміта]] з кнігі Nostalgia of the Unknown{{r|pen}}, апублікавана нізка вершаў прозай «Дэман, Анёл і Прыгажосць» {{r|prajdzisvet}}. == Прызнанне == * Пераможца конкурсу на стыпендыю імя Міхася Стральцова ў 2010 годзе {{r|prajdzisvet}}{{r|mnklt}}. * Фіналіст прэміі «[[Экслібрыс (прэмія)|Экслібрыс]]» у 2012 годзе.{{r|mnklt}} * Лаўрэат прэміі «Экслібрыс», прысвечанай Антону Луцкевічу ў 2016 годзе{{r|mnklt}} * Фіналіст конкурсу «Інтэлектуальная спадчына Беларусі: постаці, ідэі, кантэксты» ў 2016 годзе.{{r|mnklt}} * Пераможца конкурсу «Скарынавай душой узлашчанае слова» ў 2017 годзе.{{r|mnklt}} * Кніга «Адбіць у чужынцаў кляйнотаў сваіх» ў 2023 годзе трапіла ў лонг-ліст [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройця|прэміі імя Ежы Гедройця]].<ref>{{Cite web|access-date=2026-01-30|date=2023-09-11|lang=be|title=Прэмія Гедройця: названы поўны спіс намінантаў – Белліт|url=https://bellit.info/roznaje/nazvany-pouny-spis-naminantau-halounaj-litaraturnaj-premii.html}}</ref> == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="mnklt">{{Cite web|access-date=2026-01-30|title=Мiнкульт. Антось Уласенка|url=http://www.minkult.me/author-ulasienka.html|website=Лiтаратурны часопic Мінкульт|archive-date=13 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200813195054/http://www.minkult.me/author-ulasienka.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="prajdzisvet">{{Cite web|access-date=2026-01-30|title=Антось Уласенка |url=https://prajdzisvet.org/persons/u/antos-ulasenka.html|website=prajdzisvet.org}}</ref> <ref name="pen">{{Cite web|access-date=2026-01-30|date=2017-04-24|title=Антось Уласенка|url=https://penbelarus.org/antos_ulasenka.html|website=Беларускі ПЭН}}</ref> <ref name="litradio">{{Cite web|access-date=2026-01-30|date=2024-07-30|lang=be|title=Ганчарная дэманалогія. Антось Уласенка пра чартаўню ў збанку.|url=https://litradio.link/texts/ulasienka-hancar/|website=Litradio}}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Уласенка Антось}} [[Катэгорыя:Перакладчыкі з англійскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] cofng2fqbkqyt7u9m063cl7z0hz3cq1 Арцём Фамін 0 802764 5156203 5109606 2026-06-20T04:58:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156203 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Арцём Фамін | поўнае_імя = Фамін Арцём | дзейнасць = ганчар, майстар традыцыйнай керамікі | вядомы_як = адзіны ў Прыдзвінні ганчар, які займаецца ўзнаўленнем рэгіянальнага промыслу; носьбіт і даследчык тэхналогіі аплятання керамікі бяростай | месца_працы = [[Глыбоцкі дом рамёстваў]] | краіна = Беларусь | месца_жыхарства = [[Глыбокае]] }} '''Арцём Фамін''' — беларускі ганчар, майстар традыцыйнай керамікі з [[Глыбокае|Глыбокага]], які займаецца аднаўленнем і развіццём рэгіянальнай ганчарнай традыцыі Глыбоччыны. У сваёй практыцы спалучае вывучэнне музейных і этнаграфічных узораў з аўтарскай інтэрпрэтацыяй і сучаснымі мастацкімі рашэннямі. == Біяграфія == Скончыў Віцебскі тэхналагічны каледж па спецыялізацыі «кераміка», атрымаў кваліфікацыю мастака-педагога. Працаваў у ААТ «Белмастацкераміка». Пазней вярнуўся на малую радзіму і пачаў паглыблена вывучаць ганчарную спадчыну рэгіёна, працуючы ў Глыбоцкім доме рамёстваў. <ref>{{Cite web|url=https://www.sb.by/articles/glybotskiya-vishni-na-fone-vetryazey-nadzei.html|title=Глыбоцкія вішні на фоне ветразяў надзеі|author=Марыя Кузаўкіна|website=СБ Беларусь сёння}}</ref> Асноўны кірунак працы Арцёма Фаміна — аднаўленне традыцыйнага «прыкладнога» глыбоцкага ганчарства, арыентаванага на бытавыя патрэбы. <ref>{{Cite web|url=https://www.sb.by/articles/glybotskiya-vishni-na-fone-vetryazey-nadzei.html|title=Глыбоцкія вішні на фоне ветразяў надзеі|website=СБ Беларусь сёння}}</ref> У 2022 годзе стаў пераможцам (1 месца) конкурсу «Гліна спявае» ў межах III Міжнароднага пленэру народнага дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва ў Копысі. <ref>{{Cite web|url=https://www.vitbichi.by/news/kultura/maystry_z_usyey_belarusi_i_smalenskay_voblastsi_prynyali_udzel_u_mizhnarodnym_plenery/|title=Майстры з усёй Беларусі і Смаленскай вобласці прынялі ўдзел у Міжнародным пленэры дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва ў Копысі|website=Витьбичи|url-status=dead}}</ref> Фамін з'яўляецца носьбітам і даследчыкам тэхналогіі аплятання ганчарнага посуду берасцянымі стужкамі. <ref>{{Cite web|url=http://spadchyna.glubmusej.by/be/nematerialnaya-spadchyna/tekhnalogiya-aplyatannya-berostay-gancharnae-posudu|title=Тэхналогія аплятання бяростай ганчарнага посуду|website=spadchyna.glubmusej.by}}</ref> Арцём Фамін — аўтар памятных гліняных медальёнаў з лагатыпам дуды для міжнароднага фэсту дударскіх рэгіёнаў «Дударскі рэй». Майстар таксама вырабляе фігуркі дудароў з гліны, працягваючы традыцыю нацыянальнай керамічнай пластыкі, закладзеную Міхасём Філіповічам, які ў 1946 годзе звярнуўся да керамікі і стварыў цыкл гліняных фігурак («Дудар», «Цымбаліст», «Жалейка», «Лявоніха» і інш.). <ref>{{Cite web|url=https://elib.bspu.by/bitstream/doc/44613/1/%D0%AD%D0%A3%D0%9C%D0%9A%20%D0%9C%D0%9A%D0%91%20(%D0%9C%D0%A5%D0%9A).pdf|title=Міхась Філіповіч: керамічны цыкл|website=elib.bspu.by}}</ref> Удзельнічаў у рэканструкцыі вясельнага абрада ў межах свята-конкурсу «Вялікая вясельніца» (Ушачы, 2017). <ref>{{Cite web|url=http://www.vitvesti.by/kultura/glybachane-paudzelnichali-u-rekanstruktsyi-vyasel-naga-abrada.html|title=Глыбачане паўдзельнічалі ў рэканструкцыі вясельнага абрада|website=Віцебскія весці|url-status=dead}}</ref> == Заўвагі == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Фамін Арцём}} [[Катэгорыя:Народныя майстры Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці Глыбокага]] a1k2crapl0zisreioqd6ft40ds271su Антон Рудак 0 803275 5155987 5107227 2026-06-19T13:49:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155987 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Рудак (значэнні)|Рудак}} {{пісьменнік}} '''Антон Рудак''' ({{ВДП}}) — беларускі паэт, гісторык і краязнавец, журналіст. == Біяграфія == Нарадзіўся 9 жніўня 1989 года ў Мінску. Скончыў [[Беларускі гуманітарны ліцэй імя Якуба Коласа|Нацыянальны дзяржаўны гуманітарны ліцэй імя Якуба Коласа]]{{r|prajdzisvet}}, [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]{{r|prajdzisvet}} па спецыяльнасці «Архівазнаўства»{{r|belrad}}. Таксама навучаўся ў [[Школа маладога пісьменніка|Школе маладога пісьменніка]].{{r|genby}} Станам на люты 2014 года працаваў вэб-рэдактарам{{r|nniva}}. Прынамсі з 2022 года супрацоўнік газеты «[[Культура (газета)|Культура]]»{{r|kultinfo}}, аглядальнік{{r|mikfb}}. == Прафесійная дзейнасць == Як гісторык даследуе мінулае Мінска{{r|genby}}. У абшары інтарэсаў часы [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі 1941—1944 гадоў]] Беларусі{{r|bahd}} і Мінска ў прыватнасці{{r|belrad}}. У маі 2021 года ў [[Літаратурны музей Максіма Багдановіча|Літаратурным музеі Максіма Багдановіча]] выступіў з лекцыяй «З гісторыі мінскага падполля»{{r|bahd}} пра ўдзельнікаў савецкага і польскага ([[СУБ-АК]], «[[Вахляж]]») рухаў супраціву ў акупаваным Мінску. Як краязнавец цікавіцца фотадакументамі і малавядомымі старымі будынкамі{{r|belrad}}. Праводзіць тэматычныя лекцыі і экскурсіі ў Мінску{{r|belrad}}, у тым ліку прысвечаныя постаці Уладзіміра Караткевіча{{r|shnip}}. == Творчасць == Стварае паэзію, прозу{{r|nniva}} і перакладае. Вершы публікаваліся ў «[[Наша Ніва (1991)|Нашай Ніве]]» і «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслове]]». У 2014 годзе быў першым беларускім літаратарам у праграме «Рэзідэнцыя маладога літаратара ў Вільні». У 2014 годзе ў серыі «Пункт адліку» Бібліятэкі Саюза беларускіх пісьменнікаў «Кнігарня пісьменніка» выйшаў дэбютны паэтычны зборнік «Верхні горад», куды ўвайшлі вершы напісаныя ў 2009—2014 гадах. Рэдактарам быў [[Андрэй Валер’евіч Хадановіч|Андрэй Хадановіч]], вокладку аформіла [[Ксенія Шталянкова]], прэзентацыя адбылася 3 лістапада 2014 года ў мінскай кнігарні «ЛогвінаЎ».{{r|genby}} Таксама займаецца мастацкім перакладам з польскай мовы.{{r|prajdzisvet}} == Прызнанне == * Пераможца літаратурнага конкурсу «[[Экслібрыс (прэмія)|Экслібрыс]]» імя Ларысы Геніюш у намінацыі «Паэзія» (2012).{{r|nnexlibris}} * Фіналіст літаратурнай прэміі «[[Дэбют (літаратурная прэмія)|Дэбют]]» імя Максіма Багдановіча за 2014 год з кнігай паэзіі «Верхні горад».{{r|shnip}} * Лаўрэат прэміі «Кніга году» (2014) за кнігу паэзіі «Верхні горад».{{r|bahd}} == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="belrad">{{cite web| url = https://youtu.be/OXUmulYXnjk| title = "Дыялогі пра культуру" - 25. Антон Рудак - 25.02.2021 | author = Radio Kultura BR | date = 2021-02-25 | website = YouTube | access-date = 2026-03-04 | language = be }}</ref> <ref name="mikfb">{{Cite web|url=https://www.facebook.com/100084960014125/posts/-%D0%B0%D0%B3%D0%BB%D1%8F%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA-%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%8B-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0-%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D1%80%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D1%86%D1%8F%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D0%B5-%D1%81%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BD-%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BA-%D0%BF%D0%B0-%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%85-%D0%B3/746705304838130/|title=Аглядальнік газеты «Культура» Антон Рудак працягвае сезон вандровак па помніках гісторыі і архітэктуры|website=«Культура і Мастацтва»|date=2025-08-20|publisher=facebook.com}}</ref> <ref name="kultinfo">{{Cite web|lang=ru|url=https://kultura-info.by/filter/author::rudaka::6|title=Культура і мастацтва - Мінск, Беларусь|last=|website=kultura-info.by|access-date=2026-03-04|archive-date=1 чэрвеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260601214459/https://kultura-info.by/filter/author::rudaka::6|url-status=dead}}</ref> <ref name="bahd">{{Cite web|url=https://budzma.org/event/lektsyya-antona-rudaka|title=Будзьма беларусамі! » Лекцыя Антона Рудака "З гісторыі мінскага падполля"|website=budzma.org|access-date=2026-03-01}}</ref> <ref name="shnip"> {{кніга |аўтар = Віктар Шніп |загаловак = Трава бясконцасці: дзённікавы раман паэта |арыгінал = |спасылка = https://kamunikat.org/download.php?item=56521-1.pdf |адказны = |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Мастацкая літаратура |год = 2018 |том = |pages = 383 |allpages = |серыя = |isbn = 978-985-02-1817-9 |тыраж = 500 }} </ref> <ref name="nniva"> {{артыкул |аўтар = Антон Рудак |загаловак = Ружанец |арыгінал = |спасылка = https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=27947-1.pdf |мова = |адказны = |аўтар выдання = |выданне = Наша Ніва |тып = газета |месца = Мінск |выдавецтва = Прыватнае прадпрыемства «Суродзічы» |год = 2014 |выпуск = |том = |нумар = 5 (842) |старонкі = 13 |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |ref = |archive-url = |archive-date = }} </ref> <ref name="prajdzisvet"> {{cite web |url = https://prajdzisvet.org/persons/r/anton-rudak.html |title = Антон Рудак |work = ПрайдзіСвет}} </ref> <ref name="nnexlibris"> {{cite web |url = https://nashaniva.com/74117 |title = Абвясцілі пераможцаў конкурсу «Экслібрыс» |date = 25.05.2012 |work = Наша Ніва |publisher = Прэс-служба СБП}} </ref> <ref name="genby"> {{cite web |url = https://generation.by/news6763.html |title = Антон Рудак прэзентаваў свой «Верхні горад» |first = Віка |last = Трэнас |date = 04/11/2014 |work = Generation.by |publisher = }} </ref> }} == Спасылкі == * {{cite web| url = https://youtu.be/OXUmulYXnjk| title = "Дыялогі пра культуру" - 25. Антон Рудак - 25.02.2021 | author = Radio Kultura BR | date = 2021-02-25 | website = YouTube | access-date = 2026-03-04 | language = be }} * {{Cite web|lang=en|url=https://soundcloud.com/litradio_by/sets/rudak|title=Антон Рудак. Вершы|website=SoundCloud|access-date=2026-03-04}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рудак Антон}} [[Катэгорыя:Краязнаўцы Мінска]] morqzsqmhkflazsv1f5oq76l85clzyu Антаніна Уладзіміраўна Шатухіна 0 804468 5155957 5117910 2026-06-19T12:15:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5155957 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Антаніна Уладзіміраўна Шатухіна''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі маляр, дэпутат [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]]. [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1974). == Біяграфія == Нарадзілася 7 кастрычніка 1936 года ў мястэчку [[Княжыцы (Магілёўскі раён)|Княжыцы]] [[Магілёўскі раён|Магілёўскага раёна]]<ref>{{Cite web |url=https://mogilev-region.gov.by/page/71313-vydayushchiesya-lyudi-vnesennye-v-knigu-slavy-mogilevshchiny-po-itogam-2007-goda |title=Выдающиеся люди, внесенные в Книгу славы Могилевщины по итогам 2007 года |access-date=20 сакавіка 2026 |archive-date=12 лютага 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240212232356/https://mogilev-region.gov.by/page/71313-vydayushchiesya-lyudi-vnesennye-v-knigu-slavy-mogilevshchiny-po-itogam-2007-goda |url-status=dead }}</ref> ў сялянскай сям’і. У 1954 годзе, пасля заканчэння Княжыцкай сярэдняй школы падала заяву ў [[Магілёўскі дзяржаўны педагагічны інстытут]], але не прайшла па конкурсе і паступіла ў Магілёўскае гарадское тэхнічнае вучылішча № 4. Па заканчэнні вучылішча<ref>{{Cite web |url=https://mpek.by/o-kolledzhe/o-nas/istoriya-kolledzha/ |title=История колледжа |access-date=20 сакавіка 2026 |archive-date=19 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240719131638/https://mpek.by/o-kolledzhe/o-nas/istoriya-kolledzha/ |url-status=dead }}</ref> атрымала спецыяльнасць электраманцёра сельскай электрыфікацыі<ref name="rabot">[https://nzdr.ru/data/media/biblio/j/rabot/1976/%D0%A0%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0%20-%201976-02%20(%D0%BD%D0%B5%D1%82%20%D0%91%D0%9F).pdf О. Васильева. Бригадир // Работница. — 1976. — № 2. — С. 10 — 11.]</ref>. У 1956 годзе па камсамольскай пуцёўцы накіравана ў [[Камсамольск-на-Амуры]] ([[РСФСР]]), дзе асвоіла малярную справу<ref name="rabot"/> і да 1965 года працавала маляром упраўлення аддзелачных работ будаўнічага ўпраўлення. У 1965—1991 гадах — брыгадзір маляроў спецыялізаванага ўпраўлення аддзелачных работ № 65 будаўнічага трэста № 17 «Лаўсанбуд» [[Міністэрства прамысловага будаўніцтва Беларускай ССР]]. Працавала на будоўлі сярэдняй школы № 5 г. Магілёва<ref>[https://school5mog.by/%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D1%83%D1%87%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F/document-15223.html История школы]{{Недаступная спасылка}}</ref>, карпусоў прадпрыемства «[[Магілёўхімвалакно]]»<ref name="rabot"/>. Член [[КПСС]], член бюро Магілёўскага гарадскога камітэта КПСС, член прэзідыума Магілёўскага абласнога савета прафсаюза<ref name="rabot"/>. Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 29 красавіка 1974 года прысвоена званне [[Герой Сацыялістычнай Працы|Героя Сацыялістычнай Працы]] з уручэннем [[ордэн Леніна|ордэна Леніна]] і залатога [[медаль «Серп і Молат»|медаля «Серп і Молат»]]. Дэпутат [[Вярхоўны Савет Беларускай ССР|Вярхоўнага Савета Беларускай ССР]] 9-га склікання. Дэлегат XXV з’езда КПСС. Жыве ў [[Магілёў|Магілёве]]. == Сям’я == * Муж — Васіль Шатухін<ref name="rabot"/>. * Дачка — Ірына Васілеўна Шатухіна<ref name="rabot"/>. * Дачка — Маргарыта Васілеўна Шатухіна<ref name="rabot"/>. == Узнагароды == * [[Ордэн «Знак Пашаны»]] (1971)<ref>[https://warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=35001 Шатухина Антонина Владимировна]</ref>, * [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1974), * [[ордэн Леніна]] (1974), * [[медаль «Серп і Молат»]] (1974). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * [https://nzdr.ru/data/media/biblio/j/rabot/1976/%D0%A0%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0%20-%201976-02%20(%D0%BD%D0%B5%D1%82%20%D0%91%D0%9F).pdf О. Васильева. Бригадир // Работница. — 1976. — № 2. — С. 10 — 11.] == Спасылкі == * [https://warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=35001 Шатухина Антонина Владимировна] {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-03-21}} {{DEFAULTSORT:Шатухіна Антаніна Уладзіміраўна}} [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 9-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XXV з’езда КПСС]] hllq3blxc0l0tp67w4wjrqrml662hi0 Дзевянішкаўскі выступ 0 804474 5156313 5141573 2026-06-20T08:40:56Z DBatura 73587 5156313 wikitext text/x-wiki '''Дзевянішкаўскі выступ''', або '''Дзевянішскі выступ''' ({{lang-lt|Dieveniškių kilpa}} — ''Дзевянішская пятля'') — тэрыторыя ў паўднёва-ўсходняй частцы [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]] ([[Салечніцкі раён]] [[Віленскі павет (Літва)|Віленскага павета]]), якая глыбока ўразаецца ў тэрыторыю [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] (паміж [[Воранаўскі раён|Воранаўскім]], [[Ашмянскі раён|Ашмянскім]] і [[Іўеўскі раён|Іўеўскім]] раёнамі [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]). З’яўляецца ўнікальнай геаграфічнай, гістарычнай і этналінгвістычнай асаблівасцю [[беларуска-літоўская граніца|беларуска-літоўскага памежжа]]. == Геаграфія і юрыдычны статус == Выступ удаецца ўглыб тэрыторыі Беларусі прыкладна на 25 кіламетраў. З усходу, поўдня і захаду ён акружаны беларускай тэрыторыяй, а з астатняй Літвой злучаецца толькі вузкім перашыйкам (каля 2,5—3 км у самым вузкім месцы). Праз гэты перашыек праходзіць адзіная аўтамабільная дарога, якая звязвае рэгіён з цэнтральнай Літвой. На тэрыторыі выступу размешчаны дзве адміністрацыйныя адзінкі (сянюніі) Салечніцкага раёна — [[Дзевянішская сянюнія|Дзевянішская]] (цэнтр — мястэчка [[Дзевянішкі]]) і [[Пашкоўская сянюнія|Пашкоўская]]<ref name="nn250">{{cite web |url=https://nashaniva.com/336250 |title=Дзевянішкаўскі выступ. Як ён з'явіўся на карце? |author=Раўбіч Ф. |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=15 лютага 2024 |accessdate=22 снежня 2025}}</ref>. Сучасны статус і абрысы выступу ў міжнародным праве канчаткова замацаваны Дагаворам паміж Рэспублікай Беларусь і Літоўскай Рэспублікай аб беларуска-літоўскай дзяржаўнай граніцы ад 6 лютага 1995 года. У артыкуле 1 гэтага дакумента дакладна прапісана, што лінія мяжы «агібае з усходу, поўдня і захаду раён літоўскага населенага пункта Дзевянішкес»{{sfn|Снапковский, Тихомиров, Шарапо|2013|с=131}}. == Гісторыя фарміравання == Да восені 1939 года тэрыторыя выступу ўваходзіла ў склад [[Ашмянскі павет (1920—1940)|Ашмянскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. Пасля [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|паходу Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь]] асноўная частка Віленшчыны з [[Вільня]]й была перададзена Літве згодна з [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|дагаворам ад 10 кастрычніка 1939 года]]. Аднак тэрыторыя вакол Дзевянішак тады засталася ў складзе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. Першапачаткова яна была ўключана ў склад [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]], а з 15 студзеня 1940 года — у склад [[Воранаўскі раён|Воранаўскага раёна]] [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]]. Менавіта тагачасная адміністрацыйная мяжа паміж гэтымі савецкімі абласцямі шмат у чым прадвызначыла будучыя абрысы выступу<ref name="nn250"/>. [[Файл:N-35-A Vilno 1940 (Дзевенишки).jpg|міні|Тэрыторыя БССР вакол Дзевянішак, якая пасля будзе перададзена Літве. Карта РККА 1940 года]] Сітуацыя радыкальна змянілася ўлетку 1940 года пасля інкарпарацыі Літвы ў склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] і пачатку другога этапу [[Перадача Віленскага краю Літве|перадачы Віленшчыны]]. 3 жніўня 1940 года на сесіі Вярхоўнага Савета СССР, дзе разглядалася пытанне аб прыняцці Літоўскай ССР, Першы сакратар ЦК КП(б)Б [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|П. К. Панамарэнка]] пад ціскам [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|І. Сталіна]] агучыў прапанову аб перадачы Літве дадатковых тэрыторый з пераважным літоўскім насельніцтвам. Паводле даследаванняў расійскага гісторыка Аляксандра Золава, першапачаткова літоўская дэлегацыя прасіла толькі [[Свянцянскі раён]]. Аднак прысутны ў Маскве член літоўскай дэлегацыі, пісьменнік [[Людас Гіра]], нагадаў пра «літоўскія паселішчы [[Марцінконіс|Марцінканцы]], Дзевянішкі і курорт [[Друскенікі]]», пасля чаго пытанне было адразу вырашана на карысць Літвы{{sfn|Золов|2019|с=89}}. На пасяджэнні Бюро ЦК КП(б)Б 26 верасня 1940 года Панамарэнка прызнаваўся: ''«Калі таварыш Сталін спытаў, што вы збіраецеся перадаць, ён казаў так: калі мы даведаемся, што там шмат літоўцаў, а вы не перадасце, мы вас тады пакараем»''<ref name="nn250" />. 1—2 кастрычніка 1940 года ў [[Гродна]] прайшлі савецка-літоўскія перагаворы аб размежаванні. Літоўскай дэлегацыі ўдалося дамагчыся перадачы Дзевянішак і навакольных вёсак (у адрозненне ад анклава ў [[Гервяты|Гервятах]], які беларуская дэлегацыя адмовілася перадаваць з-за яго аддаленасці ад мяжы). Дакладнае апісанне новай мяжы, якое пакідала Дзевянішкі, [[Скрэйчаны]] і [[Бачаны]] ў складзе Літоўскай ССР, было афіцыйна замацавана ў пастанове ЦК КП(б)Б ад 11 кастрычніка 1940 года{{sfn|Снапковский, Тихомиров, Шарапо|2013|с=101}}. === «Легенда пра люльку Сталіна» === Абрысы Дзевянішскага выступу на карце выглядаюць настолькі ненатуральна, што гэта спарадзіла папулярную гарадскую легенду. Згодна з ёй, падчас абмеркавання межаў у Крамлі на расцеленай карце ляжала [[люлька]] І. Сталіна. Ніхто з прысутных не адважыўся папрасіць правадыра прыбраць яе, таму лінію мяжы проста абвялі вакол люлькі, што і стварыла характэрную «пятлю» на карце<ref name="nn250"/>. Насамрэч мяжа была праведзена па контурах кампактнага пражывання этнічных літоўцаў згодна з данымі тагачасных этнографаў і лінгвістаў. === Змены ў 1950—1990-х гадах === У сярэдзіне 1950-х гадоў межы выступу былі крыху пашыраны за кошт беларускай тэрыторыі. У гэты ж час каля самага «перашыйка» выступу ўтварыўся асобны літоўскі анклаў [[Погіры (Воранаўскі раён)|Пагіры (Пагірэй)]]. Яго ўзнікненне не было звязана з этнічным складам насельніцтва, а тлумачылася выключна гаспадарчай прыналежнасцю беларускіх зямель да аднаго з літоўскіх калгасаў<ref name="nn250"/>. Анклаў Пагіры праіснаваў да 1995 года. Падчас [[дэлімітацыя|дэлімітацыі]] мяжы паміж незалежнымі Беларуссю і Літвой, літоўскі бок першапачаткова хацеў злучыць анклаў з асноўнай тэрыторыяй выступу. Аднак у выніку дзяржавы дамовіліся абмяняцца раўназначнымі бязлюднымі тэрыторыямі, ліквідаваўшы анклаў і выраўняўшы лінію мяжы ў гэтым месцы<ref name="nn250"/>. == Дэмаграфія і этналінгвістычная сітуацыя == [[Файл:Моўная сітуацыя на Віленшчыне ў пачатку XX стагоддзя. Дзевянішкі.svg|thumb|Моўная сітуацыя на Віленшчыне ў пачатку XX стагоддзя паводле літоўскага мовазнаўца [[Алойзас Відугірыс|Алойзаса Відугірыса]]. Ружовым — беларускамоўныя зоны, зялёным — літоўскамоўныя.]] Галоўным аргументам для перадачы Дзевянішак Літве ў 1940 годзе была этнічная прыналежнасць мясцовага насельніцтва. У канцы XIX — пачатку XX стагоддзя навакольныя вёскі з’яўляліся кампактным астраўком літоўскамоўнага насельніцтва, акружаным тэрыторыямі, дзе дамінавала беларуская мова. Гэта пацвярджаецца гістарычнымі даследаваннямі літоўскага мовазнаўца [[Алойзас Відугірыс|Алойзаса Відугірыса]], які фіксаваў тут буйны літоўскі анклаў<ref name="nn250"/>. Аднак знаходжанне ў складзе Літвы не спыніла працэсаў моўнай асіміляцыі. Як сведчаць даследаванні мовазнаўцаў [[Валерый Мікалаевіч Чэкман|Валерыя Чэкмана]] і Лаймы Грумадзене, напрыканцы XX стагоддзя ў Дзевянішскім выступе і суседніх [[Бутрыманцы (Салечніцкі раён)|Бутрыманцах]] адбыўся парадаксальны працэс: літоўскую мову сярод мясцовага насельніцтва практычна цалкам выцесніла беларуская «[[Простая мова (група дыялектаў)|простая мова]]» і часткова польская мова<ref name="nn250"/>. Літоўскі даследчык Айдас Гудайціс прыводзіць Дзевянішкі як самы яскравы прыклад дэмаграфічнага спаду і асіміляцыі літоўскамоўнага насельніцтва ў рэгіёне: паводле ягоных статыстычных даных, з 1890 па 2021 год колькасць жыхароў Дзевянішак, якія лічаць літоўскую мову роднай, скарацілася больш чым у 13 разоў (з 7108 чалавек да 523 чалавек){{sfn|Gudaitis|2024|с=3}}. Сучасны польскі дыялектолаг [[Міраслаў Янковяк]], які праводзіў тут палявыя даследаванні ў пачатку XXI стагоддзя, называе Дзевянішскі выступ своеасаблівым паўвостравам і культурным «скансенам». З-за геаграфічнай ізаляванасці тут закансерваваліся старыя моўныя традыцыі і сацыялінгвістычная сітуацыя. Паводле яго даных, у многіх вёсках выступу ([[Нарвілішкі]], [[Краўчуны (Салечніцкі раён)|Краўчуны]], [[Рудня (Дзевянішская сянюнія)|Рудня]], [[Дайліды (Салечніцкі раён)|Дайліды]]) мясцовае насельніцтва дагэтуль актыўна выкарыстоўвае ў паўсядзённым жыцці [[Беларускія гаворкі ў Літве|беларускую гаворк]]у, якая суіснуе з [[Літоўская мова|літоўскай]] і [[Польская мова|польскай]] мовамі{{sfn|Jankowiak|2025|с=90}}. == Сучаснасць == Дзевянішскі выступ перыядычна становіцца аб’ектам грамадскай увагі з-за сваёй незвычайнай геаграфіі. У лютым 2024 года здарыўся скандал, звязаны з праектам «[[Пашпарт Новай Беларусі]]», які распрацоўваўся [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі|Аб’яднаным пераходным кабінетам Беларусі]]. На адной са старонак дызайну пашпарта была змешчана контурная карта, на якой з-за тэхнічнай памылкі пры генерацыі мікратэксту Дзевянішскі выступ быў зафарбаваны як частка тэрыторыі Беларусі. Гэта выклікала [[Канфлікт вакол літвінізму ў Літве|пэўны рэзананс у літоўскіх СМІ]]. Прадстаўнікі беларускіх дэмакратычных сіл афіцыйна прынеслі прабачэнні, патлумачыўшы гэта збоем пры канвертацыі файлаў у друкарскі фармат, і паабяцалі выправіць памылку да пачатку выпуску дакументаў, падкрэсліўшы безумоўную павагу да міжнародна прызнаных межаў Літвы<ref>{{cite web |url=https://nashaniva.com/336236 |title=У пашпарты Новай Беларусі закралася прыкрая памылка |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=14 лютага 2024 |accessdate=22 снежня 2025}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Перадача Віленскага краю Літве]] * [[Беларускія гаворкі ў Літве]] * [[Простая мова (група дыялектаў)|Простая мова]] * [[Беларуска-літоўская мяжа]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Айдас Гудайціс|Gudaitis A.]] |загаловак=The Application of Geospatial Analysis Methods for the Reconstruction of Lithuanian–Slavic Ethnolinguistic Boundaries in Southeastern Lithuania |выданне=Languages |тып=часопіс |год=2024 |том=9 |нумар=359 |старонкі=1–20 |ref=Gudaitis }} * {{артыкул |аўтар=[[Міраслаў Янковяк|Jankowiak M.]] |загаловак=Granice zasięgu gwar białoruskich w świetle badań lingwistów. Część III: pogranicze białorusko-litewskie |выданне=Acta Albaruthenica |тып=часопіс |год=2025 |том=25 |старонкі=76–95 |ref=Jankowiak }} * {{артыкул |аўтар=Золов А. В. |загаловак=Как Литва получила свои нынешние границы? Часть II |выданне=Вестник Балтийского федерального университета им. И. Канта. Сер.: Гуманитарные и общественные науки |тып=часопіс |год=2019 |нумар=1 |старонкі=88–94 |ref=Золов}} * {{кніга |загаловак=Государственные границы Беларуси : сб. документов и материалов : в 2 т. Т. 2. (ноябрь 1926 – декабрь 2010) |адказны=сост. : В. Е. Снапковский, А. В. Тихомиров, А. В. Шарапо |месца=Минск |выдавецтва=БГУ |год=2013 |старонак=333 |isbn=978-985-518-871-2 |ref=Снапковский, Тихомиров, Шарапо}} {{Фарміраванне межаў Беларусі}} [[Катэгорыя:Геаграфія Літвы]] [[Катэгорыя:Віленскі павет]] [[Катэгорыя:Салечніцкі раён]] [[Катэгорыя:Беларуска-літоўская мяжа]] [[Катэгорыя:Гісторыя Літвы]] [[Катэгорыя:Віленшчына]] [[Катэгорыя:Тэрытарыяльныя змены]] [[Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы аб тэрытарыяльных зменах]] [[Катэгорыя:Выступы]] e5i71mfy45oieyhngje7j559z1hdjvq Вераніка Карвялене 0 807181 5156357 5154659 2026-06-20T10:56:23Z M.L.Bot 261 /* Сям’я */ 5156357 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Вераніка Карвялене''', народжаная '''Бакшытэ''' або '''Вера Бакшытэ''' ({{ВДП}}) — літоўская педагог, грамадская дзеячка, доктар філасофіі. == Біяграфія == Нарадзілася 13 снежня 1898 года ў Суолеляі ў сялянскай сям’і{{r|barynau}}. Паводле адных звестак, Cуолеляй адносілася да Кукцішскай воласці Вількамірскага павета{{r|vle}}, паводле [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Ігара Барынава]] — да Свянцянскага павета Віленскай губерні{{r|barynau}}. У 1912 годзе скончыла прыватнае літоўскае двухкласнае вучылішча ў Вільні, пасля да 1915 года вучылася ў жаночай гімназіі Вінаградава ў Вільні{{r|barynau}}. Падчас [[Першая сусветная вайна|1-й сусветнай вайны]], у 1915 годзе эвакуіравалася ва ўнутраныя губерні Расіі{{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1918 годзе скончыла ў Варонежы эвакуіраваную з Вільні прыватную літоўскую жаночую гімназію Марціна Ічаса{{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1918 годзе вярнулася ў Літву. У 1919—1921 гадах працавала ў Коўне ў інфармацыйным агенцтве ELTA і адначасова вучылася на Вышэйшых курсах{{r|vle}}{{r|barynau}}. З 1921 года працягвала адукацыю ў Германіі, вывучала ў Мюнстэрскім, Мюнхенскім і Кёнігсбергскім універсітэтах педагогіку, псіхалогію, філасофію і нямецкую літаратуру{{r|vle}}{{r|barynau}}. З прапановы [[Вацлавас Біржышка|Вацлаваса Біржышкі]] абрала тэму дысертацыі, звязаную з гісторыяй русіфікацыі адукацыі{{r|barynau}}. У 1929 годзе абараніла дысертацыю на тэму «Да пытання гісторыі барацьбы за мову навучання ў літоўскіх школах» («Beiträge zur Geschichte des Kampfes um die Schulsprache in Litauen»){{r|vle}}. Паводле Ігара Барынава, тэкст працы завершаны ў Нарэйкішках, а апублікавана яна ў Клайпедзе ў 1930 годзе, абарона адбылася ў 1931 годзе ў Кёнігсбергу{{r|barynau}}. Атрымала вучоную ступень доктара філасофіі{{r|vle}}. У 1929—1940 гадах жыла ў Нарэйкішках пад Коўна, дзе яе муж Пятрас Карвяліс кіраваў маёнткам{{r|vle}}{{r|barynau}}. У гэты перыяд займалася актыўнай грамадскай і педагагічнай працай. У 1940—1942 гадах жыла ў Берліне, у 1942—1944 — зноў у Літве{{r|vle}}. У 1944 годзе выехала ў Вену, у 1945—1950 гадах жыла ў Цюбінгене (Германія){{r|vle}}{{r|barynau}}. З 1950 года пераехала ў Францыю{{r|vle}}. Памерла 27 снежня 1952 года ў Страсбургу{{r|vle}}{{r|barynau}}. == Сям’я == Бацькі — заможныя сяляне Юргіс (Юрый) і Цэцылія Бакшысы{{sfn|Lučinskas|2012|p=239}}. Бацька актыўна займаўся купляй і продажам зямлі ў Асмалах, Суолеляі і Параўдэ, каб мець сродкі на адукацыю дзяцей {{sfn|Lučinskas|2012|p=239}}. Дзяцінства Веранікі прайшло ў фальварку Параўдэ каля аднайменнага возера, з якім у яе былі звязаны найлепшыя ўспаміны {{sfn|Moterų Dirva|1953|p=122-123}}. Старэйшы брат — Юозас Бакшыс (1884—1925), вядомы святар, доктар тэалогіі і грамадска-палітычны дзеяч, адзін з арганізатараў літоўскай канферэнцыі ў Вільні 1917 года {{sfn|Lučinskas|2012|p=245}}. Пасля яго гібелі ад рук забойцаў у Мерачы Вераніка жыла ў яго кватэры ў Вільні{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=123}}. Малодшы брат — Пранас (Ёнас) Бакшыс, вучыўся ў духоўнай семінарыі і памёр у 1918 годзе ў Панявежы ад сыпнога тыфу{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. Сястра Веранікі — Канстанцыя Бакшытэ-Бражэнене (1892—1970), пасмяротна прызнана Праведніцай народаў свету за выратаванне яўрэяў у гады Другой сусветнай вайны{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. * Дачка Канстанцыі (пляменніца Веранікі) — Ніёле Віргінія Бражэнайтэ — жонка легендарнага літоўскага антысавецкага партызана Юозаса Лукшы («Даўмантаса»){{sfn|Lučinskas|2026|p=НЯМА ЗВЕСТАК}}. Вераніка Карвялене разам з мужам і дачкой былі на іх вяселлі 23 ліпеня 1952 года ў Цюбінгене{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. Муж — [[Пятрас Карвяліс]] (Petras Karvelis; 1897—1976), літоўскі дзяржаўны дзеяч, міністр фінансаў Літвы і дыпламат{{r|vle}}{{r|barynau}}. У снежні 1924 года ён прывёз з Коўна ў Мерач хірурга Уладаса Кузму каб выратаваць параненага брата Веранікі — Юозаса {{sfn|Lučinskas|2012|p=251}}. Дачка — [[Угне Карвяліс]] (Ugnė Karvelis; 1935—2002), вядомая літаратурная крытык, супрацоўніца «Le Figaro» і «Le Monde», пазней дыпламатка і пастаянная прадстаўніца Літвы пры ЮНЕСКА{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}.{{r|vle}}{{r|barynau}} == Грамадская дзейнасць == Карвялене была актыўнай удзельніцай Літоўскай маладзёжнай каталіцкай арганізацыі Ateitis — «ateitininkai» (атэйцінінкі){{r|vle}}, Літоўскага таварыства каталіцкіх жанчын (Lietuvos katalikių moterų draugija){{r|vle}}, Таварыства апекі над зняволенымі (Kalinių globos draugija){{r|vle}}{{r|barynau}}. Ініцыятывай Карвялене ў Вільні заснавана жаночая сацыяльная школа{{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1940 годзе ў Берліне ўдзельнічала ў арганізацыі Літоўскага фронту актывістаў (LAF){{r|barynau}}, запрошана ўзначаліць жаночую камісію LAF — адну з 20 камісій, якія рыхтавалі праекты будучага ладу Літвы. Дзейнічала ў Сусветным саюзе літоўскіх каталіцкіх арганізацый{{r|vle}}. У 1949 годзе стала адной са стваральніц і актыўных удзельніц Сусветнага жаночага руху{{r|vle}}. == Навуковая дзейнасць == Галоўныя навуковая праца — даследаванне гісторыі [[Русіфікацыя|русіфікацыі]] адукацыі ў [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходнім краі]] (Літве і Беларусі) у кантэксце рэформ Аляксандра II 1850-1860-х гадоў{{r|barynau}}. У дысертацыі Карвялене разглядае рэакцыю расійскіх улад на [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанне 1863—1864 гадоў]], таксама закранае беларускія сюжэты{{r|barynau}}. Гэтая праца стала першым даследаваннем па тэме русіфікацыі рэгіёну, зробленым у Германіі{{r|barynau}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="vle">{{cite web |ref = vle | url = https://www.vle.lt/straipsnis/veronika-karveliene/ |title = Veronika Karvelienė |author = |authorlink = |date = 2018-10-10 |work = Visuotinė lietuvių enciklopedija |publisher = Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras |location = |page = |language = lt |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-05-01 |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="barynau">{{cite web |ref = barynau | url = https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/797228778092568/ |title = Вера Бакшите и её диссертация |first = Игорь |last = Баринов |authorlink = Ігар Ігаравіч Барынаў |date = 2022-09-14 |work = Запісы беларусаведа |publisher = |location = |page = |language = ru |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-05-01 |url-status = |quote = }}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-02}} {{DEFAULTSORT:Карвялене Вераніка}} 1uri6lof6jkaigyu7s2t30u50htn4pq 5156374 5156357 2026-06-20T11:26:20Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5156374 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Вераніка Карвялене''', народжаная '''Бакшытэ''' або '''Вера Бакшытэ''' ({{ВДП}}) — літоўская педагог, грамадская дзеячка, доктар філасофіі. == Біяграфія == Нарадзілася 13 снежня 1898 года ў Суолеляі ў сялянскай сям’і{{r|barynau}} Юргіса і Цэцыліі Бакшысаў{{sfn|MoterųDirva|1953|p=122}}. Паводле адных звестак, Cуолеляй адносілася да Кукцішскай воласці Вількамірскага павета{{r|vle}}, паводле [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Ігара Барынава]] — да Свянцянскага павета Віленскай губерні{{r|barynau}}. Бацька актыўна займаўся купляй і продажам зямлі ў Асмалах, Суолеляі і Параўдэ, каб забяспечыць адукацыю ўсіх дзяцей{{sfn|Lučinskas|2012|p=239}}. Дзяцінства Веранікі прайшло ў фальварку Параўдэ каля аднайменнага возера, з якім у яе былі звязаны найлепшыя ўспаміны{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=122-123}}. Бацька быў заможным селянінам, ён купляў і прадаваў зямлю, каб забяспечыць адукацыю дзецям{{sfn|Lučinskas|2012|p=239}}. Дзяцінства Веранікі прайшло ў фальварку Параўдэ каля аднайменнага возера, з якім былі звязаны яе найлепшыя ўспаміны{{sfn|MoterųDirva|1953|p=122-123}}. У 1912 годзе скончыла прыватнае літоўскае двухкласнае вучылішча ў Вільні, пасля да 1915 года вучылася ў жаночай гімназіі Вінаградава ў Вільні{{r|barynau}}. Падчас [[Першая сусветная вайна|1-й сусветнай вайны]], у 1915 годзе эвакуіравалася ва ўнутраныя губерні Расіі{{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1918 годзе скончыла ў Варонежы эвакуіраваную з Вільні прыватную літоўскую жаночую гімназію Марціна Ічаса{{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1918 годзе вярнулася ў Літву і жыла ў Вільні ў свайго брата, святара Юозаса Бакшыса{{sfn|MoterųDirva|1953|p=123}}. У гэты ж час Вераніка актыўна ўключылася ў грамадскае жыццё, удзельнічала ў выбарах у мясцовае самакіраванне і была абрана ў валасную раду Уцяны{{sfn|MoterųDirva|1953|p=126}}. У 1919—1921 гадах працавала ў Коўне ў інфармацыйным агенцтве ELTA і адначасова вучылася на Вышэйшых курсах{{r|vle}}{{r|barynau}}. З 1921 года працягвала адукацыю ў Германіі, вывучала ў Мюнстэрскім, Мюнхенскім і Кёнігсбергскім універсітэтах педагогіку, псіхалогію, філасофію і нямецкую літаратуру{{r|vle}}{{r|barynau}}. З прапановы [[Вацлавас Біржышка|Вацлаваса Біржышкі]] абрала тэму дысертацыі, звязаную з гісторыяй русіфікацыі адукацыі{{r|barynau}}. У 1929 годзе абараніла дысертацыю на тэму «Да пытання гісторыі барацьбы за мову навучання ў літоўскіх школах» («Beiträge zur Geschichte des Kampfes um die Schulsprache in Litauen»){{r|vle}}. Паводле Ігара Барынава, тэкст працы завершаны ў Нарэйкішках, а апублікавана яна ў Клайпедзе ў 1930 годзе, абарона адбылася ў 1931 годзе ў Кёнігсбергу{{r|barynau}}. Атрымала вучоную ступень доктара філасофіі{{r|vle}}. У 1929—1940 гадах жыла ў Нарэйкішках пад Коўна, дзе яе муж Пятрас Карвяліс кіраваў маёнткам{{r|vle}}{{r|barynau}}. У гэты перыяд займалася актыўнай грамадскай і педагагічнай працай. У 1940—1942 гадах жыла ў Берліне, у 1942—1944 — зноў у Літве{{r|vle}}. У 1944 годзе выехала ў Вену, у 1945—1950 гадах жыла ў Цюбінгене (Германія){{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1947—1948 гадах працавала сацыяльнай апякункай літоўскіх зняволеных у турмах Вюртэмберга{{sfn|MoterųDirva|1953|p=132}}. З 1950 года пераехала ў Францыю{{r|vle}}. Памерла 27 снежня 1952 года{{r|vle}}{{r|barynau}} а 8 гадзіне раніцы ў шпіталі Страсбурга пасля цяжкай аперацыі на печані, якая ўскладнілася запаленнем лёгкіх і эмбаліяй{{sfn|MoterųDirva|1953|p=125, 135}}. Пахавана на Паўночных могілках Страсбурга (Cimetière Nord de Strasbourg, секцыя 12, рад 1). У 1953 годзе на яе магіле ўсталяваны надмагільны помнік работы вядомага літоўскага скульптара Антанаса Мончыса. Эпітафія на магіле абвяшчае: «Тут спачывае старшыня Саюза літоўскіх каталіцкіх жаночых арганізацый, якая ўсё сваё жыццё прысвяціла палягчэнню долі літоўскай жанчыны».{{sfn|VKPK|2026|p=}}. == Сям’я == Старэйшы брат — Юозас Бакшыс (1884—1925), вядомы святар, доктар тэалогіі і грамадска-палітычны дзеяч, адзін з арганізатараў літоўскай канферэнцыі ў Вільні 1917 года {{sfn|Lučinskas|2012|p=245}}. Пасля яго гібелі ад рук забойцаў у Мерачы Вераніка жыла ў яго кватэры ў Вільні{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=123}}. Малодшы брат — Пранас (Ёнас) Бакшыс, вучыўся ў духоўнай семінарыі і памёр у 1918 годзе ў Панявежы ад сыпнога тыфу{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. Сястра Веранікі — Канстанцыя Бакшытэ-Бражэнене (1892—1970), пасмяротна прызнана Праведніцай народаў свету за выратаванне яўрэяў у гады Другой сусветнай вайны{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. * Дачка Канстанцыі (пляменніца Веранікі) — Ніёле Віргінія Бражэнайтэ — жонка легендарнага літоўскага антысавецкага партызана Юозаса Лукшы («Даўмантаса»){{sfn|Lučinskas|2026|p=НЯМА ЗВЕСТАК}}. Вераніка Карвялене разам з мужам і дачкой былі на іх вяселлі 23 ліпеня 1952 года ў Цюбінгене{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. Муж — [[Пятрас Карвяліс]] (Petras Karvelis; 1897—1976), літоўскі дзяржаўны дзеяч, міністр фінансаў Літвы і дыпламат{{r|vle}}{{r|barynau}}. У снежні 1924 года ён прывёз з Коўна ў Мерач хірурга Уладаса Кузму каб выратаваць параненага брата Веранікі — Юозаса {{sfn|Lučinskas|2012|p=251}}. Дачка — [[Угне Карвяліс]] (Ugnė Karvelis; 1935—2002), вядомая літаратурная крытык, супрацоўніца «Le Figaro» і «Le Monde», пазней дыпламатка і пастаянная прадстаўніца Літвы пры ЮНЕСКА{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}.{{r|vle}}{{r|barynau}} == Грамадская дзейнасць == Карвялене была актыўнай удзельніцай Літоўскай маладзёжнай каталіцкай арганізацыі Ateitis — «ateitininkai» (атэйцінінкі){{r|vle}}, Літоўскага таварыства каталіцкіх жанчын (Lietuvos katalikių moterų draugija){{r|vle}}, Таварыства апекі над зняволенымі (Kalinių globos draugija){{r|vle}}{{r|barynau}}. Ініцыятывай Карвялене ў Вільні заснавана жаночая сацыяльная школа{{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1940 годзе ў Берліне ўдзельнічала ў арганізацыі Літоўскага фронту актывістаў (LAF){{r|barynau}}, запрошана ўзначаліць жаночую камісію LAF — адну з 20 камісій, якія рыхтавалі праекты будучага ладу Літвы. Дзейнічала ў Сусветным саюзе літоўскіх каталіцкіх арганізацый{{r|vle}}. У 1949 годзе стала адной са стваральніц і актыўных удзельніц Сусветнага жаночага руху{{r|vle}}. == Навуковая дзейнасць == Галоўныя навуковая праца — даследаванне гісторыі [[Русіфікацыя|русіфікацыі]] адукацыі ў [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходнім краі]] (Літве і Беларусі) у кантэксце рэформ Аляксандра II 1850-1860-х гадоў{{r|barynau}}. У дысертацыі Карвялене разглядае рэакцыю расійскіх улад на [[паўстанне 1863—1864 гадоў]], таксама закранае беларускія сюжэты{{r|barynau}}. Гэтая праца стала першым даследаваннем па тэме русіфікацыі рэгіёну, зробленым у Германіі{{r|barynau}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="vle">{{cite web |ref = vle | url = https://www.vle.lt/straipsnis/veronika-karveliene/ |title = Veronika Karvelienė |author = |authorlink = |date = 2018-10-10 |work = Visuotinė lietuvių enciklopedija |publisher = Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras |location = |page = |language = lt |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-05-01 |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="barynau">{{cite web |ref = barynau | url = https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/797228778092568/ |title = Вера Бакшите и её диссертация |first = Игорь |last = Баринов |authorlink = Ігар Ігаравіч Барынаў |date = 2022-09-14 |work = Запісы беларусаведа |publisher = |location = |page = |language = ru |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-05-01 |url-status = |quote = }}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-02}} {{DEFAULTSORT:Карвялене Вераніка}} rvfbetpbelh8q068fg1mf1i0z2vi5cw 5156375 5156374 2026-06-20T11:26:52Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5156375 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Вераніка Карвялене''', народжаная '''Бакшытэ''' або '''Вера Бакшытэ''' ({{ВДП}}) — літоўская педагог, грамадская дзеячка, доктар філасофіі. == Біяграфія == Нарадзілася 13 снежня 1898 года ў Суолеляі ў сялянскай сям’і{{r|barynau}} Юргіса і Цэцыліі Бакшысаў{{sfn|MoterųDirva|1953|p=122}}. Паводле адных звестак, Cуолеляй адносілася да Кукцішскай воласці Вількамірскага павета{{r|vle}}, паводле [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Ігара Барынава]] — да Свянцянскага павета Віленскай губерні{{r|barynau}}. Бацька актыўна займаўся купляй і продажам зямлі ў Асмалах, Суолеляі і Параўдэ, каб забяспечыць адукацыю ўсіх дзяцей{{sfn|Lučinskas|2012|p=239}}. Дзяцінства Веранікі прайшло ў фальварку Параўдэ каля аднайменнага возера, з якім у яе былі звязаны найлепшыя ўспаміны{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=122-123}}. У 1912 годзе скончыла прыватнае літоўскае двухкласнае вучылішча ў Вільні, пасля да 1915 года вучылася ў жаночай гімназіі Вінаградава ў Вільні{{r|barynau}}. Падчас [[Першая сусветная вайна|1-й сусветнай вайны]], у 1915 годзе эвакуіравалася ва ўнутраныя губерні Расіі{{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1918 годзе скончыла ў Варонежы эвакуіраваную з Вільні прыватную літоўскую жаночую гімназію Марціна Ічаса{{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1918 годзе вярнулася ў Літву і жыла ў Вільні ў свайго брата, святара Юозаса Бакшыса{{sfn|MoterųDirva|1953|p=123}}. У гэты ж час Вераніка актыўна ўключылася ў грамадскае жыццё, удзельнічала ў выбарах у мясцовае самакіраванне і была абрана ў валасную раду Уцяны{{sfn|MoterųDirva|1953|p=126}}. У 1919—1921 гадах працавала ў Коўне ў інфармацыйным агенцтве ELTA і адначасова вучылася на Вышэйшых курсах{{r|vle}}{{r|barynau}}. З 1921 года працягвала адукацыю ў Германіі, вывучала ў Мюнстэрскім, Мюнхенскім і Кёнігсбергскім універсітэтах педагогіку, псіхалогію, філасофію і нямецкую літаратуру{{r|vle}}{{r|barynau}}. З прапановы [[Вацлавас Біржышка|Вацлаваса Біржышкі]] абрала тэму дысертацыі, звязаную з гісторыяй русіфікацыі адукацыі{{r|barynau}}. У 1929 годзе абараніла дысертацыю на тэму «Да пытання гісторыі барацьбы за мову навучання ў літоўскіх школах» («Beiträge zur Geschichte des Kampfes um die Schulsprache in Litauen»){{r|vle}}. Паводле Ігара Барынава, тэкст працы завершаны ў Нарэйкішках, а апублікавана яна ў Клайпедзе ў 1930 годзе, абарона адбылася ў 1931 годзе ў Кёнігсбергу{{r|barynau}}. Атрымала вучоную ступень доктара філасофіі{{r|vle}}. У 1929—1940 гадах жыла ў Нарэйкішках пад Коўна, дзе яе муж Пятрас Карвяліс кіраваў маёнткам{{r|vle}}{{r|barynau}}. У гэты перыяд займалася актыўнай грамадскай і педагагічнай працай. У 1940—1942 гадах жыла ў Берліне, у 1942—1944 — зноў у Літве{{r|vle}}. У 1944 годзе выехала ў Вену, у 1945—1950 гадах жыла ў Цюбінгене (Германія){{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1947—1948 гадах працавала сацыяльнай апякункай літоўскіх зняволеных у турмах Вюртэмберга{{sfn|MoterųDirva|1953|p=132}}. З 1950 года пераехала ў Францыю{{r|vle}}. Памерла 27 снежня 1952 года{{r|vle}}{{r|barynau}} а 8 гадзіне раніцы ў шпіталі Страсбурга пасля цяжкай аперацыі на печані, якая ўскладнілася запаленнем лёгкіх і эмбаліяй{{sfn|MoterųDirva|1953|p=125, 135}}. Пахавана на Паўночных могілках Страсбурга (Cimetière Nord de Strasbourg, секцыя 12, рад 1). У 1953 годзе на яе магіле ўсталяваны надмагільны помнік работы вядомага літоўскага скульптара Антанаса Мончыса. Эпітафія на магіле абвяшчае: «Тут спачывае старшыня Саюза літоўскіх каталіцкіх жаночых арганізацый, якая ўсё сваё жыццё прысвяціла палягчэнню долі літоўскай жанчыны».{{sfn|VKPK|2026|p=}}. == Сям’я == Старэйшы брат — Юозас Бакшыс (1884—1925), вядомы святар, доктар тэалогіі і грамадска-палітычны дзеяч, адзін з арганізатараў літоўскай канферэнцыі ў Вільні 1917 года {{sfn|Lučinskas|2012|p=245}}. Пасля яго гібелі ад рук забойцаў у Мерачы Вераніка жыла ў яго кватэры ў Вільні{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=123}}. Малодшы брат — Пранас (Ёнас) Бакшыс, вучыўся ў духоўнай семінарыі і памёр у 1918 годзе ў Панявежы ад сыпнога тыфу{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. Сястра Веранікі — Канстанцыя Бакшытэ-Бражэнене (1892—1970), пасмяротна прызнана Праведніцай народаў свету за выратаванне яўрэяў у гады Другой сусветнай вайны{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. * Дачка Канстанцыі (пляменніца Веранікі) — Ніёле Віргінія Бражэнайтэ — жонка легендарнага літоўскага антысавецкага партызана Юозаса Лукшы («Даўмантаса»){{sfn|Lučinskas|2026|p=НЯМА ЗВЕСТАК}}. Вераніка Карвялене разам з мужам і дачкой былі на іх вяселлі 23 ліпеня 1952 года ў Цюбінгене{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. Муж — [[Пятрас Карвяліс]] (Petras Karvelis; 1897—1976), літоўскі дзяржаўны дзеяч, міністр фінансаў Літвы і дыпламат{{r|vle}}{{r|barynau}}. У снежні 1924 года ён прывёз з Коўна ў Мерач хірурга Уладаса Кузму каб выратаваць параненага брата Веранікі — Юозаса {{sfn|Lučinskas|2012|p=251}}. Дачка — [[Угне Карвяліс]] (Ugnė Karvelis; 1935—2002), вядомая літаратурная крытык, супрацоўніца «Le Figaro» і «Le Monde», пазней дыпламатка і пастаянная прадстаўніца Літвы пры ЮНЕСКА{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}.{{r|vle}}{{r|barynau}} == Грамадская дзейнасць == Карвялене была актыўнай удзельніцай Літоўскай маладзёжнай каталіцкай арганізацыі Ateitis — «ateitininkai» (атэйцінінкі){{r|vle}}, Літоўскага таварыства каталіцкіх жанчын (Lietuvos katalikių moterų draugija){{r|vle}}, Таварыства апекі над зняволенымі (Kalinių globos draugija){{r|vle}}{{r|barynau}}. Ініцыятывай Карвялене ў Вільні заснавана жаночая сацыяльная школа{{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1940 годзе ў Берліне ўдзельнічала ў арганізацыі Літоўскага фронту актывістаў (LAF){{r|barynau}}, запрошана ўзначаліць жаночую камісію LAF — адну з 20 камісій, якія рыхтавалі праекты будучага ладу Літвы. Дзейнічала ў Сусветным саюзе літоўскіх каталіцкіх арганізацый{{r|vle}}. У 1949 годзе стала адной са стваральніц і актыўных удзельніц Сусветнага жаночага руху{{r|vle}}. == Навуковая дзейнасць == Галоўныя навуковая праца — даследаванне гісторыі [[Русіфікацыя|русіфікацыі]] адукацыі ў [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходнім краі]] (Літве і Беларусі) у кантэксце рэформ Аляксандра II 1850-1860-х гадоў{{r|barynau}}. У дысертацыі Карвялене разглядае рэакцыю расійскіх улад на [[паўстанне 1863—1864 гадоў]], таксама закранае беларускія сюжэты{{r|barynau}}. Гэтая праца стала першым даследаваннем па тэме русіфікацыі рэгіёну, зробленым у Германіі{{r|barynau}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="vle">{{cite web |ref = vle | url = https://www.vle.lt/straipsnis/veronika-karveliene/ |title = Veronika Karvelienė |author = |authorlink = |date = 2018-10-10 |work = Visuotinė lietuvių enciklopedija |publisher = Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras |location = |page = |language = lt |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-05-01 |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="barynau">{{cite web |ref = barynau | url = https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/797228778092568/ |title = Вера Бакшите и её диссертация |first = Игорь |last = Баринов |authorlink = Ігар Ігаравіч Барынаў |date = 2022-09-14 |work = Запісы беларусаведа |publisher = |location = |page = |language = ru |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-05-01 |url-status = |quote = }}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-02}} {{DEFAULTSORT:Карвялене Вераніка}} 98r81mtg53xu36vstgff57rvvfvhrtq 5156384 5156375 2026-06-20T11:42:31Z M.L.Bot 261 5156384 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Вераніка Карвялене''', народжаная '''Бакшытэ''' або '''Вера Бакшытэ''' ({{ВДП}}) — літоўская педагог, грамадская дзеячка, доктар філасофіі. == Біяграфія == Нарадзілася 13 снежня 1898 года ў Суолеляі ў сялянскай сям’і{{r|barynau}} Юргіса і Цэцыліі Бакшысаў{{sfn|MoterųDirva|1953|p=122}}. Паводле адных звестак, Cуолеляй адносілася да Кукцішскай воласці Вількамірскага павета{{r|vle}}, паводле [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Ігара Барынава]] — да Свянцянскага павета Віленскай губерні{{r|barynau}}. Бацька актыўна займаўся купляй і продажам зямлі ў Асмалах, Суолеляі і Параўдэ, каб забяспечыць адукацыю ўсіх дзяцей{{sfn|Lučinskas|2012|p=239}}. Дзяцінства Веранікі прайшло ў фальварку Параўдэ каля аднайменнага возера, з якім у яе былі звязаны найлепшыя ўспаміны{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=122-123}}. У 1912 годзе скончыла прыватнае літоўскае двухкласнае вучылішча ў Вільні, пасля да 1915 года вучылася ў жаночай гімназіі Вінаградава ў Вільні{{r|barynau}}. Падчас [[Першая сусветная вайна|1-й сусветнай вайны]], у 1915 годзе эвакуіравалася ва ўнутраныя губерні Расіі{{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1918 годзе скончыла ў Варонежы эвакуіраваную з Вільні прыватную літоўскую жаночую гімназію Марціна Ічаса{{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1918 годзе вярнулася ў Літву і жыла ў Вільні ў свайго брата, святара Юозаса Бакшыса{{sfn|MoterųDirva|1953|p=123}}. У гэты ж час Вераніка актыўна ўключылася ў грамадскае жыццё, удзельнічала ў выбарах у мясцовае самакіраванне і была абрана ў валасную раду Уцяны{{sfn|MoterųDirva|1953|p=126}}. У 1919—1921 гадах працавала ў Коўне ў інфармацыйным агенцтве ELTA і адначасова вучылася на Вышэйшых курсах{{r|vle}}{{r|barynau}}. З 1921 года працягвала адукацыю ў Германіі, вывучала ў Мюнстэрскім, Мюнхенскім і Кёнігсбергскім універсітэтах педагогіку, псіхалогію, філасофію і нямецкую літаратуру{{r|vle}}{{r|barynau}}. З прапановы [[Вацлавас Біржышка|Вацлаваса Біржышкі]] абрала тэму дысертацыі, звязаную з гісторыяй русіфікацыі адукацыі{{r|barynau}}. У 1929 годзе абараніла дысертацыю на тэму «Да пытання гісторыі барацьбы за мову навучання ў літоўскіх школах» («Beiträge zur Geschichte des Kampfes um die Schulsprache in Litauen»){{r|vle}}. Паводле Ігара Барынава, тэкст працы завершаны ў Нарэйкішках, а апублікавана яна ў Клайпедзе ў 1930 годзе, абарона адбылася ў 1931 годзе ў Кёнігсбергу{{r|barynau}}. Атрымала вучоную ступень доктара філасофіі{{r|vle}}. У 1929—1940 гадах жыла ў Нарэйкішках пад Коўна, дзе яе муж Пятрас Карвяліс кіраваў маёнткам{{r|vle}}{{r|barynau}}. У гэты перыяд займалася актыўнай грамадскай і педагагічнай працай. У 1940—1942 гадах жыла ў Берліне, у 1942—1944 — зноў у Літве{{r|vle}}. У 1944 годзе выехала ў Вену, у 1945—1950 гадах жыла ў Цюбінгене (Германія){{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1947—1948 гадах працавала сацыяльнай апякункай літоўскіх зняволеных у турмах Вюртэмберга{{sfn|MoterųDirva|1953|p=132}}. З 1950 года пераехала ў Францыю{{r|vle}}. Памерла 27 снежня 1952 года{{r|vle}}{{r|barynau}} а 8 гадзіне раніцы ў шпіталі Страсбурга пасля цяжкай аперацыі на печані, якая ўскладнілася запаленнем лёгкіх і эмбаліяй{{sfn|MoterųDirva|1953|p=125, 135}}. Пахавана на Паўночных могілках Страсбурга (Cimetière Nord de Strasbourg, секцыя 12, рад 1). У 1953 годзе на яе магіле ўсталяваны надмагільны помнік работы вядомага літоўскага скульптара Антанаса Мончыса. Эпітафія на магіле абвяшчае: «Тут спачывае старшыня Саюза літоўскіх каталіцкіх жаночых арганізацый, якая ўсё сваё жыццё прысвяціла палягчэнню долі літоўскай жанчыны».{{sfn|VKPK|2026|p=}}. == Сям’я == Старэйшы брат — Юозас Бакшыс (1884—1925), вядомы святар, доктар тэалогіі і грамадска-палітычны дзеяч, адзін з арганізатараў літоўскай канферэнцыі ў Вільні 1917 года {{sfn|Lučinskas|2012|p=245}}. Пасля яго гібелі ад рук забойцаў у Мерачы Вераніка жыла ў яго кватэры ў Вільні{{sfn|Moterų Dirva|1953|p=123}}. Малодшы брат — Пранас (Ёнас) Бакшыс, вучыўся ў духоўнай семінарыі і памёр у 1918 годзе ў Панявежы ад сыпнога тыфу{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. Сястра Веранікі — Канстанцыя Бакшытэ-Бражэнене (1892—1970), пасмяротна прызнана Праведніцай народаў свету за выратаванне яўрэяў у гады Другой сусветнай вайны{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. * Дачка Канстанцыі (пляменніца Веранікі) — Ніёле Віргінія Бражэнайтэ — жонка легендарнага літоўскага антысавецкага партызана Юозаса Лукшы («Даўмантаса»){{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. Вераніка Карвялене разам з мужам і дачкой былі на іх вяселлі 23 ліпеня 1952 года ў Цюбінгене{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. Муж — [[Пятрас Карвяліс]] (Petras Karvelis; 1897—1976), літоўскі дзяржаўны дзеяч, міністр фінансаў Літвы і дыпламат{{r|vle}}{{r|barynau}}. У снежні 1924 года ён прывёз з Коўна ў Мерач хірурга Уладаса Кузму каб выратаваць параненага брата Веранікі — Юозаса {{sfn|Lučinskas|2012|p=251}}. Дачка — [[Угне Карвяліс]] (Ugnė Karvelis; 1935—2002), вядомая літаратурная крытык, супрацоўніца «Le Figaro» і «Le Monde», пазней дыпламатка і пастаянная прадстаўніца Літвы пры ЮНЕСКА{{sfn|Lučinskas|2026|p=}}.{{r|vle}}{{r|barynau}} == Грамадская дзейнасць == Карвялене была актыўнай удзельніцай Літоўскай маладзёжнай каталіцкай арганізацыі Ateitis — «ateitininkai» (атэйцінінкі){{r|vle}}. Яшчэ ў 1913 годзе яна ўступіла ў віленскі гурток гэтай арганізацыі{{sfn|MoterųDirva|1953|p=126}}. Пасля вяртання ў Літву ў 1918 годзе яна ўдзельнічала ў выбарах у мясцовае самакіраванне і была абраная ў валасную раду Уцяны {{sfn|MoterųDirva|1953|p=126}}. Карвялене была ключавой постаццю Літоўскага таварыства каталіцкіх жанчын (Lietuvos katalikių moterų draugija){{r|vle}} і Таварыства апекі над зняволенымі (Kalinių globos draugija){{r|vle}}{{r|barynau}}. У 1929 годзе па яе ініцыятыве ў межах Таварыства каталіцкіх жанчын была створана Секцыя апекі над дзяўчатамі з адпаведным Бюро апекі і «Домам працы» (Darbo Namai), для якога яна дамаглася першай дзяржаўнай субсідыі {{sfn|MoterųDirva|1953|p=127-128}}. У 1931 годзе Карвялене арганізавала секцыю «Маці і дзіцяці», распрацавала праект «Дома маці і дзіцяці» і атрымала фінансаванне для яго рэалізацыі {{sfn|MoterųDirva|1953|p=128}}. У 1933 годзе Карвялене ўзначаліла камітэт па арганізацыі кангрэса Саюза каталіцкіх арганізацый, які сабраў каля 15 000 жанчын {{sfn|MoterųDirva|1953|p=128}}. На працягу дзесяцігоддзя (1930—1940) Вераніка Карвялене працавала ў таварыстве апекі над зняволенымі «Soterija», амаль кожную другую нядзелю наведваючы Ковенскую турму для арганізацыі канцэртаў і чытання лекцый {{sfn|MoterųDirva|1953|p=129}}. Яна таксама актыўна ўдзельнічала ў дзейнасці Абаліцыянісцкага таварыства, якое змагалася за закрыццё публічных дамоў {{sfn|MoterųDirva|1953|p=128}}. У 1940 годзе ў Берліне ўдзельнічала ў арганізацыі Літоўскага фронту актывістаў (LAF){{r|barynau}}, дзе ўзначальвала жаночую камісію — адну з 20 камісій, якія рыхтавалі праекты будучага ладу Літвы. Пасля вайны, жывучы ў Цюбінгене, яна аднавіла дзейнасць рады атэйцінінкаў, Таварыства каталіцкіх жанчын і Саюза каталіцкіх арганізацый {{sfn|MoterųDirva|1953|p=131}}. У 1947—1948 гадах яна працавала сацыяльнай апекункай у турмах Вюртэмберга, дапамагаючы зняволеным літоўцам з ліку перамешчаных асоб («DP kalinius») прадуктамі, кнігамі і сувязю з духоўнікамі {{sfn|MoterųDirva|1953|p=132}}. Вераніка Карвялене прадстаўляла літоўскіх жанчын на міжнародных кангрэсах у Рыме (1947, 1952) і Парыжы (1947, 1950) {{sfn|MoterųDirva|1953|p=131}}. У 1949 годзе яна стала адной са стваральніц Сусветнага жаночага руху{{r|vle}}{{sfn|VKPK|2026|p=}}. У чэрвені 1952 года яна была абраная старшынёй Саюза літоўскіх каталіцкіх жаночых арганізацый свету {{sfn|MoterųDirva|1953|p=133}}. За свае выдатныя заслугі ў «Каталіцкай Акцыі» яна была ўзнагароджана ў 1950 годзе Папам Піем XII ордэнам «Pro Ecclesia et Pontifice» {{sfn|MoterųDirva|1953|p=132}}. == Навуковая дзейнасць == Вераніка Карвялене атрымала ступень доктара філасофіі ў 1929 годзе пасля абароны дысертацыі ў Кёнігсбергскім універсітэце {{sfn|MoterųDirva|1953|p=124}}. Тэма яе працы — «Да пытання гісторыі барацьбы за мову навучання ў літоўскіх школах» ({{lang-de|Beiträge zur Geschichte des Kampfes um die Schulsprache in Litauen}}) {{sfn|Lučinskas|2026|p=}}. Галоўная навуковая праца Карвялене — даследаванне гісторыі русіфікацыі адукацыі ў Паўночна-Заходнім краі (Літве і Беларусі) у кантэксце рэформ Аляксандра II 1850—1860-х гадоў{{r|barynau}}. У дысертацыі яна дэталёва разглядае рэакцыю расійскіх улад на паўстанне 1863—1864 гадоў, а таксама закранае беларускія сюжэты{{r|barynau}}. Гэтая праца стала першым даследаваннем па тэме русіфікацыі рэгіёну, выкананым у Германіі{{r|barynau}}. Апроч навуковых даследаванняў, займалася публіцыстыкай: з 1929 года рэдагавала жаночы аддзел у тыднёвіку «Rytas», супрацоўнічала з часопісамі «Moteris» і «Naujoji Vaidilutė», дзе пісала на тэмы выхавання і міжнароднай дзейнасці {{sfn|MoterųDirva|1953|p=134}}. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="vle">{{cite web |ref = vle | url = https://www.vle.lt/straipsnis/veronika-karveliene/ |title = Veronika Karvelienė |author = |authorlink = |date = 2018-10-10 |work = Visuotinė lietuvių enciklopedija |publisher = Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras |location = |page = |language = lt |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-05-01 |url-status = |quote = }}</ref> <ref name="barynau">{{cite web |ref = barynau | url = https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/797228778092568/ |title = Вера Бакшите и её диссертация |first = Игорь |last = Баринов |authorlink = Ігар Ігаравіч Барынаў |date = 2022-09-14 |work = Запісы беларусаведа |publisher = |location = |page = |language = ru |trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-05-01 |url-status = |quote = }}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-02}} {{DEFAULTSORT:Карвялене Вераніка}} hajfmj8bv7q419om6plc05g568b7lns Успышка хантавіруса на MV Hondius 0 807636 5156097 5154877 2026-06-19T20:14:43Z DBatura 73587 /* СААЗ */ 5156097 wikitext text/x-wiki [[File:2025 Hondius - IMO 9818709 by 2eight - 9SC4311.jpg|міні|300пкс|Судна MV Hondius у чэрвені 2025 года.]] У красавіку—маі [[2026]] года на борце [[нідэрланды|нідэрландскага]] экспедыцыйнага круізнага судна MV Hondius падчас рэйса па [[Атлантычны акіян|Паўднёвай Атлантыцы]] адбылася ўспышка [[Хантавірусны кардыяпульманальны сіндром|хантавіруснага кардыяпульманальнага сіндрому]], выкліканая [[вірус Андэс|вірусам Андэс]]. Па даных [[Сусветная арганізацыя аховы здароўя|СААЗ]] на 8 мая, зарэгістравана восем выпадкаў захворвання (пяць пацверджаны лабараторна, тры разглядаліся як падазроныя), тры чалавекі памерлі. Брытанскае агенцтва UKHSA паведаміла яшчэ аб адным пацверджаным выпадку, што дае ў сукупнасці да дзевяці хворых і шэсць пацверджаных выпадкаў.<ref name="who-don">{{cite web |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON599 |title=Hantavirus cluster linked to cruise ship travel, Multi-country |publisher=Всемирная организация здравоохранения |date=2026-05-04 |access-date=2026-05-09 |lang=en}}</ref><ref name="who-response">{{cite web |url=https://www.who.int/news/item/07-05-2026-who-s-response-to-hantavirus-cases-linked-to-a-cruise-ship |title=WHO's response to hantavirus cases linked to a cruise ship |publisher=Всемирная организация здравоохранения |date=2026-05-07 |access-date=2026-05-09 |lang=en}}</ref> Успышка адбылася на фоне найбуйнейшай за дзесяцігоддзе эпідэміі хантавіруса ў [[Аргенціна|Аргенціне]] (101 выпадак у эпідсезоне 2025—2026 гадоў, лятальнасць звыш 31 %) і выклікала экстранныя меры рэагавання як мінімум у 12 краінах на чатырох кантынентах.<ref name="gxpnews">{{cite web |url=https://gxpnews.net/2026/05/v-argentine-zafiksirovali-krupnejshuyu-za-poslednee-desyatiletie-vspyshku-hantavirusa/ |title=В Аргентине зафиксировали крупнейшую за последнее десятилетие вспышку хантавируса |publisher=GxP News |date=2026-05-07 |access-date=2026-05-10 |lang=ru}}</ref> == Перадгісторыя == === Судна MV Hondius === MV Hondius — экспедыцыйнае круізнае судна нідэрландскай кампаніі Oceanwide Expeditions, уведзенае ў эксплуатацыю ў 2019 годзе. Судна месціць 196 пасажыраў у 95 каютах і экіпаж з 72 чалавек, мае лядовы клас і выкарыстоўваецца для палярных экспедыцый у [[Антарктыка|Антарктыку]] і [[Арктыка|Арктыку]].<ref name="oceanwide">{{cite web |url=https://oceanwide-expeditions.com/de/unsere-schiffe/m-v-hondius-1 |title=M/V Hondius |publisher=Oceanwide Expeditions |access-date=2026-05-09 |lang=de}}</ref> === Вірус Андэс === [[Хантавірус]]ы перадаюцца людзям ад грызуноў пры ўдыханні аэразоляў, якія змяшчаюць мачу, фекаліі або сліну заражаных жывёл. [[Вірус Андэс]] (ANDV) — адзіны вядомы хантавірус, здольны ў рэдкіх выпадках перадавацца ад чалавека да чалавека, як правіла пры цесным і працяглым кантакце. Лятальнасць [[Хантавірусны кардыяпульманальны сіндром|хантавіруснага кардыяпульманальнага сіндрому]], выкліканага гэтым вірусам, дасягае 40-50 %; спецыфічнага лячэння і вакцыны не існуе. Інкубацыйны перыяд складае ад аднаго да шасці тыдняў.<ref name="who-response"/><ref name="gazeta">{{cite web |url=https://www.gazeta.ru/social/2026/05/08/22904701.shtml |title=Вспышка хантавируса: в каких странах его обнаружили, какие симптомы |publisher=[[Газета.ру]] |date=2026-05-08 |access-date=2026-05-10 |lang=ru}}</ref> Найбольш значная папярэдняя ўспышка з міжчалавечай перадачай адбылася ў 2018—2019 гадах у аргенцінскім горадзе Эпуэн, дзе адна крыніца заражэння прывяла да 34 выпадкаў інфекцыі і 11 смяротных зыходаў ад хантавіруснага лёгачнага сіндрому.<ref name="livescience">{{cite web |url=https://www.livescience.com/health/live/hantivirus-cruise-friday-may-8 |title=Hantavirus cruise live updates |publisher=Live Science |date=2026-05-08 |access-date=2026-05-09 |lang=en}}</ref> === Эпідэміялагічны кантэкст у Аргенціне === Па дадзеных Міністэрства аховы здароўя Аргенціны, у эпідэміялагічным сезоне 2025—2026 гадоў пацверджаны 101 выпадак хантавіруснай інфекцыі з 32 смяротнымі зыходамі (лятальнасць звыш 31 %). З пачатку 2026 года зарэгістравана 42 новых заражэння – паказчыкі значна перавышаюць эпідэмічны парог і з’яўляюцца рэкорднымі за апошняе дзесяцігоддзе. У краіне цыркулявалі штамы Orthohantavirus andesense і Orthohantavirus mamorense. Спецыялісты звязвалі рост захворвання з пашырэннем кантакту насельніцтва з прыроднымі тэрыторыямі, кліматычнымі зменамі і міграцыяй грызуноў-пераносчыкаў.<ref name="gxpnews"/><ref name="vedomosti">{{cite web |url=https://www.vedomosti.ru/politics/news/2026/05/07/1195788-vspishka-hantavirusa |title=В Аргентине произошла крупная вспышка хантавируса |publisher=[[Ведомости]] |date=2026-05-07 |access-date=2026-05-10 |lang=ru}}</ref> == Храналогія падзей== === Папярэдняе падарожжа па Паўднёвай Амерыцы === Першым захварэлым (індэксным выпадкам) стаў 70-гадовы грамадзянін Нідэрландаў. З 27 лістапада 2025 па 1 красавіка 2026 года ён разам з жонкай (69 гадоў) здзяйсняў арніталагічную паездку па [[Чылі]], [[Уругвай|Уругваі]] і [[Аргенціна|Аргенціне]]. 31 студзеня пара ўехала ў Аргенціну праз правінцыю [[Неукен (правінцыя)|Неукен]], а таксама наведала правінцыю [[Місьёнес (правінцыя)|Місьёнес]] — абодва рэгіёны з’яўляюцца эндэмічнымі па хантавірусе. 13 сакавіка яны выехалі ва Уругвай і вярнуліся ў Аргенціну 27 сакавіка, за чатыры дні да адплыцця. СААЗ меркавалі, што заражэнне адбылося менавіта падчас гэтай паездкі пры назіранні за птушкамі ў месцах пражывання грызуноў-носьбітаў віруса.<ref name="cnn">{{cite web |url=https://www.cnn.com/2026/05/07/world/hantavirus-ship-tenerife-outbreak-intl |title=From US to Singapore, countries race to track hantavirus |publisher=[[CNN]] |date=2026-05-07 |access-date=2026-05-09 |lang=en}}</ref><ref name="cbsnews">{{cite web |url=https://www.cbsnews.com/news/hantavirus-cruise-ship-mv-hondius-passengers-monitored-us-worldwide/ |title=5 U.S. states monitoring passengers who departed cruise ship stricken by hantavirus |publisher=[[CBS News]] |date=2026-05-07 |access-date=2026-05-09 |lang=en}}</ref> Міністэрства аховы здароўя краіны адзначыла, што ў правінцыі [[Вогненная Зямля (правінцыя)|Вогненная Зямля]], з адміністрацыйнага цэнтра якой Ушуаі выйшла судна, ніводнага выпадку хантавіруса не фіксавалася з моманту пачатку абавязковай рэгістрацыі ў 1996 годзе.<ref name="cbsnews"/> === Экспедыцыя. Першыя смерці (красавік) === 1 красавіка 2026 года MV Hondius выйшаў з [[Ушуая|Ушуаі]]. На борце знаходзілася 149 чалавек (уключаючы пасажыраў і экіпаж) з 23 краін, з запланаванымі прыпынкамі ў [[Антарктыда|Антарктыдзе]], на [[Фалклендскія астравы|Фалклендскіх астравах]], [[Паўднёвая Георгія|Паўднёвай Георгіі]], [[Трыстан-да-Кунья (астравы)|Трыстан-да-Кунья]], [[Востраў Святой Алены|востраве Святой Алены]], [[Востраў Ушэсця|востраве Ушэсця]] і [[астравы Зялёнага Мыса|Каба-Вердэ]], з канчатковым пунктам на [[Канарскія астравы|Канарскіх астравах]]. 6 красавіка ў 70-гадовага нідэрландскага пасажыра з’явіліся ліхаманка, галаўны боль, боль у жываце і дыярэя. 11 красавіка, калі судна знаходзілася паміж Паўднёвай Георгіяй і востравам Святой Алены, ён памёр; прычыны смерці на той момант устанавіць не ўдалося.<ref name="cbc-timeline">{{cite web |url=https://www.cbc.ca/news/world/hantavirus-outbreak-timeline-cruise-ship-9.7190889 |title=A timeline of the deadly hantavirus outbreak that unfolded on a cruise ship |publisher=[[CBC News]] |date=2026-05-07 |access-date=2026-05-09 |lang=en}}</ref> 13—15 красавіка судна рабіла прыпынак на Трыстан-да-Кунья (брытанскай заморскай тэрыторыі ў Паўднёвай Атлантыцы). Пасажыры назіралі за дзікімі жывёламі на беразе.<ref name="tristan">{{cite web |url=https://www.tristandc.com/government/news-2026-05-04-hondius-hantavirus.php |title=Suspected Hantavirus on the Cruise Ship MV Hondius |publisher=Tristan da Cunha Government |date=2026-05-04 |access-date=2026-05-09 |lang=en}}</ref> 24 красавіка судна прыбыло да вострава Святой Алены. Цела загінулага было знята з борта; яго ўдава сышла на бераг са страўнікава-кішачнымі сімптомамі. Адначасова больш за 20 пасажыраў з не менш чым 12 краін пакінулі судна — праз два тыдні пасля першай смерці, — не ведаючы пра ўспышку. Сярод іх былі грамадзяне [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Тайвань|Тайваня]], [[Швейцарыя|Швейцарыі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], Нідэрландаў і краін [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]].<ref name="npr-passengers">{{cite web |url=https://www.npr.org/2026/05/07/nx-s1-5814632/passengers-left-ship-hantavirus-st-helena |title=Health officials track dozens who left hantavirus-stricken ship after 1st fatality |publisher=[[NPR]] |date=2026-05-07 |access-date=2026-05-09 |lang=en}}</ref><ref name="blueprint">{{cite web |url=https://theblueprint.ru/news/39610 |title=Более 20 человек успели сойти с круизного лайнера MV Hondius, где зафиксировали вспышку хантавируса |publisher=The Blueprint |date=2026-05-07 |access-date=2026-05-10 |lang=ru}}</ref> 25 красавіка ўдава вылецела рэйсам авіякампаніі Airlink у [[Яганэсбург]]; яе стан рэзка пагоршыўся ў палёце. 26 красавіка яна памерла ў бальніцы. 4 мая яе смерць была пацверджана ПЦР-тэстам як выкліканая хантавірусам. Паўднёваафрыканскія ўлады неадкладна пачалі трасіроўку кантактаў: усяго было ўстаноўлена больш за 60 чалавек, якія знаходзіліся ў кантакце з загінулай.<ref name="who-don"/><ref name="time">{{cite web |url=https://time.com/article/2026/05/07/countries-hantavirus-hondius-cruise-ship/ |title=What Countries Are Linked to the Hantavirus Outbreak? |publisher=[[Time (журнал)|Time]] |date=2026-05-07 |access-date=2026-05-09 |lang=en}}</ref> Яшчэ адзін пасажыр — 69-гадовы брытанец — захварэў 24 красавіка. 27 красавіка ён быў эвакуіраваны з востарва Ушэсця ў [[ПАР]] і шпіталізаваны ў яганэсбургскую рэанімацыю. Менавіта ў яго 2 мая лабараторна ўпершыню пацвердзілі хантавірусную інфекцыю.<ref name="who-don"/><ref name="un-news">{{cite web |url=https://news.un.org/ru/story/2026/05/1467861 |title=ВОЗ о вспышке хантавируса: вирус опасен для инфицированных, но риск передачи крайне низок |publisher=Новости ООН |date=2026-05-08 |access-date=2026-05-10 |lang=ru}}</ref> === Апавяшчэнне СААЗ. Трэцяя смерць. Пацвярджэнне віруса Андес (2—6 мая) === 2 мая Вялікабрытанія апавясціла СААЗ аб кластары цяжкіх вострых рэспіраторных захворванняў на борце ў адпаведнасці з [[Міжнародныя медыка-санітарныя правілы|ММСП]]. У той жа дзень на борце памёр трэці пасажыр — грамадзянін (грамадзянка) [[Германія|Германіі]]: сімптомы пачаліся 28 красавіка. Цела заставалася на борце судна аж да руху на [[Тэнэрыфэ]].<ref name="who-don"/><ref name="livescience"/> 4 мая судна ўстала на якар у [[Прая|Праі]] (сталіца Каба-Вердэ). Медыцынскія каманды астраўной дзяржавы падняліся на борт для абследавання біяматэрыялаў. Улады правялі «тэхнічную і эпідэміялагічную ацэнку» і не дазволілі швартоўку і высадку пасажыраў з-за эпідэміялагічных рызык, аднак дазволілі эвакуіраваць трох цяжкахворых пасажыраў.<ref name="bfm">{{cite web |url=https://www.bfm.ru/news/605619 |title=Состояние пассажиров лайнера MV Hondius оценивается как стабильное |publisher=[[BFM.ru]] |date=2026-05-06 |access-date=2026-05-10 |lang=ru}}</ref><ref name="kommersant">{{cite web |url=https://www.kommersant.ru/doc/8634830 |title=Хантавирус на лайнере MV Hondius: три погибших и новые случаи |publisher=[[Коммерсантъ]] |date=2026-05-04 |access-date=2026-05-10 |lang=ru}}</ref> 6 мая трое цяжкахворых (грамадзянін Германіі, грамадзянка Нідэрландаў і брытанскі член экіпажа) былі эвакуіраваны паветраным транспартам. Двое дастаўленыя ў [[Амстэрдам]] праз аэрапорт Схіпхол. Самалёт з трэцім пацыентам быў вымушаны здзейсніць незапланаваную пасадку на [[Гран-Канарыя|Гран-Канарыі]] для дазапраўкі пасля адмовы [[Марока]] ў дазволе на пасадку; акрамя таго, у пацыента ўзнікла няспраўнасць медыцынскага абсталявання. У той жа дзень у паўднёваафрыканскім Нацыянальным інстытуце па кантролі за захворваннямі (NICD) пацвердзілі, што ўзбуджальнікам зяўляецца вірус Андэс.<ref name="cnn-may5">{{cite web |url=https://www.cnn.com/2026/05/05/africa/cruise-ship-hantavirus-who-intl |title=Hantavirus cruise ship heads for Spain's Canary Islands |publisher=[[CNN]] |date=2026-05-05 |access-date=2026-05-09 |lang=en}}</ref><ref name="who-response"/> Таксама 6 мая [[Швейцарыя]] пацвердзіла хантавірусную інфекцыю ў былога пасажыра, шпіталізаванага ва ўніверсітэцкай бальніцы [[Цюрых]]а: ён самастойна звярнуўся да ўрача пасля з’яўлення сімптомаў. Па дадзеных СААЗ, яго жонка не праяўляла сімптомаў, што дадаткова пацвярджала нізкую заразнасць віруса.<ref name="un-news"/> === Следаванне на Тэнэрыфэ. Трасіроўка кантактаў па ўсім свеце (6—9 мая) === 6 мая судна накіравалася да Тэнэрыфэ (Канарскія астравы). На борце заставаліся 87 пасажыраў і 60 членаў экіпажа. Па словах аператара Oceanwide Expeditions, абстаноўка на борце была «спакойнай»; усе пасажыры і экіпаж знаходзіліся ў рэжыме самаізаляцыі па каютах з захаваннем фізічнай дыстанцыі. Ні ў аднаго з пакінутых на борце сімптомаў захворвання не назіраліся.<ref name="abcnews">{{cite web |url=https://abcnews.go.com/International/live-updates/hantavirus-live-updates-mv-hondius-canary-islands/?id=132746955 |title=Hantavirus live updates: CDC will bring Americans back to quarantine unit |publisher=[[ABC News]] |date=2026-05-08 |access-date=2026-05-09 |lang=en}}</ref><ref name="un-news"/> 7 мая краіны па ўсім свеце распачалі экстранныя меры для прадухілення далейшага распаўсюджвання: органы аховы здароўя на чатырох кантынентах шукалі пасажыраў, якія сышлі з судна да афіцыйнага выяўлення віруса, і ўсіх, хто знаходзіўся з імі ў цесным кантакце. Выконваючая абавязкі дырэктара СААЗ па пытаннях гатоўнасці да эпідэмій і пандэмій [[Марыя Ван Керкхове]] пацвердзіла, што арганізацыя прадугледжвае ўспышку віруса Андэс; вынікі аналізаў у NICD павінны былі канчаткова пацвердзіць гэтую версію.<ref name="gazeta"/><ref name="docunion">{{cite web |url=https://docunion.ru/news/chislo-sluchaev-zarazheniya-hantavirusom-na-lajnere-mv-hondius-vyroslo-do-semi |title=Число случаев заражения хантавирусом на лайнере MV Hondius выросло до семи |publisher=Docunion |date=2026-05-07 |access-date=2026-05-10 |lang=ru}}</ref> 8 мая прадстаўнік СААЗ Крысціян Ліндмаер на брыфінгу ў [[Жэнева|Жэневе]] пацвердзіў, што нават асобы ў цесным кантакце з хворымі — у тым ліку сцюардэса, якая абслугоўвала адну з пасажырак, і сцюардэса рэйса Airlink — атрымалі адмоўныя вынікі тэстаў. Паводле яго слоў, нават сумеснае пражыванне ў адной каюце не заўсёды прыводзіла да перадачы інфекцыі, што дэманструе вельмі абмежаваную здольнасць віруса да распаўсюджвання ад чалавека да чалавека. СААЗ падкрэсліла, што цяперашняя ўспышка прынцыпова адрозніваецца ад пандэміі [[COVID-19]].<ref name="un-news"/> У гэты ж дзень стала вядома, што трэці брытанскі грамадзянін з падазрэннем на хантавірус знаходзіцца на Трыстан-да-Кунья.<ref name="npr-spain">{{cite web |url=https://www.npr.org/2026/05/08/g-s1-121055/spain-readies-for-evacuations |title=Spain readies for evacuations as a hantavirus-hit cruise ship heads for Canary Islands |publisher=[[NPR]] |date=2026-05-08 |access-date=2026-05-09 |lang=en}}</ref> === Прыбыццё на Канарскія астравы. Эвакуацыя (10—11 мая) === Днём судна прыбыла ў порт Гранадылья-дэ-Абона (Тэнэрыфэ). Паколькі мясцовыя ўлады адмовіліся дазволіць судну ўстаць ля прычала, пасажыры павінны перабіраліся на бераг малымі судамі, а затым на ізаляваных і ахоўных аўтобусах непасрэдна да самалётаў у адгароджанай зоне аэрапорта. Пасажыраў планавалася адправіць на радзіму чартарнымі рэйсамі; грамадзян [[Іспанія|Іспаніі]] на каранцін у ваенным шпіталі ў [[Мадрыд]]зе, працягласць якога не вызначана ў сувязі з доўгім інкубацыйным перыядам (да 45 дзён). Судна пасля эвакуацыі павінна было вярнуцца ў Нідэрланды з мінімальным экіпажам.<ref name="cbsnews-evac">{{cite web |url=https://www.cbsnews.com/news/hantavirus-cruise-ship-americans-us-evacuation-flight/ |title=U.S. plans evacuation flight for Americans on cruise ship in hantavirus outbreak |publisher=[[CBS News]] |date=2026-05-08 |access-date=2026-05-09 |lang=en}}</ref><ref name="hitech-mail">{{cite web |url=https://hi-tech.mail.ru/articles/147430-chto-izvestno-pro-lajner-mv-hondius-i-vspyshku-hantavirusa/ |title=Что известно про лайнер MV Hondius и вспышку хантавируса |publisher=Hi-Tech Mail.ru |date=2026-05-09 |access-date=2026-05-10 |lang=ru}}</ref><ref>[https://www.tvc.ru/news/342704 Как после ядерного взрыва: на Канарах эвакуируют туристов с заражённого хантавирусом лайнера]</ref> Прэзідэнт Канарскіх астравоў Фернанда Клавіха і мэр Гранадыльі-дэ-Абона Хасэ Дамінга Рэгалада публічна адкінулі заход судна, баючыся пагрозы для мясцовага насельніцтва. Тым не менш СААЗ паказала, што «Іспанія нясе маральнае і прававое абавязацельства аказаць дапамогу гэтым людзям, сярод якіх некалькі іспанскіх грамадзян» і цэнтральны ўрад зацвердзіла заход.<ref name="aljazeera">{{cite web |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/5/6/canary-islands-refuses-to-allow-mv-hondius-with-hantavirus-to-dock |title=Three people evacuated from hantavirus-hit cruise ship in the Atlantic |publisher=[[Аль-Джазира]] |date=2026-05-06 |access-date=2026-05-09 |lang=en}}</ref><ref name="cbsnews"/> Для эвакуацыі задзейнічаны авіяцыйныя сілы ЗША, Іспаніі, Францыі, Канады, Ірландыі, Нідэрландаў і шэрагу іншых дзяржаў. З 17 эвакуяваных грамадзян ЗША ў аднаго ПЦР-тэст паказаў слабастаноўчы вынік на штам «Андэс», яшчэ ў аднаго назіраліся лёгкія сімптомы захворвання. Абодва ізаляваныя на борце самалёта і накіраваныя ў медыцынскі цэнтр Універсітэта Небраскі<ref name="rt-reysy">{{cite web |url=https://russian.rt.com/world/news/1630175-voz-hondius-evakuatsiya-reysy |title=Глава ВОЗ: для эвакуации пассажиров лайнера Hondius организуют десять рейсов |publisher=[[RT]] |date=2026-05-09 |access-date=2026-05-11 |lang=ru}}</ref> 11 мая эвакуацыя завершана<ref name="kiprinform">{{cite web |url=https://www.kiprinform.com/cyprus_news/avstralija-jevakuiruet-grazhdan-s-mv-hondius-na-fone-vspyshki-andskogo-hantavirusa/ |title=Австралия эвакуирует граждан с MV Hondius на фоне вспышки андского хантавируса |publisher=Кипр информ |date=2026-05-11 |access-date=2026-05-11 |lang=ru}}</ref>. === Пасля эвакуацыі. Новыя выпадкі (з 12 мая)=== 12 мая быў зафіксаваны новы выпадак заражэння ў аднаго з іспанскіх пасажыраў, які знаходзіўся на каранціне ў Цэнтральным ваенным шпіталі імя Гомеса Улы ў [[Мадрыд]]зе. У мужчыны развіліся субфебрыльная тэмпература і лёгкія рэспіраторныя сімптомы. Астатнія 13 іспанскіх пасажыраў далі адмоўны вынік тэсту<ref name="euronews-12may">{{cite web |url=https://www.euronews.com/health/2026/05/12/dutch-hospital-workers-quarantined-after-faulty-procedure-treating-hantavirus-patient |title=Hantavirus outbreak latest: Spain confirms one new case amongst evacuees |publisher=Euronews |date=2026-05-12 |access-date=2026-05-12 |lang=en}}</ref>. У нідэрландскім універсітэцкім медыцынскім цэнтры Radboudumc у [[Неймеген]]е 12 супрацоўнікаў пераведзены ў прафілактычны шасцітыднёвы каранцін пасля таго, як пры працы з шпіталізаваным пацыентам (пасажырам MV Hondius) не былі выкананыя найстрогія пратаколы пры плоце і апрацоўцы узораў крыві і мачы. Міністр аховы здароўя Сафі Херманс, паведамляючы пра інцыдэнт парламенту, падкрэсліла, што верагоднасць заражэння персаналу малая, аднак бальніца вырашыла «падстрахавацца». Рызыка інфікавання ацэненая як нізкая<ref name="nltimes-radboud">{{cite web |url=https://nltimes.nl/2026/05/11/hantavirus-12-radboud-hospital-workers-quarantine-due-slack-safety-measures |title=Hantavirus: 12 Radboud hospital workers to quarantine due to slack safety measures |publisher=NL Times |date=2026-05-11 |access-date=2026-05-12 |lang=en}}</ref><ref name="usnews-radboud">{{cite web |url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2026-05-12/planes-with-hantavirus-cruise-passengers-land-in-the-netherlands-hospital-quarantines-12 |title=Dutch Hospital Quarantines 12 Over Breach of Hantavirus Protocol |publisher=[[U.S. News & World Report]] |date=2026-05-12 |access-date=2026-05-12 |lang=en}}</ref>. == Выпадкі захворвання == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! Краіны !! Пацверджана !!Падазрэнні !! Смерці |- | {{Сцягафікацыя|Нідэрланды}}|| 2 || 0 || 2 |- | {{Сцягафікацыя|Германія}} || 2 || 0 || 1 |- | {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} || 1 || 1 || 0 |- | {{Сцягафікацыя|Швейцарыя}} || 1 || 0 || 0 |- | {{Сцягафікацыя|Францыя}} || 1 || 0 || 0 |- | {{Сцягафікацыя|ЗША}}|| 0 || 1 || 0 |- | {{Сцягафікацыя|Іспанія}} || 1 || 0 || 0 |- ! Усяго !! 8 !! 2 !! 3 |} ==Міжнародная рэакцыя == === СААЗ === Атрымаўшы апавяшчэнне 2 мая, СААЗ неадкладна прыступіла да каардынацыі міжнароднага рэагавання. Генеральны дырэктар [[Тэдрас Аданам Гебрэесус]] ахарактарызаваў сітуацыю як сур’ёзную, аднак ацаніў агульную рызыку для насельніцтва як нізкую і падкрэсліў, што ўспышка не супастаўная з [[COVID-19]], паколькі хантавірус не валодае ўласцівасцямі рэспіраторнага патагена з паветрана-капежнай перадачай. СААЗ накіравала эксперта непасрэдна на борт судна, арганізавала пастаўку 2500 дыягнастычных набораў з Аргенціны ў лабараторыі пяці краін, а таксама каардынавала трасіроўку кантактаў на міжнародным узроўні, аналізуючы пасадкавыя спісы самалётаў і судоў.<ref name="who-response"/><ref name="un-news"/> Прадстаўнік СААЗ па інфекцыйных захворваннях Анаіс Леганд паказала, што пры папярэдніх успышках узровень смяротнасці заставаўся высокім, а ключавую ролю гуляюць ранняя дыягностыка і падтрымліваючае лячэнне.<ref name="gazeta"/> === Аргенціна === 6 мая Міністэрства аховы здароўя сумесна з Інстытутам Мальбрана апублікавала падрабязную справаздачу аб маршруце індэкснага выпадку і пачала адлоў і тэсціраванне грызуноў уздоўж маршруту нідэрландскай пары. Краіна перадала біялагічныя матэрыялы і лабараторныя рэагенты Іспаніі, [[Сенегал]]у, ПАР, Нідэрландам і Вялікабрытаніі.<ref name="time"/><ref name="cnn"/> === ЗША === [[ЗША]] актывавалі Цэнтр экстранных аперацый і накіравалі групу эпідэміёлагаў на Тэнэрыфэ. Выбліск хантавіруса класіфікавалі як надзвычайную сітуацыю. Паводле звестак на 8 мая, не менш за дзевяць жыхароў ЗША з шасці штатаў праходзілі маніторынг. 17 амерыканскіх грамадзян заставаліся на борце. Амерыканскія пасажыры, знятыя з судна, павінны былі быць накіраваныя ў Нацыянальны каранцінны блок пры медыцынскім цэнтры ўніверсітэта Небраскі — адзіная ў ЗША федэральна фінансаваная каранцінная ўстанова з 20 ізаляванымі боксамі з адмоўным ціскам паветра.<ref name="abcnews"/><ref name="cbsnews"/><ref name="ria">{{cite web |url=https://ria.ru/20260508/khantavirus--2091344562.html |title=Роспотребнадзор рассказал о варианте хантавируса, выявленном в России |publisher=[[РИА Новости]] |date=2026-05-08 |access-date=2026-05-10 |lang=ru}}</ref> === Нідэрланды === Нідэрланды як краіна сцяга судна ўзялі на сябе каардынацыю дапамогі людзям на борце. Міністэрства замежных спраў апублікавала адпаведную заяву. 5 мая авіякампанія [[KLM]] была паведамлена аб тым, што загінулая нідэрландка кароткачасова знаходзілася ў салоне аднаго з яе самалётаў у Яганэсбургу 25 красавіка, пасля чаго была знятая з рэйса як занадта цяжкахворая. Авіякампанія апавясціла пасажыраў таго рэйса. Двое эвакуяваных 6 мая былі пераведзены ў бальніцы Нідэрландаў.<ref name="time"/><ref name="aljazeera"/><ref name="un-news"/> === Расія === [[Расспажыўнагляд]] заявіў, што трымае сітуацыю пад кантролем і запытаў дадатковую інфармацыю ў профільнага ведамства Нідэрландаў. Адзін расіянін уваходзіў у склад экіпажа MV Hondius і на момант публікацыі не выяўляе сімптомаў захворвання. Варыянт хантавіруса, які апынуўся ў Расіі (гемарагічная ліхаманка з нырачным сіндромам — ГЛНС), не перадаецца паміж людзьмі, а эпідэміялагічная абстаноўка па ГЛНС у краіне стабільная. Пры гэтым Расспажыўнагляд падкрэсліў гатоўнасць да сцэнару з завозам хантавірасаў андскага тыпу: у Расіі маюцца айчынныя тэст-сістэмы для дыягностыкі.<ref name="ria"/><ref name="teleport">{{cite web |url=https://www.teleport2001.ru/news/2026-05-09/213856-prirodnye-ochagi-khantavirusa-naydeny-po-vsey-rossii.html |title=Природные очаги хантавируса найдены по всей России |publisher=Телепорт2001 |date=2026-05-09 |access-date=2026-05-10 |lang=ru}}</ref> === Сінгапур === Агенцтва інфекцыйных захворванняў Сінгапура ізалявала двух грамадзян (67 і 65 гадоў), якія ляцелі тым жа рэйсам з Яганэсбурга, што і пацверджаны выпадак: у аднаго адзначаўся насмарк, другі заставаўся бессімптомным. Агенцтва ацаніла рызыку для насельніцтва Сінгапура як нізкую. === Каба-Вердэ === Улады астраўной дзяржавы правялі медыцынскае абследаванне на борце, аднак не мелі рэсурсаў для паўнавартаснай эвакуацыі. Пасажырам не дазволілі сысці на бераг для атрымання меддапамогі на сушы. Пасля эвакуацыі траіх цяжкахворых судна пакінула тэрытарыяльныя воды Каба-Вердэ.<ref name="bfm"/><ref name="kommersant"/> === Іншыя краіны === Не менш за 12 краін вялі назіранне за асобамі, якія пакінулі судна да пацвярджэння ўспышкі: Аўстралія, [[Канада]], [[Данія]], Германія, Нідэрланды, [[Новая Зеландыя]], [[Сент-Кітс і Невіс]], [[Сінгапур]], [[Швецыя]], Швейцарыя, [[Турцыя]], Вялікабрытанія і [[ЗША]]. Дацкае агенцтва па бяспецы пацыентаў паведаміла, што адзін дацкі грамадзянін вярнуўся дадому ў канцы красавіка і знаходзіўся на самаізаляцыі без сімптомаў. На борце былі таксама грамадзяне [[бельгія|Бельгіі]], [[францыя|Францыі]], [[Грэцыя|Грэцыі]], [[Гватэмала|Гватэмалы]], [[Індыя|Індыі]], [[ірландыя|Ірландыі]], [[японія|Японіі]], [[чарнагорыя|Чарнагорыі]], [[польшча|Польшчы]], [[партугалія|Партугаліі]], Тайваня і [[украіна|Украіны]].<ref name="time"/><ref name="blueprint"/> == Гл. таксама == * [[Успышка Эболы ў Ітуры (2026)]] * [[Пандэмія COVID-19]] * [[Успышка COVID-19 на Diamond Princess]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{cite web |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON599 |title=Hantavirus cluster linked to cruise ship travel, Multi-country |publisher=ВОЗ |lang=en}} * {{cite web |url=https://www.who.int/news/item/07-05-2026-who-s-response-to-hantavirus-cases-linked-to-a-cruise-ship |title=WHO's response to hantavirus cases linked to a cruise ship |publisher=ВОЗ |lang=en}} * {{cite web |url=https://www.cdc.gov/media/releases/2026-hantavirus-confirmed-cruise-ship.html |title=Statement on the M/V Hondius Cruise Ship |publisher=ЦКЗ США |lang=en}} * {{cite web |url=https://www.tristandc.com/government/news-2026-05-04-hondius-hantavirus.php |title=Suspected Hantavirus on the Cruise Ship MV Hondius |publisher=Tristan da Cunha Government |lang=en}} * {{cite web |url=https://news.un.org/ru/story/2026/05/1467861 |title=ВОЗ о вспышке хантавируса: вирус опасен для инфицированных, но риск передачи крайне низок |publisher=Новости ООН |lang=ru}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Катастрофы 2026 года]][[Катэгорыя:Красавік 2026 года]][[Катэгорыя:Май 2026 года]][[Катэгорыя:Эпідэміі]] nbngtaad9kry96mxefx9bl3p9i56zam Габалінская радыёэлектронная станцыя 0 807890 5156210 5149406 2026-06-20T06:08:37Z DBatura 73587 /* Гісторыя */ 5156210 wikitext text/x-wiki {{Радыёстанцыя}} '''«Габалінская радыёэлектронная станцыя''' («Габала-2», «Лякі-2», аб’ект 754/«Стопар», вузел «{{comment|РО|раннее обнаружение}}-7», {{comment|ОРТУ|отдельный радиотехнический узел}} № 428) — надгарызонтная [[радыёлакацыйная станцыя|РЛС]] далёкага выяўлення тыпу 5н79 «[[Дар’ял (радыёлакацыйная станцыя)|Дар’ял]]». У 1985—2012 гадах з’яўлялася элементам савецкай і расійскай [[сістэма папярэджання аб ракетным нападзе|сістэмы папярэджання аб ракетным нападзе (СПРН)]], кантралявала паветраную прастору на паўднёвым кірунку. Аб’ект знаходзіўся на поўначы [[Азербайджан]]а, прыкладна за 11 км на паўднёвы захад ад горада [[Габала]], за 50 км ад бліжэйшай чыгуначнай станцыі [[лякі]]. Будаўніцтва вялося з 1977 года, на баявое дзяжурства пастаўлена ў 1985 годзе. Тэхнічны рэсурс забяспечваў працаздольнасць РЛС да 2012 года<ref name=spravka />, аднак дзякуючы блочна-модульнай канструкцыі была магчымасць замяняць і мадэрнізаваць гэтыя модулі, не здымаючы станцыю з баявога дзяжурства<ref name=sputnik />. == Характарыстыкі == РЛС была спраектаваная ў выглядзе двух разнесеных прыкладна на 1,2 км пазіцый — прыёмнага цэнтра, які меў [[актыўная фазаваная антэнная рашотка|АФАР]] памерам 100x100 метраў з размешчанымі ў ёй амаль 4000 крыж-вібратарамі, і перадавальнага цэнтра з АФАР памерам 40×40 метраў, запоўненай 1260 перадаючымі зменнымі модулямі з выхадной імпульснай магутнасцю кожнага 300 кВт<ref name="rti-mints"/>. Працуючы ў метровым дыяпазоне хваль, станцыя забяспечвала выяўленне і адначасовае суправаджэнне каля 100 цэляў з [[эфектыўная плошча рассейвання|ЭПР]] парадку 0,1 м² на далёкасці да 6000 км у сектары агляду 90° па [[азімут (геадэзія)|азімуту]]<ref name="arms-expo" /><ref name="armtoday"/>. Гэтага было дастаткова, каб засякаць запускі ракет з [[акваторыя|акваторыі]] [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяна]], пры гэтым у поле зроку РЛС цалкам трапляла тэрыторыя большасці краін [[Афрыка|Афрыкі]], [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]] і [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]], а таксама [[Пакістан]]а, [[Індыя|Індыі]], [[Кітай|Кітая]] і [[Аўстралія|Аўстраліі]]<ref name="globalsecurity" />. Станцыя дазваляла не толькі засякаць запускі ракет, але і адсочваць іх траекторыю, што давала магчымасць навядзення [[Супрацьракета|супрацьракет]]<ref name=spravka />. З улікам тэхнічных параметраў і спрыяльнага размяшчэння, РЛС не мела роўных сабе ў свеце<ref name=impact />. Займала тэрыторыю 210 [[гектар|га]] (па даных 2011 года — 190 га<ref name="vesti.110302" />) у паўднёвай частцы [[Галоўны Каўказскі хрыбет|Галоўнага Каўказскага хрыбта]], на вышыні 680 м над узроўнем мора<ref name="spravka.2012" />. Энергаспажыванне ў актыўным рэжыме складала 50 МВт, у баявым рэжыме — да 350 МВт<ref name="armscontrol" />. == Гісторыя == Эскізны праект РЛС «Дар’ял» быў распрацаваны ў канцы 1960-х — пачатку 1970-х гадоў калектывам спецыялістаў [[Радыётэхнічны інстытут імя акадэміка А. Л. Мінца|РТІ АН СССР]]. 18 студзеня 1972 года выйшла [[Пастанова ЦК КПСС і Савета Міністраў СССР|пастанова]] аб стварэнні інтэграванай сістэмы папярэджання аб ракетным нападзе, адным з элементаў якой павінен быў стаць радыёлакацыйны вузел «РО-7» у раёне горада Куткашэн (з 1991 года — Габала) [[Азербайджанская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Азербайджанскай ССР]]. 14 красавіка 1975 года выйшла пастанова аб узвядзенні на вузле «РО-7» поўнамаштабнай РЛС «Дар’ял»<ref name="nvo" />. 31 жніўня 1977 года быў сфармаваны асобны радыётэхнічны вузел папярэджання аб ракетным нападзе — ОРТУ № 428 (вайсковая часць № 30765)<ref name="holm" />. У 1984 годзе асноўныя будаўнічыя работы былі завершаны (цалкам — у 1987 годзе)<ref name="armscontrol" />. Бесперабойным забеспячэннем электраэнергіяй забяспечылі не толькі РЛС, але і ўвесь Куткашэнскі раён, што разам з пракладкай дарог спрыяла яго эканамічнаму развіццю<ref name="ria.111212" />. Да канца 1984 года станцыя паспяхова прайшла выпрабаванні, а 19 лютага 1985 года была прынятая на ўзбраенне<ref name="arms-expo" />{{sfn|Первов|2003}}. У 1991 годзе падчас [[Аперацыя «Бура ў пустыні»|аперацыі «Бура ў пустыні]]» Габалінская РЛС зафіксавала ўсе без выключэння 302 пуску амерыканскіх крылатых ракет з бамбардзіроўшчыкаў, караблёў і падводных лодак, а таксама 15 выпадкаў нявыхаду ракет на траекторыю і 30 выпадкаў іх паразы іракскімі СПА<ref name="1news.az"/>. Пасля атрымання Азербайджанам незалежнасці расійскія вайскоўцы доўгі час выкарыстоўвалі РЛС без якога-небудзь юрыдычнага афармлення. Пагадненне 2002 года ўстанавіла статус аб’екта ў якасці інфармацыйна-аналітычнага цэнтра, які з’яўляецца ўласнасцю Азербайджана і перададзенага Расіі ў [[Арэнда|арэнду]] на дзесяць гадоў (да 24 снежня 2012 года)<ref name="1news.az" /><ref name= " mail.121210" />. Цана арэнды складаў $7 млн у год<ref name="globalsecurity" /><ref name="kommersant" /> (па іншых дадзеных — $7, 5 млн<ref name="vedomosti.121211" />), не уключаючы аплату электраэнергіі і камунальных плацяжоў (яшчэ прыкладна $15 млн)<ref name="bfm.120229" />. На падтрымку інфраструктуры і матэрыяльна-тэхнічнае забеспячэнне персаналу Расія выдаткоўвала ў агульнай складанасці каля $50 млн у год, вялікую частку якіх асвойвала мясцовае насельніцтва<ref name="expert">''Сергей Тихонов'' [http://expert.ru/2012/08/6/chto-budet-delat-aliev-esli-moskva-nachnet-mstit-neponyatno/ «Что будет делать Алиев, если Москва начнет мстить»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161013080232/http://expert.ru/2012/08/6/chto-budet-delat-aliev-esli-moskva-nachnet-mstit-neponyatno/ |date=13 кастрычніка 2016 }} // «Expert Online» (2012)</ref>. Дзейнасць станцыі забяспечвалі ад 1,1<ref name="globalsecurity" /><ref name="kommersant" /> да 2 тыс. расійскіх вайскоўцаў, а таксама грамадзян Азербайджана, якія працавалі па кантракце<ref name="impact" />. 7 чэрвеня 2007 года падчас [[33-і саміт G8|саміту «Вялікай васьмёркі»]] прэзідэнт РФ [[Уладзімір Пуцін]] прапанаваў прэзідэнту ЗША [[Джордж Буш-малодшы|Джорджу Бушу]] сумесна выкарыстоўваць Габалінскую РЛС замест [[Амерыканская сістэма СРА ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе|размяшчэння элементаў амерыканскай СРА ў Польшчы і Чэхіі]]<ref name="newsru.070607" />, у ліпені на пасяджэнні [[Савет Расія—НАТА|Савета Расія—НАТА]] расійская дэлегацыя прадставіла дэталі гэтай прапановы<ref name="newsru.070726" />. Генералам з [[Пентагон]]а нават дазволілі пабываць на звышсакрэтным аб’екце<ref name= " vesti.110302" /><ref name="gazeta.070919" />. Дырэктар [[Агенцтва па супрацьракетнай абароне ЗША|Агенцтва па супрацьракетнай абароне ЗША]] Патрык О’Райлі з энтузіязмам ацаніў перспектывы сумеснага выкарыстання Габалінскіх РЛС<ref name="newsru.090710" />. Аднак праз некаторы час амерыканцы далікатна заявілі, што іх тэхнічныя і тэхналагічныя стандарты не адпавядаюць стандартам, прынятым у Расіі<ref name="ng.131009" />. Да пачатку 2011 года на станцыі былі праведзены работы па прадаўжэнні тэхнічнага рэсурсу, пачалася мадэрнізацыя элементаў. Меркавалася павялічыць далёкасць выяўлення ў паўтара раза. Па словах камандзіра станцыі Віктара Цімашэнка, пры пэўных умовах і нязначных выдатках РЛС была гатовая працаваць яшчэ 10-20 гадоў<ref name="vesti.110302" />. Аднак 9 снежня 2012 года Расія прыпыніла эксплуатацыю Габалінскай РЛС з прычыны таго, што бакі не прыйшлі да дамоўленасці датычна арэнднай кошту<ref name="mail.121210" /><ref name="vedomosti.121211"/> — Баку спачатку хацеў павялічыць яе да $15 млн<ref name=" armtoday"/>, а затым і да $300 млн у год<ref name="sputnik"/><ref name="globalsecurity"/>. У 2013 годзе ўся апаратура была дэмантаваная і вывезеная ў Расію, расійскія вайскоўцы пакінулі гарнізон, і аб’ект быў перададзены Азербайджану<ref name="ng.131009" /><ref name="avciya.az" />. 6 чэрвеня таго ж года заступіла на баявое дзяжурства станцыя новага пакалення «[[Варонеж (радыёлакацыйная станцыя)|Варонеж]]» пад [[Армавір (Расія)|Армавірам]], цалкам замяніўшая Набалінскую<ref name="rg.130606" />. Ні адна з краін не выказала зацікаўленасці з нагоды арэнды аб’екта<ref name="armtoday"/>, і ў 2014 годзе ён быў зняты з балансу [[Узброеныя сілы Азербайджана|Узброеных Сіл Азербайджана]]<ref name=" radioazadlyg"/>. == Крыніцы == {{крыніцы|2|refs= <ref name="rti-mints">[http://www.rti-mints.ru/rls-dalnego-obnarujeniya/ РЛС дальнего обнаружения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140810060331/http://www.rti-mints.ru/rls-dalnego-obnarujeniya/ |date=10 жніўня 2014 }} // РТИ имени академика А. Л. Минца</ref> <ref name="arms-expo">[http://www.arms-expo.ru/news/archive/istoriya-sozdaniya-rls-dal-nego-obnaruzheniya-ballisticheskih-raket-i-kosmicheskih-ob-ektov---perspektivy-sotrudnichestva05-04-2008-05-11-00/ История создания РЛС дальнего обнаружения баллистических ракет и космических объектов — перспективы сотрудничества] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140810115113/http://www.arms-expo.ru/news/archive/istoriya-sozdaniya-rls-dal-nego-obnaruzheniya-ballisticheskih-raket-i-kosmicheskih-ob-ektov---perspektivy-sotrudnichestva05-04-2008-05-11-00/ |date=10 жніўня 2014 }} // ИА «Оружие России» (5 апреля 2008)</ref> <ref name="armscontrol">''Алиев Е. Т.'' [http://www.armscontrol.ru/pubs/eta-gabala-radar.pdf Габалинская РЛС: прошлое, настоящее, будущее] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190830180518/http://www.armscontrol.ru/pubs/eta-gabala-radar.pdf |date=30 жніўня 2019 }} // Центр по изучению проблем разоружения, энергетики и экологии при [[МФТИ]] (2007)</ref> <ref name="nvo">[http://nvo.ng.ru/wars/2000-04-14/4_sprn.html Всевидящее око России] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160616171044/http://nvo.ng.ru/wars/2000-04-14/4_sprn.html |date=16 чэрвеня 2016 }} // «[[Независимая газета]]» (14 апреля 2000)</ref> <ref name="holm">{{cite web | author = Holm, Michael | url = http://www.ww2.dk/new/pvo/radar/428ortu.htm | title = 428-й отдельный радиотехнический узел | publisher = Soviet Armed Forces 1945–1991 | date = 2011 | lang = en | access-date = 2014-09-19 | archive-date = 2015-10-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151009123623/http://www.ww2.dk/new/pvo/radar/428ortu.htm | url-status = live }}</ref> <ref name="1news.az">''Решад Азиз'' [http://www.1news.az/articles.php?item_id=20070606094136946&sec_id=48 Судьба одной РЛС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141217124926/http://www.1news.az/articles.php?item_id=20070606094136946&sec_id=48 |date=17 снежня 2014 }} // ИА «The First News», Азербайджан (6 июня 2007)</ref> <ref name="avciya.az">[http://avciya.az/ru/index.php?newsid=25794 Азербайджан и Россия полностью завершили прием-сдачу Габалинской РЛС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161013080448/http://avciya.az/ru/index.php?newsid=25794 |date=13 кастрычніка 2016 }} // Ассоциация Содействия Развитию Гражданского Общества в Азербайджане (5 октября 2013)</ref> <!-- ref name="ng.131006">[http://www.ng.ru/news/445507.html Габалинская РЛС теперь находится под контролем азербайджанских военных] // «[[Независимая газета]]» (6 октября 2013)</ref --> <ref name=spravka>[http://ria.ru/spravka/20070608/66921255.html Возможности Габалинской радиолокационной станции — справка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160314203232/http://ria.ru/spravka/20070608/66921255.html |date=14 сакавіка 2016 }} // «РИА Новости» (08.06.2007, обновлено 07.06.2008)</ref> <ref name="sputnik">[http://ru.sputnik.az/news/20121226/298297470.html Габалинская РЛС как фактор стабильности в регионе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160126175456/http://ru.sputnik.az/news/20121226/298297470.html |date=26 студзеня 2016 }} // Новости Азейрбаджана (26 декабря 2012)</ref> <ref name="armtoday">[http://armtoday.info/default.asp?Lang=_Ru&NewsID=80374 Москва уходит из радиолокационной станции в Азербайджане] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140407085449/http://armtoday.info/default.asp?Lang=_Ru&NewsID=80374 |date=7 красавіка 2014 }} // Armenia Today (26 декабря 2012)</ref> <ref name="globalsecurity">[http://www.globalsecurity.org/wmd/world/russia/qabala.htm Обзорная статья по Габалинской РЛС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111026053623/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/russia/qabala.htm |date=26 кастрычніка 2011 }}{{ref|en}} // GlobalSecurity.org</ref> <ref name=impact>[http://www.globalsecurity.org/wmd/library/news/russia/1998/fbten06111998001258.htm Ecological Genocide Russian Radar Causes Ecological Problems] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120309005314/http://www.globalsecurity.org/wmd/library/news/russia/1998/fbten06111998001258.htm |date=9 сакавіка 2012 }}{{ref|en}} // «Зеркало» (6 июня 1998, цитата по GlobalSecurity.org)</ref> <ref name="vesti.110302">[http://www.vesti.ru/doc.html?id=432633 Око «Габалы» заглянуло за экватор] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303235931/http://www.vesti.ru/doc.html?id=432633 |date=3 сакавіка 2016 }} // «Вести.RU» (2 марта 2011)</ref> <ref name="spravka.2012">[https://ria.ru/spravka/20120229/580495740.html Габалинская радиолокационная станция (РЛС). Справка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161013080318/https://ria.ru/spravka/20120229/580495740.html |date=13 кастрычніка 2016 }} // «РИА Новости» (29 февраля 2012)</ref> <ref name="ria.111212">[http://ria.ru/moscow_center_interview/20111212/514093820.html Владимир Савченко: российскую СПРН полностью модернизируем в 2019 г] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160918115752/http://ria.ru/moscow_center_interview/20111212/514093820.html |date=18 верасня 2016 }} // «РИА Новости» (12 декабря 2011)</ref> <ref name="mail.121210">[http://news.mail.ru/politics/11254053 РФ приостановила эксплуатацию Габалинской РЛС — МИД Азербайджана] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160417231605/http://news.mail.ru/politics/11254053 |date=17 красавіка 2016 }} // Новости@Mail.ru (10 декабря 2012)</ref> <ref name="kommersant">[http://www.kommersant.ru/doc/772832 Детализация. Что такое Габалинская РЛС системы предупреждения о ракетном нападении] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160126031035/http://www.kommersant.ru/doc/772832 |date=26 студзеня 2016 }} // «[[Коммерсантъ]]» (08 июня 2007)"</ref> <ref name="vedomosti.121211">''Алексей Никольский'' [http://www.vedomosti.ru/politics/articles/2012/12/11/bez_radara_v_zakavkaze Россия закрыла радар в азербайджанской Габале] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161013083559/http://www.vedomosti.ru/politics/articles/2012/12/11/bez_radara_v_zakavkaze |date=13 кастрычніка 2016 }} // «Ведомости» (11 декабря 2012)</ref> <ref name="bfm.120229">[https://www.bfm.ru/news/172410 Баку требует от РФ 300 млн долларов за Габалинскую РЛС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161013082037/https://www.bfm.ru/news/172410 |date=13 кастрычніка 2016 }} // «Business FM» (29 февраля 2012)</ref> <ref name="newsru.070607">[http://www.newsru.com/world/07jun2007/proporobuem.html Путин предложил США совместно использовать РЛС в Азербайджане в качестве элемента ПРО] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160127101446/http://www.newsru.com/world/07jun2007/proporobuem.html |date=27 студзеня 2016 }} // NEWSru.com (7 июня 2007)</ref> <ref name="newsru.070726">[http://www.newsru.com/russia/26jul2007/pro.html США заявляют, что не отказались от идеи совместного использования с Россией Габалинской РЛС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160823003911/http://www.newsru.com/russia/26jul2007/pro.html |date=23 жніўня 2016 }} // NEWSru.com (26 июля 2007)</ref> <ref name="gazeta.070919">[https://www.gazeta.ru/politics/2007/09/19_a_2172836.shtml Американцы рассмотрели радар Путина] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161013072356/https://www.gazeta.ru/politics/2007/09/19_a_2172836.shtml |date=13 кастрычніка 2016 }} // Газета.ru (19 сентября 2007)</ref> <ref name="newsru.090710">[http://www.newsru.com/world/10jul2009/glava.html Глава агентства по ПРО США высоко оценил возможности российского радара в Габале] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161013143845/http://www.newsru.com/world/10jul2009/glava.html |date=13 кастрычніка 2016 }} // NEWSru.com (10 июля 2009)</ref> <ref name="ng.131009">[http://www.ng.ru/columnist/2013-10-09/4_gabala.html Габалу завлекают в турбизнес] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131010054839/http://www.ng.ru/columnist/2013-10-09/4_gabala.html |date=10 кастрычніка 2013 }} // «[[Независимая газета]]» (9 октября 2013)</ref> <ref name="rg.130606">[http://www.rg.ru/2013/06/06/reg-ufo/rls.html РЛС в Армавире заступила на боевое дежурство] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130609104749/http://www.rg.ru/2013/06/06/reg-ufo/rls.html |date=9 чэрвеня 2013 }} // «[[Российская газета]]» (6 июня 2013)</ref> <ref name="radioazadlyg">[http://www.radioazadlyg.org/a/25324208.html Габалинская РЛС упразднена] // «РадиоАзадлыг» (7 апреля 2014)</ref> }} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Первов М. А. |загаловак=Системы ракетно-космической обороны России создавались так |спасылка=http://www.famhist.ru/famhist/sprn/00000adb.htm |викитека= |месца=М. |выдавецтва=«Авиарус-XXI» |выданне=Изд. 1-е |год=2003 |старонкі=428 |серыя=История отечественного ракетного оружия |isbn=5-901453-08-5 |тыраж=1000 |ref=Первов }} == Спасылкі == * [http://www.gazeta.ru/politics/news/2012/12/11/n_2660397.shtml МИД России подтвердил закрытие Габалинской РЛС в Азербайджане] // Газета.ru (11 декабря 2012) * [http://www.gazeta.ru/politics/news/2012/12/10/n_2658577.shtml Россия прекращает эксплуатацию Габалинской РЛС: не договорились с Азербайджаном о цене аренды] // Газета.ru (10 декабря 2012) * [http://rus.ruvr.ru/2012_12_24/Kto-stanet-novim-hozjainom-Gabali/ Кто станет новым «хозяином» Габалы?] // радио «[[Голос России]]» (24 декабря 2012) * ''А. Гасанов'' [http://www.1news.az/authors/oped/20160824024124459.html Это было недавно, это было давно: репортаж из бывшего военного городка Габалинской РЛС — ФОТО] // 1news.az (24 августа 2016) {{ВС}} {{УС РФ за мяжой}} [[Катэгорыя:Расійская ваенная прысутнасць за мяжой]][[Катэгорыя:Азербайджана-расійскія адносіны]][[Катэгорыя:Радыёлакацыйныя станцыі]] pr5xl9txvorx4teqao6rpqbu8g5nhmc 5156211 5156210 2026-06-20T06:09:53Z DBatura 73587 /* Гісторыя */ 5156211 wikitext text/x-wiki {{Радыёстанцыя}} '''«Габалінская радыёэлектронная станцыя''' («Габала-2», «Лякі-2», аб’ект 754/«Стопар», вузел «{{comment|РО|раннее обнаружение}}-7», {{comment|ОРТУ|отдельный радиотехнический узел}} № 428) — надгарызонтная [[радыёлакацыйная станцыя|РЛС]] далёкага выяўлення тыпу 5н79 «[[Дар’ял (радыёлакацыйная станцыя)|Дар’ял]]». У 1985—2012 гадах з’яўлялася элементам савецкай і расійскай [[сістэма папярэджання аб ракетным нападзе|сістэмы папярэджання аб ракетным нападзе (СПРН)]], кантралявала паветраную прастору на паўднёвым кірунку. Аб’ект знаходзіўся на поўначы [[Азербайджан]]а, прыкладна за 11 км на паўднёвы захад ад горада [[Габала]], за 50 км ад бліжэйшай чыгуначнай станцыі [[лякі]]. Будаўніцтва вялося з 1977 года, на баявое дзяжурства пастаўлена ў 1985 годзе. Тэхнічны рэсурс забяспечваў працаздольнасць РЛС да 2012 года<ref name=spravka />, аднак дзякуючы блочна-модульнай канструкцыі была магчымасць замяняць і мадэрнізаваць гэтыя модулі, не здымаючы станцыю з баявога дзяжурства<ref name=sputnik />. == Характарыстыкі == РЛС была спраектаваная ў выглядзе двух разнесеных прыкладна на 1,2 км пазіцый — прыёмнага цэнтра, які меў [[актыўная фазаваная антэнная рашотка|АФАР]] памерам 100x100 метраў з размешчанымі ў ёй амаль 4000 крыж-вібратарамі, і перадавальнага цэнтра з АФАР памерам 40×40 метраў, запоўненай 1260 перадаючымі зменнымі модулямі з выхадной імпульснай магутнасцю кожнага 300 кВт<ref name="rti-mints"/>. Працуючы ў метровым дыяпазоне хваль, станцыя забяспечвала выяўленне і адначасовае суправаджэнне каля 100 цэляў з [[эфектыўная плошча рассейвання|ЭПР]] парадку 0,1 м² на далёкасці да 6000 км у сектары агляду 90° па [[азімут (геадэзія)|азімуту]]<ref name="arms-expo" /><ref name="armtoday"/>. Гэтага было дастаткова, каб засякаць запускі ракет з [[акваторыя|акваторыі]] [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяна]], пры гэтым у поле зроку РЛС цалкам трапляла тэрыторыя большасці краін [[Афрыка|Афрыкі]], [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]] і [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]], а таксама [[Пакістан]]а, [[Індыя|Індыі]], [[Кітай|Кітая]] і [[Аўстралія|Аўстраліі]]<ref name="globalsecurity" />. Станцыя дазваляла не толькі засякаць запускі ракет, але і адсочваць іх траекторыю, што давала магчымасць навядзення [[Супрацьракета|супрацьракет]]<ref name=spravka />. З улікам тэхнічных параметраў і спрыяльнага размяшчэння, РЛС не мела роўных сабе ў свеце<ref name=impact />. Займала тэрыторыю 210 [[гектар|га]] (па даных 2011 года — 190 га<ref name="vesti.110302" />) у паўднёвай частцы [[Галоўны Каўказскі хрыбет|Галоўнага Каўказскага хрыбта]], на вышыні 680 м над узроўнем мора<ref name="spravka.2012" />. Энергаспажыванне ў актыўным рэжыме складала 50 МВт, у баявым рэжыме — да 350 МВт<ref name="armscontrol" />. == Гісторыя == Эскізны праект РЛС «Дар’ял» быў распрацаваны ў канцы 1960-х — пачатку 1970-х гадоў калектывам спецыялістаў [[Радыётэхнічны інстытут імя акадэміка А. Л. Мінца|РТІ АН СССР]]. 18 студзеня 1972 года выйшла [[Пастанова ЦК КПСС і Савета Міністраў СССР|пастанова]] аб стварэнні інтэграванай сістэмы папярэджання аб ракетным нападзе, адным з элементаў якой павінен быў стаць радыёлакацыйны вузел «РО-7» у раёне горада Куткашэн (з 1991 года — Габала) [[Азербайджанская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Азербайджанскай ССР]]. 14 красавіка 1975 года выйшла пастанова аб узвядзенні на вузле «РО-7» поўнамаштабнай РЛС «Дар’ял»<ref name="nvo" />. 31 жніўня 1977 года быў сфармаваны асобны радыётэхнічны вузел папярэджання аб ракетным нападзе — ОРТУ № 428 (вайсковая часць № 30765)<ref name="holm" />. У 1984 годзе асноўныя будаўнічыя работы былі завершаны (цалкам — у 1987 годзе)<ref name="armscontrol" />. Бесперабойным забеспячэннем электраэнергіяй забяспечылі не толькі РЛС, але і ўвесь Куткашэнскі раён, што разам з пракладкай дарог спрыяла яго эканамічнаму развіццю<ref name="ria.111212" />. Да канца 1984 года станцыя паспяхова прайшла выпрабаванні, а 19 лютага 1985 года была прынятая на ўзбраенне<ref name="arms-expo" />{{sfn|Первов|2003}}. У 1991 годзе падчас [[Аперацыя «Бура ў пустыні»|аперацыі «Бура ў пустыні]]» Габалінская РЛС зафіксавала ўсе без выключэння 302 пуску амерыканскіх крылатых ракет з бамбардзіроўшчыкаў, караблёў і падводных лодак, а таксама 15 выпадкаў нявыхаду ракет на траекторыю і 30 выпадкаў іх паразы іракскімі СПА<ref name="1news.az"/>. Пасля атрымання Азербайджанам незалежнасці расійскія вайскоўцы доўгі час выкарыстоўвалі РЛС без якога-небудзь юрыдычнага афармлення. Пагадненне 2002 года ўстанавіла статус аб’екта ў якасці інфармацыйна-аналітычнага цэнтра, які з’яўляецца ўласнасцю Азербайджана і перададзенага Расіі ў [[Арэнда|арэнду]] на дзесяць гадоў (да 24 снежня 2012 года)<ref name="1news.az" /><ref name= " mail.121210" />. Цана арэнды складаў $7 млн у год<ref name="globalsecurity" /><ref name="kommersant" /> (па іншых дадзеных — $7, 5 млн<ref name="vedomosti.121211" />), не уключаючы аплату электраэнергіі і камунальных плацяжоў (яшчэ прыкладна $15 млн)<ref name="bfm.120229" />. На падтрымку інфраструктуры і матэрыяльна-тэхнічнае забеспячэнне персаналу Расія выдаткоўвала ў агульнай складанасці каля $50 млн у год, вялікую частку якіх асвойвала мясцовае насельніцтва<ref name="expert">''Сергей Тихонов'' [http://expert.ru/2012/08/6/chto-budet-delat-aliev-esli-moskva-nachnet-mstit-neponyatno/ «Что будет делать Алиев, если Москва начнет мстить»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161013080232/http://expert.ru/2012/08/6/chto-budet-delat-aliev-esli-moskva-nachnet-mstit-neponyatno/ |date=13 кастрычніка 2016 }} // «Expert Online» (2012)</ref>. Дзейнасць станцыі забяспечвалі ад 1,1<ref name="globalsecurity" /><ref name="kommersant" /> да 2 тыс. расійскіх вайскоўцаў, а таксама грамадзян Азербайджана, якія працавалі па кантракце<ref name="impact" />. 7 чэрвеня 2007 года падчас [[33-і саміт G8|саміту «Вялікай васьмёркі»]] прэзідэнт РФ [[Уладзімір Пуцін]] прапанаваў прэзідэнту ЗША [[Джордж Буш-малодшы|Джорджу Бушу]] сумесна выкарыстоўваць Габалінскую РЛС замест [[Амерыканская сістэма СРА ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе|размяшчэння элементаў амерыканскай СРА ў Польшчы і Чэхіі]]<ref name="newsru.070607" />, у ліпені на пасяджэнні [[Савет Расія—НАТА|Савета Расія—НАТА]] расійская дэлегацыя прадставіла дэталі гэтай прапановы<ref name="newsru.070726" />. Генералам з [[Пентагон]]а нават дазволілі пабываць на звышсакрэтным аб’екце<ref name= " vesti.110302" /><ref name="gazeta.070919" />. Дырэктар [[Агенцтва па супрацьракетнай абароне ЗША|Агенцтва па супрацьракетнай абароне ЗША]] Патрык О’Райлі з энтузіязмам ацаніў перспектывы сумеснага выкарыстання Габалінскіх РЛС<ref name="newsru.090710" />. Аднак праз некаторы час амерыканцы далікатна заявілі, што іх тэхнічныя і тэхналагічныя стандарты не адпавядаюць стандартам, прынятым у Расіі<ref name="ng.131009" />. Да пачатку 2011 года на станцыі былі праведзены работы па прадаўжэнні тэхнічнага рэсурсу, пачалася мадэрнізацыя элементаў. Меркавалася павялічыць далёкасць выяўлення ў паўтара раза. Па словах камандзіра станцыі Віктара Цімашэнка, пры пэўных умовах і нязначных выдатках РЛС была гатовая працаваць яшчэ 10-20 гадоў<ref name="vesti.110302" />. Аднак 9 снежня 2012 года Расія прыпыніла эксплуатацыю Габалінскай РЛС з прычыны таго, што бакі не прыйшлі да дамоўленасці датычна арэнднай кошту<ref name="mail.121210" /><ref name="vedomosti.121211"/> — Баку спачатку хацеў павялічыць яе да $15 млн<ref name=" armtoday"/>, а затым і да $300 млн у год<ref name="sputnik"/><ref name="globalsecurity"/>. У 2013 годзе ўся апаратура была дэмантаваная і вывезеная ў Расію, расійскія вайскоўцы пакінулі гарнізон, і аб’ект быў перададзены Азербайджану<ref name="ng.131009" /><ref name="avciya.az" />. 6 чэрвеня таго ж года заступіла на баявое дзяжурства станцыя новага пакалення «[[Варонеж (радыёлакацыйная станцыя)|Варонеж]]» пад [[Армавір (Расія)|Армавірам]], цалкам замяніўшая Габалінскую<ref name="rg.130606" />. Ні адна з краін не выказала зацікаўленасці з нагоды арэнды аб’екта<ref name="armtoday"/>, і ў 2014 годзе ён быў зняты з балансу [[Узброеныя сілы Азербайджана|Узброеных Сіл Азербайджана]]<ref name=" radioazadlyg"/>. == Крыніцы == {{крыніцы|2|refs= <ref name="rti-mints">[http://www.rti-mints.ru/rls-dalnego-obnarujeniya/ РЛС дальнего обнаружения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140810060331/http://www.rti-mints.ru/rls-dalnego-obnarujeniya/ |date=10 жніўня 2014 }} // РТИ имени академика А. Л. Минца</ref> <ref name="arms-expo">[http://www.arms-expo.ru/news/archive/istoriya-sozdaniya-rls-dal-nego-obnaruzheniya-ballisticheskih-raket-i-kosmicheskih-ob-ektov---perspektivy-sotrudnichestva05-04-2008-05-11-00/ История создания РЛС дальнего обнаружения баллистических ракет и космических объектов — перспективы сотрудничества] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140810115113/http://www.arms-expo.ru/news/archive/istoriya-sozdaniya-rls-dal-nego-obnaruzheniya-ballisticheskih-raket-i-kosmicheskih-ob-ektov---perspektivy-sotrudnichestva05-04-2008-05-11-00/ |date=10 жніўня 2014 }} // ИА «Оружие России» (5 апреля 2008)</ref> <ref name="armscontrol">''Алиев Е. Т.'' [http://www.armscontrol.ru/pubs/eta-gabala-radar.pdf Габалинская РЛС: прошлое, настоящее, будущее] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190830180518/http://www.armscontrol.ru/pubs/eta-gabala-radar.pdf |date=30 жніўня 2019 }} // Центр по изучению проблем разоружения, энергетики и экологии при [[МФТИ]] (2007)</ref> <ref name="nvo">[http://nvo.ng.ru/wars/2000-04-14/4_sprn.html Всевидящее око России] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160616171044/http://nvo.ng.ru/wars/2000-04-14/4_sprn.html |date=16 чэрвеня 2016 }} // «[[Независимая газета]]» (14 апреля 2000)</ref> <ref name="holm">{{cite web | author = Holm, Michael | url = http://www.ww2.dk/new/pvo/radar/428ortu.htm | title = 428-й отдельный радиотехнический узел | publisher = Soviet Armed Forces 1945–1991 | date = 2011 | lang = en | access-date = 2014-09-19 | archive-date = 2015-10-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151009123623/http://www.ww2.dk/new/pvo/radar/428ortu.htm | url-status = live }}</ref> <ref name="1news.az">''Решад Азиз'' [http://www.1news.az/articles.php?item_id=20070606094136946&sec_id=48 Судьба одной РЛС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141217124926/http://www.1news.az/articles.php?item_id=20070606094136946&sec_id=48 |date=17 снежня 2014 }} // ИА «The First News», Азербайджан (6 июня 2007)</ref> <ref name="avciya.az">[http://avciya.az/ru/index.php?newsid=25794 Азербайджан и Россия полностью завершили прием-сдачу Габалинской РЛС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161013080448/http://avciya.az/ru/index.php?newsid=25794 |date=13 кастрычніка 2016 }} // Ассоциация Содействия Развитию Гражданского Общества в Азербайджане (5 октября 2013)</ref> <!-- ref name="ng.131006">[http://www.ng.ru/news/445507.html Габалинская РЛС теперь находится под контролем азербайджанских военных] // «[[Независимая газета]]» (6 октября 2013)</ref --> <ref name=spravka>[http://ria.ru/spravka/20070608/66921255.html Возможности Габалинской радиолокационной станции — справка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160314203232/http://ria.ru/spravka/20070608/66921255.html |date=14 сакавіка 2016 }} // «РИА Новости» (08.06.2007, обновлено 07.06.2008)</ref> <ref name="sputnik">[http://ru.sputnik.az/news/20121226/298297470.html Габалинская РЛС как фактор стабильности в регионе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160126175456/http://ru.sputnik.az/news/20121226/298297470.html |date=26 студзеня 2016 }} // Новости Азейрбаджана (26 декабря 2012)</ref> <ref name="armtoday">[http://armtoday.info/default.asp?Lang=_Ru&NewsID=80374 Москва уходит из радиолокационной станции в Азербайджане] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140407085449/http://armtoday.info/default.asp?Lang=_Ru&NewsID=80374 |date=7 красавіка 2014 }} // Armenia Today (26 декабря 2012)</ref> <ref name="globalsecurity">[http://www.globalsecurity.org/wmd/world/russia/qabala.htm Обзорная статья по Габалинской РЛС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111026053623/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/russia/qabala.htm |date=26 кастрычніка 2011 }}{{ref|en}} // GlobalSecurity.org</ref> <ref name=impact>[http://www.globalsecurity.org/wmd/library/news/russia/1998/fbten06111998001258.htm Ecological Genocide Russian Radar Causes Ecological Problems] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120309005314/http://www.globalsecurity.org/wmd/library/news/russia/1998/fbten06111998001258.htm |date=9 сакавіка 2012 }}{{ref|en}} // «Зеркало» (6 июня 1998, цитата по GlobalSecurity.org)</ref> <ref name="vesti.110302">[http://www.vesti.ru/doc.html?id=432633 Око «Габалы» заглянуло за экватор] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303235931/http://www.vesti.ru/doc.html?id=432633 |date=3 сакавіка 2016 }} // «Вести.RU» (2 марта 2011)</ref> <ref name="spravka.2012">[https://ria.ru/spravka/20120229/580495740.html Габалинская радиолокационная станция (РЛС). Справка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161013080318/https://ria.ru/spravka/20120229/580495740.html |date=13 кастрычніка 2016 }} // «РИА Новости» (29 февраля 2012)</ref> <ref name="ria.111212">[http://ria.ru/moscow_center_interview/20111212/514093820.html Владимир Савченко: российскую СПРН полностью модернизируем в 2019 г] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160918115752/http://ria.ru/moscow_center_interview/20111212/514093820.html |date=18 верасня 2016 }} // «РИА Новости» (12 декабря 2011)</ref> <ref name="mail.121210">[http://news.mail.ru/politics/11254053 РФ приостановила эксплуатацию Габалинской РЛС — МИД Азербайджана] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160417231605/http://news.mail.ru/politics/11254053 |date=17 красавіка 2016 }} // Новости@Mail.ru (10 декабря 2012)</ref> <ref name="kommersant">[http://www.kommersant.ru/doc/772832 Детализация. Что такое Габалинская РЛС системы предупреждения о ракетном нападении] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160126031035/http://www.kommersant.ru/doc/772832 |date=26 студзеня 2016 }} // «[[Коммерсантъ]]» (08 июня 2007)"</ref> <ref name="vedomosti.121211">''Алексей Никольский'' [http://www.vedomosti.ru/politics/articles/2012/12/11/bez_radara_v_zakavkaze Россия закрыла радар в азербайджанской Габале] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161013083559/http://www.vedomosti.ru/politics/articles/2012/12/11/bez_radara_v_zakavkaze |date=13 кастрычніка 2016 }} // «Ведомости» (11 декабря 2012)</ref> <ref name="bfm.120229">[https://www.bfm.ru/news/172410 Баку требует от РФ 300 млн долларов за Габалинскую РЛС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161013082037/https://www.bfm.ru/news/172410 |date=13 кастрычніка 2016 }} // «Business FM» (29 февраля 2012)</ref> <ref name="newsru.070607">[http://www.newsru.com/world/07jun2007/proporobuem.html Путин предложил США совместно использовать РЛС в Азербайджане в качестве элемента ПРО] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160127101446/http://www.newsru.com/world/07jun2007/proporobuem.html |date=27 студзеня 2016 }} // NEWSru.com (7 июня 2007)</ref> <ref name="newsru.070726">[http://www.newsru.com/russia/26jul2007/pro.html США заявляют, что не отказались от идеи совместного использования с Россией Габалинской РЛС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160823003911/http://www.newsru.com/russia/26jul2007/pro.html |date=23 жніўня 2016 }} // NEWSru.com (26 июля 2007)</ref> <ref name="gazeta.070919">[https://www.gazeta.ru/politics/2007/09/19_a_2172836.shtml Американцы рассмотрели радар Путина] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161013072356/https://www.gazeta.ru/politics/2007/09/19_a_2172836.shtml |date=13 кастрычніка 2016 }} // Газета.ru (19 сентября 2007)</ref> <ref name="newsru.090710">[http://www.newsru.com/world/10jul2009/glava.html Глава агентства по ПРО США высоко оценил возможности российского радара в Габале] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161013143845/http://www.newsru.com/world/10jul2009/glava.html |date=13 кастрычніка 2016 }} // NEWSru.com (10 июля 2009)</ref> <ref name="ng.131009">[http://www.ng.ru/columnist/2013-10-09/4_gabala.html Габалу завлекают в турбизнес] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131010054839/http://www.ng.ru/columnist/2013-10-09/4_gabala.html |date=10 кастрычніка 2013 }} // «[[Независимая газета]]» (9 октября 2013)</ref> <ref name="rg.130606">[http://www.rg.ru/2013/06/06/reg-ufo/rls.html РЛС в Армавире заступила на боевое дежурство] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130609104749/http://www.rg.ru/2013/06/06/reg-ufo/rls.html |date=9 чэрвеня 2013 }} // «[[Российская газета]]» (6 июня 2013)</ref> <ref name="radioazadlyg">[http://www.radioazadlyg.org/a/25324208.html Габалинская РЛС упразднена] // «РадиоАзадлыг» (7 апреля 2014)</ref> }} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Первов М. А. |загаловак=Системы ракетно-космической обороны России создавались так |спасылка=http://www.famhist.ru/famhist/sprn/00000adb.htm |викитека= |месца=М. |выдавецтва=«Авиарус-XXI» |выданне=Изд. 1-е |год=2003 |старонкі=428 |серыя=История отечественного ракетного оружия |isbn=5-901453-08-5 |тыраж=1000 |ref=Первов }} == Спасылкі == * [http://www.gazeta.ru/politics/news/2012/12/11/n_2660397.shtml МИД России подтвердил закрытие Габалинской РЛС в Азербайджане] // Газета.ru (11 декабря 2012) * [http://www.gazeta.ru/politics/news/2012/12/10/n_2658577.shtml Россия прекращает эксплуатацию Габалинской РЛС: не договорились с Азербайджаном о цене аренды] // Газета.ru (10 декабря 2012) * [http://rus.ruvr.ru/2012_12_24/Kto-stanet-novim-hozjainom-Gabali/ Кто станет новым «хозяином» Габалы?] // радио «[[Голос России]]» (24 декабря 2012) * ''А. Гасанов'' [http://www.1news.az/authors/oped/20160824024124459.html Это было недавно, это было давно: репортаж из бывшего военного городка Габалинской РЛС — ФОТО] // 1news.az (24 августа 2016) {{ВС}} {{УС РФ за мяжой}} [[Катэгорыя:Расійская ваенная прысутнасць за мяжой]][[Катэгорыя:Азербайджана-расійскія адносіны]][[Катэгорыя:Радыёлакацыйныя станцыі]] 16zdwue183imzpocgedbgytko07isqi Millennium Challenge 2002 0 807971 5156212 5144774 2026-06-20T06:10:56Z DBatura 73587 /* Ход вучэнняў */ 5156212 wikitext text/x-wiki '''Millennium Challenge 2002''' («'''Выклік тысячыгоддзя 2002»''') — маштабныя вучэнні, праведзеныя [[Узброеныя сілы ЗША|ўзброенымі сіламі ЗША]] з [[24 ліпеня]] па [[15 жніўня]] [[2002]] года. Размах вучэнняў дазваляе назваць іх самымі буйнабюджэтнымі ў амерыканскай ваеннай гісторыі — 250 мільёнаў [[Долар ЗША|долараў]]. == Ход вучэнняў == Паводле легенды, «чырвоныя», прадстаўляючы ўмоўную краіну [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]], пад камандаваннем [[генерал-лейтэнант]]а [[Корпус марской пяхоты ЗША|марской пяхоты ЗША]] (у адстаўцы) [[Пол Ван Рыпер|Пола Вана Рыпера]], выкарыстоўваючы старыя метады для ўхілення ад больш сучасных электронных сістэм сачэння і цэлеўказання «сініх», якія прадстаўлялі амерыканскае войска, выкарыстоўвалі сувязістаў на матацыклах для перадачы загадаў на перадавыя лініі абароны, а таксама светлавыя сігналы часоў [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] для запуску самалётаў ва ўмовах поўнага радыёмаўчання. «Чырвоныя» атрымалі ўльтыматум ад «сініх» з патрабаваннем поўнай капітуляцыі на працягу 24 гадзін. Атрымаўшы звесткі аб набліжэнні флоту «сініх», «чырвоныя» выкарыстоўвалі флот з невялікіх судоў для вызначэння месцазнаходжання караблёў праціўніка на другі дзень вучэнняў. Пасля гэтага яны нанеслі масіраваны папераджальны ўдар крылатымі ракетамі па карабельным злучэнням, выклікаўшы перагрузку іх сістэм [[СПА]]/[[Супрацьракетная абарона|СРА]] і ўмоўна знішчыўшы 16 караблёў, сярод якіх былі — авіяносец, 10 крэйсераў і 5 з 6-ці дэсантных караблёў. Эквівалент такога поспеху ў рэальных баявых дзеяннях прывёў бы да гібелі больш чым 20 тыс. чалавек асабовага складу. Неўзабаве пасля першага ўдару значная частка сіл «сініх» была ўмоўна патоплена «чырвонымі», якія ўжылі разам з класічнымі баявымі дзеяннямі тактыку «[[камікадзэ]]», дзеянні якіх праціўнік не змог ні адбіць, ні прадбачыць<ref name="r1">Arquilla, John, [http://www.foreignpolicy.com/articles/2010/02/22/the_new_rules_of_war?page=0,0 «The New Rules of War»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121007105402/http://www.foreignpolicy.com/articles/2010/02/22/the_new_rules_of_war?page=0,0 |date=2012-10-07 }}, Foreign Policy, March/April 2010.</ref>. У гэты момант вучэнні былі прыпыненыя, сілы «сініх» былі «ажыўлены», а правілы вучэнняў былі змененыя. Гэта было апраўдана генералам [[Пітэр Пэйс|Пітэрам Пэйсам]] наступным чынам: «''Вы забілі мяне ў першы ж дзень вучэнняў і я магу праседзець 13 наступных дзён проста так; ці ж вы можаце вярнуць мяне ў строй і тады я атрымаю 13 дзён навучання. Што лепш?''»<ref name="r2">Borger, Julian (2002-09-06). [http://www.guardian.co.uk/world/2002/sep/06/usa.iraq «Wake-up call»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080228203338/http://www.guardian.co.uk/world/2002/sep/06/usa.iraq |date=28 лютага 2008 }}. The Guardian (London). Retrieved 2010-05-12</ref>. Пасля перазагрузкі абодвум бакам было загадана прытрымлівацца пэўнага сцэнару, складзеным такім чынам, каб забяспечыць перамогу «сініх». Сярод іншых патрабаванняў, уключаных у сцэнар, было прадпісанне сілам «чырвоных» у абавязковым парадку актываваць усе радары сістэм СПА такім чынам, каб «сінія» змаглі іх знішчыць. Пры гэтым «чырвоныя» не мелі права збіваць транспартныя ЛА, якія дастаўляюць сілы праціўніка да месца дэсантавання<ref name="r3">[http://www.military.com/opinion/0,15202,95496,00.html «Rumsfeld’s War Games»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060504005348/http://www.military.com/opinion/0%2C15202%2C95496%2C00.html |date=2006-05-04 }}. Military.com. 2006-04-26. Retrieved 2012-01-03</ref>. Ван Рыпер заявіў, што арганізатары вучэнняў фактычна адкінулі магчымасць выкарыстання яго вопыту і тактычных прыёмаў супраць сіл «сініх», запатрабавалі ад «чырвоных» не выкарыстоўваць пэўнае ўзбраенне і нават загадалі раскрыць «сінім» месцазнаходжанне пэўных злучэнняў сіл «чырвоных»<ref name="r4">[http://www.armytimes.com/legacy/new/0-292925-1060102.php «War games rigged? General says Millennium Challenge 02 ‘was almost entirely scripted’»]. 2002-08-26. Retrieved 2012-01-03.</ref>. Усё гэта прывяло да абвінавачванняў, што вучэнні з сумленнага баявога спаборніцтва накіраванага на праверку баяздольнасці амерыканскіх злучэнняў, ператварыліся ў строга кантраляваную паслядоўнасць дзеянняў. Гэта гарантавана прыводзіла б да перамогі сіл «сініх»<ref name= "r3"/>, што азначала «цалкам бескарысную растрату 250 мільёнаў долараў»<ref name="r5">[http://www.pbs.org/wgbh/nova/wartech/nature.html «The Immutable Nature of War»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100330090034/http://www.pbs.org/wgbh/nova/wartech/nature.html |date=30 сакавіка 2010 }}. Nova. PBS.</ref>. == Наступствы == Лічачы непрымальным свой удзел у цалкам інсцэніраваных вучэннях, Ван Рыпер адмовіўся ад сваёй пасады. Пазней ён выказаў занепакоенасць тым фактам, што сутнасць баявых гульняў была скажоная і накіравана толькі на тое, каб узмацніць ўражанне аб наяўнай ваеннай дактрыне і меркаванне аб бязгрэшнасці ваеннага кіраўніцтва ЗША, а не на атрыманне новага вопыту. Ван Рыпер таксама заявіў, што ход вучэнняў кантраляваўся настолькі, каб стваралася бачнасць сучаснай ваеннай канцэпцыі прымянення ўсіх родаў войск<ref name="r4"/>. Як працытаваў яго [[ZDF]]-[[New York Times]] у дакументальным фільме «The Perfect War»<ref name="r6">[http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_2004_March_23/ai_114531926 «New York Times Television Co-Produces News Documentary The Perfect War with Germany’s ZDF»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101005223741/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_2004_March_23/ai_114531926/ |date=5 кастрычніка 2010 }}. Business Wire. 2004-03-23.</ref>, ён убачыў той жа самы падыход [[Міністэрства абароны ЗША]], які прасоўваўся [[Роберт Мак-Намара|Робертам МакНамара]] шмат гадоў таму падчас [[Вайна ў В’етнаме|В’етнамскай вайны]], а менавіта што амерыканскія войскі ні пры якіх умовах не могуць пацярпець паражэнне. У адказ на крытыку Ван Рыпера віцэ-адмірал Марці Маер, які праводзіў вучэнні і адказваў за развіццё канцэпцыі і патрабаванняў да сумесных дзеянняў розных родаў войскаў, заявіў<ref name="r4"/>: {{Пачатак цытаты}}Генерал Ван Рыпер, мабыць, адчуваў сябе ў занадта цесных рамках. Я магу толькі сказаць, што былі пэўныя вобласці, у якіх ён не быў абмежаваны, але былі таксама і такія, дзе абмежаванні сапраўды прысутнічалі для таго, каб можна было правесці пэўныя эксперыменты і практыкаванні.{{Канец цытаты}} Прадстаўнік [[Міжвідавае камандаванне Узброеных Сіл ЗША|міжвідавага камандавання аб’яднаных сіл]] капітан 1 рангу [[ВМС ЗША]] Джон Кармэн заявіў, што вучэнні адпаведным чынам пацвердзілі ўсе галоўныя канцэпцыі, якія прымяняюцца сіламі «сініх», ігнаруючы штучныя абмежаванні, якія ўводзяцца сіламі «чырвоных» пад кіраўніцтвам Ван Рыпера, што і прывяло іх да поспеху<ref name="r4" />. == Реакцыя == Калі ў 2012 годзе віцэ-прэзідэнт [[Іран]]а [[Махамад Рэза Рахімі]] пагражаў перакрыць пастаўкі нафты праз [[Армузскі праліў]], выдавецтва [[The Christian Science Monitor]] спаслаўся на гэтыя вучэнні, выказваючы меркаванні, што Іран сапраўды валодае досыць вывастранай стратэгіяй асіметрычнага адказу<ref name="r7">Peterson, Scott (January 26, 2012). [http://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2012/0126/How-Iran-could-beat-up-on-America-s-superior-military/%28page%29/2 «How Iran could beat up on America’s superior military»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120802101148/http://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2012/0126/How-Iran-could-beat-up-on-America-s-superior-military/%28page%29/2 |date=2 жніўня 2012 }}. Christian Science Monitor: p. 2. «America’s defense budget is roughly 90 times bigger than Iran’s. But Iran has a well-honed strategy of asymmetric warfare.»</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{ВС}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-19}} [[Катэгорыя:Ваенныя вучэнні]][[Катэгорыя:2002 год у ЗША]][[Катэгорыя:Ліпень 2002 года]][[Катэгорыя:Жнівень 2002 года]] ayvjd3gealnh7k9ykkuqjh1puuu1fqq 5156214 5156212 2026-06-20T06:13:06Z DBatura 73587 /* Ход вучэнняў */ 5156214 wikitext text/x-wiki '''Millennium Challenge 2002''' («'''Выклік тысячыгоддзя 2002»''') — маштабныя вучэнні, праведзеныя [[Узброеныя сілы ЗША|ўзброенымі сіламі ЗША]] з [[24 ліпеня]] па [[15 жніўня]] [[2002]] года. Размах вучэнняў дазваляе назваць іх самымі буйнабюджэтнымі ў амерыканскай ваеннай гісторыі — 250 мільёнаў [[Долар ЗША|долараў]]. == Ход вучэнняў == Паводле легенды, «чырвоныя», прадстаўляючы ўмоўную краіну [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]], пад камандаваннем [[генерал-лейтэнант]]а [[Корпус марской пяхоты ЗША|марской пяхоты ЗША]] (у адстаўцы) [[Пол Ван Рыпер|Пола Вана Рыпера]], выкарыстоўваючы старыя метады для ўхілення ад больш сучасных электронных сістэм сачэння і цэлеўказання «сініх», якія прадстаўлялі амерыканскае войска, выкарыстоўвалі сувязістаў на матацыклах для перадачы загадаў на перадавыя лініі абароны, а таксама светлавыя сігналы часоў [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] для запуску самалётаў ва ўмовах поўнага радыёмаўчання. «Чырвоныя» атрымалі ўльтыматум ад «сініх» з патрабаваннем поўнай капітуляцыі на працягу 24 гадзін. На другі дзень вучэнняў, атрымаўшы звесткі аб набліжэнні флоту «сініх», «чырвоныя» выкарыстоўвалі флот з невялікіх судоў для вызначэння месцазнаходжання караблёў праціўніка. Пасля гэтага яны нанеслі масіраваны папераджальны ўдар крылатымі ракетамі па карабельным злучэнням, выклікаўшы перагрузку іх сістэм [[СПА]]/[[Супрацьракетная абарона|СРА]] і ўмоўна знішчыўшы 16 караблёў, сярод якіх былі — авіяносец, 10 крэйсераў і 5 з 6-ці дэсантных караблёў. Эквівалент такога поспеху ў рэальных баявых дзеяннях прывёў бы да гібелі больш чым 20 тыс. чалавек асабовага складу. Неўзабаве пасля першага ўдару значная частка сіл «сініх» была ўмоўна патоплена «чырвонымі», якія ўжылі разам з класічнымі баявымі дзеяннямі тактыку «[[камікадзэ]]», дзеянні якіх праціўнік не змог ні адбіць, ні прадбачыць<ref name="r1">Arquilla, John, [http://www.foreignpolicy.com/articles/2010/02/22/the_new_rules_of_war?page=0,0 «The New Rules of War»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121007105402/http://www.foreignpolicy.com/articles/2010/02/22/the_new_rules_of_war?page=0,0 |date=2012-10-07 }}, Foreign Policy, March/April 2010.</ref>. У гэты момант вучэнні былі прыпыненыя, сілы «сініх» былі «ажыўлены», а правілы вучэнняў былі змененыя. Гэта было апраўдана генералам [[Пітэр Пэйс|Пітэрам Пэйсам]] наступным чынам: «''Вы забілі мяне ў першы ж дзень вучэнняў і я магу праседзець 13 наступных дзён проста так; ці ж вы можаце вярнуць мяне ў строй і тады я атрымаю 13 дзён навучання. Што лепш?''»<ref name="r2">Borger, Julian (2002-09-06). [http://www.guardian.co.uk/world/2002/sep/06/usa.iraq «Wake-up call»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080228203338/http://www.guardian.co.uk/world/2002/sep/06/usa.iraq |date=28 лютага 2008 }}. The Guardian (London). Retrieved 2010-05-12</ref>. Пасля перазагрузкі абодвум бакам было загадана прытрымлівацца пэўнага сцэнару, складзеным такім чынам, каб забяспечыць перамогу «сініх». Сярод іншых патрабаванняў, уключаных у сцэнар, было прадпісанне сілам «чырвоных» у абавязковым парадку актываваць усе радары сістэм СПА такім чынам, каб «сінія» змаглі іх знішчыць. Пры гэтым «чырвоныя» не мелі права збіваць транспартныя ЛА, якія дастаўляюць сілы праціўніка да месца дэсантавання<ref name="r3">[http://www.military.com/opinion/0,15202,95496,00.html «Rumsfeld’s War Games»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060504005348/http://www.military.com/opinion/0%2C15202%2C95496%2C00.html |date=2006-05-04 }}. Military.com. 2006-04-26. Retrieved 2012-01-03</ref>. Ван Рыпер заявіў, што арганізатары вучэнняў фактычна адкінулі магчымасць выкарыстання яго вопыту і тактычных прыёмаў супраць сіл «сініх», запатрабавалі ад «чырвоных» не выкарыстоўваць пэўнае ўзбраенне і нават загадалі раскрыць «сінім» месцазнаходжанне пэўных злучэнняў сіл «чырвоных»<ref name="r4">[http://www.armytimes.com/legacy/new/0-292925-1060102.php «War games rigged? General says Millennium Challenge 02 ‘was almost entirely scripted’»]. 2002-08-26. Retrieved 2012-01-03.</ref>. Усё гэта прывяло да абвінавачванняў, што вучэнні з сумленнага баявога спаборніцтва, накіраванага на праверку баяздольнасці амерыканскіх злучэнняў, ператварыліся ў строга кантраляваную паслядоўнасць дзеянняў. Гэта гарантавана прыводзіла б да перамогі сіл «сініх»<ref name= "r3"/>, што азначала «цалкам бескарысную растрату 250 мільёнаў долараў»<ref name="r5">[http://www.pbs.org/wgbh/nova/wartech/nature.html «The Immutable Nature of War»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100330090034/http://www.pbs.org/wgbh/nova/wartech/nature.html |date=30 сакавіка 2010 }}. Nova. PBS.</ref>. == Наступствы == Лічачы непрымальным свой удзел у цалкам інсцэніраваных вучэннях, Ван Рыпер адмовіўся ад сваёй пасады. Пазней ён выказаў занепакоенасць тым фактам, што сутнасць баявых гульняў была скажоная і накіравана толькі на тое, каб узмацніць ўражанне аб наяўнай ваеннай дактрыне і меркаванне аб бязгрэшнасці ваеннага кіраўніцтва ЗША, а не на атрыманне новага вопыту. Ван Рыпер таксама заявіў, што ход вучэнняў кантраляваўся настолькі, каб стваралася бачнасць сучаснай ваеннай канцэпцыі прымянення ўсіх родаў войск<ref name="r4"/>. Як працытаваў яго [[ZDF]]-[[New York Times]] у дакументальным фільме «The Perfect War»<ref name="r6">[http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_2004_March_23/ai_114531926 «New York Times Television Co-Produces News Documentary The Perfect War with Germany’s ZDF»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101005223741/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0EIN/is_2004_March_23/ai_114531926/ |date=5 кастрычніка 2010 }}. Business Wire. 2004-03-23.</ref>, ён убачыў той жа самы падыход [[Міністэрства абароны ЗША]], які прасоўваўся [[Роберт Мак-Намара|Робертам МакНамара]] шмат гадоў таму падчас [[Вайна ў В’етнаме|В’етнамскай вайны]], а менавіта што амерыканскія войскі ні пры якіх умовах не могуць пацярпець паражэнне. У адказ на крытыку Ван Рыпера віцэ-адмірал Марці Маер, які праводзіў вучэнні і адказваў за развіццё канцэпцыі і патрабаванняў да сумесных дзеянняў розных родаў войскаў, заявіў<ref name="r4"/>: {{Пачатак цытаты}}Генерал Ван Рыпер, мабыць, адчуваў сябе ў занадта цесных рамках. Я магу толькі сказаць, што былі пэўныя вобласці, у якіх ён не быў абмежаваны, але былі таксама і такія, дзе абмежаванні сапраўды прысутнічалі для таго, каб можна было правесці пэўныя эксперыменты і практыкаванні.{{Канец цытаты}} Прадстаўнік [[Міжвідавае камандаванне Узброеных Сіл ЗША|міжвідавага камандавання аб’яднаных сіл]] капітан 1 рангу [[ВМС ЗША]] Джон Кармэн заявіў, што вучэнні адпаведным чынам пацвердзілі ўсе галоўныя канцэпцыі, якія прымяняюцца сіламі «сініх», ігнаруючы штучныя абмежаванні, якія ўводзяцца сіламі «чырвоных» пад кіраўніцтвам Ван Рыпера, што і прывяло іх да поспеху<ref name="r4" />. == Реакцыя == Калі ў 2012 годзе віцэ-прэзідэнт [[Іран]]а [[Махамад Рэза Рахімі]] пагражаў перакрыць пастаўкі нафты праз [[Армузскі праліў]], выдавецтва [[The Christian Science Monitor]] спаслаўся на гэтыя вучэнні, выказваючы меркаванні, што Іран сапраўды валодае досыць вывастранай стратэгіяй асіметрычнага адказу<ref name="r7">Peterson, Scott (January 26, 2012). [http://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2012/0126/How-Iran-could-beat-up-on-America-s-superior-military/%28page%29/2 «How Iran could beat up on America’s superior military»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120802101148/http://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2012/0126/How-Iran-could-beat-up-on-America-s-superior-military/%28page%29/2 |date=2 жніўня 2012 }}. Christian Science Monitor: p. 2. «America’s defense budget is roughly 90 times bigger than Iran’s. But Iran has a well-honed strategy of asymmetric warfare.»</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{ВС}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-19}} [[Катэгорыя:Ваенныя вучэнні]][[Катэгорыя:2002 год у ЗША]][[Катэгорыя:Ліпень 2002 года]][[Катэгорыя:Жнівень 2002 года]] nik90h2xib0bqos2jl5diuutjk6bb9b Бітва за Джалалабад (1989) 0 807973 5156217 5143117 2026-06-20T06:15:39Z DBatura 73587 /* Напярэдадні */ 5156217 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Бітва за Джалалабад (1989) |частка = [[Грамадзянская вайна ў Афганістане (1989—1992)]] |выява = |памер = |загаловак = |дата = з 5 сакавіка на ліпень 1989 |месца = [[Джалалабад]] і наваколле |прычына = |casus belli = |вынік = перамога ўрадавых войск |змены = |праціўнік1 = [[File:Flag of Afghanistan (1987–1992).svg|22px]] [[Дэмакратычная Рэспубліка Афганістан]]<br>{{Сцяг|СССР}} [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Афганістане|ГСВСА]] |праціўнік2 = {{Сцяг|Джыхад}} [[Афганскія маджахеды]]<br>{{Сцягафікацыя|Пакістан}}<br>'''пры падтрымцы''':<br>{{Сцягафікацыя|ЗША}} |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Махамад Наджыбула]]<br>[[Абдул-Рашыд Дустум]] |камандзір2 = [[Гульбедзін Хекмаціяр]]<br>[[Беназір Бхута]] |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = |заўвага = |Commons = }} '''Бітва за Джалалабад 1989 года''' — эпізод [[Грамадзянская вайна ў Афганістане (1989—1992)|грамадзянскай вайны ў Афганістане 1989—1992 гадоў]]. == Напярэдадні == Да вясны [[1989]] года ўрад Рэспублікі Афганістан не выяўляў прыкмет хуткай дэзінтэграцыі. Амерыканскія і пакістанскія прыхільнікі маджахедаў вырашылі паскорыць яго крах, распачаўшы буйную ваенную аперацыю. Некаторыя лідары маджахедаў, такія як [[Абдул Хак (афганскі маджахед)|Абдул Хак]], лічылі, што маджахеды не валодаюць магчымасцямі для захопу буйных гарадоў. Замест гэтага Хак выступаў за вядзенне [[партызанская вайна|партызанскай вайны]], якая павінна была паступова аслабляць рэжым і выклікаць яго крах праз унутраныя рознагалоссі. Але амерыканцы і пакістанцы хацелі перамогу, зыходзячы са сваіх уласных меркаванняў; у пакістанцаў былі намеры па ўстаноўцы фундаменталісцкага ўрада ў Афганістане{{sfn|Kaplan|2001|p=178}}. Мэтай быў захоп [[Джалалабад]]а, у ім меркавалася размясціць сталіцу Часовага ўрада{{sfn|Kaplan|2001|p=166}}. == Баявыя дзеянні == Наступленне пачалося [[5 сакавіка]] [[1989]] года. Першым населеным пунктам, захопленым маджахедамі была вёска Самаркель, а таксама джалалабадскі аэрадром. Аднак яны неўзабаве былі блакаваныя па асноўных пазіцыях афганскай арміяй пры дапамозе калючага дроту і мінных палёў. Урадавыя войскі маглі разлічваць на інтэнсіўную паветраную падтрымку, а афганскія ваенна-паветраныя сілы праводзілі ад 100 да 120 вылетаў у дзень на працягу бітвы. Транспартныя [[Ан-12]], мадыфікаваныя пад скід бомбаў, ляцелі на занадта вялікай вышыні для супрацьпаветраных ракет «[[FIM-92 Stinger|Стынгер]]», якія выкарыстоўваюцца маджахедамі; інтэнсіўна выкарыстоўваліся [[касетныя бомбы]]. Тры батарэі АТРК «[[Скад|Эльбрус]]», размешчаных вакол [[Кабул]]а і кіраваных савецкімі спецыялістамі, выпусцілі больш за 400 ракет, падтрымліваючы гарнізон горада<ref name="Yousaf">{{cite web |last = Yousaf, Mohammad and Adkin, Mark |first = |url = http://www.sovietsdefeatinafghanistan.com/beartrap/english/18.htm |title = ''Afghanistan - The bear trap - Defeat of a superpower'' |publisher = [http://www.sovietsdefeatinafghanistan.com/] |accessdate = 2007-07-27 |deadlink = unknown-host |archiveurl = https://web.archive.org/web/20040506021109/http://www.sovietsdefeatinafghanistan.com/beartrap/english/18.htm |archivedate = 2004-05-06 }} </ref>. Акрамя таго, сілы маджахедаў былі падзеленыя паміж рознымі групоўкамі, якія не хацелі ці не маглі каардынаваць свае дзеянні. Да сярэдзіны мая яны не дамагліся поспехаў у захопе Джалалабада і ваявалі з малой колькасцю боепрыпасаў. У ліпені яны былі не ў стане прадухіліць вызваленне афганскай арміяй вёскі Самаркел. Джалалабад па-ранейшаму трывала знаходзіўся ў руках урада{{sfn|Marshall|2006|p=7}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Marshall|2006|Marshall, A.(2006); Phased Withdrawal, Conflict Resolution and State Reconstruction; Conflict research Studies Centre; ISBN 1-905058-74-8.}} * {{h|Kaplan|2001|Kaplan, Robert D. (2001); ''Soldiers of God: With Islamic Warriors in Afghanistan And Pakistan''; Vintage Departures; ISBN 1-4000-3025-0.}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Канфлікты 1989 года]][[Катэгорыя:Бітвы XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Бітвы Пакістана]] jtdfuaxlr98rxibnw4jspqfzodb91bi Артур Уладзіміравіч Шахлай 0 808668 5156195 5148018 2026-06-20T03:02:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 7 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5156195 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Артур Шахлай |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = Артур Уладзіміравіч Шахлай |род дзейнасці = міліцыянер |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = |падданства = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = [[Медаль «За бездакорную службу» (Беларусь)|Медаль «За бездакорную службу» III ступені]] |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Арту́р Уладзі́міравіч Шахла́й''' — беларускі дзяржаўны дзеяч і міліцыянер. Палкоўнік міліцыі. Начальнік [[Цэнтральнае РУУС г. Мінска|Цэнтральнага раённага ўпраўлення ўнутраных спраў г. Мінска]] ў перыяд з 2014 па 2021 год, першы намеснік начальніка УУС [[Магілёўскі абласны выканаўчы камітэт|Магілёўскага аблвыканкама]] — начальнік міліцыі грамадскай бяспекі з 2021 года. == Біяграфія == Мае брата Максіма<ref name="bandaluki">{{cite web|url=https://bandaluki.info/bandits/shakhlai-artur-vladimirovich/|title=Шахлай Артур Владимирович|publisher=Банда Луки|date=|lang=ru|accessdate=28 мая 2026|archive-date=22 верасня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922214001/https://bandaluki.info/bandits/shakhlai-artur-vladimirovich/|url-status=dead}}</ref>. У 2012 годзе выступаў сведкам у судзе супраць беларускага праваабаронцы [[Алег Канстанцінавіч Воўчак|Алега Воўчака]]. У той час Шахлай займаў пасаду начальніка міліцыі грамадскай бяспекі Цэнтральнага РУУС (паводле іншых звестак — намесніка начальніка). На падставе яго паказанняў праваабаронца быў асуджаны на чатыры сутак адміністрацыйнага арышту за нібыта нецэнзурную лаянку і дробнае хуліганства<ref name="bandaluki"/><ref name="volchek">{{cite web|url=http://protivpytok.org/eshhe-odni-sutki-pravozashhitnik-provedet-v-nechelovecheskix-usloviyax.html|title=Еще одни сутки правозащитник проведет в нечеловеческих условиях|publisher=Против пыток|date=|lang=ru|accessdate=28 мая 2026|archive-date=20 верасня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920172115/http://protivpytok.org/eshhe-odni-sutki-pravozashhitnik-provedet-v-nechelovecheskix-usloviyax.html|url-status=bot: unknown}}</ref>. 26 верасня 2014 года быў прызначаны начальнікам Цэнтральнага РУУС г. Мінска<ref name="centr_50">{{cite web|url=https://centr.minsk.gov.by/sfery-deyatelnosti/zakonnost-i-pravoporyadok/pravookhranitelnye-organy/ruvd-tsentralnogo-rajona-g-minska/novosti-ruvd-tsentralnogo-rajona-g-minska/6461-tsentralnomu-ruvd-g-minska-50-let|title=Центральному РУВД г.Минска – 50 лет|publisher=Адміністрацыя Цэнтральнага раёна г. Мінска|date=2019|lang=ru|accessdate=28 мая 2026|archive-date=13 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210113153025/https://centr.minsk.gov.by/sfery-deyatelnosti/zakonnost-i-pravoporyadok/pravookhranitelnye-organy/ruvd-tsentralnogo-rajona-g-minska/novosti-ruvd-tsentralnogo-rajona-g-minska/6461-tsentralnomu-ruvd-g-minska-50-let|url-status=bot: unknown}}</ref>. У студзені 2015 года падчас выязных судовых пасяджэнняў па справе ўдзельнікаў акцыі памяці ўкраінскай «[[Нябесная сотня|Нябеснай сотні]]» асабіста ўдзельнічаў у выцясненні грамадзян з будынка РУУС і адмовіў праваабаронцам у прадастаўленні кнігі заўваг і прапаноў. Пазней у афіцыйным адказе на скаргу заявіў, што ніякіх перашкод для доступу грамадзян у будынак не было<ref name="charter_2015">{{cite web|url=https://charter97.org/ru/news/2015/2/13/139462/|title=Начальник Центрального РУВД не нашел нарушений в своих действиях|publisher=[[Хартыя’97]]|date=13 лютага 2015|lang=ru|accessdate=28 мая 2026|archive-date=1 мая 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200501180329/https://charter97.org/ru/news/2015/2/13/139462/|url-status=bot: unknown}}</ref>. У сакавіку таго ж года праводзіў затрыманне прадпрымальніка і грамадскага актывіста [[Алесь Макаеў|Алеся Макаева]] пасля сходу гандляроў на рынку ў [[Ждановічы|Ждановічах]]<ref name="makaev">{{cite web|url=https://www.racyja.com/hramadstva/u-mensku-byu-zatrymany-ales-makaeu/|title=У Менску быў затрыманы Алесь Макаеў|author=Генадзь Барбарыч|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя|Радыё Рацыя]]|date=2015|lang=be|accessdate=28 мая 2026|archive-date=26 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126022316/https://www.racyja.com/hramadstva/u-mensku-byu-zatrymany-ales-makaeu/|url-status=bot: unknown}}</ref>. У якасці кіраўніка РУУС асабіста курыраваў пытанні працы забаўляльных устаноў на «тусовачнай» мінскай [[Вуліца Зыбіцкая (Мінск)|вуліцы Зыбіцкай]], усталёўваў і працягваў рэжым іх працы<ref name="euroradio_zyba">{{cite web|url=https://euroradio.fm/zyba-budze-gulyac-da-ranicy-baram-na-tusovachnay-vulicy-mozhna-pracavac-da-4-y|title="Зыба" будзе гуляць да раніцы: барам на тусовачнай вуліцы можна працаваць да 4-й|publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|date=7 ліпеня 2017|lang=be|accessdate=28 мая 2026|archive-date=12 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211112163013/https://euroradio.fm/zyba-budze-gulyac-da-ranicy-baram-na-tusovachnay-vulicy-mozhna-pracavac-da-4-y|url-status=bot: unknown}}</ref>. Згодна з інфармацыяй са злітай базы даносаў, апублікаванай ініцыятывай «[[Кіберпартызаны]]», у жніўні 2021 года адна з супрацоўніц Цэнтральнага РУУС накіравала скаргу ў [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]]. У ёй яна сцвярджала, што Артур Шахлай «крышуе» кавярні на Зыбіцкай, сістэматычна збіраючы з іх хабар за дазволы на працу ў начны час, а таксама атрымлівае грошы за закрыццё крымінальных спраў аб крадзяжы мабільных тэлефонаў у наведвальнікаў бараў. Тым не менш, гэты данос не паўплываў на яго кар'еру<ref name="nn_zyba">{{cite web|url=https://nashaniva.com/341775|title=Супрацоўніца Цэнтральнага РУУС Мінска напісала данос на начальніка. А яго ўзялі і павысілі|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=29 красавіка 2024|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. 14 ліпеня 2016 года Шахлаю было прысвоена спецыяльнае званне палкоўніка міліцыі<ref name="centr_50"/>. Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавых пратэстаў у Беларусі ў 2020 годзе]] Цэнтральнае РУУС, якім кіраваў Артур Шахлай, стала адным з месцаў сістэматычных катаванняў затрыманых удзельнікаў пратэстаў. Расследавальнікі Міжнароднага камітэта па расследаванні катаванняў задакументавалі факты [[Катаванні ў Беларусі (з 2020 года)|масавага фізічнага і псіхалагічнага гвалту]] ў сценах упраўлення ў перыяд з 9 па 13 жніўня 2020 года<ref name="nn_zyba"/>. Акрамя таго, 11 лістапада 2020 года ў Цэнтральнае РУУС быў дастаўлены 31-гадовы [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Раман Бандарэнка]], якога невядомыя схапілі на «[[Плошча Перамен (Мінск)|Плошчы Перамен]]». З будынка ўпраўлення ён быў шпіталізаваны ўжо ў стане комы з шматлікімі цяжкімі траўмамі, ад якіх памёр у бальніцы. Ініцыятыва [[BYPOL]] адзначыла, што як начальнік РУУС Артур Шахлай нясе персанальную крымінальную адказнасць за тое, што адбываецца ў падпарадкаваным яму будынку<ref name="charter">{{cite web|url=https://charter97.org/be/news/2020/11/15/400666/|title=«Ужо зараз можна назваць службовую асобу, адказную за забойства Рамана Бандарэнкі»|publisher=[[Хартыя’97]]|date=15 лістапада 2020|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У 2021 годзе пайшоў на павышэнне і быў прызначаны першым намеснікам начальніка [[Упраўленне ўнутраных спраў Магілёўскага аблвыканкама|Упраўлення ўнутраных спраў Магілёўскага аблвыканкама]] — начальнікам міліцыі грамадскай бяспекі<ref name="nn_zyba"/>. == Узнагароды == * [[Медаль «За бездакорную службу» (Беларусь)|Медаль «За бездакорную службу»]] III ступені (2015)<ref name="ukaz">{{cite web|url=https://pravo.by/upload/docs/op/P31500108_1425330000.pdf|title=Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 27 лютага 2015 г. № 108 «Аб узнагароджанні»|publisher=Нацыянальны прававы Інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|date=2015-02-27|lang=be|accessdate=28 мая 2026|archive-date=14 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114132114/https://pravo.by/upload/docs/op/P31500108_1425330000.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шахлай Артур Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Міліцыянеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Палкоўнікі міліцыі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі задушэння пратэстаў у Беларусі (2020—2021)]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «За бездакорную службу» 3 ступені]] f6abgcgzyih5idewb61mp6a3tfgnvy9 The Boys of Dungeon Lane 0 809110 5156245 5152745 2026-06-20T07:11:50Z DzBar 156353 вычытка 5156245 wikitext text/x-wiki {{Картка:Альбом|Тып=студыйны альбом|Назва=The Boys of Dungeon Lane|Выдадзены=29 мая 2026|Лэйбл=[[Capitol Records]]|Працягласць=47:07|Пап_год=2020|Папярэдні альбом=[[McCartney III]]|Храналогія=альбомаў Пола Мак-Картні}} '''''The Boys of Dungeon Lane''''' — дваццаты сольны [[Музычны альбом|студыйны альбом]] англійскага музыкі [[Пол Мак-Картні|Пола Мак-Картні]], выпушчаны [[29 мая]] [[2026]] года лэйблам [[Capitol Records]]. Ён быў абвешчаны 26 сакавіка 2026 года разам з выхадам галоўнага сінгла ''Days We Left Behind''. Другі сінгл ''Home to Us'' — дуэт з [[Рынга Стар]]ам. Мак-Картні шырока рэкламаваў альбом ''The Boys of Dungeon Lane'', даючы інтэрв’ю выданням і з’яўляючыся ў ток-шоу. Пасля выхаду альбом атрымаў высокую ацэнку крытыкаў, многія з якіх станоўча адзначылі яго настальгічны і рэфлексіўны настрой. Некаторыя назвалі яго адным з наймацнейшых альбомаў позняй кар’еры Мак-Картні. Альбом дэбютаваў на першым месцы ў брытанскім чарце — гэта 24-ы альбом Мак-Картні, які заняў першае месца ў брытанскім чарце альбомаў за ўсю яго кар’еру, і шосты ў якасці сольнага выканаўцы. == Перадгісторыя == «The boys of Dungeon Lane» — гэта частка тэкста з песні Мак-Картні «In Liverpool», дэма-запіса 1991 года.<ref name="Variety">{{Cite web|lang=en-US|url=https://variety.com/2026/music/news/paul-mccartney-album-boys-dungeon-lane-days-we-left-behind-1236700543/|title=Paul McCartney Releases New Single, 'Days We Left Behind,' to Be Followed by First Album in Nearly Six Years, 'The Boys of Dungeon Lane'|author=Willman|first=Chris|website=Variety|date=26 March 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260326160931/https://variety.com/2026/music/news/paul-mccartney-album-boys-dungeon-lane-days-we-left-behind-1236700543/|archive-date=26 March 2026|access-date=26 March 2026|url-status=live}}</ref> Данжон-Лэйн — гэта вуліца ў раёне Спік у [[Ліверпул|Ліверпулі]], і альбом у цэлым натхнёны дзіцячымі ўспамінамі Мак-Картні пра гэтую мясцовасць.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/music/2026/mar/26/paul-mccartney-days-we-left-behind-review-boys-dungeon-lane|title=Paul McCartney: Days We Left Behind review – this wistful, lovely song is as McCartney-esque as it's possible to be|author=Petridis|first=Alexis|website=[[The Guardian]]|date=26 March 2026|access-date=26 March 2026}}</ref> Вуліца вядзе ад Спіка да Оглет-Шор на рацэ [[Мерсі (рака)|Мерсі]],<ref name="Brown 2019">{{cite news|last1=Brown|first1=Faye|title=Memories 'shattered' as road to historic beach loved by Paul McCartney closed|url=https://www.liverpoolecho.co.uk/news/liverpool-news/memories-shattered-road-historic-speke-16515566|access-date=4 April 2026|work=Liverpool Echo|date=1 July 2019|language=en|archive-date=14 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211014122432/https://www.liverpoolecho.co.uk/news/liverpool-news/memories-shattered-road-historic-speke-16515566|url-status=live}}</ref> мясцовасці, папулярнай сярод [[Назіранне за птушкамі|аматараў птушак]].<ref name="Variety" /> Перад анонсам альбома Мак-Картні намякаў на яго, выкарыстоўваючы эмодзі з птушкамі ў сваіх сацыяльных сетках.<ref name="Variety" /> 25 сакавіка 2026 года брат Мак-Картні, Майк, апублікаваў у сацыяльных сетках паведамленне пра плакаты, размешчаныя па ўсім Ліверпулі, з вокладкай для альбома, і заявіў, што дызайнерам быў яго сын Джош.<ref name="Variety">{{Cite web|lang=en-US|url=https://variety.com/2026/music/news/paul-mccartney-album-boys-dungeon-lane-days-we-left-behind-1236700543/|title=Paul McCartney Releases New Single, 'Days We Left Behind,' to Be Followed by First Album in Nearly Six Years, 'The Boys of Dungeon Lane'|author=Willman|first=Chris|website=Variety|date=26 March 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260326160931/https://variety.com/2026/music/news/paul-mccartney-album-boys-dungeon-lane-days-we-left-behind-1236700543/|archive-date=26 March 2026|access-date=26 March 2026|url-status=live}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFWillman2026">Willman, Chris (26 March 2026). </cite></ref> Вокладка натхнёная вулічнымі знакамі Ліверпуля і мае паштовы індэкс Спіка L24.<ref name="nme">{{Cite news|last=Trendell|first=Andrew|date=26 March 2026|title=Paul McCartney goes back to his early life on new album 'The Boys Of Dungeon Lane' with nostalgic single 'Days We Left Behind'|url=https://www.nme.com/news/music/paul-mccartney-new-album-the-boys-of-dungeon-lane-new-single-days-we-left-behind-3936803|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260326165035/https://www.nme.com/news/music/paul-mccartney-new-album-the-boys-of-dungeon-lane-new-single-days-we-left-behind-3936803|archive-date=26 March 2026|access-date=26 March 2026|work=[[NME]]|publisher=NME Networks|issn=0028-6362|oclc=60624023}}</ref> == Крытычны прыём == {{Рэйтынгі|загаловак=|state=|rev1=Metacritic|rev1Score=85/100<ref name=metacritic />|rev2=Any Decent Music|rev2Score=7.7/10<ref name=anydecentmusic />|rev3=[[AllMusic]]|rev3Score={{rating|4.5|5}}<ref name="AllMusic">{{cite web|url=https://www.allmusic.com/album/the-boys-of-dungeon-lane-mw0004788320|title=''The Boys of Dungeon Lane'' – Paul McCartney|publisher=[[AllMusic]]|last=Collar|first=Matt|date=29 May 2026|access-date=29 May 2026|archive-date=29 May 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260529184536/https://www.allmusic.com/album/the-boys-of-dungeon-lane-mw0004788320|url-status=live}}</ref>|rev4=''[[Classic Rock (magazine)|Classic Rock]]''|rev4Score={{rating|3.5|5}}<ref name="ClassicRock">{{cite web |last=Carty |first=Pat |title=Paul McCartney's ''The Boys Of Dungeon Lane'' is not the late-period masterpiece you were hoping for |url=https://www.loudersound.com/music/paul-mccartney-the-boys-of-dungeon-lane |website=[[Classic Rock (magazine)|Classic Rock]] |access-date=3 June 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260529040237/https://www.loudersound.com/music/paul-mccartney-the-boys-of-dungeon-lane |archive-date=29 May 2026 |date=27 May 2026 |url-status=live}}</ref>|rev5=''[[Financial Times]]''|rev5Score={{Rating|4|5}}<ref name="FT">{{Cite web |last=Hunter-Tilney |first=Ludovic |date=25 May 2025 |title=Paul McCartney, the Peter Pan of pop, reckons with old age on ''The Boys of Dungeon Lane'' — review |url=https://www.ft.com/content/a9c8dbac-663f-401a-b8a4-9ea251482a13 |url-access=limited |access-date=25 May 2025 |website=[[Financial Times]] |publisher=[[Nikkei, Inc.]] |issn=0307-1766 |oclc=60638918}}</ref>|rev6=''[[The Guardian]]''|rev6Score={{Rating|4|5}}<ref name="Guardian">{{Cite web |last=Petridis |first=Alexis |author-link=Alexis Petridis |date=25 May 2026<!--00:01 British Summer Time--> |title=Paul McCartney: The Boys of Dungeon Lane review – at 83, his gift for melody still astounds |url=https://www.theguardian.com/music/2026/may/25/paul-mccartney-the-boys-of-dungeon-lane-review-83 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260525094818/https://www.theguardian.com/music/2026/may/25/paul-mccartney-the-boys-of-dungeon-lane-review-83 |archive-date=25 May 2026 |access-date=25 May 2026 |website=[[The Guardian]] |publisher=[[Guardian Media Group]] |eissn=1756-3224 |oclc=60623878 }}</ref>|rev7=''[[The Independent]]''|rev7Score={{Rating|4|5}}<ref name="Independent">{{Cite web |last=O'Connor |first=Roisin |date=25 May 2026<!--00:01 British Summer Time--> |title=Paul McCartney's new album is charming and, in places, quite sexy for an octogenarian |url=https://www.the-independent.com/arts-entertainment/music/reviews/paul-mccartney-review-the-boys-of-dungeon-lane-b2982051.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260525010913/https://www.the-independent.com/arts-entertainment/music/reviews/paul-mccartney-review-the-boys-of-dungeon-lane-b2982051.html |archive-date=25 May 2026 |access-date=25 May 2026 |website=[[The Independent]] |publisher=Independent Digital News & Media |issn=1741-9743 |oclc=185201487}}</ref>|rev8=''[[Mojo (magazine)|Mojo]]''|rev8Score={{Rating|4|5}}<ref name="Mojo">{{Cite magazine |last=Cooper |first=Mark |date=22 May 2026 |orig-date=in print: 7 May 2026 |title=Paul McCartney – The Boys Of Dungeon Lane Review: An unusually confessional blend of reminiscence and romance |url=https://www.mojo4music.com/articles/new-music/paul-mccartney-the-boys-of-dungeon-lane-review |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260522200207/https://www.mojo4music.com/articles/new-music/paul-mccartney-the-boys-of-dungeon-lane-review |archive-date=22 May 2026 |access-date=22 May 2026 |magazine=[[Mojo (magazine)|Mojo]] |publisher=[[Bauer Media Group]] |location=London, United Kingdom |issue=392 (July 2026) |issn=1351-0193}}</ref>|rev9=''[[Pitchfork (website)|Pitchfork]]''|rev9Score=7.2/10<ref name="Pitchfork">{{cite web | url=https://pitchfork.com/reviews/albums/paul-mccartney-the-boys-of-dungeon-lane/ | title=Albums: ''The Boys of Dungeon Lane'' – Paul McCartney | website=[[Pitchfork (website)|Pitchfork]] | date=June 3, 2026 | access-date=June 3, 2026 | last=Cardew | first=Ben | archive-date=June 3, 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260603073043/https://pitchfork.com/reviews/albums/paul-mccartney-the-boys-of-dungeon-lane/ | url-status=live }}</ref>|rev10=''[[Record Collector]]''|rev10Score={{Rating|4|5}}<ref name="Record Collector">{{Cite magazine |last=Easlea |first=Daryl |date=18 May 2026 |title=Paul McCartney {{!}} The Boys Of Dungeon Lane {{!}} Album Review |url=https://recordcollectormag.com/reviews/album/paul-mccartney-the-boys-of-dungeon-lane-album-review |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518092158/https://recordcollectormag.com/reviews/album/paul-mccartney-the-boys-of-dungeon-lane-album-review |archive-date=18 May 2026 |access-date=22 May 2026 |magazine=[[Record Collector]] |publisher=[[Metropolis International#Diamond Publishing Ltd|Diamond Publishing]] |location=London, United Kingdom |issue=584 (June 2026) |issn=0261-250X}}</ref>|rev11=''[[Rolling Stone]]''|rev11Score={{Rating|4.5|5}}<ref name="RS">{{Cite magazine |last=Vozick-Levinson |first=Simon |date=22 May 2026 |title=Paul McCartney Looks Back in Splendor With a New Solo Masterpiece |url=https://www.rollingstone.com/music/music-album-reviews/paul-mccartney-boys-of-dungeon-lane-1235559353 |url-access=subscription |access-date=22 May 2026 |magazine=[[Rolling Stone]] |publisher=[[Penske Media Corporation]] |oclc=969027590 |eissn=3066-0580 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260529092100/https://www.rollingstone.com/music/music-album-reviews/paul-mccartney-boys-of-dungeon-lane-1235559353/ |archive-date=29 May 2026 |url-status=live}}</ref>|rev12=''[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]''|rev12Score={{Rating|5|5}}<ref name="mccormick">{{Cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/music/news/paul-mccartney-the-boys-of-dungeon-lane-review |access-date=22 May 2026 |website=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|title=Paul and Ringo's reunion will put a smile on every Beatles fan's face|date=22 May 2026|last=McCormick|first=Neil|author-link=Neil McCormick|publisher=[[Telegraph Media Group]]|issn=0307-1235|oclc=49632006|url-access=registration}}</ref>|rev13=''[[The Times]]''|rev13Score={{Rating|4|5}}<ref name="Times">{{Cite web |last=Hodgkinson |first=Will |author-link=Will Hodgkinson |date=21 May 2026 |title=Paul McCartney's new album — from the beautiful to the ridiculous |url=https://www.thetimes.com/culture/music/article/paul-mccartney-the-boys-of-dungeon-lane-review-zkhsdwxcx |url-access=registration |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260522193331/https://www.thetimes.com/culture/music/article/paul-mccartney-the-boys-of-dungeon-lane-review-zkhsdwxcx |archive-date=22 May 2026 |access-date=22 May 2026 |website=[[The Times]] |publisher=[[News UK]] |issn=0140-0460 |oclc=61565875}}</ref>}}Згодна з агрэгатарам рэцэнзій Metacritic, альбом The Boys of Dungeon Lane атрымаў «усеагульнае прызнанне» на падставе сярэднеўзважанага бала 85 са 100 на аснове шаснаццаці ацэнак крытыкаў.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.metacritic.com/music/the-boys-of-dungeon-lane/paul-mccartney|title=The Boys Of Dungeon Lane by Paul McCartney|access-date=2026-06-07}}</ref> Агрэгатар рэцэнзій Any Decent Music прысвоіў альбому сярэднеўзважаны бал 7,7 з 10 па выніках шаснаццаці ацэнак крытыкаў.<ref name="anydecentmusic">{{Cite web|url=http://www.anydecentmusic.com/review/14627/Paul-McCartney-The-Boys-of-Dungeon-Lane.aspx|title=The Boys of Dungeon Lane by Paul McCartney reviews|website=Any Decent Music|access-date=30 May 2026}}</ref> Музычныя крытыкі назвалі ''The Boys of Dungeon Lane'' адным з наймацнейшых альбомаў позняй кар’еры Мак-Картні. Крыс Уілман з ''[[Variety]]'' абвясціў яго сваім найлепшым альбомам 21-га стагоддзя і «абсалютна найлепшым альбомам, калі-небудзь запісаным і выпушчаным рок-зоркай у яго 80-я гады».<ref name="VarietyReview">{{Cite web|url=https://variety.com/2026/music/album-reviews/paul-mccartney-boys-of-dungeon-lane-album-review-1236757156/|title=Paul McCartney Explores His Ever-Present Past in 'The Boys of Dungeon Lane,' a Delightful Return to Wings-Era Form: Album Review|author=Willman|first=Chris|website=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=22 May 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260523021216/https://variety.com/2026/music/album-reviews/paul-mccartney-boys-of-dungeon-lane-album-review-1236757156/|archive-date=23 May 2026|access-date=3 June 2026|url-status=live}}</ref> У часопісе ''[[Rolling Stone]]'' Сайман Возік-Левінсан назваў яго «шэдэўрам позняй кар’еры», Ніл Маккормік з ''[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]'' напісаў:"''The Boys of Dungeon Lane,'' безумоўна, гэтак жа добры, як і ўсё, што [Мак-Картні] даў нам за апошнія 50 гадоў". Алексіс Петрыдзіс з ''[[The Guardian]]'' напісаў, што альбом адчуваецца «прыкметна больш мэтанакіраваным, чым многія з яго твораў 21-га стагоддзя», будучы больш тэматычна звязаным, чым папярэднія альбомы ''New'' (2013) і ''Egypt Station'' (2018). Ройсін О’Конар і Возік-Левінсан з ''[[The Independent]]'' назвалі ''The Boys of Dungeon Lane'' паляпшэннем у параўнанні з гэтымі альбомамі. Некаторыя адзначылі ўзрост у голасе Мак-Картні, але лічылі, што ён выкарыстаў гэта ў сваіх інтарэсах, прычым Мэт Колар з [[AllMusic]] напісаў, што «ён застаецца вечна маладым, як і заўсёды, і толькі намёк на яго 83 гады дадае сур’ёзнасці больш мяккім баладам». Джон Мэрфі з ''MusicOMH'' напісаў, што яго голас «трымаецца надзвычай добра, улічваючы яго ўзрост», адзначыўшы, што гэта робіць мелахалічны тон такіх трэкаў, як «Days We Left Behind», «яшчэ больш кранальным».<ref name="MusicOMH">{{Cite web|url=https://www.musicomh.com/reviews/albums/paul-mccartney-the-boys-of-dungeon-lane|title=Paul McCartney – The Boys Of Dungeon Lane {{!}} Album Reviews|author=Murphy|first=John|website=[[MusicOMH]]|date=25 May 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260529003329/https://www.musicomh.com/reviews/albums/paul-mccartney-the-boys-of-dungeon-lane|archive-date=29 May 2026|access-date=25 May 2026|url-status=live}}</ref> Падобным чынам, рэцэнзент ''Record Collector'' Дэрыл Іслі заявіў: «Уразлівасць у яго голасе дадае своеасаблівага шарму: гэта чалавек, які глядзіць на пастаянна скарачаючуюся дарогу наперадзе са сваім фірмовым аптымізмам». Не ўсе водгукі былі станоўчымі. Джордан Бассет з ''[[New Musical Express|NME]]'' лічыў, што, хоць прэс-рэліз абяцаў «калекцыю рэдкіх і адкрывальных пробліскаў успамінаў, якімі ніколі раней не дзяліліся», ''альбом The Boys of Dungeon Lane'' не зусім апраўдаў гэтае абяцанне.<ref name="NME">{{Cite web|url=https://www.nme.com/reviews/album/paul-mccartney-the-boys-of-dungeon-lane-review-3947837|title=Paul McCartney – 'The Boys Of Dungeon Lane' review: a guided tour of the long and winding road|author=Bassett|first=Jordan|website=[[NME]]|date=28 May 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260602192328/https://www.nme.com/reviews/album/paul-mccartney-the-boys-of-dungeon-lane-review-3947837|archive-date=2 June 2026|access-date=3 June 2026|url-status=live}}</ref> У больш неадназначным аглядзе Пэт Карці з часопіса ''Classic Rock'' лічыў, што альбом не стаў «шэдэўрам позняга перыяду», меў «свае моманты», але не меў шмат «запамінальных» мелодый. Петрыдзіс і Бэн Кард’ю з ''Pitchfork'' сцвярджалі, што не кожная песня з’яўляецца паспяховай, прычым апошні назваў альбом у цэлым «няўпэўненай перамогай» і «трыумфам з нізкімі стаўкамі». У іншым неадназначным аглядзе альбома для анлайн-часопіса ''The Line of Best Fit'' Том Рэйнбоў сказаў, што Мак-Картні вяртаецца да знаёмых музычных ідэй, не прапаноўваючы нічога новага. Ён таксама сказаў, што некаторыя трэкі гучалі адаптавана да чаканняў аўдыторыі, з «звычайнымі любоўнымі песнямі, рок-музыкай сярэдняга тэмпу і дастатковай колькасцю спасылак на Beatles, каб стаць саўндтрэкам да відэа ў [[Facebook]] Reels і [[TikTok]] яго фан-базы».<ref name="LineofBestFit">{{Cite web|url=https://www.thelineofbestfit.com/albums/paul-mccartney-the-boys-of-dungeon-lane-memory-might-be-full|title=''The Boys of Dungeon Lane'' suggests Paul McCartney's memory might be full|author=Rainbow|first=Tom|website=[[The Line of Best Fit]]|date=29 May 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260530071444/https://www.thelineofbestfit.com/albums/paul-mccartney-the-boys-of-dungeon-lane-memory-might-be-full|archive-date=30 May 2026|access-date=3 June 2026|url-status=live}}</ref> == Спіс трэкаў == {{Tracklist|all_writing=[[Пол Мак-Картні]], акрамя пазначанага ніжэй.<ref name="nme" /><ref>{{cite web |title=The Boys of Dungeon Lane |url=https://open.spotify.com/album/34Sh6TOqfsrPSeXPBRGRAM |website=Spotify |access-date=1 May 2026 |language=en |archive-date=18 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518154724/https://open.spotify.com/album/34Sh6TOqfsrPSeXPBRGRAM |url-status=live }}</ref>|headline=Спіс трэкаў|total_length=47:07|title1=As You Lie There|writer1={{hlist|Пол Мак-Картні|[[Эндру Уот]]}}|length1=4:45|title2=Lost Horizon|writer2=|length2=3:04|title3=Days We Left Behind|length3=3:18|writer3=|title4=Ripples in a Pond|writer4=|length4=2:43|title5=Mountain Top|writer5=|length5=3:40|title6=Down South|writer6=|length6=2:23|title7=We Two|writer7={{hlist|Мак-Картні|Уот}}|length7=3:01|title8=Come Inside|writer8={{hlist|Мак-Картні|Уот}}|length8=3:14|title9=Never Know|writer9={{hlist|Мак-Картні|Уот}}|length9=4:15|title10=Home to Us|note10=з [[Рынга Стар|Рынга Старам]]|writer10={{hlist|Мак-Картні|Уот}}|length10=3:12|title11=Life Can Be Hard|writer11=|length11=3:15|title12=First Star of the Night|writer12=<!-- Credited to "Non-royalty Bearing" on streaming -->|length12=2:57|title13=Salesman Saint|writer13=|length13=3:19|title14=Momma Gets By|writer14=|length14=4:04|writing_credits=yes}}{{Track listing|headline=Выданне на iTunes|title15=First Star of the Night|writer15=|note15=demo|total_length=}} == Персанал == Даныя ўзятыя з [[Tidal]].<ref name="Tidal">{{Cite web|url=https://tidal.com/album/528517177/credits|title=The Boys of Dungeon Lane / Paul McCartney / Credits|publisher=[[Tidal (service)|Tidal]]|access-date=28 May 2026}}</ref> * [[Пол Мак-Картні]] — вакал (усе трэкі); акустычная гітара (трэкі 1-13), бас-гітара (1-5, 7-14), электрагітара (1, 2, 4-7, 9, 10, 12, 13), ударныя (1, 2, 4, 5, 7-9, 11-13), фартэпіяна (1, 3, 5, 8-11, 14), [[сінтэзатар]] (1, 5, 11), перкусія (1, 5, 12), [[клавесін]] (1, 5), шэйкер (1, 11), [[Родас піяна|родас]] (1), помпавы арган (3), [[маракас]]ы (4, 5, 11), электроннае піяніна Wurlitzer (5, 8, 9), магнітафонныя стужкі (5, 9), [[Бубен|тамбурын]] (5, 11-13); бонга, бас-гітара Moog (5); [[мелатрон]] (7, 9, 11, 13), плясканні ў далоні (8, 13); арган, блокфлейта (9); спінет (13), [[Класічная гітара|гітара з нейлонавымі струнамі]] (14) * Эндру Уат — электрагітара (1, 7, 9), сінтэзатар (1, 4, 10, 11), электроннае піяніна Wurlitzer (1), мелатрон (4), бубен (4, 8, 9), акустычная гітара (8, 10, 11), маракасы (8), барабаны (9), апрацоўка магнітнай стужкі (9) * [[Рынга Стар]] — бубен (1, 10); вакал, барабаны (10) * Майк Дэвіс — труба (4, 13) * Нэнсі Мак-Картні — вусная мова (5) * Крысі Хайнд — бэк-вакал (10) * Шарлін Спітэры — бэк-вакал (10) * Бэн Фостэр — дырыжор, [[Аранжыроўка|суаранжыроўка]] (11, 13, 14) * Джайлз Марцін — сумесная аранжыроўка (11, 13, 14) '''Вытворчасць''' * Пол Мак-Картні — [[Музычны прадзюсар|прадзюсаванне]] * Эндру Уат — прадзюсар * Пол Ламальфа — інжынерыя, звядзенне * Стыў Орчард — інжынерыя, звядзенне * Кіт Сміт — інжынерная дапамога * Ніл Доўз — інжынерная дапамога * Рэндзі Мэрыл — мастэрынг * Раян Сміт — мастэрынг * Марк ВанГул — тэхнік == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://theboysofdungeonlane.com|схаваць=а|link_text=Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Альбомы 2026 года]] [[Катэгорыя:Альбомы Capitol Records]] [[Катэгорыя:Альбомы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Альбомы Пола Мак-Картні]] 40yvqiw2bckyuueu2eydv0lax24aov3 Апер-Арлінгтан (Агая) 0 809650 5156016 5155603 2026-06-19T15:02:16Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5156016 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Апер-Арлінгтан''' ({{lang-en|Upper Arlington}} — літар. Верхні Арлінгтан) — горад у [[Франклін (акруга, Агая)|акрузе Франклін]] у штаце [[Агая]] ([[ЗША]]). Мяжуе на захадзе з ракой [[Саёта]] (прыток [[Агая (рака)|ракі Агая]]) у раёне Хільярда. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-19}} [[Катэгорыя:Гарады Агая]] fexd4g0tmbplhsazhmi35il37lsp4rr Ашленд (Агая) 0 809652 5156015 5155609 2026-06-19T15:02:11Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5156015 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Ашленд''' ({{lang-en|Ashland}}) — горад у [[Ашленд (акруга, Агая)|аднайменнай акрузе]], штат [[Агая]], [[ЗША]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-19}} [[Катэгорыя:Гарады Агая]] 5fz1ugzgpcqice0u7dcgxqgvqkdedsq Апер-Сандаскі 0 809661 5156014 5155796 2026-06-19T15:02:01Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5156014 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Апер-Сандаскі''' ({{lang-en|Upper Sandusky}}) — найбуйнейшы горад і адміністрацыйны цэнтр акругі Уайандат у штаце [[Агая]] ([[ЗША]]). == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-19}} [[Катэгорыя:Гарады Агая]] jjysd2s7icjcsndvy9ypg3l86i0ed1c Фішэрс 0 809663 5156013 5155803 2026-06-19T15:01:55Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5156013 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Фішэрс''' ({{lang-en|Fishers}}) — горад у [[ЗША]], у штаце [[Індыяна]]. Паўночны прыгарад [[Індыянапаліс]]а. Першыя пабудовы на месцы сучаснага Фішэрса з’явіліся ў 1802 годзе. У 1872 годзе землеўладальнік Салатыэль Фішэр пазначыў адзін з участкаў на цяперашняй тэрыторыі горада як Фішэрс-Свіч. У 1908 годзе мястэчка перайменавана ў Фішэрс. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-19}} [[Катэгорыя:Гарады Індыяны]] syuj47osxfuu7a6svvxk0grl83fhgqv Бекслі (Агая) 0 809664 5156011 5155815 2026-06-19T15:01:51Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5156011 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Бекслі}} {{НП}} '''Бе́кслі''' ({{lang-en|Bexley}}) — горад у [[Франклін (акруга, Агая)|акрузе Франклін]], штат [[Агая]] ([[ЗША]]). Прыгарад [[Калумбус (Агая)|Калумбуса]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-19}} [[Катэгорыя:Гарады Агая]] o0gbl6pqaa122h5quzex6nwa76kmzl3 Біверкрык (Агая) 0 809666 5156010 5155818 2026-06-19T15:01:45Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5156010 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Біверкрык''' ({{lang-en|Beavercreek}}) — горад у [[ЗША]] ў [[Грын (акруга, Агая)|акрузе Грын]] штата [[Агая]]. Найбуйнейшы горад акругі і другі па велічыні прыгарад [[Дэйтан]]а. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-19}} [[Катэгорыя:Гарады Агая]] qlnblctliyfvw1nzb5ol9ndd4p96k8j Брансуік (Агая) 0 809667 5156009 5155823 2026-06-19T15:01:41Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5156009 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Брансуік}} {{НП}} '''Брансуік''' {{lang-en|(Brunswick}}) — найбуйнейшы горад у [[Медайна (акруга)|акрузе Медайна]] ў штаце [[Агая]] ([[ЗША]]). Размешчаны ў паўночнай частцы акругі. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-19}} [[Катэгорыя:Гарады Агая]] k3zacri6mlkodlqiv14u3a8i9nvc09d Брансуік (Джорджыя) 0 809668 5156008 5155825 2026-06-19T15:01:38Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5156008 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Брансуік}} {{НП}} '''Брансуік''' ({{lang-en|Brunswick}}) — горад у [[ЗША]], адміністрацыйны цэнтр (1777) [[Глін (акруга)|акругі Глін]] штата [[Джорджыя]]. Важны глыбакаводны порт. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-19}} [[Катэгорыя:Гарады Джорджыі]] dwhubr5mpj09wmf6cjlbe8kw2xrnecp Ураджай (стадыён, Нясвіж) 0 809679 5155971 5155886 2026-06-19T13:16:00Z Pabojnia 135280 вкфктр 5155971 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Ураджай (значэнні)}} {{Стадыён |назва = Ураджай |лагатып = |выява = |каментарый = |катэгорыя = |поўная назва = |арыгінальная назва = {{lang-ru|Урожай}} |былыя назвы = |неафіцыйная назва = |месцазнаходжанне = {{Сцягафікацыя|Беларусь}}, [[Нясвіж]], вул. Карла Маркса, 36а |закладзены = |пабудаваны = |адкрыты = 1979 |рэканструяваны = 1998, 2020 |закрыты = |разбураны = |кошт пабудовы = |кошт рэканструкцыі = |архітэктар = |уладальнік = |кіравальная кампанія = ДУ «Фізкультурна-аздараўленчы цэнтр Нясвіжскага раёна» (ФАК «Нясвіж») |забудоўшчык = |каманда = «[[Нясвіж (футбольны клуб)|Нясвіж]]» (у мінулым — дубль ФК «[[Гарадзея (футбольны клуб)|Гарадзея]]») |умяшчальнасць = 1963 |габарыты = 105 × 68 м |пакрыццё = [[Штучнае пакрыццё|штучнае]] |даўжыня = |матэрыял = |сайт = |вікісховішча = }} '''«Ураджа́й»''' ({{lang-ru|Урожай}}) — спартыўны [[стадыён]] у горадзе [[Нясвіж]]ы ([[Мінская вобласць]], [[Беларусь]]), размешчаны ў цэнтры горада па [[Вуліца Карла Маркса (Нясвіж)|вуліцы Карла Маркса]], 36а. З’яўляецца структурным падраздзяленнем [[Фізкультурна-аздараўленчы цэнтр Нясвіжскага раёна|Фізкультурна-аздараўленчага цэнтра Нясвіжскага раёна]]. Выкарыстоўваецца ў якасці хатняй арэны для мясцовага футбольнага клуба «[[Нясвіж (футбольны клуб)|Нясвіж]]». == Гісторыя == Стадыён быў уведзены ў эксплуатацыю ў 1979 годзе. Першая маштабная рэканструкцыя спартыўнага аб’екта адбылася ў 1998 годзе падчас падрыхтоўкі Нясвіжа да правядзення рэспубліканскага фестывалю-кірмашу працаўнікоў сяла «[[Дажынкі (фестываль)|Дажынкі]]». За наступныя два дзесяцігоддзі натуральны [[газон]] і інфраструктура арэны значна знасіліся<ref name="mlyn">{{cite web|url=https://usitmoik.gov.by/ru/novosti/item/1660-stadion-staryy-pokrytie-novoe-futbolnuyu-polyanu-s-sintetikoy-otkryli-v-nesvizhe|title=Стадион старый, покрытие новое. Футбольную поляну с «синтетикой» открыли в Несвиже|author=Станислав Лобатый|publisher=Минская правда (МЛЫН.BY)|date=10 верасня 2020|lang=ru|accessdate=19 чэрвеня 2026}}</ref><ref name="nesvizh_gov">{{cite web|url=https://nesvizh.gov.by/soczialnaya-sfera/fizkultura-i-sport/gu-fizkulturno-ozdorovitelnyj-czentr-nesvizhskogo-rajona/|title=ГУ «Физкультурно-оздоровительный центр Несвижского района»|publisher=Несвижский районный исполнительный комитет|lang=ru|accessdate=19 чэрвеня 2026}}</ref>. Увесну 2020 года на стадыёне пачаліся новыя будаўнічыя працы. Мадэрнізацыя ажыццяўлялася ў рамках праграмы «ФІФА Форвард 2.0» («FIFA Forward 2.0»), дзякуючы якой [[Беларуская федэрацыя футбола|Асацыяцыя «Беларуская федэрацыя футбола»]] (АБФФ) на бязвыплатнай аснове перадала гораду сучаснае сінтэтычнае пакрыццё апошняга пакалення<ref name="abff">{{cite web|url=https://abff.by/news/id/1138|title=АБФФ обновила поле на стадионе «Урожай» в Несвиже|publisher=АБФФ|date=10 верасня 2020|lang=ru|accessdate=19 чэрвеня 2026}}</ref>. Будаўнічы працэс быў арганізаваны па максімальна бюджэтным варыянце за кошт мясцовых улад: працоўныя знялі ўвесь чарназём, панізілі ўзровень грунту на 50 сантыметраў, пасля чаго завезлі шчэбневую і пясчана-гравійную аснову, а таксама гранітны адсеў, якія былі ўшчыльнены грэйдарамі. Вакол поля ўманціравалі ліўневую каналізацыю, уклалі [[штучнае пакрыццё]] і засыпалі яго гумовай крошкай<ref name="mlyn"/>. Урачыстае адкрыццё абноўленай футбольнай пляцоўкі адбылося 10 верасня 2020 года пры ўдзеле намесніка міністра спорту і турызму Рэспублікі Беларусь [[Аляксандр Баравуля|Аляксандра Баравулі]] і старшыні АБФФ [[Уладзімір Базанаў|Уладзіміра Базанава]]<ref name="mlyn"/><ref name="abff"/>. == Характарыстыка і інфраструктура == Спартыўны комплекс размешчаны ў гістарычным цэнтры горада. З яго тэрыторыі адкрываецца від на мясцовы [[Касцёл Цела Гасподняга (Нясвіж)|касцёл]] і [[Бернардзінская сажалка (Нясвіж)|Бернардзінскую сажалку]]. Стадыён знаходзіцца на балансе і ўваходзіць у склад фізкультурна-аздараўленчага комплексу «Нясвіж» (ФАК «Нясвіж»)<ref name="mlyn"/><ref name="nesvizh_gov"/>. Глядацкія [[Трыбуна (архітэктура)|трыбуны]] стадыёна здольныя ўмясціць 1963 чалавекі (паводле іншых гістарычных дадзеных — да 2500 гледачоў). Асноўнае [[футбольнае поле]] мае стандартныя памеры 105 × 68 метраў. Штучны газон не абсталяваны сістэмай падагравання, аднак дзякуючы ўладкаванаму дрэнажу ён хутка высыхае ад вільгаці, што дазваляе праводзіць трэніроўкі круглы год. Вакол футбольнага поля пракладзены шэсць [[Бегавая дарожка (спорт)|бегавых дарожак]]. У адміністрацыйных будынках ФАК «Нясвіж», якія прылягаюць да арэны, функцыянуюць дзве [[распранальня|распранальні]], [[Спартыўная зала|спартыўная]] і [[Трэнажорная зала|трэнажорная залы]], а таксама стралковы цір<ref name="mlyn"/><ref name="nesvizh_gov"/><ref>{{cite web|url=https://soccer365.ru/stadiums/2796/|title=Стадион Урожай|publisher=Soccer365.ru|lang=ru|accessdate=19 чэрвеня 2026}}</ref>. == Выкарыстанне == Да расфарміравання на стадыёне свае хатнія матчы праводзіў дублюючы склад футбольнага клуба «[[Гарадзея (футбольны клуб)|Гарадзея]]»<ref name="abff"/>. Сёння арэна з’яўляецца хатняй для мясцовай аматарскай каманды «[[Нясвіж (футбольны клуб)|Нясвіж]]», якая выступае ў чэмпіянаце Мінскай вобласці<ref name="mlyn"/>. Таксама аб’ект актыўна выкарыстоўваецца для штодзённых трэніровак дзіцячых груп і выхаванцаў мясцовай дзіцяча-юнацкай спартыўнай школы (ДЮСШ). Адкрыццё штучнага поля ў 2020 годзе вырашыла значную лагістычную праблему для дзяцей, якія раней (да рэканструкцыі цэнтральнага стадыёна) былі вымушаны ездзіць на трэніроўкі па [[футбол]]е ў суседнюю вёску [[Рудаўка (Нясвіжскі раён)|Рудаўка]], размешчаную за два кіламетры ад Нясвіжа<ref name="mlyn"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Футбольныя стадыёны Беларусі]] [[Катэгорыя:Спорт у Нясвіжы]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Нясвіжа]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1979 годзе]] 1fstvkzreq475ne4us8cs9misknglvs Ван-Уэрт (Агая) 0 809689 5156007 5155907 2026-06-19T15:01:19Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5156007 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Ван-Уэрт}} {{НП}} '''Ван-Уэрт''' ({{lang-en|Van Wert}}) — горад і адміністрацыйны цэнтр [[Ван-Уэрт (акруга, Агая)|акругі Ван-Уэрт]] у штаце [[Агая]] ([[ЗША]]). Размешчаны ў цэнтральнай частцы акругі Ван-Уэрт. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-19}} [[Катэгорыя:Гарады Агая]] k3g779c9u9nsw6mhaa962evif9l5w1q Сяргей Сяргеевіч Патаранскі 0 809694 5156275 5155945 2026-06-20T07:56:13Z M.L.Bot 261 5156275 wikitext text/x-wiki {{мала}} {{НК}} {{пісьменнік}} '''Сяргей Сяргеевіч Патаранскі''' (нар. {{ДН|6|12|1976}}, [[Мінск]]) — беларускі [[пісьменнік]], рэжысёр, акцёр. == Біяграфія == Нарадзіўся 6 снежня 1976 года ў Мінску. Скончыў Нацыянальны гуманітарны ліцэй імя Якуба Коласа, затым [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускую акадэмію мастацтваў]] па спецыяльнасці «Майстэрства акцёра тэатр і кіно» і «Рэжысура драмы». Пасля трагічнага здарэння, якое значна падарвала здароўе, вядзе практычна замкнёны лад жыцця. Аўтар зборнікаў «Залаты вецер» (1998, бібліятэчка часопіса «Маладосць»), «Сэрца Бога — Беларусь» (2006), «Аблічча кахання» (2014). У 2026 годзе вышлі «Выбраныя творы». Быў сябрам Беларускага саюза пісьменнікаў. Зняў чатыры дакументальныя фільмы. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Патаранскі Сяргей Сяргеевіч}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] bq82gz0saoyvmkybsm1x9ytnc3lqxh4 5156277 5156275 2026-06-20T07:57:19Z M.L.Bot 261 5156277 wikitext text/x-wiki {{мала}} {{НК}} {{пісьменнік}} '''Сяргей Сяргеевіч Патаранскі''' (нар. {{ДН|6|12|1976}}, [[Мінск]]) — беларускі [[пісьменнік]], рэжысёр, акцёр. == Біяграфія == Нарадзіўся 6 снежня 1976 года ў Мінску. Скончыў [[Нацыянальны гуманітарны ліцэй імя Якуба Коласа|Нацыянальны гуманітарны ліцэй імя Якуба]] Коласа, затым [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускую акадэмію мастацтваў]] па спецыяльнасці «Майстэрства акцёра тэатр і кіно» і «Рэжысура драмы». Пасля трагічнага здарэння, якое значна падарвала здароўе, вядзе практычна замкнёны лад жыцця. Аўтар зборнікаў «Залаты вецер» (1998, бібліятэчка часопіса «Маладосць»), «Сэрца Бога — Беларусь» (2006), «Аблічча кахання» (2014). У 2026 годзе вышлі «Выбраныя творы». Быў сябрам Беларускага саюза пісьменнікаў. Зняў чатыры дакументальныя фільмы. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Патаранскі Сяргей Сяргеевіч}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] 4c0d0nbtq7qt45dazxkgory64axun6z 5156279 5156277 2026-06-20T07:59:08Z M.L.Bot 261 афармленне 5156279 wikitext text/x-wiki {{мала}} {{НК}} {{пісьменнік}} '''Сяргей Сяргеевіч Патаранскі''' ({{ВДП}}) — беларускі [[пісьменнік]], рэжысёр, акцёр. == Біяграфія == Нарадзіўся 6 снежня 1976 года ў Мінску. Скончыў [[Нацыянальны гуманітарны ліцэй імя Якуба Коласа]], затым [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускую акадэмію мастацтваў]] па спецыяльнасці «Майстэрства акцёра тэатр і кіно» і «Рэжысура драмы». Пасля трагічнага здарэння, якое значна падарвала здароўе, вядзе практычна замкнёны лад жыцця. Аўтар зборнікаў «Залаты вецер» (1998, бібліятэчка часопіса «Маладосць»), «Сэрца Бога — Беларусь» (2006), «Аблічча кахання» (2014). У 2026 годзе вышлі «Выбраныя творы». Быў сябрам Беларускага саюза пісьменнікаў. Зняў чатыры дакументальныя фільмы. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Патаранскі Сяргей Сяргеевіч}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] 4037q3rzwj4z3kcwmlcnivicx8asjcn Гарбарства 0 809697 5155973 2026-06-19T13:24:35Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «'''Гарба́рства''' — [[рамяство]] па вырабе [[Скура (матэрыял)|скур]] для пашыву [[абутак|абутку]]{{sfn|Буракоўская|1997|с=54}}. == Тэхналогія і віды скур == На [[Беларусь|Беларусі]] сыравінай служылі скуры [[Буйная рагатая жывёла|рагатай жывёлы]], зрэдку [[конь|коней]] і С...» 5155973 wikitext text/x-wiki '''Гарба́рства''' — [[рамяство]] па вырабе [[Скура (матэрыял)|скур]] для пашыву [[абутак|абутку]]{{sfn|Буракоўская|1997|с=54}}. == Тэхналогія і віды скур == На [[Беларусь|Беларусі]] сыравінай служылі скуры [[Буйная рагатая жывёла|рагатай жывёлы]], зрэдку [[конь|коней]] і [[Свойская свіння|свіней]]. Традыцыйная тэхніка вырабу скур уключала падрыхтоўчыя аперацыі ([[мачэнне]], [[заленне]], [[мяздрэнне]], ачыстка ад шэрсці, [[абяззольванне]], [[квашанне]]), [[дубленне]] (каб скура стала вільгаценепранікальнай) і апрацоўку ([[фарбаванне]], пакрыццё тлушчам, [[глянцаванне]] і інш.){{sfn|Буракоўская|1997|с=54}}. Гатовыя скуры адрозніваліся па гатунках{{sfn|Буракоўская|1997|с=54}}: * [[юхт]] — скура для верху абутку; * падэшвенная скура; * [[апойка]] — скура з цяляці-сысунка; * [[саф'ян]] — мяккая скура з казліных, цялячых, авечых скур; * [[замша]] — авечая ці аленевая скура без верхняга пласта; * [[лайка (скура)|лайка]] — скура з авечых скур. == Гісторыя на Беларусі == Гарбарства на Беларусі было пашырана пераважна ў [[мястэчка]]х і [[горад|гарадах]], а з сярэдзіны XIX стагоддзя — і ў [[вёска]]х, калі заможныя сяляне пачалі шыць скураны абутак. У канцы XIX — пачатку XX стагоддзя гарбарная вытворчасць развівалася як [[Фабрыка|фабрычна-заводская]] і [[Саматужны промысел|саматужная]] (апошняя пераважала). Тыповымі былі невялікія гарбарні, у якіх працаваў гаспадар з 2—4 рабочымі або членамі сям’і{{sfn|Буракоўская|1997|с=54}}. Найбольш вядомымі цэнтрамі гарбарства былі [[Гродна]], [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]], [[Ліда]], [[Пружаны]], [[Кобрын]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Віцебск]], [[Полацк]], [[Лепель]], [[Магілёў]], [[Давыд-Гарадок]], [[Тураў]], [[Слуцк]], [[Мазыр]] і іншыя. Высокай якасцю славіліся магілёўскія і мазырскія скуры, якія карысталіся вялікім попытам і за межамі Беларусі{{sfn|Буракоўская|1997|с=54}}. У 1920—1940-я гады саматужнае гарбарства было забаронена. У 1950-я гады кааператыўна-прамысловыя [[арцель|арцелі]] былі рэарганізаваны ў дзяржаўныя прадпрыемствы{{sfn|Буракоўская|1997|с=54}}. == Гл. таксама == * [[Гарбарная прамысловасць]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|том=5|год=1997|артыкул=Гарбарства|аўтар=Буракоўская Н. І.|старонкі=54|ref=Буракоўская}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рамяство]] [[Катэгорыя:Гарбарства]] [[Катэгорыя:Апрацоўка скуры]] [[Катэгорыя:Народныя промыслы Беларусі]] 55smbu55p4nlcjgk2dbkt3ilcbuzrtg 5155976 5155973 2026-06-19T13:26:58Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5155976 wikitext text/x-wiki [[Файл:Leathertools.jpg|thumb|Розныя скураныя вырабы і некалькі гарбарных інструментаў]] '''Гарба́рства''' — [[рамяство]] па вырабе [[Скура (матэрыял)|скур]] для пашыву [[абутак|абутку]]{{sfn|Буракоўская|1997|с=54}}. == Тэхналогія і віды скур == На [[Беларусь|Беларусі]] сыравінай служылі скуры [[Буйная рагатая жывёла|рагатай жывёлы]], зрэдку [[конь|коней]] і [[Свойская свіння|свіней]]. Традыцыйная тэхніка вырабу скур уключала падрыхтоўчыя аперацыі ([[мачэнне]], [[заленне]], [[мяздрэнне]], ачыстка ад шэрсці, [[абяззольванне]], [[квашанне]]), [[дубленне]] (каб скура стала вільгаценепранікальнай) і апрацоўку ([[фарбаванне]], пакрыццё тлушчам, [[глянцаванне]] і інш.){{sfn|Буракоўская|1997|с=54}}. Гатовыя скуры адрозніваліся па гатунках{{sfn|Буракоўская|1997|с=54}}: * [[юхт]] — скура для верху абутку; * падэшвенная скура; * [[апойка]] — скура з цяляці-сысунка; * [[саф'ян]] — мяккая скура з казліных, цялячых, авечых скур; * [[замша]] — авечая ці аленевая скура без верхняга пласта; * [[лайка (скура)|лайка]] — скура з авечых скур. == Гісторыя на Беларусі == Гарбарства на Беларусі было пашырана пераважна ў [[мястэчка]]х і [[горад|гарадах]], а з сярэдзіны XIX стагоддзя — і ў [[вёска]]х, калі заможныя сяляне пачалі шыць скураны абутак. У канцы XIX — пачатку XX стагоддзя гарбарная вытворчасць развівалася як [[Фабрыка|фабрычна-заводская]] і [[Саматужны промысел|саматужная]] (апошняя пераважала). Тыповымі былі невялікія гарбарні, у якіх працаваў гаспадар з 2—4 рабочымі або членамі сям’і{{sfn|Буракоўская|1997|с=54}}. Найбольш вядомымі цэнтрамі гарбарства былі [[Гродна]], [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]], [[Ліда]], [[Пружаны]], [[Кобрын]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Віцебск]], [[Полацк]], [[Лепель]], [[Магілёў]], [[Давыд-Гарадок]], [[Тураў]], [[Слуцк]], [[Мазыр]] і іншыя. Высокай якасцю славіліся магілёўскія і мазырскія скуры, якія карысталіся вялікім попытам і за межамі Беларусі{{sfn|Буракоўская|1997|с=54}}. У 1920—1940-я гады саматужнае гарбарства было забаронена. У 1950-я гады кааператыўна-прамысловыя [[арцель|арцелі]] былі рэарганізаваны ў дзяржаўныя прадпрыемствы{{sfn|Буракоўская|1997|с=54}}. == Гл. таксама == * [[Гарбарная прамысловасць]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|том=5|год=1997|артыкул=Гарбарства|аўтар=Буракоўская Н. І.|старонкі=54|ref=Буракоўская}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рамяство]] [[Катэгорыя:Гарбарства]] [[Катэгорыя:Апрацоўка скуры]] [[Катэгорыя:Народныя промыслы Беларусі]] g68g1k01bwb8p3mqt2balc5o1m07qxn 5155978 5155976 2026-06-19T13:27:25Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5155978 wikitext text/x-wiki [[Файл:Leathertools.jpg|thumb|Розныя скураныя вырабы і некалькі гарбарных інструментаў]] '''Гарба́рства''' — [[рамяство]] па вырабе [[Скура (матэрыял)|скур]] для пашыву [[абутак|абутку]]{{sfn|Буракоўская|1997|с=54}}. == Тэхналогія і віды скур == На [[Беларусь|Беларусі]] сыравінай служылі скуры [[Буйная рагатая жывёла|рагатай жывёлы]], зрэдку [[конь|коней]] і [[Свойская свіння|свіней]]. Традыцыйная тэхніка вырабу скур уключала падрыхтоўчыя аперацыі ([[мачэнне]], [[заленне]], [[мяздрэнне]], ачыстка ад шэрсці, [[абяззольванне]], [[квашанне]]), [[дубленне]] (каб скура стала вільгаценепранікальнай) і апрацоўку ([[фарбаванне]], пакрыццё тлушчам, [[глянцаванне]] і інш.){{sfn|Буракоўская|1997|с=54}}. Гатовыя скуры адрозніваліся па гатунках{{sfn|Буракоўская|1997|с=54}}: * [[юхт]] — скура для верху абутку; * падэшвенная скура; * [[апойка]] — скура з цяляці-сысунка; * [[саф'ян]] — мяккая скура з казліных, цялячых, авечых скур; * [[замша]] — авечая ці аленевая скура без верхняга пласта; * [[лайка (скура)|лайка]] — скура з авечых скур. == Гісторыя на Беларусі == Гарбарства на Беларусі было пашырана пераважна ў [[мястэчка]]х і [[горад|гарадах]], а з сярэдзіны XIX стагоддзя — і ў [[вёска]]х, калі заможныя сяляне пачалі шыць скураны абутак. У канцы XIX — пачатку XX стагоддзя гарбарная вытворчасць развівалася як [[Фабрыка|фабрычна-заводская]] і [[Саматужны промысел|саматужная]] (апошняя пераважала). Тыповымі былі невялікія гарбарні, у якіх працаваў гаспадар з 2—4 рабочымі або членамі сям’і{{sfn|Буракоўская|1997|с=54}}. Найбольш вядомымі цэнтрамі гарбарства былі [[Гродна]], [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]], [[Ліда]], [[Пружаны]], [[Кобрын]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Віцебск]], [[Полацк]], [[Лепель]], [[Магілёў]], [[Давыд-Гарадок]], [[Тураў]], [[Слуцк]], [[Мазыр]] і іншыя. Высокай якасцю славіліся магілёўскія і мазырскія скуры, якія карысталіся вялікім попытам і за межамі Беларусі{{sfn|Буракоўская|1997|с=54}}. У 1920—1940-я гады саматужнае гарбарства было забаронена. У 1950-я гады кааператыўна-прамысловыя [[арцель|арцелі]] былі рэарганізаваны ў дзяржаўныя прадпрыемствы{{sfn|Буракоўская|1997|с=54}}. == Гл. таксама == * [[Гарбарная прамысловасць]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|том=5|год=1997|артыкул=Гарбарства|аўтар=Буракоўская Н. І.|старонкі=54|ref=Буракоўская}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рамяство]] [[Катэгорыя:Гарбарства]] [[Катэгорыя:Апрацоўка скуры]] [[Катэгорыя:Народныя промыслы Беларусі]] e14ukdzthch0xlrr5la17372p2duqbt 5155979 5155978 2026-06-19T13:27:52Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Рамяство]]; дададзена [[Катэгорыя:Рамёствы]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5155979 wikitext text/x-wiki [[Файл:Leathertools.jpg|thumb|Розныя скураныя вырабы і некалькі гарбарных інструментаў]] '''Гарба́рства''' — [[рамяство]] па вырабе [[Скура (матэрыял)|скур]] для пашыву [[абутак|абутку]]{{sfn|Буракоўская|1997|с=54}}. == Тэхналогія і віды скур == На [[Беларусь|Беларусі]] сыравінай служылі скуры [[Буйная рагатая жывёла|рагатай жывёлы]], зрэдку [[конь|коней]] і [[Свойская свіння|свіней]]. Традыцыйная тэхніка вырабу скур уключала падрыхтоўчыя аперацыі ([[мачэнне]], [[заленне]], [[мяздрэнне]], ачыстка ад шэрсці, [[абяззольванне]], [[квашанне]]), [[дубленне]] (каб скура стала вільгаценепранікальнай) і апрацоўку ([[фарбаванне]], пакрыццё тлушчам, [[глянцаванне]] і інш.){{sfn|Буракоўская|1997|с=54}}. Гатовыя скуры адрозніваліся па гатунках{{sfn|Буракоўская|1997|с=54}}: * [[юхт]] — скура для верху абутку; * падэшвенная скура; * [[апойка]] — скура з цяляці-сысунка; * [[саф'ян]] — мяккая скура з казліных, цялячых, авечых скур; * [[замша]] — авечая ці аленевая скура без верхняга пласта; * [[лайка (скура)|лайка]] — скура з авечых скур. == Гісторыя на Беларусі == Гарбарства на Беларусі было пашырана пераважна ў [[мястэчка]]х і [[горад|гарадах]], а з сярэдзіны XIX стагоддзя — і ў [[вёска]]х, калі заможныя сяляне пачалі шыць скураны абутак. У канцы XIX — пачатку XX стагоддзя гарбарная вытворчасць развівалася як [[Фабрыка|фабрычна-заводская]] і [[Саматужны промысел|саматужная]] (апошняя пераважала). Тыповымі былі невялікія гарбарні, у якіх працаваў гаспадар з 2—4 рабочымі або членамі сям’і{{sfn|Буракоўская|1997|с=54}}. Найбольш вядомымі цэнтрамі гарбарства былі [[Гродна]], [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]], [[Ліда]], [[Пружаны]], [[Кобрын]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Віцебск]], [[Полацк]], [[Лепель]], [[Магілёў]], [[Давыд-Гарадок]], [[Тураў]], [[Слуцк]], [[Мазыр]] і іншыя. Высокай якасцю славіліся магілёўскія і мазырскія скуры, якія карысталіся вялікім попытам і за межамі Беларусі{{sfn|Буракоўская|1997|с=54}}. У 1920—1940-я гады саматужнае гарбарства было забаронена. У 1950-я гады кааператыўна-прамысловыя [[арцель|арцелі]] былі рэарганізаваны ў дзяржаўныя прадпрыемствы{{sfn|Буракоўская|1997|с=54}}. == Гл. таксама == * [[Гарбарная прамысловасць]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|том=5|год=1997|артыкул=Гарбарства|аўтар=Буракоўская Н. І.|старонкі=54|ref=Буракоўская}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рамёствы]] [[Катэгорыя:Гарбарства]] [[Катэгорыя:Апрацоўка скуры]] [[Катэгорыя:Народныя промыслы Беларусі]] okayrl00y4hbhm98w1i639gv8bn7ipb 5155980 5155979 2026-06-19T13:28:06Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Спасылкі */ 5155980 wikitext text/x-wiki [[Файл:Leathertools.jpg|thumb|Розныя скураныя вырабы і некалькі гарбарных інструментаў]] '''Гарба́рства''' — [[рамяство]] па вырабе [[Скура (матэрыял)|скур]] для пашыву [[абутак|абутку]]{{sfn|Буракоўская|1997|с=54}}. == Тэхналогія і віды скур == На [[Беларусь|Беларусі]] сыравінай служылі скуры [[Буйная рагатая жывёла|рагатай жывёлы]], зрэдку [[конь|коней]] і [[Свойская свіння|свіней]]. Традыцыйная тэхніка вырабу скур уключала падрыхтоўчыя аперацыі ([[мачэнне]], [[заленне]], [[мяздрэнне]], ачыстка ад шэрсці, [[абяззольванне]], [[квашанне]]), [[дубленне]] (каб скура стала вільгаценепранікальнай) і апрацоўку ([[фарбаванне]], пакрыццё тлушчам, [[глянцаванне]] і інш.){{sfn|Буракоўская|1997|с=54}}. Гатовыя скуры адрозніваліся па гатунках{{sfn|Буракоўская|1997|с=54}}: * [[юхт]] — скура для верху абутку; * падэшвенная скура; * [[апойка]] — скура з цяляці-сысунка; * [[саф'ян]] — мяккая скура з казліных, цялячых, авечых скур; * [[замша]] — авечая ці аленевая скура без верхняга пласта; * [[лайка (скура)|лайка]] — скура з авечых скур. == Гісторыя на Беларусі == Гарбарства на Беларусі было пашырана пераважна ў [[мястэчка]]х і [[горад|гарадах]], а з сярэдзіны XIX стагоддзя — і ў [[вёска]]х, калі заможныя сяляне пачалі шыць скураны абутак. У канцы XIX — пачатку XX стагоддзя гарбарная вытворчасць развівалася як [[Фабрыка|фабрычна-заводская]] і [[Саматужны промысел|саматужная]] (апошняя пераважала). Тыповымі былі невялікія гарбарні, у якіх працаваў гаспадар з 2—4 рабочымі або членамі сям’і{{sfn|Буракоўская|1997|с=54}}. Найбольш вядомымі цэнтрамі гарбарства былі [[Гродна]], [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]], [[Ліда]], [[Пружаны]], [[Кобрын]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Віцебск]], [[Полацк]], [[Лепель]], [[Магілёў]], [[Давыд-Гарадок]], [[Тураў]], [[Слуцк]], [[Мазыр]] і іншыя. Высокай якасцю славіліся магілёўскія і мазырскія скуры, якія карысталіся вялікім попытам і за межамі Беларусі{{sfn|Буракоўская|1997|с=54}}. У 1920—1940-я гады саматужнае гарбарства было забаронена. У 1950-я гады кааператыўна-прамысловыя [[арцель|арцелі]] былі рэарганізаваны ў дзяржаўныя прадпрыемствы{{sfn|Буракоўская|1997|с=54}}. == Гл. таксама == * [[Гарбарная прамысловасць]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|том=5|год=1997|артыкул=Гарбарства|аўтар=Буракоўская Н. І.|старонкі=54|ref=Буракоўская}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Прамысловасць}} {{Гарбарная вытворчасць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рамёствы]] [[Катэгорыя:Гарбарства]] [[Катэгорыя:Апрацоўка скуры]] [[Катэгорыя:Народныя промыслы Беларусі]] 57trftiugpx6skdf135osjhzj92ugh9 5155982 5155980 2026-06-19T13:32:46Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5155982 wikitext text/x-wiki [[Файл:Leathertools.jpg|thumb|Розныя скураныя вырабы і некалькі гарбарных інструментаў]] '''Гарба́рства'''<ref>Гарба́р запазычана з {{lang-pl|garbarz}}, якое ўзята з {{lang-с.-в.-ням.|gerwer}}, утворанага ад дзеяслова ''gerwen'', ''ganpen'', ''gerben'' ’вырабляць кожу’. Гл. {{verbum|esbm|harbar|Гарба́р}}</ref> — [[рамяство]] па вырабе [[Скура (матэрыял)|скур]] для пашыву [[абутак|абутку]]{{sfn|Буракоўская|1997|с=54}}. == Тэхналогія і віды скур == На [[Беларусь|Беларусі]] сыравінай служылі скуры [[Буйная рагатая жывёла|рагатай жывёлы]], зрэдку [[конь|коней]] і [[Свойская свіння|свіней]]. Традыцыйная тэхніка вырабу скур уключала падрыхтоўчыя аперацыі ([[мачэнне]], [[заленне]], [[мяздрэнне]], ачыстка ад шэрсці, [[абяззольванне]], [[квашанне]]), [[дубленне]] (каб скура стала вільгаценепранікальнай) і апрацоўку ([[фарбаванне]], пакрыццё тлушчам, [[глянцаванне]] і інш.){{sfn|Буракоўская|1997|с=54}}. Гатовыя скуры адрозніваліся па гатунках{{sfn|Буракоўская|1997|с=54}}: * [[юхт]] — скура для верху абутку; * падэшвенная скура; * [[апойка]] — скура з цяляці-сысунка; * [[саф'ян]] — мяккая скура з казліных, цялячых, авечых скур; * [[замша]] — авечая ці аленевая скура без верхняга пласта; * [[лайка (скура)|лайка]] — скура з авечых скур. == Гісторыя на Беларусі == Гарбарства на Беларусі было пашырана пераважна ў [[мястэчка]]х і [[горад|гарадах]], а з сярэдзіны XIX стагоддзя — і ў [[вёска]]х, калі заможныя сяляне пачалі шыць скураны абутак. У канцы XIX — пачатку XX стагоддзя гарбарная вытворчасць развівалася як [[Фабрыка|фабрычна-заводская]] і [[Саматужны промысел|саматужная]] (апошняя пераважала). Тыповымі былі невялікія гарбарні, у якіх працаваў гаспадар з 2—4 рабочымі або членамі сям’і{{sfn|Буракоўская|1997|с=54}}. Найбольш вядомымі цэнтрамі гарбарства былі [[Гродна]], [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]], [[Ліда]], [[Пружаны]], [[Кобрын]], [[Ашмяны]], [[Смаргонь]], [[Віцебск]], [[Полацк]], [[Лепель]], [[Магілёў]], [[Давыд-Гарадок]], [[Тураў]], [[Слуцк]], [[Мазыр]] і іншыя. Высокай якасцю славіліся магілёўскія і мазырскія скуры, якія карысталіся вялікім попытам і за межамі Беларусі{{sfn|Буракоўская|1997|с=54}}. У 1920—1940-я гады саматужнае гарбарства было забаронена. У 1950-я гады кааператыўна-прамысловыя [[арцель|арцелі]] былі рэарганізаваны ў дзяржаўныя прадпрыемствы{{sfn|Буракоўская|1997|с=54}}. == Гл. таксама == * [[Гарбарная прамысловасць]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|том=5|год=1997|артыкул=Гарбарства|аўтар=Буракоўская Н. І.|старонкі=54|ref=Буракоўская}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Прамысловасць}} {{Гарбарная вытворчасць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рамёствы]] [[Катэгорыя:Гарбарства]] [[Катэгорыя:Апрацоўка скуры]] [[Катэгорыя:Народныя промыслы Беларусі]] 0ziicztwf4a6vi9pbkabiqfhzs9gt2b Катэгорыя:Need for Speed 14 809698 5155974 2026-06-19T13:24:41Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Франшызы Electronic Arts]] [[Катэгорыя:Серыі відэагульняў, якія з’явіліся ў 1994 годзе]]» 5155974 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Франшызы Electronic Arts]] [[Катэгорыя:Серыі відэагульняў, якія з’явіліся ў 1994 годзе]] 46s9ihgvzyoi7kk6e51146nthmmixwy Катэгорыя:Серыі відэагульняў, якія з’явіліся ў 1994 годзе 14 809699 5155975 2026-06-19T13:26:42Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Серыі відэагульняў паводле гадоў з’яўлення]] [[Катэгорыя:1994 год у відэагульнях]] [[Катэгорыя:Медыяфраншызы, якія з’явіліся ў 1994 годзе]]» 5155975 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Серыі відэагульняў паводле гадоў з’яўлення]] [[Катэгорыя:1994 год у відэагульнях]] [[Катэгорыя:Медыяфраншызы, якія з’явіліся ў 1994 годзе]] 28t4mpn9zbsc4f0ziey47agq9r60r3e Гарбарны промысел 0 809700 5155977 2026-06-19T13:27:13Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Гарбарства]] 5155977 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Гарбарства]] 3docz7767kgd01fd33kdp1iph5m45dv Шаблон:Lang-с.-в.-ням. 10 809701 5155981 2026-06-19T13:31:52Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Шаблон:Lang-gmh]] 5155981 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шаблон:Lang-gmh]] 3w1v7aaa4d8rn06yp75oulz4vfu05gx Гарбар 0 809702 5155983 2026-06-19T13:33:21Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Гарбарства]] 5155983 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Гарбарства]] 3docz7767kgd01fd33kdp1iph5m45dv Абарончае дойлідства Беларусі (XIII—XVIII стагоддзі) 0 809703 5155996 2026-06-19T14:42:38Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «'''Абаро́нчае до́йлідства Белару́сі'''&nbsp;— сістэма ваенна-інжынерных збудаванняў ([[Замак|замкаў]], умацаваных [[Горад|гарадоў]] і [[Абарончы храм|абарончых храмаў]]), створаная ў XIII—XVIII стагоддзях на тэрыторыі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] для абароны дзя...» 5155996 wikitext text/x-wiki '''Абаро́нчае до́йлідства Белару́сі'''&nbsp;— сістэма ваенна-інжынерных збудаванняў ([[Замак|замкаў]], умацаваных [[Горад|гарадоў]] і [[Абарончы храм|абарончых храмаў]]), створаная ў XIII—XVIII стагоддзях на тэрыторыі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] для абароны дзяржаўных межаў, прыватных уладанняў і мясцовага насельніцтва ад знешняй агрэсіі і ўнутраных міжусобіц. Развіццё абарончага мастацтва было абумоўлена бесперапыннымі войнамі з [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]], [[Залатая Арда|Залатой Ардой]] і [[Крымскае ханства|Крымскім ханствам]], [[Вялікае Княства Маскоўскае|Маскоўскай дзяржавай]], а пазней і [[Швецыя|Швецыяй]]{{sfn|Ткачоў (1978)|с=14—16}}. Эвалюцыя фартыфікацыі прайшла шлях ад прымітыўных драўляна-земляных гарадзішчаў і мураваных [[Данжон|веж-данжонаў]] да магутных каменных [[Кастэль (замак)|замкаў-кастэляў]] і складаных [[Бастыённая сістэма|бастыённых сістэм]] [[Італьянская фартыфікацыйная школа|італьянскай]] і [[Галандская фартыфікацыйная школа|галандскай]] школ. У ваенным дойлідстве арганічна спалучаліся перадавыя еўрапейскія дасягненні з мясцовымі будаўнічымі традыцыямі, што надало яму непаўторны нацыянальны каларыт і высокую эфектыўнасць{{sfn|Ткачоў (1978)|с=141}}. == Тэрміналогія і паняцці == Асноўным элементам абарончага дойлідства з'яўляўся [[замак]]. Гэты тэрмін абазначаў абарончы аб'ект, які ўяўляў сабой замкнёны комплекс фартыфікацыйных, жылых і іншых спецыялізаваных пабудоў, што выконваў рэзідэнцыяльныя і адміністрацыйна-публічныя функцыі{{sfn|Ткачоў, Волкаў (2005)|с=643}}. Слова «замак» прыйшло з [[Польская мова|польскай мовы]], куды яно трапіла з [[Чэшская мова|чэшскай]] як літаральны пераклад [[Лацінская мова|лацінскага]] паняцця «castellum» (замок, засаўка). Да распаўсюджвання гэтага тэрміна абарончыя і адміністрацыйныя цэнтры называліся традыцыйнымі старажытнарускімі словамі «[[Дзядзінец|град]]» («горад»), «[[дзядзінец]]», «[[Астрог (уімацаванне)|астрог]]» або «[[Вежа (збудаванне)|вежа]]»{{sfn|Ткачоў, Волкаў (2005)|с=643}}. У XIV—XVII стагоддзях старыя назвы паступова былі выцеснены новымі паняццямі «замак» і «места». Даследчыкі звязваюць з'яўленне тэрміна «места» з распаўсюджваннем [[Магдэбургскае права|Магдэбургскага права]] на беларускіх землях. «Местам» пачалі называць буйныя гандлёва-рамесныя цэнтры, якія часцей за ўсё мелі ўласныя гарадскія ўмацаванні. Былыя дзядзінцы, якія з'яўляліся галоўнымі вузламі абароны гэтых паселішчаў і былі мадэрнізаваны згодна з патрабаваннямі тагачаснай ваеннай навукі, атрымалі назву «замак»{{sfn|Ткачоў (2002)|с=43}}. У найбуйнейшых гарадах, такіх як [[Полацк]] ці [[Віцебск]], існавала сістэма з некалькіх умацаванняў, якія называліся [[Горны замак|«Горным»]] і [[Дольны замак|«Дольным»]] замкамі. З канца XV і ў пачатку XVI стагоддзя тэрмін «замак» пачаў прымяняцца не толькі да дзяржаўных цытадэлей, але і да ўмацаванага жылля прыватных [[Феадал|феадалаў]]{{sfn|Ткачоў (2002)|с=43}}. Ужыванне тэрміна «[[крэпасць]]» (або «крапасное дойлідства») у адносінах да беларускіх фартыфікацый XIV—XVII стагоддзяў з'яўляецца гістарычна неправамерным і не адпавядае тагачаснай тэрміналогіі. Нават у дакументах [[Рускае царства|Рускай дзяржавы]] слова «крэпасць» пачало сістэматычна выкарыстоўвацца толькі ў XVII стагоддзі, прычым першапачаткова яно абазначала выключна прыродныя перашкоды: стромкія схілы, балоты, імхі або непраходныя воды. Для азначэння штучных беларускіх і літоўскіх умацаванняў маскоўскія пісцы і вайскоўцы выкарыстоўвалі словы «городки», «остроги», «деревянный город» або «каменный город»{{sfn|Ткачоў (2002)|с=43}}{{sfn|Ткачоў (2002)|с=45}}. == Ранні этап і ўзнікненне веж-данжонаў == Першыя абарончыя збудаванні на землях Беларусі з'явіліся ў перыяд першабытнаабшчыннага ладу і належалі балтамоўным плямёнам культур [[Штрыхаваная кераміка|штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінскай]] (VII стагоддзе да&nbsp;н.&nbsp;э.&nbsp;— III—V стагоддзі&nbsp;н.&nbsp;э.). Фармаванне ўмацаванняў шмат у чым залежала ад прыроднай канфігурацыі ўчастка. Для паўночнай Беларусі было характэрна астраўное размяшчэнне гарадзішчаў з кальцавымі валамі, а для цэнтральнай часткі з больш спакойным рэльефам&nbsp;— мысавы тып. Паступова сістэма ўмацаванняў ускладнялася: з напольнага боку і па краях пляцоўкі пачалі ўзводзіць шэрагі валаў і равоў, а схілы абкладалі дзёрнам, камянямі і глінай{{sfn|Ткачоў (1978)|с=12}}. З узнікненнем гарадоў на рубяжы IX—XI стагоддзяў пачаўся новы якасны этап. Гарады абносіліся дрэва-землянымі ўмацаваннямі: на валах стаялі драўляныя сцены ў выглядзе вастраколу або венчатых канструкцый ([[Гародня (архітэктура)|гародняў]]), звычайна з адной вежай-брамай. У некаторых гарадах ([[Мінск]], [[Пінск]], [[Давыд-Гарадок]], [[Ваўкавыск]]) выкарыстоўваліся драўляныя субструкцыі і каменна-гліняныя падпорныя сценкі{{sfn|Ткачоў (1978)|с=14}}. У XIII стагоддзі ў развіцці ваенна-інжынернага мастацтва адбыліся істотныя зрухі. Тактыку пасіўнай аблогі змяніў актыўны штурм з выкарыстаннем новай ваеннай тэхнікі&nbsp;— камнямётных машын ([[Трэбушэт|парокаў]]), а таксама ўдасканаленай стралковай зброі ([[Арбалет|самастрэлаў]]). У адказ на гэта пачалося ўзвядзенне магутных каменных і цагляных абарончых веж, так званых [[Данжон|веж-данжонаў]] валынскага тыпу. Яны былі практычна непрыступнымі для асаднай тэхнікі таго часу і дазвалялі абаронцам весці кругавы, а часам і фланкіруючы агонь на значную адлегласць, абараняючы найбольш адказныя ўчасткі, звычайна замкавую браму{{sfn|Ткачоў (1978)|с=16—17}}. Унікальным помнікам абароннага дойлідства другой паловы XIII стагоддзя, які цалкам захаваўся да нашых дзён, з'яўляецца [[Камянецкая вежа]] («Камянецкі стоўп»). Яна была ўзведзена паміж 1276 і 1288 гадамі вядомым дойлідам Алексам па загадзе валынскага князя [[Уладзімір Васількавіч|Уладзіміра Васількавіча]] як пагранічны фарпост супраць літоўскага князя [[Трайдзень|Трайдэна]]. Вежа мае вышыню 30,15 метра (што дакладна адпавядае летапісным 17 сажням) і вонкавы дыяметр 13,5 метра пры таўшчыні сцен 2,5 метра. Яна пабудавана на магутным каменным падмурку з брусчатай цэглы ў тэхніцы балтыйскай муроўкі (чаргаванне двух лажкоў і аднаго тычка) і падзелена на пяць ярусаў, кожны з якіх абсталяваны вузкімі байніцамі. Верхні баявы праход прыкрыты 14 зубцамі, аздобленымі скразнымі адтулінамі. Элементы архітэктуры вежы маюць лёгкія штрышкі ранняй готыкі са спалучэннем раманскага стылю{{sfn|Ткачоў (1978)|с=18—21}}. Назва «Белая вежа» з'яўляецца памылковай гістарычнай выдумкай XIX стагоддзя, бо ў старажытнасці вежа ніколі не бялілася{{sfn|Ткачоў (1978)|с=22—23}}. Рэшткі падобнай мураванай вежы XIII стагоддзя былі адкрыты падчас археалагічных раскопак у [[Навагрудскі замак|Навагрудскім замку]]. Гэтая вежа мела 4-вугольную форму ў плане (каля 12&nbsp;×&nbsp;12 метраў) і магутны падмурак вышынёй 3,5 метра, складзены з часаных камянёў на вапне. Яна стаяла з поўначы, каля старажытнага ўваходу, і замыкала кольца землянога вала. У канцы XIV стагоддзя яна стала трывалым падмуркам для новай цаглянай вежы&nbsp;— Шчытоўкі{{sfn|Ткачоў (1978)|с=23—24}}. Акрамя таго, падобныя вежы-данжоны ўзводзіліся і ў іншых заходнебеларускіх гарадах. Вежа ў [[Гродзенскі замак|Гродзенскім замку]], узгаданая ў летапісе пад 1277 годам, мела цыліндрычную форму з дыяметрам каля 12 метраў і таўшчынёй сцен каля 3 метраў. Яна была разбурана ў 1580 годзе падчас перабудовы замка каралём [[Стэфан Баторый|Стэфанам Баторыем]]. Яшчэ адзін «стоўп» існаваў у [[Берасцейскі замак|Брэсце]]; вежа мела квадратнае аснаванне (5,9&nbsp;×&nbsp;6,3 метра) з таўшчынёй сцен 1,3 метра і была канчаткова разабрана ў 1831 годзе пры будаўніцтве [[Брэсцкая крэпасць|Брэсцкай крэпасці]]. Мураваная вежа дыяметрам каля 11 метраў знаходзілася таксама на замчышчы ў [[Тураў|тураве]], але і яна была знішчана ў XIX стагоддзі{{sfn|Ткачоў (1978)|с=24—27}}. Узнікненне такіх адзіночных мураваных веж было звязана як з развіццём мясцовага ваенна-інжынернага мастацтва, так і з пранікненнем уплываў заходнееўрапейскай фартыфікацыі. == Эвалюцыя замкавага будаўніцтва == === Замкі-кастэлі === У першай палове XIV стагоддзя націск з боку [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]] прымусіў мясцовых дойлідаў шукаць новыя формы ўмацаванняў. Адказам на крыжацкую агрэсію стала з'яўленне на беларускіх землях мураваных [[Кастэль (замак)|замкаў-кастэляў]], якія ўзводзіліся пераважна на нізкіх, балоцістых месцах, абароненых штучнымі вадаёмамі і равамі. Асновай іх моцы былі высокія каменныя сцены, што ўтваралі прамавугольнік або трапецыю, унутры якіх мог хавацца не толькі гарнізон, але і жыхары навакольных паселішчаў. Да гэтага тыпу належаць [[Лідскі замак|Лідскі]] і [[Крэўскі замак|Крэўскі]] замкі, а таксама падобны да іх [[Медніцкі замак]] на тэрыторыі сучаснай Літвы{{sfn|Ткачоў (1978)|с=27—28}}. Лідскі замак быў закладзены ў 1323 годзе па загадзе вялікага князя [[Гедымін]]а. Будаўнікі ўдала выкарысталі рэльеф мясцовасці, узвёўшы крэпасць на штучнай пясчанай выспе ў сутоцы рэк Лідзеі і Каменкі. Замак меў форму няправільнай трапецыі з дзвюма вежамі, размешчанымі па дыяганалі ў найбольш небяспечных кутах. Будаўніцтва такіх магутных аб'ектаў патрабавала ўдзелу высокакваліфікаваных майстроў, якіх Гедымін спецыяльна запрашаў з [[Ганза|ганзейскіх гарадоў]]{{sfn|Ткачоў (1978)|с=29—30}}. Крэўскі замак, які стаў сталіцай удзельнага княства [[Альгерд]]а, паўтараў планіроўку Лідскага, аднак вызначаўся наяўнасцю магутнай Княскай вежы (вежы Кейстута), якая выступала за перыметр сцен і дазваляла весці фланкіруючы агонь. Менавіта ў гэтай вежы ў 1382 годзе быў задушаны князь [[Кейстут]], а ў 1385 годзе тут была падпісана [[Крэўская унія]]{{sfn|Ткачоў (1978)|с=35—37}}. === Дзяржаўныя замкі === Паралельна з узвядзеннем кастэляў ішла грунтоўная мадэрнізацыя старых вялікакняжацкіх замкаў, якія размяшчаліся на высокіх пагорках і гістарычна з'яўляліся цэнтрамі буйных гарадоў. [[Навагрудскі замак]], які першапачаткова меў толькі адну мураваную вежу-данжон і драўляныя сцены, на працягу XIV—XVI стагоддзяў быў перабудаваны ў магутную каменную цытадэль з сямю вежамі (Шчытоўка, Касцельная, Малая брама, Пасадская, Калодзежная, Дазорца і Меская вежа). Сцены і вежы Навагрудка ўзводзіліся ў тэхніцы «лусковай» і «паласатай» муроўкі з выкарыстаннем палявога каменю і цэглы-«пальчаткі»{{sfn|Ткачоў (1978)|с=44—50}}. У [[Гродна]] пасля разбуральнага пажару 1398 года на месцы драўлянага быў пабудаваны мураваны [[Стары замак (Гродна)|Верхні замак]] з пяццю вежамі, уключаючы княжацкі палац [[Вітаўт]]а. Сцены замка, якія дасягалі 3 метраў у таўшчыню, паўтаралі няправільны контур высокай Замкавай гары над [[Нёман]]ам. Для павелічэння абароназдольнасці выкарыстоўваўся пад'ёмны мост, перакінуты цераз сухі пяцідзесяцімятровы роў, што аддзяляў замак ад горада{{sfn|Ткачоў (1978)|с=53—54}}. Маштабныя будаўнічыя працы ў дзяржаўных замках выконваліся сіламі феадальна залежнага насельніцтва ўсяго краю, што фіксавалася ў спецыяльных велікакняжацкіх прывілеях. === Прыватнаўласніцкія замкі === З канца XV і асабліва ў XVI стагоддзі ў сувязі з ростам магутнасці магнацкіх родаў пачалося актыўнае будаўніцтва прыватнаўласніцкіх замкаў. Гэтыя збудаванні спалучалі ў сабе суровыя абарончыя функцыі з рэпрэзентатыўнасцю, паступова ператвараючыся ў раскошныя палацава-замкавыя комплексы. Найбольш выбітным помнікам гэтага пераходнага перыяду з'яўляецца [[Мірскі замак]], пабудаваны ў пачатку XVI стагоддзя князем Юрыем Ільінічам. Замак мае форму квадрата з чатырма магутнымі нарожнымі вежамі і адной пятай — праезджай брамай. Кожная вежа складалася з пяці ярусаў бою і дазваляла весці кругавы абстрэл. Асаблівасцю Мірскага замка з'яўляецца багаты архітэктурны дэкор: фасады ўпрыгожаны арнаментальнымі паясамі і дэкаратыўнымі нішамі розных формаў, што было неўласціва звычайным дзяржаўным крэпасцям таго часу{{sfn|Ткачоў (1978)|с=63—66}}. У [[Геранёнскі замак|Геранёнскім замку]], які належаў роду [[Гаштольды|Гаштольдаў]], абарона грунтавалася ўжо не толькі на мураваных сценах, але і на складанай сістэме вонкавых земляных валаў з цыліндрычнымі вежамі-рандэлямі на вуглах. Гэтыя рандэлі сталі правобразам будучых бастыёнаў і дазвалялі эфектыўна прымяняць артылерыю. Унутры замка знаходзіўся жылы палац{{sfn|Ткачоў (1978)|с=75—78}}. Да падобнага тыпу належаў і [[Любчанскі замак]] роду Кішкаў, які спалучаў земляныя валы з чатырма мураванымі вежамі гатычна-рэнесанснай архітэктуры{{sfn|Ткачоў (1978)|с=70—71}}. Помнікам больш позняга часу, пабудаваным пад уплывам галандскай і фламандскай архітэктуры, з'яўляецца [[Гальшанскі замак]] Сапегаў (пачатак XVII стагоддзя). Ён меў выгляд прамавугольнага палаца з закрытым унутраным дваром і шасцюграннымі вежамі на вуглах. Абарончая функцыя тут ужо значна саступала параднай, а вежы выкарыстоўваліся пераважна пад жылыя і гаспадарчыя памяшканні{{sfn|Ткачоў (1978)|с=97—98}}. Своеасаблівым мініяцюрным замкам пачатку XVII стагоддзя стаў дом-крэпасць у [[Гайцюнішкі|Гайцюнішках]], пабудаваны галандскім інжынерам Пятром Нонхартам{{sfn|Ткачоў (1978)|с=99—100}}. == Бастыённая сістэма ўмацаванняў == Хуткае развіццё агнястрэльнай зброі і артылерыі ў другой палове XVI — XVII стагоддзях зрабіла традыцыйныя высокія мураваныя сцены і вежы ўразлівымі перад гарматным абстрэлам. На змену ім прыйшла бастыённая сістэма фартыфікацыі. Яна прадугледжвала ўзвядзенне нізкіх, але надзвычай тоўстых земляных валаў (курцін), на вуглах якіх выступалі пяцігранныя ўмацаванні — бастыёны. Земляныя насыпы эфектыўна паглыналі энергію гарматных ядзер і не давалі небяспечных каменных асколкаў пры траплянні. Бастыёны дазвалялі ўстанаўліваць цяжкую артылерыю і весці фланкіруючы (бакавы) агонь уздоўж курцін. На беларускіх землях актыўна выкарыстоўваліся дасягненні стараітальянскай, новаітальянскай і старагаландскай фартыфікацыйных школ, якія адаптаваліся да мясцовых умоў{{sfn|Ткачоў (1978)|с=79—80}}. Адным з першых бастыённых замкаў на Беларусі стаў [[Заслаўскі замак]], пабудаваны ў 1570-я гады князем Іванам Глябовічам паводле стараітальянскай сістэмы. Ён меў прамавугольную форму з чатырма вуглавымі бастыёнамі, земляныя валы якіх былі абліцаваны знешняй каменна-цаглянай сцяной{{sfn|Ткачоў (1978)|с=80—81}}. Найвышэйшым дасягненнем новаітальянскай школы стаў [[Нясвіжскі замак]], закладзены ў 1583 годзе князем [[Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка|Мікалаем Крыштафам Радзівілам «Сіроткам»]] з удзелам італьянскага архітэктара [[Джавані Марыя Бернардоні]]. Нясвіжская фартэцыя ўяўляла сабой прамавугольнік, абнесены высокім земляным валам з чатырма бастыёнамі, абмураванымі каменем, і глыбокім вадзяным ровам. Унутр вёў доўгі драўляны мост і мураваная брама. Умацаванні замка былі настолькі дасканалымі, што паспяхова вытрымалі шэраг аблог рускіх войскаў у сярэдзіне XVII стагоддзя і былі ўзяты толькі шведамі ў 1706 годзе{{sfn|Ткачоў (1978)|с=82—88}}. Яшчэ адной з самых магутных бастыённых крэпасцей Рэчы Паспалітай лічыўся [[Ляхавіцкі замак]], які ў пачатку XVII стагоддзя належаў гетману [[Ян Караль Хадкевіч|Яну Каралю Хадкевічу]], а пазней — [[Сапегі|Сапегам]]. Замак, пабудаваны на высокім пагорку і абкружаны водамі ракі Ведзьмы, меў чатыры вялізныя бастыёны і 30 гармат. У 1660 годзе ён вытрымаў шасцімесячную аблогу 20-тысячнага маскоўскага войска на чале з Іванам Хаванскім{{sfn|Ткачоў (1978)|с=88—89}}. Выдатным узорам галандскай сістэмы, дзе мураваныя элементы амаль цалкам саступілі месца земляным і драўляным канструкцыям, быў замак [[Жаберскі замак|Жабер]] на рацы Ясельдзе, пабудаваны ў XVII стагоддзі князямі [[Вішнявецкія|Вішнявецкімі]]. Ён бараніўся высокімі землянымі валамі, дубовымі палісадамі і шырокім вадзяным ровам{{sfn|Ткачоў (1978)|с=90—91}}. == Умацаванні гарадоў == У XVI—XVIII стагоддзях значная колькасць беларускіх гарадоў (каля 40 працэнтаў) знаходзілася ў прыватнай уласнасці магнатаў. Клопаты ўладальнікаў аб стане гарадской фартыфікацыі былі прадыктаваны неабходнасцю мець надзейныя абарончыя цэнтры не толькі на выпадак знешняй агрэсіі, але і для абароны ад антыфеадальных выступленняў мясцовага насельніцтва{{sfn|Ткачоў (1978)|с=102}}. Спецыяльная планіроўка ўмацаваных гарадоў давала магчымасць весці вулічныя баі: вузкія гарадскія вулачкі ўскладнялі дзеянні штурмуючых войскаў, а мураваныя культавыя будынкі размяшчаліся на стратэгічных напрамках, выконваючы ролю дадатковых ачагоў супраціўлення{{sfn|Ткачоў (1978)|с=103—104}}. Галоўны цяжар абароны гарадоў клаўся на мясцовае гарадское апалчэнне. Яно падзялялася на палкі, сотні і дзесяткі, якімі кіравалі афіцэры гарадскога гарнізона. Вялікая роля адводзілася рамесным цэхам, кожны з якіх меў вызначаны ўчастак абароны (сцяну або вежу), свой арсенал і баявую харугву. Цэхавыя статуты строга рэгламентавалі наяўнасць зброі: кожны член цэха быў абавязаны мець мушкет або стрэльбу, порах і кулі. Некаторыя аб'яднанні, напрыклад, брэсцкі шавецкі цэх, былі абавязаны ўтрымліваць нават уласныя гарматы{{sfn|Ткачоў (1978)|с=111—112}}. Для павышэння ваеннага майстэрства магістраты штогод ладзілі ўрачыстыя спаборніцтвы стралкоў на званне «караля курка», пераможцы якіх узнагароджваліся і вызваляліся ад падаткаў{{sfn|Ткачоў (1978)|с=106}}. Сярод прыватнаўласніцкіх гарадоў найбольш магутнай і перадавой бастыённай фартыфікацыяй вызначаліся [[Нясвіж]] і [[Слуцк]]. Нясвіжскія гарадскія ўмацаванні былі ўзведзены ў канцы XVI стагоддзя. Згодна з магістрацкай пастановай 1596 года, жыхары былі абавязаны штогод выконваць земляныя работы і рамантаваць драўляны паркан. Горад быў абнесены высокім земляным валам з сямю бастыёнамі і вадзяным ровам. Уезд ажыццяўляўся праз мураваныя брамы: Слуцкую, Клецкую, Віленскую і Замкавую. Дадатковымі вузламі абароны служылі мураваныя манастыры ([[Бенедыкцінцы|бенедзіктынскі]], [[Дамініканцы|дамініканскі]], [[Бернардзінцы|бернардзінскі]] і [[Езуіты|езуіцкі]]){{sfn|Ткачоў (1978)|с=104}}. Слуцк, які належаў князям [[Алелькавічы|Алелькавічам]], а потым [[Радзівілы|Радзівілам]], меў славу «бастыёна Літвы» і да канца XVIII стагоддзя захоўваў статус адной з наймагутнейшых крэпасцей дзяржавы. Умацаванні горада складаліся з [[Верхні замак (Слуцк)|Верхняга]] і [[Ніжні замак (Слуцк)|Ніжняга]] замкаў у [[Старое места (Слуцк)|Старым месце]] і [[Новы замак (Слуцк)|Новага замка]] (узведзенага паводле бастыённай сістэмы ў канцы XVI стагоддзя) у Новым месце. Увесь горад быў абведзены земляным валам з бастыёнамі, вадзяным ровам і меў чатыры брамы. На ўзбраенні слуцкага гарнізона ў розныя часы знаходзілася ад 26 да 103 гармат рознага калібру, а таксама велізарная колькасць ручной агнястрэльнай зброі{{sfn|Ткачоў (1978)|с=107—110}}. [[Брэсцкія гарадскія ўмацаванні]], паводле інвентароў другой паловы XVI стагоддзя, складаліся з замка і абнесенага парканам «места». Гарадскі замак меў пяць веж, абарончыя равы і драўляныя горадні. Цікавай інжынернай асаблівасцю Брэсцкага замка была наяўнасць спецыяльнага вадзянога млына («рурмуса»), які з дапамогай помпаў падаваў ваду па трубах прама ў крэпасць, а таксама механізмаў для вырабу пораху{{sfn|Ткачоў (1978)|с=113}}. == Інкастэляваныя храмы == Своеасаблівай з'явай беларускага ваеннага дойлідства з'яўляецца інкастэляцыя (прыстасаванне да абароны) культавых будынкаў. У XVI—XVII стагоддзях ва ўмовах бесперапынных войнаў і вострай рэлігійнай барацьбы эпохі [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] і [[Контррэфармацыя|Контррэфармацыі]] цэрквы, [[касцёл]]ы і кальвінскія [[збор]]ы станавіліся надзейнымі сховішчамі для мясцовых жыхароў. На тэрыторыі Беларусі сфарміраваўся ўнікальны тып абарончага храма ў выглядзе прамавугольнага базілікальнага будынка з чатырма нарожнымі вежамі, які арганічна спалучаў элементы раманскай і гатычнай архітэктуры{{sfn|Ткачоў (1978)|с=116—117}}. Першым і найбуйнейшым цытадэльным храмам такога тыпу стала [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафія Полацкая]]. Пасля перабудовы ў канцы XV — пачатку XVI стагоддзя яна набыла выгляд магутнага замка з пяццю вежамі (чатыры вуглавыя і адна цэнтральная) і выконвала ролю галоўнага вузла абароны полацкага [[Верхні замак (Полацк)|Верхняга замка]]. Сафійскі сабор паспяхова вытрымліваў аблогі войскаў [[Іван IV|Івана Грознага]] (1563 год) і [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] (1579 год), пакуль не быў узарваны расійскімі войскамі ў 1710 годзе{{sfn|Ткачоў (1978)|с=127—129}}. Падобную структуру маюць выдатныя помнікі першай паловы XVI стагоддзя. [[Сынкавіцкая царква]] вылучаецца спалучэннем гатычных формаў з машыкулямі, складанай сістэмай байніц і зорчатымі скляпеннямі{{sfn|Ткачоў (1978)|с=118—120}}. [[Царква Раства Багародзіцы (Мураванка)|Маламажэйкаўская царква (Мураванка)]] ўяўляе сабой кампактны будынак, у якім чатыры цыліндрычныя вежы арганічна злітыя з асноўным аб'ёмам, а фасады багата аздоблены дэкаратыўнымі нішамі{{sfn|Ткачоў (1978)|с=121—122}}. [[Дабравешчанская царква (Супрасль)|Супраслеўская царква]] (закладзена каля 1503 года) з'яўлялася найбольш дасканалым узорам сінтэзу царкоўнай готыкі і ваеннага дойлідства{{sfn|Ткачоў (1978)|с=124—125}}. У пачатку XVII стагоддзя элементы фартыфікацыі пачалі актыўна прымяняцца ў каталіцкім і пратэстанцкім будаўніцтве. [[Касцёл Яна Хрысціцеля (Камаі)|Камайскі касцёл]] (узведзены ў 1603—1606 гадах) мае на галоўным фасадзе дзве магутныя цыліндрычныя вежы з байніцамі, у сцены якіх пазней былі ўмураваны шведскія ядры{{sfn|Ткачоў (1978)|с=132—133}}. Абарончыя функцыі закладваліся і ў архітэктуру рэфармацкіх храмаў: [[Спаса-Праабражэнская царква (Заслаўе)|Заслаўскі кальвінскі збор]] меў 30-мятровую вежу з шасцю ярусамі байніц, а [[Койданаўскі збор|Койданаўскі храм]] быў абнесены вадзяным ровам і мураванай сцяной з дзевяццю вежамі{{sfn|Ткачоў (1978)|с=135—136}}. == Будаўнічыя матэрыялы і тэхналогіі == Для ўзвядзення абарончых збудаванняў на Беларусі традыцыйна выкарыстоўваліся зямля, дрэва, палявы камень і цэгла. Асноўным каменным матэрыялам быў ледавіковы валун розных памераў, які да паловы XIV стагоддзя ўжываўся пераважна для абкладкі земляных валаў і падмуркаў. Пазней з яго пачалі ўзводзіць магутныя замкавыя сцены і вежы. Цэгла (так званая «пальчатка») выкарыстоўвалася для абліцоўкі, узвядзення верхніх ярусаў і выканання архітэктурных дэталей. Сваю назву яна атрымала ад падоўжных барознаў на пасцелі, якія рабіліся пальцамі майстра для лепшай счэпкі з вапнавым растворам (памеры дасягалі 30—32 сантыметраў у даўжыню){{sfn|Ткачоў (1978)|с=33}}. У беларускім ваенным дойлідстве вылучылася некалькі спецыфічных тыпаў муроўкі. Шырокае распаўсюджванне атрымала «лусковая» муроўка, пры якой вонкавыя паверхні («шчокі») сцяны выкладваліся з буйнога каменя або цэглы, а ўнутраная прастора (ядро) запаўнялася дробным каменнем і бітай цэглай, шчодра залітымі вапнавым растворам{{sfn|Ткачоў (1978)|с=31}}. Таксама часта сустракаецца «паласатая» муроўка, дзе рады буйнога каменя выраўноўваліся гарызантальнымі радамі цэглы, што добра бачна на прыкладзе Навагрудскага, Мірскага, Любчанскага і Геранёнскага замкаў{{sfn|Ткачоў (1978)|с=42—43}}. Цагляная кладка магла быць гатычнай (чаргаванне лажкоў і тычкоў), балтыйскай або рэнесанснай. Дахі веж і абарончых галерэй пакрываліся спачатку драўляным гонтам, а з XV стагоддзя — плоскай, карытчатай або фасоннай чарапіцай («дахоўкай»). Для ўмацавання земляных валаў выкарыстоўваліся спецыяльныя драўляныя канструкцыі: вастраколы, горадні (зрубы, запоўненыя зямлёй і каменнем) і тарасы{{sfn|Ткачоў (1978)|с=14}}. == Заняпад і вывучэнне спадчыны == Страта замкамі свайго прамога ваенна-стратэгічнага значэння пачалася ў другой палове XVII — пачатку XVIII стагоддзя. Разбуральныя ваенныя канфлікты ([[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайна Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]] і [[Вялікая Паўночная вайна|Паўночная вайна]] 1700—1721 гадоў) прывялі да таго, што большасць магутных беларускіх фартэцый была спалена, а іх бастыёны і муры ўзарваны шведскімі або рускімі войскамі. У канцы XVIII стагоддзя, пасля далучэння беларускіх зямель да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], старажытныя ўмацаванні канчаткова страцілі свой статус. Многія з іх (напрыклад, [[Лідскі замак]], [[Ляхавіцкі замак]], рэшткі веж у Навагрудку) пачалі мэтанакіравана разбірацца мясцовымі ўладамі і жыхарамі на будаўнічыя матэрыялы{{sfn|Ткачоў (1978)|с=33}}{{sfn|Ткачоў (1978)|с=51}}. Навуковае вывучэнне і фіксацыя помнікаў абарончага дойлідства Беларусі пачаліся ў XIX стагоддзі дзякуючы працам [[Яўстафій Тышкевіч|Яўстафія]] і [[Канстанцін Піевіч Тышкевіч|Канстанціна Тышкевічаў]], [[Адам Кіркор|Адама Кіркора]], а таксама малюнкам [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]], якія захавалі для гісторыі аблічча многіх ужо страчаных цытадэлей. У 1920—1930-я гады кансервацыйныя і даследчыя работы на тэрыторыі Заходняй Беларусі праводзілі польскія спецыялісты і археолагі. Сапраўдны прарыў у вывучэнні беларускай фартыфікацыі адбыўся ў другой палове XX стагоддзя дзякуючы фундаментальным даследаванням і раскопкам [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Міхаіла Ткачова]], [[Мікалай Мікалаевіч Варонін|Мікалая Вароніна]], [[Павел Аляксандравіч Рапапорт|Паўла Рапапорта]], [[Мікалай Мікалаевіч Шчакаціхін|Мікалая Шчакаціхіна]]. Іх працу па вывучэнні, сістэматызацыі і рэканструкцыі гістарычнай спадчыны працягваюць сучасныя даследчыкі, гісторыкі і архітэктары{{sfn|Ткачоў (1978)|с=5—10}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|ref=Ткачоў (1978)}} * {{Крыніцы/Замкі Беларусі (Ткачоў)|ref=Ткачоў (2002)}} * {{Крыніцы/ЭВКЛ|1|Замак|аўтар=[[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Ткачоў М. А.]], [[Мікалай Аляксандравіч Волкаў|Волкаў М. А.]]|ref=Ткачоў, Волкаў (2005)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Абарончае дойлідства Беларусі}} [[Катэгорыя:Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Замкі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Фартыфікацыя]] erufzrore8fvwl0bdabsfvs9mg7dtif Шаблон:Крыніцы/Замкі Беларусі (Ткачоў) 10 809704 5155997 2026-06-19T14:42:57Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Шаблон:Крыніцы/Замкі Беларусі]] 5155997 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шаблон:Крыніцы/Замкі Беларусі]] aefsi17q5uu1ohi9f5kumg9mc6vxf1d Шаблон:Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст. 10 809705 5155998 2026-06-19T14:47:47Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{публікацыя|кніга |аўтар = {{{аўтар|[[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М. А. Ткачоў]]}}} |частка = {{{артыкул|{{{раздзел|{{{1|}}}}}}}}} |загаловак = Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст. |арыгінал = |спасылка = |адказны = Акадэмія н...» 5155998 wikitext text/x-wiki {{публікацыя|кніга |аўтар = {{{аўтар|[[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М. А. Ткачоў]]}}} |частка = {{{артыкул|{{{раздзел|{{{1|}}}}}}}}} |загаловак = Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст. |арыгінал = |спасылка = |адказны = Акадэмія навук Беларускай ССР, Інстытут гісторыі; [рэдактар П. А. Раппапорт] |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Навука і тэхніка |год = 1978 |том = |старонкі = {{{старонкі|{{{с|{{{2|}}}}}}}}} |старонак = 144 |серыя = |isbn = |тыраж = 1050 |ref = {{{ref|Ткачоў}}} }}<noinclude> {{doc-inline}} == Выкарыстанне == <pre> {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|<назва раздзела>|<старонкі>}} </pre> * '''1''' (або '''артыкул''', '''раздзел''') — назва главы ці раздзела кнігі (неабавязковы параметр). * '''2''' (або '''с''', '''старонкі''') — нумар старонкі ці старонак. Прыклад выкарыстання для зносак у тэксце з дапамогай шаблона <nowiki>{{sfn}}</nowiki>: <nowiki>{{sfn|Ткачоў|1978|с=...}}</nowiki> {{doc-end}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Крыніцы|Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.]] </noinclude> 97o5xbonjhrq1q8sukfy5wny7yjmlpr 5155999 5155998 2026-06-19T14:48:39Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5155999 wikitext text/x-wiki {{публікацыя|кніга |аўтар = {{{аўтар|[[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М. А. Ткачоў]]}}} |частка = {{{артыкул|{{{раздзел|{{{1|}}}}}}}}} |загаловак = Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст. |арыгінал = |спасылка = |адказны = М. А. Ткачоў ; [рэдактар [[Павел Аляксандравіч Рапапорт|П. А. Раппапорт]]<nowiki>]</nowiki> ; Акадэмія навук Беларускай ССР, Інстытут гісторыі |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = [[Навука і тэхніка, выдавецтва|Навука і тэхніка]] |год = 1978 |том = |старонкі = {{{старонкі|{{{с|{{{2|}}}}}}}}} |старонак = 144 |серыя = |isbn = |тыраж = 1050 |ref = {{{ref|Ткачоў}}} }}<noinclude> {{doc-inline}} == Выкарыстанне == <pre> {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|<назва раздзела>|<старонкі>}} </pre> * '''1''' (або '''артыкул''', '''раздзел''') — назва главы ці раздзела кнігі (неабавязковы параметр). * '''2''' (або '''с''', '''старонкі''') — нумар старонкі ці старонак. Прыклад выкарыстання для зносак у тэксце з дапамогай шаблона <nowiki>{{sfn}}</nowiki>: <nowiki>{{sfn|Ткачоў|1978|с=...}}</nowiki> {{doc-end}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Крыніцы|Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.]] </noinclude> dgo6vqo0amr5raqwx1i91thll1jomep 5156000 5155999 2026-06-19T14:48:51Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5156000 wikitext text/x-wiki {{публікацыя|кніга |аўтар = [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М. А. Ткачоў]] |частка = {{{артыкул|{{{раздзел|{{{1|}}}}}}}}} |загаловак = Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст. |арыгінал = |спасылка = |адказны = М. А. Ткачоў ; [рэдактар [[Павел Аляксандравіч Рапапорт|П. А. Раппапорт]]<nowiki>]</nowiki> ; Акадэмія навук Беларускай ССР, Інстытут гісторыі |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = [[Навука і тэхніка, выдавецтва|Навука і тэхніка]] |год = 1978 |том = |старонкі = {{{старонкі|{{{с|{{{2|}}}}}}}}} |старонак = 144 |серыя = |isbn = |тыраж = 1050 |ref = {{{ref|Ткачоў}}} }}<noinclude> {{doc-inline}} == Выкарыстанне == <pre> {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|<назва раздзела>|<старонкі>}} </pre> * '''1''' (або '''артыкул''', '''раздзел''') — назва главы ці раздзела кнігі (неабавязковы параметр). * '''2''' (або '''с''', '''старонкі''') — нумар старонкі ці старонак. Прыклад выкарыстання для зносак у тэксце з дапамогай шаблона <nowiki>{{sfn}}</nowiki>: <nowiki>{{sfn|Ткачоў|1978|с=...}}</nowiki> {{doc-end}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Крыніцы|Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.]] </noinclude> kzscooonkvbaomytbdh9dhcnekoadki 5156001 5156000 2026-06-19T14:49:28Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5156001 wikitext text/x-wiki {{публікацыя|кніга |аўтар = [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Ткачоў М. А.]] |частка = {{{артыкул|{{{раздзел|{{{1|}}}}}}}}} |загаловак = Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст. |арыгінал = |спасылка = |адказны = М. А. Ткачоў ; [рэдактар [[Павел Аляксандравіч Рапапорт|П. А. Раппапорт]]<nowiki>]</nowiki> ; Акадэмія навук Беларускай ССР, Інстытут гісторыі |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = [[Навука і тэхніка, выдавецтва|Навука і тэхніка]] |год = 1978 |том = |старонкі = {{{старонкі|{{{с|{{{2|}}}}}}}}} |старонак = 144 |серыя = |isbn = |тыраж = 1050 |ref = {{{ref|Ткачоў}}} }}<noinclude> {{doc-inline}} == Выкарыстанне == <pre> {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|<назва раздзела>|<старонкі>}} </pre> * '''1''' (або '''артыкул''', '''раздзел''') — назва главы ці раздзела кнігі (неабавязковы параметр). * '''2''' (або '''с''', '''старонкі''') — нумар старонкі ці старонак. Прыклад выкарыстання для зносак у тэксце з дапамогай шаблона <nowiki>{{sfn}}</nowiki>: <nowiki>{{sfn|Ткачоў|1978|с=...}}</nowiki> {{doc-end}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Крыніцы|Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.]] </noinclude> ahispewwnelgbnqten39pr02k7bhz8v Балтыйская муроўка 0 809706 5156003 2026-06-19T14:59:48Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «'''Балты́йская муро́ўка''' (таксама вядомая як '''ве́ндская муро́ўка''')&nbsp;— тып цаглянай [[Муроўка|муроўкі]], пры якой у адным гарызантальным радзе паслядоўна чаргуюцца два [[Лажок (бок цэглы)|лажкі]] (доўгія бакі цэглы) і адзін [[тычок]] (кароткі бок){{sfn|Ткачоў|...» 5156003 wikitext text/x-wiki '''Балты́йская муро́ўка''' (таксама вядомая як '''ве́ндская муро́ўка''')&nbsp;— тып цаглянай [[Муроўка|муроўкі]], пры якой у адным гарызантальным радзе паслядоўна чаргуюцца два [[Лажок (бок цэглы)|лажкі]] (доўгія бакі цэглы) і адзін [[тычок]] (кароткі бок){{sfn|Ткачоў|1978|с=20}}. Была характэрнай для манументальнага і абарончага будаўніцтва ў краінах [[Паўночная Еўропа|Паўночнай]] і [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] ў перыяд [[Ранняе сярэднявечча|ранняга сярэднявечча]]. З сярэдзіны XIV стагоддзя была выцеснена больш дасканалай [[Гатычная муроўка|гатычнай муроўкай]]{{sfn|Kitkauskas|2005|с=175}}. == Характарыстыка == Пры выкарыстанні балтыйскай муроўкі ствараецца спецыфічны геаметрычны малюнак на фасадзе будынка. Паколькі ў кожным радзе пасля двух лажкоў ідзе адзін тычок, вертыкальныя швы паміж цаглінамі ў суседніх радах зрушваюцца, што забяспечвае перавязку мура і трываласць усёй канструкцыі{{sfn|Ткачоў|1978|с=20}}. Часта пры такой муроўцы выкарыстоўваліся цэглы вялікіх памераў, якія ў гістарыяграфіі называюцца «манастырскім фарматам»{{sfn|Kitkauskas|2005|с=170, 172}} або «[[Пальчатка (цэгла)|пальчаткай]]»{{sfn|Трусаў|1991|с=111}}. == Гісторыя і распаўсюджванне == === Паходжанне === Асаблівасці і тэхналогія балтыйскай муроўкі сфарміраваліся ў рэгіёне [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]. Самыя раннія помнікі з выкарыстаннем такога тыпу перавязкі цэглы датуюцца канцом XII стагоддзя і знаходзяцца ў [[Паўночная Германія|Паўночнай Германіі]], [[Баварыя|Баварыі]] і [[Данія|Даніі]]. Сярод першых вядомых пабудоў адзначаюцца [[Царква Святой Дзевы Марыі і Святога Бенедыкта (Рынгстэд)|царква Святой Дзевы Марыі і Святога Бенедыкта]] ў дацкім горадзе [[Рынгстэд]] (1186 год) і [[Кафедральны сабор (Любек)|кафедральны сабор]] у [[Любек]]у (пачаты ў 1173 годзе){{sfn|Kitkauskas|2005|с=165}}. У першай палове XIII стагоддзя разам з распаўсюджваннем тэхналогіі вытворчасці абпаленай цэглы балтыйская муроўка трапіла ў [[Польшча|Польшчу]], [[Прусія|Прусію]] і [[Лівонія|Лівонію]]. Асабліва шырока яна ўжывалася крыжакамі [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]] пры ўзвядзенні сваіх першых замкаў: [[Замак Бальга|Бальга]] (з 1239 года), [[Брандэнбургскі замак|Брандэнбург]] (з 1272 года), [[Торуньскі замак|Торунь]], [[Эльблонгскі замак|Эльблонг]] і іншыя. У [[Рыга|Рызе]] гэты тып муроўкі выкарыстоўваўся з самага пачатку будаўніцтва горада ў 1201 годзе пры ўзвядзенні манументальных будынкаў з выкарыстаннем цэглы і даламіту{{sfn|Kitkauskas|2005|с=165}}{{sfn|Kitkauskas|2005|с=171}}. === На тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага === На тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (сучасныя Беларусь, Літва і Украіна) балтыйская муроўка пачала прымяняцца ў другой палове XIII стагоддзя. Яе з'яўленне даследчыкі звязваюць з цеснымі кантактамі, у тым ліку ваеннымі і гандлёвымі, мясцовага насельніцтва з Рыгай, Лівоніяй і Прусіяй, а таксама з магчымым удзелам палонных майстроў або перасяленцаў-бартаў з прускіх зямель{{sfn|Kitkauskas|2005|с=171—172}}. На тэрыторыі сучаснай Беларусі найбольш вядомым помнікам з выкарыстаннем балтыйскай муроўкі з'яўляецца [[Камянецкая вежа]], пабудаваная паміж 1276 і 1288 гадамі. Яна цалкам складзена з брусчатай цэглы ў гэтай тэхніцы{{sfn|Ткачоў|1978|с=20}}. Значна пазней, у пачатку XV стагоддзя, такі ж тып муроўкі, верагодна як даніна традыцыі, быў выкарыстаны пры будаўніцтве [[Калодзежная вежа|Калодзежнай вежы]] [[Навагрудскі замак|Навагрудскага замка]], дзе цагляная абліцоўка таксама рабілася з чаргаваннем двух лажкоў і аднаго тычка{{sfn|Ткачоў|1978|с=48}}. У Літве сляды балтыйскай муроўкі масава сустракаюцца ў самых ранніх пластах мураванага будаўніцтва на тэрыторыі [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжняга замка]] ў [[Вільня|Вільні]]. Падчас шматгадовых археалагічных раскопак (1963—2004 гады) рэшткі такой муроўкі былі выяўлены ў шматлікіх фрагментах абарончых сцен і падмурках, у тым ліку ў рэштках магутнага васьміграннага [[Данжон|данжона]] (дыяметрам каля 10 метраў) ля падножжа [[Замкавая гара (Вільня)|Замкавай гары]]{{sfn|Kitkauskas|2005|с=158—164}}. Таксама рэшткі мураваных абарончых сцен з балтыйскай перавязкай цэглы былі выяўлены падчас раскопак [[Замак (Старыя Трокі)|замка ў Старых Троках]]{{sfn|Kitkauskas|2005|с=167}}. Пачынаючы з сярэдзіны XIV стагоддзя балтыйская муроўка на землях Вялікага Княства Літоўскага паступова страчвае свае пазіцыі і цалкам выцясняецца гатычнай муроўкай (чаргаванне аднаго лажка і аднаго тычка), якая стала дамінаваць у абарончым і сакральным дойлідстве, напрыклад, пры будаўніцтве [[Замак Любарта|замка Любарта]] ў [[Луцк|Луцку]] або [[Троцкі астраўны замак|Троцкага астраўнога замка]]{{sfn|Kitkauskas|2005|с=156}}{{sfn|Kitkauskas|2005|с=175}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|ref=Ткачоў}} * {{артыкул|аўтар=Kitkauskas N.|загаловак=Mūras su baltišąja plytų perriša Lietuvoje|выданне=Lietuvių katalikų mokslo akademijos suvažiavimo darbai|тып=зборнік|год=2005|том=19|месца=Vilnius|старонкі=145—176|спасылка=https://etalpykla.lituanistika.lt/object/LT-LDB-0001:J.04~2005~1367152478210/J.04~2005~1367152478210.pdf|ref=Kitkauskas}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Цагляная муроўка]] [[Катэгорыя:Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Будаўнічыя тэхналогіі]] s333xspt9kyot6ny0mnto7nkci9uvpe 5156012 5156003 2026-06-19T15:01:52Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Цагляная муроўка]]; дададзена [[Катэгорыя:Муроўка]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5156012 wikitext text/x-wiki '''Балты́йская муро́ўка''' (таксама вядомая як '''ве́ндская муро́ўка''')&nbsp;— тып цаглянай [[Муроўка|муроўкі]], пры якой у адным гарызантальным радзе паслядоўна чаргуюцца два [[Лажок (бок цэглы)|лажкі]] (доўгія бакі цэглы) і адзін [[тычок]] (кароткі бок){{sfn|Ткачоў|1978|с=20}}. Была характэрнай для манументальнага і абарончага будаўніцтва ў краінах [[Паўночная Еўропа|Паўночнай]] і [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] ў перыяд [[Ранняе сярэднявечча|ранняга сярэднявечча]]. З сярэдзіны XIV стагоддзя была выцеснена больш дасканалай [[Гатычная муроўка|гатычнай муроўкай]]{{sfn|Kitkauskas|2005|с=175}}. == Характарыстыка == Пры выкарыстанні балтыйскай муроўкі ствараецца спецыфічны геаметрычны малюнак на фасадзе будынка. Паколькі ў кожным радзе пасля двух лажкоў ідзе адзін тычок, вертыкальныя швы паміж цаглінамі ў суседніх радах зрушваюцца, што забяспечвае перавязку мура і трываласць усёй канструкцыі{{sfn|Ткачоў|1978|с=20}}. Часта пры такой муроўцы выкарыстоўваліся цэглы вялікіх памераў, якія ў гістарыяграфіі называюцца «манастырскім фарматам»{{sfn|Kitkauskas|2005|с=170, 172}} або «[[Пальчатка (цэгла)|пальчаткай]]»{{sfn|Трусаў|1991|с=111}}. == Гісторыя і распаўсюджванне == === Паходжанне === Асаблівасці і тэхналогія балтыйскай муроўкі сфарміраваліся ў рэгіёне [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]. Самыя раннія помнікі з выкарыстаннем такога тыпу перавязкі цэглы датуюцца канцом XII стагоддзя і знаходзяцца ў [[Паўночная Германія|Паўночнай Германіі]], [[Баварыя|Баварыі]] і [[Данія|Даніі]]. Сярод першых вядомых пабудоў адзначаюцца [[Царква Святой Дзевы Марыі і Святога Бенедыкта (Рынгстэд)|царква Святой Дзевы Марыі і Святога Бенедыкта]] ў дацкім горадзе [[Рынгстэд]] (1186 год) і [[Кафедральны сабор (Любек)|кафедральны сабор]] у [[Любек]]у (пачаты ў 1173 годзе){{sfn|Kitkauskas|2005|с=165}}. У першай палове XIII стагоддзя разам з распаўсюджваннем тэхналогіі вытворчасці абпаленай цэглы балтыйская муроўка трапіла ў [[Польшча|Польшчу]], [[Прусія|Прусію]] і [[Лівонія|Лівонію]]. Асабліва шырока яна ўжывалася крыжакамі [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]] пры ўзвядзенні сваіх першых замкаў: [[Замак Бальга|Бальга]] (з 1239 года), [[Брандэнбургскі замак|Брандэнбург]] (з 1272 года), [[Торуньскі замак|Торунь]], [[Эльблонгскі замак|Эльблонг]] і іншыя. У [[Рыга|Рызе]] гэты тып муроўкі выкарыстоўваўся з самага пачатку будаўніцтва горада ў 1201 годзе пры ўзвядзенні манументальных будынкаў з выкарыстаннем цэглы і даламіту{{sfn|Kitkauskas|2005|с=165}}{{sfn|Kitkauskas|2005|с=171}}. === На тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага === На тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (сучасныя Беларусь, Літва і Украіна) балтыйская муроўка пачала прымяняцца ў другой палове XIII стагоддзя. Яе з'яўленне даследчыкі звязваюць з цеснымі кантактамі, у тым ліку ваеннымі і гандлёвымі, мясцовага насельніцтва з Рыгай, Лівоніяй і Прусіяй, а таксама з магчымым удзелам палонных майстроў або перасяленцаў-бартаў з прускіх зямель{{sfn|Kitkauskas|2005|с=171—172}}. На тэрыторыі сучаснай Беларусі найбольш вядомым помнікам з выкарыстаннем балтыйскай муроўкі з'яўляецца [[Камянецкая вежа]], пабудаваная паміж 1276 і 1288 гадамі. Яна цалкам складзена з брусчатай цэглы ў гэтай тэхніцы{{sfn|Ткачоў|1978|с=20}}. Значна пазней, у пачатку XV стагоддзя, такі ж тып муроўкі, верагодна як даніна традыцыі, быў выкарыстаны пры будаўніцтве [[Калодзежная вежа|Калодзежнай вежы]] [[Навагрудскі замак|Навагрудскага замка]], дзе цагляная абліцоўка таксама рабілася з чаргаваннем двух лажкоў і аднаго тычка{{sfn|Ткачоў|1978|с=48}}. У Літве сляды балтыйскай муроўкі масава сустракаюцца ў самых ранніх пластах мураванага будаўніцтва на тэрыторыі [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжняга замка]] ў [[Вільня|Вільні]]. Падчас шматгадовых археалагічных раскопак (1963—2004 гады) рэшткі такой муроўкі былі выяўлены ў шматлікіх фрагментах абарончых сцен і падмурках, у тым ліку ў рэштках магутнага васьміграннага [[Данжон|данжона]] (дыяметрам каля 10 метраў) ля падножжа [[Замкавая гара (Вільня)|Замкавай гары]]{{sfn|Kitkauskas|2005|с=158—164}}. Таксама рэшткі мураваных абарончых сцен з балтыйскай перавязкай цэглы былі выяўлены падчас раскопак [[Замак (Старыя Трокі)|замка ў Старых Троках]]{{sfn|Kitkauskas|2005|с=167}}. Пачынаючы з сярэдзіны XIV стагоддзя балтыйская муроўка на землях Вялікага Княства Літоўскага паступова страчвае свае пазіцыі і цалкам выцясняецца гатычнай муроўкай (чаргаванне аднаго лажка і аднаго тычка), якая стала дамінаваць у абарончым і сакральным дойлідстве, напрыклад, пры будаўніцтве [[Замак Любарта|замка Любарта]] ў [[Луцк|Луцку]] або [[Троцкі астраўны замак|Троцкага астраўнога замка]]{{sfn|Kitkauskas|2005|с=156}}{{sfn|Kitkauskas|2005|с=175}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|ref=Ткачоў}} * {{артыкул|аўтар=Kitkauskas N.|загаловак=Mūras su baltišąja plytų perriša Lietuvoje|выданне=Lietuvių katalikų mokslo akademijos suvažiavimo darbai|тып=зборнік|год=2005|том=19|месца=Vilnius|старонкі=145—176|спасылка=https://etalpykla.lituanistika.lt/object/LT-LDB-0001:J.04~2005~1367152478210/J.04~2005~1367152478210.pdf|ref=Kitkauskas}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Муроўка]] [[Катэгорыя:Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Будаўнічыя тэхналогіі]] jpipd46bs8o8hjfi8mufouhwxjbcydw 5156019 5156012 2026-06-19T15:03:09Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5156019 wikitext text/x-wiki [[Файл:Kreŭski zamak5 (балтыйская муроўка).JPG|thumb|Балтыйская муроўка [[Крэўскі замак|Крэўскага замка]]]] '''Балты́йская муро́ўка''' (таксама вядомая як '''ве́ндская муро́ўка''')&nbsp;— тып цаглянай [[Муроўка|муроўкі]], пры якой у адным гарызантальным радзе паслядоўна чаргуюцца два [[Лажок (бок цэглы)|лажкі]] (доўгія бакі цэглы) і адзін [[тычок]] (кароткі бок){{sfn|Ткачоў|1978|с=20}}. Была характэрнай для манументальнага і абарончага будаўніцтва ў краінах [[Паўночная Еўропа|Паўночнай]] і [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] ў перыяд [[Ранняе сярэднявечча|ранняга сярэднявечча]]. З сярэдзіны XIV стагоддзя была выцеснена больш дасканалай [[Гатычная муроўка|гатычнай муроўкай]]{{sfn|Kitkauskas|2005|с=175}}. == Характарыстыка == Пры выкарыстанні балтыйскай муроўкі ствараецца спецыфічны геаметрычны малюнак на фасадзе будынка. Паколькі ў кожным радзе пасля двух лажкоў ідзе адзін тычок, вертыкальныя швы паміж цаглінамі ў суседніх радах зрушваюцца, што забяспечвае перавязку мура і трываласць усёй канструкцыі{{sfn|Ткачоў|1978|с=20}}. Часта пры такой муроўцы выкарыстоўваліся цэглы вялікіх памераў, якія ў гістарыяграфіі называюцца «манастырскім фарматам»{{sfn|Kitkauskas|2005|с=170, 172}} або «[[Пальчатка (цэгла)|пальчаткай]]»{{sfn|Трусаў|1991|с=111}}. == Гісторыя і распаўсюджванне == === Паходжанне === Асаблівасці і тэхналогія балтыйскай муроўкі сфарміраваліся ў рэгіёне [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]. Самыя раннія помнікі з выкарыстаннем такога тыпу перавязкі цэглы датуюцца канцом XII стагоддзя і знаходзяцца ў [[Паўночная Германія|Паўночнай Германіі]], [[Баварыя|Баварыі]] і [[Данія|Даніі]]. Сярод першых вядомых пабудоў адзначаюцца [[Царква Святой Дзевы Марыі і Святога Бенедыкта (Рынгстэд)|царква Святой Дзевы Марыі і Святога Бенедыкта]] ў дацкім горадзе [[Рынгстэд]] (1186 год) і [[Кафедральны сабор (Любек)|кафедральны сабор]] у [[Любек]]у (пачаты ў 1173 годзе){{sfn|Kitkauskas|2005|с=165}}. У першай палове XIII стагоддзя разам з распаўсюджваннем тэхналогіі вытворчасці абпаленай цэглы балтыйская муроўка трапіла ў [[Польшча|Польшчу]], [[Прусія|Прусію]] і [[Лівонія|Лівонію]]. Асабліва шырока яна ўжывалася крыжакамі [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]] пры ўзвядзенні сваіх першых замкаў: [[Замак Бальга|Бальга]] (з 1239 года), [[Брандэнбургскі замак|Брандэнбург]] (з 1272 года), [[Торуньскі замак|Торунь]], [[Эльблонгскі замак|Эльблонг]] і іншыя. У [[Рыга|Рызе]] гэты тып муроўкі выкарыстоўваўся з самага пачатку будаўніцтва горада ў 1201 годзе пры ўзвядзенні манументальных будынкаў з выкарыстаннем цэглы і [[даламіт]]у{{sfn|Kitkauskas|2005|с=165}}{{sfn|Kitkauskas|2005|с=171}}. === На тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага === На тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (сучасныя Беларусь, Літва і Украіна) балтыйская муроўка пачала прымяняцца ў другой палове XIII стагоддзя. Яе з’яўленне даследчыкі звязваюць з цеснымі кантактамі, у тым ліку ваеннымі і гандлёвымі, мясцовага насельніцтва з Рыгай, Лівоніяй і Прусіяй, а таксама з магчымым удзелам палонных майстроў або перасяленцаў-бартаў з прускіх зямель{{sfn|Kitkauskas|2005|с=171—172}}. На тэрыторыі сучаснай Беларусі найбольш вядомым помнікам з выкарыстаннем балтыйскай муроўкі з’яўляецца [[Камянецкая вежа]], пабудаваная паміж 1276 і 1288 гадамі. Яна цалкам складзена з брусчатай цэглы ў гэтай тэхніцы{{sfn|Ткачоў|1978|с=20}}. Значна пазней, у пачатку XV стагоддзя, такі ж тып муроўкі, верагодна як даніна традыцыі, быў выкарыстаны пры будаўніцтве [[Калодзежная вежа|Калодзежнай вежы]] [[Навагрудскі замак|Навагрудскага замка]], дзе цагляная абліцоўка таксама рабілася з чаргаваннем двух лажкоў і аднаго тычка{{sfn|Ткачоў|1978|с=48}}. У Літве сляды балтыйскай муроўкі масава сустракаюцца ў самых ранніх пластах мураванага будаўніцтва на тэрыторыі [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжняга замка]] ў [[Вільня|Вільні]]. Падчас шматгадовых археалагічных раскопак (1963—2004 гады) рэшткі такой муроўкі былі выяўлены ў шматлікіх фрагментах абарончых сцен і падмурках, у тым ліку ў рэштках магутнага васьміграннага [[данжон]]а (дыяметрам каля 10 метраў) ля падножжа [[Замкавая гара (Вільня)|Замкавай гары]]{{sfn|Kitkauskas|2005|с=158—164}}. Таксама рэшткі мураваных абарончых сцен з балтыйскай перавязкай цэглы былі выяўлены падчас раскопак [[Замак (Старыя Трокі)|замка ў Старых Троках]]{{sfn|Kitkauskas|2005|с=167}}. Пачынаючы з сярэдзіны XIV стагоддзя балтыйская муроўка на землях Вялікага Княства Літоўскага паступова страчвае свае пазіцыі і цалкам выцясняецца гатычнай муроўкай (чаргаванне аднаго лажка і аднаго тычка), якая стала дамінаваць у абарончым і сакральным дойлідстве, напрыклад, пры будаўніцтве [[Замак Любарта|замка Любарта]] ў [[Луцк]]у або [[Троцкі астраўны замак|Троцкага астраўнога замка]]{{sfn|Kitkauskas|2005|с=156}}{{sfn|Kitkauskas|2005|с=175}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|ref=Ткачоў}} * {{артыкул|аўтар=Kitkauskas N.|загаловак=Mūras su baltišąja plytų perriša Lietuvoje|выданне=Lietuvių katalikų mokslo akademijos suvažiavimo darbai|тып=зборнік|год=2005|том=19|месца=Vilnius|старонкі=145—176|спасылка=https://etalpykla.lituanistika.lt/object/LT-LDB-0001:J.04~2005~1367152478210/J.04~2005~1367152478210.pdf|ref=Kitkauskas}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Муроўка]] [[Катэгорыя:Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Будаўнічыя тэхналогіі]] 8hnxblk7l3d4lhcp1nkq41y00hmizgq 5156268 5156019 2026-06-20T07:46:09Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5156268 wikitext text/x-wiki [[Файл:Kreŭski zamak5 (балтыйская муроўка).JPG|thumb|Балтыйская муроўка [[Крэўскі замак|Крэўскага замка]]]] '''Балты́йская муро́ўка''' (таксама вядомая як '''ве́ндская муро́ўка''')&nbsp;— тып цаглянай [[Муроўка|муроўкі]], пры якой у адным гарызантальным радзе паслядоўна чаргуюцца два (радзей тры{{sfn|Трусаў|2019|с=34}}) [[Лажок (бок цэглы)|лажкі]] (доўгія бакі цэглы) і адзін [[тычок]] (кароткі бок){{sfn|Ткачоў|1978|с=20}}. Была характэрнай для манументальнага і абарончага будаўніцтва ў краінах [[Паўночная Еўропа|Паўночнай]] і [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] ў перыяд [[Ранняе сярэднявечча|ранняга сярэднявечча]]. З сярэдзіны XIV стагоддзя была выцеснена больш дасканалай [[Гатычная муроўка|гатычнай муроўкай]]{{sfn|Kitkauskas|2005|с=175}}. == Характарыстыка == Пры выкарыстанні балтыйскай муроўкі ствараецца спецыфічны геаметрычны малюнак на фасадзе будынка. Паколькі ў кожным радзе пасля двух лажкоў ідзе адзін тычок, вертыкальныя швы паміж цаглінамі ў суседніх радах зрушваюцца, што забяспечвае перавязку мура і трываласць усёй канструкцыі{{sfn|Ткачоў|1978|с=20}}. Часта пры такой муроўцы выкарыстоўваліся цэглы вялікіх памераў, якія ў гістарыяграфіі называюцца «манастырскім фарматам»{{sfn|Kitkauskas|2005|с=170, 172}} або «[[Пальчатка (цэгла)|пальчаткай]]»{{sfn|Трусаў|1991|с=111}}. У гістарыяграфіі гэты тып муравання доўгі час называўся «вендскай муроўкай». Гэты выраз прыйшоў з [[Нямецкая мова|нямецкай мовы]] і звязаны з [[Венды|вендамі]]&nbsp;— так немцы называлі славянскае насельніцтва [[Памор'е|Памор’я]]. Аднак у 1958 годзе літоўскі даследчык [[Стасіс Абрамаўскас]] прапанаваў больш дакладную назву&nbsp;— «балтыйская муроўка», якая з таго часу трывала замацавалася ў навуковай літаратуры{{sfn|Трусаў|2019|с=34}}. == Гісторыя і распаўсюджванне == === Паходжанне === Асаблівасці і тэхналогія балтыйскай муроўкі сфарміраваліся ў рэгіёне [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]. Самыя раннія помнікі з выкарыстаннем такога тыпу перавязкі цэглы датуюцца канцом XII стагоддзя і знаходзяцца ў [[Паўночная Германія|Паўночнай Германіі]], [[Баварыя|Баварыі]] і [[Данія|Даніі]]. Сярод першых вядомых пабудоў адзначаюцца [[Царква Святой Дзевы Марыі і Святога Бенедыкта (Рынгстэд)|царква Святой Дзевы Марыі і Святога Бенедыкта]] ў дацкім горадзе [[Рынгстэд]] (1186 год) і [[Кафедральны сабор (Любек)|кафедральны сабор]] у [[Любек]]у (пачаты ў 1173 годзе){{sfn|Kitkauskas|2005|с=165}}. У першай палове XIII стагоддзя разам з распаўсюджваннем тэхналогіі вытворчасці абпаленай цэглы балтыйская муроўка трапіла ў [[Польшча|Польшчу]], [[Прусія|Прусію]] і [[Лівонія|Лівонію]]. Асабліва шырока яна ўжывалася крыжакамі [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]] пры ўзвядзенні сваіх першых замкаў: [[Замак Бальга|Бальга]] (з 1239 года), [[Брандэнбургскі замак|Брандэнбург]] (з 1272 года), [[Торуньскі замак|Торунь]], [[Эльблонгскі замак|Эльблонг]] і іншыя. У [[Рыга|Рызе]] гэты тып муроўкі выкарыстоўваўся з самага пачатку будаўніцтва горада ў 1201 годзе пры ўзвядзенні манументальных будынкаў з выкарыстаннем цэглы і [[даламіт]]у{{sfn|Kitkauskas|2005|с=165}}{{sfn|Kitkauskas|2005|с=171}}. === На тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага === На тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (сучасныя Беларусь, Літва і Украіна) балтыйская муроўка пачала прымяняцца ў другой палове XIII стагоддзя. Яе з’яўленне даследчыкі звязваюць з цеснымі кантактамі, у тым ліку ваеннымі і гандлёвымі, мясцовага насельніцтва з Рыгай, Лівоніяй і Прусіяй, а таксама з магчымым удзелам палонных майстроў або перасяленцаў-бартаў з прускіх зямель{{sfn|Kitkauskas|2005|с=171—172}}. На тэрыторыі сучаснай Беларусі найбольш вядомым помнікам з выкарыстаннем балтыйскай муроўкі з’яўляецца [[Камянецкая вежа]], пабудаваная паміж 1276 і 1288 гадамі. Яна цалкам складзена з брусчатай цэглы ў гэтай тэхніцы{{sfn|Ткачоў|1978|с=20}}. Значна пазней, у пачатку XV стагоддзя, такі ж тып муроўкі, верагодна як даніна традыцыі, быў выкарыстаны пры будаўніцтве [[Калодзежная вежа|Калодзежнай вежы]] [[Навагрудскі замак|Навагрудскага замка]], дзе цагляная абліцоўка таксама рабілася з чаргаваннем двух лажкоў і аднаго тычка{{sfn|Ткачоў|1978|с=48}}. У Літве сляды балтыйскай муроўкі масава сустракаюцца ў самых ранніх пластах мураванага будаўніцтва на тэрыторыі [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжняга замка]] ў [[Вільня|Вільні]]. Падчас шматгадовых археалагічных раскопак (1963—2004 гады) рэшткі такой муроўкі былі выяўлены ў шматлікіх фрагментах абарончых сцен і падмурках, у тым ліку ў рэштках магутнага васьміграннага [[данжон]]а (дыяметрам каля 10 метраў) ля падножжа [[Замкавая гара (Вільня)|Замкавай гары]]{{sfn|Kitkauskas|2005|с=158—164}}. Таксама рэшткі мураваных абарончых сцен з балтыйскай перавязкай цэглы былі выяўлены падчас раскопак [[Замак (Старыя Трокі)|замка ў Старых Троках]]{{sfn|Kitkauskas|2005|с=167}}. Пачынаючы з сярэдзіны XIV стагоддзя балтыйская муроўка на землях Вялікага Княства Літоўскага паступова страчвае свае пазіцыі і цалкам выцясняецца гатычнай муроўкай (чаргаванне аднаго лажка і аднаго тычка), якая стала дамінаваць у абарончым і сакральным дойлідстве, напрыклад, пры будаўніцтве [[Замак Любарта|замка Любарта]] ў [[Луцк]]у або [[Троцкі астраўны замак|Троцкага астраўнога замка]]{{sfn|Kitkauskas|2005|с=156}}{{sfn|Kitkauskas|2005|с=175}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|ref=Ткачоў}} * {{артыкул|аўтар=Kitkauskas N.|загаловак=Mūras su baltišąja plytų perriša Lietuvoje|выданне=Lietuvių katalikų mokslo akademijos suvažiavimo darbai|тып=зборнік|год=2005|том=19|месца=Vilnius|старонкі=145—176|спасылка=https://etalpykla.lituanistika.lt/object/LT-LDB-0001:J.04~2005~1367152478210/J.04~2005~1367152478210.pdf|ref=Kitkauskas}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Муроўка]] [[Катэгорыя:Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Будаўнічыя тэхналогіі]] 52cr23f5n43baxwniof69u0b2zzhr1d Вендская муроўка 0 809707 5156004 2026-06-19T15:00:41Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Балтыйская муроўка]] 5156004 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Балтыйская муроўка]] d61ltbchdvl4jcpowajkoxue2roobsm Вендскі мур 0 809708 5156005 2026-06-19T15:00:48Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Балтыйская муроўка]] 5156005 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Балтыйская муроўка]] d61ltbchdvl4jcpowajkoxue2roobsm Балтыйскі мур 0 809709 5156006 2026-06-19T15:00:57Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Балтыйская муроўка]] 5156006 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Балтыйская муроўка]] d61ltbchdvl4jcpowajkoxue2roobsm Паласатая муроўка 0 809710 5156020 2026-06-19T15:17:59Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «'''Паласа́тая муро́ўка'''&nbsp;— тып змяшанай каменна-цаглянай [[Муроўка|муроўкі]], пры якой гарызантальныя рады палявых камянёў выраўноўваліся радамі [[цэгла|цэглы]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=43}}. Была шырока распаўсюджана ў манументальным і абарончым дойлідстве на тэ...» 5156020 wikitext text/x-wiki '''Паласа́тая муро́ўка'''&nbsp;— тып змяшанай каменна-цаглянай [[Муроўка|муроўкі]], пры якой гарызантальныя рады палявых камянёў выраўноўваліся радамі [[цэгла|цэглы]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=43}}. Была шырока распаўсюджана ў манументальным і абарончым дойлідстве на тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з другой паловы XIV стагоддзя{{sfn|Ткачоў|1978|с=43}}. == Характарыстыка == Пры паласатай муроўцы асноўны масіў сцяны або падмурка выкладваўся з ледавіковых камянёў (валуноў). Сутнасць тэхналогіі заключалася ў тым, што для выраўноўвання мура паміж радамі камянёў пракладваліся гарызантальныя рады цэглы{{sfn|Ткачоў|1978|с=43}}. Звычайна цэгла ўкладвалася [[Тычок|тычкамі]] (кароткім бокам) да знешняй паверхні сцяны{{sfn|Ткачоў|1978|с=43}}. Акрамя гарызантальнага выраўноўвання, цэглай на вапнавым растворы таксама запаўнялі вертыкальныя шчыліны і прамежкі паміж суседнімі камянямі{{sfn|Ткачоў|1978|с=43}}. Дзякуючы гэтаму на фасадзе будынка ўтвараўся характэрны «паласаты» малюнак. == Гісторыя і выкарыстанне == Паласатая муроўка пачала ўсё шырэй ужывацца беларускімі дойлідамі ў другой палове XIV стагоддзя пры ўзвядзенні магутных абарончых муроў{{sfn|Ткачоў|1978|с=43}}. Яна стала адной з характэрных тэхналагічных рыс мясцовай фартыфікацыйнай школы. Гэтая тэхніка масава выкарыстоўвалася пры будаўніцтве і перабудове шэрагу вядомых замкаў: * У [[Навагрудскі замак|Навагрудскім замку]] ў тэхніцы паласатай муроўкі было ўзведзена прасла сцяны паміж [[Шчытоўка (вежа)|Шчытоўкай]] і [[Касцельная вежа|Касцельнай вежай]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}, а таксама пабудаваны падмурак вежы [[Дазорца (вежа)|Дазорцы]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=49}}. * Сцены мураванага [[Гродзенскі замак|Гродзенскага замка]] эпохі [[Вітаўт]]а былі ўзведзены ў тэхніцы традыцыйных муровак — лусковай і паласатай{{sfn|Ткачоў|1978|с=55}}. * Падмуркі веж [[Мірскі замак|Мірскага замка]] (у прыватнасці, паўднёва-заходняй вежы), як паказалі археалагічныя шурфы, таксама складзены ў тыповай тэхніцы паласатай муроўкі{{sfn|Ткачоў|1978|с=65}}. * У [[Іказненскі замак|Іказненскім замку]] ў пачатку XVI стагоддзя з выкарыстаннем паласатай муроўкі былі ўзведзены 2-мятровыя сцены жылога палаца і абарончыя муры самога замка{{sfn|Ткачоў|1978|с=73}}. * У [[Геранёнскі замак|Геранёнскім замку]] гэты прыём быў выкарыстаны для ўзвядзення падпорнай сцяны і [[Контрфорс|контрфорсаў]] («бычкоў»), якія ўмацоўвалі ўнутраныя схілы земляных валаў і прадухілялі іх апаўзанне{{sfn|Ткачоў|1978|с=77}}. Гэты ж тып муроўкі выкарыстоўваўся пры ўзвядзенні замкавых муроў у [[Любчанскі замак|Любчы]] і іншых месцах Беларусі{{sfn|Ткачоў|1978|с=43}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|ref=Ткачоў}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Муроўка]] [[Катэгорыя:Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Будаўнічыя тэхналогіі]] owexn51afq4sage5ugnhb2nz7f6utj0 Лусковая муроўка 0 809711 5156021 2026-06-19T15:21:55Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «'''Луско́вая муро́ўка''', таксама вядомая як '''двухпанцырная канструкцыя'''&nbsp;— старажытная будаўнічая тэхналогія ўзвядзення мураваных сцен, пры якой вонкавыя паверхні выкладваліся з трывалага матэрыялу, а ўнутраная прастора запаўнялася забутоўкай з...» 5156021 wikitext text/x-wiki '''Луско́вая муро́ўка''', таксама вядомая як '''двухпанцырная канструкцыя'''&nbsp;— старажытная будаўнічая тэхналогія ўзвядзення мураваных сцен, пры якой вонкавыя паверхні выкладваліся з трывалага матэрыялу, а ўнутраная прастора запаўнялася забутоўкай з дробнага каменя і цэглы{{sfn|Трусаў|2017|с=3}}. Тэхніка шырока бытавала ў манументальным і абарончым дойлідстве на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] і [[Літва|Літвы]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=31}}. == Характарыстыка == Пры лусковай муроўцы сцяна складалася з трох структурных частак. Вонкавыя і ўнутраныя паверхні сцяны, якія называліся «шчокамі» (або панцырамі), выкладваліся з [[Цэгла|цэглы]] або адмыслова падабраных камянёў{{sfn|Трусаў|2017|с=3}}. Прастора паміж імі — так званая «[[забутоўка]]» (ядро сцяны) — запаўнялася валунамі, шчэбнем, дробным каменнем і кавалкамі бітай цэглы, якія шчыльна заліваліся вапнавым растворам{{sfn|Ткачоў|1978|с=31}}{{sfn|Ткачоў|1978|с=65}}{{sfn|Трусаў|2017|с=3}}. Напрыклад, пры ўзвядзенні асобных замкавых веж таўшчыня цагляных «шчок» магла дасягаць 35 сантыметраў, а забутоўка рабілася з камянёў сярэдняга памеру на вапне{{sfn|Ткачоў|1978|с=48}}. Такая канструкцыя дазваляла значна эканоміць якасныя будаўнічыя матэрыялы пры ўзвядзенні надзвычай тоўстых абарончых муроў. == Гісторыя і выкарыстанне == На беларускіх землях лусковая (двухпанцырная) канструкцыя выкарыстоўвалася для ўзвядзення асноўных муроў з XIII да XVI стагоддзя, а ў абарончым дойлідстве яна працягвала ўжывацца да сярэдзіны XVII стагоддзя{{sfn|Трусаў|2017|с=3}}. Гэты метад масава выкарыстоўваўся пры будаўніцтве і мадэрнізацыі шэрагу вядомых дзяржаўных і прыватнаўласніцкіх замкаў. У [[Лідскі замак|Лідскім замку]] ў такой тэхніцы была ўзведзена паўночна-ўсходняя вежа: яе «шчокі» выкладваліся з цэглы, а ўнутры знаходзілася забутоўка з валуноў і шчэбня на вапне{{sfn|Ткачоў|1978|с=31}}. У [[Навагрудскі замак|Навагрудскім замку]] лусковая муроўка была ўжыта пры пабудове [[Калодзежная вежа|Калодзежнай вежы]] ў пачатку XV стагоддзя, якая ад самага цокаля была абліцавана велікамернай брусковай цэглай{{sfn|Ткачоў|1978|с=48}}. Сцены мураванага [[Стары замак (Гродна)|Гродзенскага замка]] эпохі [[Вітаўт|Вітаўта]] таксама былі ўзведзены ў тэхніцы лусковай і паласатай муровак{{sfn|Ткачоў|1978|с=55}}. Да гэтага ж тыпу адносяцца і сцены [[Мірскі замак|Мірскага замка]]. Яго ядро забутоўвалася дробным каменнем і бітай цэглай, аднак, у адрозненне ад Навагрудка ці Гродна, «шчокі» мірскіх муроў былі цалкам выкладзены з камянёў і цэглы{{sfn|Ткачоў|1978|с=65}}. Вежы [[Геранёнскі замак|Геранёнскага замка]] мелі сцены таўшчынёй да 2 метраў, якія былі складзены з каменю метадам лусковай муроўкі і звонку абліцаваны цэглай{{sfn|Ткачоў|1978|с=76}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|ref=Ткачоў}} * {{артыкул|ref=Трусаў|аўтар=[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А.]]|загаловак=Гісторыя беларускай цэглы|год=2017|выданне=[[Беларускі гістарычны часопіс]]|тып=часопіс|нумар=9|старонкі=3—14}} {{Бібліяінфармацыя}} p0vvi777u0nio7wm21n4stiowiy49s6 5156022 5156021 2026-06-19T15:22:17Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5156022 wikitext text/x-wiki '''Луско́вая муро́ўка''', таксама вядомая як '''двухпанцырная канструкцыя'''&nbsp;— старажытная будаўнічая тэхналогія ўзвядзення мураваных сцен, пры якой вонкавыя паверхні выкладваліся з трывалага матэрыялу, а ўнутраная прастора запаўнялася забутоўкай з дробнага каменя і цэглы{{sfn|Трусаў|2017|с=3}}. Тэхніка шырока бытавала ў манументальным і абарончым дойлідстве на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] і [[Літва|Літвы]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=31}}. == Характарыстыка == Пры лусковай муроўцы сцяна складалася з трох структурных частак. Вонкавыя і ўнутраныя паверхні сцяны, якія называліся «шчокамі» (або панцырамі), выкладваліся з [[Цэгла|цэглы]] або адмыслова падабраных камянёў{{sfn|Трусаў|2017|с=3}}. Прастора паміж імі — так званая «[[забутоўка]]» (ядро сцяны) — запаўнялася валунамі, шчэбнем, дробным каменнем і кавалкамі бітай цэглы, якія шчыльна заліваліся вапнавым растворам{{sfn|Ткачоў|1978|с=31}}{{sfn|Ткачоў|1978|с=65}}{{sfn|Трусаў|2017|с=3}}. Напрыклад, пры ўзвядзенні асобных замкавых веж таўшчыня цагляных «шчок» магла дасягаць 35 сантыметраў, а забутоўка рабілася з камянёў сярэдняга памеру на вапне{{sfn|Ткачоў|1978|с=48}}. Такая канструкцыя дазваляла значна эканоміць якасныя будаўнічыя матэрыялы пры ўзвядзенні надзвычай тоўстых абарончых муроў. == Гісторыя і выкарыстанне == На беларускіх землях лусковая (двухпанцырная) канструкцыя выкарыстоўвалася для ўзвядзення асноўных муроў з XIII да XVI стагоддзя, а ў абарончым дойлідстве яна працягвала ўжывацца да сярэдзіны XVII стагоддзя{{sfn|Трусаў|2017|с=3}}. Гэты метад масава выкарыстоўваўся пры будаўніцтве і мадэрнізацыі шэрагу вядомых дзяржаўных і прыватнаўласніцкіх замкаў. У [[Лідскі замак|Лідскім замку]] ў такой тэхніцы была ўзведзена паўночна-ўсходняя вежа: яе «шчокі» выкладваліся з цэглы, а ўнутры знаходзілася забутоўка з валуноў і шчэбня на вапне{{sfn|Ткачоў|1978|с=31}}. У [[Навагрудскі замак|Навагрудскім замку]] лусковая муроўка была ўжыта пры пабудове [[Калодзежная вежа|Калодзежнай вежы]] ў пачатку XV стагоддзя, якая ад самага цокаля была абліцавана велікамернай брусковай цэглай{{sfn|Ткачоў|1978|с=48}}. Сцены мураванага [[Стары замак (Гродна)|Гродзенскага замка]] эпохі [[Вітаўт|Вітаўта]] таксама былі ўзведзены ў тэхніцы лусковай і паласатай муровак{{sfn|Ткачоў|1978|с=55}}. Да гэтага ж тыпу адносяцца і сцены [[Мірскі замак|Мірскага замка]]. Яго ядро забутоўвалася дробным каменнем і бітай цэглай, аднак, у адрозненне ад Навагрудка ці Гродна, «шчокі» мірскіх муроў былі цалкам выкладзены з камянёў і цэглы{{sfn|Ткачоў|1978|с=65}}. Вежы [[Геранёнскі замак|Геранёнскага замка]] мелі сцены таўшчынёй да 2 метраў, якія былі складзены з каменю метадам лусковай муроўкі і звонку абліцаваны цэглай{{sfn|Ткачоў|1978|с=76}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|ref=Ткачоў}} * {{артыкул|ref=Трусаў|аўтар=[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А.]]|загаловак=Гісторыя беларускай цэглы|год=2017|выданне=[[Беларускі гістарычны часопіс]]|тып=часопіс|нумар=9|старонкі=3—14}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Муроўка]] [[Катэгорыя:Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Будаўнічыя тэхналогіі]] jyokmg9j558hb36xaw1iuwcci2ks23g Траецкі касцёл (Ішкальдзь) 0 809712 5156023 2026-06-19T15:26:07Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Ішкалдзь)]] 5156023 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Ішкалдзь)]] heaeqhfu6zdrrmqp8311sklya9oab0b Царква Святога Міхаіла Арханёла (Сынковічы) 0 809713 5156024 2026-06-19T15:26:20Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Свята-Міхайлаўская царква (Сынкавічы)]] 5156024 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Свята-Міхайлаўская царква (Сынкавічы)]] rud33j14mhaozlj79h7nb5euqiipoac Гатычная муроўка 0 809714 5156025 2026-06-19T15:26:30Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «'''Гаты́чная муро́ўка''', таксама '''польская муроўка'''&nbsp;— тып цаглянай [[Муроўка|муроўкі]], пры якой у адным гарызантальным радзе паслядоўна чаргуюцца адзін [[Лажок (бок цэглы)|лажок]] (доўгі бок цэглы, або руб) і адзін [[тычок]] (кароткі бок, або старчак){{sfn|Тк...» 5156025 wikitext text/x-wiki '''Гаты́чная муро́ўка''', таксама '''польская муроўка'''&nbsp;— тып цаглянай [[Муроўка|муроўкі]], пры якой у адным гарызантальным радзе паслядоўна чаргуюцца адзін [[Лажок (бок цэглы)|лажок]] (доўгі бок цэглы, або руб) і адзін [[тычок]] (кароткі бок, або старчак){{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}{{sfn|Kitkauskas|2005|с=163}}{{sfn|Трусаў|2017|с=9}}. На тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] яна прыйшла на змену [[Балтыйская муроўка|балтыйскай муроўцы]] ў сярэдзіне XIV стагоддзя і панавала ў манументальным дойлідстве да сярэдзіны XVI стагоддзя{{sfn|Kitkauskas|2005|с=175}}{{sfn|Трусаў|2017|с=9}}. == Характарыстыка == Асноўным прынцыпам гатычнай муроўкі з'яўляецца строгае чаргаванне лажкоў і тычкоў. Даследчыкі вылучаюць два этапы яе развіцця на беларускіх землях. На першым этапе, які ахоплівае другую палову XIV&nbsp;— сярэдзіну XV стагоддзя, чаргаванне лажкоў і тычкоў было не заўсёды дакладным, а таўшчыня швоў паміж цаглінамі дасягала 2,5—3 сантыметраў. На другім этапе (другая палова XV&nbsp;— першая палова XVI стагоддзя) муроўка ўдасканальваецца і робіцца дакладна ланцуговай. Швы змяншаюцца ў памерах, добра загладжваюцца і часам фугуюцца{{sfn|Трусаў|2017|с=9}}. З XV стагоддзя пачынае вылучацца дэкаратыўная гатычная муроўка. Для яе стварэння майстры выкарыстоўвалі моцна перапаленую цэглу-[[клінкер]] [[Сіні колер|цёмна-сіняга]] ці амаль [[Чорны колер|чорнага колеру]], з якой на фасадах будынкаў выкладалі розныя ўзоры. Найбольш пашыранымі малюнкамі былі рамбічная сетка і крыжы{{sfn|Трусаў|2017|с=9}}. == Гісторыя і выкарыстанне == Гатычная муроўка пачала масава ўкараняцца ў будаўніцтва ў сярэдзіне XIV стагоддзя. Адным з самых ранніх прыкладаў пераходу да яе на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага лічыцца [[Замак Любарта|замак Любарта]] ў [[Луцк]]у, дзе пачынаючы з 1350-х гадоў абарончыя сцены, вежы і княжацкі палац узводзіліся менавіта ў гэтай тэхніцы{{sfn|Kitkauskas|2005|с=156}}. З гэтага ж часу яна пачынае дамінаваць і ў цэнтральных рэгіёнах дзяржавы, у тым ліку пры будаўніцтве [[Троцкі астраўны замак|Троцкіх замкаў]]{{sfn|Kitkauskas|2005|с=175}}. На тэрыторыі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] гатычная муроўка шырока прадстаўлена ў абарончым і сакральным дойлідстве. Яна была выкарыстана пры ўзвядзенні [[Меская вежа|Мескай вежы]] [[Навагрудскі замак|Навагрудскага замка]], дзе цагляная сцяна мела дакладнае чаргаванне аднаго лажка і аднаго тычка{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. У тэхніцы гатычнай муроўкі была выканана цагляная абліцоўка магутных веж [[Мірскі замак|Мірскага замка]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=65}} і цыліндрычных веж-рандэляў [[Геранёнскі замак|Геранёнскага замка]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=76}}. Выдатнымі ўзорамі выкарыстання дэкаратыўнай гатычнай муроўкі з'яўляюцца культавыя будынкі. У прыватнасці, на фасадах [[Траецкі касцёл (Ішкальдзь)|Траецкага касцёла ў Ішкальдзі]] (пабудаваны ў 1471—1472 гадах) з чорнай перапаленай цэглы выкладзена рамбічная сетка, а на сценах інкастэляванай [[Царква Святога Міхаіла Арханёла (Сынковічы)|Сынкавіцкай царквы]] выкананы ўзоры ў выглядзе крыжоў{{sfn|Трусаў|2017|с=9}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|ref=Ткачоў}} * {{артыкул |аўтар=[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А.]] |загаловак=Гісторыя беларускай цэглы |выданне=[[Беларускі гістарычны часопіс]] |тып=часопіс |год=2017 |нумар=9 |старонкі=3—14 |ref=Трусаў}} * {{артыкул |аўтар=Kitkauskas N. |загаловак=Mūras su baltišąja plytų perriša Lietuvoje |выданне=Lietuvių katalikų mokslo akademijos suvažiavimo darbai |тып=зборнік |год=2005 |том=19 |месца=Vilnius |старонкі=145—176 |ref=Kitkauskas}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Муроўка]] [[Катэгорыя:Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Будаўнічыя тэхналогіі]] dgzzlzfzl5qnzhyb66jki9twzwyi4zk 5156253 5156025 2026-06-20T07:28:53Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5156253 wikitext text/x-wiki [[Файл:Царква Сьвятога Міхаіла (Сынкавічы). Фасад. (гатычная муроўка).jpg|thumb|Гатычная муроўка [[Сынкавіцкая царква|Сынкавіцкай царкв]]ы]] '''Гаты́чная муро́ўка''', таксама '''польская муроўка'''&nbsp;— тып цаглянай [[Муроўка|муроўкі]], пры якой у адным гарызантальным радзе паслядоўна чаргуюцца адзін [[Лажок (бок цэглы)|лажок]] (доўгі бок цэглы, або руб) і адзін [[тычок]] (кароткі бок, або старчак){{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}{{sfn|Kitkauskas|2005|с=163}}{{sfn|Трусаў|2017|с=9}}. На тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] яна прыйшла на змену [[Балтыйская муроўка|балтыйскай муроўцы]] ў сярэдзіне XIV стагоддзя і панавала ў манументальным дойлідстве да сярэдзіны XVI стагоддзя{{sfn|Kitkauskas|2005|с=175}}{{sfn|Трусаў|2017|с=9}}. == Характарыстыка == Асноўным прынцыпам гатычнай муроўкі з'яўляецца строгае чаргаванне лажкоў і тычкоў. Даследчыкі вылучаюць два этапы яе развіцця на беларускіх землях. На першым этапе, які ахоплівае другую палову XIV&nbsp;— сярэдзіну XV стагоддзя, чаргаванне лажкоў і тычкоў было не заўсёды дакладным, а таўшчыня швоў паміж цаглінамі дасягала 2,5—3 сантыметраў. На другім этапе (другая палова XV&nbsp;— першая палова XVI стагоддзя) муроўка ўдасканальваецца і робіцца дакладна ланцуговай. Швы змяншаюцца ў памерах, добра загладжваюцца і часам фугуюцца{{sfn|Трусаў|2017|с=9}}. З XV стагоддзя пачынае вылучацца дэкаратыўная гатычная муроўка. Для яе стварэння майстры выкарыстоўвалі моцна перапаленую цэглу-[[клінкер]] [[Сіні колер|цёмна-сіняга]] ці амаль [[Чорны колер|чорнага колеру]], з якой на фасадах будынкаў выкладалі розныя ўзоры. Найбольш пашыранымі малюнкамі былі рамбічная сетка і крыжы{{sfn|Трусаў|2017|с=9}}. == Гісторыя і выкарыстанне == Гатычная муроўка пачала масава ўкараняцца ў будаўніцтва ў сярэдзіне XIV стагоддзя. Адным з самых ранніх прыкладаў пераходу да яе на тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага лічыцца [[Замак Любарта|замак Любарта]] ў [[Луцк]]у, дзе пачынаючы з 1350-х гадоў абарончыя сцены, вежы і княжацкі палац узводзіліся менавіта ў гэтай тэхніцы{{sfn|Kitkauskas|2005|с=156}}. З гэтага ж часу яна пачынае дамінаваць і ў цэнтральных рэгіёнах дзяржавы, у тым ліку пры будаўніцтве [[Троцкі астраўны замак|Троцкіх замкаў]]{{sfn|Kitkauskas|2005|с=175}}. На тэрыторыі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] гатычная муроўка шырока прадстаўлена ў абарончым і сакральным дойлідстве. Яна была выкарыстана пры ўзвядзенні [[Меская вежа|Мескай вежы]] [[Навагрудскі замак|Навагрудскага замка]], дзе цагляная сцяна мела дакладнае чаргаванне аднаго лажка і аднаго тычка{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. У тэхніцы гатычнай муроўкі была выканана цагляная абліцоўка магутных веж [[Мірскі замак|Мірскага замка]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=65}} і цыліндрычных веж-рандэляў [[Геранёнскі замак|Геранёнскага замка]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=76}}. Выдатнымі ўзорамі выкарыстання дэкаратыўнай гатычнай муроўкі з'яўляюцца культавыя будынкі. У прыватнасці, на фасадах [[Траецкі касцёл (Ішкальдзь)|Траецкага касцёла ў Ішкальдзі]] (пабудаваны ў 1471—1472 гадах) з чорнай перапаленай цэглы выкладзена рамбічная сетка, а на сценах інкастэляванай [[Царква Святога Міхаіла Арханёла (Сынковічы)|Сынкавіцкай царквы]] выкананы ўзоры ў выглядзе крыжоў{{sfn|Трусаў|2017|с=9}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|ref=Ткачоў}} * {{артыкул |аўтар=[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А.]] |загаловак=Гісторыя беларускай цэглы |выданне=[[Беларускі гістарычны часопіс]] |тып=часопіс |год=2017 |нумар=9 |старонкі=3—14 |ref=Трусаў}} * {{артыкул |аўтар=Kitkauskas N. |загаловак=Mūras su baltišąja plytų perriša Lietuvoje |выданне=Lietuvių katalikų mokslo akademijos suvažiavimo darbai |тып=зборнік |год=2005 |том=19 |месца=Vilnius |старонкі=145—176 |ref=Kitkauskas}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Муроўка]] [[Катэгорыя:Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Будаўнічыя тэхналогіі]] 3zulof0pied9u8e9gha6rqs6meuts5j Польская муроўка 0 809715 5156027 2026-06-19T15:27:06Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Гатычная муроўка]] 5156027 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Гатычная муроўка]] t6c4x6hmskks5mwuvx26mdhg89y4rdg Starbase 0 809716 5156040 2026-06-19T16:36:34Z HK-47 9640 Новая старонка: «[[Файл:Starbase.jpg|міні|Starbase. Лагатып уздоўж шашы №4]] '''Starbase''' (Старбэйз, даслоўна — Зорная база) — выпрабавальны касмадром і вытворчая пляцоўка ў раёне мястэчка Бакі-Чыкацца (побач з горадам Старбэйз, недалёка ад горада [[Браўнсвіл (Тэхас)|Браўнсвіл]], штат Тэ...» 5156040 wikitext text/x-wiki [[Файл:Starbase.jpg|міні|Starbase. Лагатып уздоўж шашы №4]] '''Starbase''' (Старбэйз, даслоўна — Зорная база) — выпрабавальны касмадром і вытворчая пляцоўка ў раёне мястэчка Бакі-Чыкацца (побач з горадам Старбэйз, недалёка ад горада [[Браўнсвіл (Тэхас)|Браўнсвіл]], штат Тэхас, ЗША) для прыватнага выкарыстання кампаніяй [[SpaceX]]. Яго мэтай з'яўляецца забеспячэнне SpaceX стартавай пляцоўкай (размешчанай недалёка ад узбярэжжа [[Мексіканскі заліў|Мексіканскага заліву]]), цэнтрам кіравання палётамі, і ўнікальным зборачным комплексам для вытворчасці і выпрабаванняў сістэмы Starship. == Гісторыя == У лютым 2014 года [[Ілан Маск]] набыў 37 гектараў зямлі для будаўніцтва касмадрома ў раёне вёскі Бакі-Чыка. Пабудову касмадрома фінансава падтрымлівалі ўлады Тэхаса, паколькі аб'ект павінен быў даць штату мноства новых працоўных месцаў. {{У планах|элемент=раздзел|прысвечаны=гісторыі Starbase}}{{Касмадромы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Касмадромы ЗША]] 15ecfk4kkg7d0r6lc39hn9ld204v933 Юджын Гладстан О’Ніл 0 809717 5156048 2026-06-19T18:31:03Z JerzyKundrat 174 JerzyKundrat перайменаваў старонку [[Юджын Гладстан О’Ніл]] у [[Юджын О’Ніл]] па-над перасылкай 5156048 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Юджын О’Ніл]] 1ytd9ijkidd4ety8nyye5dnbmy8p18x Ю. О’Ніл 0 809718 5156049 2026-06-19T18:31:36Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Юджын О’Ніл]] 5156049 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Юджын О’Ніл]] 1ytd9ijkidd4ety8nyye5dnbmy8p18x А. Азімаў 0 809719 5156050 2026-06-19T18:33:11Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Айзек Азімаў]] 5156050 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Айзек Азімаў]] 173nu438l81fka6n0mfh39xok1wp4tp К. Вонегут 0 809720 5156051 2026-06-19T18:34:13Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Курт Вонегут]] 5156051 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Курт Вонегут]] 631helm98l76fwfst3xsg082fqx6zsu С. Дорскі 0 809721 5156054 2026-06-19T18:38:28Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Сямён Львовіч Дорскі]] 5156054 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сямён Львовіч Дорскі]] n4c8kmeqbmfxo13g95az6z5uju7nqvy Taxman 0 809722 5156057 2026-06-19T18:50:22Z Цімур 27525 Новая старонка: «{{Песня | Назва = Taxman | Вокладка = | Выканаўца = [[The Beatles]] | Аўтар = [[Джордж Харысан]] | Альбом = [[Revolver]] | Дата выпуску = [[5 жніўня]] [[1966]] | Дата запісу = 20 красавіка — 21 красавіка 1966 | Жанр = {{flatlist| * [[Рок-музыка|рок]]<ref>[https://www.rollingstone.com/music/lists/100-greatest-beatles-songs...» 5156057 wikitext text/x-wiki {{Песня | Назва = Taxman | Вокладка = | Выканаўца = [[The Beatles]] | Аўтар = [[Джордж Харысан]] | Альбом = [[Revolver]] | Дата выпуску = [[5 жніўня]] [[1966]] | Дата запісу = 20 красавіка — 21 красавіка 1966 | Жанр = {{flatlist| * [[Рок-музыка|рок]]<ref>[https://www.rollingstone.com/music/lists/100-greatest-beatles-songs-20110919/taxman-19691231 "Greatest Beatles Songs"] {{Wayback|url=https://www.rollingstone.com/music/lists/100-greatest-beatles-songs-20110919/taxman-19691231 |date=20180629130846 }}. [[Rolling Stone]].</ref> * [[гаражны рок]]<ref>Pete Prown, Harvey P. Newquist, Jon F. Eiche,"Legends of rock guitar: the essential reference of rock's greatest guitarists",ISBN 0-7935-4042-9, p.28.</ref> * [[псіхадэлічны рок]]<ref>Chris Gregory. Who Could Ask For More?: Reclaiming The Beatles. p. 125. "Two brilliantly incendiary ascending guitar solos played by Paul transform the song into a psychedelic opus."</ref> }} | Працягласць = 02:39 | Лэйбл = [[Parlophone]] | Прадзюсар = [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]] | Папярэдняя = | Нумар2 = 1 | Наступная = [[Eleanor Rigby]] | Нумар3 = 2 | Яшчэ = }} '''«Taxman»''' ({{tr|Зборшчык падаткаў|Падаткавы інспектар}}) — песня [[Англія|англійскага]] [[рок-гурт]]а «[[The Beatles]]», напісаная [[Джордж Харысан|Джорджам Харысанам]] пры ўдзеле [[Джон Ленан|Джона Ленана]]. == У запісе ўдзельнічалі == * [[Джордж Харысан]] — вакал, [[рытм-гітара]] * [[Джон Ленан]] — [[гарманічны вакал]] * [[Пол Мак-Картні]] — [[бас-гітара|бас]], [[лід-гітара]], [[гарманічны вакал]] * [[Рынга Стар]] — [[барабаны]] * [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]] — прадзюсар * [[Джэф Эмерык]] — інжынер == Кавер-версіі == * гурта «[[Tom Petty and the Heartbreakers]]» у [[трыб'ют]]-альбоме [[2002]] года — ''«[[Concert For George]]»'' * [[Біл Уаймэн|Біла Уаймэна]] * [[«Дзіўны Эл» Янкавіч|«Дзіўнага Эла» Янкавіча]] (пародыя на песню — «Pac-Man», музычная застаўка да папулярнай камп'ютарнай гульні — ''«[[Pac-Man]]»'') == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * (1980) [[Джордж Харысан]] «Я пра сябе», [[Лондан]], Phoenix. ISBN 0-7538-1734-9. * (1999) Уолтэр Эверэт «The Beatles як музыканты», [[ЗША]], Універсітэцкая прэса Оксфарда, ISBN 0-19-512941-5. * (2000) [[Дэвід Шэф]] «Усё, пра што мы кажам: апошняе асноўнае інтэрв'ю з Джонам Ленанам і Ёка Она», прэса Святога Марціна, ISBN 0-312-25464-4. * (2005) [[Іэн Макдональд]] «Рэвалюцыя ў галаве: запісы „The Beatles“ і шасцідзясятыя» (другая рэдакцыя), [[Лондан]], ISBN 1-84413-828-3. == Спасылкі == * [http://www.icce.rug.nl/~soundscapes/DATABASES/AWP/t.shtml Нататкі Алана Полака пра песню «Taxman»]{{ref|en}} * [http://www.lyrics007.com/The%20Beatles%20Lyrics/Taxman%20Lyrics.html Тэкст песні]{{ref|en}} * [http://www.lastfm.ru/music/The+Beatles/_/Taxman Песня «Taxman»] на сайце [[Last.fm]] {{The Beatles}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Песні на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Песні The Beatles]] 5pkm7t9qe87uodfyh118a1huovcyjn5 Сямён Львовіч Дорскі 0 809723 5156059 2026-06-19T18:53:15Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{Пісьменнік}} '''Сямён Львовіч Дорскі''' ({{ДН|20|10|1920}}, {{МН|Мінск}} — {{ДС|14|1|1992}}) — беларускі перакладчык, лінгвіст і педагог. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Мінску ў сям'і службоўца. Родны брат беларускага драматурга [[Іосіф Дорскі|Іосіфа Дорскага]]. У 1939 годзе з...» 5156059 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Сямён Львовіч Дорскі''' ({{ДН|20|10|1920}}, {{МН|Мінск}} — {{ДС|14|1|1992}}) — беларускі перакладчык, лінгвіст і педагог. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Мінску ў сям'і службоўца. Родны брат беларускага драматурга [[Іосіф Дорскі|Іосіфа Дорскага]]. У 1939 годзе завочна скончыў Маскоўскія курсы замежных моў, атрымаўшы кваліфікацыю перакладчыка. Да пачатку вайны паспеў скончыць тры курсы гістарычнага факультэта Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. У чэрвені 1941 года быў эвакуяваны ў Куйбышаўскую вобласць РСФСР, дзе нейкі час працаваў у калгасе. У верасні 1941 года пераехаў у [[горад Уральск]] (Казахстан), дзе выкладаў гісторыю ў мясцовай сярэдняй школе № 1. У 1942–1943 гадах быў курсантам Ленінградскага ваеннага вучылішча сувязі, якое тады знаходзілася ў эвакуацыі ва Уральску. Са студзеня 1943 па 1946 год служыў у шэрагах Савецкай Арміі. Прайшоўшы франтавы шлях Вялікай Айчыннай вайны, пасля дэмабілізацыі ў 1946 годзе вярнуўся ў Мінск. З 1962 па 1983 год працаваў дацэнтам кафедры лексікалогіі англійскай мовы ў [[МДЛУ|Мінскім дзяржаўным педагагічным інстытуце замежных моў]]. Выкладаў замежныя мовы, з'яўляўся загадчыкам кафедры англійскай мовы [[БДУ|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (БДУ). З 1980 года з'яўляўся членам Саюза беларускіх пісьменнікаў. == Перакладчыцкая дзейнасць == Дэбютаваў у друку як перакладчык у 1952 годзе. Перакладаў з англійскай, нямецкай, італьянскай і французскай моў. Сярод твораў у яго перакладзе «Гронкі гневу» ([[Джон Стэйнбек]]), «Птушкі на цернях» ([[Колін Мак-Калау]]) перакладзены сумяшчальна з Валянцінам Рабкевічам, «Сказ пра Робін Гуда» ([[Джон Фінемар]]), «Цікі» ([[Пітэр Джойс]]). Перакладаў апавяданні Луі Рэна (з нямецкай), Лібера Серэні (з італьянскай), Андрэ Стыля (з французскай), а таксама замежныя казкі для дзіцячых часопісаў (напрыклад, «[[Бярозка (часопіс)|Бярозка]]»). {{НК}} {{DEFAULTSORT:Дорскі Сямён Львовіч}} [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] sg439jkr7psaq6wlkimcz5wzlmibh1j 5156060 5156059 2026-06-19T18:56:51Z JerzyKundrat 174 5156060 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Сямён Львовіч Дорскі''' ({{ДН|20|10|1920}}, {{МН|Мінск}} — {{ДС|14|1|1992}}) — беларускі перакладчык, лінгвіст і педагог. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Мінску ў сям'і службоўца. Родны брат беларускага драматурга [[Іосіф Дорскі|Іосіфа Дорскага]]. У 1939 годзе завочна скончыў Маскоўскія курсы замежных моў, атрымаўшы кваліфікацыю перакладчыка. Да пачатку вайны паспеў скончыць тры курсы гістарычнага факультэта Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. У чэрвені 1941 года быў эвакуяваны ў Куйбышаўскую вобласць РСФСР, дзе нейкі час працаваў у калгасе. У верасні 1941 года пераехаў у [[горад Уральск]] (Казахстан), дзе выкладаў гісторыю ў мясцовай сярэдняй школе № 1. У 1942–1943 гадах быў курсантам Ленінградскага ваеннага вучылішча сувязі, якое тады знаходзілася ў эвакуацыі ва Уральску. Са студзеня 1943 па 1946 год служыў у шэрагах Савецкай Арміі. Прайшоўшы франтавы шлях Вялікай Айчыннай вайны, пасля дэмабілізацыі ў 1946 годзе вярнуўся ў Мінск. З 1962 па 1983 год працаваў дацэнтам кафедры лексікалогіі англійскай мовы ў [[МДЛУ|Мінскім дзяржаўным педагагічным інстытуце замежных моў]]. Выкладаў замежныя мовы, з'яўляўся загадчыкам кафедры англійскай мовы [[БДУ|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (БДУ). З 1980 года з'яўляўся членам Саюза беларускіх пісьменнікаў. == Перакладчыцкая дзейнасць == Дэбютаваў у друку як перакладчык у 1952 годзе. Перакладаў з англійскай, нямецкай, італьянскай і французскай моў. Сярод твораў у яго перакладзе «Гронкі гневу» ([[Джон Стэйнбек]]), «Птушкі на цернях» ([[Колін Мак-Калау]]) перакладзены сумяшчальна з Валянцінам Рабкевічам, «Сказ пра Робін Гуда» ([[Джон Фінемар]]), «Цікі» ([[Пітэр Джойс]]). Перакладаў апавяданні Луі Рэна (з нямецкай), Лібера Серэньі (з італьянскай), [[Андрэ Стыль|Андрэ Стыля]] (з французскай), а таксама замежныя казкі для дзіцячых часопісаў (напрыклад, «[[Бярозка (часопіс)|Бярозка]]»). {{НК}} {{DEFAULTSORT:Дорскі Сямён Львовіч}} [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] qqpx4xvc5zw968qk02smjnkxgpifj6c 5156061 5156060 2026-06-19T19:02:34Z JerzyKundrat 174 /* Біяграфія */ 5156061 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Сямён Львовіч Дорскі''' ({{ДН|20|10|1920}}, {{МН|Мінск}} — {{ДС|14|1|1992}}) — беларускі перакладчык, лінгвіст і педагог. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Мінску ў сям'і службоўца. Родны брат беларускага драматурга [[Іосіф Дорскі|Іосіфа Дорскага]]. У 1939 годзе завочна скончыў Маскоўскія курсы замежных моў, атрымаўшы кваліфікацыю перакладчыка. Да пачатку вайны паспеў скончыць тры курсы гістарычнага факультэта Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. У чэрвені 1941 года быў эвакуяваны ў Куйбышаўскую вобласць РСФСР, дзе нейкі час працаваў у калгасе. У верасні 1941 года пераехаў у [[горад Уральск]] (Казахстан), дзе выкладаў гісторыю ў мясцовай сярэдняй школе № 1. У 1942–1943 гадах быў курсантам Ленінградскага ваеннага вучылішча сувязі, якое тады знаходзілася ў эвакуацыі ва Уральску. Са студзеня 1943 па 1946 год служыў у шэрагах Савецкай Арміі. Прайшоўшы франтавы шлях Вялікай Айчыннай вайны, пасля дэмабілізацыі ў 1946 годзе вярнуўся ў Мінск. У 1947 годзе скончыў факультэт замежных моў [[Мінскі педагагічны інстытут|Мінскага педагагічнага інстытута]]. З 1955 па 1962 гады з'яўляўся загадчыкам кафедры англійскай мовы [[БДУ|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (БДУ). З 1962 па 1983 год працаваў дацэнтам кафедры лексікалогіі англійскай мовы ў [[МДЛУ|Мінскім дзяржаўным педагагічным інстытуце замежных моў]]. З 1980 года з'яўляўся членам Саюза беларускіх пісьменнікаў. == Перакладчыцкая дзейнасць == Дэбютаваў у друку як перакладчык у 1952 годзе. Перакладаў з англійскай, нямецкай, італьянскай і французскай моў. Сярод твораў у яго перакладзе «Гронкі гневу» ([[Джон Стэйнбек]]), «Птушкі на цернях» ([[Колін Мак-Калау]]) перакладзены сумяшчальна з Валянцінам Рабкевічам, «Сказ пра Робін Гуда» ([[Джон Фінемар]]), «Цікі» ([[Пітэр Джойс]]). Перакладаў апавяданні Луі Рэна (з нямецкай), Лібера Серэньі (з італьянскай), [[Андрэ Стыль|Андрэ Стыля]] (з французскай), а таксама замежныя казкі для дзіцячых часопісаў (напрыклад, «[[Бярозка (часопіс)|Бярозка]]»). {{НК}} {{DEFAULTSORT:Дорскі Сямён Львовіч}} [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] bjwrn2boppxglzy137wjlpbuvbtvrz3 5156062 5156061 2026-06-19T19:03:25Z JerzyKundrat 174 5156062 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Сямён Львовіч Дорскі''' ({{ДН|20|10|1920}}, {{МН|Мінск}} — {{ДС|14|1|1992}}) — беларускі перакладчык, лінгвіст і педагог. Кандыдат філалагічных навук (1961). == Біяграфія == Нарадзіўся ў Мінску ў сям'і службоўца. Родны брат беларускага драматурга [[Іосіф Дорскі|Іосіфа Дорскага]]. У 1939 годзе завочна скончыў Маскоўскія курсы замежных моў, атрымаўшы кваліфікацыю перакладчыка. Да пачатку вайны паспеў скончыць тры курсы гістарычнага факультэта Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. У чэрвені 1941 года быў эвакуяваны ў Куйбышаўскую вобласць РСФСР, дзе нейкі час працаваў у калгасе. У верасні 1941 года пераехаў у [[горад Уральск]] (Казахстан), дзе выкладаў гісторыю ў мясцовай сярэдняй школе № 1. У 1942–1943 гадах быў курсантам Ленінградскага ваеннага вучылішча сувязі, якое тады знаходзілася ў эвакуацыі ва Уральску. Са студзеня 1943 па 1946 год служыў у шэрагах Савецкай Арміі. Прайшоўшы франтавы шлях Вялікай Айчыннай вайны, пасля дэмабілізацыі ў 1946 годзе вярнуўся ў Мінск. У 1947 годзе скончыў факультэт замежных моў [[Мінскі педагагічны інстытут|Мінскага педагагічнага інстытута]]. З 1955 па 1962 гады з'яўляўся загадчыкам кафедры англійскай мовы [[БДУ|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (БДУ). З 1962 па 1983 год працаваў дацэнтам кафедры лексікалогіі англійскай мовы ў [[МДЛУ|Мінскім дзяржаўным педагагічным інстытуце замежных моў]]. З 1980 года з'яўляўся членам Саюза беларускіх пісьменнікаў. == Перакладчыцкая дзейнасць == Дэбютаваў у друку як перакладчык у 1952 годзе. Перакладаў з англійскай, нямецкай, італьянскай і французскай моў. Сярод твораў у яго перакладзе «Гронкі гневу» ([[Джон Стэйнбек]]), «Птушкі на цернях» ([[Колін Мак-Калау]]) перакладзены сумяшчальна з Валянцінам Рабкевічам, «Сказ пра Робін Гуда» ([[Джон Фінемар]]), «Цікі» ([[Пітэр Джойс]]). Перакладаў апавяданні Луі Рэна (з нямецкай), Лібера Серэньі (з італьянскай), [[Андрэ Стыль|Андрэ Стыля]] (з французскай), а таксама замежныя казкі для дзіцячых часопісаў (напрыклад, «[[Бярозка (часопіс)|Бярозка]]»). {{НК}} {{DEFAULTSORT:Дорскі Сямён Львовіч}} [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Кандыдаты філалагічных навук]] 2c4irlqwgsw66y4aw1e42dvyqhlhbur 5156073 5156062 2026-06-19T19:31:31Z JerzyKundrat 174 5156073 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Сямён Львовіч Дорскі''' ({{ДН|20|10|1920}}, {{МН|Мінск}} — {{ДС|14|1|1992}}) — беларускі перакладчык, лінгвіст і педагог. Кандыдат філалагічных навук (1961). == Біяграфія == Нарадзіўся ў Мінску ў сям'і службоўца. Родны брат беларускага драматурга [[Іосіф Дорскі|Іосіфа Дорскага]]. У 1939 годзе завочна скончыў Маскоўскія курсы замежных моў, атрымаўшы кваліфікацыю перакладчыка. Да пачатку вайны паспеў скончыць тры курсы гістарычнага факультэта Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. У чэрвені 1941 года быў эвакуяваны ў Куйбышаўскую вобласць РСФСР, дзе нейкі час працаваў у калгасе. У верасні 1941 года пераехаў у [[горад Уральск]] (Казахстан), дзе выкладаў гісторыю ў мясцовай сярэдняй школе № 1. У 1942–1943 гадах быў курсантам Ленінградскага ваеннага вучылішча сувязі, якое тады знаходзілася ў эвакуацыі ва Уральску. Са студзеня 1943 па 1946 год служыў у шэрагах Савецкай Арміі. Прайшоўшы франтавы шлях Вялікай Айчыннай вайны, пасля дэмабілізацыі ў 1946 годзе вярнуўся ў Мінск. У 1947 годзе скончыў факультэт замежных моў [[Мінскі педагагічны інстытут|Мінскага педагагічнага інстытута]]. З 1955 па 1962 гады з'яўляўся загадчыкам кафедры англійскай мовы [[БДУ|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (БДУ). З 1962 па 1983 год працаваў дацэнтам кафедры лексікалогіі англійскай мовы ў [[МДЛУ|Мінскім дзяржаўным педагагічным інстытуце замежных моў]]. З 1980 года з'яўляўся членам Саюза беларускіх пісьменнікаў. == Перакладчыцкая дзейнасць == Дэбютаваў у друку як перакладчык у 1952 годзе. Перакладаў з англійскай, нямецкай, італьянскай і французскай моў. Сярод твораў у яго перакладзе «Гронкі гневу» ([[Джон Стэйнбек]]), «Птушкі на цернях» ([[Колін Мак-Калау]]) перакладзены сумесна з Валянцінам Рабкевічам, «Сказ пра Робін Гуда» ([[Джон Фінемар]]), «Цікі» ([[Пітэр Джойс]]). Перакладаў апавяданні Луі Рэна (з нямецкай), Лібера Серэньі (з італьянскай), [[Андрэ Стыль|Андрэ Стыля]] (з французскай), а таксама замежныя казкі для дзіцячых часопісаў (напрыклад, «[[Бярозка (часопіс)|Бярозка]]»). == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|6|Дорскі Сямён Львовіч}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|130217}} {{DEFAULTSORT:Дорскі Сямён Львовіч}} [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Кандыдаты філалагічных навук]] gnqfy6wtzscm144tsxmc2uwsbnfu9xc 5156075 5156073 2026-06-19T19:33:19Z JerzyKundrat 174 /* Біяграфія */ 5156075 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Сямён Львовіч Дорскі''' ({{ДН|20|10|1920}}, {{МН|Мінск}} — {{ДС|14|1|1992}}) — беларускі перакладчык, лінгвіст і педагог. Кандыдат філалагічных навук (1961). == Біяграфія == Нарадзіўся ў Мінску ў сям’і службоўца. Родны брат беларускага драматурга [[Іосіф Дорскі|Іосіфа Дорскага]]. У 1939 годзе завочна скончыў Маскоўскія курсы замежных моў, атрымаўшы кваліфікацыю перакладчыка. Да пачатку вайны паспеў скончыць тры курсы гістарычнага факультэта Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. У чэрвені 1941 года быў эвакуяваны ў Куйбышаўскую вобласць РСФСР, дзе нейкі час працаваў у калгасе. У верасні 1941 года пераехаў у [[горад Уральск]] (Казахстан), дзе выкладаў гісторыю ў мясцовай сярэдняй школе № 1. У 1942—1943 гадах быў курсантам Ленінградскага ваеннага вучылішча сувязі, якое тады знаходзілася ў эвакуацыі ва Уральску. Са студзеня 1943 па 1946 год служыў у шэрагах Савецкай Арміі. Прайшоўшы франтавы шлях Вялікай Айчыннай вайны, пасля дэмабілізацыі ў 1946 годзе вярнуўся ў Мінск. У 1947 годзе скончыў факультэт замежных моў [[Мінскі педагагічны інстытут|Мінскага педагагічнага інстытута]]. Затым працаваў у [[БДУ]], з 1955 па 1962 гады з’яўляўся загадчыкам кафедры англійскай мовы. З 1962 па 1983 год працаваў дацэнтам кафедры лексікалогіі англійскай мовы ў [[МДЛУ|Мінскім дзяржаўным педагагічным інстытуце замежных моў]]. З 1980 года з’яўляўся членам Саюза беларускіх пісьменнікаў. == Перакладчыцкая дзейнасць == Дэбютаваў у друку як перакладчык у 1952 годзе. Перакладаў з англійскай, нямецкай, італьянскай і французскай моў. Сярод твораў у яго перакладзе «Гронкі гневу» ([[Джон Стэйнбек]]), «Птушкі на цернях» ([[Колін Мак-Калау]]) перакладзены сумесна з Валянцінам Рабкевічам, «Сказ пра Робін Гуда» ([[Джон Фінемар]]), «Цікі» ([[Пітэр Джойс]]). Перакладаў апавяданні Луі Рэна (з нямецкай), Лібера Серэньі (з італьянскай), [[Андрэ Стыль|Андрэ Стыля]] (з французскай), а таксама замежныя казкі для дзіцячых часопісаў (напрыклад, «[[Бярозка (часопіс)|Бярозка]]»). == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|6|Дорскі Сямён Львовіч}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|130217}} {{DEFAULTSORT:Дорскі Сямён Львовіч}} [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Кандыдаты філалагічных навук]] 75zacqoi9196ixga5obg4jxknoqtb07 5156081 5156075 2026-06-19T19:43:35Z JerzyKundrat 174 /* Перакладчыцкая дзейнасць */ 5156081 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Сямён Львовіч Дорскі''' ({{ДН|20|10|1920}}, {{МН|Мінск}} — {{ДС|14|1|1992}}) — беларускі перакладчык, лінгвіст і педагог. Кандыдат філалагічных навук (1961). == Біяграфія == Нарадзіўся ў Мінску ў сям’і службоўца. Родны брат беларускага драматурга [[Іосіф Дорскі|Іосіфа Дорскага]]. У 1939 годзе завочна скончыў Маскоўскія курсы замежных моў, атрымаўшы кваліфікацыю перакладчыка. Да пачатку вайны паспеў скончыць тры курсы гістарычнага факультэта Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. У чэрвені 1941 года быў эвакуяваны ў Куйбышаўскую вобласць РСФСР, дзе нейкі час працаваў у калгасе. У верасні 1941 года пераехаў у [[горад Уральск]] (Казахстан), дзе выкладаў гісторыю ў мясцовай сярэдняй школе № 1. У 1942—1943 гадах быў курсантам Ленінградскага ваеннага вучылішча сувязі, якое тады знаходзілася ў эвакуацыі ва Уральску. Са студзеня 1943 па 1946 год служыў у шэрагах Савецкай Арміі. Прайшоўшы франтавы шлях Вялікай Айчыннай вайны, пасля дэмабілізацыі ў 1946 годзе вярнуўся ў Мінск. У 1947 годзе скончыў факультэт замежных моў [[Мінскі педагагічны інстытут|Мінскага педагагічнага інстытута]]. Затым працаваў у [[БДУ]], з 1955 па 1962 гады з’яўляўся загадчыкам кафедры англійскай мовы. З 1962 па 1983 год працаваў дацэнтам кафедры лексікалогіі англійскай мовы ў [[МДЛУ|Мінскім дзяржаўным педагагічным інстытуце замежных моў]]. З 1980 года з’яўляўся членам Саюза беларускіх пісьменнікаў. == Перакладчыцкая дзейнасць == Дэбютаваў у друку як перакладчык у 1952 годзе. Перакладаў з англійскай, нямецкай, італьянскай і французскай моў. Сярод твораў у яго перакладзе «Гронкі гневу» ([[Джон Стэйнбек]]), «Птушкі на цернях» ([[Колін Мак-Калау]]) перакладзены сумесна з Валянцінам Рабкевічам, «Сказ пра Робін Гуда» ([[Джон Фінемар]]), «Цікі» ([[Пітэр Джойс]]). Перакладаў апавяданні [[Людвіг Рэн|Людвіга Рэна]] (з нямецкай), Лібера Серэньі (з італьянскай), [[Андрэ Стыль|Андрэ Стыля]] (з французскай), а таксама замежныя казкі для дзіцячых часопісаў (напрыклад, «[[Бярозка (часопіс)|Бярозка]]»). == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|6|Дорскі Сямён Львовіч}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|130217}} {{DEFAULTSORT:Дорскі Сямён Львовіч}} [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Кандыдаты філалагічных навук]] fp9chykedew1um89cszdchi5ccewt8o А. Мардзвілка 0 809724 5156066 2026-06-19T19:12:37Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Аркадзь Пятровіч Мардвілка]] 5156066 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Аркадзь Пятровіч Мардвілка]] tkvqokfw3p67bt2icn265dpqhviedb3 Дж. Стэйнбек 0 809725 5156068 2026-06-19T19:19:08Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Джон Стэйнбек]] 5156068 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Джон Стэйнбек]] scjbpo2x72rk4o5thf1eqkcws90a30y У. Сараян 0 809726 5156069 2026-06-19T19:19:45Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Уільям Сараян]] 5156069 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Уільям Сараян]] pcl706vzwe0jaii69es61ds1fv7ipcy Людвіг Рэн 0 809727 5156087 2026-06-19T19:56:06Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{Пісьменнік}} '''Людвіг Рэн''' ({{lang-de|Ludwig Renn}}, сапр. Арнольд Фрыдрых Фіт фон Гольсенау; {{ВД-Прэамбула}}) — нямецкі пісьменнік, грамадскі дзеяч і адзін з заснавальнікаў нямецкай пралетарска-рэвалюцыйнай літаратуры. == Біяграфія == Нарадзіўся ў дваранскай сям...» 5156087 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Людвіг Рэн''' ({{lang-de|Ludwig Renn}}, сапр. Арнольд Фрыдрых Фіт фон Гольсенау; {{ВД-Прэамбула}}) — нямецкі пісьменнік, грамадскі дзеяч і адзін з заснавальнікаў нямецкай пралетарска-рэвалюцыйнай літаратуры. == Біяграфія == Нарадзіўся ў дваранскай сям’і, якая належала да саксонскай арыстакратыі. Быў афіцэрам падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], ваяваў на Заходнім фронце. У 1928 годзе ўступіў у [[Камуністычная партыя Германіі|Камуністычную партыю Германіі]], адмовіўся ад дваранскага тытула і ўзяў псеўданім Людвіг Рэн — гэта імя галоўнага героя яго першага паспяховага рамана. Пасля прыходу нацыстаў да ўлады быў арыштаваны ў 1933 годзе і правёў два з паловай гады ў турме. Пасля вызвалення ўдзельнічаў у [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|Грамадзянскай вайне ў Іспаніі]] (1936—1937) як камандзір батальёна «Эрнст Тэльман» і начальнік штаба XI Інтэрнацыянальнай брыгады. Эміграваў, доўгі час жыў у [[Мексіка|Мексіцы]]. У 1947 годзе вярнуўся ў Германію (у савецкую зону акупацыі), выкладаў у ВНУ [[Дрэздэн]]а і [[Берлін]]а. Быў адным з самых шанаваных пісьменнікаў [[ГДР]]. == Творчасць == Аўтабіяграфічны антываенны раман «Вайна» (''Krieg'', 1928), у якім паказаны суровыя будні салдата прынёс яму сусветную славу. Працяг гэтага рамана «Пасляваенне» (''Nachkrieg'', 1930) апісвае палітычны крызіс у Веймарскай рэспубліцы і прыход героя да сацыялістычных перакананняў. «Заняпад дваранства» (''Adel im Untergang'', 1944) — раман, напісаны ў эміграцыі, які крытычна апісвае крызіс і канец нямецкай арыстакратыі. «Іспанская вайна» (''Der spanische Krieg'', 1956) — кніга ўспамінаў пра падзеі ў Іспаніі. У пазнейшыя гады жыцця ў ГДР Людвіг Рэн стаў папулярным аўтарам гістарычных і прыгодніцкіх твораў для дзяцей і падлеткаў. На беларускую мову яго аповесць «Негр Нобі» пераклаў [[Сяргей Дорскі]]. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рэн Людвіг}} [[Катэгорыя:Нямецкамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Германіі]] qnfbsv97x42rxu4wdmlpd5hc04j4536 5156088 5156087 2026-06-19T19:56:51Z JerzyKundrat 174 5156088 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Людвіг Рэн''' ({{lang-de|Ludwig Renn}}, сапр. Арнольд Фрыдрых Фіт фон Гольсенау; {{ВД-Прэамбула}}) — нямецкі пісьменнік, грамадскі дзеяч і адзін з заснавальнікаў нямецкай пралетарска-рэвалюцыйнай літаратуры. == Біяграфія == Нарадзіўся ў дваранскай сям’і, якая належала да саксонскай арыстакратыі. Быў афіцэрам падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], ваяваў на Заходнім фронце. У 1928 годзе ўступіў у [[Камуністычная партыя Германіі|Камуністычную партыю Германіі]], адмовіўся ад дваранскага тытула і ўзяў псеўданім Людвіг Рэн — гэта імя галоўнага героя яго першага паспяховага рамана. Пасля прыходу нацыстаў да ўлады быў арыштаваны ў 1933 годзе і правёў два з паловай гады ў турме. Пасля вызвалення ўдзельнічаў у [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|Грамадзянскай вайне ў Іспаніі]] (1936—1937) як камандзір батальёна «Эрнст Тэльман» і начальнік штаба XI Інтэрнацыянальнай брыгады. Эміграваў, доўгі час жыў у [[Мексіка|Мексіцы]]. У 1947 годзе вярнуўся ў Германію (у савецкую зону акупацыі), выкладаў у ВНУ [[Дрэздэн]]а і [[Берлін]]а. Быў адным з самых шанаваных пісьменнікаў [[ГДР]]. == Творчасць == Аўтабіяграфічны антываенны раман «Вайна» (''Krieg'', 1928), у якім паказаны суровыя будні салдата прынёс яму сусветную славу. Працяг гэтага рамана «Пасляваенне» (''Nachkrieg'', 1930) апісвае палітычны крызіс у Веймарскай рэспубліцы і прыход героя да сацыялістычных перакананняў. «Заняпад дваранства» (''Adel im Untergang'', 1944) — раман, напісаны ў эміграцыі, які крытычна апісвае крызіс і канец нямецкай арыстакратыі. «Іспанская вайна» (''Der spanische Krieg'', 1956) — кніга ўспамінаў пра падзеі ў Іспаніі. У пазнейшыя гады жыцця ў ГДР Людвіг Рэн стаў папулярным аўтарам гістарычных і прыгодніцкіх твораў для дзяцей і падлеткаў. На беларускую мову яго аповесць «Негр Нобі» пераклаў [[Сяргей Дорскі]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рэн Людвіг}} [[Катэгорыя:Нямецкамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Германіі]] s4ybfs6f06anqtvw25ke9xe68dmng5w 5156091 5156088 2026-06-19T19:58:38Z JerzyKundrat 174 /* Творчасць */ 5156091 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Людвіг Рэн''' ({{lang-de|Ludwig Renn}}, сапр. Арнольд Фрыдрых Фіт фон Гольсенау; {{ВД-Прэамбула}}) — нямецкі пісьменнік, грамадскі дзеяч і адзін з заснавальнікаў нямецкай пралетарска-рэвалюцыйнай літаратуры. == Біяграфія == Нарадзіўся ў дваранскай сям’і, якая належала да саксонскай арыстакратыі. Быў афіцэрам падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], ваяваў на Заходнім фронце. У 1928 годзе ўступіў у [[Камуністычная партыя Германіі|Камуністычную партыю Германіі]], адмовіўся ад дваранскага тытула і ўзяў псеўданім Людвіг Рэн — гэта імя галоўнага героя яго першага паспяховага рамана. Пасля прыходу нацыстаў да ўлады быў арыштаваны ў 1933 годзе і правёў два з паловай гады ў турме. Пасля вызвалення ўдзельнічаў у [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|Грамадзянскай вайне ў Іспаніі]] (1936—1937) як камандзір батальёна «Эрнст Тэльман» і начальнік штаба XI Інтэрнацыянальнай брыгады. Эміграваў, доўгі час жыў у [[Мексіка|Мексіцы]]. У 1947 годзе вярнуўся ў Германію (у савецкую зону акупацыі), выкладаў у ВНУ [[Дрэздэн]]а і [[Берлін]]а. Быў адным з самых шанаваных пісьменнікаў [[ГДР]]. == Творчасць == Аўтабіяграфічны антываенны раман «Вайна» (''Krieg'', 1928), у якім паказаны суровыя будні салдата прынёс яму сусветную славу. Працяг гэтага рамана «Пасляваенне» (''Nachkrieg'', 1930) апісвае палітычны крызіс у Веймарскай рэспубліцы і прыход героя да сацыялістычных перакананняў. «Заняпад дваранства» (''Adel im Untergang'', 1944) — раман, напісаны ў эміграцыі, які крытычна апісвае крызіс і канец нямецкай арыстакратыі. «Іспанская вайна» (''Der spanische Krieg'', 1956) — кніга ўспамінаў пра падзеі ў Іспаніі. У пазнейшыя гады жыцця ў ГДР Людвіг Рэн стаў папулярным аўтарам гістарычных і прыгодніцкіх твораў для дзяцей і падлеткаў. На беларускую мову яго аповесць «Негр Нобі» пераклаў [[Сямён Дорскі]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рэн Людвіг}} [[Катэгорыя:Нямецкамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Германіі]] ss9mxfm2mvgjc10h2o4cwzcillytwdy 5156092 5156091 2026-06-19T19:59:26Z JerzyKundrat 174 /* Творчасць */ 5156092 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Людвіг Рэн''' ({{lang-de|Ludwig Renn}}, сапр. Арнольд Фрыдрых Фіт фон Гольсенау; {{ВД-Прэамбула}}) — нямецкі пісьменнік, грамадскі дзеяч і адзін з заснавальнікаў нямецкай пралетарска-рэвалюцыйнай літаратуры. == Біяграфія == Нарадзіўся ў дваранскай сям’і, якая належала да саксонскай арыстакратыі. Быў афіцэрам падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], ваяваў на Заходнім фронце. У 1928 годзе ўступіў у [[Камуністычная партыя Германіі|Камуністычную партыю Германіі]], адмовіўся ад дваранскага тытула і ўзяў псеўданім Людвіг Рэн — гэта імя галоўнага героя яго першага паспяховага рамана. Пасля прыходу нацыстаў да ўлады быў арыштаваны ў 1933 годзе і правёў два з паловай гады ў турме. Пасля вызвалення ўдзельнічаў у [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|Грамадзянскай вайне ў Іспаніі]] (1936—1937) як камандзір батальёна «Эрнст Тэльман» і начальнік штаба XI Інтэрнацыянальнай брыгады. Эміграваў, доўгі час жыў у [[Мексіка|Мексіцы]]. У 1947 годзе вярнуўся ў Германію (у савецкую зону акупацыі), выкладаў у ВНУ [[Дрэздэн]]а і [[Берлін]]а. Быў адным з самых шанаваных пісьменнікаў [[ГДР]]. == Творчасць == Аўтабіяграфічны антываенны раман «Вайна» (''Krieg'', 1928), у якім паказаны суровыя будні салдата, прынёс яму сусветную славу. Працяг гэтага рамана «Пасляваенне» (''Nachkrieg'', 1930) апісвае палітычны крызіс у [[Веймарская рэспубліка|Веймарскай рэспубліцы]] і прыход героя да сацыялістычных перакананняў. «Заняпад дваранства» (''Adel im Untergang'', 1944) — раман, напісаны ў эміграцыі, які крытычна апісвае крызіс і канец нямецкай арыстакратыі. «Іспанская вайна» (''Der spanische Krieg'', 1956) — кніга ўспамінаў пра падзеі ў Іспаніі. У пазнейшыя гады жыцця ў ГДР Людвіг Рэн стаў папулярным аўтарам гістарычных і прыгодніцкіх твораў для дзяцей і падлеткаў. На беларускую мову яго аповесць «Негр Нобі» пераклаў [[Сямён Дорскі]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рэн Людвіг}} [[Катэгорыя:Нямецкамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Германіі]] 71yt9efl9ortw4uvj6o42u92dcf7c9h Сямён Дорскі 0 809728 5156090 2026-06-19T19:58:34Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Сямён Львовіч Дорскі]] 5156090 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сямён Львовіч Дорскі]] n4c8kmeqbmfxo13g95az6z5uju7nqvy Р. Шэклі 0 809729 5156093 2026-06-19T20:04:56Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Роберт Шэклі]] 5156093 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Роберт Шэклі]] m1u41zc3hezk1zlfva3nlw26z3f3q2g Дж. Рыд 0 809730 5156094 2026-06-19T20:05:52Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Джон Рыд]] 5156094 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Джон Рыд]] 3pnje45vzi8mxmhx1bth0n32tfeqm3d Ш. Андэрсан 0 809731 5156101 2026-06-19T20:22:08Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Шэрвуд Андэрсан]] 5156101 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шэрвуд Андэрсан]] 20vnyr9l0tau2bgynu2ggj5xe8j04f9 В. Ірвінг 0 809732 5156103 2026-06-19T20:29:56Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Вашынгтон Ірвінг]] 5156103 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Вашынгтон Ірвінг]] tgt9jc65vjvyy7qm68agvlvnj5bifxv Легенда Соннай Лагчыны 0 809733 5156111 2026-06-19T21:02:42Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{Літаратурны твор}} '''«Легенда Соннай Лагчыны»''' ({{lang-en|The Legend of Sleepy Hollow}}) — містычнае [[апавяданне]] амерыканскага пісьменніка [[Вашынгтон Ірвінг|Вашынгтона Ірвінга]], упершыню апублікаванае ў [[1820]] годзе. Твор вядомы сваёй атмасферай жаху, спалучэннем фа...» 5156111 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор}} '''«Легенда Соннай Лагчыны»''' ({{lang-en|The Legend of Sleepy Hollow}}) — містычнае [[апавяданне]] амерыканскага пісьменніка [[Вашынгтон Ірвінг|Вашынгтона Ірвінга]], упершыню апублікаванае ў [[1820]] годзе. Твор вядомы сваёй атмасферай жаху, спалучэннем фальклору і гумару. Дзеянне адбываецца ў канцы XVIII стагоддзя ў ціхім галандскім паселішчы Сонная Лагчына ([[штат Нью-Ёрк]]), якое славіцца сваімі таямніцамі і прывідамі. Галоўны герой, настаўнік Ікабад Крэйн, экзатычны, вельмі палахлівы чалавек. Ён прыязджае ў паселішча, каб навучаць мясцовых дзяцей, і спадзяецца палепшыць сваё фінансавае становішча, ажаніўшыся з багатай спадчынніцай Катрынай Ван Тасэл. За сэрца Катрыны змагаецца мясцовы забіяка і жартаўнік Абрагам Ван Брунт. Ён разумее, што сапернічаць з адукаваным настаўнікам у інтэлекце складана, таму выкарыстоўвае больш хітрыя метады, каб выжыць Ікабада. Мясцовыя жыхары вераць у мноства прывідаў, але галоўны з іх — Вершнік без галавы. Паводле падання, гэта прывід салдата-гесэнца, якому падчас вайны адарвала галаву гарматным ядранам. Ён кожную ноч шукае сваю галаву і імкліва скача па наваколлі. Падчас пышнай вечарыны ў доме Ван Тасэлаў Ікабад атрымлівае адмову ад Катрыны і ў засмучаных пачуццях едзе дадому праз змрочны лес. Менавіта там адбываецца сустрэча з вершнікам, які кідае ў настаўніка сваю «галаву» (насамрэч — [[гарбуз]]). Пасля гэтага Ікабад бясследна знікае, а Бром Ван Брунт неўзабаве жэніцца на Катрыне. Жыхары паселішча лічаць, што настаўніка забраў прывід. Гэтае апавяданне стала часткай зборніка «Кніга эскізаў» В. Ірвінга. Апавяданне неаднаразова экранізавалася. Самай вядомай лічыцца гатычная адаптацыя рэжысёра [[Цім Бёртан|Ціма Бёртана]] з [[Джоні Дэп]]ам у галоўнай ролі. На беларускую мову гэты твор пераклаў [[Андрэй Дубовік]]. {{Бібліяінфармацыя}} lplyazi5zu575pfy6o2c4pyk5qourpr 5156112 5156111 2026-06-19T21:07:20Z JerzyKundrat 174 5156112 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор}} '''«Легенда Соннай Лагчыны»''' ({{lang-en|The Legend of Sleepy Hollow}}) — містычнае [[апавяданне]] амерыканскага пісьменніка [[Вашынгтон Ірвінг|Вашынгтона Ірвінга]], упершыню апублікаванае ў [[1820]] годзе. Твор вядомы сваёй атмасферай жаху, спалучэннем фальклору і гумару. Дзеянне адбываецца ў канцы XVIII стагоддзя ў ціхім галандскім паселішчы Сонная Лагчына ([[штат Нью-Ёрк]]), якое славіцца сваімі таямніцамі і прывідамі. Галоўны герой, настаўнік Ікабад Крэйн, экзатычны, вельмі палахлівы чалавек. Ён прыязджае ў паселішча, каб навучаць мясцовых дзяцей, і спадзяецца палепшыць сваё фінансавае становішча, ажаніўшыся з багатай спадчынніцай Катрынай Ван Тасэл. За сэрца Катрыны змагаецца мясцовы забіяка і жартаўнік Абрагам Ван Брунт. Ён разумее, што сапернічаць з адукаваным настаўнікам у інтэлекце складана, таму выкарыстоўвае больш хітрыя метады, каб выжыць Ікабада. Мясцовыя жыхары вераць у мноства прывідаў, але галоўны з іх — Вершнік без галавы. Паводле падання, гэта прывід салдата-гесэнца, якому падчас вайны адарвала галаву гарматным ядранам. Ён кожную ноч шукае сваю галаву і імкліва скача па наваколлі. Падчас пышнай вечарыны ў доме Ван Тасэлаў Ікабад атрымлівае адмову ад Катрыны і ў засмучаных пачуццях едзе дадому праз змрочны лес. Менавіта там адбываецца сустрэча з вершнікам, які кідае ў настаўніка сваю «галаву» (насамрэч — [[гарбуз]]). Пасля гэтага Ікабад бясследна знікае, а Бром Ван Брунт неўзабаве жэніцца на Катрыне. Жыхары паселішча лічаць, што настаўніка забраў прывід. Гэтае апавяданне стала часткай зборніка «Кніга эскізаў» В. Ірвінга. Апавяданне неаднаразова экранізавалася. Самай вядомай лічыцца гатычная адаптацыя рэжысёра [[Цім Бёртан|Ціма Бёртана]] з [[Джоні Дэп]]ам у галоўнай ролі. На беларускую мову гэты твор пераклаў [[Андрэй Дубовік]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Літаратурныя творы ЗША]] [[Катэгорыя:Літаратурныя творы на англійскай мове]] 536e8b7a7yzcms30e8pf4x3stp74q55 5156316 5156112 2026-06-20T08:47:53Z JerzyKundrat 174 5156316 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор}} '''«Легенда Соннай Лагчыны»''' ({{lang-en|The Legend of Sleepy Hollow}}) — містычнае [[апавяданне]] амерыканскага пісьменніка [[Вашынгтон Ірвінг|Вашынгтона Ірвінга]], упершыню апублікаванае ў [[1820]] годзе. Твор вядомы сваёй атмасферай жаху, спалучэннем [[фальклор]]у і [[гумар]]у. Дзеянне адбываецца ў канцы XVIII стагоддзя ў ціхім галандскім паселішчы Сонная Лагчына ([[штат Нью-Ёрк]]), якое славіцца сваімі таямніцамі і прывідамі. Галоўны герой, настаўнік Ікабад Крэйн, экзатычны, вельмі палахлівы чалавек. Ён прыязджае ў паселішча, каб навучаць мясцовых дзяцей, і спадзяецца палепшыць сваё фінансавае становішча, ажаніўшыся з багатай спадчынніцай Катрынай Ван Тасэл. За сэрца Катрыны змагаецца мясцовы забіяка і жартаўнік Абрагам Ван Брунт. Ён разумее, што сапернічаць з адукаваным настаўнікам у інтэлекце складана, таму выкарыстоўвае больш хітрыя метады, каб выжыць Ікабада. Мясцовыя жыхары вераць у мноства прывідаў, але галоўны з іх — Вершнік без галавы. Паводле падання, гэта прывід салдата-гесэнца, якому падчас вайны адарвала галаву гарматным ядранам. Ён кожную ноч шукае сваю галаву і імкліва скача па наваколлі. Падчас пышнай вечарыны ў доме Ван Тасэлаў Ікабад атрымлівае адмову ад Катрыны і ў засмучаных пачуццях едзе дадому праз змрочны лес. Менавіта там адбываецца сустрэча з вершнікам, які кідае ў настаўніка сваю «галаву» (насамрэч — [[гарбуз]]). Пасля гэтага Ікабад бясследна знікае, а Бром Ван Брунт неўзабаве жэніцца на Катрыне. Жыхары паселішча лічаць, што настаўніка забраў прывід. Гэтае апавяданне стала часткай зборніка «Кніга эскізаў» В. Ірвінга. Апавяданне неаднаразова экранізавалася. Самай вядомай лічыцца гатычная адаптацыя рэжысёра [[Цім Бёртан|Ціма Бёртана]] з [[Джоні Дэп]]ам у галоўнай ролі. На беларускую мову гэты твор пераклаў [[Андрэй Дубовік]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Літаратурныя творы ЗША]] [[Катэгорыя:Літаратурныя творы на англійскай мове]] 8swn094pwbr7hpk2ohfvw8b4lmjpb2h Ф. Фрэно 0 809734 5156113 2026-06-19T21:11:07Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Філіп Фрэно]] 5156113 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Філіп Фрэно]] ad0h4orppvyxkhi9zikzlretxp9b8b3 Філіп Фрэно 0 809735 5156114 2026-06-19T21:16:25Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{Пісьменнік}} '''Філіп Фрэно''' ({{lang-en|Philip Freneau}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі паэт, публіцыст і журналіст, якога часта называюць «паэтам Амерыканскай рэвалюцыі». {{пішу}} == Літаратура == * ''Спанкэрэн К. Ван''. Нарыс аб амерыканскай літаратуры / Перакл. В. і Л....» 5156114 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Філіп Фрэно''' ({{lang-en|Philip Freneau}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі паэт, публіцыст і журналіст, якога часта называюць «паэтам Амерыканскай рэвалюцыі». {{пішу}} == Літаратура == * ''Спанкэрэн К. Ван''. Нарыс аб амерыканскай літаратуры / Перакл. В. і Л. Калабан. — Інфармацыйнае агенцтва Злучаных Штатаў, [б.г.] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Фрэно Філіп}} [[Катэгорыя:Паэты ЗША]] gz46zbkv640fyq2yr4t7vgymmmo295w 5156115 5156114 2026-06-19T21:17:13Z JerzyKundrat 174 5156115 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Філіп Фрэно''' ({{lang-en|Philip Freneau}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі паэт, публіцыст і журналіст, якога часта называюць «паэтам Амерыканскай рэвалюцыі». {{пішу}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Спанкэрэн К. Ван''. Нарыс аб амерыканскай літаратуры / Перакл. В. і Л. Калабан. — Інфармацыйнае агенцтва Злучаных Штатаў, [б.г.] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Фрэно Філіп}} [[Катэгорыя:Паэты ЗША]] gsoj40b8cny0cpby61hdw7aznnmnrzm 5156247 5156115 2026-06-20T07:17:40Z JerzyKundrat 174 5156247 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Філіп Фрэно''' ({{lang-en|Philip Freneau}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі паэт, публіцыст і журналіст, якога часта называюць «паэтам Амерыканскай рэвалюцыі». Належвў да літаратурнага аб’яднання «Хартфард Уітс», члены якога адлюстроўвалі культурны кансерватызм адукаваных класаў. Але Фрэно быў праціўнікам перажыткаў і абраў дэмакратычны, ліберальны шлях. Паэт увабраў у сябе новыя хваляванні еўрапейскага [[рамантызм]]у. Яго паэзія заставалася непераўзыдзенай аж да «амерыканскага Рэнесансу» 1820-х гадоў. == Біяграфія == Маючы карані [[гугеноты|гугенота]], Фрэно змагаўся ў радах міліцыі на франтах [[Вайна за незалежнасць ЗША|Вайны за незалежнасць]]. У 1780 годзе ён трапіў у палон і знаходзіўся ў турме на борце англійскіх караблёў, дзе ледзь не памёр, але сям’я здолела вызваліць яго. Нарісаная ім паэма «Брытанскі карабель-турма» з’яўляецца горкім абвінавачваннем жорсткасці брытанцаў, якія жадалі «заліць зямлю крывёю». Гэты і іншы творы часоў рэвалюцыі, у тым ліку «Вечныя вытокі», «Амерыканская свабода», «Палітычнае літанне», «Кансультацыя апоўначы», «Маналог Джорджа III» прынеслі яму вядомасць. На працягу жыцця Філіп Фрэно выдаваў шэраг часопісаў, поўных роздуму аб вялікай мэце дэмакратыі. Калі [[Томас Джэферсан]] дапамог яму ў 1791 годзе арганізаваць баявую антыфедэралісцкую «Нацыянальную газету», Фрэно праявіў сябе як ваяўнічы рэдактар, адданы дэмакратычным ідэалам. Яго папулярныя вершы, што друкаваліся ў газетах для сярэдняга чытача, праслаўлялі амерыканскія ідэі. У вершы «Ватасць тытуню» распавядалася пра [[тытунь|гэту расліну]], галоўную апору паўднёвай эканомікі. Верш «Збан рому» славіў [[ром (напой)|алкагольны напой]] [[Вест-Індыя|Вест-Індыі]], ключавы тавар маладога амерыканскага гандлю. Звычайныя амерыканскія характары былі галоўнымі дзеючымі асобамі ў вершы «Лоцман Гатэрас», а таксама ў вершах аб шаманскіх лекарах і напышаных евангелістах. Фрэно валодаў звычайным размоўным стылем, але мог таксама ўзняцца да ўдасканаленага неакласічнага лірызму ў вершах, якія траплялі ў анталогіі, як напр. «Напой з дзікага мёду» (1786), які абуджае ўспамін аб салодка-пахучым тутэйшым шрабе. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Спанкэрэн К. Ван''. Нарыс аб амерыканскай літаратуры / Перакл. В. і Л. Калабан. — Інфармацыйнае агенцтва Злучаных Штатаў, [б.г.] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Фрэно Філіп}} [[Катэгорыя:Паэты ЗША]] sre67m967kfhysaxj05y302lbf8oz29 5156259 5156247 2026-06-20T07:39:27Z JerzyKundrat 174 /* Біяграфія */ 5156259 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Філіп Фрэно''' ({{lang-en|Philip Freneau}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі паэт, публіцыст і журналіст, якога часта называюць «паэтам Амерыканскай рэвалюцыі». Належвў да літаратурнага аб’яднання «Хартфард Уітс», члены якога адлюстроўвалі культурны кансерватызм адукаваных класаў. Але Фрэно быў праціўнікам перажыткаў і абраў дэмакратычны, ліберальны шлях. Паэт увабраў у сябе новыя хваляванні еўрапейскага [[рамантызм]]у. Яго паэзія заставалася непераўзыдзенай аж да «амерыканскага Рэнесансу» 1820-х гадоў. == Біяграфія == Маючы карані [[гугеноты|гугенота]], Фрэно змагаўся ў радах міліцыі на франтах [[Вайна за незалежнасць ЗША|Вайны за незалежнасць]]. У 1780 годзе ён трапіў у палон і знаходзіўся ў турме на борце англійскіх караблёў, дзе ледзь не памёр, але сям’я здолела вызваліць яго. Напісаная ім паэма «Брытанскі карабель-турма» з’яўляецца горкім абвінавачваннем жорсткасці брытанцаў, якія жадалі «заліць зямлю крывёю». Гэты і іншы творы часоў рэвалюцыі, у тым ліку «Вечныя вытокі», «Амерыканская свабода», «Палітычнае літанне», «Кансультацыя апоўначы», «Маналог Джорджа III», прынеслі яму вядомасць. На працягу жыцця Філіп Фрэно выдаваў шэраг часопісаў, поўных роздуму аб вялікай мэце дэмакратыі. Калі [[Томас Джэферсан]] дапамог яму ў 1791 годзе арганізаваць баявую антыфедэралісцкую «Нацыянальную газету», Фрэно праявіў сябе як ваяўнічы рэдактар, адданы дэмакратычным ідэалам. Яго папулярныя вершы, што друкаваліся ў газетах для сярэдняга чытача, праслаўлялі амерыканскія ідэі. У вершы «Ватасць тытуню» распавядалася пра [[тытунь|гэту расліну]], галоўную апору паўднёвай эканомікі. Верш «Збан рому» славіў [[ром (напой)|алкагольны напой]] [[Вест-Індыя|Вест-Індыі]], ключавы тавар маладога амерыканскага гандлю. Звычайныя амерыканскія характары былі галоўнымі дзеючымі асобамі ў вершы «Лоцман Гатэрас», а таксама ў вершах аб шаманскіх лекарах і напышаных евангелістах. Фрэно валодаў звычайным размоўным стылем, але мог таксама ўзняцца да ўдасканаленага неакласічнага лірызму ў вершах, якія траплялі ў анталогіі, як напр. «Напой з дзікага мёду» (1786), які абуджае ўспамін аб салодка-пахучым тутэйшым шрабе. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Спанкэрэн К. Ван''. Нарыс аб амерыканскай літаратуры / Перакл. В. і Л. Калабан. — Інфармацыйнае агенцтва Злучаных Штатаў, [б.г.] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Фрэно Філіп}} [[Катэгорыя:Паэты ЗША]] s48b67m6p7js0jrl54f9c2b8iazd6wu 5156266 5156259 2026-06-20T07:43:09Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5156266 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Філіп Фрэно''' ({{lang-en|Philip Freneau}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі паэт, публіцыст і журналіст, якога часта называюць «паэтам Амерыканскай рэвалюцыі». Належвў да літаратурнага аб’яднання «Хартфард Уітс», члены якога адлюстроўвалі культурны кансерватызм адукаваных класаў. Але Фрэно быў праціўнікам перажыткаў і абраў дэмакратычны, ліберальны шлях. Паэт увабраў у сябе новыя хваляванні еўрапейскага [[рамантызм]]у. Яго паэзія заставалася непераўзыдзенай аж да «амерыканскага Рэнесансу» 1820-х гадоў. == Біяграфія == Маючы карані [[гугеноты|гугенота]], Фрэно змагаўся ў радах міліцыі на франтах [[Вайна за незалежнасць ЗША|Вайны за незалежнасць]]. У 1780 годзе ён трапіў у палон і знаходзіўся ў турме на борце англійскіх караблёў, дзе ледзь не памёр, але сям’я здолела вызваліць яго. Напісаная ім паэма «Брытанскі карабель-турма» з’яўляецца горкім абвінавачваннем жорсткасці брытанцаў, якія жадалі «заліць зямлю крывёю». Гэты і іншы творы часоў рэвалюцыі, у тым ліку «Вечныя вытокі», «Амерыканская свабода», «Палітычнае літанне», «Кансультацыя апоўначы», «Маналог Джорджа III», прынеслі яму вядомасць. На працягу жыцця Філіп Фрэно выдаваў шэраг часопісаў, поўных роздуму аб вялікай мэце дэмакратыі. Калі [[Томас Джэферсан]] дапамог яму ў 1791 годзе арганізаваць баявую антыфедэралісцкую «Нацыянальную газету», Фрэно праявіў сябе як ваяўнічы рэдактар, адданы дэмакратычным ідэалам. Яго папулярныя вершы, што друкаваліся ў газетах для сярэдняга чытача, праслаўлялі амерыканскія ідэі. У вершы «Ватасць тытуню» распавядалася пра [[тытунь|гэту расліну]], галоўную апору паўднёвай эканомікі. Верш «Збан рому» славіў [[ром (напой)|алкагольны напой]] [[Вест-Індыя|Вест-Індыі]], ключавы тавар маладога амерыканскага гандлю. Звычайныя амерыканскія характары былі галоўнымі дзеючымі асобамі ў вершы «Лоцман Гатэрас», а таксама ў вершах аб шаманскіх лекарах і напышаных евангелістах. Фрэно валодаў звычайным размоўным стылем, але мог таксама ўзняцца да ўдасканаленага неакласічнага лірызму ў вершах, якія траплялі ў анталогіі, як напр. «Напой з дзікага мёду» (1786), які абуджае ўспамін аб салодка-пахучым тутэйшым шрабе. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Спанкэрэн К. Ван''. Нарыс аб амерыканскай літаратуры / Перакл. В. і Л. Калабан. — Інфармацыйнае агенцтва Злучаных Штатаў, [б.г.] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Фрэно Філіп}} [[Катэгорыя:Англамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэты ЗША]] aq2979y354zql0micar8gup85tos5rl Генры Лангфела 0 809736 5156124 2026-06-19T21:34:28Z JerzyKundrat 174 JerzyKundrat перанёс старонку [[Генры Лангфела]] у [[Генры Уодсуарт Лангфела]]: Уніфікацыя назваў 5156124 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Генры Уодсуарт Лангфела]] 77qdk9otpd82bhphdxaa40axevgjlzb Г. У. Лангфела 0 809737 5156125 2026-06-19T21:34:51Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Генры Уодсуарт Лангфела]] 5156125 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Генры Уодсуарт Лангфела]] 77qdk9otpd82bhphdxaa40axevgjlzb Джэймс Расел Лоўэл 0 809738 5156134 2026-06-19T21:59:09Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{Пісьменнік}} '''Джэймс Расел Лоўэл''' ({{lang-en|James Russell Lowell}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі паэт, літаратурны крытык. {{пішу}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лоўэл Джэймс Расел}} [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі ЗША]] [[Катэгорыя:Паэты ЗША]]» 5156134 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Джэймс Расел Лоўэл''' ({{lang-en|James Russell Lowell}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі паэт, літаратурны крытык. {{пішу}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лоўэл Джэймс Расел}} [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі ЗША]] [[Катэгорыя:Паэты ЗША]] 90dz89h7dx7h0vccwzfz00u8ek9uybr 5156135 5156134 2026-06-19T22:00:21Z JerzyKundrat 174 5156135 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Джэймс Расел Лоўэл''' ({{lang-en|James Russell Lowell}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі паэт, літаратурны крытык. {{пішу}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Спанкэрэн К. Ван''. Нарыс аб амерыканскай літаратуры / Перакл. В. і Л. Калабан. — Інфармацыйнае агенцтва Злучаных Штатаў, [б.г.] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лоўэл Джэймс Расел}} [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі ЗША]] [[Катэгорыя:Паэты ЗША]] jlpv2x9hqh9buv7yoijf0zczq1cgkrr 5156140 5156135 2026-06-19T22:21:34Z JerzyKundrat 174 5156140 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Джэймс Расел Лоўэл''' ({{lang-en|James Russell Lowell}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі паэт, літаратурны крытык. Пачынаў як паэт, зытым сканцэнтраваўся на працы літаратурнага крытыка і выкладчыка. Пасля адстаўкі [[Г. У. Лангфела]] стаў прафесарам сучасных моў у [[Гарвард]]зе. Рэдактар літаратурнага часопіса ''[[The Atlantic Monthly]]'', сурэдактар ''[[North American Review]]''. У 1848 выйшла яго «Тэма для крытыкі» (''A Fable for Critics''), прысвечаная творчасці амерыканскіх пісьменнікаў. У ягоным творы «Занатоўкі Байгалоў. Першы выпуск» (''Biglow Papers. Part 1'', 1849) распавядаецца пра кемлівага, але неадукаванага сельскага паэта, які выступае за рэформы ў тутэйшай паэзіі. Джэймс Расел Лоўэл звязвае каланіяльную «характарную» традыцыю з новым рэалізмам і рэгіяналізмам, заснаваным на мясцовым дыялекце. Пад уплывам жонкі зрабіўся ліберальным рэфарматарам і абаліцыяністам. Падтрымліваў права жанчын на ўдзел у выбарах і заканадаўчую забарону дзіцячай працы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Спанкэрэн К. Ван''. Нарыс аб амерыканскай літаратуры / Перакл. В. і Л. Калабан. — Інфармацыйнае агенцтва Злучаных Штатаў, [б.г.] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лоўэл Джэймс Расел}} [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі ЗША]] [[Катэгорыя:Паэты ЗША]] ow3gtnpwpp65ztk1hcujlcxhdnevc1m Альбярцінская суконная памешчыцкая фабрыка 0 809739 5156229 2026-06-20T06:34:01Z JerzyKundrat 174 JerzyKundrat перайменаваў старонку [[Альбярцінская суконная памешчыцкая фабрыка]] у [[Альбярцінская суконная фабрыка]] па-над перасылкай: Больш распаўсюджаная назва 5156229 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Альбярцінская суконная фабрыка]] 56eeww4sdao6hb7jrmgbtlmns65lpis Pet Shop Boys 0 809740 5156232 2026-06-20T06:47:08Z DzBar 156353 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1359926287|Pet Shop Boys]]» 5156232 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў}} '''Pet Shop Boys''' — англійскі [[Сінці-поп|сінт-поп-]]<nowiki/>дуэт, створаны ў Лондане ў 1981 годзе. У склад уваходзяць клавішнік ''Крыс Лоў'' і вакаліст ''Ніл Тэнант''. Яны прадалі больш за 100 мільёнаў пласцінак па ўсім свеце<ref>{{Cite web|url=https://www.officialcharts.com/artist/26802/pet-shop-boys/|title=Pet Shop Boys|publisher=Official Charts Company|access-date=8 June 2024}}</ref> і былі ўключаны ў спіс самых паспяховых дуэтаў у гісторыі музыкі Вялікабрытаніі ў выданні ''[[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнігі рэкордаў Гінэса]]'' за 1999 год<ref>{{cite book|year=1998|title=[[Кніга рэкордаў Гінэса|The Guinness Book of Records 1999]]|page=228|publisher=Guinness}}</ref>. Гурт Pet Shop Boys быў чатыры разы намінаваны на [[Грэмі|прэмію «Грэмі»]] ў катэгорыях «Танцавальная/электронная музыка» і тры разы выйграў [[BRIT Awards|прэмію Brit Awards]]. У 2009 годзе на цырымоніі ўручэння прэміі Brit Awards ім была ўручана ўзнагарода за выдатны ўклад у музыку. У 2017 годзе дуэт атрымаў брытанскую прэмію ''NME'' Godlike Genius,<ref name="NME Genius">{{cite magazine|last=Beaumont|first=Mark|date=17 February 2017|title=Pet Shop Boys: Exclusive interview with VO5 NME Awards 2017 Godlike Geniuses|url=https://www.nme.com/features/pet-shop-boys-exclusive-interview-vo5-nme-awards-2017-1976701|magazine=NME|access-date=20 November 2024}}</ref> а ў 2024 годзе яны былі ўганараваны прэміяй Pop Pioneers на MTV Europe Music Awards.<ref name="Pop Pioneers">{{cite magazine|last=Grein|first=Paul|date=30 October 2024|title=Pet Shop Boys to Be Honored as Pop Pioneer Recipients at 2024 MTV EMA|url=https://www.billboard.com/music/awards/pet-shop-boys-pop-pioneer-award-2024-mtv-ema-1235815427/|magazine=Billboard|access-date=4 November 2024}}</ref> == Стыль і імідж == У 2020 годзе журналіст BBC Нік Левін адзначыў, што Pet Shop Boys усё яшчэ захоўваюць некалькі «адчужаны і амбівалентны падыход» да свайго поспеху, што таксама відаць па іх нізкай вядомасці ў сацыяльных сетках.<ref name="auto2">{{Cite web|url=http://www.bbc.com/culture/story/20200121-why-pet-shop-boys-are-still-the-cleverest-men-in-pop|title=Why Pet Shop Boys are still the cleverest men in pop|date=21 January 2020|access-date=25 April 2020}}</ref> Музычны журналіст Стыў Харнэл апісаў іх як такіх, што маюць як «слых на камерцыйнасць», так і жаданне стварыць «нешта больш інтэлектуальнае». Ён таксама апісаў тэксты песень Тэнанта як праяву «любові да мовы», якую Тэнант упрыгожвае часам даволі незразумелымі культурнымі спасылкамі.<ref name="auto2" /> Іх музыка ў 1980-х гадах была натхнёная танцавальнай музыкай у гей-клубах, але ператварылася ў «вельмі брытанскі і інтэлектуальны брэнд поп-музыкі, прасякнуты рысай сацыяльных каментарыяў, зробленых настолькі тонка, што людзі часта цалкам не разумелі сутнасці».<ref name="auto1">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/music/2020/jan/24/pet-shop-boys-the-acoustic-guitar-should-be-banned|title=Pet Shop Boys: 'The acoustic guitar should be banned'|author=Petridis|first=Alexis|website=The Guardian|date=24 January 2020|access-date=25 April 2020}}</ref> У інтэрв'ю ''Entertainment Tonight'' у 1986 годзе Лоў сказаў, што яму «не падабаецца [[Кантры|кантры і вестэрн]]. Я не люблю рок-музыку, не люблю рокабілі ці [[рок-н-рол]] асабліва. Мне мала што падабаецца, праўда? Але тое, што мне падабаецца, я люблю палка».<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=KholKYBaGJc|title=Broadcast Yourself|access-date=4 January 2010}}</ref> Пазней гэтая цытата была выкарыстана ў песні «Paninaro». [[Бок «А» і бок «Б»|Бі-сайд]] 1997 года «How I Learned to Hate Rock and Roll» і іх песні пачатку 1990-х гадоў «DJ Culture», «Can You Forgive Her?» і «How Can You Expect to Be Taked Seriously?» працягвалі гэтую думку.<ref>Chuck Eddy, criticism with interviewing Pet Shop Boys regarding "How Can You Expect to Be Taken Seriously?"</ref> Яны дагэтуль вядомыя тым, што адкрыта крытыкуюць тэндэнцыі ў музычным бізнэсе, напрыклад, рэаліці-шоу ў 2010 годзе («гэта так жахліва, негатыўна, душна і так непапсова»).<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/music/2010/oct/27/pet-shop-boys-silver-anniversary|title=Pet Shop Boys prove the public are more open-minded than Simon Cowell gives them credit for|author=Quirk|first=Justin|website=The Guardian|date=30 October 2010|access-date=25 April 2020}}</ref> Дынаміка іх гурта паўплывала на іх публічны імідж. На пачатку кар'еры дуэт часта абвінавачвалі ў адсутнасці сцэнічнай прысутнасці, што, як кажуць, было наўмыснай рэакцыяй на гіпержыццёвую музыку таго часу, якую дэманстравалі такія гурты, як Wham!. Тыповы ранні выступ быў з Лоў, які граў бас-лінію на сінтэзатары Fairlight на заднім плане, а Тэнант спяваў, але ў астатнім быў пасіўны, на пярэднім плане. Тэнант і Лоў сталі вядомыя тым, што стаялі нерухома падчас выступаў. У інтэрв'ю 2016 года Крыс Лоў сказаў, што жывыя выступы дуэта былі рэакцыяй на музычную сцэну 1980-х гадоў: «Усе былі такія актыўныя. Гэта была вялікая вечарынка, дзе ўсе выдатна праводзілі час і ўсміхаліся ў камеру. Вялікі палец уверх! Мы проста не хацелі гэтага рабіць. Таму мы ігнаравалі камеры і вясёласць сітуацый. Давайце паглядзім праўдзе ў вочы, лягчэй стаяць нерухома, ці не так?».<ref>{{Cite web|url=https://thequietus.com/articles/19915-pet-shop-boys-chris-lowe-interview|title=The Quietus – Features – A Quietus Interview – Pop Kid – Chris Lowe of Pet Shop Boys Interviewed|website=Thequietus.com|date=22 March 2016|access-date=4 October 2019}}</ref> == Дыскаграфія == '''Студыйныя альбомы''' * ''Please'' (1986) * ''Actually'' (1987) * ''Introspective'' (1988) * ''Behaviour'' (1990) * ''Very'' (1993) * ''Bilingual'' (1996) * ''Nightlife'' (1999) * ''Release'' (2002) * ''Fundamental'' (2006) * ''Yes'' (2009) * ''Elysium'' (2012) * ''Electric'' (2013) * ''Super'' (2016) * ''Hotspot'' (2020) * ''Nonetheless'' (2024) == Зноскі == <references /> == Спасылкі == {{Навігацыя}} * {{Афіцыйны сайт}} * {{Allmusic new}} * {{Imdb імя}} * [http://eurochannel.com/en/Pet-Shop-Boys-British-Music.html Pet Shop Boys dedicated page] at [http://eurochannel.com/ Eurochannel] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Ivor Novello Awards]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Capitol Records]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1981 годзе]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BRIT Awards]] [[Катэгорыя:Музычныя дуэты]] [[Катэгорыя:Поп-гурты Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Электронныя музычныя калектывы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Parlophone]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Atlantic Records]] [[Катэгорыя:Выканаўцы EMI Records]] [[Катэгорыя:Сінт-поп-гурты Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Рэміксеры]] dra8w1cknk0lhmskyia3bz2ntpb40qr 5156233 5156232 2026-06-20T06:48:08Z DzBar 156353 афармленне 5156233 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў}} '''Pet Shop Boys''' — англійскі [[Сінці-поп|сінт-поп-]]<nowiki/>дуэт, створаны ў Лондане ў 1981 годзе. У склад уваходзяць клавішнік ''Крыс Лоў'' і вакаліст ''Ніл Тэнант''. Яны прадалі больш за 100 мільёнаў пласцінак па ўсім свеце<ref>{{Cite web|url=https://www.officialcharts.com/artist/26802/pet-shop-boys/|title=Pet Shop Boys|publisher=Official Charts Company|access-date=8 June 2024}}</ref> і былі ўключаны ў спіс самых паспяховых дуэтаў у гісторыі музыкі Вялікабрытаніі ў выданні ''[[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнігі рэкордаў Гінэса]]'' за 1999 год<ref>{{cite book|year=1998|title=[[Кніга рэкордаў Гінэса|The Guinness Book of Records 1999]]|page=228|publisher=Guinness}}</ref>. Гурт Pet Shop Boys быў чатыры разы намінаваны на [[Грэмі|прэмію «Грэмі»]] ў катэгорыях «Танцавальная/электронная музыка» і тры разы выйграў [[BRIT Awards|прэмію Brit Awards]]. У 2009 годзе на цырымоніі ўручэння прэміі Brit Awards ім была ўручана ўзнагарода за выдатны ўклад у музыку. У 2017 годзе дуэт атрымаў брытанскую прэмію ''NME'' Godlike Genius,<ref name="NME Genius">{{cite magazine|last=Beaumont|first=Mark|date=17 February 2017|title=Pet Shop Boys: Exclusive interview with VO5 NME Awards 2017 Godlike Geniuses|url=https://www.nme.com/features/pet-shop-boys-exclusive-interview-vo5-nme-awards-2017-1976701|magazine=NME|access-date=20 November 2024}}</ref> а ў 2024 годзе яны былі ўганараваны прэміяй Pop Pioneers на MTV Europe Music Awards.<ref name="Pop Pioneers">{{cite magazine|last=Grein|first=Paul|date=30 October 2024|title=Pet Shop Boys to Be Honored as Pop Pioneer Recipients at 2024 MTV EMA|url=https://www.billboard.com/music/awards/pet-shop-boys-pop-pioneer-award-2024-mtv-ema-1235815427/|magazine=Billboard|access-date=4 November 2024}}</ref> == Стыль і імідж == У 2020 годзе журналіст BBC Нік Левін адзначыў, што Pet Shop Boys усё яшчэ захоўваюць некалькі «адчужаны і амбівалентны падыход» да свайго поспеху, што таксама відаць па іх нізкай вядомасці ў сацыяльных сетках.<ref name="auto2">{{Cite web|url=http://www.bbc.com/culture/story/20200121-why-pet-shop-boys-are-still-the-cleverest-men-in-pop|title=Why Pet Shop Boys are still the cleverest men in pop|date=21 January 2020|access-date=25 April 2020}}</ref> Музычны журналіст Стыў Харнэл апісаў іх як такіх, што маюць як «слых на камерцыйнасць», так і жаданне стварыць «нешта больш інтэлектуальнае». Ён таксама апісаў тэксты песень Тэнанта як праяву «любові да мовы», якую Тэнант упрыгожвае часам даволі незразумелымі культурнымі спасылкамі.<ref name="auto2" /> Іх музыка ў 1980-х гадах была натхнёная танцавальнай музыкай у гей-клубах, але ператварылася ў «вельмі брытанскі і інтэлектуальны брэнд поп-музыкі, прасякнуты рысай сацыяльных каментарыяў, зробленых настолькі тонка, што людзі часта цалкам не разумелі сутнасці».<ref name="auto1">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/music/2020/jan/24/pet-shop-boys-the-acoustic-guitar-should-be-banned|title=Pet Shop Boys: 'The acoustic guitar should be banned'|author=Petridis|first=Alexis|website=The Guardian|date=24 January 2020|access-date=25 April 2020}}</ref> У інтэрв'ю ''Entertainment Tonight'' у 1986 годзе Лоў сказаў, што яму «не падабаецца [[Кантры|кантры і вестэрн]]. Я не люблю рок-музыку, не люблю рокабілі ці [[рок-н-рол]] асабліва. Мне мала што падабаецца, праўда? Але тое, што мне падабаецца, я люблю палка».<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=KholKYBaGJc|title=Broadcast Yourself|access-date=4 January 2010}}</ref> Пазней гэтая цытата была выкарыстана ў песні «Paninaro». [[Бок «А» і бок «Б»|Бі-сайд]] 1997 года «How I Learned to Hate Rock and Roll» і іх песні пачатку 1990-х гадоў «DJ Culture», «Can You Forgive Her?» і «How Can You Expect to Be Taked Seriously?» працягвалі гэтую думку.<ref>Chuck Eddy, criticism with interviewing Pet Shop Boys regarding "How Can You Expect to Be Taken Seriously?"</ref> Яны дагэтуль вядомыя тым, што адкрыта крытыкуюць тэндэнцыі ў музычным бізнэсе, напрыклад, рэаліці-шоу ў 2010 годзе («гэта так жахліва, негатыўна, душна і так непапсова»).<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/music/2010/oct/27/pet-shop-boys-silver-anniversary|title=Pet Shop Boys prove the public are more open-minded than Simon Cowell gives them credit for|author=Quirk|first=Justin|website=The Guardian|date=30 October 2010|access-date=25 April 2020}}</ref> Дынаміка іх гурта паўплывала на іх публічны імідж. На пачатку кар'еры дуэт часта абвінавачвалі ў адсутнасці сцэнічнай прысутнасці, што, як кажуць, было наўмыснай рэакцыяй на гіпержыццёвую музыку таго часу, якую дэманстравалі такія гурты, як Wham!. Тыповы ранні выступ быў з Лоў, які граў бас-лінію на сінтэзатары Fairlight на заднім плане, а Тэнант спяваў, але ў астатнім быў пасіўны, на пярэднім плане. Тэнант і Лоў сталі вядомыя тым, што стаялі нерухома падчас выступаў. У інтэрв'ю 2016 года Крыс Лоў сказаў, што жывыя выступы дуэта былі рэакцыяй на музычную сцэну 1980-х гадоў: «Усе былі такія актыўныя. Гэта была вялікая вечарынка, дзе ўсе выдатна праводзілі час і ўсміхаліся ў камеру. Вялікі палец уверх! Мы проста не хацелі гэтага рабіць. Таму мы ігнаравалі камеры і вясёласць сітуацый. Давайце паглядзім праўдзе ў вочы, лягчэй стаяць нерухома, ці не так?».<ref>{{Cite web|url=https://thequietus.com/articles/19915-pet-shop-boys-chris-lowe-interview|title=The Quietus – Features – A Quietus Interview – Pop Kid – Chris Lowe of Pet Shop Boys Interviewed|website=Thequietus.com|date=22 March 2016|access-date=4 October 2019}}</ref> == Дыскаграфія == '''Студыйныя альбомы''' * ''Please'' (1986) * ''Actually'' (1987) * ''Introspective'' (1988) * ''Behaviour'' (1990) * ''Very'' (1993) * ''Bilingual'' (1996) * ''Nightlife'' (1999) * ''Release'' (2002) * ''Fundamental'' (2006) * ''Yes'' (2009) * ''Elysium'' (2012) * ''Electric'' (2013) * ''Super'' (2016) * ''Hotspot'' (2020) * ''Nonetheless'' (2024) == Зноскі == <references /> == Спасылкі == {{Навігацыя}} * {{Афіцыйны сайт|схаваць=а|link_text=Афіцыйны сайт}} * {{Allmusic new}} * {{Imdb імя}} * [http://eurochannel.com/en/Pet-Shop-Boys-British-Music.html Pet Shop Boys dedicated page] at [http://eurochannel.com/ Eurochannel] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Ivor Novello Awards]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Capitol Records]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1981 годзе]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BRIT Awards]] [[Катэгорыя:Музычныя дуэты]] [[Катэгорыя:Поп-гурты Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Электронныя музычныя калектывы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Parlophone]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Atlantic Records]] [[Катэгорыя:Выканаўцы EMI Records]] [[Катэгорыя:Сінт-поп-гурты Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Рэміксеры]] oesnls7zh6kl2w8ljfkwkuqnbgs4o44 Катэгорыя:Выканаўцы Atlantic Records 14 809741 5156243 2026-06-20T07:08:22Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Atlantic Records]] [[Катэгорыя:Выканаўцы паводле лэйблаў|Atlantic]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Warner Music Group|Atlantic]]» 5156243 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Atlantic Records]] [[Катэгорыя:Выканаўцы паводле лэйблаў|Atlantic]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Warner Music Group|Atlantic]] q26w5exbw5tu6zgcaouod375ms03hkk Замак Любарта 0 809742 5156251 2026-06-20T07:26:41Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Луцкі замак]] 5156251 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Луцкі замак]] g4w2hypuz0ma2gb3i3wvyh2gweov89y Рэнесансная муроўка 0 809743 5156252 2026-06-20T07:27:32Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «'''Рэнеса́нсная муро́ўка'''&nbsp;— тып цаглянай [[Муроўка|муроўкі]], пры якой паслядоўна чаргуюцца суцэльныя гарызантальныя рады [[Лажок (бок цэглы)|лажкоў]] (доўгіх бакоў цэглы, або рубаў) і суцэльныя рады [[Тычок|тычкоў]] (кароткіх бакоў, або старчакоў){{sfn|Трус...» 5156252 wikitext text/x-wiki '''Рэнеса́нсная муро́ўка'''&nbsp;— тып цаглянай [[Муроўка|муроўкі]], пры якой паслядоўна чаргуюцца суцэльныя гарызантальныя рады [[Лажок (бок цэглы)|лажкоў]] (доўгіх бакоў цэглы, або рубаў) і суцэльныя рады [[Тычок|тычкоў]] (кароткіх бакоў, або старчакоў){{sfn|Трусаў|2017|с=9}}. На тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] яна пачала ўжывацца ў другой палове XVI стагоддзя, паступова прыйшоўшы на змену [[Гатычная муроўка|гатычнай муроўцы]]{{sfn|Трусаў|2017|с=9}}. == Характарыстыка == Асноўным прынцыпам рэнесанснай муроўкі з'яўляецца выкарыстанне цэлых радоў аднолькава пакладзенай цэглы: адзін рад складаецца выключна з тычкоў, а наступны (верхні ці ніжні)&nbsp;— выключна з лажкоў{{sfn|Трусаў|2017|с=9}}. Даследчыкі вылучаюць два асноўныя варыянты гэтай тэхнікі на беларускіх землях{{sfn|Трусаў|2017|с=9}}. У звычайным, найбольш пашыраным варыянце вертыкальныя швы паміж цаглінамі ў лажковых радах дакладна супадаюць па вертыкалі{{sfn|Трусаў|2017|с=9}}. У XVII стагоддзі з'явіўся так званы «крыжовы» варыянт рэнесанснай муроўкі{{sfn|Трусаў|2017|с=9}}. Пры яго выкарыстанні швы на стыках лажкоў знаходзіліся адзін пад адным толькі ў кожным пятым радзе, што стварала дадатковы візуальны малюнак і ўплывала на перавязку мура{{sfn|Трусаў|2017|с=9}}. == Гісторыя і выкарыстанне == З'яўленне рэнесанснай муроўкі шчыльна звязана з пранікненнем на тэрыторыю Беларусі архітэктуры [[Рэнесанс]]у і пачаткам яе выкарыстання пры ўзвядзенні манументальных і абарончых збудаванняў{{sfn|Трусаў|2017|с=9}}. Адным з першых маштабных прыкладаў выкарыстання гэтай тэхнікі стаў [[Стары замак (Гродна)|Стары замак у Гродне]], перабудаваны ў 1580-я гады па загадзе караля [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]]{{sfn|Трусаў|2017|с=9}}. Муры новага каралеўскага палаца былі складзены ў тэхніцы мяшанай муроўкі, дзе рады камянёў выраўноўваліся суцэльнымі радамі цэглы, пакладзенай па рэнесансным прынцыпе{{sfn|Трусаў|2017|с=9}}. Рэнесансная муроўка таксама актыўна фіксуецца пры ўзвядзенні бастыённых фартыфікацый{{sfn|Трусаў|2017|с=11}}. У прыватнасці, каменныя канструкцыі курцін і бастыёнаў [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]] былі аблямаваны цаглянай рэнесанснай муроўкай з таўшчынёй швоў паміж цаглінамі 1,5—2 сантыметры{{sfn|Трусаў|2017|с=11}}. Пры археалагічных раскопках [[Заслаўскі замак|Заслаўскага замка]] было выяўлена, што верхнія часткі галоўнай вежы-брамы таксама былі выкананы з чаргаваннем шэрагаў тычкоў і лажкоў{{sfn|Трусаў|2017|с=11}}. Акрамя таго, у гэтай жа тэхніцы была пабудавана магутная мураваная паўднёва-ўсходняя вежа-брама [[Любчанскі замак|Любчанскага замка]], узвядзенне якой адносяць да пачатку XVII стагоддзя{{sfn|Ткачоў|1978|с=71, 73}}{{sfn|Трусаў|2017|с=9}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|ref=Ткачоў}} * {{артыкул |аўтар=[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А.]] |загаловак=Гісторыя беларускай цэглы |выданне=[[Беларускі гістарычны часопіс]] |тып=часопіс |год=2017 |нумар=9 |старонкі=3—14 |ref=Трусаў}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Муроўка]] [[Катэгорыя:Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Будаўнічыя тэхналогіі]] ornc7o6tvxzum5zb7i7lrz0osafnqse Галандская муроўка 0 809744 5156255 2026-06-20T07:31:13Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «'''Гала́ндская муро́ўка'''&nbsp;— тып цаглянай [[Муроўка|муроўкі]], які пачаў выкарыстоўвацца ў манументальным і палацавым дойлідстве на тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ў XVII стагоддзі{{sfn|Трусаў|2017|с=11}}. == Характарыстыка =...» 5156255 wikitext text/x-wiki '''Гала́ндская муро́ўка'''&nbsp;— тып цаглянай [[Муроўка|муроўкі]], які пачаў выкарыстоўвацца ў манументальным і палацавым дойлідстве на тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ў XVII стагоддзі{{sfn|Трусаў|2017|с=11}}. == Характарыстыка == Тэхналогія галандскай муроўкі грунтуецца на спецыфічным чаргаванні гарызантальных радоў цэглы. Адзін рад у такім муры выкладаўся выключна з [[Тычок|тычкоў]] (кароткіх бакоў цэглы, або старчакоў){{sfn|Трусаў|2017|с=11}}. У наступным радзе ішло чаргаванне: тычок паслядоўна замяняўся на [[Лажок (бок цэглы)|лажок]] (доўгі бок, або руб){{sfn|Трусаў|2017|с=11}}. Пры будаўніцтве ў гэтай тэхніцы часта выкарыстоўвалася традыцыйная чырвоная цэгла-[[Пальчатка (цэгла)|пальчатка]], якая мацавалася на вапнавым растворы разам з палявымі камянямі{{sfn|Трусаў|2017|с=11}}. == Гісторыя і выкарыстанне == На беларускіх землях гэты тып муроўкі з'явіўся ў XVII стагоддзі ў выніку пранікнення заходнееўрапейскіх будаўнічых і архітэктурных традыцый. Адным з самых вядомых прыкладаў выкарыстання галандскай муроўкі з'яўляюцца фасады [[Замак Белы Ковель|замка Белы Ковель]] у [[Смаляны|Смалянах]]{{sfn|Трусаў|2017|с=11}}. Падчас археалагічных раскопак рэштак гэтага замка, праведзеных у 1991—1993 гадах даследчыкам Віктарам Собалем, было выяўлена, што яго муры зроблены з камянёў і чырвонай цэглы-пальчаткі менавіта ў тэхніцы, якая нагадвае галандскую{{sfn|Трусаў|2017|с=11}}. Сярэднія памеры цэглы, выкарыстанай для гэтай муроўкі ў Смалянах, складалі 28—29 сантыметраў у даўжыню, 12—13 сантыметраў у шырыню і 7—8 сантыметраў у таўшчыню{{sfn|Трусаў|2017|с=11}}. Акрамя Смалянскага замка, галандская муроўка была зафіксавана даследчыкамі на фасадах манументальнага палацавага комплексу [[Ружанскі палац|Сапегаў у Ружанах]]{{sfn|Трусаў|2017|с=11}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А.]] |загаловак=Гісторыя беларускай цэглы |выданне=[[Беларускі гістарычны часопіс]] |тып=часопіс |год=2017 |нумар=9 |старонкі=3—14 |ref=Трусаў}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Муроўка]] [[Катэгорыя:Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Будаўнічыя тэхналогіі]] hw23wiwd8rapwxl592qs41ez4yi3kis 5156257 5156255 2026-06-20T07:31:43Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5156257 wikitext text/x-wiki '''Гала́ндская муро́ўка'''&nbsp;— тып цаглянай [[Муроўка|муроўкі]], які пачаў выкарыстоўвацца ў манументальным і палацавым дойлідстве на тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ў XVII стагоддзі{{sfn|Трусаў|2017|с=11}}. == Характарыстыка == Тэхналогія галандскай муроўкі грунтуецца на спецыфічным чаргаванні гарызантальных радоў цэглы. Адзін рад у такім муры выкладаўся выключна з [[Тычок|тычкоў]] (кароткіх бакоў цэглы, або старчакоў){{sfn|Трусаў|2017|с=11}}. У наступным радзе ішло чаргаванне: тычок паслядоўна замяняўся на [[Лажок (бок цэглы)|лажок]] (доўгі бок, або руб){{sfn|Трусаў|2017|с=11}}. Пры будаўніцтве ў гэтай тэхніцы часта выкарыстоўвалася традыцыйная чырвоная цэгла-[[Пальчатка (цэгла)|пальчатка]], якая мацавалася на вапнавым растворы разам з палявымі камянямі{{sfn|Трусаў|2017|с=11}}. == Гісторыя і выкарыстанне == На беларускіх землях гэты тып муроўкі з'явіўся ў XVII стагоддзі ў выніку пранікнення заходнееўрапейскіх будаўнічых і архітэктурных традыцый. Адным з самых вядомых прыкладаў выкарыстання галандскай муроўкі з'яўляюцца фасады [[Замак Белы Ковель|замка Белы Ковель]] у [[Смальяны|Смалянах]]{{sfn|Трусаў|2017|с=11}}. Падчас археалагічных раскопак рэштак гэтага замка, праведзеных у 1991—1993 гадах даследчыкам Віктарам Собалем, было выяўлена, што яго муры зроблены з камянёў і чырвонай цэглы-пальчаткі менавіта ў тэхніцы, якая нагадвае галандскую{{sfn|Трусаў|2017|с=11}}. Сярэднія памеры цэглы, выкарыстанай для гэтай муроўкі ў Смалянах, складалі 28—29 сантыметраў у даўжыню, 12—13 сантыметраў у шырыню і 7—8 сантыметраў у таўшчыню{{sfn|Трусаў|2017|с=11}}. Акрамя Смалянскага замка, галандская муроўка была зафіксавана даследчыкамі на фасадах манументальнага палацавага комплексу [[Ружанскі палац|Сапегаў у Ружанах]]{{sfn|Трусаў|2017|с=11}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А.]] |загаловак=Гісторыя беларускай цэглы |выданне=[[Беларускі гістарычны часопіс]] |тып=часопіс |год=2017 |нумар=9 |старонкі=3—14 |ref=Трусаў}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Муроўка]] [[Катэгорыя:Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Будаўнічыя тэхналогіі]] 6fn0xywngbr12omekbc3r13t578jld8 Замак Белы Ковель 0 809745 5156256 2026-06-20T07:31:41Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Смальянскі замак]] 5156256 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Смальянскі замак]] epb24yzzgnarz7b3f9zjowb3rrn1p2m Лякальная цэгла 0 809746 5156261 2026-06-20T07:40:54Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «'''Ляка́льная цэ́гла''', таксама '''фасо́нная, про́фільная''' або '''фігу́рная цэ́гла'''&nbsp;— спецыяльны тып [[цэгла|цэглы]], які мае не прамавугольную, а складаную геаметрычную форму. Яна шырока выкарыстоўвалася ў манументальным і абарончым дойлідстве на тэр...» 5156261 wikitext text/x-wiki '''Ляка́льная цэ́гла''', таксама '''фасо́нная, про́фільная''' або '''фігу́рная цэ́гла'''&nbsp;— спецыяльны тып [[цэгла|цэглы]], які мае не прамавугольную, а складаную геаметрычную форму. Яна шырока выкарыстоўвалася ў манументальным і абарончым дойлідстве на тэрыторыі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] для стварэння складаных архітэктурных дэталей, дэкору, а таксама для канструктыўнага злучэння розных элементаў будынка{{sfn|Трусаў|2017|с=2}}. == Прызначэнне і формы == Па сваім прызначэнні профільная цэгла падзялялася на канструктыўную і дэкаратыўную. Канструктыўная выкарыстоўвалася для злучэння асобных частак будынка на розных узроўнях; з яе дапамогай муляры выкладалі вострыя і тупыя вуглы. Дэкаратыўная цэгла мела два асноўныя варыянты прымянення: з яе непасрэдна рабілі элементы будынка (праёмныя [[ліштва|ліштвы]], [[гзымс]]ы, [[нярвюра|нярвюры]] скляпенняў, ваконныя пераплёты) або яе асобна ўводзілі ў [[Муроўка|муроўку]] ў выглядзе [[Краб (архітэктура)|крабаў]] ці элементаў цягаў{{sfn|Трусаў|2017|с=2}}. Форма лякальнай цэглы была надзвычай разнастайнай. У залежнасці ад патрэб архітэктуры яна магла быць трапецападобнай, клінападобнай, стрэлападобнай (спецыяльна для выкладвання кантаў нярвюраў), прамавугольнай з адным або двума закругленымі канцамі. Сустракаліся таксама цагліны ў форме паловы васьмігранніка, праса і нават круглыя з адтулінай пасярэдзіне{{sfn|Трусаў|2017|с=5}}{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}. == Тэхналогія вырабу == Даследчыкі вылучаюць два найбольш пашыраныя спосабы вырабу такой цэглы. Першы спосаб&nbsp;— гэта непасрэдная фармоўка ў спецыяльна падрыхтаваных фігурных формах яшчэ да абпалу. Такім чынам рабілася, напрыклад, складаная нярвюрная цэгла для [[Лідскі замак|Лідскага]], [[Крэўскі замак|Крэўскага]], [[Стары замак (Гродна)|Гродзенскага]] і [[Віцебскія замкі|Віцебскага]] замкаў. Другі спосаб называўся «абсклюдаваннем». Ён заключаўся ў тым, што цагліну-сырэц звычайнай прамавугольнай формы спачатку абразалі спецыяльным нажом, надаючы ёй патрэбны фігурны профіль, і толькі пасля гэтага адпраўлялі ў печ на абпал. Менавіта такім метадам выраблялася профільная цэгла для [[Мірскі замак|Мірскага замка]] і інкастэляванай [[Царква Святога Міхаіла Арханёла (Сынковічы)|Сынкавіцкай царквы]]{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}. == Гісторыя выкарыстання на Беларусі == У XI—XII стагоддзях на тэрыторыі Беларусі шырока выкарыстоўвалася лякальная [[плінфа]]. З яе выкладвалі скругленыя вуглы вонкавых лапатак, парталы, слупы і паўкалонкі. Такая плінфа трапецападобнай і клінападобнай формы была выяўлена падчас археалагічных раскопак [[Сафійскі сабор (Полацк)|Полацкай Сафіі]], [[Ніжняя царква (Гродна)|Ніжняй]] і [[Барысаглебская царква (Гродна)|Барысаглебскай]] цэркваў у [[Гродна]], а таксама мураванага храма ў [[Ваўкавыск]]у{{sfn|Трусаў|2017|с=5}}{{sfn|Трусаў|2017|с=7}}. У перыяд з XIII па XVIII стагоддзе ў абарончым і манументальным дойлідстве [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] пачала ўжывацца буйнапамерная фасонная цэгла. Упершыню яна была выкарыстана пры будаўніцтве [[Камянецкая вежа|Камянецкай вежы]] (канец XIII стагоддзя), дзе з яе былі выкладзены элементы дэкору і гатычнае скляпенне верхняга паверха{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}. У далейшым разнастайная фігурная цэгла актыўна выкарыстоўвалася ў замкавым будаўніцтве па ўсёй дзяржаве, у тым ліку пры ўзвядзенні мураваных [[збор]]аў, напрыклад, [[Кальвінскі збор (Дзяржынск)|кальвінскага збора ў Койданаве]] ў 1590-я гады{{sfn|Трусаў|2017|с=11}}. У XVIII стагоддзі лякальная цэгла працягвала ўжывацца для складаных архітэктурных формаў; так, пры будаўніцтве калон [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкага езуіцкага калегіума]] ўжывалася спецыяльная паўкруглая цэгла з касымі адбіткамі пальцаў на пасцелі{{sfn|Трусаў|2017|с=14}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А.]] |загаловак=Гісторыя беларускай цэглы |выданне=[[Беларускі гістарычны часопіс]] |тып=часопіс |год=2017 |нумар=9 |старонкі=3—14 |ref=Трусаў}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Цэгла]] [[Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы]] [[Катэгорыя:Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Гісторыя архітэктуры Беларусі]] suxejjonrs3i2iktml7h63gjgfvaepg 5156267 5156261 2026-06-20T07:45:30Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5156267 wikitext text/x-wiki [[Выява:Special shaped bricks Turnclubb gym building Maschstrasse Suedstadt Hannover Germany.jpg|thumb|[[Цагляны мур|Муроўка]] з лякальнай цэглы. Узор працы [[Гановерская школа архітэктуры|Гановерскай архітэктурнай школы]]]] '''Ляка́льная цэ́гла''', таксама '''фасо́нная, про́фільная''' або '''фігу́рная цэ́гла'''&nbsp;— спецыяльны тып [[цэгла|цэглы]], які мае не прамавугольную, а складаную геаметрычную форму. Яна шырока выкарыстоўвалася ў манументальным і абарончым дойлідстве на тэрыторыі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] для стварэння складаных архітэктурных дэталей, дэкору, а таксама для канструктыўнага злучэння розных элементаў будынка{{sfn|Трусаў|2017|с=2}}. == Прызначэнне і формы == Па сваім прызначэнні профільная цэгла падзялялася на канструктыўную і дэкаратыўную. Канструктыўная выкарыстоўвалася для злучэння асобных частак будынка на розных узроўнях; з яе дапамогай муляры выкладалі вострыя і тупыя вуглы. Дэкаратыўная цэгла мела два асноўныя варыянты прымянення: з яе непасрэдна рабілі элементы будынка (праёмныя [[ліштва|ліштвы]], [[гзымс]]ы, [[нярвюра|нярвюры]] скляпенняў, ваконныя пераплёты) або яе асобна ўводзілі ў [[Муроўка|муроўку]] ў выглядзе [[Краб (архітэктура)|крабаў]] ці элементаў цягаў{{sfn|Трусаў|2017|с=2}}. Форма лякальнай цэглы была надзвычай разнастайнай. У залежнасці ад патрэб архітэктуры яна магла быць трапецападобнай, клінападобнай, стрэлападобнай (спецыяльна для выкладвання кантаў нярвюраў), прамавугольнай з адным або двума закругленымі канцамі. Сустракаліся таксама цагліны ў форме паловы васьмігранніка, праса і нават круглыя з адтулінай пасярэдзіне{{sfn|Трусаў|2017|с=5}}{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}. == Тэхналогія вырабу == Даследчыкі вылучаюць два найбольш пашыраныя спосабы вырабу такой цэглы. Першы спосаб&nbsp;— гэта непасрэдная фармоўка ў спецыяльна падрыхтаваных фігурных формах яшчэ да абпалу. Такім чынам рабілася, напрыклад, складаная нярвюрная цэгла для [[Лідскі замак|Лідскага]], [[Крэўскі замак|Крэўскага]], [[Стары замак (Гродна)|Гродзенскага]] і [[Віцебскія замкі|Віцебскага]] замкаў. Другі спосаб называўся «абсклюдаваннем». Ён заключаўся ў тым, што цагліну-сырэц звычайнай прамавугольнай формы спачатку абразалі спецыяльным нажом, надаючы ёй патрэбны фігурны профіль, і толькі пасля гэтага адпраўлялі ў печ на абпал. Менавіта такім метадам выраблялася профільная цэгла для [[Мірскі замак|Мірскага замка]] і інкастэляванай [[Царква Святога Міхаіла Арханёла (Сынковічы)|Сынкавіцкай царквы]]{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}. == Гісторыя выкарыстання на Беларусі == У XI—XII стагоддзях на тэрыторыі Беларусі шырока выкарыстоўвалася лякальная [[плінфа]]. З яе выкладвалі скругленыя вуглы вонкавых лапатак, парталы, слупы і паўкалонкі. Такая плінфа трапецападобнай і клінападобнай формы была выяўлена падчас археалагічных раскопак [[Сафійскі сабор (Полацк)|Полацкай Сафіі]], [[Ніжняя царква (Гродна)|Ніжняй]] і [[Барысаглебская царква (Гродна)|Барысаглебскай]] цэркваў у [[Гродна]], а таксама мураванага храма ў [[Ваўкавыск]]у{{sfn|Трусаў|2017|с=5}}{{sfn|Трусаў|2017|с=7}}. У перыяд з XIII па XVIII стагоддзе ў абарончым і манументальным дойлідстве [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] пачала ўжывацца буйнапамерная фасонная цэгла. Упершыню яна была выкарыстана пры будаўніцтве [[Камянецкая вежа|Камянецкай вежы]] (канец XIII стагоддзя), дзе з яе былі выкладзены элементы дэкору і гатычнае скляпенне верхняга паверха{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}. У далейшым разнастайная фігурная цэгла актыўна выкарыстоўвалася ў замкавым будаўніцтве па ўсёй дзяржаве, у тым ліку пры ўзвядзенні мураваных [[збор]]аў, напрыклад, [[Кальвінскі збор (Дзяржынск)|кальвінскага збора ў Койданаве]] ў 1590-я гады{{sfn|Трусаў|2017|с=11}}. У XVIII стагоддзі лякальная цэгла працягвала ўжывацца для складаных архітэктурных формаў; так, пры будаўніцтве калон [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкага езуіцкага калегіума]] ўжывалася спецыяльная паўкруглая цэгла з касымі адбіткамі пальцаў на пасцелі{{sfn|Трусаў|2017|с=14}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А.]] |загаловак=Гісторыя беларускай цэглы |выданне=[[Беларускі гістарычны часопіс]] |тып=часопіс |год=2017 |нумар=9 |старонкі=3—14 |ref=Трусаў}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Цэгла]] [[Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы]] [[Катэгорыя:Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Гісторыя архітэктуры Беларусі]] 37vpl4rqzfzhj6t6m3sgj1bic2lq6vc Кальвінскі збор (Дзяржынск) 0 809747 5156262 2026-06-20T07:41:09Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Кальвінскі збор (Койданава)]] 5156262 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Кальвінскі збор (Койданава)]] r7y1nllinhjo1i8ul3y1tcu9sqcdnyz Фасонная цэгла 0 809748 5156263 2026-06-20T07:41:40Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Лякальная цэгла]] 5156263 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Лякальная цэгла]] fai53ty7148polstdhq94j2i8fkfutr Профільная цэгла 0 809749 5156264 2026-06-20T07:41:48Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Лякальная цэгла]] 5156264 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Лякальная цэгла]] fai53ty7148polstdhq94j2i8fkfutr Фігурная цэгла 0 809750 5156265 2026-06-20T07:41:56Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Лякальная цэгла]] 5156265 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Лякальная цэгла]] fai53ty7148polstdhq94j2i8fkfutr Цэгла-пальчатка 0 809751 5156270 2026-06-20T07:50:49Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «'''Цэ́гла-пальча́тка,''' у гістарычных дакументах XVI—XVII стагоддзяў таксама вядомая як '''літоўская цэгла, буйнапамерная''' або '''брусковая цэгла'''&nbsp;— гістарычны будаўнічы матэрыял, буйнапамерная [[цэгла]], характэрнай асаблівасцю якой з'яўляецца наяўнас...» 5156270 wikitext text/x-wiki '''Цэ́гла-пальча́тка,''' у гістарычных дакументах XVI—XVII стагоддзяў таксама вядомая як '''літоўская цэгла, буйнапамерная''' або '''брусковая цэгла'''&nbsp;— гістарычны будаўнічы матэрыял, буйнапамерная [[цэгла]], характэрнай асаблівасцю якой з'яўляецца наяўнасць некалькіх падоўжных барознаў на адным з шырокіх бакоў ([[Пасцель (цэгла)|пасцелі]]){{sfn|Трусаў|2019|с=133}}. Гэты тып цэглы шырока выкарыстоўваўся ў манументальным, абарончым і культавым дойлідстве на тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з канца XIII да канца XVIII стагоддзя{{sfn|Трусаў|1991|с=111}}. == Характарыстыка і назва == Сваю сучасную назву ў гістарыяграфіі «пальчатка» атрымала менавіта з-за тэхналогіі нанясення барознаў: спачатку майстры-цагельнікі праводзілі па вільготнай гліне ўласнымі пальцамі{{sfn|Трусаў|2019|с=133}}. Звычайна на адной пасцелі рабілася ад трох да шасці такіх неглыбокіх баразёнак, якія размяшчаліся паралельна або пад невялікім вуглом да бакавых граняў{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}{{sfn|Трусаў|2019|с=253}}. Пазней, з XV стагоддзя, для стварэння роўных барознаў пачалі выкарыстоўваць адмысловыя прылады накшталт шырокага драўлянага грэбня{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}. Наяўнасць барознаў мела важнае практычнае і тэхналагічнае значэнне. Па-першае, яны выконвалі ролю дадатковых газаходных каналаў пры абпале, што значна скарачала час сушкі і абпальвання сырцу ў печы, а таксама эканоміла паліва і павялічвала прадуктыўнасць вытворчасці. З-за гэтага даследчыкі лічаць пальчатку прамым папярэднікам сучаснай эфектыўнай пустацелай цэглы{{sfn|Трусаў|2019|с=177}}. Па-другое, баразёнкі значна паляпшалі счэпку цэглы з вапнавым растворам, што рабіла цагляную [[Муроўка|муроўку]] больш трывалай і маналітнай{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}. У пісьмовых актах і дакументах [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] XVI стагоддзя пальчатка атрымала назву «літоўская цэгла», паколькі на тэрыторыю суседняй дзяржавы яна не імпартавалася і асацыявалася выключна з магутным [[Абарончае дойлідства Вялікага Княства Літоўскага|замкавым будаўніцтвам суседняга Вялікага Княства Літоўскага]]{{sfn|Трусаў|2019|с=133}}. == Тэхналогія вырабу == Працэс вырабу пальчаткі быў даволі працаёмкім. Цэглу рабілі на спецыяльных шырокіх драўляных сталах з дапамогай формы, якая ўяўляла сабой дзве збітыя разам прамавугольныя скрынкі, акаваныя жалезам і забяспечаныя ручкамі па баках{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}. Цагельнік шчыльна запаўняў форму добра вымешанай глінянай масай, у якую для трываласці часта дадавалі дробны пясок{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}. Паколькі вытворчасць адбывалася ў цёплы перыяд года, сфармаваную цэглу-сырэц выкладвалі для папярэдняй сушкі проста пад адкрытым небам або пад лёгкімі навесамі{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}. З-за гэтага на паверхні многіх гістарычных цаглін захаваліся ўнікальныя адбіткі: кроплі дажджу, сляды ад лап свойскіх жывёл (сабак, катоў, свіней), птушак і нават сляды босых ног дзяцей, якія бегалі па двары цагельні{{sfn|Трусаў|1991|с=111}}{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}. Абпальвалі цэглу ў адмысловых напольных печах (горнах) або проста ў полі. Рэшткі такіх вялізных цагельных печаў XIV—XVI стагоддзяў, якія мелі па некалькі камер, былі знойдзены археолагамі ў ваколіцах [[Мірскі замак|Мірскага]] і [[Навагрудскі замак|Навагрудскага замкаў]]{{sfn|Трусаў|2017|с=7}}{{sfn|Трусаў|2019|с=133}}. На кароткія тарцы, а часам і на пасцелі цэглы майстры часта наносілі адмысловыя меткі і клеймы (у выглядзе [[Літара|літар]], [[Крыж|крыжоў]], [[Геаметрычная фігура|геаметрычных фігур]]). З дапамогай гэтых знакаў пазначалася прадукцыя канкрэтнага майстра або цэха для падліку пры аплаце працы{{sfn|Трусаў|1991|с=112}}{{sfn|Трусаў|2019|с=135}}. З развіццём цэхавай вытворчасці ў XVII стагоддзі традыцыя клеймавання асобных цаглін паступова знікла{{sfn|Трусаў|2017|с=9}}. == Гісторыя выкарыстання і памеры == Цэгла-пальчатка прыйшла на змену тонкай візантыйскай [[плінфа|плінфе]] ў канцы XIII — пачатку XIV стагоддзя. Раннія ўзоры буйнапамернай цэглы, яшчэ бяз пальчатых барознаў, выкарыстоўваліся пры ўзвядзенні [[Камянецкая вежа|Камянецкай вежы]]{{sfn|Трусаў|2019|с=141}}. Класічная ж пальчатка стала асноўным матэрыялам для будаўніцтва магутных абарончых [[Кастэль (замак)|замкаў-кастэляў]] часоў [[Гедымін]]а і [[Альгерд]]а. З яе былі пабудаваны муры і вежы [[Лідскі замак|Лідскага]], [[Крэўскі замак|Крэўскага]] і [[Медніцкі замак|Медніцкага]] замкаў{{sfn|Ткачоў|1978|с=31}}. Памеры пальчаткі змяняліся на працягу стагоддзяў: прасочваецца выразная тэндэнцыя да паступовага змяншэння яе габарытаў і вагі. У XIV стагоддзі цэгла мела вялізныя памеры, напрыклад, у Лідскім замку — 31×15×10 см. У XV — першай палове XVI стагоддзя сярэднія памеры складалі 27—30 см у даўжыню, 13—14,5 см у шырыню і 7—9 см у таўшчыню{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}{{sfn|Трусаў|1991|с=114}}. У гэты перыяд, які лічыцца «залатым векам» гатычнай цаглянай архітэктуры, з пальчаткі будавалі [[Мірскі замак]], [[Геранёнскі замак]], [[Троцкі астраўны замак]], а таксама інкастэляваныя храмы ў [[Царква Святога Міхаіла Арханёла (Сынковічы)|Сынковічах]] і [[Царква Раства Багародзіцы (Мураванка)|Мураванцы]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=65}}{{sfn|Трусаў|2019|с=134}}. У другой палове XVI — XVII стагоддзях, з распаўсюджаннем [[Рэнесанс у Беларусі|рэнесансу]] і бастыённай фартыфікацыі, пальчатка пачала выкарыстоўвацца для абліцоўкі земляных валаў, узвядзення брам і палацаў, напрыклад, у [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскім]], [[Заслаўскі замак|Заслаўскім]] і [[Любчанскі замак|Любчанскім]] замках{{sfn|Трусаў|2017|с=11}}. У гэты ж час пальчатку сталі актыўна выкарыстоўваць пры будаўніцтве драўляных шляхецкіх сядзіб: з яе закладвалі магутныя падмуркі і муравалі печы{{sfn|Трусаў|2019|с=253}}. У канцы XVIII — пачатку XIX стагоддзя пальчатка цалкам саступіла месца стандартызаванай фабрычнай цэглы меншых памераў, якая ўжо не мела барознаў на пасцелі{{sfn|Трусаў|2017|с=12}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|ref=Ткачоў}} * {{артыкул |аўтар=[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А.]] |загаловак=Гісторыя беларускай цэглы |выданне=[[Беларускі гістарычны часопіс]] |тып=часопіс |год=2017 |нумар=9 |старонкі=3—14 |ref=Трусаў}} * {{кніга |аўтар=[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А. А.]] |загаловак=Эвалюцыя будаўнічай тэхнікі манументальнага дойлідства Беларусі ХІ–XVIII стст. (па дадзеных археалогіі) |месца=Мн. |выдавецтва= |год=2019 |старонак=308 |ref=Трусаў}} * {{артыкул |аўтар=[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусов О. А.]] |загаловак=Большемерный кирпич XIII—XVII вв. на территории Белоруссии |выданне=Краткие сообщения Института археологии |тып=зборнік |год=1991 |выпуск=205 |месца=М. |выдавецтва=Наука |старонкі=111—118 |ref=Трусаў}} * {{артыкул |аўтар=Kitkauskas N. |загаловак=Mūras su baltišąja plytų perriša Lietuvoje |выданне=Lietuvių katalikų mokslo akademijos suvažiavimo darbai |тып=зборнік |год=2005 |том=19 |месца=Vilnius |старонкі=145—176 |спасылка=https://etalpykla.lituanistika.lt/object/LT-LDB-0001:J.04~2005~1367152478210/J.04~2005~1367152478210.pdf |ref=Kitkauskas}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Цэгла]] [[Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы]] [[Катэгорыя:Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Гісторыя архітэктуры Беларусі]] kq3wkvpmfnwiizah8rju4ji4sprdndr 5156278 5156270 2026-06-20T07:58:51Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Крыніцы */ 5156278 wikitext text/x-wiki '''Цэ́гла-пальча́тка,''' у гістарычных дакументах XVI—XVII стагоддзяў таксама вядомая як '''літоўская цэгла, буйнапамерная''' або '''брусковая цэгла'''&nbsp;— гістарычны будаўнічы матэрыял, буйнапамерная [[цэгла]], характэрнай асаблівасцю якой з'яўляецца наяўнасць некалькіх падоўжных барознаў на адным з шырокіх бакоў ([[Пасцель (цэгла)|пасцелі]]){{sfn|Трусаў|2019|с=133}}{{sfn|БелЭн|2001|с=21}}. Гэты тып цэглы шырока выкарыстоўваўся ў манументальным, абарончым і культавым дойлідстве на тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з канца XIII да канца XVIII стагоддзя{{sfn|Трусаў|1991|с=111}}. Акрамя тэрыторый сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] і [[Літва|Літвы]], пальчатка бытавала ва [[Украіна|Украіне]] (у прыватнасці, на [[Валынь|Валыні]]), у [[Польшча|Польшчы]], на паўночным усходзе [[Германія|Германіі]] і ў асобных раёнах [[Прыбалтыка|Прыбалтыкі]]{{sfn|БелЭн|2001|с=21}}. == Характарыстыка і назва == Сваю сучасную назву ў гістарыяграфіі «пальчатка» атрымала менавіта з-за тэхналогіі нанясення барознаў: спачатку майстры-цагельнікі праводзілі па вільготнай гліне ўласнымі пальцамі{{sfn|Трусаў|2019|с=133}}{{sfn|БелЭн|2001|с=21}}. Звычайна на адной пасцелі рабілася ад трох да шасці такіх неглыбокіх баразёнак, якія размяшчаліся паралельна або пад невялікім вуглом да бакавых граняў{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}{{sfn|Трусаў|2019|с=253}}. Пазней, з XV стагоддзя, для стварэння роўных барознаў пачалі выкарыстоўваць адмысловыя прылады накшталт шырокага драўлянага грэбня{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}{{sfn|БелЭн|2001|с=21}}. Наяўнасць барознаў мела важнае практычнае і тэхналагічнае значэнне. Па-першае, яны выконвалі ролю дадатковых газаходных каналаў пры абпале, што значна скарачала час сушкі і абпальвання сырцу ў печы, а таксама эканоміла паліва і павялічвала прадуктыўнасць вытворчасці. З-за гэтага даследчыкі лічаць пальчатку прамым папярэднікам сучаснай эфектыўнай пустацелай цэглы{{sfn|Трусаў|2019|с=177}}. Па-другое, баразёнкі значна паляпшалі счэпку цэглы з вапнавым растворам, што рабіла цагляную [[Муроўка|муроўку]] больш трывалай і маналітнай{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}. У пісьмовых актах і дакументах [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] XVI стагоддзя пальчатка атрымала назву «літоўская цэгла», паколькі на тэрыторыю суседняй дзяржавы яна не імпартавалася і асацыявалася выключна з магутным [[Абарончае дойлідства Вялікага Княства Літоўскага|замкавым будаўніцтвам суседняга Вялікага Княства Літоўскага]]{{sfn|Трусаў|2019|с=133}}. == Тэхналогія вырабу == Працэс вырабу пальчаткі быў даволі працаёмкім. Цэглу рабілі на спецыяльных шырокіх драўляных сталах з дапамогай формы, якая ўяўляла сабой дзве збітыя разам прамавугольныя скрынкі, акаваныя жалезам і забяспечаныя ручкамі па баках{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}. Цагельнік шчыльна запаўняў форму добра вымешанай глінянай масай, у якую для трываласці часта дадавалі дробны пясок{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}. Паколькі вытворчасць адбывалася ў цёплы перыяд года, сфармаваную цэглу-сырэц выкладвалі для папярэдняй сушкі проста пад адкрытым небам або пад лёгкімі навесамі{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}. З-за гэтага на паверхні многіх гістарычных цаглін захаваліся ўнікальныя адбіткі: кроплі дажджу, сляды ад лап свойскіх жывёл (сабак, катоў, свіней), птушак і нават сляды босых ног дзяцей, якія бегалі па двары цагельні{{sfn|Трусаў|1991|с=111}}{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}. Абпальвалі цэглу ў адмысловых напольных печах (горнах) або проста ў полі. Рэшткі такіх вялізных цагельных печаў XIV—XVI стагоддзяў, якія мелі па некалькі камер, былі знойдзены археолагамі ў ваколіцах [[Мірскі замак|Мірскага]] і [[Навагрудскі замак|Навагрудскага замкаў]]{{sfn|Трусаў|2017|с=7}}{{sfn|Трусаў|2019|с=133}}. На кароткія тарцы, а часам і на пасцелі цэглы майстры часта наносілі адмысловыя меткі і клеймы (у выглядзе [[Літара|літар]], [[Крыж|крыжоў]], [[Геаметрычная фігура|геаметрычных фігур]]). З дапамогай гэтых знакаў пазначалася прадукцыя канкрэтнага майстра або цэха для падліку пры аплаце працы{{sfn|Трусаў|1991|с=112}}{{sfn|Трусаў|2019|с=135}}. З развіццём цэхавай вытворчасці ў XVII стагоддзі традыцыя клеймавання асобных цаглін паступова знікла{{sfn|Трусаў|2017|с=9}}. == Гісторыя выкарыстання і памеры == Цэгла-пальчатка прыйшла на змену тонкай візантыйскай [[Плінфа|плінфе]] ў канцы XIII — пачатку XIV стагоддзя. На беларускія землі яна, імаверна, трапіла з [[Валынь|Валыні]]{{sfn|БелЭн|2001|с=21}}. Раннія ўзоры буйнапамернай цэглы, яшчэ бяз пальчатых барознаў, выкарыстоўваліся пры ўзвядзенні [[Камянецкая вежа|Камянецкай вежы]]{{sfn|Трусаў|2019|с=141}}. Класічная ж пальчатка стала асноўным матэрыялам для будаўніцтва магутных абарончых [[Кастэль (замак)|замкаў-кастэляў]] часоў [[Гедымін|Гедыміна]] і [[Альгерд|Альгерда]]. З яе былі пабудаваны муры і вежы [[Лідскі замак|Лідскага]], [[Крэўскі замак|Крэўскага]] і [[Медніцкі замак|Медніцкага]] замкаў{{sfn|Ткачоў|1978|с=31}}. У замкавым будаўніцтве гэтага перыяду выкарыстоўвалася пальчатка таўшчынёй ад 8 да 10 сантыметраў{{sfn|БелЭн|2001|с=21}}. Памеры пальчаткі змяняліся на працягу стагоддзяў: прасочваецца выразная тэндэнцыя да паступовага змяншэння яе габарытаў і вагі. У XIV стагоддзі цэгла мела вялізныя памеры, напрыклад, у Лідскім замку — 31×15×10 см. У XV — першай палове XVI стагоддзя сярэднія памеры складалі 27—30 см у даўжыню, 13—14,5 см у шырыню і 7—9 см у таўшчыню{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}{{sfn|Трусаў|1991|с=114}}. У другой палове XVII стагоддзя паралельна пачала выкарыстоўвацца тонкая пальчатка (таўшчынёй 4,5—6 см), якая ішла на будаўніцтва ў розных галінах дойлідства{{sfn|БелЭн|2001|с=21}}. У гэты перыяд, які лічыцца «залатым векам» гатычнай цаглянай архітэктуры, з пальчаткі будавалі [[Мірскі замак]], [[Геранёнскі замак]], [[Троцкі астраўны замак]], а таксама славутыя інкастэляваныя храмы ў [[Царква Святога Міхаіла Арханёла (Сынковічы)|Сынковічах]] і [[Царква Раства Багародзіцы (Мураванка)|Мураванцы]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=65}}{{sfn|Трусаў|2019|с=134}}. На пальчатцы XIV—XVI стагоддзяў часта сустракаюцца адмысловыя меткі і клеймы майстроў{{sfn|БелЭн|2001|с=21}}. У другой палове XVI — XVII стагоддзях, з распаўсюджаннем [[Рэнесанс у Беларусі|рэнесансу]] і бастыённай фартыфікацыі, пальчатка пачала выкарыстоўвацца для абліцоўкі земляных валаў, узвядзення брам і палацаў, напрыклад, у [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскім]], [[Заслаўскі замак|Заслаўскім]] і [[Любчанскі замак|Любчанскім]] замках{{sfn|Трусаў|2017|с=11}}. У гэты ж час пальчатку сталі актыўна выкарыстоўваць пры будаўніцтве драўляных шляхецкіх сядзіб: з яе закладвалі магутныя падмуркі і муравалі печы{{sfn|Трусаў|2019|с=253}}. У канцы XVIII — пачатку XIX стагоддзя пальчатка цалкам саступіла месца стандартызаванай фабрычнай цэглы меншых памераў, якая ўжо не мела барознаў на пасцелі{{sfn|Трусаў|2017|с=12}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|ref=Ткачоў}} * {{артыкул |аўтар=[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А.]] |загаловак=Гісторыя беларускай цэглы |выданне=[[Беларускі гістарычны часопіс]] |тып=часопіс |год=2017 |нумар=9 |старонкі=3—14 |ref=Трусаў}} * {{кніга |аўтар=[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А. А.]] |загаловак=Эвалюцыя будаўнічай тэхнікі манументальнага дойлідства Беларусі ХІ–XVIII стст. (па дадзеных археалогіі) |месца=Мн. |выдавецтва= |год=2019 |старонак=308 |ref=Трусаў}} * {{артыкул |аўтар=[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусов О. А.]] |загаловак=Большемерный кирпич XIII—XVII вв. на территории Белоруссии |выданне=Краткие сообщения Института археологии |тып=зборнік |год=1991 |выпуск=205 |месца=М. |выдавецтва=Наука |старонкі=111—118 |ref=Трусаў}} * {{артыкул |аўтар=Kitkauskas N. |загаловак=Mūras su baltišąja plytų perriša Lietuvoje |выданне=Lietuvių katalikų mokslo akademijos suvažiavimo darbai |тып=зборнік |год=2005 |том=19 |месца=Vilnius |старонкі=145—176 |спасылка=https://etalpykla.lituanistika.lt/object/LT-LDB-0001:J.04~2005~1367152478210/J.04~2005~1367152478210.pdf |ref=Kitkauskas}} * {{Крыніцы/БЭ|том=12|артыкул=Пальчатка|ref=БелЭн|старонкі=21}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Цэгла]] [[Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы]] [[Катэгорыя:Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Гісторыя архітэктуры Беларусі]] 9o5xr5123ci87ce0vbrmkwgrsu09aad 5156312 5156278 2026-06-20T08:38:27Z JerzyKundrat 174 5156312 wikitext text/x-wiki '''Цэ́гла-пальча́тка,''' у гістарычных дакументах XVI—XVII стагоддзяў таксама вядомая як '''літоўская цэгла, буйнапамерная''' або '''брусковая цэгла'''&nbsp;— гістарычны будаўнічы матэрыял, буйнапамерная [[цэгла]], характэрнай асаблівасцю якой з'яўляецца наяўнасць некалькіх падоўжных барознаў на адным з шырокіх бакоў ([[Пасцель (цэгла)|пасцелі]]){{sfn|Трусаў|2019|с=133}}{{sfn|БелЭн|2001|с=21}}. Гэты тып цэглы шырока выкарыстоўваўся ў манументальным, абарончым і культавым дойлідстве на тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] з канца XIII да канца XVIII стагоддзя{{sfn|Трусаў|1991|с=111}}. Акрамя тэрыторый сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] і [[Літва|Літвы]], пальчатка бытавала ва [[Украіна|Украіне]] (у прыватнасці, на [[Валынь|Валыні]]), у [[Польшча|Польшчы]], на паўночным усходзе [[Германія|Германіі]] і ў асобных раёнах [[Прыбалтыка|Прыбалтыкі]]{{sfn|БелЭн|2001|с=21}}. == Характарыстыка і назва == Сваю сучасную назву ў гістарыяграфіі «пальчатка» атрымала менавіта з-за тэхналогіі нанясення барознаў: спачатку майстры-цагельнікі праводзілі па вільготнай гліне ўласнымі пальцамі{{sfn|Трусаў|2019|с=133}}{{sfn|БелЭн|2001|с=21}}. Звычайна на адной пасцелі рабілася ад трох да шасці такіх неглыбокіх баразёнак, якія размяшчаліся паралельна або пад невялікім вуглом да бакавых граняў{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}{{sfn|Трусаў|2019|с=253}}. Пазней, з XV стагоддзя, для стварэння роўных барознаў пачалі выкарыстоўваць адмысловыя прылады накшталт шырокага драўлянага грэбня{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}{{sfn|БелЭн|2001|с=21}}. Наяўнасць барознаў мела важнае практычнае і тэхналагічнае значэнне. Па-першае, яны выконвалі ролю дадатковых газаходных каналаў пры абпале, што значна скарачала час сушкі і абпальвання сырцу ў печы, а таксама эканоміла паліва і павялічвала прадуктыўнасць вытворчасці. З-за гэтага даследчыкі лічаць пальчатку прамым папярэднікам сучаснай эфектыўнай пустацелай цэглы{{sfn|Трусаў|2019|с=177}}. Па-другое, баразёнкі значна паляпшалі счэпку цэглы з вапнавым растворам, што рабіла цагляную [[Муроўка|муроўку]] больш трывалай і маналітнай{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}. У пісьмовых актах і дакументах [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]] XVI стагоддзя пальчатка атрымала назву «літоўская цэгла», паколькі на тэрыторыю суседняй дзяржавы яна не імпартавалася і асацыявалася выключна з магутным [[Абарончае дойлідства Вялікага Княства Літоўскага|замкавым будаўніцтвам суседняга Вялікага Княства Літоўскага]]{{sfn|Трусаў|2019|с=133}}. == Тэхналогія вырабу == Працэс вырабу пальчаткі быў даволі працаёмкім. Цэглу рабілі на спецыяльных шырокіх драўляных сталах з дапамогай формы, якая ўяўляла сабой дзве збітыя разам прамавугольныя скрынкі, акаваныя жалезам і забяспечаныя ручкамі па баках{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}. Цагельнік шчыльна запаўняў форму добра вымешанай глінянай масай, у якую для трываласці часта дадавалі дробны пясок{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}. Паколькі вытворчасць адбывалася ў цёплы перыяд года, сфармаваную цэглу-сырэц выкладвалі для папярэдняй сушкі проста пад адкрытым небам або пад лёгкімі навесамі{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}. З-за гэтага на паверхні многіх гістарычных цаглін захаваліся ўнікальныя адбіткі: кроплі дажджу, сляды ад лап свойскіх жывёл (сабак, катоў, свіней), птушак і нават сляды босых ног дзяцей, якія бегалі па двары цагельні{{sfn|Трусаў|1991|с=111}}{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}. Абпальвалі цэглу ў адмысловых напольных печах (горнах) або проста ў полі. Рэшткі такіх вялізных цагельных печаў XIV—XVI стагоддзяў, якія мелі па некалькі камер, былі знойдзены археолагамі ў ваколіцах [[Мірскі замак|Мірскага]] і [[Навагрудскі замак|Навагрудскага замкаў]]{{sfn|Трусаў|2017|с=7}}{{sfn|Трусаў|2019|с=133}}. На кароткія тарцы, а часам і на пасцелі цэглы майстры часта наносілі адмысловыя меткі і клеймы (у выглядзе [[Літара|літар]], [[Крыж|крыжоў]], [[Геаметрычная фігура|геаметрычных фігур]]). З дапамогай гэтых знакаў пазначалася прадукцыя канкрэтнага майстра або цэха для падліку пры аплаце працы{{sfn|Трусаў|1991|с=112}}{{sfn|Трусаў|2019|с=135}}. З развіццём цэхавай вытворчасці ў XVII стагоддзі традыцыя клеймавання асобных цаглін паступова знікла{{sfn|Трусаў|2017|с=9}}. == Гісторыя выкарыстання і памеры == Цэгла-пальчатка прыйшла на змену тонкай візантыйскай [[Плінфа|плінфе]] ў канцы XIII — пачатку XIV стагоддзя. На беларускія землі яна, імаверна, трапіла з [[Валынь|Валыні]]{{sfn|БелЭн|2001|с=21}}. Раннія ўзоры буйнапамернай цэглы, яшчэ бяз пальчатых барознаў, выкарыстоўваліся пры ўзвядзенні [[Камянецкая вежа|Камянецкай вежы]]{{sfn|Трусаў|2019|с=141}}. Класічная ж пальчатка стала асноўным матэрыялам для будаўніцтва магутных абарончых [[Кастэль (замак)|замкаў-кастэляў]] часоў [[Гедымін|Гедыміна]] і [[Альгерд|Альгерда]]. З яе былі пабудаваны муры і вежы [[Лідскі замак|Лідскага]], [[Крэўскі замак|Крэўскага]] і [[Медніцкі замак|Медніцкага]] замкаў{{sfn|Ткачоў|1978|с=31}}. У замкавым будаўніцтве гэтага перыяду выкарыстоўвалася пальчатка таўшчынёй ад 8 да 10 сантыметраў{{sfn|БелЭн|2001|с=21}}. [[Файл:Mir Castle Complex 101.jpg|справа|thumb|Паўночная сцяна [[Мірскі замак|Мірскага замка]].]] Памеры пальчаткі змяняліся на працягу стагоддзяў: прасочваецца выразная тэндэнцыя да паступовага змяншэння яе габарытаў і вагі. У XIV стагоддзі цэгла мела вялізныя памеры, напрыклад, у Лідскім замку — 31×15×10 см. У XV — першай палове XVI стагоддзя сярэднія памеры складалі 27—30 см у даўжыню, 13—14,5 см у шырыню і 7—9 см у таўшчыню{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}{{sfn|Трусаў|1991|с=114}}. У другой палове XVII стагоддзя паралельна пачала выкарыстоўвацца тонкая пальчатка (таўшчынёй 4,5—6 см), якая ішла на будаўніцтва ў розных галінах дойлідства{{sfn|БелЭн|2001|с=21}}. У гэты перыяд, які лічыцца «залатым векам» гатычнай цаглянай архітэктуры, з пальчаткі будавалі [[Мірскі замак]], [[Геранёнскі замак]], [[Троцкі астраўны замак]], а таксама інкастэляваныя храмы ў [[Царква Святога Міхаіла Арханёла (Сынковічы)|Сынковічах]] і [[Царква Раства Багародзіцы (Мураванка)|Мураванцы]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=65}}{{sfn|Трусаў|2019|с=134}}. На пальчатцы XIV—XVI стагоддзяў часта сустракаюцца адмысловыя меткі і клеймы майстроў{{sfn|БелЭн|2001|с=21}}. У другой палове XVI — XVII стагоддзях, з распаўсюджаннем [[Рэнесанс у Беларусі|рэнесансу]] і бастыённай фартыфікацыі, пальчатка пачала выкарыстоўвацца для абліцоўкі земляных валаў, узвядзення брам і палацаў, напрыклад, у [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскім]], [[Заслаўскі замак|Заслаўскім]] і [[Любчанскі замак|Любчанскім]] замках{{sfn|Трусаў|2017|с=11}}. У гэты ж час пальчатку сталі актыўна выкарыстоўваць пры будаўніцтве драўляных шляхецкіх сядзіб: з яе закладвалі магутныя падмуркі і муравалі печы{{sfn|Трусаў|2019|с=253}}. У канцы XVIII — пачатку XIX стагоддзя пальчатка цалкам саступіла месца стандартызаванай фабрычнай цэглы меншых памераў, якая ўжо не мела барознаў на пасцелі{{sfn|Трусаў|2017|с=12}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|ref=Ткачоў}} * {{артыкул |аўтар=[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А.]] |загаловак=Гісторыя беларускай цэглы |выданне=[[Беларускі гістарычны часопіс]] |тып=часопіс |год=2017 |нумар=9 |старонкі=3—14 |ref=Трусаў}} * {{кніга |аўтар=[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А. А.]] |загаловак=Эвалюцыя будаўнічай тэхнікі манументальнага дойлідства Беларусі ХІ–XVIII стст. (па дадзеных археалогіі) |месца=Мн. |выдавецтва= |год=2019 |старонак=308 |ref=Трусаў}} * {{артыкул |аўтар=[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусов О. А.]] |загаловак=Большемерный кирпич XIII—XVII вв. на территории Белоруссии |выданне=Краткие сообщения Института археологии |тып=зборнік |год=1991 |выпуск=205 |месца=М. |выдавецтва=Наука |старонкі=111—118 |ref=Трусаў}} * {{артыкул |аўтар=Kitkauskas N. |загаловак=Mūras su baltišąja plytų perriša Lietuvoje |выданне=Lietuvių katalikų mokslo akademijos suvažiavimo darbai |тып=зборнік |год=2005 |том=19 |месца=Vilnius |старонкі=145—176 |спасылка=https://etalpykla.lituanistika.lt/object/LT-LDB-0001:J.04~2005~1367152478210/J.04~2005~1367152478210.pdf |ref=Kitkauskas}} * {{Крыніцы/БЭ|том=12|артыкул=Пальчатка|ref=БелЭн|старонкі=21}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Цэгла]] [[Катэгорыя:Архітэктура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Гісторыя архітэктуры Беларусі]] qo9i79u0rqp1vbet9opgtr0di4w1itb Літоўская цэгла 0 809752 5156271 2026-06-20T07:51:16Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Цэгла-пальчатка]] 5156271 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Цэгла-пальчатка]] 15ffzxahu6yjbx80o6epjkvz7yvt8o9 Буйнапамерная цэгла 0 809753 5156272 2026-06-20T07:51:32Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Цэгла-пальчатка]] 5156272 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Цэгла-пальчатка]] 15ffzxahu6yjbx80o6epjkvz7yvt8o9 Брусковая цэгла 0 809754 5156273 2026-06-20T07:51:40Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Цэгла-пальчатка]] 5156273 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Цэгла-пальчатка]] 15ffzxahu6yjbx80o6epjkvz7yvt8o9 Пальчатка (цэгла) 0 809755 5156274 2026-06-20T07:51:57Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Цэгла-пальчатка]] 5156274 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Цэгла-пальчатка]] 15ffzxahu6yjbx80o6epjkvz7yvt8o9 Пальчатка 0 809756 5156281 2026-06-20T08:02:26Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «'''Пальча́тка''' — шматзначны тэрмін. == Значэнні == * {{нп5|Кампутарная пальчатка||ru|Компьютерная перчатка}} — разнавіднасць камп’ютарных прылад уводу. * [[Пальчаткі|Пальчатка]] — рукавіца з аддзяленнямі для кожнага пальца; у гісторыі таксама выкарыстоўвал...» 5156281 wikitext text/x-wiki '''Пальча́тка''' — шматзначны тэрмін. == Значэнні == * {{нп5|Кампутарная пальчатка||ru|Компьютерная перчатка}} — разнавіднасць камп’ютарных прылад уводу. * [[Пальчаткі|Пальчатка]] — рукавіца з аддзяленнямі для кожнага пальца; у гісторыі таксама выкарыстоўвалася як металічны футляр рыцарскага даспеха для абароны рукі ў бітве<ref name="tsblm">{{verbum|tsblm2022|пальчатка|пальча́тка}}</ref><ref name="tsbm">{{verbum|tsbm|palchatka|пальча́тка}}</ref>. * [[Цэгла-пальчатка|Пальчатка]] (цэгла-пальчатка, таксама вядомая як ''літоўская цэгла'') — гістарычная буйнапамерная цэгла з падоўжнымі барознамі на паверхні, якая выкарыстоўвалася ў ВКЛ у XIII—XVIII стагоддзях<ref name="belen">{{Крыніцы/БЭ|том=12|артыкул=Пальчатка|старонка=21}}</ref>. * {{нп5|Пальчаткі смерці||ru|Перчатки смерти}} — паталагічны стан, самаадвольнае адслаенне скуры на кісцях і стопах трупа пасля працяглага знаходжання ў вадкасці. == Літаратурныя творы == * [[Пальчатка (балада)|«Пальчатка»]] ({{lang-de|Der Handschuh}}, таксама сустракаюцца пераклады пад назвай «Рукавічка») — адна з найбольш вядомых балад Фрыдрыха Шылера (1797). * [[Пальчатка (Жукоўскі)|«Пальчатка»]] — балада В. А. Жукоўскага (1831), якая з’яўляецца вольным перакладам твора Шылера (вядомы таксама пераклад М. Ю. Лермантава 1829 года). == Гл. таксама == * [[Баксёрскія пальчаткі]] * [[Кальчужная пальчатка]] * [[Хірургічныя пальчаткі]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{неадназначнасць}} eh5b37bu0ogg1ej0wrar5erx8k4jsng 5156284 5156281 2026-06-20T08:04:04Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5156284 wikitext text/x-wiki '''Пальча́тка''' — шматзначны тэрмін. == Значэнні == * {{нп5|Камп’ютарная пальчатка||ru|Компьютерная перчатка}} — разнавіднасць камп’ютарных прылад уводу. * [[Пальчаткі|Пальчатка]] — рукавіца з аддзяленнямі для кожнага пальца; у гісторыі таксама выкарыстоўвалася як металічны футляр рыцарскага даспеха для абароны рукі ў бітве<ref name="tsblm">{{verbum|tsblm2022|пальчатка|пальча́тка}}</ref><ref name="tsbm">{{verbum|tsbm|palchatka|пальча́тка}}</ref>. * [[Цэгла-пальчатка|Пальчатка]] (цэгла-пальчатка, таксама вядомая як ''літоўская цэгла'') — гістарычная буйнапамерная цэгла з падоўжнымі барознамі на паверхні, якая выкарыстоўвалася ў ВКЛ у XIII—XVIII стагоддзях<ref name="belen">{{Крыніцы/БЭ|том=12|артыкул=Пальчатка|старонка=21}}</ref>. * {{нп5|Пальчаткі смерці||ru|Перчатки смерти}} — паталагічны стан, самаадвольнае адслаенне скуры на кісцях і стопах трупа пасля працяглага знаходжання ў вадкасці. == Літаратурныя творы == * «[[Пальчатка (балада)|Пальчатка]]» ({{lang-de|Der Handschuh}}, таксама сустракаюцца пераклады пад назвай «Рукавічка») — адна з найбольш вядомых балад Фрыдрыха Шылера (1797). * «[[Пальчатка (Жукоўскі)|Пальчатка]]» — балада В. А. Жукоўскага (1831), якая з’яўляецца вольным перакладам твора Шылера (вядомы таксама пераклад М. Ю. Лермантава 1829 года). == Гл. таксама == * [[Баксёрскія пальчаткі]] * [[Кальчужная пальчатка]] * [[Хірургічныя пальчаткі]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{неадназначнасць}} q6fxrdxxsnxedip6msjlcl9f2p85vt9 Пальчатка (значэнні) 0 809757 5156283 2026-06-20T08:02:44Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Пальчатка]] 5156283 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Пальчатка]] d0lz2jzat9wxddcnr8exjsbelw043jd Чарлз Брокдэн Браўн 0 809758 5156287 2026-06-20T08:06:52Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{Пісьменнік}} '''Чарлз Брокдэн Браўн''' ({{lang-en|Charles Brockden Brown}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі пісьменнік. {{пішу}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Спанкэрэн К. Ван''. Нарыс аб амерыканскай літаратуры / Перакл. В. і Л. Калабан. — Інфармацыйнае агенцтва Зл...» 5156287 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Чарлз Брокдэн Браўн''' ({{lang-en|Charles Brockden Brown}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі пісьменнік. {{пішу}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Спанкэрэн К. Ван''. Нарыс аб амерыканскай літаратуры / Перакл. В. і Л. Калабан. — Інфармацыйнае агенцтва Злучаных Штатаў, [б.г.] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Браўн Чарлз Брокдэн}} 2id63xldm2j65p477k0ums0oo9bnh7s 5156300 5156287 2026-06-20T08:22:59Z JerzyKundrat 174 5156300 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Чарлз Брокдэн Браўн''' ({{lang-en|Charles Brockden Brown}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі пісьменнік. Адзін з першых прафесійных амерыканскіх пісьменнікаў. Як толькі выйшаў з беднасці, напісаў адзін за адным раманы «Віланд» (1798), «Артур Марвін» (1799), «Орманд» (1799), «Эдгар Хантлі» (1799). У іх ён развівае жанр папулярнага ў той час гатычнага рамана, акцэнтаванага на экзатычным і дзікім асяроддзі, што абуджае псіхалагічныя глыбіні і трымае чытачоў у напружанні. Пры ьым Браўн выкаростоўваў менавіта амерыканскае асяроддзе. Ён драматызаваў навуковыя тэорыі, распрацаваў уласную тэорыю мастацкай літаратуры, быў прыхільнікам высокіх літаратурных стандартаў. Яго называюць папярэднікам такіх рамантычных пісьменнікаў, як [[Эдгар Алан По]], [[Герман Мелвіл]], [[Натаніэл Хотарн]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Спанкэрэн К. Ван''. Нарыс аб амерыканскай літаратуры / Перакл. В. і Л. Калабан. — Інфармацыйнае агенцтва Злучаных Штатаў, [б.г.] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Браўн Чарлз Брокдэн}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі ЗША]] j4i6xsadoo3azfs7hq5qtglm59up54i 5156303 5156300 2026-06-20T08:24:43Z JerzyKundrat 174 5156303 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Чарлз Брокдэн Браўн''' ({{lang-en|Charles Brockden Brown}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі пісьменнік. Адзін з першых прафесійных амерыканскіх пісьменнікаў. Як толькі выйшаў з беднасці, напісаў адзін за адным раманы «Віланд» (1798), «Артур Марвін» (1799), «Орманд» (1799), «Эдгар Хантлі» (1799). У іх ён развівае жанр папулярнага ў той час гатычнага рамана, акцэнтаванага на экзатычным і дзікім асяроддзі, што абуджае псіхалагічныя глыбіні і трымае чытачоў у напружанні. Пры гэтым Браўн выкаростоўваў менавіта амерыканскае асяроддзе. Ён драматызаваў навуковыя тэорыі, распрацаваў уласную тэорыю мастацкай літаратуры, быў прыхільнікам высокіх літаратурных стандартаў. Яго называюць папярэднікам такіх рамантычных пісьменнікаў, як [[Эдгар Алан По]], [[Герман Мелвіл]], [[Натаніэл Хотарн]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Спанкэрэн К. Ван''. Нарыс аб амерыканскай літаратуры / Перакл. В. і Л. Калабан. — Інфармацыйнае агенцтва Злучаных Штатаў, [б.г.] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Браўн Чарлз Брокдэн}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі ЗША]] k0s43gjb8rcxiki9f7bn7sl2gmhc9zb 5156306 5156303 2026-06-20T08:27:45Z JerzyKundrat 174 вікіфікацыя 5156306 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Чарлз Брокдэн Браўн''' ({{lang-en|Charles Brockden Brown}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі пісьменнік. Адзін з першых прафесійных амерыканскіх пісьменнікаў. Як толькі выйшаў з беднасці, напісаў адзін за адным раманы «Віланд» (1798), «Артур Марвін» (1799), «Орманд» (1799), «Эдгар Хантлі» (1799). У іх ён развівае жанр папулярнага ў той час [[гатычны раман|гатычнага рамана]], акцэнтаванага на экзатычным і дзікім асяроддзі, што абуджае псіхалагічныя глыбіні і трымае чытачоў у напружанні. Пры гэтым Браўн выкаростоўваў менавіта амерыканскае асяроддзе. Ён драматызаваў навуковыя тэорыі, распрацаваў уласную тэорыю мастацкай літаратуры, быў прыхільнікам высокіх літаратурных стандартаў. Яго называюць папярэднікам такіх рамантычных пісьменнікаў, як [[Эдгар Алан По]], [[Герман Мелвіл]], [[Натаніэл Хотарн]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Спанкэрэн К. Ван''. Нарыс аб амерыканскай літаратуры / Перакл. В. і Л. Калабан. — Інфармацыйнае агенцтва Злучаных Штатаў, [б.г.] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Браўн Чарлз Брокдэн}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі ЗША]] k72odv2rl1gil1lzminekqwvejt0gky Гета ў Любонічах 0 809759 5156288 2026-06-20T08:08:19Z DBatura 73587 Новая старонка: «[[File:Ghetto Liuboničy (Kiraŭsk District) 3a.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Гета ў Любонічах''' (ліпень — снежань 1941) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] вёскі [[Любонічы]] Кіраўскі раён|Кіраўскаг...» 5156288 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Liuboničy (Kiraŭsk District) 3a.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Гета ў Любонічах''' (ліпень — снежань 1941) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] вёскі [[Любонічы]] [[Кіраўскі раён|Кіраўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя == Вёска [[Любонічы]] была захоплена [[Вермахт|нямецкімі войскамі]] ў канцы чэрвеня 1941 года, і акупацыя доўжылася амаль тры гады — да канца чэрвеня 1944 года{{sfn|«Памяць. Кiраўскi раён»|1997|с=183, 229-230, 251}}<ref>{{Cite web |url=http://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/istoricheskie-sobytiya/velikaya-otechestvennaya-vojna-belarus/istoriya-vojny-obzor-sobytij/periody-okkupaczii-naselennyh-punktov-belarusi |title=Периоды оккупации населенных пунктов Беларуси |access-date=2022-06-18 |archive-date=2021-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210425173348/http://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/istoricheskie-sobytiya/velikaya-otechestvennaya-vojna-belarus/istoriya-vojny-obzor-sobytij/periody-okkupaczii-naselennyh-punktov-belarusi |url-status=live }}</ref>. Да пачатку вайны ў вёсцы жыло шмат яўрэяў, і яна лічылася яўрэйскім мястэчкам ([[штэтл]]ам)<ref name=autogenerated1>''Шендерович И., Литин А.'' [http://shtetle.com/shtetls_mog/lubonichi/lubonichi.html Любоничи] {{Wayback|url=http://shtetle.com/shtetls_mog/lubonichi/lubonichi.html |date=20211124031625 }}</ref>. Перад акупацыяй у ёй заставалася яшчэ каля 200 прадстаўнікоў нацыянальнасці (42 сям’і), якія не паспелі ці не захацелі эвакуявацца, якіх немцы, рэалізуючы нацысцкую [[канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|праграму знішчэння яўрэяў]], сагналі ў гета<ref name=autogenerated2 />. 7 лістапада (па іншых даных у жніўні) 1941 года немцы і [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|калабарацыяністы]] забілі 60 яўрэяў-мужчын у загадзя выкапанай ямы ў лесе за вёскай. Яму загадалі выкапаць маладым габрэям<ref name=autogenerated2>Архив Музей истории и культуры евреев Беларуси|Музея истории и культуры евреев Беларуси</ref>{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=185}}. У снежні ў выніку апошняй акцыі гета было ліквідавана, а апошнія вязні — каля 130 жанчын і дзяцей — былі забітыя ля вёскі [[Ахоцічы]] (па іншых звестках — Арэхаўкі)<ref name=autogenerated2 />{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=185}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=555}}<ref>{{РЕЭ|ЛЮБОНИЧИ}}</ref><ref>Архив Яд Вашем, 0.3.4951.</ref>. Сем маладых габрэяў змаглі схавацца ў лесе і перачакаць расстрэлы, але мясцовыя жыхары іх злавілі і перадалі немцам, якія павезлі іх у [[Кіраўск (Беларусь)|Кіраўск]]. Далейшы іх лёс невядомы<ref name=autogenerated2 />. Маюцца спісы больш за 40 з 200 ахвяр [[Катастрофа еўрапейскага яўрэйства|генацыду яўрэяў]] у Любонічах<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated2 />. == Памяць == У пачатку 1970-х гадоў сваякі перапахавалі парэшткі забітых на габрэйскіх могілках у [[Бабруйск]]у, дзе ўсталявалі памятную дошку з тэкстам і прозвішчамі<ref name=autogenerated2 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=555}}<ref>''Шендерович И., Литин А.'' [https://www.journals.umcs.pl/we/article/viewFile/6495/4619 Еврейские кладбища Могилевской области] {{Wayback|url=https://www.journals.umcs.pl/we/article/viewFile/6495/4619 |date=20220322151800 }}, стр. 140</ref>. Месца расстрэлу габрэяў Любонічаў не ўстаноўлена. Усім загінулым жыхарам вёскі ўзведзены агульны мемарыял<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated2 />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|«Памяць. Кiраўскi раён»|1997|В. I. Аўдзеева, Р. I. Маслоўскi, А. Л. Петрашкевiч i iнш. (рэдкал.). «Памяць. Кiраўскi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі.. — Минск: «Вышэйшая школа», 1997. — 445 с. — ISBN 985-06-0218-X. }} {{Гета на Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Любонічы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Кіраўскага раёна]] rncm9cl2lxnxk6337yt0oopo50wg8mm 5156289 5156288 2026-06-20T08:08:45Z DBatura 73587 5156289 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Liuboničy (Kiraŭsk District) 3a.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Гета ў Любонічах''' (ліпень — снежань 1941) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] вёскі [[Любонічы]] [[Кіраўскі раён|Кіраўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя == Вёска [[Любонічы]] была захоплена [[Вермахт|нямецкімі войскамі]] ў канцы чэрвеня 1941 года, і акупацыя доўжылася амаль тры гады — да канца чэрвеня 1944 года{{sfn|«Памяць. Кiраўскi раён»|1997|с=183, 229-230, 251}}<ref>{{Cite web |url=http://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/istoricheskie-sobytiya/velikaya-otechestvennaya-vojna-belarus/istoriya-vojny-obzor-sobytij/periody-okkupaczii-naselennyh-punktov-belarusi |title=Периоды оккупации населенных пунктов Беларуси |access-date=2022-06-18 |archive-date=2021-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210425173348/http://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/istoricheskie-sobytiya/velikaya-otechestvennaya-vojna-belarus/istoriya-vojny-obzor-sobytij/periody-okkupaczii-naselennyh-punktov-belarusi |url-status=live }}</ref>. Да пачатку вайны ў вёсцы жыло шмат яўрэяў, і яна лічылася яўрэйскім мястэчкам ([[штэтл]]ам)<ref name=autogenerated1>''Шендерович И., Литин А.'' [http://shtetle.com/shtetls_mog/lubonichi/lubonichi.html Любоничи] {{Wayback|url=http://shtetle.com/shtetls_mog/lubonichi/lubonichi.html |date=20211124031625 }}</ref>. Перад акупацыяй у ёй заставалася яшчэ каля 200 прадстаўнікоў нацыянальнасці (42 сям’і), якія не паспелі ці не захацелі эвакуявацца, якіх немцы, рэалізуючы нацысцкую [[канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|праграму знішчэння яўрэяў]], сагналі ў гета<ref name=autogenerated2 />. 7 лістапада (па іншых даных у жніўні) 1941 года немцы і [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|калабарацыяністы]] забілі 60 яўрэяў-мужчын у загадзя выкапанай ямы ў лесе за вёскай. Яму загадалі выкапаць маладым габрэям<ref name=autogenerated2>Архив Музей истории и культуры евреев Беларуси|Музея истории и культуры евреев Беларуси</ref>{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=185}}. У снежні ў выніку апошняй акцыі гета было ліквідавана, а апошнія вязні — каля 130 жанчын і дзяцей — былі забітыя ля вёскі [[Ахоцічы]] (па іншых звестках — Арэхаўкі)<ref name=autogenerated2 />{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=185}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=555}}<ref>{{РЕЭ|ЛЮБОНИЧИ}}</ref><ref>Архив Яд Вашем, 0.3.4951.</ref>. Сем маладых габрэяў змаглі схавацца ў лесе і перачакаць расстрэлы, але мясцовыя жыхары іх злавілі і перадалі немцам, якія павезлі іх у [[Кіраўск (Беларусь)|Кіраўск]]. Далейшы іх лёс невядомы<ref name=autogenerated2 />. Маюцца спісы больш за 40 з 200 ахвяр [[Катастрофа еўрапейскага яўрэйства|генацыду яўрэяў]] у Любонічах<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated2 />. == Памяць == У пачатку 1970-х гадоў сваякі перапахавалі парэшткі забітых на габрэйскіх могілках у [[Бабруйск]]у, дзе ўсталявалі памятную дошку з тэкстам і прозвішчамі<ref name=autogenerated2 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=555}}<ref>''Шендерович И., Литин А.'' [https://www.journals.umcs.pl/we/article/viewFile/6495/4619 Еврейские кладбища Могилевской области] {{Wayback|url=https://www.journals.umcs.pl/we/article/viewFile/6495/4619 |date=20220322151800 }}, стр. 140</ref>. Месца расстрэлу габрэяў Любонічаў не ўстаноўлена. Усім загінулым жыхарам вёскі ўзведзены агульны мемарыял<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated2 />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|«Памяць. Кiраўскi раён»|1997|В. I. Аўдзеева, Р. I. Маслоўскi, А. Л. Петрашкевiч i iнш. (рэдкал.). «Памяць. Кiраўскi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі.. — Минск: «Вышэйшая школа», 1997. — 445 с. — ISBN 985-06-0218-X. }} {{Гета на Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Любонічы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Кіраўскага раёна]] [[Катэгорыя:Любонічы]] oinrx6xbi53er5jan8d4gtgwk1e5pbv Натаніэль Готарн 0 809760 5156298 2026-06-20T08:22:03Z JerzyKundrat 174 JerzyKundrat перанёс старонку [[Натаніэль Готарн]] у [[Натаніэл Хотарн]] 5156298 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Натаніэл Хотарн]] 0rtsi0typifi8l1yoaziccjfpcr89sm Змешаныя сілы па падтрыманні міру 0 809761 5156307 2026-06-20T08:28:06Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Вайсковае фарміраванне}} '''Змешаныя сілы па падтрыманні міру''' — расійска-грузіна-паўднёваасецінскі кантынгент для падтрымання міру ў зоне асеціна-грузінскага канфлікту, створаны на падставе Сочынскага пагаднення 1992 года. У склад сіл увайшлі тры мі...» 5156307 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне}} '''Змешаныя сілы па падтрыманні міру''' — расійска-грузіна-паўднёваасецінскі кантынгент для падтрымання міру ў зоне асеціна-грузінскага канфлікту, створаны на падставе Сочынскага пагаднення 1992 года. У склад сіл увайшлі тры міратворчых батальёна. Кожны бок – грузінскі, расійскі і асецінскі, мелі права на размяшчэнне ў зоне канфлікту міратворчага батальёна ў складзе не больш за 500 вайскоўцаў. Але, акрамя гэтага, яны таксама маглі дадаткова размеціць яшчэ 300 вайскоўцаў. Кантынгент падпарадкоўваўся Змешанай кантрольнай камісіі ў складзе прадстаўнікоў [[Расія|Расійскай Федэрацыі]], [[Грузія|Грузіі]], [[Паўночная Асеція|Паўночнай Асеціі]] і [[Паўднёвая Асеція|Паўднёвай Асеціі]], якая ажыццяўляла свае функцыі ва ўзаемадзеянні з групай ваенных назіральнікаў, і Аб’яднанаму ваеннаму камандаванню. Змешаныя сілы, па тэксце прынятых рашэнняў, «''прызначаныя для аднаўлення міру і, падтрымання правапарадку ў зоне ўзброенага канфлікту, калідораў бяспекі, раёнаў і вёсак, якія не ўвайшлі ў зону канфлікту, ажыццяўлення кантролю за выкананнем умоў спынення агню і прыняцця рашучых мер аж да прымянення зброі пры парушэнні некантралюемымі ўзброенымі фарміраваннямі любы з канфліктуючых бакоў''». Бакі дамовіліся зонай канфлікту лічыць мясцовасць радыусаў 15 км ад цэнтра г. [[Цхінвалі]], калідорам бяспекі лічыць паласу мясцовасці шырынёй 14 км уздоўж адміністрацыйнай мяжы былой Паўднёва-Асяцінскай аўтаномнай вобласці па 7 км паабапал мяжы. З прыходам да ўлады [[Міхаіл Саакашвілі|Міхаіла Саакашвілі]] грузінскі бок стаў часцей выказваць незадаволенасць працай сіл. 15 лютага 2006 г. парламент Грузіі прыняў пастанову, у якой дзейнасць міратворцаў ацэньваецца негатыўна, а дзеянні Расіі – як спроба анэксіі Паўднёвай Асеціі. Пасля [[Расійска-грузінская вайна (2008)|канфлікту ў жніўня 2008 г.]] Змешаныя сілы прыпынілі сваё існаванне. == Спасылкі == * [https://ria.ru/20080827/150715465.html Миротворческая деятельность России в Южной Осетии. Справка] {{ВС}} {{УС РФ за мяжой}} [[Катэгорыя:Ваенныя аперацыі]][[Катэгорыя:Паўднёвая Асеція]] gk8ksc2ftp0cjvhqahkwz0j3xk5aarb Б. Франклін 0 809762 5156309 2026-06-20T08:30:47Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Бенджамін Франклін]] 5156309 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Бенджамін Франклін]] 0yub36fq4g2dof7s551x27oo6geymew Пасцель (бок цэглы) 0 809763 5156311 2026-06-20T08:33:38Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Іншыя значэнні|Пасцель (значэнні)}} '''Пасце́ль'''<ref name="nn_cahla">{{cite web |url=https://nashaniva.com/353541 |title=Моўныя грані. Як па-беларуску называюцца бакі цэглы? |author=Ф. Раўбіч |date=21 кастрычніка 2024 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 снежня 2024 |lang=be}}</ref>{{sfn|Трусаў|2017|с=3}}&nbsp;...» 5156311 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Пасцель (значэнні)}} '''Пасце́ль'''<ref name="nn_cahla">{{cite web |url=https://nashaniva.com/353541 |title=Моўныя грані. Як па-беларуску называюцца бакі цэглы? |author=Ф. Раўбіч |date=21 кастрычніка 2024 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 снежня 2024 |lang=be}}</ref>{{sfn|Трусаў|2017|с=3}}&nbsp;— найбольшая па плошчы рабочая грань (шырокі бок) [[цэгла|цэглы]] або будаўнічага каменя. Пры [[Муроўка|муроўцы]] яна звычайна размяшчаецца паралельна аснове (гарызонтальна), і менавіта на яе кладзецца будаўнічы [[Будаўнічы раствор|раствор]] для злучэння з іншымі цаглінамі ў сцяне<ref name="nn_cahla" />{{sfn|Трусаў|2017|с=3}}. Кожная цагліна мае дзве пасцелі: верхнюю і ніжнюю<ref name="nn_cahla" />. У гісторыі беларускага і ўсходнееўрапейскага манументальнага дойлідства візуальнае і тэхналагічнае вывучэнне пасцелі цэглы мае надзвычай важнае значэнне для высвятлення тэхналогіі вытворчасці, рэканструкцыі ўмоў працы майстроў і дакладнага датавання архітэктурных помнікаў{{sfn|Трусаў|2017|с=3}}. == Тэхналагічныя асаблівасці фармоўкі == Характар паверхні пасцелі наўпрост залежаў ад працэсу фармоўкі цагліны-сырцу{{sfn|Рапапорт|1994|с=6}}. У XI—XIII стагоддзях пры вырабе [[плінфа|плінфы]] (тонкай шырокай цэглы візантыйскага тыпу) вільготную гліну шчыльна набівалі ў драўляную форму-рамку, якая не мела дна і ляжала на спецыяльнай падкладной дошцы{{sfn|Рапапорт|1994|с=6—8}}. Пасля запаўнення формы лішак гліны зразалі драўляным нажом, які называўся правілам{{sfn|Рапапорт|1994|с=6—8}}. З-за гэтага тэхналагічнага прыёму верхняя пасцель плінфы заўсёды заставалася гладкай, часта захоўваючы толькі лёгкія падоўжныя драпіны ад слізгацення нажа{{sfn|Рапапорт|1994|с=6—8}}. Ніжняя пасцель, наадварот, атрымлівалася крыху шурпатай з-за шчыльнага кантакту з падкладной дошкай, на якой магла заставацца драўняная фактура{{sfn|Рапапорт|1994|с=6—8}}. У залежнасці ад мясцовых традыцый розных архітэктурных школ падрыхтоўка дошкі адрознівалася{{sfn|Рапапорт|1994|с=7}}. Напрыклад, у [[Смаленская школа дойлідства|смаленскім]] дойлідстве на ніжняй пасцелі плінфы часам заставаліся адбіткі тканіны, якую падсцілалі пад сырцы для лепшага адставання гліны, а ў [[Наўгародская школа дойлідства|наўгародскіх]] помніках канца XII стагоддзя на пасцелях выразна бачныя адбіткі травы{{sfn|Рапапорт|1994|с=7}}. == Сляды і адбіткі == Паколькі цэглу часта сушылі проста на зямлі пад адкрытым небам або пад лёгкімі навесамі, на яе шырокай паверхні перыядычна заставаліся выпадковыя адбіткі{{sfn|Рапапорт|1994|с=7}}{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}. На плінфах з [[Кіеўская школа дойлідства|кіеўскіх]], пераяслаўскіх і [[Гродзенская школа дойлідства|гродзенскіх]] пабудоў, а пазней і на буйнапамернай цэгле часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], даследчыкі часта фіксуюць сляды дажджавых кропель, адбіткі лап свойскіх жывёл (сабак, катоў, свіней), птушак, а таксама сляды босых ног дзяцей, якія бегалі па двары цагельні{{sfn|Рапапорт|1994|с=7}}{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}. Наяўнасць такіх слядоў на пасцелі дазваляе археолагам рабіць высновы аб умовах і сезоннасці працы старажытных цагельнікаў{{sfn|Рапапорт|1994|с=7}}{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}. == Знакі і клеймы == У адрозненне ад вытворчых клеймаў, якія масава ставіліся на [[Тарэц|тарцах]] (тычках) плінфы для падліку партый, знакі на пасцелі сустракаюцца надзвычай рэдка і складаюць не больш за 1—2 працэнты ад агульнай колькасці цаглін у будынку{{sfn|Рапапорт|1994|с=25—26}}. Гэтыя знакі мелі не тэхнічны, а інфармацыйны або юрыдычны характар{{sfn|Рапапорт|1994|с=25—26}}. Яны выразаліся на падкладной дошцы і ўціскаліся ў ніжнюю пасцель падчас фармоўкі{{sfn|Рапапорт|1994|с=25—26}}. У выглядзе такіх знакаў выступалі асабістыя княжацкія сімвалы (напрыклад, [[трызуб]]цы) або імёны заказчыкаў будаўніцтва{{sfn|Рапапорт|1994|с=25—26}}. Такія адбіткі на пасцелі знойдзены ў [[Дзесяцінная царква|Дзесяціннай царкве]], [[Успенскі сабор (Уладзімір-Валынскі)|Успенскім саборы ва Уладзіміры-Валынскім]] і [[Царква на рове (Полацк)|царкве на Рове ў Полацку]]{{sfn|Рапапорт|1994|с=25—26}}. Выдатным прыкладам з'яўляецца цэгла, знойдзеная ў 2018 годзе пры раскопках [[Стары замак (Гродна)|Старога замка]] ў [[Гродна]]: на яе пасцелі быў выяўлены выразны рэльефны знак «[[Калюмны]]» (Дзяржаўны герб Вялікага Княства Літоўскага), што пацвярджае прыналежнасць пабудовы да часоў вялікага князя [[Вітаўт]]а{{sfn|Трусаў|2019|с=72, 135}}. Асобнай з'явай у пераяслаўскім і ўладзіміра-валынскім дойлідстве была традыцыя наносіць на пасцелістую плоскасць плінфы хваляпадобныя паралельныя лініі з дапамогай спецыяльнага грабянца (так званыя «расчосы»){{sfn|Рапапорт|1994|с=30}}. Таксама вядомы ўнікальны выпадак, калі на пасцелі плінфы быў выдрапаны архітэктурны чарцёж — план [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|храма-пахавальні ў Полацку]]{{sfn|Трусаў|2017|с=5}}. == Пасцель цэглы-пальчаткі == Пачынаючы з канца XIII стагоддзя ў манументальным дойлідстве Вялікага Княства Літоўскага пачала выкарыстоўвацца буйнапамерная цэгла, якая атрымала назву «[[Пальчатка (цэгла)|пальчатка]]»{{sfn|Ткачоў|1978|с=33}}. Яе галоўнай адметнасцю была наяўнасць на адной з пасцеляў некалькіх (звычайна ад трох да шасці) падоўжных барознаў (канелюраў){{sfn|Ткачоў|1978|с=33}}. Першапачаткова майстры-цагельнікі рабілі гэтыя баразёнкі, праводзячы ўласнымі пальцамі па вільготнай пасцелі глінянага сырцу, ад чаго і пайшла гістарычная назва матэрыялу{{sfn|Трусаў|2019|с=133}}. Пазней, з XV стагоддзя, для стварэння роўных паралельных барознаў пачалі выкарыстоўваць адмысловыя прылады накшталт шырокага драўлянага грэбня{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}. Нанясенне барознаў на пасцель мела важнае практычнае значэнне: яны павялічвалі плошчу паверхні для выпарвання вільгаці, служылі дадатковымі газаходнымі каналамі пры абпале (скарачаючы час тэрмічнай апрацоўкі), а таксама забяспечвалі значна лепшую і больш трывалую счэпку з вапнавым растворам пры ўзвядзенні магутных замкавых муроў{{sfn|Ткачоў|1978|с=33}}{{sfn|Трусаў|2019|с=253}}. Дэталёвае вывучэнне колькасці, глыбіні і накірунку такіх барознаў на пасцелі дазваляе сучасным даследчыкам дакладна вызначаць прадукцыю канкрэтных гістарычных цагельняў і будаўнічых арцелей{{sfn|Трусаў|2017|с=8}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|ref=Ткачоў}} * {{кніга |аўтар=[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А. А.]] |загаловак=Эвалюцыя будаўнічай тэхнікі манументальнага дойлідства Беларусі ХІ–XVIII стст. (па дадзеных археалогіі) |месца=Мн. |выдавецтва= |год=2019 |старонак=308 |ref=Трусаў}} * {{артыкул |аўтар=[[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусаў А.]] |загаловак=Гісторыя беларускай цэглы |выданне=[[Беларускі гістарычны часопіс]] |тып=часопіс |год=2017 |нумар=9 |старонкі=3—14 |ref=Трусаў}} * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |ref=Рапапорт}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Цэгла]] [[Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы]] [[Катэгорыя:Архітэктурныя дэталі]] 9edc3iay5njrhgm2qii7y8km3u6og2i Катэгорыя:EMI 14 809764 5156330 2026-06-20T09:57:05Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Лэйблы гуказапісу Вялікабрытаніі]]» 5156330 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Лэйблы гуказапісу Вялікабрытаніі]] n5wtqjz8gt812olh9l84xbp16is3hqk Аня Саўчыч 0 809765 5156332 2026-06-20T10:10:14Z Lucas artic 134314 Створана перакладам першага раздзела старонкі «[[:ru:Special:Redirect/revision/152895583|Савчич, Аня]]» 5156332 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}}'''Аня Саўчыч''' ({{Lang-en|Anja Savcic}} ; нар. [[27 лістапада]] [[1992]], [[Сараева]] ) - [[Канада|канадская]] актрыса сербска-баснійскага паходжання. Акцёрскі дэбют Ані Савчыч адбыўся ў <nowiki>[[2007 год]]</nowiki>зе з эпізадычнай роляй у серыяле «<nowiki>[[Зорныя вароты: Атлантыда]]</nowiki>» (<nowiki>{{lang-en|Stargate: Atlantis}}</nowiki>)<nowiki>{{Нп5|Савчич, Аня|крыніца?|ru|Савчич, Аня}}</nowiki>. З таго часу яна з'явілася ў шэрагу папулярных тэлепраектаў Найбольшую вядомасць ёй прынеслі ролі ў серыялах «Лоўдэрмілк» і « Бязмежнае неба ». {{Асоба | імя = Аня Савчыч | арыгінал імя = Anja Savcic | выява = | памер = | апісанне = | дата нараджэння = 27.11.1992 | месца нараджэння = [[Сараева]], [[Боснія і Герцагавіна]] | грамадзянства = [[Канада]] | прафесія = [[актрыса]] | гады актыўнасці = 2007 — цяпер | IMDb = 2837093 }} qr2boxsk62e6tovtzhvb3hyrj7cziey 5156333 5156332 2026-06-20T10:12:01Z Lucas artic 134314 /* */ 5156333 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}}'''Аня Саўчыч''' ({{Lang-en|Anja Savcic}} ; нар. [[27 лістапада]] [[1992]], [[Сараева]] ) - [[Канада|канадская]] актрыса сербска-баснійскага паходжання. Акцёрскі дэбют Ані Саўчыч адбыўся ў <nowiki>[[2007 год]]</nowiki>зе з эпізадычнай роляй у серыяле «<nowiki>[[Зорныя вароты: Атлантыда]]</nowiki>» (<nowiki>{{lang-en|Stargate: Atlantis}}</nowiki>)<nowiki>{{Нп5|Савчич, Аня|крыніца?|ru|Савчич, Аня}}</nowiki>. З таго часу яна з'явілася ў шэрагу папулярных тэлепраектаў Найбольшую вядомасць ёй прынеслі ролі ў серыялах «Лоўдэрмілк» і « Бязмежнае неба ». {{Асоба | імя = Аня Савчыч | арыгінал імя = Anja Savcic | выява = | памер = | апісанне = | дата нараджэння = 27.11.1992 | месца нараджэння = [[Сараева]], [[Боснія і Герцагавіна]] | грамадзянства = [[Канада]] | прафесія = [[актрыса]] | гады актыўнасці = 2007 — цяпер | IMDb = 2837093 }} aar4925f74tt5sorsv8sv2n1rn5a1o6 5156336 5156333 2026-06-20T10:13:53Z Lucas artic 134314 /* */ 5156336 wikitext text/x-wiki '''А́ня Са́вчыч''' ({{lang-en|Anja Savcic}}; нар. [[27 лістапада]] [[1992]], [[Сараева]]) — [[Канада|канадская]] актрыса [[Сербы|сербска-]]{{Нп5|Баснійцы|баснійскага|sr|Бошњаци}} паходжання. Найбольшую вядомасць ёй прынеслі ролі ў тэлесерыялах «Лоўдэрмілк» ({{lang-en|Loudermilk}}) і «Бяскрайняе неба» ({{lang-en|Big Sky}}).{{Нп5|Савчич, Аня|крыніца?|ru|Савчич, Аня}} cg6xh9iwanxqw816fp79l8bmzctuvej 5156338 5156336 2026-06-20T10:16:04Z Lucas artic 134314 /* */ 5156338 wikitext text/x-wiki '''А́ня Са́ўчыч''' ({{lang-en|Anja Savcic}}; нар. [[27 лістапада]] [[1992]], [[Сараева]]) — [[Канада|канадская]] актрыса [[Сербы|сербска-]]{{Нп5|Баснійцы|баснійскага|sr|Бошњаци}} паходжання. Найбольшую вядомасць ёй прынеслі ролі ў тэлесерыялах «Лоўдэрмілк» ({{lang-en|Loudermilk}}) і «Бяскрайняе неба» ({{lang-en|Big Sky}}) {{Асоба | імя = Аня Саўчыч | арыгінал імя = Anja Savcic | выява = | памер = | апісанне = | дата нараджэння = 27.11.1992 | месца нараджэння = [[Сараева]], [[Боснія і Герцагавіна]] | грамадзянства = [[Канада]] | прафесія = [[актрыса]] | гады актыўнасці = 2007 — цяпер | IMDb = 2837093 }} == Біяграфія == Нарадзілася 27 лістапада 1992 года ў Сараеве{{Нп5|Савчич, Аня|крыніца?|ru|Савчич, Аня}}. У дзяцінстве разам з сям'ёй пераехала ў [[Канада|Канаду]], дзе пачала займацца акцёрскім майстэрствам. f47xq4p8r3s5b9oos1m78uap7bfddt6 5156340 5156338 2026-06-20T10:18:44Z Lucas artic 134314 /* */ 5156340 wikitext text/x-wiki '''А́ня Са́ўчыч''' ({{lang-en|Anja Savcic}}; нар. [[27 лістапада]] [[1992]], [[Сараева]]) — [[Канада|канадская]] актрыса [[Сербы|сербска-]]{{Нп5|Баснійцы|баснійскага|sr|Бошњаци}} паходжання. Найбольшую вядомасць ёй прынеслі ролі ў тэлесерыялах «Лоўдэрмілк» ({{lang-en|Loudermilk}}) і «Бяскрайняе неба» ({{lang-en|Big Sky}}) {{Асоба | імя = Аня Саўчыч | арыгінал імя = Anja Savcic | выява = | памер = | апісанне = | дата нараджэння = 27.11.1992 | месца нараджэння = [[Сараева]], [[Боснія і Герцагавіна]] | грамадзянства = [[Канада]] | прафесія = [[актрыса]] | гады актыўнасці = 2007 — цяпер | IMDb = 2837093 }} == Кар'ера == Акцёрскі дэбют Ані Савчыч адбыўся ў [[2007 год]]зе з эпізадычнай роляй у серыяле «[[Зорныя вароты: Атлантыда]]» ({{lang-en|Stargate: Atlantis}}){{Нп5|Савчич, Аня|крыніца?|ru|Савчич, Аня}}. З таго часу яна з'явілася ў шэрагу папулярных тэлепраектаў, сярод якіх «[[Звышнатуральнае (тэлесерыял)|Звышнатуральнае]]» ({{lang-en|Supernatural}}), «[[Мяжа (тэлесерыял)|Мяжа]]» ({{lang-en|Fringe}}), «[[Я — зомбі]]» ({{lang-en|iZombie}}) і «[[Флэш (тэлесерыял, 2014)|Флэш]]» ({{lang-en|The Flash}}){{Нп5|Савчич, Аня|крыніца?|ru|Савчич, Аня}}. У [[2017 год]]зе атрымала ролю другога плана ў камедыйным серыяле «Лоўдэрмілк»{{Нп5|Савчич, Аня|крыніца?|ru|Савчич, Аня}}, які прынес ёй шырокае прызнанне. У [[2020 год]]зе выканала адну з галоўных роляў у драматычным серыяле «Бяскрайняе неба»{{Нп5|Савчич, Аня|крыніца?|ru|Савчич, Аня}}. == Фільмаграфія == {{залатую спіс}} * [[2007]] — «[[Зорныя вароты: Атлантыда]]» (эпізод) * [[2015]] — «[[Я — зомбі]]» (эпізод) * [[2017]] — «[[Лоўдэрмілк]]» (рэгулярная роля) * [[2020]] — «[[Бяскрайняе неба]]» (рэгулярная роля) {{канец спіса}} == Зноскі == {{зноскі}} == Спасылкі == * {{IMDb name|2837093|Аня Савчыч}} ``` == Біяграфія == Нарадзілася 27 лістапада 1992 года ў Сараеве{{Нп5|Савчич, Аня|крыніца?|ru|Савчич, Аня}}. У дзяцінстве разам з сям'ёй пераехала ў [[Канада|Канаду]], дзе пачала займацца акцёрскім майстэрствам. qcjrxzl6ryyad320el8tvyvs3inuxz9 5156342 5156340 2026-06-20T10:22:39Z Lucas artic 134314 /* Кар'ера */ 5156342 wikitext text/x-wiki '''А́ня Са́ўчыч''' ({{lang-en|Anja Savcic}}; нар. [[27 лістапада]] [[1992]], [[Сараева]]) — [[Канада|канадская]] актрыса [[Сербы|сербска-]]{{Нп5|Баснійцы|баснійскага|sr|Бошњаци}} паходжання. Найбольшую вядомасць ёй прынеслі ролі ў тэлесерыялах «Лоўдэрмілк» ({{lang-en|Loudermilk}}) і «Бяскрайняе неба» ({{lang-en|Big Sky}}) {{Асоба | імя = Аня Саўчыч | арыгінал імя = Anja Savcic | выява = | памер = | апісанне = | дата нараджэння = 27.11.1992 | месца нараджэння = [[Сараева]], [[Боснія і Герцагавіна]] | грамадзянства = [[Канада]] | прафесія = [[актрыса]] | гады актыўнасці = 2007 — цяпер | IMDb = 2837093 }} == Кар'ера == Акцёрскі дэбют Ані Савчыч адбыўся ў [[2007 год]]зе з эпізадычнай роляй у серыяле «[[Зорныя вароты: Атлантыда]]» ({{lang-en|Stargate: Atlantis}}). З таго часу яна з'явілася ў шэрагу папулярных тэлепраектаў, сярод якіх «[[Звышнатуральнае (тэлесерыял)|Звышнатуральнае]]» ({{lang-en|Supernatural}}), «[[Мяжа (тэлесерыял)|Мяжа]]» ({{lang-en|Fringe}}), «[[Я — зомбі]]» ({{lang-en|iZombie}}) і «[[Флэш (тэлесерыял, 2014)|Флэш]]» ({{lang-en|The Flash}}). У [[2017 год]]зе атрымала ролю другога плана ў камедыйным серыяле «Лоўдэрмілк», які прынес ёй шырокае прызнанне. У [[2020 год]]зе выканала адну з галоўных роляў у драматычным серыяле «Бяскрайняе неба». == Фільмаграфія == {{залатую спіс}} * [[2007]] — «[[Зорныя вароты: Атлантыда]]» (эпізод) * [[2015]] — «[[Я — зомбі]]» (эпізод) * [[2017]] — «[[Лоўдэрмілк]]» (рэгулярная роля) * [[2020]] — «[[Бяскрайняе неба]]» (рэгулярная роля) {{канец спіса}} == Зноскі == {{зноскі}} == Спасылкі == * {{IMDb name|2837093|Аня Савчыч}} ``` == Біяграфія == Нарадзілася 27 лістапада 1992 года ў Сараеве{{Нп5|Савчич, Аня|крыніца?|ru|Савчич, Аня}}. У дзяцінстве разам з сям'ёй пераехала ў [[Канада|Канаду]], дзе пачала займацца акцёрскім майстэрствам. rivw88vzds4z46swyu7qkd8h9dsowc4 5156345 5156342 2026-06-20T10:32:34Z Lucas artic 134314 5156345 wikitext text/x-wiki '''А́ня Са́ўчыч''' ({{lang-en|Anja Savcic}}; нар. [[27 лістапада]] [[1992]], [[Сараева]]) — [[Канада|канадская]] актрыса [[Сербы|сербска-]]{{Нп5|Баснійцы|баснійскага|sr|Бошњаци}} паходжання. Найбольшую вядомасць ёй прынеслі ролі ў тэлесерыялах «Лоўдэрмілк» ({{lang-en|Loudermilk}}) і «Бяскрайняе неба» ({{lang-en|Big Sky}}) {{Асоба | імя = Аня Саўчыч | арыгінал імя = Anja Savcic | выява = | памер = | апісанне = | дата нараджэння = 27.11.1992 | месца нараджэння = [[Сараева]], {{Сцяг|Боснія і Герцагавіна}} [[Боснія і Герцагавіна]] | грамадзянства = {{Сцяг|Канада}} [[Канада]] | прафесія = [[актрыса]] | гады актыўнасці = 2007 — цяпер | IMDb = 2837093 }} '''А́ня Са́ўчыч''' ({{lang-en|Anja Savcic}}; нар. [[27 лістапада]] [[1992]], [[Сараева]]) — [[Канада|канадская]] актрыса сербска-баснійскага паходжання. Найбольшую вядомасць ёй прынеслі ролі ў тэлесерыялах «Лоўдэрмілк» ({{lang-en|Loudermilk}}) і «Бяскрайняе неба» ({{lang-en|Big Sky}}). == Біяграфія == Нарадзілася 27 лістапада 1992 года ў Сараеве. У дзяцінстве разам з сям'ёй пераехала ў [[Канада|Канаду]], дзе пачала займацца акцёрскім майстэрствам. == Кар'ера == Акцёрскі дэбют Ані Саўчыч адбыўся ў [[2007 год]]зе з эпізадычнай роляй у серыяле «[[Зорныя вароты: Атлантыда]]» ({{lang-en|Stargate: Atlantis}}). З таго часу яна з'явілася ў шэрагу папулярных тэлепраектаў, сярод якіх «[[Звышнатуральнае (тэлесерыял)|Звышнатуральнае]]» ({{lang-en|Supernatural}}), «[[Мяжа (тэлесерыял)|Мяжа]]» ({{lang-en|Fringe}}), «[[Я — зомбі]]» ({{lang-en|iZombie}}) і «[[Флэш (тэлесерыял, 2014)|Флэш]]» ({{lang-en|The Flash}}). У [[2017 год]]зе атрымала ролю другога плана ў камедыйным серыяле «Лоўдэрмілк», які прынес ёй шырокае прызнанне. У [[2020 год]]зе выканала адну з галоўных роляў у драматычным серыяле «Бяскрайняе неба». == Фільмаграфія == {{залатую спіс}} * [[2007]] — «[[Зорныя вароты: Атлантыда]]» (эпізод) * [[2015]] — «[[Я — зомбі]]» (эпізод) * [[2017]] — «[[Лоўдэрмілк]]» (рэгулярная роля) * [[2020]] — «[[Бяскрайняе неба]]» (рэгулярная роля) {{канец спіса}} == Зноскі == {{зноскі}} == Спасылкі == * {{IMDb name|2837093|Аня Саўчыч}} h07rjda7p84x7mguu1ep9xxofw2vl82 5156346 5156345 2026-06-20T10:34:22Z Lucas artic 134314 /* */ 5156346 wikitext text/x-wiki '''А́ня Са́ўчыч''' ({{lang-en|Anja Savcic}}; нар. [[27 лістапада]] [[1992]], [[Сараева]]) — [[Канада|канадская]] актрыса [[Сербы|сербска-]]{{Нп5|Баснійцы|баснійскага|sr|Бошњаци}} паходжання. Найбольшую вядомасць ёй прынеслі ролі ў тэлесерыялах «Лоўдэрмілк» ({{lang-en|Loudermilk}}) і «Бяскрайняе неба» ({{lang-en|Big Sky}}) {{Асоба | імя = Аня Саўчыч | арыгінал імя = Anja Savcic | выява = | памер = | апісанне = | дата нараджэння = 27.11.1992 | месца нараджэння = [[Сараева]], {{Сцяг|Боснія і Герцагавіна}} [[Боснія і Герцагавіна]] | грамадзянства = {{Сцяг|Канада}} [[Канада]] | прафесія = [[актрыса]] | гады актыўнасці = 2007 — цяпер | IMDb = 2837093 }} == Біяграфія == Нарадзілася 27 лістапада 1992 года ў Сараеве. У дзяцінстве разам з сям'ёй пераехала ў [[Канада|Канаду]], дзе пачала займацца акцёрскім майстэрствам. == Кар'ера == Акцёрскі дэбют Ані Саўчыч адбыўся ў [[2007 год]]зе з эпізадычнай роляй у серыяле «[[Зорныя вароты: Атлантыда]]» ({{lang-en|Stargate: Atlantis}}). З таго часу яна з'явілася ў шэрагу папулярных тэлепраектаў, сярод якіх «[[Звышнатуральнае (тэлесерыял)|Звышнатуральнае]]» ({{lang-en|Supernatural}}), «[[Мяжа (тэлесерыял)|Мяжа]]» ({{lang-en|Fringe}}), «[[Я — зомбі]]» ({{lang-en|iZombie}}) і «[[Флэш (тэлесерыял, 2014)|Флэш]]» ({{lang-en|The Flash}}). У [[2017 год]]зе атрымала ролю другога плана ў камедыйным серыяле «Лоўдэрмілк», які прынес ёй шырокае прызнанне. У [[2020 год]]зе выканала адну з галоўных роляў у драматычным серыяле «Бяскрайняе неба». == Фільмаграфія == {{залатую спіс}} * [[2007]] — «[[Зорныя вароты: Атлантыда]]» (эпізод) * [[2015]] — «[[Я — зомбі]]» (эпізод) * [[2017]] — «[[Лоўдэрмілк]]» (рэгулярная роля) * [[2020]] — «[[Бяскрайняе неба]]» (рэгулярная роля) {{канец спіса}} == Зноскі == {{зноскі}} == Спасылкі == * {{IMDb name|2837093|Аня Саўчыч}} cedv2wft5j5tee9wgxwe706hewhhirh 5156347 5156346 2026-06-20T10:35:07Z Lucas artic 134314 /* */ 5156347 wikitext text/x-wiki '''А́ня Са́ўчыч''' ({{lang-en|Anja Savcic}}; нар. [[27 лістапада]] [[1992]], [[Сараева]]) — [[Канада|канадская]] актрыса сербска-баснійскага паходжання. Найбольшую вядомасць ёй прынеслі ролі ў тэлесерыялах «Лоўдэрмілк» ({{lang-en|Loudermilk}}) і «Бяскрайняе неба» ({{lang-en|Big Sky}}). {{Асоба | імя = Аня Саўчыч | арыгінал імя = Anja Savcic | выява = | памер = | апісанне = | дата нараджэння = 27.11.1992 | месца нараджэння = [[Сараева]], {{Сцяг|Боснія і Герцагавіна}} [[Боснія і Герцагавіна]] | грамадзянства = {{Сцяг|Канада}} [[Канада]] | прафесія = [[актрыса]] | гады актыўнасці = 2007 — цяпер | IMDb = 2837093 }} == Біяграфія == Нарадзілася 27 лістапада 1992 года ў Сараеве. У дзяцінстве разам з сям'ёй пераехала ў [[Канада|Канаду]], дзе пачала займацца акцёрскім майстэрствам. == Кар'ера == Акцёрскі дэбют Ані Саўчыч адбыўся ў [[2007 год]]зе з эпізадычнай роляй у серыяле «[[Зорныя вароты: Атлантыда]]» ({{lang-en|Stargate: Atlantis}}). З таго часу яна з'явілася ў шэрагу папулярных тэлепраектаў, сярод якіх «[[Звышнатуральнае (тэлесерыял)|Звышнатуральнае]]» ({{lang-en|Supernatural}}), «[[Мяжа (тэлесерыял)|Мяжа]]» ({{lang-en|Fringe}}), «[[Я — зомбі]]» ({{lang-en|iZombie}}) і «[[Флэш (тэлесерыял, 2014)|Флэш]]» ({{lang-en|The Flash}}). У [[2017 год]]зе атрымала ролю другога плана ў камедыйным серыяле «Лоўдэрмілк», які прынес ёй шырокае прызнанне. У [[2020 год]]зе выканала адну з галоўных роляў у драматычным серыяле «Бяскрайняе неба». == Фільмаграфія == {{залатую спіс}} * [[2007]] — «[[Зорныя вароты: Атлантыда]]» (эпізод) * [[2015]] — «[[Я — зомбі]]» (эпізод) * [[2017]] — «[[Лоўдэрмілк]]» (рэгулярная роля) * [[2020]] — «[[Бяскрайняе неба]]» (рэгулярная роля) {{канец спіса}} == Зноскі == {{зноскі}} == Спасылкі == * {{IMDb name|2837093|Аня Саўчыч}} hgdfic7ypy6g28gtex3govix34kmgom 5156349 5156347 2026-06-20T10:36:23Z Lucas artic 134314 Lucas artic перанёс старонку [[Савчич, Аня]] у [[Саўчыч, Аня]]: Назва з памылкай правапісу 5156347 wikitext text/x-wiki '''А́ня Са́ўчыч''' ({{lang-en|Anja Savcic}}; нар. [[27 лістапада]] [[1992]], [[Сараева]]) — [[Канада|канадская]] актрыса сербска-баснійскага паходжання. Найбольшую вядомасць ёй прынеслі ролі ў тэлесерыялах «Лоўдэрмілк» ({{lang-en|Loudermilk}}) і «Бяскрайняе неба» ({{lang-en|Big Sky}}). {{Асоба | імя = Аня Саўчыч | арыгінал імя = Anja Savcic | выява = | памер = | апісанне = | дата нараджэння = 27.11.1992 | месца нараджэння = [[Сараева]], {{Сцяг|Боснія і Герцагавіна}} [[Боснія і Герцагавіна]] | грамадзянства = {{Сцяг|Канада}} [[Канада]] | прафесія = [[актрыса]] | гады актыўнасці = 2007 — цяпер | IMDb = 2837093 }} == Біяграфія == Нарадзілася 27 лістапада 1992 года ў Сараеве. У дзяцінстве разам з сям'ёй пераехала ў [[Канада|Канаду]], дзе пачала займацца акцёрскім майстэрствам. == Кар'ера == Акцёрскі дэбют Ані Саўчыч адбыўся ў [[2007 год]]зе з эпізадычнай роляй у серыяле «[[Зорныя вароты: Атлантыда]]» ({{lang-en|Stargate: Atlantis}}). З таго часу яна з'явілася ў шэрагу папулярных тэлепраектаў, сярод якіх «[[Звышнатуральнае (тэлесерыял)|Звышнатуральнае]]» ({{lang-en|Supernatural}}), «[[Мяжа (тэлесерыял)|Мяжа]]» ({{lang-en|Fringe}}), «[[Я — зомбі]]» ({{lang-en|iZombie}}) і «[[Флэш (тэлесерыял, 2014)|Флэш]]» ({{lang-en|The Flash}}). У [[2017 год]]зе атрымала ролю другога плана ў камедыйным серыяле «Лоўдэрмілк», які прынес ёй шырокае прызнанне. У [[2020 год]]зе выканала адну з галоўных роляў у драматычным серыяле «Бяскрайняе неба». == Фільмаграфія == {{залатую спіс}} * [[2007]] — «[[Зорныя вароты: Атлантыда]]» (эпізод) * [[2015]] — «[[Я — зомбі]]» (эпізод) * [[2017]] — «[[Лоўдэрмілк]]» (рэгулярная роля) * [[2020]] — «[[Бяскрайняе неба]]» (рэгулярная роля) {{канец спіса}} == Зноскі == {{зноскі}} == Спасылкі == * {{IMDb name|2837093|Аня Саўчыч}} hgdfic7ypy6g28gtex3govix34kmgom Размовы з удзельнікам:Lucas artic 3 809766 5156337 2026-06-20T10:15:14Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{вітаем}} калі не ўмееш пісаць па-беларуску, то і не трэба. --~~~~» 5156337 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} калі не ўмееш пісаць па-беларуску, то і не трэба. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:15, 20 чэрвеня 2026 (+03) nqeijp5rsd2wm3oyrkr4c574zva1dgb Савчич, Аня 0 809767 5156350 2026-06-20T10:36:23Z Lucas artic 134314 Lucas artic перанёс старонку [[Савчич, Аня]] у [[Саўчыч, Аня]]: Назва з памылкай правапісу 5156350 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Саўчыч, Аня]] kycq149gmmr6nmy4b7azqchjjtgfi60 Катэгорыя:Мікола Гусоўскі 14 809768 5156363 2026-06-20T11:04:45Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Катэгорыі паэтаў|Гусоўскі]]» 5156363 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Катэгорыі паэтаў|Гусоўскі]] m1uykvlk0ug22vsr7rg51fsl9b3339o Катэгорыя:Творы Міколы Гусоўскага 14 809769 5156367 2026-06-20T11:09:07Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Мікола Гусоўскі]] [[Катэгорыя:Літаратурныя творы паводле аўтараў|Гусоўскі]]» 5156367 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Мікола Гусоўскі]] [[Катэгорыя:Літаратурныя творы паводле аўтараў|Гусоўскі]] qvfa52kro0ywnd31vbcj5jx036kq5ya Сяргей Фядосавіч Любчук 0 809770 5156373 2026-06-20T11:24:01Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{Музыкант}} '''Сяргей Феадосавіч Любчук''' ({{ДН|2|5|1940}}, [[Дзівін]], {{ДС|||2024}}) — беларускі дзеяч самадзейнага мастацтва, кампазітар. Заслужаны работнік культуры Беларусі (1978). == Біяграфія == Скончыў [[Беларуская кансерваторыя|Беларускую кансерваторыю]] (1965). З 19...» 5156373 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} '''Сяргей Феадосавіч Любчук''' ({{ДН|2|5|1940}}, [[Дзівін]], {{ДС|||2024}}) — беларускі дзеяч самадзейнага мастацтва, кампазітар. Заслужаны работнік культуры Беларусі (1978). == Біяграфія == Скончыў [[Беларуская кансерваторыя|Беларускую кансерваторыю]] (1965). З 1960 года выкладчык, кіраўнік аркестра сярэдняй школы № 34, саліст-баяніст Беларускага тэлебачання і радыё ў Мінску. З 1965 года ў [[Брэст|Брэсце]]: кіраўнік аркестра народных інструментаў і выкладчык музычнага вучылішча, кіраўнік народнага ансамбля песні і танца «Брастчанка» электра-механічнага завода, з 1980 года мастацкі кіраўнік народнага ансамбля песні і танца «Вярзеце» Палаца культуры аблсаўпрофа. Аўтар фантазіі на тэмы беларускіх народных песень для баяна з аркестрам народных інструментаў, рамансаў, песень (у т.л. «Шла дзяўчына з яру», «Прывітальная», «Светлячкі Чарнобыля», «Песня пра Вярзеце»), «Элегіі» для хору a capella, музыкі да спектакляў абласнога тэатра лялек, апрацовак і пераважанняў для аркестра народных інструментаў і народных хароў. == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|9|Любчук Сяргей Феадосавіч}} {{DEFAULTSORT:Любчук Сяргей Феадосавіч}} [[Катэгорыя:Заслужаныя работнікі культуры БССР]] [[Катэгорыя:Кампазітары Беларусі]] fd11qilc0stksfs2ut3wwvhzqlvv6yn 5156376 5156373 2026-06-20T11:28:51Z JerzyKundrat 174 5156376 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} '''Сяргей Феадосавіч Любчук''' ({{ДН|2|5|1940}}, [[Дзівін]] — {{ДС|||2024}}, {{МС|Брэст||}}) — беларускі дзеяч самадзейнага мастацтва, кампазітар. Заслужаны работнік культуры Беларусі (1978). == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1940 годзе ў Дзівіне. Скончыў [[Беларуская кансерваторыя|Беларускую кансерваторыю]] (1965). З 1960 года выкладчык, кіраўнік аркестра сярэдняй школы № 34, саліст-баяніст Беларускага тэлебачання і радыё ў Мінску. З 1965 года ў [[Брэст|Брэсце]]: кіраўнік аркестра народных інструментаў і выкладчык музычнага вучылішча, кіраўнік народнага ансамбля песні і танца «Брастчанка» электра-механічнага завода, з 1980 года мастацкі кіраўнік народнага ансамбля песні і танца «Вярзеце» Палаца культуры аблсаўпрофа. Аўтар фантазіі на тэмы беларускіх народных песень для баяна з аркестрам народных інструментаў, рамансаў, песень (у т.л. «Шла дзяўчына з яру», «Прывітальная», «Светлячкі Чарнобыля», «Песня пра Вярзеце»), «Элегіі» для хору a capella, музыкі да спектакляў абласнога тэатра лялек, апрацовак і пераважанняў для аркестра народных інструментаў і народных хароў. Памёр у Брэсце ў снежні 2024 года<ref>[https://vb.by/society/people/ushel-iz-zhizni-sergej-lyubchuk.html vb.by]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|9|Любчук Сяргей Феадосавіч}} {{DEFAULTSORT:Любчук Сяргей Феадосавіч}} [[Катэгорыя:Кампазітары Беларусі]] ccbr5ox9sfn930g035gqtrjgt8eaf41 5156377 5156376 2026-06-20T11:30:56Z JerzyKundrat 174 /* Біяграфія */ 5156377 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} '''Сяргей Феадосавіч Любчук''' ({{ДН|2|5|1940}}, [[Дзівін]] — {{ДС|||2024}}, {{МС|Брэст||}}) — беларускі дзеяч самадзейнага мастацтва, кампазітар. Заслужаны работнік культуры Беларусі (1978). == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1940 годзе ў Дзівіне. Вучыўся ў Дзівінскай сярэдняй школе (1946—1956). Скончыў Брэсцкае музычнае вучылішча, затым [[Беларуская кансерваторыя|Беларускую кансерваторыю]] (1965). З 1960 года выкладчык, кіраўнік аркестра сярэдняй школы № 34, саліст-баяніст Беларускага тэлебачання і радыё ў Мінску. З 1965 года ў [[Брэст|Брэсце]]: кіраўнік аркестра народных інструментаў і выкладчык музычнага вучылішча, кіраўнік народнага ансамбля песні і танца «Брастчанка» электра-механічнага завода, з 1980 года мастацкі кіраўнік народнага ансамбля песні і танца «Вярзеце» Палаца культуры аблсаўпрофа. Аўтар фантазіі на тэмы беларускіх народных песень для баяна з аркестрам народных інструментаў, рамансаў, песень (у т.л. «Шла дзяўчына з яру», «Прывітальная», «Светлячкі Чарнобыля», «Песня пра Вярзеце»), «Элегіі» для хору a capella, музыкі да спектакляў абласнога тэатра лялек, апрацовак і пераважанняў для аркестра народных інструментаў і народных хароў. Памёр у Брэсце ў снежні 2024 года<ref>[https://vb.by/society/people/ushel-iz-zhizni-sergej-lyubchuk.html vb.by]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|9|Любчук Сяргей Феадосавіч}} {{DEFAULTSORT:Любчук Сяргей Феадосавіч}} [[Катэгорыя:Кампазітары Беларусі]] ietspsebl55aeenoi5i6p0ijhhbwbtr 5156378 5156377 2026-06-20T11:32:32Z JerzyKundrat 174 удакладненне 5156378 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} '''Сяргей Фядосавіч Любчук''' ({{ДН|2|5|1940}}, [[Дзівін]] — {{ДС|||2024}}, {{МС|Брэст||}}) — беларускі дзеяч самадзейнага мастацтва, кампазітар. Заслужаны работнік культуры Беларусі (1978). == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1940 годзе ў Дзівіне. Вучыўся ў Дзівінскай сярэдняй школе (1946—1956). Скончыў Брэсцкае музычнае вучылішча, затым [[Беларуская кансерваторыя|Беларускую кансерваторыю]] (1965). З 1960 года выкладчык, кіраўнік аркестра сярэдняй школы № 34, саліст-баяніст Беларускага тэлебачання і радыё ў Мінску. З 1965 года ў [[Брэст|Брэсце]]: кіраўнік аркестра народных інструментаў і выкладчык музычнага вучылішча, кіраўнік народнага ансамбля песні і танца «Брастчанка» электра-механічнага завода, з 1980 года мастацкі кіраўнік народнага ансамбля песні і танца «Вярзеце» Палаца культуры аблсаўпрофа. Аўтар фантазіі на тэмы беларускіх народных песень для баяна з аркестрам народных інструментаў, рамансаў, песень (у т.л. «Шла дзяўчына з яру», «Прывітальная», «Светлячкі Чарнобыля», «Песня пра Вярзеце»), «Элегіі» для хору a capella, музыкі да спектакляў абласнога тэатра лялек, апрацовак і пераважанняў для аркестра народных інструментаў і народных хароў. Памёр у Брэсце ў снежні 2024 года<ref>[https://vb.by/society/people/ushel-iz-zhizni-sergej-lyubchuk.html vb.by]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|9|Любчук Сяргей Феадосавіч}} {{DEFAULTSORT:Любчук Сяргей Фядосавіч}} [[Катэгорыя:Кампазітары Беларусі]] 76iwmx88cwq442qcg9t8s5ic1s7mvlo 5156379 5156378 2026-06-20T11:32:54Z JerzyKundrat 174 JerzyKundrat перанёс старонку [[Сяргей Феадосавіч Любчук]] у [[Сяргей Фядосавіч Любчук]] 5156378 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} '''Сяргей Фядосавіч Любчук''' ({{ДН|2|5|1940}}, [[Дзівін]] — {{ДС|||2024}}, {{МС|Брэст||}}) — беларускі дзеяч самадзейнага мастацтва, кампазітар. Заслужаны работнік культуры Беларусі (1978). == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1940 годзе ў Дзівіне. Вучыўся ў Дзівінскай сярэдняй школе (1946—1956). Скончыў Брэсцкае музычнае вучылішча, затым [[Беларуская кансерваторыя|Беларускую кансерваторыю]] (1965). З 1960 года выкладчык, кіраўнік аркестра сярэдняй школы № 34, саліст-баяніст Беларускага тэлебачання і радыё ў Мінску. З 1965 года ў [[Брэст|Брэсце]]: кіраўнік аркестра народных інструментаў і выкладчык музычнага вучылішча, кіраўнік народнага ансамбля песні і танца «Брастчанка» электра-механічнага завода, з 1980 года мастацкі кіраўнік народнага ансамбля песні і танца «Вярзеце» Палаца культуры аблсаўпрофа. Аўтар фантазіі на тэмы беларускіх народных песень для баяна з аркестрам народных інструментаў, рамансаў, песень (у т.л. «Шла дзяўчына з яру», «Прывітальная», «Светлячкі Чарнобыля», «Песня пра Вярзеце»), «Элегіі» для хору a capella, музыкі да спектакляў абласнога тэатра лялек, апрацовак і пераважанняў для аркестра народных інструментаў і народных хароў. Памёр у Брэсце ў снежні 2024 года<ref>[https://vb.by/society/people/ushel-iz-zhizni-sergej-lyubchuk.html vb.by]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|9|Любчук Сяргей Феадосавіч}} {{DEFAULTSORT:Любчук Сяргей Фядосавіч}} [[Катэгорыя:Кампазітары Беларусі]] 76iwmx88cwq442qcg9t8s5ic1s7mvlo 5156381 5156379 2026-06-20T11:33:22Z JerzyKundrat 174 5156381 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} '''Сяргей Фядосавіч Любчук''' ({{ДН|2|5|1940}}, [[Дзівін]] — {{ДС|||2024}}, {{МС|Брэст||}}) — беларускі дзеяч самадзейнага мастацтва, кампазітар. Заслужаны работнік культуры Беларусі (1978). == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1940 годзе ў Дзівіне. Вучыўся ў Дзівінскай сярэдняй школе (1946—1956). Скончыў Брэсцкае музычнае вучылішча, затым [[Беларуская кансерваторыя|Беларускую кансерваторыю]] (1965). З 1960 года выкладчык, кіраўнік аркестра сярэдняй школы № 34, саліст-баяніст Беларускага тэлебачання і радыё ў Мінску. З 1965 года ў [[Брэст|Брэсце]]: кіраўнік аркестра народных інструментаў і выкладчык музычнага вучылішча, кіраўнік народнага ансамбля песні і танца «Брастчанка» электра-механічнага завода, з 1980 года мастацкі кіраўнік народнага ансамбля песні і танца «Вярзеце» Палаца культуры аблсаўпрофа. Аўтар фантазіі на тэмы беларускіх народных песень для баяна з аркестрам народных інструментаў, рамансаў, песень (у т.л. «Шла дзяўчына з яру», «Прывітальная», «Светлячкі Чарнобыля», «Песня пра Вярзеце»), «Элегіі» для хору a capella, музыкі да спектакляў абласнога тэатра лялек, апрацовак і пераважанняў для аркестра народных інструментаў і народных хароў. Памёр у Брэсце ў снежні 2024 года<ref>[https://vb.by/society/people/ushel-iz-zhizni-sergej-lyubchuk.html vb.by]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|9|Любчук Сяргей Фядосавіч}} {{DEFAULTSORT:Любчук Сяргей Фядосавіч}} [[Катэгорыя:Кампазітары Беларусі]] rxia2h4tkfawy4zt2af3lhgbtmksvgl 5156382 5156381 2026-06-20T11:36:27Z JerzyKundrat 174 5156382 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} '''Сяргей Фядосавіч Любчук''' ({{ДН|2|5|1940}}, [[Дзівін]] — {{ДС|||2024}}, {{МС|Брэст||}}) — беларускі дзеяч самадзейнага мастацтва, кампазітар. Заслужаны работнік культуры Беларусі (1978). == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1940 годзе ў Дзівіне. Вучыўся ў Дзівінскай сярэдняй школе (1946—1956). Скончыў Брэсцкае музычнае вучылішча, затым [[Беларуская кансерваторыя|Беларускую кансерваторыю]] (1965). З 1960 года выкладчык, кіраўнік аркестра сярэдняй школы № 34, саліст-баяніст Беларускага тэлебачання і радыё ў Мінску. З 1965 года ў [[Брэст|Брэсце]]: кіраўнік аркестра народных інструментаў і выкладчык музычнага вучылішча, кіраўнік народнага ансамбля песні і танца «Брастчанка» электра-механічнага завода, з 1980 года мастацкі кіраўнік народнага ансамбля песні і танца «Вярзеце» Палаца культуры аблсаўпрофа. Аўтар фантазіі на тэмы беларускіх народных песень для баяна з аркестрам народных інструментаў, рамансаў, песень (у т.л. «Шла дзяўчына з яру», «Прывітальная», «Светлячкі Чарнобыля», «Песня пра Вярзеце»), «Элегіі» для хору a capella, музыкі да спектакляў абласнога тэатра лялек, апрацовак і пераважанняў для аркестра народных інструментаў і народных хароў. Памёр у Брэсце ў снежні 2024 года<ref>[https://vb.by/society/people/ushel-iz-zhizni-sergej-lyubchuk.html vb.by]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|9|Любчук Сяргей Фядосавіч}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|132596}} {{DEFAULTSORT:Любчук Сяргей Фядосавіч}} [[Катэгорыя:Кампазітары Беларусі]] 20gy4v1zaiz9brrnjbkqleia0lz7ja1 Сяргей Феадосавіч Любчук 0 809771 5156380 2026-06-20T11:32:54Z JerzyKundrat 174 JerzyKundrat перанёс старонку [[Сяргей Феадосавіч Любчук]] у [[Сяргей Фядосавіч Любчук]] 5156380 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сяргей Фядосавіч Любчук]] qxrf363v8k25c794f5i5ygju5swnh0z