Расія

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="be">
  <siteinfo>
    <sitename>Вікіпедыя</sitename>
    <dbname>bewiki</dbname>
    <base>https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.15</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Мультымедыя</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Адмысловае</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Размовы</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Удзельнік</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Размовы з удзельнікам</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Вікіпедыя</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Размовы пра Вікіпедыю</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Размовы пра файл</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Размовы пра MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблон</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Размовы пра шаблон</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Даведка</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Размовы пра даведку</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Катэгорыя</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Размовы пра катэгорыю</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Партал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Размовы пра партал</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Размовы пра модуль</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Расія</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2586</id>
    <revision>
      <id>5181253</id>
      <parentid>5153238</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T19:08:55Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5181253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58305" sha1="2iw4cshmfkkcd4oqou9dyw92vyrt951" xml:space="preserve">{{значэнні2|Расія (значэнні)}}
{{Дзяржава
| Беларуская назва = Расійская Федэрацыя
| Арыгінальная назва = {{lang-ru|Российская Федерация}}
| Родны склон = Расіі
| Назва гімна = Гімн Расійскай Федэрацыі
| Аўдыё = Russian_Anthem_chorus.ogg
| На карце = Russian Federation (orthographic projection).svg
| Дата1 = [[1125]]
| Дата2 = [[1263]]
| Дата3 = [[1478]]
| Дата4 = [[1721]]
| Дата5 = [[14 верасня]] [[1917]]
| Дата6 = [[7 лістапада]] [[1917]]
| Дата7 = [[23 верасня]] [[1918]]
| Дата8 = [[30 снежня]] [[1922]]
| Дата9 = [[12 чэрвеня]] [[1990]]
| Дата10 = [[25 снежня]] [[1991]]
| Форма кіравання = [[Змяшаная рэспубліка]] пад [[Аўтарытарызм|аўтарытарнай дыктатурай]]&lt;ref name=&quot;Krzywdzinski&quot;&gt;{{cite book | author = Prof. Dr. Martin Krzywdzinski | date = 2020-01-26| title = Consent and Control in the Authoritarian Workplace: Russia and China Compared | publisher = [[Oxford University Press]] | pages = 252– | isbn = 978-0-19-252902-2 | oclc = 1026492383 | url = https://books.google.com/books?id=gz5MDwAAQBAJ&amp;pg=PA252|quote=''officially a democratic state with the rule of law, in practice an authoritarian dictatorship''}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cia&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/ |title=Russia – The World Factbook |work=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |access-date=2022-03-04 |archive-date=2021-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109173026/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/russia/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;authoritarianness&quot;&gt;{{cite journal|last=Kuzio|first=Taras|title=Nationalism and authoritarianism in Russia|journal=Communist and Post-Communist Studies|year=2016|volume=49|number=1|pages=1–11|publisher=[[University of California Press]]|doi=10.1016/j.postcomstud.2015.12.002|jstor=48610429}}&lt;/ref&gt;
| Дзяржаўная рэлігія = [[Свецкая дзяржава]]
| lat_dir = N
| lat_deg = 66
| lat_min = 25
| lat_sec = 
| lon_dir = E
| lon_deg = 94
| lon_min = 15
| lon_sec = 
| CoordScale = 30000000
| sovereignty_type = [[Гісторыя Расіі|Фарміраванне]]
| Этап1 = [[Уладзіміра-Суздальскае княства]]
| Этап2 = [[Вялікае Княства Маскоўскае]]
| Этап3 = [[Маскоўская дзяржава]]
| Этап4 = [[Расійская імперыя]]
| Этап5 = [[Расійская рэспубліка]]
| Этап6 = [[РСФСР]]
| Этап7 = [[Расійская дзяржава]]
| Этап8 = [[РСФСР]] і [[СССР]]
| Этап9 = '''Дэкларацыя аб суверэнітэце РСФСР'''
| Этап10 = '''Расійская Федэрацыя'''{{efn|[[Вярхоўны Савет РСФСР]] прыняў закон аб перайменаванні Расійскай Савецкай Федэратыўнай Сацыялістычнай Рэспублікі (РСФСР) у Расійскую Федэрацыю (закон № 2094-I)}}
| Найбуйнейшыя гарады = гл. [[Гарады-міліянеры Расіі]]
| Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Расійскай Федэрацыі|Прэзідэнт]] &lt;br /&gt; [[Старшыня Урада Расійскай Федэрацыі|Старшыня Урада]] &lt;br /&gt; [[Старшыня Савета Федэрацыі Расіі|Старшыня Савета Федэрацыі]] &lt;br /&gt; [[Старшыня Дзяржаўнай Думы]]
| Кіраўнікі = [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзімір Пуцін]] &lt;br /&gt; [[Міхаіл Уладзіміравіч Мішусцін|Міхаіл Мішусцін]] &lt;br /&gt; [[Валянціна Іванаўна Мацвіенка|Валянціна Мацвіенка]] &lt;br /&gt; [[Вячаслаў Віктаравіч Валодзін|Вячаслаў Валодзін]]
| Месца па плошчы = 1
| Плошча = 17&amp;nbsp;098&amp;nbsp;246&lt;ref name=&quot;Area2011&quot;&gt;[https://portal-new.rosreestr.ru/wps/PA_FCCLPGUMWPSPtalApp/ru.fccland.pgu.infoblock?ru.fccland.ibmportal.spring.portlet.handler.BeanNameParameterHandlerMapping-PATH=/FileDownloaderController&amp;ru.fccland.ibmportal.spring.portlet.dispatcher.DispatcherServiceServlet.directRequest=x&amp;param_infoblock_name=cc_ib_texts_of_documents&amp;param_infoblock_file_path=doc/LandFundRF_2010.rar Федеральная служба государственной регистрации, кадастра и картографии (Росреестр). Земельный фонд Российской Федерации на 1 января 2011 года]{{Недаступная спасылка}} (стр. 223)&lt;/ref&gt;
| Працэнт вады = 4,22%&lt;ref name=&quot;Area2011&quot;/&gt;
| Месца па насельніцтву = 9
| Насельніцтва = {{Падзенне}} 143&amp;nbsp;056&amp;nbsp;383&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20101213134234/http://www.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat/rosstatsite/main/population/demography/ Росстат]&lt;/ref&gt;
| Год перапісу = 2012
| Шчыльнасць насельніцтва = 8,36
| ВУП (ППЗ) = 2,376 трлн.&lt;ref name=&quot;IMF&quot;&gt;[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/02/weodata/weorept.aspx?sy=2010&amp;ey=2011&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=922&amp;s=NGDP_R,NGDP_RPCH,NGDP,NGDPD,NGDP_D,NGDPRPC,NGDPPC,NGDPDPC,PPPGDP,PPPPC,PPPSH,PPPEX,NID_NGDP,NGSD_NGDP,PCPI,PCPIPCH,PCPIE,PCPIEPCH,TM_RPCH,TMG_RPCH,TX_RPCH,TXG_RPCH,TXGO,TMGO,LUR,LP,GGR,GGR_NGDP,GGX,GGX_NGDP,GGXCNL,GGXCNL_NGDP,GGSB,GGSB_NPGDP,GGXONLB,GGXONLB_NGDP,GGXWDG,GGXWDG_NGDP,NGDP_FY,BCA,BCA_NGDPD&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr1.x=46&amp;pr1.y=12 Russia. International Monetary Fund] (оценка)&lt;/ref&gt;
| Год разліку ВУП (ППЗ) = 2011
| Месца па ВУП (ППЗ) = 6
| ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = 16&amp;nbsp;687&lt;ref name=&quot;IMF&quot; /&gt;
| Год разліку ВУП (намінал) = 2011
| Месца па ВУП (намінал) = 10
| ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 13&amp;nbsp;236&lt;ref name=&quot;IMF&quot; /&gt;
| ІРЧП = 0,755&lt;ref&gt;[http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/RUS.html Russian Federation — Country profile of human development indicators]&lt;/ref&gt;
| Год разліку ІРЧП = 2011
| Месца па ІРЧП = 66
| Узровень ІРЧП = &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;высокі&lt;/span&gt;
}}
'''Расі́я''', сустракаецца таксама '''Расе{{Націск}}я''' ({{Lang-ru|Россия}}), афіцыйная назва '''Расі́йская Федэра́цыя''' ({{Lang-ru|Российская Федерация}}) — [[дзяржава]], размешчаная ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]] і паўночнай частцы [[Азія|Азіі]]. Расія — найбуйнейшая па плошчы дзяржава свету (17 075 063 км² або 11,46 % (1/9) плошчы ўсёй сушы Зямлі, або 12,65 % (1/8) заселенай чалавекам сушы, што амаль удвая больш, чым плошча [[Канада|Канады]], якая займае другое месца).

== Назва ==
Назва '''''Расі́я''''' паходзіць ад этноніма ''[[назва Русь|Русь]]'' у грэчаскай [[агаласоўка|агаласоўцы]] і пачала ўводзіцца ва ўжытак [[вялікія князі маскоўскія|вялікімі князямі маскоўскімі]] з канца XV ст{{крыніца?}}. У беларускай мове сустракаецца таксама варыянт '''''Расе́я'''''. Варыянт ''Расея'', па думку навукоўцаў, магчыма, прыйшоў з дыялектаў рускай мовы, або ад розных беларускіх фанетычных працэсаў — паводле той самай мадэлі, што і беларускія народныя формы імён ''Аўдакея'' і ''Захвея''/''Сахвея'' ад ''Еўдакія'' і ''Сафія''. Паводле Этымалагічнага слоўніка беларускай мовы, словы ''Расея'', ''расейскі'', ''расеец'' не нясуць абразлівай семантыкі.

== Гісторыя ==
{{Асноўны артыкул|Гісторыя Расіі}}

=== Ранняя гісторыя (да X стагоддзя) ===
На частцы тэрыторыі сучаснай Расіі ў 1-м тысячагоддзі н.э. існавалі: [[Баспор|Баспорская дзяржава]] (Баспорскае княства), [[Скіфская дзяржава]]. На асноўнай тэрыторыі еўрапейскай Расіі жылі [[Балты|балцкія]] і [[Фіна-ўгорскія народы|фіна-вугорскія]] плямёны. У 552—745 гадах частку тэрыторыі Расіі ў верхнім цячэнні Волгі паміж Чорным і Каспійскім марамі займала дзяржава плямённага саюзу [[Цюркі|цюркаў]] — [[Цюркскі каганат]]. Ад сярэдзіны VII да X стагоддзя ў ніжнім цячэнні [[Волга|Волгі]], на [[Паўночны Каўказ|Паўночным Каўказе]], у Прыазоўі ляжала дзяржава [[Хазарскі каганат]], якая стрымлівала набегі качэўнікаў з Азіі. Ад пачатку VIII стагоддзя да 926 года на [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]] існавала [[Бахай|дзяржава Бахай]].

=== Станаўленне і развіццё расійскай дзяржавы (X—XIX стагоддзі) ===
У X стагоддзі заходняя частка сённяшняй еўрапейскай Расіі ўваходзіла ў г. зв. «[[Старажытнаруская дзяржава|Старажытнарускую дзяржаву]]» ці «Кіеўскую Русь» з цэнтрам у Кіеве. Улада належала дынастыі Рурыкавічаў, якія праводзілі паслядоўную палітыку ўмацавання сваёй дзяржавы. Кіеўскі князь Алег узначаліў два паходы на [[Канстанцінопаль]]. А ў 988 годзе кіеўскі князь Уладзімір прыняў хрысціянства паводле грэчаскага абраду. У X—XIV стагоддзях на сярэднім цячэнні Волгі і ў Прыкам’і знаходзілася [[Волжская Булгарыя]]. У XII—XIV стагоддзях на тэрыторыі Расіі ўтварыліся [[Наўгародская рэспубліка]], [[Уладзіміра-Суздальскае княства|Уладзімеіра-Суздальскае]] і іншыя княствы. У XII стагоддзі гэтыя славянскія княствы, Волжская Булгарыя і іншыя дзяржавы Усходняй [[Еўропа|Еўропы]] трапілі пад нашэсце [[манголы|манголаў]] (1237—1242), на 250 гадоў на тэрыторыі еўрапейскай часткі Расіі усталявалася [[мангольскае іга]]. У перыяд з 1300 да 1323 года галоўным цэнтрам расійскіх зямель быў Уладзімір, барацьбу з якім вялі Масква і [[Цвер]]. Адначасова з усіх расійскіх зямель даніну збірала [[Залатая Арда]]. Пад мангольскім ігам паўстала [[Маскоўскае княства]]. З дапамогай інтрыг, заваявання лаяльнасці манголаў, пераводу рэлігійнага цэнтру Расіі ў [[Масква|Маскву]], маскоўскія князі атрымалі большую самастойнасць ад Арды. З Маскоўскага княства пачала сваю гісторыю расійская дзяржаўнасць. Мангольскае іга скончылася выгнаннем захопнікаў аб’яднанымі сіламі расійскіх княстваў ([[Кулікоўская бітва]] 1380 года; «стаянне на рацэ Угры» 1480 года).

[[Файл:Ivan the Terrible (cropped).JPG|thumb|200px|left|[[Іван Грозны]] працы [[Віктар Васняцоў|Васняцова]].]]
У XIV—XVI стагоддзях, пасля заваёвы Наўгародскай рэспублікі, Масква канчаткова стала адзіным цэнтрам аб’яднання ўсходнеславянскіх княстваў паўночнага ўсходу. З пачатку XV стагоддзя пачынаецца вайсковае супрацьстаянне Маскоўскай дзяржавы і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Каб абараніцца ад Масковіі, Вялікае Княства Літоўскае будзе вымушана заключыць унію з Польшчай і ўтварыць Рэч Паспалітую.

Сярэдзіна XVI стагоддзя — праўленне [[Іван Грозны|Івана Грознага]], перыяд цэнтралізацыі ўлады і жорсткага кантролю (апрычніна). Разам з гэтым актыўна праводзілася агрэсіўная знешняя палітыка — на працягу 1558—1583 гадоў ішла [[Лівонская вайна]] за выхад да Балтыйскага мора. У канцы XVI — сярэдзіне XVII стагоддзя аформілася прыгоннае права. У пачатку XVII стагоддзя Маскоўскае княства перажыла шведскую і польска-літоўскую інтэрвенцыі. У сярэдзіне XVII стагоддзя [[Украіна]] ўвайшла ў склад Расіі на правах аўтаноміі.

[[Файл:Peter der-Grosse 1838.jpg|thumb|200px|[[Пётр I]] быў першым расійскім імператарам.]]
Рэформы, праведзеныя імператарам [[Пётр I|Пятром I]] (канец XVII стагоддзя — першая чвэрць XVIII стагоддзя) мелі вялізны ўплыў на сацыяльна-эканамічнае развіццё краіны, паспрыялі значнай мадэрнізацыі Расіі. Перамога ў [[Паўночная вайна|Паўночнай вайне]] 1700—1721 гадоў дала Расіі выйсце да [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]].

Да пачатку XIX стагоддзя ў выніку шматвяковай вайсковай агрэсіі да [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], Расія атрымала асноўную частку тэрыторыі скоранай дзяржавы.

У выніку далучэння ў XVI—XIX стагоддзях тэрыторый Поўначы, Паволжа, [[Урал]]а, [[Сібір]]ы, Далёкага Усходу, Каўказа, уваходжання ў склад Расіі шэрагу народаў утварылася шматнацыянальная [[Расійская імперыя]]. Расія адбіла нашэсце французскіх войскаў у [[Вайна 1812 года|вайне 1812 года]].

Захоп Расіяй Каўказа суправаджаўся [[Генацыд чаркесаў|генацыдам чаркесаў]].

Сялянская рэформа 1861 года, што адмяніла прыгон, і іншыя рэформы паскорылі развіццё капіталізму, грамадства, сістэмы вытворчасці і размеркавання.

У канцы XIX — пачатку XX стагоддзя ўзніклі палітычныя партыі.

=== XX—XXI стагоддзі ===
[[Руска-японская вайна]] 1904—1905 гадоў каталізавала развіццё рэвалюцыйных настрояў у грамадстве, што прывяло да [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905 года]]. Пасля рэвалюцыі заснаваная [[Дзяржаўная Дума Расійскай імперыі|Дзяржаўная Дума]]. Расія брала ўдзел у [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]] 1914—1918 гадоў на баку краін [[Антанта|Антанты]].

Вайна, эканамічная крыза разам з правакатыўнымі дзеяннямі ўлады прывялі да звяржэння манархіі падчас [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года]].

25 кастрычніка (7 лістапада) 1917 года адбылася [[Кастрычніцкая рэвалюцыя]]. Была абвешчаная ўлада Саветаў (рад) рабочых, жаўнерскіх і сялянскіх дэпутатаў. У краіне была ўсталявана манапольная палітычная ўлада [[Камунізм|Камуністычнай партыі]], што паступова злілася з цэнтралізаваным дзяржаўным апаратам.

З 1917 па 1920 у Расіі ішла грамадзянская вайна, камуністы ажыццяўлялі інтэрвенцыю на новыя незалежныя дзяржавы Усходняй Еўропы і Сярэдняй Азіі. У дзяржаве замацоўваліся ваенна-камуністычныя і тэрарыстычныя прынцыпы арганізацыі (чырвоны тэрор).
У студзені 1918 года ўтвораная [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка]] (РСФСР). У 1921 годзе была прынятая [[Новая эканамічная палітыка]] (НЭП), што ўяўляла сабою часовае і частковае вяртанне рынкавых прынцыпаў у эканоміку. 30 снежня 1922 года Расія разам з камуністычнымі [[Украіна]]й, [[Беларусь|Беларуссю]] і Закаўказскай Федэрацыяй утварылі [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]] (СССР). Далейшае развіццё Расіі ў XX стагоддзі непарыўна звязана з СССР.

12 чэрвеня 1990 года З’езд народных дэпутатаў Расіі прыняў Дэкларацыю аб дзяржаўным суверэнітэце Расійскай Федэрацыі. У 1991 годзе ўведзеная пасада [[Прэзідэнт Расіі|прэзідэнта РФ]]. У верасні 1993 года ўказам прэзідэнта ліквідаваная сістэма Саветаў, у снежні 1993 года прынятая [[Канстытуцыя Расіі]].

== Геаграфія ==
Крайні паўночны пункт Расіі — [[мыс Флігелі]] на [[Зямля Франца-Іосіфа|Зямлі Франца-Іосіфа]] (81°51’ паўн.ш.), крайні ўсходні пункт — востраў [[Востраў Ратманава|Ратманава]] ў [[Берынгаў праліў|Берынгавым праліве]] (заходні з двух [[Астравы Дзіяміда|астравоў Дзіяміда]], 169°0’ з.д.). Крайнія паўночны і ўсходні мацерыковыя пункты Расіі: [[мыс Чалюскін]] на паўвостраве [[Паўвостраў Таймыр|Таймыр]] (77°43’ паўн.ш.) і [[мыс Дзяжнёва]] на [[Чукотка|Чукотцы]] (169°39’ з.д.). Гэтыя чатыры крайнія пункты адначасова з’яўляюцца і адпаведнымі крайнімі пунктамі [[Еўразія|Еўразіі]]. Крайні паўднёвы пункт Расіі (41°11’ з.ш.) знаходзіцца на паўднёвым захадзе ад гары [[Гара Базардзюзю|Базардзюзю]], на мяжы [[Дагестан]]а з [[Азербайджан]]ам. Крайні заходні пункт ляжыць у [[Калінінградская вобласць|Калінінградскай вобласці]] пад 19°38’ у.д., на [[Балтыйская каса|Балтыйскай касе]] [[Гданьскі заліў|Гданьскага заліва]] [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]; але Калінінградская вобласць з’яўляецца анклавам, і асноўная тэрыторыя Расіі пачынаецца ўсходней, пад 27°17’ у.д., на мяжы Расіі з [[Эстонія]]й, на беразе ракі Педэдзе. Такім чынам, працягласць тэрыторыі Расіі з поўначы на поўдзень перавышае 4 тыс. км, з захаду на ўсход — набліжаецца да 10 тыс. км. Агульная працягласць межаў Расіі — 60 933 км (з іх 38 808 км — марскія межы); межы Расіі на поўначы і на ўсходзе — марскія, на поўдні і на захадзе — у асноўным сухапутныя. Мае сухапутныя межы з [[Казахстан]]ам (6846 км), [[Кітай|Кітаем]] (3645 км), [[Манголія]]й (3485 км), [[Украіна]]й (1576 км), [[Фінляндыя]]й (1340 км), [[Беларусь|Беларуссю]] (959 км), [[Грузія]]й (723 км), [[Эстонія]]й (294 км), [[Азербайджан]]ам (284 км), [[Літва|Літвой]] (280.5 км), [[Польшча]]й (232 км), [[Латвія]]й (217 км), [[Нарвегія]]й (196 км), [[Паўночная Карэя|Паўночнай Карэяй]] (19 км). Марскія межы Расія мае с [[ЗША]] (49 км) і [[Японія]]й (194 км).

Тэрыторыя Расіі амываецца трыма акіянамі і наступнымі марамі: [[Паўночны Ледавіты акіян]] — [[Чукоцкае мора|Чукоцкае]], [[Усходне-Сібірскае мора|Усходне-Сібірскае]], [[Мора Лапцевых|Лапцевых]], [[Карскае мора|Карскае]], [[Пячорскае мора|Пячорскае]], [[Баранцава мора|Баранцава]]; [[Атлантычны акіян]] — [[Балтыйскае мора|Балтыйскае]], [[Чорнае мора|Чорнае]], [[Азоўскае мора|Азоўскае]]; [[Ціхі акіян]] — [[Японскае мора|Японскае]], [[Ахоцкае мора|Ахоцкае]], [[Берынгава мора|Берынгава]].

== Фізіка-геаграфічны агляд ==
[[Файл:Baikal-S1999276045323.png|thumb|250px|Возера [[Байкал]]. Здымак са спадарожніка]]
Расія размешчана на поўначы [[мацярык|мацерыка]] [[Еўразія]]. Яна абмываецца водамі [[Ціхі акіян|Ціхага]] і [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночнага Ледавітага]] [[акіян]]аў, а таксама [[Балтыйскае мора|Балтыйскім]], [[Чорнае мора|Чорным]], [[Азоўскае мора|Азоўскім]] [[мора]]мі Атлантычнага акіяна і [[Каспійскае мора|Каспійскім морам]], пры гэтым валодаючы самой працяглай берагавой лініяй (37 653 км). [[Уральскія горы]], [[рака Эмба]] і [[Кума-Маныцкая ўпадзіна]] падзяляюць Расію на еўрапейскую і азіяцкую часткі, апошняя ўключае ў сябе [[Паўночны Каўказ]], [[Сібір]] і [[Далёкі Усход]].

=== Геалогія ===
[[Файл:Осетр река.jpg|thumb|250px|Сярэднярускае ўзвышша]]
Больш 70 % тэрыторыі Расіі занята [[раўніна]]мі. Заходняя частка краіны знаходзіцца ў межах шырокай [[Усходне-Еўрапейская раўніна|Усходне-Еўрапейскай раўніны]], якая характарызуецца чаргаваннем нізін ([[Прыкаспійская нізіна|Прыкаспійская]] і інш.) і ўзвышшаў ([[Валдайскае ўзвышша|Валдайскае]], [[Сярэднярускае ўзвышша|Сярэднярускае]] і г. д.). Мерыдыянальна выцягнутая [[горная сістэма]] Урал раздзяляе Усходне-Еўрапейскую раўніну і [[Заходне-Сібірская раўніна|Заходне-Сібірскую нізіну]]. Да ўсходу ад апошняй знаходзіцца [[Сярэднесібірскае пласкагор’е]] з ізаляванымі [[горны масіў|горнымі масівамі]], якое затым плаўна пераходзіць у Цэнтральнаякуцкую раўніну.

Паўднёвая і ўсходняя часткі краіны пераважна гарыстыя. На крайнім поўдні Еўрапейскай часткі цягнуцца паўночныя [[горны хрыбет|хрыбты]] Вялікага [[Каўказ]]а (тут знаходзіцца самая высокая вяршыня Расіі — [[Эльбрус]], 5 633 м), на поўдні Сібіры — [[Алтайскія горы|Алтай]], [[Саяны|Заходні і Усходні Саяны]], [[Станавое нагор’е]] і іншыя горныя сістэмы. Паўночны ўсход Сібіры і Далёкі Усход — рэгіёны перавагі сярэдневышынных горных хрыбтоў, такіх як [[Сіхатэ-Алінь]], [[Верхаянскі хрыбет]], [[Хрыбет Чэрскага (Усходняя Сібір)|хрыбет Чэрскага]]. [[Паўвостраў Камчатка]] і [[Курыльскія астравы]] на крайнім усходзе — тэрыторыя [[вулкан]]аў. Тут іх налічваецца больш за 200, прычым каля 50 дзеючых.

=== Гідралогія ===
У Расіі больш за 120 тыс. [[рака|рэк]] і каля 2 млн [[возера|азёр]]. Самыя буйныя рэкі: [[Амур]], [[Лена]], [[Енісей]], [[Іртыш]], [[Об]], [[Волга]], [[Кама]]; буйнейшыя азёры — [[Каспійскае мора]], [[Байкал]], [[Ладажскае возера|Ладажскае]], [[Анежскае возера|Анежскае]].

Варта заўважыць, што рэкі ў Расіі традыцыйна мелі велізарную ролю — не толькі як транспартныя шляхі, але і як трасы засялення і гаспадарчага асваення новых тэрыторый. На рэках пабудаваныя практычна ўсе буйныя гарады.

=== Клімат ===
Размяшчэнне Расіі ў паўночнай частцы Еўразіі (тэрыторыя краіны ў асноўным ляжыць паўночней 50° пн.ш.) абумовіла яе знаходжанне ў арктычным, субарктычным, умераным і часткова ў субтрапічным кліматычных паясах. Пераважная частка тэрыторыі размешчаная ва ўмераным поясе. Разнастайнасць клімату залежыць таксама ад асаблівасцей рэльефу і блізкасці або аддаленасці акіяна.

Шыротная занальнасць найбольш ярка выяўляецца на раўнінах. Спектр прыродных зон адрознівае Еўрапейскую частку краіны, дзе з поўначы на поўдзень паслядоўна змяняюцца зона арктычных пустынь, тундры, лесатундры, тайгі, мяшаных лясоў, лесастэпы, стэпы, паўпустыні. З прасоўваннем на ўсход клімат становіцца ўсё больш кантынентальным, колькасць прыродных зон у адным шыротным інтэрвале значна скарачаецца.

Сярэднія тэмпературы студзеня, па розных рэгіёнах, вагаюцца ад 6 да −50&amp;nbsp;°C, ліпеня ад 1 да 25&amp;nbsp;°C; ападкаў ад 150 да 2000 мм у год. [[Вечная мерзлата]] (раёны [[Сібір]]ы і [[Далёкі Усход|Далёкага Усходу]]) займае 65 % тэрыторыі Расіі.
[[Файл:Amur Tiger Panthera tigris altaica Cub Walking 1500px.jpg|thumb|Амурскі тыгр]]

Больш 70 % расійскай тэрыторыі — гэта зона рызыкоўнага земляробства. Сельскагаспадарчы сезон на большай частцы тэрыторыі Расіі доўжыцца 2—3 месяцы (для параўнання, у [[Еўропа|Еўропе]] або [[ЗША]] — 8—9 месяцаў). У той жа час у Расіі знаходзіцца 10 % усіх ворных зямель свету.

=== Флора і фаўна ===
Лясы займаюць звыш 1/2 тэрыторыі. На тэрыторыі Расіі знаходзіцца пятая частка ўсіх лясоў свету і палова сусветных хвойных лясоў. Жывёльны свет разнастайны — тут жывуць і [[белы мядзведзь|белыя мядзведзі]], і [[морж|маржы]], і [[тыгр]]ы, [[леапард]]ы, і інш.

У Расіі існуе 35 [[Нацыянальны парк|нацыянальных паркаў]] і 84 [[запаведнік]]і.

== Дзяржаўны лад ==

=== Адміністрацыйны падзел ===
[[Файл:Субъекты Российской Федерации 2014.png|thumv|350px|right|Адміністрацыйны падзел Расіі]]
Расія з’яўляецца федэратыўнай дзяржавай. Яна складаецца з 83 суб’ектаў федэрацыі (21 рэспубліка, 46 абласцей, 9 краёў, 1 аўтаномная вобласць, 4 аўтаномныя акругі, 2 горада федэральнага значэння) ({{Таксама}}: [[Адміністрацыйны падзел Расіі]]). Асаблівасцю аўтаномных акруг (акрамя [[Чукоцкая аўтаномная акруга|Чукоцкай]] з’яўляецца іх двухскладнасць, г.зн., з’яўляючыся паўнапраўным суб’ектам федэрацыі, яны ўваходзяць у склад іншага суб’екта. Асаблівасцю рэспублік з’яўляецца наяўнасць у іх Канстытуцыі (у іншых суб’ектаў — Статут) і магчымасць увядзення дадатковых дзяржаўных моў. З кожным суб’ектам федэральны ўрад заключае дагаворы аб размежаванні прадметаў паўнамоцтваў паміж Расійскай Федэрацыяй і суб’ектам Расійскай Федэрацыі.

Суб’екты федэрацыі аб’яднаныя ў федэральныя акругі, якія створаныя ўказам прэзідэнта 13 мая 2000 года і якія не з’яўляюцца часткай адміністрацыйнага падзелу краіны (({{Таксама}}: [[Федэральны падзел Расіі]]). Усяго створана 8 федэральных акруг.

=== Форма праўлення і органы дзяржаўнай улады ===
Паводле формы праўлення Расія з’яўляецца прэзідэнцкай рэспублікай. Дзеючая Канстытуцыя была прынята [[12 снежня]] [[1993]] года на рэферэндуме ({{Таксама}}: [[Канстытуцыя Расійскай Федэрацыі]]). Дзяржаўная ўлада ў Расійскай Федэрацыі здзяйсняецца на аснове падзелу на заканадаўчую, выканаўчую і судовую. Органы заканадаўчай, выканаўчай і судовай улады самастойныя. Глава дзяржавы — [[Прэзідэнт Расійскай Федэрацыі]]. Прэзідэнта выбіраюць на 6 гадоў на аснове ўсеагульнага роўнага і прамога выбарчага права пры тайным галасаванні. Адна і тая ж асоба не можа займаць пасаду Прэзідэнта больш за два тэрміны запар.

Заканадаўчы (прадстаўнічы) орган дзяржаўнай улады (парламент) Расійскай Федэрацыі — двухпалатны [[Федэральны Сход Расійскай Федэрацыі]]. Палатамі Федэральнага Сходу з’яўляюцца [[Савет Федэрацыі]] — верхняя палата і [[Дзяржаўная Дума Расійскай Федэрацыі|Дзяржаўная Дума]] — ніжняя палата. У склад Савета Федэрацыя ўваходзяць па аднаму прадстаўніку ад заканадаўчай і выканаўчай улады кожнага суб’екта федэрацыі, якія дэлегуюцца адпаведна заканадаўчым органам суб’екта федэрацыі і яго главой на сталай аснове, а ў склад Дзяржаўнай Думы — 450 дэпутатаў, абіраецца на аснове ўсеагульнага роўнага і прамога выбарчага права пры тайным галасаванні па партыйным спіскам (прахадны бар’ер 7 %). Тэрмін паўнамоцтваў Дзяржаўнай Думы — 4 гады.

Выканаўчую ўладу здзяйсняе [[Урад Расійскай Федэрацыі]]. Старшыня Ураду прызначаецца Прэзідэнтам са згоды Дзяржаўнай Думы. У склад Ураду ўваходзяць, апроч Старшыні, яго намеснікі і федэральныя міністры. Урад узначальвае сістэму федэральных органаў выканаўчай улады: міністэрстваў, федэральных служб і федэральных агенцтваў.

Судовая ўлада ў Расіі ажыццяўляецца судамі. У сістэму федэральных судоў уваходзяць суды агульнай юрысдыкцыі (уключаючы ваенныя суды), арбітражныя суды і [[Канстытуцыйны Суд Расійскай Федэрацыі]]. Суды агульнай юрысдыкцыі здзяйсняюць правасуддзе па грамадзянскіх, крымінальных справах і справах, якія ўзнікаюць з адміністрацыйных правапарушэнняў. Да іх адносяцца [[Вярхоўны Суд Расійскай Федэрацыі]], вярхоўныя суды рэспублік у складзе РФ, краявыя, абласныя суды, суды аўтаномных абласцей, аўтаномных акруг, Маскоўскі і Санкт-Пецярбургскі гарадскія суды, раённыя (гарадскія) суды. Арбітражныя суды займаюцца разглядам спрэчак, звязаных з прафесійным удзелам у грамадзянскім абарачэнні, у прыватнасці, звязаных з прадпрымальніцкай дзейнасцю, і некаторых іншых катэгорый спрэчак. Яны ўключаюць [[Вышэйшы арбітражны суд Расійскай Федэрацыі]], федэральныя арбітражныя суды акруг (арбітражныя касацыйныя суды), арбітражныя апеляцыйныя суды, арбітражныя суды суб’ектаў федэрацыі.

=== Рэгіянальная і муніцыпальная ўлада ===
Сістэма органаў дзяржаўнай улады суб’ектаў федэрацыі ўсталёўваецца суб’ектамі Расійскай Федэрацыі самастойна ў адпаведнасці з асновамі канстытуцыйнага ладу Расійскай Федэрацыі і агульнымі прынцыпамі арганізацыі прадстаўнічых і выканаўчых органаў дзяржаўнай улады, усталяванымі федэральным законам. Глава суб’екта федэрацыі зацвярджаецца заканадаўчым органам па прадстаўленні прэзідэнта Расійскай Федэрацыі. Заканадаўчы (прадстаўнічы) орган суб’екта федэрацыі фарміруецца шляхам прамога тайнага ўсеагульнага галасавання па партыйным спісам. Выканаўчы орган — урад суб’екта федэрацыі фарміруецца главой суб’екта пры ўдзеле заканадаўчага органа. Судовая ўлада суб’екта федэрацыя складаецца з Канстытуцыйнага (Статутнага) суда суб’екта федэрацыі і міравых судоў. Гэтыя суды не ўваходзяць у федэральную судовую сістэму.

Мясцовае самакіраванне ў Расіі — гэта форма ажыццяўлення народам сваёй улады, якая забяспечвае самастойнае і пад сваю адказнасць рашэнне насельніцтвам непасрэдна і (ці) праз органы мясцовага самакіравання пытанняў мясцовага значэння зыходзячы з інтарэсаў насельніцтва з улікам гістарычных і іншых мясцовых традыцый. Мясцовае самакіраванне здзяйсняецца грамадзянамі шляхам рэферэндуму, выбараў, іншых форм прамога волевыяўлення, праз выбарныя і іншыя органы мясцовага самакіравання. Мясцовае самакіраванне здзяйсняецца на ўсёй тэрыторыі Расійскай Федэрацыі. Тэрытарыяльную аснову мясцовага самакіравання складаюць муніцыпальныя ўтварэнні. Усяго ў Расіі каля 25 тысяч муніцыпальных утварэнняў. У Расійскай Федэрацыі існуюць 6 відаў муніцыпальных утварэнняў:
* [[Сельскае паселішча (Расія)|сельскае паселішча]]
* [[Гарадское паселішча (Расія)|гарадское паселішча]]
* [[Муніцыпальны раён (Расія)|муніцыпальны раён]]
* [[Гарадская акруга (Расія)|гарадская акруга]]
* [[Міжсяленыя тэрыторыі|міжсяленная тэрыторыя]]
* [[унутрыгарадская тэрыторыя горада федэральнага значэння]]
Органы мясцовага самакіравання не ўваходзяць у сістэму органаў дзяржаўнай улады. У структуру органаў мясцовага самакіравання, якая ўсталёўваецца статутам муніцыпальнага ўтварэння, уваходзяць наступныя органы і службовыя асобы мясцовага самакіравання: прадстаўнічы орган муніцыпальнага ўтварэння, галава муніцыпальнага ўтварэння, мясцовая адміністрацыя, кантрольны орган муніцыпальнага ўтварэння, іншыя органы мясцовага самакіравання.

=== Палітычныя партыі і прафсаюзы ===
Па стану на люты 2008 г. ў Расіі было зарэгістравана 15 палітычных партый (у 2006 г. іх было 35). Да ліку буйнейшых адносяцца: праўладныя — [[Адзіная Расія]]; лаяльныя — [[Справядлівая Расія]], [[Ліберальна-дэмакратычная партыя Расіі]] (ЛДПР); апазіцыйныя — [[Камуністычная партыя Расійскай Федэрацыі]] (КПРФ), [[Партыя &quot;Народны саюз&quot;|Народны Саюз]], [[Расійская дэмакратычная партыя &quot;Яблык&quot;|Яблык]], [[Правая справа]]. У Дзярждуму, выбраную ў [[2007]] годзе, прайшлі Адзіная Расія, КПРФ, Справядлівая Расія і ЛДПР.

Да ліку буйнейшых прафсаюзных аб’яднання агульнарасійскага ўзроўня адносяць [[Федэрацыя незалежных прафсаюзаў Расіі|Федэрацыю незалежных прафсаюзаў Расіі]] (найбуйнейшае прафсаюзнае аб’яднанне, уваходзяць каля 29 млн чалавек, ці 95 % ад усіх членаў прафсаюзаў у Расіі), [[Канфедэрацыя працы Расіі|Канфедэрацыю працы Расіі]], [[Усерасійская канфедэрацыя працы|Усерасійскую канфедэрацыю працы]]. Усе яны ўваходзяць у [[Міжнародная канфедэрацыя прафсаюзаў|Міжнародную канфедэрацыю прафсаюзаў]].

=== Знешняя палітыка ===

==== Дачыненні з Беларуссю ====
Дыпламатычныя дачыненні ўрады ўстанавілі [[28 чэрвеня]] [[1992]] года&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070502115338/http://www.president.gov.by/by/press46998.print.html Беларусь гатова на цеснае супрацоўніцтва з Расіяй, з улікам інтарэсаў беларускага народа]// Афіцыйны інтэрнэт-партал Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь. 28 чэрвеня [[2007]]&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
{{Гл. таксама|Расіяне}}
=== Колькасць і размяшчэнне ===
[[Файл:Population of Russia.PNG|thumb|250px|Дэпапуляцыя ў Расіі]]
На [[1 студзеня]] [[2008]] года насельніцтва Расіі складала 142,0 млн чалавек. У Расіі працягваецца [[дэмаграфічны крызіс]]. Рост насельніцтва ў краіне спыніўся з [[1991]]. Смяротнасць у 1,1 раза перавышае нараджальнасць, насельніцтва скарачаецца на некалькі сотняў тысяч чалавек штогод. Негатыўнай асаблівасцю Расіі з’яўляецца той факт, што ў выніку дэмаграфічнага пераходу нараджальнасць звалілася да ўзроўня развітых краін, у то час як смяротнасць засталася на ўзроўні краін, якія развіваюцца.

Кожную хвіліну ў Расіі нараджаецца 3 чалавека, а памірае — 5. Агульнасусветная тэндэнцыя процілеглая: адносіны колькасці нараджэнняў да смерцяў роўна 2,6. Асабліва вялікая смяротнасць у расійскіх мужчын, сярэдняя працягласць жыцця якіх 67,51 гадоў (2017 г.)&lt;ref name=&quot;demoscope.ru&quot;&gt;[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng_e0.php 15 новых независимых государств. Ожидаемая продолжительность жизни при рождении, 1950—2017]&lt;/ref&gt;. Працягласць жыцця жанчын значна вышэй — 77,64 года&lt;ref name=&quot;demoscope.ru&quot;/&gt;. Узровень нараджальнасці ў Расіі не забяспечвае простага ўзнаўлення насельніцтва.

=== Этнічны склад ===

=== Моўны склад ===

=== Рэлігійны склад ===

== Гаспадарка ==
[[Файл:MIBC 9th May 2012.jpg|thumb|250px|Міжнародны бізнес-раён «[[Масква-сіці]]».]]
Расія — некалі прамыслова развітая краіна, перажывае крызіс пасля распаду СССР, савецкай эканомікі і эканамічных сувязяў з былымі рэспублікамі і краінамі Усходняга блоку.

[[Сукупны ўнутраны прадукт]] на душу насельніцтва складае 8900 долараў у год ([[2003]]). Інфляцыя 3 % (за студзень-люты [[2005]] г.)

Большую частку ВУП дае здабыча карысных выкапняў: [[Нафта|нафты]] і [[Прыродны газ|прыроднага газу]] (асноўныя радовішчы ў Заходнім Сібіры), каменны [[вугаль]], [[жалезная руда]] (Курская магнітная анамалія, радовішчы [[Урал]]а, Заходняй [[Сібір]]ы і інш.), [[апатыты]], [[калійныя солі]], [[фасфарыты]], [[дыямент]]ы і інш. У [[2010]] г. вываз сыравіны склаў 65 % агульнага аб’ёму экспарту&lt;ref&gt;{{Артыкул|аўтар=[[Антон Запольскі]].|загаловак=10 гадоў кіравання Пуціна. Што адбываецца сёння ў Расіі|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=61516|выданне=[[Звязда]]|тып=[[газета]]|год=29 чэрвеня 2010|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2010-06-29 124 (26732)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/61477/29cher-7.indd.pdf 7]|issn=1990-763x|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306063244/http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=61516|archivedate=6 сакавіка 2016}}&lt;/ref&gt;.

Асноўныя галіны прамысловасці: [[Машынабудаўніцтва]] (цяжкае, агульнае, сярэдняе, выраб прыбораў інструментаў, і інш.), чорная (галоўным чынам [[Урал]] і інш.) і каляровая ([[Урал]], [[Сібір]], Далёкі Усход і інш.) [[металургія]]. Развітыя хімічная і нафтахімічная прамысловасці (цэнтральны і паўночна-заходні рэгіён, Паволжа, Урал), лясная (на поўначы і ўсходзе краіны), лёгкая (галоўным чынам тэкстыльная) і харчовая прамысловасць.

[[Земляробства]] дае каля 40 % агульнай прадукцыі [[Сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]], [[жывёлаводства]] — звыш 60 %. Больш як 4/5 ворыва прыходзіцца на Цэнтральнае Паволжа, Паўночны [[Каўказскія горы|Каўказ]], [[Урал]] і Заходні [[Сібір]]. Асноўныя сельскагаспадарчыя культуры: [[збожжа]], [[цукровы бурак]], [[сланечнік]], [[бульба]], [[лён]].

На тэрыторыі Расіі функцыянуюць аб’яднаныя энергетычныя сістэмы Цэнтру, Паўночнага Захаду, Паволжа, Паўночнага Каўказа, Сібіру, Далёкага Усходу. Расія мае буйную сетку трубаправодаў. Важныя элементы водных сістэм: Беламора-балтыйскі канал, канал імя Масквы, Волга-Донскі канал, Волга-Балтыйскі шлях. Важную ролю грае марскі транспарт. Буйныя порты: [[Санкт-Пецярбург]], [[Калінінград]], [[Мурманск]], [[Архангельск]], [[Новарасійск]], [[Уладзівасток]], [[Находка]]. У Расіі ёсць звыш за 100 [[курорт]]аў: на ўзбярэжжы [[Чорнае мора|Чорнага мора]], група курортаў Каўказскіх Мінеральных Водаў і інш.

== Культура ==

== Адукацыя ==

== Сацыяльная сфера ==

== Узброеныя сілы ==
Узброеныя сілы Расіі складаюцца з трох відаў Узброеных сіл (сухапутныя войскі, ваенна-паветраныя сілы і ваенна-марскі флот), трох родаў войск (касмічныя войскі, ракетныя войскі стратэгічнага прызначэння і паветрана-дэсантныя войскі), тыла ўзброеных сіл, чыгуначных войск і іншых войск, якія не ўваходзяць у віды ўзброеных сіл, а таксама шэраг службаў. Агульная колькасць УС Расіі складае 1207 тыс. чалавек ваеннаслужбоўцаў і 876 тысяч грамадзянскіх спецыялістаў.

Сухапутныя войскі арганізацыйна складаюцца з мотастралковых войскаў, танкавых войскаў, ракетных войскаў і артылерыі, войскаў СПА, спецыяльных войскаў (выведвальных, сувязі, радыёэлектроннай барацьбы (РЭБ), інжынерных, радыяцыйнай, хімічнай і біялагічнай абароны (РХБА), тэхнічнага забеспячэння, аховы тылу, часцей і арганізацый тылу). Сухапутныя войскі дзеляцца па тэрытарыяльным прынцыпе на шэсць ваенных акруг: [[Маскоўская ваенная акруга|Маскоўская]], [[Ленінградская ваенная акруга|Ленінградская]], [[Паўночна-Каўказская ваенная акруга|Паўночна-Каўказская]], [[Прыволжска-Уральская ваенная акруга|Прыволжска-Уральская]], [[Сібірская ваенная акруга|Сібірская]] і [[Далёкаўсходняя ваенная акруга|Далёкаўсходняя]].

Ваенна-паветраныя сілы арганізацыйна складаюцца з авіяцыі (бамбавальнай, штурмавой, знішчальнай, авіяцыі СПА, выведвальнай, транспартнай і спецыяльнай), зенітна-ракетных войскаў, радыётэхнічных войскаў, спецыяльных войскаў, часцей і ўстаноў тылу.

Ваенна-марскі флот арганізацыйна складаецца з родаў сіл: падводных, надводных, марской авіяцыі, марской пяхоты і берагавых войскаў, часцей спецыяльных войскаў і тылу. ВМФ па тэрытарыяльнай прыкмеце дзеліцца на чатыры флоту (Паўночны, Балтыйскі, Чарнаморскі і Ціхаакіянскі) і адну флатылію (Каспійскую).

За межамі Расійскай Федэрацыі ёсць ваенныя базы ў Азербайджане (РЛС «Габала»), Арменіі (102-я ваенная база ў Гюмры), Беларусі (РЛС «Волга», Баранавічы і 42-й вузел сувязі ВМФ, Вілейкі), Казахстане (5-ы Дзяржаўны выпрабавальны касмадром, асобны полк транспартнай авіяцыі, асобны радыётэхнічны вузел Касмічных войскаў, дзяржаўны выпрабавальны палігон стратэгічнай СПА і СРА Сары-Шара), Кіргізіі (ваенна-паветраная база), Таджыкістане (Оптыка-электронны вузел сістэмы кантролю касмічнай прасторы «Нурэк», 201-я матастрэлковая дывізія), Узбекістане (авіябаза), Украіне (Чарнаморскі флот, шэраг аэрадромаў, вузлоў сувязі, 219-ы асобны полк радыёэлектроннай барацьбы, 1096-ы зенітны ракетны полк), Сірыі (база ВМФ), а таксама групоўкі расійскіх войскаў у Абхазіі і Паўднёвай Асеціі і групоўка міратворчых сіл і Прыднястроўі.

== Гл. таксама ==
* [[Русафобія]]
* [[Русафілія]]
* [[Дзяржаўны савет Расійскай Федэрацыі|Дзяржаўны савет]]
* [[61-я паветраная армія Расіі]]
* [[6-я армія ВПС і СПА Расіі]]
* [[Злачыннасць у Расіі]]

== Заўвагі ==
&lt;references group=&quot;заўв&quot;&gt;&lt;references /&gt;
&lt;references /&gt;&lt;/references&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Вікіцытатнік|Расія}}

{{Commons}}
{{Краіны Еўропы}}
{{Краіны Азіі}}
{{Славянскія краіны}}
{{СНД}}
{{АДКБ}}
{{G8}}
{{Краіны ля Балтыйскага мора}}
{{Краіны ля Чорнага мора}}
{{АІК}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Расія| ]]
[[Катэгорыя:Краіны Азіі]]
[[Катэгорыя:Краіны Еўропы]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>2iw4cshmfkkcd4oqou9dyw92vyrt951</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Франкфурт-на-Майне</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3368</id>
    <revision>
      <id>5181179</id>
      <parentid>5035992</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T15:02:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dr. Thomas Liptak</username>
        <id>160056</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>photo updated (2026)</comment>
      <origin>5181179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45232" sha1="8njb0vtjbasp538nao4dlyhu1kkxx1k" xml:space="preserve">{{Не блытаць|Франкфурт-на-Одэры}}
{{НП
 |статус                  = Горад
 |беларуская назва        = Франкфурт-на-Майне
 |арыгінальная назва      = {{lang-de|Frankfurt am Main}}
 |краіна                  = Германія
 |герб                    = 
 |сцяг                    = Flag of Frankfurt am Main.svg
 |шырыня герба            =    
 |шырыня сцяга            = 
 |выява                 = {{Photomontage|
 |color=#ffffff
|photo1a = Frankfurt am Main, Skyline von der Alten Brücke.jpg
|photo2a = FFM-AlteOper-HDR--DINA4.jpg
|photo2b = Europäische Zentralbank - European Central Bank (19190136328).jpg
|photo3a = Dom-Roemer-Projekt-Huehnermarkt-06-2018-Ffm-Altstadt-10008-9.jpg
|photo3b = Frankfurt am Main, Römerberg - Marktplatz am Römer (14069915085).jpg
|photo4a = Frankfurt 2013 - panoramio (4).jpg
 | position = center
 | spacing = 2
 | border = 0
 | size = 270
 | text = }}
 |lat_deg= |lat_min= |lat_sec=
 |lon_deg= |lon_min= |lon_sec=
 |CoordAddon              = type:city
 |CoordScale              = 
 |памер карты краіны      = 200
 |памер карты рэгіёна     = 0
 |памер карты раёна       = 
 |від рэгіёна             = Землі Германіі{{!}}Федэральная зямля
 |рэгіён                  = Гесэн
 |рэгіён у табліцы        = Гесэн
 |выгляд раёна            =
 |раён                    =
 |раён у табліцы          =
 |выгляд абшчыны          = 
 |абшчына                 = 
 |абшчына ў табліцы       = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = бургамістр
 |глава                   = Майк Жозеф
|дата падставы =
 |першае згадванне        = 794
 |ранейшыя імёны          =
 |статус з                =
 |плошча                  = 248,31
 |від вышыні              = вышыня НУМ
 |вышыня цэнтра НП        = 112
 |клімат                  = 
 |афіцыйная мова          = 
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |насельніцтва            = 701 350
 |год перапісу            = 2013
 |шчыльнасць              = 2824
 |агламерацыя             = 
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        =
 |этнохороним             = 
 |гадзінны пояс           = +1
 |DST                     = ёсць
 |тэлефонны код           = +49 69
 |паштовы азначнік        =
 |паштовыя індэксы        = 60001–60599, 65929–65936
 |аўтамабільны код        = F
 |выгляд ідэнтыфікатара   = 
 |лічбавы ідэнтыфікатар   = 
 |катэгорыя ў Commons     = 
 |сайт                    = http://www.frankfurt.de/
 |мова сайта              = 
 |мова сайта 2            = 
 |мова сайта 3            = 
 |мова сайта 4            = 
 |мова сайта 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
}}
'''Франкфурт-на-Майне''' ({{lang-de|Frankfurt am Main}} {{Audio|De-Frankfurt am Main.ogg|[ˈfʁaŋkfʊɐt am ˈmaɪn]}}) — пяты паводле велічыні горад [[Германія|Германіі]] пасля [[Берлін]]а, [[Гамбург]]а, [[Мюнхен]]а і [[Кёльн]]а. Адзін з найбуйнейшых фінансавых цэнтраў свету, цэнтр рэгіёна Рэйн-Майн, аднаго з рэгіёнаў [[Еўропа|Еўропы]] з найбольш дынамічным развіццём, а таксама найбуйнейшы горад зямлі [[Гесэн]]. Дзякуючы свайму цэнтральнаму месцазнаходжанню і міжнароднаму аэрапорту, горад з’яўляецца таксама важным транспартным цэнтрам.

Разам з прыгарадамі колькасць жыхароў г.зв. ''Вялікага Франкфурта'' складае каля 1,5 млн.

Франкфурт вядомы вялікай колькасцю [[хмарачос]]аў, якія адносяцца да вышэйшых у Еўропе.

Сярод жыхароў Франкфурта вельмі шмат іншаземцаў. Каля чвэрці жыхароў не з’яўляюцца грамадзянамі ФРГ.

== Назва ==
Назва горада ўпершыню згадваецца ў адной з грамат у 794 годзе як ''Frankonovurd'', што азначае ''брод [[Франкі|франкаў]]''. Згодна са старажытнай легендай, кароль франкаў [[Карл Вялікі]], адступаючы са сваімі войскамі ў час вайны з [[Саксы|саксамі]], выйшаў да [[Майн|ракі Майн]]. Пры гэтым ён не ведаў, як пераправіцца на другі бок ракі. У гэты час белы алень перайшоў раку ў мелкім месцы, і такім чынам паказаў шлях каралю.

== Геаграфія ==
Горад ляжыць па абодвух баках ракі [[Майн]] на паўднёвым усходзе горнага масіву [[Таўнус]] у паўднёва-заходняй Германіі. Ён распасціраецца на 23,4 км з захаду на ўсход і на 23,3 км з поўначы на поўдзень. Вышэйшая кропка (212 м над узроўнем мора) ляжыць у раёне ''Зэкбах'', ніжэйшая (88 м.) на беразе Майна ў раёне ''Зіндлінген''.

Франкфурт знаходзіцца ў адным з цяплейшых рэгіёнаў Германіі. У перыяд з 1971 па 2000 сярэднегадавая тэмпература складала 10,1&amp;nbsp;°C, сярэднегадавая колькасць ападкаў — 611 мм. Пры гэтым самым цёплым месяцам быў ліпень (19,4&amp;nbsp;°C), самым халодным — студзень (1,6&amp;nbsp;°C)&lt;ref&gt;http://klimadiagramme.de/Deutschland/frankfurt2.html&lt;/ref&gt;.

== Раёны горада ==
Горад падзелены на 46 раёнаў (''Ortsteile''), якія ў сваю чаргу падзяляюцца на 118 гарадскіх акруг (''Stadtbezirke''). 46 раёнаў аб’яднаны ў 16 акруг (''Ortsbezirke'') наступным чынам:

[[Выява:Ortsbezirke von Frankfurt am Main.png|thumb|right| 16 акруг (''Ortsbezirke'') Франкфурта]]

{|  class=&quot;{| class=&quot;wikitable sortable zebra mw-collapsible mw-collapsed&quot; {{prettytable}}   bordercolor=#eeeeee cellspacing=0 cellpadding=0
|- bgcolor=&quot;#6699CC &quot;
! scope=&quot;col&quot; width=5% | &lt;font color=White&gt; &lt;/font&gt;
! &lt;font color=Black&gt;Акруга (''Ortsbezirk'')&lt;/font&gt;
! &lt;font color=Black&gt;Раёны (''Ortsteile'')&lt;/font&gt;
! &lt;font color=Black&gt;Колькасць жыхароў (2011)&lt;/font&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; valign=&quot;top&quot; bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; | 1.
| Цэнтр І (''Innenstadt I'')
| Стары горад (''Altstadt''), Прывакзальны раён (''Bahnhofsviertel''), Галус (''Gallus''), Гутлёйтфіртэль (''Gutleutviertel''), Цэнтр (''Innenstadt'')
| align=center | 44.183
|-
! scope=&quot;row&quot; valign=&quot;top&quot; bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; | 2.
| Цэнтр ІI (''Innenstadt II'')
| Бокенхайм (''Bockenheim''), Вестэнд-Поўнач (''Westend-Nord''), Вестэнд-Поўдзень (''Westend-Süd'')
| align=center | 57.629
|-
! scope=&quot;row&quot; valign=&quot;top&quot; bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; | 3.
| Цэнтр ІII (''Innenstadt III'')
| Нордэнд-Усход (''Nordend-Ost''), Нордэнд-Захад (''Nordend-West'')
| align=center | 51.671
|-
! scope=&quot;row&quot; valign=&quot;top&quot; bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; | 4.
| Цэнтр ІV (''Innenstadt IV'')
| Борнхайм (''Bornheim''), Остэнд (''Ostend'')
| align=center | 56.723
|-
! scope=&quot;row&quot; valign=&quot;top&quot; bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; | 5.
| Поўдзень (''Süd'')
| Аэрапорт (''Flughafen''), Нідэррад (''Niederrad''), Обэррад (''Oberrad''), Заксэнхаўзэн-Поўнач (''Sachsenhausen-Nord''), Заксэнхаўзэн-Поўдзень (''Sachsenhausen-Süd'')
| align=center | 91.662
|-
! scope=&quot;row&quot; valign=&quot;top&quot; bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; | 6.
| Захад (''West'')
| Шванхайм (''Schwanheim''), Грызхайм (''Griesheim''), Нід (''Nied''), Хёхст (''Höchst''), Зіндлінген (''Sindlingen''), Цайльсхайм (''Zeilsheim''), Унтэрлідэрбах (''Unterliederbach''), Зосэнхайм (''Sossenheim'')
| align=center | 125.057
|-
! scope=&quot;row&quot; valign=&quot;top&quot; bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; | 7.
| Сярэдні Захад (''Mitte-West'')
| Хаўзэн (''Hausen''), Праўнхайм (''Praunheim ''), Родэльхайм (''Rödelheim'')
| align=center | 38.919
|-
! scope=&quot;row&quot; valign=&quot;top&quot; bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; | 8.
| Паўночны Захад (''Nord-West'')
| Хедэрхайм (''Heddernheim''), Нідэрурзэль (''Niederursel'')
| align=center | 35.961
|-
! scope=&quot;row&quot; valign=&quot;top&quot; bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; | 9.
| Сярэдняя Поўнач (''Mitte-Nord'')
| Дорнбуш (''Dornbusch''), Эшэрсхайм (''Eschersheim''), Гінхайм (''Ginnheim'')
| align=center | 49.616
|-
! scope=&quot;row&quot; valign=&quot;top&quot; bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; | 10.
| Паўночны Усход (''Nord-Ost'')
| Беркерсхайм (''Berkersheim''), Банамес (''Bonames''), Франкфуртэр Берг (''Frankfurter Berg''), Экенхайм (''Eckenheim''), Пройнгесхайм (''Preungesheim'')
| align=center | 44.180
|-
! scope=&quot;row&quot; valign=&quot;top&quot; bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; | 11.
| Усход (''Ost'')
| Фехенхайм (''Fechenheim''), Рыдэрвальд (''Riederwald''), Зэкбах (''Seckbach'')
| align=center | 31.068
|-
! scope=&quot;row&quot; valign=&quot;top&quot; bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; | 12.
| Кальбах/Рыдберг (''Kahlbach/Riedberg'')
| -
| align=center | 7.882
|-
! scope=&quot;row&quot; valign=&quot;top&quot; bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; | 13.
| Ніжні Эрленбах (''Nieder-Erlenbach'')
| -
| align=center | 4.583
|-
! scope=&quot;row&quot; valign=&quot;top&quot; bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; | 14.
| Хархайм (''Harheim'')
| -
| align=center | 4.155
|-
! scope=&quot;row&quot; valign=&quot;top&quot; bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; | 15.
| Ніжні Эшбах (''Nieder-Eschbach'')
| -
| align=center | 11.487
|-
! scope=&quot;row&quot; valign=&quot;top&quot; bgcolor=&quot;#eeeeee&quot; | 16.
| Берген-Энкхайм (''Bergen-Enkheim'')
| -
| align=center | 17.891
|}

== Гісторыя ==
[[Выява:Charles the Great - Statue in Frankfurt.JPG|right|thumb|150px|Статуя [[Карл Вялікі|Карла Вялікага]] перад музеем гісторыі ў Франкфурце]]
Першыя пасяленні на тэрыторыі сучаснага Франкфурта з’явіліся прыблізна 2000 гадоў да н.э., яшчэ ў каменным веку.

Пасля пераможнага паходу рымскага імператара [[Даміцыян]]а ў 83/84 г. н.э. рымляне захапілі рэгіён [[Таўнус]] і пабудавалі тут свае ваенныя лагеры. Галоўны з іх знаходзіўся на рацэ Ніда на тэрырыторыі сучаснага раёна Франфурта ''Хедэрнхайм''. Каля 260 г. рымляне былі выцеснены з гэтага рэгіёна геманскімі плямёнамі.

Упершыню назва Франкфурт упамінаецца ў сувязі з скліканнем так званага Франкфурцкага Сінода (схода царкоўных прадстаўнікоў Франкскай Імперыі), інцыяванага каралём франкаў Карлам Вялікім у 794 годзе. У 843 годзе, пасля падзелу Франкскай Імперыі, Франкфурт становіцца цэнтрам яе ўсходняй часткі.

У 1152 князь [[Фрыдрых Барбароса|Фрыдрых І Барбароса]] быў абраны ў Франкфурце германскім каралём, што стала пачаткам традыцыі абрання германскіх каралёў, а пазней і імператараў Свяшчэннай Рымскай Імперыі ў гэтым горадзе аж да 19 века.

У 1848—1949 гадах у Франкфурце ў [[Царква Святога Паўла (Франкфурт-на-Майне)|Паўльскірхе]] (''Pauluskirche'') адбываюцца паседжанні першага свабодна абранага нямецкага парламента.

Падчас другой сусвенай вайны ў 1943-44 гадах горад быў практычна цалкам разбураны ў выніку налётаў авіяцыі. 26 сакавіка 1945 Франкфурт быў заняты войскамі ЗША.

Падчас абрання сталіцы ФРГ у 1949, Франкфурт быў спачатку фаварытам, але саступіў [[Бон]]у з прычыны падтрымкі апошняга [[Конрад Адэнаўэр|Конрадам Адэнаўэрам]].

У 1968 у горадзе адчынена першая лінія метро.

У 1998 Франкфурт абраны месцам знаходжання [[Еўрапейскі Цэнтральны Банк|Еўрапейскага Цэнтральнага Банка]].

== Эканоміка ==
Франкфурт з’яўляецца буйным фінансавым цэнтрам. Згодна з рознымі аўтарытэтнымі рэйтынгамі ён уваходзіць у дзясятак найважнейшых фінансавых цэнтраў свету&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://upload.xinhua08.com/2012/0823/1345689432939.pdf|title=Xinhua-Dow Jones International Financial Centers Development Index 2012|publisher=Xinhua and Dow Jones|format=PDF; 1,5 MB| accessdate=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.longfinance.net/Publications/GFCI%2012.5.pdf|title=The Global Financial Centres Index 12.5|date=January 2013|publisher=Long Finance|format=PDF; 137 kB|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130123231140/http://www.longfinance.net/Publications/GFCI%2012.5.pdf|archivedate=23 студзеня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Тут месцяцца [[Еўрапейскі цэнтральны банк]], [[Бундэсбанк]], а таксама штаб-кватэры буйнейшых немецкіх банкаў (сярод іншых [[Deutsche Bank]], [[Commerzbank]], [[KfW]], [[DZ Bank]]).

[[Франкфурцкая фондавая біржа]] (''ФФБ'') пад кіраўніцтвам [[Deutsche Börse]] — галоўная фондавая біржа Германіі. Каля 98 % гандлю акцыямі нямецкіх прапрыемстваў адбываецца на ФФБ і XETRA, электроннай пляцоўцы Deutsche Börse, трэцяй па велічыні фондавай біржы Еўропы пасля ''London Stock Exchange'' і ''NYSE Euronext''.

Акрамя таго ў Франкфурце знаходзяцца нямецкія штаб-кватэры трох асноўных рэйтынгавых агенцтваў: Standard &amp; Poors, Moody’s і Fitch Ratings.

Гарадскія кірмашовыя традыцыі маюць даўнюю гісторыю, а сёння ў Франкфурце праводзяцца буйныя выставачныя мерапрыемствы — Internationale Automobil-Ausstellung (IAA, выстаўка аўтамабільнай індустрыі), [[Франкфурцкі кніжны кірмаш|Frankfurter Buchmesse]] (кніжная выстаўка), Ambiente (выстаўка спажывецкіх тавараў), Frankfurt Musikmesse (музычная выстаўка), Achema (хімічная і фармацэўтычная выстаўка).

== Палітыка ==
Выбары ў Гарадскі Савет (''Stadtverordnetenversammlung'') адбываюцца кожныя пяць гадоў. На апошніх выбарах, якія прайшлі 27 сакавіка 2011, бальшыню галасоў атрымалі [[ХДС|хрысціянскія дэмакраты]] (30,5 % галасоў). Другое месца занялі [[Саюз 90/Зялёныя|Зялёныя]] з 25,8 % галасоў.

Обер-бургамістрам (''Oberbürgermeister'') горада з’яўляецца прадстаўнік [[Сацыял-дэмакратычная партыя Германіі|СПДГ]] Петэр Фельдман (Peter Feldmann), які на выбарах у сакавіку 2012 перамог у другім туры [[ХДС]]-кандыдата Борыса Райна (Boris Rhein), набраўшы 57,4 % галасоў.

== Транспарт ==
[[Выява:Frankfurt am Main - Netzplan Schienennahverkehr.png|right|thumb|150px|Сетка чыгуначнага транспарту]]
Франкфурт-на-Майне з’яўляецца адным з галоўных транспартных вузлоў Еўропы. [[Аэрапорт Франкфурт-на-Майне|Франфурцкі аэрапорт]] займае па колькасці пасажыраў трэцяе месца ў Еўропе, пасля лонданскага [[Аэрапорт Хітроў|Хітроў]] і парыжскага [[Аэрапорт Шарль дэ Голь|Шарль-дэ-Голь]]. У 2012 годзе праз яго было перавезена 57,5 млн пасажыраў і 2,0 млн тон грузаў. Аэрапорт [[Аэрапорт Франкфурт-Хан|Франкфурт-Хан]] (''Frankfurt-Hahn'') знаходзіцца за 120 кіламетраў ад горада ў заходнім кірунку.

Паблізу Франкфурцкага аэрапорту перасякаюцца аўтабаны A 5 (Hattenbacher Dreieck-Basel) і A 3 (Arnheim-Linz). Гэтае скрыжаванне, вядомае пад назвай Франкфурцкі крыж (''Frankfurter Kreuz''), самае ажыўленае ў Германіі (каля 320.000 аўтамабіляў у дзень).

Франкфурцкі галоўны вакзал адзін з найбуйнейшых у Еўропе. Найдаўжэйшы прамы чыгунаны маршрут, праходзячы праз Франкфурт-на-Майне гэта [[Базель]]-[[Масква]].

Грамадскі транспарт горада ўключае прыгарадныя цягнікі (''S-Bahn''), метро (''U-Bahn''), аўтобусныя і трамвайныя лініі.

== Адукацыя ==
У Франкфурце знаходзяцца два ўніверсітэты і шмат спецыялізаваных адукацыйных і навукова-даследчых устаноў.

=== Універсітэт імя Гётэ ===
Найстарэйшая і самая вядомая вышэйшая навучальная ўстанова горада — [[Франкфурцкі ўніверсітэт імя Гётэ|Універсітэт імя Гётэ]] (''Goethe-Universität Frankfurt am Main''), чыя кампусы размешчаны ў раёнах Бокенхайм, Вестэнд і Рыдберг. У раёне Нідэррад знаходзіцца ўніверсітэцкі шпіталь. Акрамя таго ў Вестэндзе размяшчаецца прэстыжная бізнес-школа ўніверсітэта.

=== Універсітэт прыкладных навук ===
[[Франкфурцкі ўніверсітэт прыкладных навук]] (''Frankfurt University of Applied Sciences''; да чэрвеня 2014 — ''Fachhochschule Frankfurt am Main'') створаны ў 1971 годзе ў выніку рэарганізацыі раней існавалых навучальных устаноў. Прапануе навучанне па розных кірунках — мастацтва, прыродазнаўчыя навукі, інжынерная справа і юрыспрудэнцыя.

== Культура ==

=== Mузеі ===
У Франкфурце ёсць каля 60 музеяў і выстаў, якія знаходзяцца пераважна па абодвух берагах Майна. На т.зв. Музейным беразе (раён Заксэнхаўзэн на поўдні Франкфурта) месцяцца наступныя музеі: [[Штэдэль]] (''Städel''), [[Лібігхаўз]] (''Liebieghaus''), [[Музей камунікацыі ў Франкфурце-на-Майне|Музей камунікацыі]] (''Museum für Kommunikation''; былы Музей Пошты), [[Нямецкі архітэктурны музей]] (''Deutsches Architekturmuseum''), [[Нямецкі музей фільмаў]] (''Deutsches Filmmuseum''), [[Музей сусветных культур]] (''Museum der Weltkulturen''), а таксама [[Музей прыкладнога мастацтва]] (Museum für Angewandte Kunst). Штогод, пачынаючы з 1988 года, у апапошнія выходныя жніўня тут адбываецца Свята Музейнага берага (''Museumsuferfest''). Кожны год больш за тры мільёна чалавек наведваюць гэты фэст, падчас якога музеі адкрыты да позняй ночы і адна картка дазваляе ўваход ва ўсе музеі-ўдзельнікі. Пры гэтым уздоўж Майна на шматлікіх сцэнах адбываюцца музычныя і танцавальныя прадстаўленні, у кіёсках прадаюцца тавары рамесленага вырабу, ювелірныя ўпрыгажэнні і вопратка, пад адкрытым небам праходзяць выстаўкі мастакоў.

Музеі Франкфурта можна падзяліць на наступныя катэгорыі:

Галоўныя ''мастацкія музеі і галерэі'' ўключаюць акрамя Штэдэля і Музея прыкладнога мастацтва выстаўку [[Галерэя Шырн|Шырн]] (''Schirn'').

Да ''гістарычных музеяў'' адносяцца [[Франкфуртскі гістарычны музей]] (''Historisches Museum''), [[Яўрэйскі музей]] (''Jüdisches Museum'') і [[Археалагічны музей]] (''Archäologisches Museum'').

Да катэгорыі ''Тэхнічныя музеі'' належаць паміж іншага вышэйзгаданы Музей камунікацыі, музей [[Experiminta]] і Музей транспарту (''Verkehrsmuseum Frankfurt am Main'').

Катэгорыя ''Прыродазнаўчыя музеі'' ўключае перад усім сусветна вядомы [[Зенкенбергскі прыродазнаўчы музей]] (''Senckenberg Naturmuseum'').

== Спорт ==
У Франкфурце размяшчаюцца розныя спартыўныя каманды і клубы:
* [[ФК Айнтрахт Франкфурт|Eintracht Frankfurt]], футбол ([[Футбольная Бундэсліга Германіі|Бундэсліга]])
* FSV Frankfurt, футбол, (2-я Бундэсліга)
* Rot-Weiss Frankfurt, футбол (Оберліга Гесэн)
* 1. FFC Frankfurt, жаночы футбол (Бундэсліга)
* [[Frankfurt Lions]], хакей ([[Хакейная Оберліга|Оберліга]])
* [[Fraport Skyliners]], баскетбол ([[Хакейная Бундэсліга|Бундэсліга]])
* [[Frankfurter RG Germania 1869]], адзін з найбуйнейшых і найстарэйшых нямецкіх вяслярных клубаў

Значныя спартыўныя мерапрыемствы, якія адбываюцца штогод:
* Frankfurt-City-Triathlon, спаборніцтвы па трыятлону ў жніўні
* [[Франкфурцкі марафон|Frankfurt-Marathon]], гарадскі марафон у кастрычніку
* Rund um den Finanzplatz Eschborn-Frankfurt (Вакол фінансавай пляцоўкі Эшборн-Франкфурт), велагонка
* [[Ironman Germany]], спаборніцтвы па трыятлону ў ліпені
* [[JPMorgan Chase Corporate Challenge]], спаборніцтвы па бегу
* Frankfurter City-Halbmarathon, паўмарафон у сакавіку
* Hessen tanzt (Гесен танчыць), буйны турнір спартыўных танцаў

Асноўныя спартыўныя збудаванні Франкфурта:
* [[Камерцбанк-Арэна|Commerzbank-Arena]], футбольны стадыён
* Frankfurter Volksbank Stadion, футбольны і лёгкаатлетычны стадыён
* Fraport Arena, баскетбольная і гандбольная зала
* Лядовы каток
* Іпадром Нідэррад

У Франкфурце снаходзяцца штаб-кватэры нямецкага Нацыянальнага алімпійскага камітэта і Нямецкага футбольнага саюза.

== Варта ўбачыць ==

=== Небаскробы Франкфурта ===
[[Выява:Commerzbank-4.jpg|thumb|right|[[Commerzbank Tower]]]]

{{main|Спіс самых высокіх будынкаў Франкфурта-на-Майне}}

Франкфурт-на-Майне, як ніякі іншы горад Еўропы, адметны вялікай колькасцю небаскробаў, якія будуюцца ў горадзе з 50-х гадоў 20-га стогоддзя. З гэтай прычыны Франкфурт часта называюць ''Mainhattan'' (гэта назва нагадвае [[Манхэтан]] у Нью-Ёрку).

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! style=&quot;background: #6699CC; color:white;&quot; scope=&quot;col&quot; |
! style=&quot;background: #6699CC; color:white;&quot;|Назва будынка
! style=&quot;background: #6699CC; color:white;&quot;|Вышыня (м.)
! style=&quot;background: #6699CC; color:white;&quot;|Год пабудовы
! style=&quot;background: #6699CC; color:white;&quot;|Колькасць паверхаў
|-align=center
! scope=&quot;row&quot; | 1.
| [[Commerzbank Tower]]
| 259
| 1997
| 63
|-align=center
! scope=&quot;row&quot; | 2.
| [[Мэсэтурм|Messeturm]]
| 257
| 1990
| 70
|-align=center
! scope=&quot;row&quot; | 3.
| Westend Tower ([[DZ Bank]])
| 208
| 1993
| 53
|-align=center
! scope=&quot;row&quot; | 4.
| [[Майнтаўэр|Maintower]]
| 200
| 2000
| 55
|-align=center
! scope=&quot;row&quot; | 4.
| Tower 185
| 200
| 2011
| 55
|-align=center
! scope=&quot;row&quot; | 6.
| Trianon (DekaBank)
| 186
| 1993
| 47
|-align=center
! scope=&quot;row&quot; | 7.
| Новы будынак [[Еўрапейскі цэнтральны банк|Еўрапейскага цэнтральнага банка]]
| 185
| 2014
| 46
|-align=center
! scope=&quot;row&quot; | 8.
| Opernturm
| 170
| 2009
| 42
|-align=center
! scope=&quot;row&quot; | 8.
| Taunusturm
| 170
| 2014
| 40
|-align=center
! scope=&quot;row&quot; | 10.
| Silver Tower
| 166
| 1978
| 32
|}

=== Старая Опера ===
[[Выява:Alteoper ffm.jpg|thumb|left|Старая Опера ў Франкфурце]]
Былы оперны тэатр выкарыстоўваецца сёння як канцэртная зала і месца правядзення святочных мерапрыемстваў. Будынак Старай Оперы (''Alte Oper'') ў стылі неа-рэнесанс, спраектаваны берлінскім архітэктарам Рыхардам Люкэ (''Richard Lucae''), быў адчынены ў 1880. На адкрыцці прысутнічаў імператар Вільгельм І, які адзначыў: «У Берліне я б сабе такога дазволіць не змог». Будаўніцтва была фінансавана жыхарамі горада і каштавала 6,8 млн залатых марак. У 1937 тут адбылася прэм’ера оперы «Карміна Бурана» [[Карл Орф|Карла Орфа]]. У сакавіку 1944 будынак быў моцна разбураны ў выніку бамбардзіроўкі з паветра. Пасля шматгадовых дэбатаў будынак быў адноўлены і зноў адчынены ў 1981. На фасадзе будынка знаходзіцца надпіс: «Праўдзіваму, прыгожаму, добраму».

=== Галоўны вакзал ===
[[Выява:Hauptbahnhof Frankfurt.jpg|thumb|right|Франкфурцкі галоўны вакзал]]
Франкфурцкі галоўны вакзал — адзін з найбуйнейшых і найбольш важных у Германіі.
 
Тупіковы вакзал быў адчынены ў 1888 годзе і з’яўляецца сёння, з 350.000 падарожнікамі і наведвальнікамі штодзень, трэцім паводле пасажыраабароту вакзалам пасля вакзалаў у Гамбургу і Мюнхене (па 450.000 падарожнікаў і наведвальнікаў). Будаўніцтва вакзала цягнулася пяць гадоў. Да 1915 года, калі быў пабудаваны вакзал у Лейпцыгу, гэта быў найбуйнейшы вакзальны будынак у Еўропе. Даўжыня будынка сёння 270 м (у 1888 годзе — 210 м), вышыня 30 м. Вялізная зала з платформамі (усяго 24 пуці) падзелена сёння пяццю нефамі (першапачаткова тры нефа і 18 пуцей). Фасад будынка ў стылі неарэнесасу ўпрыгожваюць ляпныя фігуры. Пад вакзалам знаходзяцца падземныя станцыі метро і прыгарадных цягнікоў.

=== Стары горад ===
Гістарычны стары горад знаходзіцца на беразе Майна. Пасля амаль поўнага разбурэння праз авіяўдары ў час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] частка будынкаў была адноўлена. Галоўнымі славутасцямі старога горада з’яўляюцца Імператарскі сабор (''Kaiserdom''), плошча Ромерберг (''Römerberg''), царква Св. Паўла (''Paulskirche''), а таксама дом, у якім нарадзіўся [[Іаган Вольфганг фон Гётэ]] (''Goethe-Haus'').

[[Франкфурцкі сабор|Імператарскі сабор Св. Варфаламея]] — гэта самы вялікі храм Франкфурта-на-Майне, пабудаваны паміж 1250 і 1514 гадамі, дзе раней праводзіліся цырымоніі каранацыі імператараў Свяшчэннай Рымскай імперыі. Перад саборам знаходзіцца Археалагічны сад (''Archäologische Garten'') з раскопкамі рымскага перыяду, а таксама перыяду [[Каралінгі|Каралінгаў]].

Ля цэнтральнай плошчы гораду Ромерберг знаходзіцца ратуша (Ромер), пабудаваная ў 14 стагоддзі, і Старая царква Св. Мікалая. На балконе ратушы звычайна святкуюцца перамогі мясцовых спартыўных каманд, а таксама чэмпіянаты па футболу.

У [[Царква Святога Паўла (Франкфурт-на-Майне)|царкве Св. Паўла]] праходзілі ў 1948/1949 гг. паседжанні Нацыянальнага сходу, першага свабодна абранага нямецкага парламента.

=== Мосты праз Майн ===
Абодва берагі Майна становяцца ўсё больш прывабным раёнам Франкфурта. Гэтаму садзейнічаюць праекты па развіццю музейнай набярэжнай і рэканструкцыі берагавых збудаванняў, будаўніцтва новага мікрараёна ў былым Заходнім порце а таксама архітэктурна прэтэнцыёзныя мосты праз Майн. ''Alte Brücke'' (Стары мост), які ўпершыню згадваецца ў 1222 годзе, лічыўся на працягу стагоддзяў самай важнай пабудовай горада. ''Eiserner Steg'' (Жалезны мост), адкрыты ў 1869 годзе пешаходны мост, з’яўляецца адной са славутасцей горада. Від з аднаго з мостаў на Стары горад і небаскробы часта выкарыстоўваецца ў сродках масавай інфармацыі ў якасці ілюстрацыі для сюжэтаў з Франкфурта.

У апошнія гады на ўсход ад цэнтра горада на паўночным і паўднёвым берагах Майна з’явіліся два вялікія пляжныя начныя клубы. Таксама на беразе Майна знаходзіцца ''Gerbermühle'' — папулярны турыстычны рэстаран, які ўвайшоў у гіторыю літаратуры як месца сустрэч Гётэ з Марыянай фон Віллемер, аўстрыйскай актрысай і танцоўшчыцай.

=== Заксэнхаўзен ===
Раён Заксэнхаўзен, які знаходзіцца на паўднёвым беразе Майна, упершыню згадваецца ў 1192 годзе. З часоў Сярэднявечча тут жылі галоўным чынам рыбакі, сельскагаспадарчыя рабочыя і рамеснікі. З 18-га і 19-га стагоддзя тут таксама ўсё больш сяліліся заможныя жыхары. З гэтага часу Заксэнхаўзен становіцца папулярным раёнам са збалансаваным спалучэннем рознічнага гандлю і рэстаранаў. Сёння акрамя добра вядомых сваім яблачным віном і традыцыйнай кухняй рэстаранаў, такіх як ''Wagner'' і ''Gemaltes Haus'', тут таксама знаходзяцца сучасныя кактэйль-бары

Архітэктурнай дамінантай Заксэнхаўзэна з’яўляецца царква ''Dreikönigskirche'', пабудаваная ў 1875—1881 гадах. Уздоўж Майна ляжыць т.зв. Музейны бераг, дзе месцяцца галоўныя музеі Франкфурта. Кожную другую суботу тут таксама адбываецца азін з найбуйнейшых блашыных рынкаў Германіі .

== Сродкі масавай інфармацыі ==
У Франкфурце выдаюцца две шматтыражныя нямецкія газеты — ліберальна-кансерватыўная ''Франкфуртэр Альгемайнэ Цайтунг'' (''[[Frankfurter Allgemeine Zeitung]]'') і левалібеальная Франкфуртэр Рундшаў (''[[Frankfurter Rundschau]]''). Таксама тут знаходзяцца цэнтральныя нямецкія прадстаўніцтва агенстваў навін Асашыэйтэд Прэс (''[[Associated Press]]'') і Ройтэрс (''[[Reuters]]'').

== Кулінарыя ==
* Яблачнае віно (''Apfelwein'')
* [[Зялёны соус]] (''Grüne Sauce'')
* Ручны сыр з музыкай (''Handkäs mit Musik'')
* Франкфурцкія сасіскі (''Frankfurter Würstchen'')
* Рабрынкі з кіслай капустай (''Rippchen mit Kraut'')

== Адметныя асобы ==
* [[Тэадор Адорна]] — нямецкі філосаф і сацыёлаг, адзін з галоўных прадстаўнікоў Крытычнай грамадскай тэорыі, нарадзіўся ў Франкфурце ў 1903 годзе. З 1921 па 1924 ён вывучаў у Франкфурцкім універсітэце філасофію, сацыялогію, псіхалогію і музыку. З 1949 па 1969 (пасля вяртання з эміграцыі) Адорна выкладаў у гэтай навучальнай установе філасофію і сацыялогію. Ён таксама кіраваў Інстытутам сацыяльных даследванняў пры ўніверсітэце. Погляды Адорна мелі вялікі ўплыў на нямецкае студэнцтва ў 60-х гадах 20-га стагоддзя.
* [[Васіль Быкаў]] — вядомы беларускі пісьменнік, жыў і працаваў у Франкфурце з 2001 па 2002 ў рамках праекту ''Гарады прытулку'', атрымаўшы запрашэнне ад Ведамства Мультыкультурных Спраў і [[Франкфурцкі кніжны кірмаш|Франкфурцкага Кніжнага Кірмашу]] &lt;ref&gt;http://archive.svaboda.org/today/2001/jan/22/supa0122-2.html&lt;/ref&gt;.
* [[Гётэ|Іаган Вольфганг фон Гётэ]] — нямецкі паэт, грамадскі дзеяч і прыродазнаўца. Нарадзіўся і вырас у Франкфурце. У 1971 г., пасля заканчэння вучобы ў Страсбурге, Гётэ адчыніў у Франкфурце адвакатскую кантору, якая праіснавала да яго ад’езду ў Веймар у 1775 г. У гэты перыяд ён напісаў сярод іншага раман ''Пакуты маладога Вертэра'' (1774).
* [[Барыс Кіт]] — беларускі [[грамадскі дзеяч]], [[настаўнік]], [[матэматык]], вядомы [[фізік]], канструктар амерыканскай ракетнай тэхнікі. Жыў у Франкфурце з 1972 г. «Мне вельмі падабаецца тут. У сэрцы я ж еўрапеец» — сказаў Б. Кіт на імпрэзе, прысвечанай яго 100-гадоваму юбілею &lt;ref&gt;http://www.faz.net/s/RubFAE83B7DDEFD4F2882ED5B3C15AC43E2/Doc~E8B36107A8A4243D6929048FE3113D3F9~ATpl~Ecommon~Scontent.html&lt;/ref&gt;.
* [[Майер Амшэль Ротшыльд]] — заснавальнік вядомага аднайменнага франкфуртскага банка.
* [[Ганна Франк]] — нямецкая дзяўчынка яўрэйскага паходжання, якая пасля прыхода [[Адольф Гітлер|Гітлера]] да ўлады хавалась ад нацысткага тэрору разам з сям’ёй у [[Нідэрланды|Нідэрландах]]. Аўтар сусветна вядомага ''Дзённіка Ганны Франк'' — дакумента, які аблічае нацызм. Ганна Франк нараділась у Франкфурце і жыла там да 1933 г.
* [[Эрых Фром]] — нямецка-амерыканскі [[філосаф]] і псіхааналітык. Нарадзіўся і жыў у Франкфурце да сваёй эміграцыі ў ЗША ў 1934 г. Кіраўнік сацыяльна-псіхалагічнага аддзела франкфуртскага Інстытута сацыяльных даследванняў з 1930 па 1934.
* [[Ота Ган]] — нямецкі хімік. Выхадзец з Франкфуту адкрыў у 1938 г. разам з [[Лізэ Майтнер]] і Фрыдрыхам Штрасманам расшчапленне ўрана. Атрымаў у 1944 г. Нобелеўскую прэмію.
* [[Артур Шапенгаўэр]] — нямецкі філосаф. Пераехаў у 1833 з [[Берлін]]а, дзе ў гэты час пачалась эпідэмія халеры, у Франкфурт і жыў тут да сваёй смерці ў 1860. У сваім дзённіке Шапенгаўэр так апісвае прычыны выбара Франкфурта: «Здаровы клімат. Прыгожыя мясціны. Прыемнасці вялікіх гарадоў. Лепшая чытальня. Прыродна-гістарычны музей. Лешыя тэатры, опера і канцэрты. Больш англічан. Лепшыя кавярні. Нядрэннае надвор’е. Зэнкенбергская бібліятэка. Няма паводак.» &lt;ref&gt;http://www.schopenhauer.de/denkmal%20schopenhauer.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070723233749/http://www.schopenhauer.de/denkmal%20schopenhauer.htm |date=23 ліпеня 2007 }}&lt;/ref&gt;
* [[Роланд Кох]] — нямецкі [[палітык]].
* [[Фрыдрых Вёлер]] — нямецкі хімік.

== Гарады-пабрацімы ==
* {{Сцяг Францыі}} [[Ліён]] ([[Францыя]]) (з [[1960]])
* {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Бірмінгем]] ([[Вялікабрытанія]]) (з [[1966]])
* {{Сцяг Італіі}} [[Мілан]] ([[Італія]]) (з [[1971]])
* {{Сцяг Егіпта}} [[Каір]] ([[Егіпет]]) (з [[1979]])
* {{Сцяг Ізраіля}} [[Тэль-Авіў]] ([[Ізраіль]]) (з [[1980]])
* {{Сцяг Кітая}} [[Гуанчжоу]] ([[Кітай]]) (з [[1988]])
* {{Сцяг Канады}} [[Таронта]] ([[Канада]]) (з [[1989]])
* {{Сцяг Венгрыі}} [[Будапешт]] ([[Венгрыя]]) (з [[1990]])
* {{Сцяг Чэхіі}} [[Прага]] ([[Чэхія]]) (з [[1990]])
* {{Сцяг Германіі}} [[Лейпцыг]] ([[Германія]]) (з [[1991]])
* {{Сцяг Нікарагуа}} [[Гранада]] ([[Нікарагуа]]) (з [[1991]])
* {{Сцяг Польшчы}} [[Кракаў]] ([[Польшча]]) ([[1991]])
* {{Сцяг ААЭ}} [[Дубай (горад)|Дубай]] ([[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]]) (з [[2002]])
* {{Сцяг Індыі}} [[Чэнаі]] ([[Індыя]]) (з [[2005]])
* {{Сцяг Пакістана}} [[Ісламабад]] ([[Пакістан]])

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat|}}
* [http://frankfurt.de/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070408011921/http://www.frankfurt.de/ |date=8 красавіка 2007 }}
* [http://frankfurt-tourismus.de/ Інфармацыя для турыстаў]
* [http://altfrankfurt.com/ Стары Франкфурт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061205043305/http://altfrankfurt.com/ |date=5 снежня 2006 }}
* [http://frankfurt-interaktiv.de/ Інфармацыйны партал]
* [http://frankfurt.frblog.de/ Блог аб Франкфурце] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090331141803/http://www.frankfurt.frblog.de/ |date=31 сакавіка 2009 }}

{{бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Гарады Гесэна]]
[[Катэгорыя:Франкфурт-на-Майне| ]]</text>
      <sha1>8njb0vtjbasp538nao4dlyhu1kkxx1k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пераброддзе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10224</id>
    <revision>
      <id>5181450</id>
      <parentid>5172368</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T11:15:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6558" sha1="2ib5j33aybc2zhtdpnam8strvzsvimf" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
 |статус                  = Вёска 
 |беларуская назва        = Пераброддзе
 |вобласць                = Віцебская
 |раён                    = Мёрскі
 |сельсавет               = Перабродскі
}}
'''Перабро́ддзе'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Pierabroddzie}}, {{lang-ru|Перебродье}}) — [[вёска]] ў [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Перабродскі сельсавет|Перабродскага сельсавета]]. Знаходзіцца за 18 км на захад ад горада і чыгуначнай станцыі Мёры, 198 км ад [[Віцебск]]а. [[Воўчая гара]] (210,9 м) за 6 км на паўночны захад ад Пераброддзя — найвышэйшы пункт [[Браслаўская града|Браслаўскай грады]] і Мёрскага раёна.

== Гісторыя ==
Горад узнік на месцы рыбацкага паселішча, якое знаходзілася паміж азёрамі [[Абстэрна]] і [[Набіста]].

Паводле мясцовага падання, жыхары атрымалі гарадскія правы за тое, што паказалі шлях (броды) праз ваду каралю.

Розныя крыніцы называюць адметныя даты першапачатковага прывілея на самакіраванне: адны 25 лютага 1571 года, іншыя — адносяць гэту падзею на некалькі гадоў пазней. Больш канкрэтны гістарычна пацвярджаемы дакумент, гэта ліст Жыгімонта Аўгуста, які датуецца 22 лютым 1571 годам, дзе Пераброддзе выразна называецца «горадам». Фундацыйны прывілей на [[Магдэбургскае права|магдэбургскія правы]] не захаваўся, але пацвярджальны 1792 года захоўваецца ў Вільні, метрыкальны запіс яго ў Маскве.

Нягледзячы на тое што гараджане карысталіся вольнасцямі, Пераброддзе так і не дасягнуў ні эканамічнай сталасці, ні вялікай колькасці жыхароў. У 1629 годзе ў Пераброддзі былі 3 дамы на рынку і 7 на вуліцы. У 1790 годзе налічвалася 23 дамы і адна заезджая карчма, жыхароў крыху больш за 160 чалавек.

У 1782 годзе ўладальнік Перабродскай воласці Ю. А. Каскоўскі пабудаваў драўляную ўніяцкую царкву Святога Юр’я, пры ёй існавала школа з 38 вучнямі, сярод якіх — 5 дзяўчынак.

З 1793 года Пераброддзе ўваходзіць у склад Расіі. У 1812 годзе праз Пераброддзе праходзілі адступаючыя рускія войскі на чале з Барклаем-дэ-Толі. Гарадскія правы Пераброддзя двойчы пацвярджаліся Сенатам — 27 мая 1820 года і 17 чэрвеня 1823 года. У сярэдзіне 60-х гадоў у горадзе лічыцца 37 двароў і 294 жыхары, у 1823 годзе 350 жыхароў, у гэты час Пераброддзе — цэнтр воласці з насельніцтвам больш за 3500 чалавек.

З 1921 года ў складзе [[Браслаўскі павет (1921—1940)|Браслаўскага павета]] Польшчы.

З 1939 года ў БССР.

2 чэрвеня 2009 быў афіцыйна зацвержаны [[герб Пераброддзя]].

== Славутасці ==
[[Файл:Пераброддзе. Царква (01).jpg|міні|злева|Царква]]
[[Файл:Пераброддзе. Могілкі (02).jpg|міні|злева|Могілкі]]
* [[Касцёл Сэрца Ісуса (Пераброддзе)|Касцёл Сэрца Ісуса]]
* [[Свята-Георгіеўская царква (Пераброддзе)|Свята-Георгіеўская царква]] 1911 г.
* Могілкі з каменнымі крыжамі

== Вядомыя асобы ==
* [[Міхаіл Рыгоравіч Шуманскі]] — беларускі спявак.

== Этнаграфія ==
У вёсцы ў 1940 годзе фалькларыстам і кампазітарам [[Зінаіда Мажэйка|Рыгорам Шырмам]] запісана [[Калядкі|калядка]] «[[s:Цярэшка, бяда, бяда|Цярэшка, бяда, бяда]]»&lt;ref&gt;Хрэстаматыя [Ноты] : па беларускай народнай музычнай творчасці : для ўстаноў адукацыі сферы культуры : [для спеваў (сола, хор) без суправаджэння / аўтар-укладальнік Зыкава Л. В.] ; Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь, Дзяржаўная ўстанова адукацыі «Інстытут культуры Беларусі»; [прадмова ад укладальніка]. — Мінск : Інстытут культуры Беларусі, 2012. — 208 с.&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Воўчая гара]]
* [[Перабродскі валун]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Цітоў А. Геральдыка беларускіх гарадоў (XVI — пачатак XX ст.). — Мн.: Полымя, 1998.
* {{SgKP|IX|125|Przebrodź, miasteczko, powiat dzisieński, gmina Przebrodź}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Перабродскі сельсавет}}

[[Катэгорыя:Перабродскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Пераброддзе| ]]</text>
      <sha1>2ib5j33aybc2zhtdpnam8strvzsvimf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181451</id>
      <parentid>5181450</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T11:17:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6502" sha1="mcgusceimsbd85xcem2qsji8aaph8ol" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
 |статус                  = Вёска 
 |беларуская назва        = Пераброддзе
 |вобласць                = Віцебская
 |раён                    = Мёрскі
 |сельсавет               = Перабродскі
}}
'''Перабро́ддзе'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Pierabroddzie}}, {{lang-ru|Перебродье}}) — [[вёска]] ў [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Перабродскі сельсавет|Перабродскага сельсавета]]. Знаходзіцца за 18 км на захад ад горада і чыгуначнай станцыі Мёры, 198 км ад [[Віцебск]]а. [[Воўчая гара]] (210,9 м) за 6 км на паўночны захад ад Пераброддзя — найвышэйшы пункт [[Браслаўская града|Браслаўскай грады]] і Мёрскага раёна.

== Гісторыя ==
Горад узнік на месцы рыбацкага паселішча, якое знаходзілася паміж азёрамі [[Абстэрна]] і [[Набіста]].

Паводле мясцовага падання, жыхары атрымалі гарадскія правы за тое, што паказалі шлях (броды) праз ваду каралю.

Розныя крыніцы называюць адметныя даты першапачатковага прывілея на самакіраванне: адны 25 лютага 1571 года, іншыя — адносяць гэту падзею на некалькі гадоў пазней. Больш канкрэтны гістарычна пацвярджаемы дакумент, гэта ліст Жыгімонта Аўгуста, які датуецца 22 лютым 1571 годам, дзе Пераброддзе выразна называецца «горадам». Фундацыйны прывілей на [[Магдэбургскае права|магдэбургскія правы]] не захаваўся, але пацвярджальны 1792 года захоўваецца ў Вільні, метрыкальны запіс яго ў Маскве.

Нягледзячы на тое што гараджане карысталіся вольнасцямі, Пераброддзе так і не дасягнуў ні эканамічнай сталасці, ні вялікай колькасці жыхароў. У 1629 годзе ў Пераброддзі былі 3 дамы на рынку і 7 на вуліцы. У 1790 годзе налічвалася 23 дамы і адна заезджая карчма, жыхароў крыху больш за 160 чалавек.

У 1782 годзе ўладальнік Перабродскай воласці Ю. А. Каскоўскі пабудаваў драўляную ўніяцкую царкву Святога Юр’я, пры ёй існавала школа з 38 вучнямі, сярод якіх — 5 дзяўчынак.

З 1793 года Пераброддзе ўваходзіць у склад Расіі. У 1812 годзе праз Пераброддзе праходзілі адступаючыя рускія войскі на чале з Барклаем-дэ-Толі. Гарадскія правы Пераброддзя двойчы пацвярджаліся Сенатам — 27 мая 1820 года і 17 чэрвеня 1823 года. У сярэдзіне 60-х гадоў у горадзе лічыцца 37 двароў і 294 жыхары, у 1823 годзе 350 жыхароў, у гэты час Пераброддзе — цэнтр воласці з насельніцтвам больш за 3500 чалавек.

З 1921 года ў складзе [[Браслаўскі павет (1921—1940)|Браслаўскага павета]] Польшчы.

З 1939 года ў БССР.

2 чэрвеня 2009 быў афіцыйна зацвержаны [[герб Пераброддзя]].

== Славутасці ==
[[Файл:Пераброддзе. Царква (01).jpg|міні|злева|Царква]]
[[Файл:Пераброддзе. Могілкі (02).jpg|міні|злева|Могілкі]]
* [[Касцёл Сэрца Ісуса (Пераброддзе)|Касцёл Сэрца Ісуса]]
* [[Свята-Георгіеўская царква (Пераброддзе)|Свята-Георгіеўская царква]] 1911 г.
* Могілкі з каменнымі крыжамі
* [[Перабродскі валун]]

== Вядомыя асобы ==
* [[Міхаіл Рыгоравіч Шуманскі]] — беларускі спявак.

== Этнаграфія ==
У вёсцы ў 1940 годзе фалькларыстам і кампазітарам [[Зінаіда Мажэйка|Рыгорам Шырмам]] запісана [[Калядкі|калядка]] «[[s:Цярэшка, бяда, бяда|Цярэшка, бяда, бяда]]»&lt;ref&gt;Хрэстаматыя [Ноты] : па беларускай народнай музычнай творчасці : для ўстаноў адукацыі сферы культуры : [для спеваў (сола, хор) без суправаджэння / аўтар-укладальнік Зыкава Л. В.] ; Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь, Дзяржаўная ўстанова адукацыі «Інстытут культуры Беларусі»; [прадмова ад укладальніка]. — Мінск : Інстытут культуры Беларусі, 2012. — 208 с.&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Цітоў А. Геральдыка беларускіх гарадоў (XVI — пачатак XX ст.). — Мн.: Полымя, 1998.
* {{SgKP|IX|125|Przebrodź, miasteczko, powiat dzisieński, gmina Przebrodź}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Перабродскі сельсавет}}

[[Катэгорыя:Перабродскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Пераброддзе| ]]</text>
      <sha1>mcgusceimsbd85xcem2qsji8aaph8ol</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181452</id>
      <parentid>5181451</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T11:20:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6494" sha1="nomyv8aaq7j20w8jdqsv14vsaqryo3o" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
 |статус                  = Вёска 
 |беларуская назва        = Пераброддзе
 |вобласць                = Віцебская
 |раён                    = Мёрскі
 |сельсавет               = Перабродскі
}}
'''Перабро́ддзе'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Pierabroddzie}}, {{lang-ru|Перебродье}}) — [[вёска]] ў [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Перабродскі сельсавет|Перабродскага сельсавета]]. Знаходзіцца  паміж азёрамі [[Абстэрна]] і [[Набіста]], за 18 км на захад ад горада і чыгуначнай станцыі Мёры, 198 км ад [[Віцебск]]а. [[Воўчая гара]] (210,9 м) за 6 км на паўночны захад ад Пераброддзя — найвышэйшы пункт [[Браслаўская града|Браслаўскай грады]] і Мёрскага раёна.

== Гісторыя ==
Паводле мясцовага падання, некалі жыхары мясцовага рыбацкага паселішча атрымалі гарадскія правы за тое, што паказалі шлях (броды) праз ваду каралю. Розныя крыніцы называюць адметныя даты першапачатковага прывілея на самакіраванне: адны 25 лютага 1571 года, іншыя — адносяць гэту падзею на некалькі гадоў пазней. Больш канкрэтны гістарычна пацвярджаемы дакумент, гэта ліст [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]], які датуецца 22 лютым 1571 годам, дзе Пераброддзе выразна называецца «горадам». Фундацыйны прывілей на [[Магдэбургскае права|магдэбургскія правы]] не захаваўся, але пацвярджальны 1792 года захоўваецца ў Вільні, метрыкальны запіс яго ў Маскве.

Нягледзячы на тое што гараджане карысталіся вольнасцямі, Пераброддзе так і не дасягнуў ні эканамічнай сталасці, ні вялікай колькасці жыхароў. У 1629 годзе ў Пераброддзі былі 3 дамы на рынку і 7 на вуліцы. У 1790 годзе налічвалася 23 дамы і адна заезджая карчма, жыхароў крыху больш за 160 чалавек.

У 1782 годзе ўладальнік Перабродскай воласці Ю. А. Каскоўскі пабудаваў драўляную ўніяцкую царкву Святога Юр’я, пры ёй існавала школа з 38 вучнямі, сярод якіх — 5 дзяўчынак.

З 1793 года Пераброддзе ўваходзіць у склад Расіі. У 1812 годзе праз Пераброддзе праходзілі адступаючыя рускія войскі на чале з Барклаем-дэ-Толі. Гарадскія правы Пераброддзя двойчы пацвярджаліся Сенатам — 27 мая 1820 года і 17 чэрвеня 1823 года. У сярэдзіне 60-х гадоў у горадзе лічыцца 37 двароў і 294 жыхары, у 1823 годзе 350 жыхароў, у гэты час Пераброддзе — цэнтр воласці з насельніцтвам больш за 3500 чалавек.

З 1921 года ў складзе [[Браслаўскі павет (1921—1940)|Браслаўскага павета]] Польшчы.

З 1939 года ў БССР.

2 чэрвеня 2009 быў афіцыйна зацвержаны [[герб Пераброддзя]].

== Славутасці ==
[[Файл:Пераброддзе. Царква (01).jpg|міні|злева|Царква]]
[[Файл:Пераброддзе. Могілкі (02).jpg|міні|злева|Могілкі]]
* [[Касцёл Сэрца Ісуса (Пераброддзе)|Касцёл Сэрца Ісуса]]
* [[Свята-Георгіеўская царква (Пераброддзе)|Свята-Георгіеўская царква]] 1911 г.
* Могілкі з каменнымі крыжамі
* [[Перабродскі валун]]

== Вядомыя асобы ==
* [[Міхаіл Рыгоравіч Шуманскі]] — беларускі спявак.

== Этнаграфія ==
У вёсцы ў 1940 годзе фалькларыстам і кампазітарам [[Зінаіда Мажэйка|Рыгорам Шырмам]] запісана [[Калядкі|калядка]] «[[s:Цярэшка, бяда, бяда|Цярэшка, бяда, бяда]]»&lt;ref&gt;Хрэстаматыя [Ноты] : па беларускай народнай музычнай творчасці : для ўстаноў адукацыі сферы культуры : [для спеваў (сола, хор) без суправаджэння / аўтар-укладальнік Зыкава Л. В.] ; Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь, Дзяржаўная ўстанова адукацыі «Інстытут культуры Беларусі»; [прадмова ад укладальніка]. — Мінск : Інстытут культуры Беларусі, 2012. — 208 с.&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Цітоў А. Геральдыка беларускіх гарадоў (XVI — пачатак XX ст.). — Мн.: Полымя, 1998.
* {{SgKP|IX|125|Przebrodź, miasteczko, powiat dzisieński, gmina Przebrodź}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Перабродскі сельсавет}}

[[Катэгорыя:Перабродскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Пераброддзе| ]]</text>
      <sha1>nomyv8aaq7j20w8jdqsv14vsaqryo3o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181453</id>
      <parentid>5181452</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T11:20:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Гісторыя */</comment>
      <origin>5181453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6494" sha1="sbev1amtbuevn06bgq445bqlwqqrl95" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
 |статус                  = Вёска 
 |беларуская назва        = Пераброддзе
 |вобласць                = Віцебская
 |раён                    = Мёрскі
 |сельсавет               = Перабродскі
}}
'''Перабро́ддзе'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Pierabroddzie}}, {{lang-ru|Перебродье}}) — [[вёска]] ў [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Перабродскі сельсавет|Перабродскага сельсавета]]. Знаходзіцца  паміж азёрамі [[Абстэрна]] і [[Набіста]], за 18 км на захад ад горада і чыгуначнай станцыі Мёры, 198 км ад [[Віцебск]]а. [[Воўчая гара]] (210,9 м) за 6 км на паўночны захад ад Пераброддзя — найвышэйшы пункт [[Браслаўская града|Браслаўскай грады]] і Мёрскага раёна.

== Гісторыя ==
Паводле мясцовага падання, некалі жыхары тутэйшага рыбацкага паселішча атрымалі гарадскія правы за тое, што паказалі шлях (броды) праз ваду каралю. Розныя крыніцы называюць адметныя даты першапачатковага прывілея на самакіраванне: адны 25 лютага 1571 года, іншыя — адносяць гэту падзею на некалькі гадоў пазней. Больш канкрэтны гістарычна пацвярджаемы дакумент, гэта ліст [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]], які датуецца 22 лютым 1571 годам, дзе Пераброддзе выразна называецца «горадам». Фундацыйны прывілей на [[Магдэбургскае права|магдэбургскія правы]] не захаваўся, але пацвярджальны 1792 года захоўваецца ў Вільні, метрыкальны запіс яго ў Маскве.

Нягледзячы на тое што гараджане карысталіся вольнасцямі, Пераброддзе так і не дасягнуў ні эканамічнай сталасці, ні вялікай колькасці жыхароў. У 1629 годзе ў Пераброддзі былі 3 дамы на рынку і 7 на вуліцы. У 1790 годзе налічвалася 23 дамы і адна заезджая карчма, жыхароў крыху больш за 160 чалавек.

У 1782 годзе ўладальнік Перабродскай воласці Ю. А. Каскоўскі пабудаваў драўляную ўніяцкую царкву Святога Юр’я, пры ёй існавала школа з 38 вучнямі, сярод якіх — 5 дзяўчынак.

З 1793 года Пераброддзе ўваходзіць у склад Расіі. У 1812 годзе праз Пераброддзе праходзілі адступаючыя рускія войскі на чале з Барклаем-дэ-Толі. Гарадскія правы Пераброддзя двойчы пацвярджаліся Сенатам — 27 мая 1820 года і 17 чэрвеня 1823 года. У сярэдзіне 60-х гадоў у горадзе лічыцца 37 двароў і 294 жыхары, у 1823 годзе 350 жыхароў, у гэты час Пераброддзе — цэнтр воласці з насельніцтвам больш за 3500 чалавек.

З 1921 года ў складзе [[Браслаўскі павет (1921—1940)|Браслаўскага павета]] Польшчы.

З 1939 года ў БССР.

2 чэрвеня 2009 быў афіцыйна зацвержаны [[герб Пераброддзя]].

== Славутасці ==
[[Файл:Пераброддзе. Царква (01).jpg|міні|злева|Царква]]
[[Файл:Пераброддзе. Могілкі (02).jpg|міні|злева|Могілкі]]
* [[Касцёл Сэрца Ісуса (Пераброддзе)|Касцёл Сэрца Ісуса]]
* [[Свята-Георгіеўская царква (Пераброддзе)|Свята-Георгіеўская царква]] 1911 г.
* Могілкі з каменнымі крыжамі
* [[Перабродскі валун]]

== Вядомыя асобы ==
* [[Міхаіл Рыгоравіч Шуманскі]] — беларускі спявак.

== Этнаграфія ==
У вёсцы ў 1940 годзе фалькларыстам і кампазітарам [[Зінаіда Мажэйка|Рыгорам Шырмам]] запісана [[Калядкі|калядка]] «[[s:Цярэшка, бяда, бяда|Цярэшка, бяда, бяда]]»&lt;ref&gt;Хрэстаматыя [Ноты] : па беларускай народнай музычнай творчасці : для ўстаноў адукацыі сферы культуры : [для спеваў (сола, хор) без суправаджэння / аўтар-укладальнік Зыкава Л. В.] ; Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь, Дзяржаўная ўстанова адукацыі «Інстытут культуры Беларусі»; [прадмова ад укладальніка]. — Мінск : Інстытут культуры Беларусі, 2012. — 208 с.&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Цітоў А. Геральдыка беларускіх гарадоў (XVI — пачатак XX ст.). — Мн.: Полымя, 1998.
* {{SgKP|IX|125|Przebrodź, miasteczko, powiat dzisieński, gmina Przebrodź}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Перабродскі сельсавет}}

[[Катэгорыя:Перабродскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Пераброддзе| ]]</text>
      <sha1>sbev1amtbuevn06bgq445bqlwqqrl95</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181454</id>
      <parentid>5181453</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T11:21:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6520" sha1="mo10f8oisc766wazm62ztk1466bg9ia" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
 |статус                  = Вёска 
 |беларуская назва        = Пераброддзе
 |вобласць                = Віцебская
 |раён                    = Мёрскі
 |сельсавет               = Перабродскі
}}
'''Перабро́ддзе'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Pierabroddzie}}, {{lang-ru|Перебродье}}) — [[вёска]] ў [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Перабродскі сельсавет|Перабродскага сельсавета]].

== Геаграфія ==
Знаходзіцца  паміж азёрамі [[Абстэрна]] і [[Набіста]], за 18 км на захад ад горада і чыгуначнай станцыі Мёры, 198 км ад [[Віцебск]]а. [[Воўчая гара]] (210,9 м) за 6 км на паўночны захад ад Пераброддзя — найвышэйшы пункт [[Браслаўская града|Браслаўскай грады]] і Мёрскага раёна.

== Гісторыя ==
Паводле мясцовага падання, некалі жыхары тутэйшага рыбацкага паселішча атрымалі гарадскія правы за тое, што паказалі шлях (броды) праз ваду каралю. Розныя крыніцы называюць адметныя даты першапачатковага прывілея на самакіраванне: адны 25 лютага 1571 года, іншыя — адносяць гэту падзею на некалькі гадоў пазней. Больш канкрэтны гістарычна пацвярджаемы дакумент, гэта ліст [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]], які датуецца 22 лютым 1571 годам, дзе Пераброддзе выразна называецца «горадам». Фундацыйны прывілей на [[Магдэбургскае права|магдэбургскія правы]] не захаваўся, але пацвярджальны 1792 года захоўваецца ў Вільні, метрыкальны запіс яго ў Маскве.

Нягледзячы на тое што гараджане карысталіся вольнасцямі, Пераброддзе так і не дасягнуў ні эканамічнай сталасці, ні вялікай колькасці жыхароў. У 1629 годзе ў Пераброддзі былі 3 дамы на рынку і 7 на вуліцы. У 1790 годзе налічвалася 23 дамы і адна заезджая карчма, жыхароў крыху больш за 160 чалавек.

У 1782 годзе ўладальнік Перабродскай воласці Ю. А. Каскоўскі пабудаваў драўляную ўніяцкую царкву Святога Юр’я, пры ёй існавала школа з 38 вучнямі, сярод якіх — 5 дзяўчынак.

З 1793 года Пераброддзе ўваходзіць у склад Расіі. У 1812 годзе праз Пераброддзе праходзілі адступаючыя рускія войскі на чале з Барклаем-дэ-Толі. Гарадскія правы Пераброддзя двойчы пацвярджаліся Сенатам — 27 мая 1820 года і 17 чэрвеня 1823 года. У сярэдзіне 60-х гадоў у горадзе лічыцца 37 двароў і 294 жыхары, у 1823 годзе 350 жыхароў, у гэты час Пераброддзе — цэнтр воласці з насельніцтвам больш за 3500 чалавек.

З 1921 года ў складзе [[Браслаўскі павет (1921—1940)|Браслаўскага павета]] Польшчы.

З 1939 года ў БССР.

2 чэрвеня 2009 быў афіцыйна зацвержаны [[герб Пераброддзя]].

== Славутасці ==
[[Файл:Пераброддзе. Царква (01).jpg|міні|злева|Царква]]
[[Файл:Пераброддзе. Могілкі (02).jpg|міні|злева|Могілкі]]
* [[Касцёл Сэрца Ісуса (Пераброддзе)|Касцёл Сэрца Ісуса]]
* [[Свята-Георгіеўская царква (Пераброддзе)|Свята-Георгіеўская царква]] 1911 г.
* Могілкі з каменнымі крыжамі
* [[Перабродскі валун]]

== Вядомыя асобы ==
* [[Міхаіл Рыгоравіч Шуманскі]] — беларускі спявак.

== Этнаграфія ==
У вёсцы ў 1940 годзе фалькларыстам і кампазітарам [[Зінаіда Мажэйка|Рыгорам Шырмам]] запісана [[Калядкі|калядка]] «[[s:Цярэшка, бяда, бяда|Цярэшка, бяда, бяда]]»&lt;ref&gt;Хрэстаматыя [Ноты] : па беларускай народнай музычнай творчасці : для ўстаноў адукацыі сферы культуры : [для спеваў (сола, хор) без суправаджэння / аўтар-укладальнік Зыкава Л. В.] ; Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь, Дзяржаўная ўстанова адукацыі «Інстытут культуры Беларусі»; [прадмова ад укладальніка]. — Мінск : Інстытут культуры Беларусі, 2012. — 208 с.&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Цітоў А. Геральдыка беларускіх гарадоў (XVI — пачатак XX ст.). — Мн.: Полымя, 1998.
* {{SgKP|IX|125|Przebrodź, miasteczko, powiat dzisieński, gmina Przebrodź}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Перабродскі сельсавет}}

[[Катэгорыя:Перабродскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Пераброддзе| ]]</text>
      <sha1>mo10f8oisc766wazm62ztk1466bg9ia</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ФК БАТЭ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12443</id>
    <revision>
      <id>5181281</id>
      <parentid>5179769</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T21:02:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Reteeeee 3133</username>
        <id>132326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Цяперашні склад */</comment>
      <origin>5181281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="105114" sha1="83ajszv6rgv51dn13motd3f7xewj8pn" xml:space="preserve">{{Картка ФК
| Назва           = БАТЭ 
| Лагатып         = ФК БАТЭ (2020).gif
| ШырыняЛагатыпа  = 190px
| ПоўнаяНазва     = ТАА «Футбольны клуб БАТЭ»
| Мянушкі         = «жоўта-сінія», «батоны»
| Горад           = [[Барысаў]], [[Беларусь]] 
| Заснаваны       = [[1996]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=История развития футбола в Борисове|url=http://fcbate.by/ru/history/historical-information|work=Афіцыйны сайт БАТЭ|access-date=2023-12-06|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803052409/http://fcbate.by/ru/history/historical-information |archive-date=2017-08-03|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 
| Стадыён         = [[Барысаў-Арэна]]
| Умяшчальнасць   = 13400
| Кіраўнік        = Андрэй Капскі
| ПасадаКіраўніка = Старшыня праўлення
| Трэнер          = Віталь Рагожкін
| Чэмпіянат       = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] 
| Сезон           = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]]
| Месца           = 10 месца
| Сайт            = https://www.fcbate.by/

&lt;!-- Форма --&gt;
| pattern_la1  = _bate21h
| pattern_b1   = _bate21h
| pattern_ra1  = _bate21h
| pattern_sh1  = _adidasblue
| pattern_so1  = _3_stripes_blue
| leftarm1     = FFEE00
| body1        = FFEE00
| rightarm1    = FFEE00
| shorts1      = FFEE00
| socks1       = FFEE00
| pattern_la2  = _bate21a
| pattern_b2   = _bate21a
| pattern_ra2  = _bate21a
| pattern_sh2  = _adidasyellow
| pattern_so2  = _3_stripes_yellow
| leftarm2     = 0000BB
| body2        = 0000BB
| rightarm2    = 0000BB
| shorts2      = 0000BB
| socks2       = 0000BB
}}
'''БАТЭ''' — беларускі футбольны клуб з горада [[Барысаў]]. Хатні стадыён — [[Барысаў-Арэна]]. Каманда існавала ў 1973—1981 гады, футбольны клуб адроджаны ў 1996 годзе. Шматразовы чэміпіён і ўладальнік Кубка Беларусі. Першы беларускі клуб, які прайшоў у групавы этап [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]].

== Гісторыя ==

=== 1973—1981 ===

У год стварэння БАТЭ (футбольны клуб [[Барысаўскі завод аўтатрактарнага электраабсталявання|Барысаўскага завода аўтатрактарнага электраабсталявання]]) выступаў ва ўсходняй зоне другой групы (Д2) чэмпіянату БССР. Ужо першы сезон склаўся для БАТЭ ўдала. Па яго выніках каманда дасягнула магчымасці на наступны год выступаць у чэмпіянаце рэспублікі.

У 1974 годзе БАТЭ дасягнуў першага поспеху — стаў чэмпіёнам БССР, выйграўшы за сезон 15 матчаў з 18 праведзеных. Аднак у наступным, 1975 годзе, БАТЭ прыйшлося задавальняцца толькі пятым месцам. У 1976 годзе БАТЭ аформіў своеасаблівы дубль, выйграўшы чэмпіянат і Кубак БССР.

У далейшым БАТЭ яшчэ раз станавіўся чэмпіёнам (1979), срэбным прызёрам (1978) чэмпіянату БССР і двойчы займаў чацвёртае месца (1977, 1981). У 1981 годзе каманда была расфарміравана.

=== 1996—2006 ===

==== 1996—1998 гады ====

У [[1996]] годзе ініцыятыўная група вырашыла адрадзіць клуб. Прэзідэнтам футбольнага клуба БАТЭ быў абраны [[Анатоль Капскі]], галоўным трэнерам стаў [[Юрый Іосіфавіч Пунтус|Юрый Пунтус]]. За два першых гады сваёй новай гісторыі клуб выйграў першынства [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лігі]] і, фінішаваўшы другім у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай]], выйшаў у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]], дзе ў [[ФК БАТЭ Барысаў у сезоне 1998|1998]] годзе адразу заваяваў срэбныя медалі.

==== 1999 год ====

У [[ФК БАТЭ Барысаў у сезоне 1999|1999 годзе]] БАТЭ захапіў лідарства з першых тураў і, так і не аддаўшы яго нікому, упершыню ў сваёй гісторыі стаў чэмпіёнам Рэспублікі Беларусь. 1999 год таксама стаў для клуба дэбютным у еўракубках. За БАТЭ тады выступалі пазнейшыя лідары зборнай Беларусі [[Аляксандр Глеб]], [[Віталь Уладзіміравіч Кутузаў|Віталь Кутузаў]], а таксама будучы галоўны трэнер [[Віктар Міхайлавіч Ганчарэнка|Віктар Ганчарэнка]].

==== 2000—2001 гады ====

[[ФК БАТЭ Барысаў у сезоне 2000|2000]] год ізноў стаў для БАТЭ «срэбным». Чэмпіянат [[ФК БАТЭ Барысаў у сезоне 2001|2001]] года прынёс клубу бронзавыя ўзнагароды.

==== 2002 год ====

Сезон [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|2002]] годзе стаў для БАТЭ неадназначным. Барысаўчане ўпершыню прабіліся ў фінал [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]], але з лікам 0:2 саступілі «[[ФК Гомель|Гомелю]]». Удала склаўся сезон на еўрапейскай арэне. Выступаючы ў [[Кубак Інтэртота|Кубку Інтэртота]], БАТЭ атрымаў упэўненую перамогу над прадстаўніком нямецкай [[Чэмпіянат Германіі па футболе|Бундэслігі]], клубам «[[ФК Мюнхен-1860|Мюнхен-1860]]», а затым практычна на роўных згуляў з італьянскай «[[ФК Балоння|Балонняй]]». На фінішы чэмпіянату БАТЭ ў адчайнай барацьбе дагнаў «[[ФК Нёман Гродна|Нёман]]», які лідыраваў. У «залатым» матчы чэмпіянату атрымаў у дадатковы час перамогу з лікам 1:0, дзякуючы голу Валерыя Тарасенкі.

==== 2003 год ====

У чэмпіянаце [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|2003]] года БАТЭ, нягледзячы на ўпэўненую гульню, да канца сезона заставаўся на пятым месцы. У апошнім туры чэмпіянату яму належала сустракацца на выездзе з мінскім «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]». Гэта сустрэча павінна была даць адказ на пытанне, на якім месцы апынецца БАТЭ: на другім ці пятым. Але матч завяршыўся ўпэўненай перамогай БАТЭ 4:0, і каманда зноў заваявала срэбныя медалі.

==== 2004 год ====

У [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|2004 годзе]] БАТЭ, які няўдала выступіў у [[Кубак УЕФА|Кубку УЕФА]], на фінішы чэмпіянату зноў прэтэндаваў на самыя высокія месцы. Перад апошнім турам ён адставаў ад мінскага «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» на два ачкі. І зноў апошняя сустрэча чэмпіянату мела быць з лідарам на выездзе. Аднак гэтым разам леташняму трыумфу не наканавана было паўтарыцца. Саступіўшы 0:2, БАТЭ заняў другое месца.

==== 2005 год ====

Сезон [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|2005]] года стаў самым цяжкім у гісторыі БАТЭ. Па-першае, у канцы папярэдняга сезона каманду пакінуў яе нязменны трэнер Юрый Пунтус, якога на трэнерскім мастку БАТЭ змяніў [[Ігар Крывушэнка]]. Па-другое, у новы клуб Пунтуса перайшлі шэраг маладых гульцоў, на якіх у гэтым сезоне ўскладаліся вялікія надзеі. БАТЭ саступіў у фінале [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка]] [[ФК Партызан Мінск|МТЗ-РІПА]], а па выніках чэмпіянату апынуўся на пятым месцы, упершыню ў найноўшай гісторыі застаўшыся без медалёў.

==== 2006 год ====

У [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|2006 годзе]] адзначаўся дзесяцігадовы юбілей узнаўлення клуба. І БАТЭ годна адзначыў гэту дату. Барысаўчане ўпершыню сталі ўладальнікамі [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]]. У фінале ў дадатковы час яны з лікам 3:1 перамаглі салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]». У чэмпіянаце БАТЭ таксама фінішаваў першым, такім чынам, зрабіўшы своеасаблівы дубль.

Але на еўрапейскай арэне клуб выступіў не ўдала, саступіўшы ў другім кваліфікацыйным раўндзе Кубка УЕФА казанскаму «Рубіну» ў абедзвюх сустрэчах з агульным лікам 0:5.

=== 2007—2011 ===

==== 2007 год ====

У 2007 годзе БАТЭ выйшаў у трэці кваліфікацыйны раўнд [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]]. У першым кваліфікацыйным раўндзе БАТЭ прайграў у гасцях кіпрскаму [[ФК АПОЭЛ|АПОЭЛу]] 0:2, аднак у хатнім матчы пераламіць вынік двухраундавага супрацьстаяння на сваю карысць, перайграўшы праціўніка з лікам 3:0. У другім матчы быў упэўнена перайграны ісландскі «[[ФК Хабнарфіёрдур|Хабнарфіёрдур]]» — 3:1 на выездзе, 1:1 у хатнім матчы. У трэцім раўндзе праціўнікам БАТЭ быў румынскі клуб «[[ФК Сцяўа|Сцяўа]]». Першы матч у Барысаве завяршыўся з лікам 2:2, у другім матчы мацней былі румыны — 2:0. Выбыўшы з розыгрышу Лігі чэмпіёнаў, БАТЭ ў першым раўндзе Кубка УЕФА сустракаўся з іспанскім «[[ФК Вільярэал|Вільярэалам]]» — самым рэйтынгавым клубам розыгрышу — і атрымаў дзве паразы: 1:4 на выездзе і 0:2 на мінскім стадыёне «[[Дынама (стадыён, Мінск)|Дынама]]».

У [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|чэмпіянаце Беларусі]] БАТЭ датэрмінова, за чатыры тура да фінішу, заваяваў чэмпіёнскі тытул. У розыгрышы [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] БАТЭ зноў дайшоў да фіналу, дзе ў серыі пасляматчавых пенальці саступіў брэсцкаму «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]». У канцы года [[Ігар Крывушэнка]] нечакана сышоў на пост галоўнага трэнера мінскага «Дынама», галоўнага суперніка барысаўчан. Яго месца заняў [[Віктар Ганчарэнка]], які ўзначальваў дубль БАТЭ.

==== 2008 год ====

[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|2008]] год стаў асаблівым як у гісторыі БАТЭ, так і ўсяго беларускага футбола. БАТЭ пераадолеў трэці кваліфікацыйны раўнд [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]] і стаў першым у гісторыі беларускага футбола клубам, які здолеў прабіцца ў [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2008/2009#Групавы раўнд#Група H|групавы этап Лігі чэмпіёнаў]]. У першым кваліфікацыйным раўндзе ў супернікі БАТЭ дастаўся [[Ісландыя|ісландскі]] «[[ФК Валюр|Валюр]]», які быў пераможаны з агульным лікам 3:0 (2:0 дома і 1:0 у гасцях). У другім кваліфікацыйным раўндзе БАТЭ па суме дзвюх сустрэч сенсацыйна адолеў [[Бельгія|бельгійскі]] «[[ФК Андэрлехт|Андэрлехт]]»: 2:1 у гасцях і 2:2 у хатняй сустрэчы. У трэцім кваліфікацыйным раўндзе супернікам БАТЭ быў [[Балгарыя|балгарскі]] «[[ФК Леўскі|Леўскі]]». Матч у [[Сафія|Сафіі]] скончыўся з лікам 1:0 у карысць БАТЭ, а ў адказнай гульні ў Барысаве каманда забяспечыла неабходную нічыю 1:1.

У групавой стадыі БАТЭ патрапіў у групу H, разам з «[[ФК Рэал Мадрыд|Рэалам]]» (Мадрыд), «[[ФК Ювентус|Ювентусам]]» (Турын), «[[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург|Зенітам]]» (Санкт-Пецярбург). У першай гульні на выездзе БАТЭ саступіў «Рэалу» з лікам 0:2. У другой сваёй гульні з «Ювентусам» (2:2) БАТЭ стаў першым беларускім футбольным клубам, які набраў ачкі ў групавым этапе самага прэстыжнага еўрапейскага турніру. У трэцяй гульні на выездзе БАТЭ згуляў унічыю 1:1 з «Зенітам» з Санкт-Пецярбурга, а ў чацвёртай прайграў яму ў [[Мінск]]у з лікам 0:2. У апошняй гульні групавога турніру БАТЭ згуляў з «Ювентусам» у нічыю з лікам 0:0, і ў выніку набраўшы 3 ачка ў 6 гульнях, клуб заняў апошняе месца ў групе і скончыў свой выступ у еўракубках.

31 кастрычніка 2008 года БАТЭ стаў пяцікратным чэмпіёнам Беларусі. У гэты дзень быў згуляны перанесены матч 17-га тура, у ім падапечныя [[Віктар Ганчарэнка|Віктара Ганчарэнкі]] перамаглі жодзінскае «[[ФК Тарпеда Жодзіна|Тарпеда]]» з лікам 2:1 і за два тура да фінішу сталі недасягальнымі для іншых камандаў.

==== 2009 год ====

У [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|2009 годзе]] барысаўчанам не атрымалася паўтарыць поспех 2008-га ў Еўропе. У [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2009/2010|Лізе чэмпіёнаў УЕФА]] БАТЭ дайшоў да трэцяга раўнда (у другім перайграўшы 2 разы з лікам 2:0 македонскі клуб «[[ФК Македонія|Македонія]]» са Скоп’я), дзе саступіў па суме двух матчаў латвійскаму «[[ФК Вэнтспілс|Вэнтспілсу]]» (0:1 і 2:1, [[Гол на выездзе|па галах на выездзе]]). Пасля гэтага каманда патрапіла ў плэй-оф [[Ліга Еўропы УЕФА|Лігі Еўропы УЕФА]], дзе сустрэлася з балгарскім «[[ФК Літэкс|Літэксам]]» (Ловеч). У першым матчы на сваім стадыёне беларусы прайгралі 0:1. Аднак у матчы ў адказ барысаўчане здолелі ў асноўны час адквітаць гэты дэфіцыт, а ў дадатковае — ўпэўнена развіць гэты поспех, у выніку — перамога 4:0 і пуцёўка ў [[Ліга Еўропы УЕФА 2009/2010#.D0.93.D1.80.D1.83.D0.BF.D0.BF.D0.B0 I|групавы этап Лігі Еўропы УЕФА]]. Розыгрыш у групавым этапе БАТЭ пачаў з дзвюх параз: ад «Бенфікі» — 0:2 і «Эвертана» — 1:2 (гол на рахунку Дзмітрыя Ліхтаровіча). У наступным матчы была атрымана валявая перамога над грэчаскім [[ФК АЕК|АЕКам]] 2:1 (Паўлаў, Алумона). У Грэцыі праціўнікі разышліся мірам — 2:2 (Радзівонаў, Валадзько), а пасля хатняй паразы ад «Бенфікі» 1:2 (Сасноўскі) барысаўчане страцілі шанцы на працяг барацьбы ў Лізе Еўропы. У заключным матчы групавога турніру барысаўчане на выездзе абгулялі «Эвертан» з лікам 1:0 (Юрэвіч) і з 7 ачкамі занялі 3 месца.

5 кастрычніка 2009 года, атрымаўшы перамогу над наваполацкім «[[ФК Нафтан|Нафтанам]]» на полі барысаўскага гарадскога стадыёна, БАТЭ ў чацвёрты раз запар і шосты раз у найноўшай гісторыі стаў чэмпіёнам Беларусі. Яшчэ ў першым тайме ў вароты гасцей былі забіты чатыры безадказных мяча.

==== 2010 год ====

Сезон [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|2010]] стартаваў для БАТЭ 8 сакавіка, калі ў матчы c уладальнікам Кубка Беларусі 2008/09 [[наваполацк]]ім «[[ФК Нафтан|Нафтанам]]» быў разыграны першы ў гісторыі [[Суперкубак Беларусі па футболе|Суперкубак Беларусі]]. Перамогшы ў серыі пасляматчавых пенальці, барысаўчане сталі першымі ўладальнікамі трафея.

23 мая [[2010]] года ў [[Фінал Кубка Беларусі па футболе 2009—2010|фінальным матчы]] за [[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|Кубак Беларусі]] на мінскім стадыёне «Дынама», БАТЭ з лікам 5:0 разграміў [[Жодзіна|жодзінскае]] «[[ФК Тарпеда Жодзіна|Тарпеда]]» і ў другі раз у сваёй гісторыі стаў уладальнікам Кубка.

26 жніўня 2010 года заваяваў права гуляць у групавым этапе Лігі Еўропы. Папярэдне быў абыграны ісландскі «Хабнафіёрдур» (5:1 дома, 1:0 у гасцях), затым параза па суме 2 матчаў ад дацкага «Капенгагена» (0:0 дома і 2:3 у гасцях) у Лізе чэмпіёнаў. Затым у кваліфікацыі Лігі Еўропы быў двойчы абыграны партугальскі «Марыціму» (3:0 дома і 2:1 у гасцях). Па выніках лёсавання супернікамі БАТЭ сталі нідэрландскі АЗ (перамога 4:1 дома, параза 0:3 у гасцях), «Дынама» (Кіеў; 2:2 у гасцях, параза 1:4 дома), «Шэрыф» (Ціраспаль; перамога 1:0 у гасцях; перамога 3:1 дома). Па выніках групавога турніру барысаўчане ўпершыню выйшлі ў 1/16 фіналу еўрапейскага кубка, дзе па суме дзвюх сустрэч саступілі французскаму «[[ФК Пары Сен-Жэрмен|Пары Сен-Жэрмен]]» (2:2 дома і 0:0 на выездзе).

13 лістапада 2010, абыграўшы ў гасцявым матчы клуб [[ФК Белшына|«Белшына» (Бабруйск)]], БАТЭ датэрмінова стаў чэмпіёнам Беларусі сезона 2010 года.

==== 2011 год ====

2 жніўня 2011 гады клуб атрымаў права гуляць у раўндзе плэй-оф чэмпіёнскай кваліфікацыі [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2011/2012|Лігі чэмпіёнаў]], абыграўшы ў другім кваліфікацыйным раўндзе «[[ФК Лінфілд|Лінфілд]]» (1:1 у гасцях, 2:0 хаты), а ў трэцім — «[[ФК Экранас Панявежыс|Экранас]]» (0:0 у гасцях, 3:1 хаты). 24 жніўня БАТЭ абыграў аўстрыйскі «Штурм» у гасцях 0:2 (1:1 дома) і другі раз у сваёй гісторыі выйшаў у групавы этап Лігі чэмпіёнаў, атрымаўшы, пры гэтым, месца ў трэцім кошыку. Па выніках лёсавання БАТЭ адправіўся ў групу H разам з «[[ФК Барселона|Барселонай]]», «[[ФК Мілан|Міланам]]» і «[[ФК Вікторыя Пльзень|Вікторыяй]]» ([[Пльзень]]).

[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2011/2012|Ліга чэмпіёнаў]] далася БАТЭ цяжка. Першы матч з «[[ФК Вікторыя Пльзень|Вікторыяй]]» ([[Пльзень]]) быў згуляны з лікам 1:1. У другім матчы БАТЭ саступіў «[[ФК Барселона|Барселоне]]» з лікам 0:5. У трэцім матчы саступіў «[[ФК Мілан|Мілану]]» 0:2. Чацвёрты матч быў, мабыць, лепшым у гэтай Лізе чэмпіёнаў. БАТЭ згуляў унічыю з «[[ФК Мілан|Міланам]]» 1:1. Пяты матч быў важны: у ім вырашаўся далейшы ўдзел у Лізе Еўропы. БАТЭ прайграў матч з «[[ФК Вікторыя Пльзень|Вікторыяй]]» ([[Пльзень]]) і амаль страціў шанцы на трэцяе месца ў групе. Апошні матч у Барселоне быў прайграны з лікам 4:0, і БАТЭ завяршыў удзел у турнірах.

У гэтым жа годзе клуб у шосты раз запар стаў чэмпіёнам Беларусі.

=== 2012 год ===
У 2012 годзе БАТЭ ў другі раз запар выйшаў у групавы этап [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў]]. У першых двух матчах барысаўчане сенсацыйна перамаглі французскі «[[ФК Ліль|Ліль]]» (3:1) і нямецкую «[[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыю]]» (3:1). Але ў двух наступных прайгралі іспанскай «[[ФК Валенсія|Валенсіі]]» (0:3 і 2:4). Пасля чаго БАТЭ саступіў «Ліля» (0:2) і «Баварыі» (1:4) і, заняўшы трэцяе месца ў групе, перайшоў у Лігу Еўропы. Дарэчы, «Баварыя» ў тым сезоне атрымала ўпэўненую перамогу ў Лізе чэмпіёнаў, а БАТЭ стаў адзіным клубам, які змог забіць мюнхенцам больш за два мячы ў адным матчы.

11 лістапада перамог з лікам 5:1 клуб «[[ФК Мінск|Мінск]]» і датэрмінова ў сёмы раз запар стаў чэмпіёнам Беларусі.

=== 2013 год ===
У пачатку 2013 БАТЭ гуляў у матчах 1/16 Лігі Еўропы супраць турэцкага «[[ФК Фенербахчэ|Фенербахчэ]]». У сувязі з рэканструкцыяй мінскага стадыёна «Дынама», дзе БАТЭ звычайна праводзіў міжнародныя сустрэчы, клуб быў вымушаны шукаць іншую пляцоўку. У выніку матч прайшоў у Гродна. Нягледзячы на тое, што «Фенербахчэ» амаль увесь матч было ў меншасці, матч скончыўся ўнічыю 0:0. У адказным матчы БАТЭ прапусціў з пенальці (0:1) і скончыў выступленне ў турніры.

У чэмпіянаце 2013 БАТЭ стартаваў не вельмі ўпэўнена, у выніку чаго лідарства ў табліцы перахапіў салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]». Улетку барысаўчане наладзілі гульню, і, атрымоўваючы перамогу за перамогай, пачалі даганяць салігорскі клуб.

Расчараваннем для аматараў клуба стала выступленне БАТЭ ў Лізе чэмпіёнаў. На першай жа стадыі (2-і кваліфікацыйны раўнд) барысаўскі клуб саступіў казахстанскаму «[[ФК Шахцёр Караганда|Шахцёру]]» з Караганды (0:1 дома і 0:1 у гасцях) і выбыў з розыгрышу еўракубкаў.

21 верасня 2013 БАТЭ ў гасцях перайграў салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]» (3:0) і ўпершыню ў сезоне выйшаў на першае месца турнірнай табліцы. Дзякуючы чарзе няўдач салігорцаў БАТЭ хутка замацаваўся на першым радку.

12 кастрычніка 2013 было абвешчана аб тым, што Віктар Ганчарэнка пакідае пасаду галоўнага трэнера. Новым галоўным трэнерам быў прызначаны [[Аляксандр Ермаковіч]].

9 лістапада 2013, атрымаўшы перамогу ў 30-м туры над «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]», БАТЭ стаў дзесяціразовым чэмпіёнам Беларусі.

=== 2014 год ===
У сезоне 2014 БАТЭ быў вымушаны доўгі час змагацца за лідарства ў чэмпіянаце з мінскім «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]». У выніку, барысаўчанам пасля перамогі над мінчанамі ў матчы 29 тура (1 лістапада) удалося адарвацца і пасля наступнага тура датэрмінова ўзяць чарговае золата. Пры гэтым, БАТЭ паставіў рэкорд: каманда не прайгравала на працягу 31 матча чэмпіянату (ранейшы рэкорд — 29 матчаў — належаў віцебскай «[[ФК Віцебск|Дзвіне]]» у сезоне 1994/95).

У [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2014/2015|Лізе чэмпіёнаў]] БАТЭ ўдалося чарговы, ужо чацвёрты, раз прабіцца ў групавы этап: хоць і з праблемамі, але былі пройдзеныя албанскі «[[ФК Скендэрбэў Корча|Скендэрбэў]]», венгерскі «[[ФК Дэбрэцэн|Дэбрэцэн]]» і славацкі «[[ФК Слован Браціслава|Слован]]». Але ў групавым этапе барысаўчане пацярпелі па два разгромных паражэння ад «[[ФК Порту|Порту]]» і данецкага «[[ФК Шахцёр Данецк|Шахцёра]]». Адна перамога над «[[ФК Атлетык Більбаа|Атлетыкам]]» з [[Більбаа]] не дазволіла барысаўчанам узняцца вышэй за апошняе месца ў групе. Пры гэтым па колькасці прапушчаных у групавым этапе галоў (24) БАТЭ паставіў новы антырэкорд у гісторыі Лігі чэмпіёнаў.

=== 2015 год ===
У сезоне 2015 БАТЭ здолеў трэці раз стаць уладальнікам [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]], у фінале перайграўшы салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]» з лікам 4:1. У чэмпіянаце клуб таксама не меў праблем, амаль ад пачатку сезона значна адарваўшыся ад канкурэнтаў і за чатыры туры да фінішу гарантаваўшы чарговае чэмпіёнства. Барысаўская серыя без паражэнняў у чэмпіянаце, якая была пачата ў папярэднім сезоне, была спынена толькі ў 15-м туры мінскім «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» (0:1), такім чынам склала 45 матчаў.

У [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2015/2016|Лізе чэмпіёнаў]] БАТЭ зноў выйшаў групавы этап, па чарзе пераадолеўшы ірландскі «[[ФК Дандалк|Дандалк]]», венгерскі «[[ФК Відэатон|Відэатон]]» і сербскі «[[ФК Партызан Бялград|Партызан]]». Супернікамі на групавым этапе сталі «[[ФК Барселона|Барселона]]», «[[ФК Рома|Рома]]» і «[[ФК Баер Леверкузен|Баер]]», сярод якіх БАТЭ лічыўся аўтсайдэрам. Аднак у другім туры групавога этапу барысаўчане нечакана нанеслі паражэнне «Роме» (3:2). У выніку барысаўчане набралі 5 ачкоў і апынуліся апошнімі ў групе.

=== 2016 год ===
Сезон 2016 атрымаўся для БАТЭ няўдалым. Каманда другі раз запар дайшла да фіналу Кубка Беларусі, але не змагла захаваць тытул, саступіўшы ў серыі пенальці жодзінскаму «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]». У [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2016/2017|Лізе чэмпіёнаў]] БАТЭ прайшоў у другім кваліфікацыйным раўндзе фінскі [[ФК СІК Сейняёкі|СІК]], але ў трэцім саступіў ірландскаму «[[ФК Дандалк|Дандалку]]» (1:0, 0:3) і выбыў у [[Ліга Еўропы УЕФА 2016/2017|Лігу Еўропы]], дзе таксама не выйшаў у групавы этап, прайграўшы ў плэй-оф кваліфікацыі па суме дзвюх сустрэч «[[ФК Астана|Астане]]» з Казахстана (0:2, 2:2). У выніку БАТЭ ў другі раз з 2008 года застаўся без еўракубкаў восенню.

Адзіным адносным поспехам стаў упэўнены выступ у чэмпіянаце, дзе БАТЭ адразу захапіў лідарства, а асноўныя канкурэнты — мінскае «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» і салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]» — у пачатку турніру страцілі шмат ачкоў. [[14 кастрычніка]] 2016 года ў матчы 25-га тура БАТЭ перамог мікашэвіцкі «[[ФК Граніт Мікашэвічы|Граніт]]» у [[Лунінец|Лунінцы]] (радзіме галоўнага трэнера барысаўчан [[Аляксандр Ермаковіч|Аляксандра Ермаковіча]]) з лікам 1:0 і заўчасна стаў чэмпіёнам.

=== 2017 год ===
У пачатку сезона 2017 БАТЭ прайграў ў паўфінале Кубка Беларусі брэсцкаму «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]» (0:2, 1:0). Няўдала пачаўся для барысаўскага клуба і чэмпіянат краіны — прапусціўшы наперад асноўных канкурэнтаў (мінскае «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» і салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]»), БАТЭ доўгі час займаў другі і трэці радок. Пры гэтым БАТЭ ў матчах з прамымі канкурэнтамі атрымаў «сухія» перамогі (1:0 і 1:0 з «Дынама», 1:0 і 4:0 з «Шахцёрам»), аднак саступіў клубам з сярэдзіны і ніжняй частцы табліцы — «[[ФК Слуцк|Слуцку]]», «[[ФК Віцебск|Віцебску]]», «[[ФК Мінск|Мінску]]» і «[[ФК Крумкачы Мінск|Крумкачам]]».

У [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2017/2018|Лізе чэмпіёнаў]] БАТЭ прайшоў у другім кваліфікацыйным раўндзе армянскі «[[ФК Алашкерт|Алашкерт]]». У трэцім раўндзе пасля гасцявога паражэння ад чэшскай «[[ФК Славія Прага|Славіі]]» (0:1) барысаўчане не здолелі ў хатнім матчы забяспечыць неабходны лік — перамога барысаўчан 2:1 адправіла далей «Славію». БАТЭ перайшоў у [[Ліга Еўропы УЕФА 2017/2018|Лігу Еўропы]], дзе ў двухматчавым супрацьстаянні з украінскай «[[ФК Александрыя|Александрыяй]]» пасля хатняй нічыі 1:1 здабыў валявую гасцявую перамогу 2:1 і выйшаў у групавы этап. Сапернікамі ў групе сталі англійскі «[[ФК Арсенал Лондан|Арсенал]]», нямецкі «[[ФК Кёльн|Кёльн]]» і сербская «[[ФК Црвена Звезда|Црвена Звезда]]».

Фініш сезона 2017 у нацыянальным чэмпіянаце азмрочыўся для БАТЭ шэрагам скандалаў. Шырокую вядомасць атрымала так званая «справа Верамко»: 23 верасня на хатні матч барысаўчан супраць «[[ФК Слуцк|Слуцка]]» (які скончыўся з лікам 6:0) быў заяўлены і правёў увесь матч на лаўцы запасных брамнік [[Сяргей Верамко]], які да таго адбыў пяціматчавую дыскваліфікацыю. Але разам з дыскваліфікацыяй быў накладзены штраф, у выпадку неаплаты якога дыскваліфікацыя падаўжалася да моманту аплаты, і, як высветілася, штраф быў аплачаны Верамко толькі 27 верасня. Дысцыплінарны камітэт АБФФ за неправамоцны ўдзел іграка 13 кастрычніка прысудзіў БАТЭ тэхнічнае паражэнне ў матчы са «Слуцкам» (0:3), што значна ўскладніла БАТЭ барацьбу за чэмпіёнства. Барысаўчане падалі апеляцыю, і 10 лістапада (за два туры да канца чэмпіянату) Апеляцыйны камітэт АБФФ, прызнаўшы віну Верамко, адмяніў папярэднае рашэнне Дысцыплінарнага камітэта і вярнуў тры ачкі, абмежаваўшыся штрафам. У матчах з удзелам БАТЭ таксама быў зафіксаваны шэраг памылковых судзейскіх рашэнняў: 28 кастрычніка ў матчы з «[[ФК Нафтан|Нафтанам]]» пры ліку 1:0 на карысць барысаўчан быў прызначаны пенальці ў браму БАТЭ за гульню рукой (хоць мяч трапіў у плячо [[Віталь Гайдучык|Віталю Гайдучыку]]). Пенальці быў рэалізаваны навапалачанамі, і матч скончыўся з лікам 1:1. Пазней, 18 лістапада, у перадапошнім туры ў матчы супраць «[[ФК Нёман Гродна|Нёмана]]» пры ліку 1:1 [[Віталь Радзівонаў]] пры дапамозе сваёй рукі адправіў мяч у браму, і арбітр залічыў гол (выніковы лік 3:1 на карысць БАТЭ).

Няўдачы на фінішы «Дынама» і «Шахцёра» разам з станоўчымі для БАТЭ вынікам «справы Верамко» дазволілі барысаўчанам перад апошнім турам выйсці на першае месца ў табліцы. Пры гэтым у гасцявым матчы апошняга тура супраць «[[ФК Гарадзея|Гарадзеі]]» БАТЭ было дастатковы згуляць унічыю, каб стаць чэмпіёнам. Аднак, адкрыўшы лік у матчы, барысаўчане тройчы прапусцілі, і к 75-й хвіліне «Гарадзея» перамагала 3:1 (у той час як мінскае «Дынама» ўпэўнена вяло ў сваім матчы і пераганяла барысаўчан). Тым не менш, [[Віталь Радзівонаў]], які выйшаў на замену ў БАТЭ, на 79-й хвіліне забіў з пенальці, а на пятай дададзенай хвіліне ўсталяваў канчатковы лік 3:3, што прынесла БАТЭ чарговае чэмпіёнства.

=== 2018 год ===
2018 год пачаўся для БАТЭ пад кіраўніцтвам новага трэнера — [[Алег Дулуб|Алега Дулуба]]. Каманда ўпэўнена стартавала ў чэмпіянаце Беларусі, выйграўшы ў першых васьмі турах, аднак саступіла брэсцкаму «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]» ў Суперкубку Беларусі і ў фінале Кубка Беларусі. Пасля першых няўдач ў чэмпіянаце Беларусі — нічыі з «[[ФК Іслач|Іслаччу]]» і паражэння ад «[[ФК Гарадзея|Гарадзеі]]» — Дулуб быў звольнены, выканаўцам абавязкаў галоўнага трэнера стаў [[Аляксей Бага]], які пазней быў зацверджаны на пасадзе. Пад яго кіраўніцтвам БАТЭ працягнуў паспяховы выступ у чэмпіянаце Беларусі, а ў Лізе чэмпіёнаў пасля перамог над фінскім [[ФК ХІК Хельсінкі|ХІКам]] і азербайджанскім «[[ФК Карабах Агдам|Карабахам]]» саступіў у плэй-оф нідэрландскаму [[ФК ПСВ Эйндхавен|ПСВ]] і трапіў у групавы этап Лігі Еўропы.

22 верасня 2018 года пасля доўгай хваробы памёр старшыня праўлення клуба [[Анатоль Капскі]], які стаяў на чале клуба з яго адраджэння ў 1996 годзе. Да канца сезона каманда выхадзіла на поле з траўрнымі павязкамі.

4 лістапада, пасля перамогі над гродзенскім «[[ФК Нёман Гродна|Нёманам]]», БАТЭ стаў 15-разовым чэмпіёнам Беларусі. У групавым раўндзе Лігі Еўропы БАТЭ сустрэўся з венгерскім «[[ФК МОЛ Відзі|МОЛ Відзі]]», англійскім «[[ФК Чэлсі|Чэлсі]]» і грэчаскім [[ФК ПАОК|ПАОКам]]. Пачаўшы з перамогі над «МОЛ Відзі», БАТЭ пасля саступіў ПАОКу і двойчы «Чэлсі», аднак перамогі ў двух апошніх турах над «МОЛ Відзі» і ПАОКам прынеслі барысаўскаму клубу месца ў 1/16 фіналу Лігі Еўропы.

=== 2019 год ===
Сезон 2019 пачаўся для БАТЭ з хатняй перамогі ў 1/16 фіналу Лігі Еўропы над лонданскім «[[ФК Арсенал Лондан|Арсеналам]]» (1:0), аднак у адказным матчы здарылася паражэнне 0:3, і барысаўскі клуб выбыў з турніру. У Суперкубку Беларусі БАТЭ другі раз запар прайграў брэсцкаму «Дынама», а ў Кубку Беларусі 2018/19 БАТЭ выбыў на стадыі чвэрцьфіналу, саступіўшы ў двухматчавым супрацьстаянні «[[ФК Іслач|Іслачы]]». У чэмпіянаце Беларусі БАТЭ ў першай палове сезона ішоў уверсе табліцы, змагаючыся за першы радок з брэсцкім «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]» і салігорскім «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёрам]]».

У 1-м кваліфікацыйным раўндзе Лігі чэмпіёнаў БАТЭ перамог польскі «[[ФК Пяст Глівіцы|Пяст]]», аднак у другім саступіў нарвежскаму «[[ФК Русенбарг|Русенбаргу]]». Перайшоўшы ў Лігу Еўропы, каманда ў 3-м кваліфікацыйным раўндзе прайшла баснійскі клуб «[[ФК Сараева|Сараева]]», а ў плэй-оф, як і тры гады таму, трапіла на казахстанскую «[[ФК Астана|Астану]]». Пасля паражэння ў гасцявым матчы 0:3 дома БАТЭ забіў толькі двойчы (2:0) і па суме дзвюх сустрэч выбыў з турніру.

Тым часам шэраг няўдач барысаўчан вывеў на першы радок у чэмпіянаце Беларусі брэсцкае «Дынама», якое без правалаў дайшло да канца сезона і заваявала чэмпіёнства. Такім чынам перарвалася серыя БАТЭ з 13 чэмпіёнстваў запар. Барысаўскі клуб у сезоне 2019 заваяваў срэбраныя медалі.

=== 2020 год ===
У пачатку 2020 года клуб узначаліў [[Кірыл Альшэўскі]]. Пад яго кіраўніцтвам каманда пачала чэмпіянат з двух паражэнняў, але пасля справы пайшлі лепей, і неўзабаве БАТЭ ўключыўся ў барацьбу за прызавыя месцы. Таксама быў выйграны Кубак Беларусі — у фінале ў дадатковы час была атрымана перамога над брэсцкім «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]» (1:0). У Лізе Еўропы БАТЭ адразу выбыў з турніру, саступіўшы на выездзе сафійскаму [[ФК ЦСКА Сафія|ЦСКА]] (0:2). У чэмпіянаце Беларусі ж каманда доўгі час вяла змаганне за першы радок з салігорскім «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёрам]]». У верасні 2020 года быў звольнены Кірыл Альшэўскі, новым трэнерам стаў яго памочнік [[Аляксандр Пятровіч Лісоўскі|Аляксандр Лісоўскі]]. Перад фінішам чэмпіянату БАТЭ ішоў першым, але нічыя ў апошнім туры з мінскім «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» (0:0) адкінула барысаўчан на другі выніковы радок.

=== 2021 год ===
У снежні 2020 года новым галоўным трэнерам БАТЭ стаў [[Віталь Жукоўскі]], які раней доўгі час узначальваў «[[ФК Іслач|Іслач]]». Каманду пакінулі шматгадовыя лідары [[Ігар Стасевіч]], [[Ягор Філіпенка]] (абодва перайшлі ў салігорскі «Шахцёр»), [[Дзмітрый Бага]]. Ім на замену прыйшлі пераважна маладыя ігракі.

У пачатку [[Сезон 2021 ФК БАТЭ|сезона 2021]] фан-рух БАТЭ адмовіўся падтрымліваць клуб, пакуль у краіне працягваюцца палітычныя судовыя справы, збіццё і забойства людей за ўласныя меркаванні&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://sport.tut.by/news/football/720682.html|title = Фанаты белорусских футбольных клубов массово объявляют о бойкоте матчей|date = 2021-02-28|work = [[TUT.BY]]|language = ru|access-date = 2021-02-28|archive-url = https://web.archive.org/web/20210228190551/https://sport.tut.by/news/football/720682.html|archive-date = 2021-02-28|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.

У чэмпіянаце БАТЭ, хоць і рухаўся няблага, не здолеў перашкодзіць захапіць лідарства салігорскаму «Шахцёру», які атрымліваў перамогу за перамогай. У маі БАТЭ другі раз запар стаў уладальнікам Кубка Беларусі, атрымаўшы ў фінале перамогу над «[[ФК Іслач|Іслаччу]]» (2:1). Выступленне ў Лізе канферэнцый выйшла няўдалым — пасля гасцявой перамогі 1:0 над батумскім «[[ФК Дынама Батумі|Дынама]]» БАТЭ саступіў на «Барысаў-Арэне» 1:4 і выбыў з турніру. У гэты ж час асноўны нападнік салігарчан [[Максім Скавыш]] перайшоў у «Шахцёр». Пасля БАТЭ навязваў пэўную канкурэнцыю салігарчанам, у верасні атрымаў хатнюю перамогу над «Шахцёрам» (1:0), аднак неўзабаве салігорская каманда пайшла ў адрыў і замацавалася на першым радку. БАТЭ ж толькі ў апошнім туры забяспечыў трэція запар сярэбраныя медалі, адарваўшыся ад мінскага «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]».

=== 2022 год ===
У студзені 2022 года новым галоўным трэнерам стаў [[Аляксандр Сяргеевіч Міхайлаў|Аляксандр Міхайлаў]], які раней узначальваў дубль клуба. Каманда добра пачала чэмпіянат, атрымаўшы перамогі ў пяці першых матчах запар, аднак пазней справы пайшлі горш, БАТЭ шмат гуляў унічыю і прапусціў наперад канкурэнтаў. У фінале Кубка Беларусі БАТЭ саступіў «[[ФК Гомель|Гомелю]]» (1:2), а таксама выбыў з Лігі канферэнцый, саступіўшы турэцкаму «[[ФК Каньяспор|Каньяспору]]» з агульным лікам 0:5. У жніўні з-за няўдач Аляксандр Міхайлаў падаў у адстаўку, выканаўцам абавязкаў галоўнага трэнера стаў яго памочнік [[Сяргей Зяневіч]], аднак пад яго кіраўніцтвам сітуацыя ў чэмпіянаце не палепшылася, неўзабаве БАТЭ выпаў з прызавой тройкі. У кастрычніку на чале каманды зноў стаў [[Кірыл Альшэўскі]], які вярнуў БАТЭ ў барацьбу. Барысаўчане здолелі абысці мінскае «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]», але салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]» і мінскі «[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ]]» засталіся наперадзе, і БАТЭ стаў трэцім.

=== 2023 год ===
У Вышэйшай лізе ў 2023 годзе БАТЭ хутка прапусціў наперад канкурэнтаў і не ўдзельнічаў у барацьбе за чэмпіёнства. Каманда зноў дайшла да фіналу Кубка Беларусі, дзе саступіла жодзінскаму «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]» (0:2). Пасля адхілення «Шахцёра» і «Энергетыка-БДУ» ад еўракубкаў барысаўчане атрымалі месца ў Лізе чэмпіёнаў, дзе ў першым кваліфікацыйным раўндзе перамаглі албанскі «[[ФК Партызані Тырана|Партызані]]», аднак пасля паслядоўна выбылі з Лігі чэмпіёнаў, Лігі Еўропы і Лігі канферэнцый, саступіўшы адпаведна кіпрскаму «[[ФК Арыс Лімасол|Арысу]]», малдаўскаму «[[ФК Шэрыф Ціраспаль|Шэрыфу]]» і косаўскаму «[[ФК Балкані|Балкані]]». У чэмпіянаце БАТЭ працягваў змагацца за трэці радок, аднак у выніку фінішаваў пятым, упершыню з 2006 года застаўшыся без медалёў.

=== Эмблемы ===
&lt;center&gt;&lt;gallery widths=150 heights=150 caption=&quot;Гісторыя эмблем БАТЭ&quot;&gt;
Файл:ФК БАТЭ (2013).png|Эмблема БАТЭ у 2013—2018 гадах
Файл:ФК БАТЭ (2018).gif|Эмблема БАТЭ у 2018—2019 гадах
Файл:ФК БАТЭ (2020).gif|Эмблема БАТЭ з 2020 года
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Цяперашні склад ==
''Станам на жнівень 2026 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Основной состав|url=http://www.fcbate.by/team/base|work=Афіцыйны сайт БАТЭ|date=|access-date=2024-04-26|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

{{Склад}}
{{Ігрок|16|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Даніла Сокал]]||2001}}
{{Ігрок|35|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Арсеній Скапец||2005}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок|5|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Максім Сакута||2008}}
{{Ігрок|6|{{Сцяг|Францыя}}|Аб|[[Айк Мусаханян]]||1998}}
{{Ігрок|23|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Мікалай Бачко||1999}}
{{Ігрок|25|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мікіта Нескаромны||2005}}
{{Ігрок|33|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Арцём Рахманаў]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1990}}
{{Ігрок|42|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Андрэй Журын||2006}}
{{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Павел Дубоўскі||2005}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок|7|{{Сцяг|Кот-д’Івуар}}|ПА|Ангбан Віктар’ен||1996}}
{{Ігрок|10|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ягор Русакоў||2006}}
{{Ігрок|11|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ягор Грывянёў||2006}}
{{Падзел складу}}
{{Ігрок|13|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Яраслаў Храмцэвіч||2007}}
{{Ігрок|14|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Целеш||2005}}
{{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Юрый Кавалёў]]||1993}}
{{Ігрок|26|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Уладзіслаў Варакса]]||2004}}
{{Ігрок|28|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Іван Міхнюк]]||2003}}
{{Ігрок|30|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Тарас Гаглоеў||2004}}
{{Ігрок|47|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Алесь Сахончык||2006}}
{{Ігрок|52|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ягор Крэс||2003}}
{{Ігрок|55|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Кірыл Капленка||1999}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Кірыл Апанасевіч||2007}}
{{Ігрок|9|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Мікалай Мірскі||2005}}
{{Ігрок|19|{{Сцяг|Чарнагорыя}}|Нап|Лука Джорджавіч||1994}}
{{Ігрок|24|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Уладзіслаў Яцкевіч]]||2002}}
{{Ігрок|37|{{Сцяг|Гандурас}}|Нап|Эрык Пуэрта|у арэндзе з «Платэнсэ»|2001}}
{{Канец складу}}

=== Ігракі ў арэндзе ===
{{Склад}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Анатоль Саннікаў|у «[[ФК Нафтан|Нафтане]]» да снежня 2024 года|2004}}
{{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Андрэй Патапенка]]|у «[[ФК Гомель|Гомелі]]» да снежня 2024 года|2000}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Дзяніс Грачыха]]|у «[[ФК Жэніс Астана|Жэнісе]]» да снежня 2024 года|1999}}
{{Канец складу}}

=== Трэнерскі штаб ===
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Віталь Рагожкін]] (нар. 1976) — галоўны трэнер
* {{Сцяг|Расія}} [[Арцём Кулікоў]] (нар. 1980) — трэнер
* {{Сцяг|Украіна}} [[Максім Рамашчанка]] (нар. 1976) — трэнер
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Яўген Дзяргай]] (нар. 1997) — трэнер брамнікаў

=== БАТЭ-2 ===
У сезоне 2024 рэзервовая каманда пад назвай БАТЭ-2 выступае ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лізе]]&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2024-04-05|url = https://football.by/news/186026 |title = От &quot;Энергетика-БГУ&quot; и &quot;Белшины&quot; до дублей. Заявки команд первой лиги (сезон-2024) |website = football.by|access-date = 2024-04-09|language = ru}}&lt;/ref&gt;.

{{Склад}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Віталь Журба||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Міхаіл Клякін||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Аляксей Шылак||2007}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Гаўрылаў||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Яраслаў Кузьмянок||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Ягор Махнач||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Яўген Шахновіч||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Захар Шэўчык||2006}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Назар Шчарбакоў||2009}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Раман Аліеў||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Глушко||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Карповіч||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Дзмітрый Каршакевіч||2009}}
{{Падзел складу}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Валерый Кісель||2006}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Платон Каласоўскі||2005}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ігнат Куімаў||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Патапёнак||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Елісей Старыкаў||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Арцём Шрэйн||2006}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Аляксей Апанасевіч||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Ягор Мікалаеў||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Марат Цітоў||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Мацвей Таўкач||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Ягор Фяськоў||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Швейцарыя}}|Нап|Дэвід Шэры||2007}}
{{Канец складу}}

=== Трэнерскі штаб БАТЭ-2 ===
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Баранаў]] (нар. 1974) — галоўны трэнер

== Замацаваныя нумары ==
* '''2''': {{Сцяг Беларусі}} [[Дзмітрый Яўгенавіч Ліхтаровіч|Дзмітрый Ліхтаровіч]], [[Паўабаронца (футбол)|паўабаронец]], 2002—2015.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pressball.by/news/football/237051|title=БАТЭ навсегда вывел из оборота игровой номер Дмитрия Лихтаровича|archive-url=https://web.archive.org/web/20171005220058/http://www.pressball.by/news/football/237051|archive-date=2017-10-05|access-date=2018-05-30}}&lt;/ref&gt;
* '''20''': {{Сцяг Беларусі}} [[Віталь Віктаравіч Радзівонаў|Віталь Радзівонаў]], [[Нападаючы (футбол)|нападнiк]], 2006—2018.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sport.tut.by/news/football/587241.html|title=Майка под сводами &quot;Борисов-Арены&quot;. БАТЭ красиво завершил игровую карьеру Родионова|archive-url=https://web.archive.org/web/20190129181906/https://sport.tut.by/news/football/587241.html|archive-date=2019-01-29|access-date=2018-05-30}}&lt;/ref&gt;

== Дасягненні ==
* [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|Чэмпіён Беларусі]] (15): 1999, 2002, 2006—2018
* Срэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі (7): 1998, 2000, 2003, 2004, 2019, 2020, 2021
* Бронзавы прызёр чэмпіянату Беларусі (2): 2001, 2022
* Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (6): 2006, 2010, 2015, 2020, 2021, 2026
* Фіналіст Кубка Беларусі (7): 2002, 2005, 2007, 2016, 2018, 2022, 2023
* Уладальнік [[Суперкубак Беларусі па футболе|Суперкубка Беларусі]] (8): 2010, 2011, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2022
* Удзельнік групавой стадыі [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]]: сезоны 2008/2009, 2011/2012, 2012/2013, 2014/2015, 2015/2016 (першы сярод беларускіх футбольных клубаў)
* Удзельнік групавой стадыі [[Ліга Еўропы УЕФА|Лігі Еўропы]]: сезоны 2009/2010, 2010/2011, 2017/2018, 2018/2019 (першы сярод беларускіх футбольных клубаў)

== Статыстыка выступаў ==

=== Чэмпіянат і Кубак Беларусі ===
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=70|Сезон
!Ліга
!width=30|{{Comment|М|Месца}}
!width=30|{{Comment|Г|Гульняў}}
!width=30|{{Comment|В|Перамогі}}
!width=30|{{Comment|Н|Нічыі}}
!width=30|{{Comment|П|Паражэнні}}
!width=60|Галы
!width=45|Ачкі
!width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]]
!width=200|Заўвагі
|-
| 1996 ||style=&quot;background:#A3E9FF&quot;| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Д3]] || '''1''' || 28 || 25 || 2 || 1 || &lt;nowiki&gt;79–10&lt;/nowiki&gt; || '''77''' ||  || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]]
|-
| 1997 ||style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Д2]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 25 || 3 || 2 || &lt;nowiki&gt;92–15&lt;/nowiki&gt; || '''78''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]]
|-
| 1998 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Д1]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 28 || 18 || 4 || 6 || &lt;nowiki&gt;50–25&lt;/nowiki&gt; || '''58''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| 1999 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 30 || 24 || 5 || 1 || &lt;nowiki&gt;80–22&lt;/nowiki&gt; || '''77''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|Паўфінал]] ||
|-
| 2000 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Д1]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 20 || 4 || 6 || &lt;nowiki&gt;68–26&lt;/nowiki&gt; || '''64''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|1/8 фіналу]] ||
|-
| 2001 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Д1]] || style=&quot;background:#cc9966&quot;|'''3''' || 26 || 16 || 3 || 7 || &lt;nowiki&gt;54–31&lt;/nowiki&gt; || '''51''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| 2002 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 27{{efn-ua|З улікам дадатковай гульні (перамога 1:0) за першае месца супраць гродзенскага «[[ФК Нёман Гродна|Нёмана]]». Уласна ў чэмпіянаце БАТЭ меў 56 ачкоў.}} || 19 || 2 || 6 || &lt;nowiki&gt;51–20&lt;/nowiki&gt; || '''59''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|Фіналіст]] ||
|-
| 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Д1]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 20 || 6 || 4 || &lt;nowiki&gt;70–21&lt;/nowiki&gt; || '''66''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Д1]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 22 || 4 || 4 || &lt;nowiki&gt;59–25&lt;/nowiki&gt; || '''70''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|Паўфінал]] ||
|-
| 2005 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Д1]] || '''5''' || 26 || 12 || 11 || 3 || &lt;nowiki&gt;42–27&lt;/nowiki&gt; || '''47''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|Фіналіст]] ||
|-
| 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 26 || 16 || 6 || 4 || &lt;nowiki&gt;47–27&lt;/nowiki&gt; || '''54''' ||style=&quot;background:gold&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|Уладальнік]] ||
|-
| 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 26 || 18 || 2 || 6 || &lt;nowiki&gt;50–25&lt;/nowiki&gt; || '''56''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|Фіналіст]] ||
|-
| 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 30 || 19 || 10 || 1 || &lt;nowiki&gt;54–20&lt;/nowiki&gt; || '''67''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|Паўфінал]] ||
|-
| 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 26 || 19 || 5 || 2 || &lt;nowiki&gt;55–16&lt;/nowiki&gt; || '''62''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|Паўфінал]] ||
|-
| 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 33 || 21 || 9 || 3 || &lt;nowiki&gt;64–18&lt;/nowiki&gt; || '''72''' ||style=&quot;background:gold&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|Уладальнік]] ||
|-
| 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 33 || 18 || 12 || 3 || &lt;nowiki&gt;53–20&lt;/nowiki&gt; || '''66''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|1/8 фіналу]] ||
|-
| 2012 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 30 || 21 || 5 || 4 || &lt;nowiki&gt;51–16&lt;/nowiki&gt; || '''68''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|1/8 фіналу]] ||
|-
| [[Сезон 2013 ФК БАТЭ|2013]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 32 || 21 || 4 || 7 || &lt;nowiki&gt;61–25&lt;/nowiki&gt; || '''67''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|1/8 фіналу]] ||
|-
| [[Сезон 2014 ФК БАТЭ|2014]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 32 || 20 || 11 || 1 || &lt;nowiki&gt;68–21&lt;/nowiki&gt; || '''71''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| [[Сезон 2015 ФК БАТЭ|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 26 || 20 || 5 || 1 || &lt;nowiki&gt;44–11&lt;/nowiki&gt; || '''65''' ||style=&quot;background:gold&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|Уладальнік]] ||
|-
| [[Сезон 2016 ФК БАТЭ|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 30 || 22 || 4 || 4 || &lt;nowiki&gt;73–25&lt;/nowiki&gt; || '''70''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Фіналіст]] ||
|-
| [[Сезон 2017 ФК БАТЭ|2017]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 30 || 21 || 5 || 4 || &lt;nowiki&gt;61–19&lt;/nowiki&gt; || '''68''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|Паўфінал]] ||
|-
| [[Сезон 2018 ФК БАТЭ|2018]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 30 || 23 || 4 || 3 || &lt;nowiki&gt;55–24&lt;/nowiki&gt; || '''73''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|Фіналіст]] ||
|-
| [[Сезон 2019 ФК БАТЭ|2019]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Д1]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 22 || 4 || 4 || &lt;nowiki&gt;61–21&lt;/nowiki&gt; || '''70''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| [[Сезон 2020 ФК БАТЭ|2020]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Д1]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 17 || 7 || 6 || &lt;nowiki&gt;65–32&lt;/nowiki&gt; || '''58''' ||style=&quot;background:gold&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|Уладальнік]] ||
|-
| [[Сезон 2021 ФК БАТЭ|2021]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Д1]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 19 || 8 || 3 || &lt;nowiki&gt;61–27&lt;/nowiki&gt; || '''65''' ||style=&quot;background:gold&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|Уладальнік]] ||
|-
| 2022 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Д1]] || style=&quot;background:#cc9966&quot;|'''3''' || 30 || 16 || 11 || 3 || &lt;nowiki&gt;51–21&lt;/nowiki&gt; || '''59''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|Фіналіст]] ||
|-
| 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Д1]] || '''5''' || 28 || 14 || 5 || 9 || &lt;nowiki&gt;49–32&lt;/nowiki&gt; || '''47''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|Фіналіст]] ||
|-
| 2024 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|Д1]] || || || || || || || || [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|Чвэрцьфінал]] ||
|-
|}
{{notelist-ua}}

=== Міжнародныя кубкі ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: right;&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
!Кубак
!width=30|Г
!width=30|В
!width=30|Н
!width=30|П
!width=80|М
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]||104||37||31||36||&lt;nowiki&gt;119–150&lt;/nowiki&gt;
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Кубак УЕФА/Ліга Еўропы]]||63||21||11||31||&lt;nowiki&gt;75–111&lt;/nowiki&gt;
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]]||6||2||0||4||&lt;nowiki&gt;4–13&lt;/nowiki&gt;
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|[[Кубак УЕФА Інтэртота|Кубак Інтэртота]]||6||4||1||1||&lt;nowiki&gt;8–2&lt;/nowiki&gt;
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|Усяго||179||64||43||72||&lt;nowiki&gt;206–276&lt;/nowiki&gt;
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Сезон
! Спаборніцтва
! Раўнд
! colspan=2| Сапернік
! Дома
! У гасцях
! Вынік
|-
|[[Кубак УЕФА 1999/2000|1999/00]]
|[[Кубак УЕФА]]
|к/р
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК Лакаматыў Масква|Лакаматыў (Масква)]]
|1:7
|0:5
|'''1:12'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2000/2001|2000/01]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Арменія}}
|[[ФК Шырак|Шырак (Гюмры)]]
|2:1
|1:1
|'''3:2'''
|-
|
|
|2 к/р
|{{Сцяг|Швецыя}}
|[[ФК Хельсінгбарг|Хельсінгбарг]]
|0:3
|0:0
|'''0:3'''
|-
|[[Кубак УЕФА 2001/2002|2001/02]]
|[[Кубак УЕФА]]
|к/р
|{{Сцяг|Грузія|1990}}
|[[ФК Дынама Тбілісі|Дынама (Тбілісі)]]
|4:0
|1:2
|'''5:2'''
|-
|
|
|1 раўнд
|{{Сцяг|Італія}}
|[[ФК Мілан|Мілан]]
|0:2
|0:4
|'''0:6'''
|-
|[[Кубак Інтэртота 2002|2002]]
|[[Кубак Інтэртота]]
|1 раўнд
|{{Сцяг|Данія}}
|[[ФК Акадэміск|Акадэміск (Капенгаген)]]
|1:0
|2:0
|'''3:0'''
|-
|
|
|2 раўнд
|{{Сцяг|Германія}}
|[[ФК Мюнхен 1860|Мюнхен 1860]]
|4:0
|1:0
|'''5:0'''
|-
|
|
|3 раўнд
|{{Сцяг|Італія}}
|[[ФК Балоння|Балоння]]
|0:0
|0:2
|'''0:2'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2003/2004|2003/04]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Ірландыя}}
|[[ФК Багеміянс Дублін|Багеміянс (Дублін)]]
|1:0
|0:3
|'''1:3'''
|-
|[[Кубак УЕФА 2004/2005|2004/05]]
|[[Кубак УЕФА]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Грузія}}
|[[ФК Дынама Тбілісі|Дынама (Тбілісі)]]
|2:3
|0:1
|'''2:4'''
|-
|[[Кубак УЕФА 2005/2006|2005/06]]
|[[Кубак УЕФА]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Грузія}}
|[[ФК Тарпеда Кутаісі|Тарпеда (Кутаісі)]]
|5:0
|1:0
|'''6:0'''
|-
|
|
|2 к/р
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК Крылы Саветаў Самара|Крылы Саветаў (Самара)]]
|0:2
|0:2
|'''0:4'''
|-
|[[Кубак УЕФА 2006/2007|2006/07]]
|[[Кубак УЕФА]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Малдова}}
|[[ФК Ністру Атач|Ністру (Атач)]]
|2:0
|1:0
|'''3:0'''
|-
|
|
|2 к/р
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК Рубін Казань|Рубін (Казань)]]
|0:2
|0:3
|'''0:5'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2007/2008|2007/08]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Кіпр}}
|[[ФК АПОЭЛ|АПОЭЛ (Нікасія)]]
|3:0 ([[дадатковы час|д. ч.]])
|0:2
|'''3:2'''
|-
|
|
|2 к/р
|{{Сцяг|Ісландыя}}
|[[ФК Хабнарфіёрдур|Хабнарфіёрдур]]
|1:1
|3:1
|'''4:2'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Румынія}}
|[[ФК Сцяўа Бухарэст|Сцяўа (Бухарэст)]]
|2:2
|0:2
|'''2:4'''
|-
|[[Кубак УЕФА 2007/2008|2007/08]]
|[[Кубак УЕФА]]
|1 раўнд
|{{Сцяг|Іспанія}}
|[[ФК Вільярэал|Вільярэал]]
|0:2
|1:4
|'''1:6'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2008/2009|2008/09]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Ісландыя}}
|[[ФК Валюр|Валюр (Рэйк’явік)]]
|2:0
|1:0
|'''3:0'''
|-
|
|
|2 к/р
|{{Сцяг|Бельгія}}
|[[ФК Андэрлехт|Андэрлехт (Брусель)]]
|2:2
|2:1
|'''4:3'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Балгарыя}}
|[[ФК Леўскі Сафія|Леўскі (Сафія)]]
|1:1
|1:0
|'''2:1'''
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Іспанія}}
|[[ФК Рэал Мадрыд|Рэал (Мадрыд)]]
|0:1
|0:2
|-
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Італія}}
|[[ФК Ювентус|Ювентус (Турын)]]
|2:2
|0:0
|-
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург|Зеніт (Санкт-Пецярбург)]]
|0:2
|1:1
|-
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2009/2010|2009/10]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Македонія}}
|[[ФК Македонія Скоп’е|Македонія (Скоп’е)]]
|2:0
|2:0
|'''4:0'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Латвія}}
|[[ФК Вэнтспілс|Вэнтспілс]]
|0:1
|2:1
|'''2:2'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2009/2010|2009/10]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Балгарыя}}
|[[ФК Літэкс Ловеч|Літэкс (Ловеч)]]
|0:1
|4:0 ([[дадатковы час|д. ч.]])
|'''4:1'''
|-
|
|
|Група I
|{{Сцяг|Партугалія}}
|[[ФК Бенфіка Лісабон|Бенфіка (Лісабон)]]
|1:2
|0:2
|-
|
|
|Група I
|{{Сцяг|Англія}}
|[[ФК Эвертан|Эвертан (Ліверпул)]]
|1:2
|1:0
|-
|
|
|Група I
|{{Сцяг|Грэцыя}}
|[[ФК АЕК Афіны|АЕК (Афіны)]]
|2:1
|2:2
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2010/2011|2010/11]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Ісландыя}}
|[[ФК Хабнарфіёрдур|Хабнарфіёрдур]]
|5:1
|1:0
|'''6:1'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Данія}}
|[[ФК Капенгаген|Капенгаген]]
|0:0
|2:3
|'''2:3'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2010/2011|2010/11]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Партугалія}}
|[[ФК Марытыму|Марытыму (Фуншал)]]
|3:0
|2:1
|'''5:1'''
|-
|
|
|Група E
|{{Сцяг|Нідэрланды}}
|[[ФК АЗ|АЗ (Алкмар)]]
|4:1
|0:3
|-
|
|
|Група E
|{{Сцяг|Украіна}}
|[[ФК Дынама Кіеў|Дынама (Кіеў)]]
|1:4
|2:2
|-
|
|
|Група E
|{{Сцяг|Малдова}}
|[[ФК Шэрыф Ціраспаль|Шэрыф (Ціраспаль)]]
|3:1
|1:0
|-
|
|
|1/16
|{{Сцяг|Францыя}}
|[[ФК Пары Сен-Жэрмен|Пары Сен-Жэрмен]]
|2:2
|0:0
|'''2:2'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2011/2012|2011/12]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Паўночная Ірландыя}}
|[[ФК Лінфілд|Лінфілд (Белфаст)]]
|2:0
|1:1
|'''3:1'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Літва}}
|[[ФК Экранас Панявежыс|Экранас (Панявежыс)]]
|3:1
|0:0
|'''3:1'''
|-
|
|
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Аўстрыя}}
|[[ФК Штурм Грац|Штурм (Грац)]]
|1:1
|2:0
|'''3:1'''
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Чэхія}}
|[[ФК Вікторыя Пльзень|Вікторыя (Пльзень)]]
|0:1
|1:1
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Іспанія}}
|[[ФК Барселона|Барселона]]
|0:5
|0:4
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Італія}}
|[[ФК Мілан|Мілан]]
|1:1
|0:2
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2012/2013|2012/13]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Македонія}}
|[[ФК Вардар Скоп’е|Вардар (Скоп’е)]]
|3:2
|0:0
|'''3:2'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Венгрыя}}
|[[ФК Дэбрэцэн|Дэбрэцэн]]
|1:1
|2:0
|'''3:1'''
|-
|
|
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Ізраіль}}
|[[ФК Хапаэль Кір’ят-Шмана|Хапаэль (Кір’ят-Шмана)]]
|2:0
|1:1
|'''3:1'''
|-
|
|
|Група F
|{{Сцяг|Францыя}}
|[[ФК Ліль|Ліль]]
|0:2
|3:1
|-
|
|
|Група F
|{{Сцяг|Германія}}
|[[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыя (Мюнхен)]]
|3:1
|1:4
|-
|
|
|Група F
|{{Сцяг|Іспанія}}
|[[ФК Валенсія|Валенсія]]
|0:3
|2:4
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2012/2013|2012/13]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|1/16
|{{Сцяг|Турцыя}}
|[[ФК Фенербахчэ|Фенербахчэ (Стамбул)]]
|0:0
|0:1
|'''0:1'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2013/2014|2013/14]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Казахстан}}
|[[ФК Шахцёр Караганда|Шахцёр (Караганда)]]
|0:1
|0:1
|'''0:2'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2014/2015|2014/15]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Албанія}}
|[[ФК Скендэрбэў Корча|Скендэрбэў (Корча)]]
|0:0
|1:1
|'''1:1'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Венгрыя}}
|[[ФК Дэбрэцэн|Дэбрэцэн]]
|3:1
|0:1
|'''3:2'''
|-
|
|
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Славакія}}
|[[ФК Слован Браціслава|Слован (Браціслава)]]
|3:0
|1:1
|'''4:1'''
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Партугалія}}
|[[ФК Порту|Порту]]
|0:3
|0:6
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Іспанія}}
|[[ФК Атлетык Більбаа|Атлетык (Більбаа)]]
|2:1
|0:2
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Украіна}}
|[[ФК Шахцёр Данецк|Шахцёр (Данецк)]]
|0:7
|0:5
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2015/2016|2015/16]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Ірландыя}}
|[[ФК Дандалк|Дандалк]]
|2:1
|0:0
|'''2:1'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Венгрыя}}
|[[ФК Відэатон|Відэатон (Секешфехервар)]]
|1:0
|1:1
|'''2:1'''
|-
|
|
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Сербія}}
|[[ФК Партызан Бялград|Партызан (Бялград)]]
|1:0
|1:2
|'''2:2'''
|-
|
|
|Група E
|{{Сцяг|Германія}}
|[[ФК Баер 04 Леверкузен|Баер 04 (Леверкузен)]]
|1:1
|1:4
|-
|
|
|Група E
|{{Сцяг|Італія}}
|[[ФК Рома|Рома]]
|3:2
|0:0
|-
|
|
|Група E
|{{Сцяг|Іспанія}}
|[[ФК Барселона|Барселона]]
|0:2
|0:3
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2016/2017|2016/17]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Фінляндыя}}
|[[ФК СІК Сейняёкі|СІК (Сейняёкі)]]
|2:0
|2:2
|'''4:2'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Ірландыя}}
|[[ФК Дандалк|Дандалк]]
|1:0
|0:3
|'''1:3'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2016/2017|2016/17]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Казахстан}}
|[[ФК Астана|Астана]]
|2:2
|0:2
|'''2:4'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2017/2018|2017/18]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Арменія}}
|[[ФК Алашкерт|Алашкерт (Мартуні)]]
|1:1
|3:1
|'''4:2'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Чэхія}}
|[[ФК Славія Прага|Славія (Прага)]]
|2:1
|0:1
|'''2:2'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2017/2018|2017/18]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Украіна}}
|[[ФК Александрыя|Александрыя]]
|1:1
|1:2
|'''2:3'''
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Сербія}}
|[[ФК Црвена Звезда|Црвена Звезда (Бялград)]]
|0:0
|1:1
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Англія}}
|[[ФК Арсенал Лондан|Арсенал (Лондан)]]
|2:4
|0:6
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Германія}}
|[[ФК Кёльн|Кёльн]]
|1:0
|2:5
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2018/2019|2018/19]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Фінляндыя}}
|[[ФК ХІК Хельсінкі|ХІК (Хельсінкі)]]
|0:0
|2:1
|'''2:1'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Азербайджан}}
|[[ФК Карабах Агдам|Карабах (Агдам)]]
|1:1
|1:0
|'''2:1'''
|-
|
|
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Нідэрланды}}
|[[ФК ПСВ Эйндхавен|ПСВ (Эйндхавен)]]
|2:3
|0:3
|'''2:6'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2018/2019|2018/19]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|Група L
|{{Сцяг|Венгрыя}}
|[[ФК МОЛ Відзі|МОЛ Відзі (Секешфехервар)]]
|2:0
|2:0
|-
|
|
|Група L
|{{Сцяг|Грэцыя}}
|[[ФК ПАОК|ПАОК (Салонікі)]]
|1:4
|3:1
|-
|
|
|Група L
|{{Сцяг|Англія}}
|[[ФК Чэлсі|Чэлсі (Лондан)]]
|0:1
|1:3
|-
|
|
|1/16
|{{Сцяг|Англія}}
|[[ФК Арсенал Лондан|Арсенал (Лондан)]]
|1:0
|0:3
|'''1:3'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2019/2020|2019/20]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Польшча}}
|[[ФК Пяст Глівіцы|Пяст (Глівіцы)]]
|1:1
|2:1
|'''3:2'''
|-
|
|
|2 к/р
|{{Сцяг|Нарвегія}}
|[[ФК Русенбарг|Русенбарг (Тронхейм)]]
|2:1
|0:2
|'''2:3'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2019/2020|2019/20]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|3 к/р
|{{Сцяг|Боснія і Герцагавіна}}
|[[ФК Сараева|Сараева]]
|0:0
|2:1
|'''2:1'''
|-
|
|
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Казахстан}}
|[[ФК Астана|Астана (Нур-Султан)]]
|2:0
|0:3
|'''2:3'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2020/2021|2020/21]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Балгарыя}}
|[[ФК ЦСКА Сафія|ЦСКА (Сафія)]]
|—
|0:2
|'''0:2'''
|-
|[[Ліга канферэнцый УЕФА 2021/2022|2021/22]]
|[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Грузія}}
|[[ФК Дынама Батумі|Дынама (Батумі)]]
|1:4
|1:0
|'''2:4'''
|-
|[[Ліга канферэнцый УЕФА 2022/2023|2022/23]]
|[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Турцыя}}
|[[ФК Каньяспор|Каньяспор]]
|0:3
|0:2
|'''0:5'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2023/2024|2023/24]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Албанія}}
|[[ФК Партызані Тырана|Партызані (Тырана)]]
|2:0
|1:1
|'''3:1'''
|-
|
|
|2 к/р
|{{Сцяг|Кіпр}}
|[[ФК Арыс Лімасол|Арыс (Лімасол)]]
|3:5
|2:6
|'''5:11'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2023/2024|2023/24]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|3 к/р
|{{Сцяг|Малдова}}
|[[ФК Шэрыф Ціраспаль|Шэрыф (Ціраспаль)]]
|2:2
|1:5
|'''3:7'''
|-
|[[Ліга канферэнцый УЕФА 2023/2024|2023/24]]
|[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]]
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Косава}}
|[[ФК Балкані|Балкані (Тэрандэ)]]
|1:0
|1:4
|'''2:4'''
|-
|}

=== Неафіцыйныя турніры ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Сезон
! Спаборніцтва
! Раўнд
! colspan=2| Супернік
! Вынік
|-
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 2000|2000]]
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці]]
|Група В
|{{Сцяг|Украіна}}
|[[ФК Дынама Кіеў|Дынама (Кіеў)]]
|'''0:0'''
|-
|
|
|Група В
|{{Сцяг|Латвія}}
|[[ФК Сконта Рыга|Сконта (Рыга)]]
|'''1:3'''
|-
|
|
|Група В
|{{Сцяг|Арменія}}
|[[ФК Шырак|Шырак (Гюмры)]]
|'''5:1'''
|-
|
|
|Паўфінальная група
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК Спартак Масква|Спартак (Масква)]]
|'''1:5'''
|-
|
|
|Паўфінальная група
|{{Сцяг|Малдова}}
|[[ФК Зімбру|Зімбру (Кішынёў)]]
|'''0:4'''
|-
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 2003|2003]]
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці]]
|Група В
|{{Сцяг|Таджыкістан}}
|[[ФК Рэгар-ТадАЗ|Рэгар-ТадАЗ]]
|'''2:0'''
|-
|
|
|Група В
|{{Сцяг|Латвія}}
|[[ФК Сконта Рыга|Сконта (Рыга)]]
|'''1:1'''
|-
|
|
|Група В
|{{Сцяг|Арменія}}
|[[ФК Пюнік|Пюнік (Ерэван)]]
|'''1:1'''
|-
|
|
|1/4 фінала
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК Лакаматыў Масква|Лакаматыў (Масква)]]
|'''1:3'''
|-
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 2007|2007]]
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці]]
|Група А
|{{Сцяг|Таджыкістан}}
|[[ФК Рэгар-ТадАЗ|Рэгар-ТадАЗ]]
|'''2:0'''
|-
|
|
|Група А
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК ЦСКА Масква|ЦСКА (Масква)]]
|'''0:2'''
|-
|
|
|Група А
|{{Сцяг|Казахстан}}
|[[ФК Актабэ|Актабэ]]
|'''2:0'''
|-
|
|
|1/4 фінала
|{{Сцяг|Малдова}}
|[[ФК Шэрыф Ціраспаль|Шэрыф (Ціраспаль)]]
|'''0:1'''
|-
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 2008|2008]]
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці]]
|Група D
|{{Сцяг|Арменія}}
|[[ФК Бананц|Бананц (Ерэван)]]
|'''1:1'''
|-
|
|
|Група D
|{{Сцяг|Украіна}}
|[[ФК Дынама Кіеў|Дынама (Кіеў)]]
|'''1:1'''
|-
|
|
|Група D
|{{Сцяг|Узбекістан}}
|[[ФК Пахтакор|Пахтакор (Ташкент)]]
|'''2:1'''
|-
|
|
|1/4 фінала
|{{Сцяг|Грузія}}
|[[ФК Металург Руставі|Алімпі (Руставі)]]
|'''2:1'''
|-
|
|
|Паўфінал
|{{Сцяг|Азербайджан}}
|[[ФК Хазар-Ленкарань|Хазар-Ленкарань]]
|'''1:2'''
|-
|}

== Стадыён ==
[[Файл:Borisov-arena stands.jpg|thumb|[[Барысаў-Арэна]]]]
Доўгі час клуб гульні праводзіў на [[Гарадскі стадыён (Барысаў)|Барысаўскім гарадскім стадыёне]], пабудаваным у 1963 годзе. Тады была ўзведзена адна трыбуна — заходняя. Зараз стадыён налічвае дзве трыбуны, агульнай умяшчальнасцю 5402 чалавекі. Усталяваныя мачты штучнага святла, ёсць электратабло. У 2008 годзе над усходняй трыбунай пабудаваны казырок. Матчы групавых этапаў еўракубкаў БАТЭ праводзіў на мінскім стадыёне «Дынама».

У 2010 годзе распачата будаўніцтва новага стадыёна. У 2014 годзе [[Барысаў-Арэна]] ўведзена ў строй.

== Вядомыя гульцы ==
Наступныя гульцы БАТЭ выклікаліся ў нацыянальныя зборныя сваіх краін. '''Тлустым''' пазначаны гульцы, якія выклікаліся ў зборную падчас выступаў за БАТЭ.

{{Div col|4}}
* {{Сцяг|Арменія||20px}} '''[[Завен Бадаян]]'''
* {{Сцяг|Арменія||20px}} '''[[Аганес Гааран]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Ілья Алексіевіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Эдгар Аляхновіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Анцілеўскі]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Бага]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Максім Бардачоў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Валерый Бачароў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Генадзь Блізнюк]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Мікалай Бранфілаў]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Рэнан Брэсан]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Віталь Булыга]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Яўген Бярозкін]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Бяссмертны]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Аляксандр Валадзько]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Максім Валадзько]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Раман Васілюк]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Сяргей Верамко]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Захар Волкаў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Андрэй Гарбуноў]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Міхаіл Гардзяйчук]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Аляксандр Глеб]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Валерый Грамыка]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзяніс Грачыха]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Аляксандр Гутар]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Юрый Сяргеевіч Дарашкевіч|Юрый Дарашкевіч]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Станіслаў Драгун]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Максім Жаўнерчык]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Юрый Жаўноў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Дзмітрый Камароўскі]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Арцём Аляксандравіч Канцавы|Арцём Канцавы]]''' (нар. 1999)
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Арцём Уладзіміравіч Канцавы|Арцём Канцавы]] (нар. 1983)
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Ліхтаровіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Аляксандр Карніцкі]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Юрый Кендыш]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Уладзіслаў Клімовіч]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Сяргей Крывец (футбаліст)|Сяргей Крывец]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Андрэй Кудравец]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Віталь Уладзіміравіч Кутузаў|Віталь Кутузаў]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзяніс Лапцеў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Яўген Лашанкоў]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Ліхтаровіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Мазалеўскі]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Уладзіслаў Малькевіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Молаш]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Павел Няхайчык]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Даніла Нячаеў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Дзмітрый Падстрэлаў]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзяніс Палякоў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Аляксандр Паўлавец]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Аляксандр Паўлаў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Віталь Віктаравіч Радзівонаў|Віталь Радзівонаў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Арцём Радзькоў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Філіп Рудзік]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Аляксей Рыас]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Мікалай Рындзюк]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Антон Сарока]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Сяргей Сасноўскі]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Міхаіл Сівакоў]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Мікалай Сігневіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Максім Скавыш]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Вадзім Скрыпчанка]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Ігар Стасевіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Алег Страхановіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Валерый Стрыпейкіс]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Ягор Усеваладавіч Філіпенка|Ягор Філіпенка]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Руслан Хадаркевіч]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Васіль Хамутоўскі]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Антон Чычкан]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Сяргей Чэрнік]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Алег Шкабара]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзяніс Шчарбіцкі]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Ігар Шытаў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Аляксандр Юрэвіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Яўген Яблонскі]]'''
* {{Сцяг|Боснія і Герцагавіна||20px}} '''[[Боян Насціч]]'''
* {{Сцяг|Грузія||20px}} '''[[Валерыянэ Гвілія]]'''
* {{Сцяг|Ісландыя||20px}} [[Вілюм Тоўр Вілюмсан]]
* {{Сцяг|Латвія||20px}} '''[[Каспарс Дубра]]'''
* {{Сцяг|Сербія||20px}} [[Аляксандар Еўціч]]
* {{Сцяг|Сербія||20px}} [[Мацея Кежман]]
* {{Сцяг|Сербія||20px}} '''[[Няманя Мілунавіч]]'''
* {{Сцяг|Сербія||20px}} [[Філіп Младэнавіч]]
* {{Сцяг|Уганда||20px}} '''[[Лувага Кізіта]]'''
* {{Сцяг|Узбекістан||20px}} '''[[Шахбоз Умараў]]'''
* {{Сцяг|Фінляндыя||20px}} '''[[Ясэ Туомінен]]'''
* {{Сцяг|Харватыя||20px}} [[Юрыца Булят]]
* {{Сцяг|Харватыя||20px}} [[Якаў Філіпавіч]]
* {{Сцяг|Чарнагорыя||20px}} '''[[Мірка Іваніч]]'''
* {{Сцяг|Чарнагорыя||20px}} [[Барыс Капітавіч]]
* {{Сцяг|Чарнагорыя||20px}} '''[[Няманя Нікаліч]]'''
* {{Сцяг|Чарнагорыя||20px}} [[Марка Сіміч]]
* {{Сцяг|Эстонія||20px}} '''[[Артур Пік]]'''

{{Div col end}}

== Галоўныя трэнеры ==
{{Div col|3}}
* [[Леў Мазуркевіч]] (1973—1981)
* [[Юрый Пунтус]] (1996—2004)
* [[Ігар Крывушэнка]] (2005—2007)
* [[Віктар Ганчарэнка]] (2007 — кастрычнік 2013)
* [[Аляксандр Ермаковіч]] (кастрычнік 2013 — студзень 2018)
* [[Алег Дулуб]] (студзень — чэрвень 2018)
* [[Аляксей Бага]] ({{в.а.}} у чэрвені — жніўні 2018; жнівень 2018 — снежань 2019)
* [[Кірыл Альшэўскі]] (студзень — верасень 2020)
* [[Аляксандр Пятровіч Лісоўскі|Аляксандр Лісоўскі]] (верасень — снежань 2020)
* [[Віталь Жукоўскі]] (снежань 2020 — снежань 2021)
* [[Аляксандр Сяргеевіч Міхайлаў|Аляксандр Міхайлаў]] (студзень — жнівень 2022)
* [[Сяргей Зяневіч]] ({{в.а.}} у жніўні — кастрычніку 2022)
* [[Кірыл Альшэўскі]] (кастрычнік 2022 — студзень 2024)
* [[Ігар Крывушэнка]] (са студзеня 2024)
{{Div col end}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://www.fcbate.by/ Афіцыйны сайт]
* [http://www.belarus.by/by/about-belarus/sport/bate Футбольны клуб БАТЭ (Барысаў)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120202131933/http://www.belarus.by/by/about-belarus/sport/bate |date=2 лютага 2012 }} на [http://www.belarus.by/by афіцыйным сайце Рэспублікі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130131085145/http://www.belarus.by/by |date=31 студзеня 2013 }}
* {{globalsportsarchive|fk-bate-barysau/17648}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Склад ФК БАТЭ}}
{{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}}

[[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|БАТЭ]]
[[Катэгорыя:ФК БАТЭ| ]]</text>
      <sha1>83ajszv6rgv51dn13motd3f7xewj8pn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181282</id>
      <parentid>5181281</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T21:12:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Reteeeee 3133</username>
        <id>132326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ігракі ў арэндзе */</comment>
      <origin>5181282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104935" sha1="adqvfomhwaowpkk09ub4zqzrpe5atxq" xml:space="preserve">{{Картка ФК
| Назва           = БАТЭ 
| Лагатып         = ФК БАТЭ (2020).gif
| ШырыняЛагатыпа  = 190px
| ПоўнаяНазва     = ТАА «Футбольны клуб БАТЭ»
| Мянушкі         = «жоўта-сінія», «батоны»
| Горад           = [[Барысаў]], [[Беларусь]] 
| Заснаваны       = [[1996]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=История развития футбола в Борисове|url=http://fcbate.by/ru/history/historical-information|work=Афіцыйны сайт БАТЭ|access-date=2023-12-06|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803052409/http://fcbate.by/ru/history/historical-information |archive-date=2017-08-03|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 
| Стадыён         = [[Барысаў-Арэна]]
| Умяшчальнасць   = 13400
| Кіраўнік        = Андрэй Капскі
| ПасадаКіраўніка = Старшыня праўлення
| Трэнер          = Віталь Рагожкін
| Чэмпіянат       = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] 
| Сезон           = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]]
| Месца           = 10 месца
| Сайт            = https://www.fcbate.by/

&lt;!-- Форма --&gt;
| pattern_la1  = _bate21h
| pattern_b1   = _bate21h
| pattern_ra1  = _bate21h
| pattern_sh1  = _adidasblue
| pattern_so1  = _3_stripes_blue
| leftarm1     = FFEE00
| body1        = FFEE00
| rightarm1    = FFEE00
| shorts1      = FFEE00
| socks1       = FFEE00
| pattern_la2  = _bate21a
| pattern_b2   = _bate21a
| pattern_ra2  = _bate21a
| pattern_sh2  = _adidasyellow
| pattern_so2  = _3_stripes_yellow
| leftarm2     = 0000BB
| body2        = 0000BB
| rightarm2    = 0000BB
| shorts2      = 0000BB
| socks2       = 0000BB
}}
'''БАТЭ''' — беларускі футбольны клуб з горада [[Барысаў]]. Хатні стадыён — [[Барысаў-Арэна]]. Каманда існавала ў 1973—1981 гады, футбольны клуб адроджаны ў 1996 годзе. Шматразовы чэміпіён і ўладальнік Кубка Беларусі. Першы беларускі клуб, які прайшоў у групавы этап [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]].

== Гісторыя ==

=== 1973—1981 ===

У год стварэння БАТЭ (футбольны клуб [[Барысаўскі завод аўтатрактарнага электраабсталявання|Барысаўскага завода аўтатрактарнага электраабсталявання]]) выступаў ва ўсходняй зоне другой групы (Д2) чэмпіянату БССР. Ужо першы сезон склаўся для БАТЭ ўдала. Па яго выніках каманда дасягнула магчымасці на наступны год выступаць у чэмпіянаце рэспублікі.

У 1974 годзе БАТЭ дасягнуў першага поспеху — стаў чэмпіёнам БССР, выйграўшы за сезон 15 матчаў з 18 праведзеных. Аднак у наступным, 1975 годзе, БАТЭ прыйшлося задавальняцца толькі пятым месцам. У 1976 годзе БАТЭ аформіў своеасаблівы дубль, выйграўшы чэмпіянат і Кубак БССР.

У далейшым БАТЭ яшчэ раз станавіўся чэмпіёнам (1979), срэбным прызёрам (1978) чэмпіянату БССР і двойчы займаў чацвёртае месца (1977, 1981). У 1981 годзе каманда была расфарміравана.

=== 1996—2006 ===

==== 1996—1998 гады ====

У [[1996]] годзе ініцыятыўная група вырашыла адрадзіць клуб. Прэзідэнтам футбольнага клуба БАТЭ быў абраны [[Анатоль Капскі]], галоўным трэнерам стаў [[Юрый Іосіфавіч Пунтус|Юрый Пунтус]]. За два першых гады сваёй новай гісторыі клуб выйграў першынства [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лігі]] і, фінішаваўшы другім у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай]], выйшаў у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]], дзе ў [[ФК БАТЭ Барысаў у сезоне 1998|1998]] годзе адразу заваяваў срэбныя медалі.

==== 1999 год ====

У [[ФК БАТЭ Барысаў у сезоне 1999|1999 годзе]] БАТЭ захапіў лідарства з першых тураў і, так і не аддаўшы яго нікому, упершыню ў сваёй гісторыі стаў чэмпіёнам Рэспублікі Беларусь. 1999 год таксама стаў для клуба дэбютным у еўракубках. За БАТЭ тады выступалі пазнейшыя лідары зборнай Беларусі [[Аляксандр Глеб]], [[Віталь Уладзіміравіч Кутузаў|Віталь Кутузаў]], а таксама будучы галоўны трэнер [[Віктар Міхайлавіч Ганчарэнка|Віктар Ганчарэнка]].

==== 2000—2001 гады ====

[[ФК БАТЭ Барысаў у сезоне 2000|2000]] год ізноў стаў для БАТЭ «срэбным». Чэмпіянат [[ФК БАТЭ Барысаў у сезоне 2001|2001]] года прынёс клубу бронзавыя ўзнагароды.

==== 2002 год ====

Сезон [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|2002]] годзе стаў для БАТЭ неадназначным. Барысаўчане ўпершыню прабіліся ў фінал [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]], але з лікам 0:2 саступілі «[[ФК Гомель|Гомелю]]». Удала склаўся сезон на еўрапейскай арэне. Выступаючы ў [[Кубак Інтэртота|Кубку Інтэртота]], БАТЭ атрымаў упэўненую перамогу над прадстаўніком нямецкай [[Чэмпіянат Германіі па футболе|Бундэслігі]], клубам «[[ФК Мюнхен-1860|Мюнхен-1860]]», а затым практычна на роўных згуляў з італьянскай «[[ФК Балоння|Балонняй]]». На фінішы чэмпіянату БАТЭ ў адчайнай барацьбе дагнаў «[[ФК Нёман Гродна|Нёман]]», які лідыраваў. У «залатым» матчы чэмпіянату атрымаў у дадатковы час перамогу з лікам 1:0, дзякуючы голу Валерыя Тарасенкі.

==== 2003 год ====

У чэмпіянаце [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|2003]] года БАТЭ, нягледзячы на ўпэўненую гульню, да канца сезона заставаўся на пятым месцы. У апошнім туры чэмпіянату яму належала сустракацца на выездзе з мінскім «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]». Гэта сустрэча павінна была даць адказ на пытанне, на якім месцы апынецца БАТЭ: на другім ці пятым. Але матч завяршыўся ўпэўненай перамогай БАТЭ 4:0, і каманда зноў заваявала срэбныя медалі.

==== 2004 год ====

У [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|2004 годзе]] БАТЭ, які няўдала выступіў у [[Кубак УЕФА|Кубку УЕФА]], на фінішы чэмпіянату зноў прэтэндаваў на самыя высокія месцы. Перад апошнім турам ён адставаў ад мінскага «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» на два ачкі. І зноў апошняя сустрэча чэмпіянату мела быць з лідарам на выездзе. Аднак гэтым разам леташняму трыумфу не наканавана было паўтарыцца. Саступіўшы 0:2, БАТЭ заняў другое месца.

==== 2005 год ====

Сезон [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|2005]] года стаў самым цяжкім у гісторыі БАТЭ. Па-першае, у канцы папярэдняга сезона каманду пакінуў яе нязменны трэнер Юрый Пунтус, якога на трэнерскім мастку БАТЭ змяніў [[Ігар Крывушэнка]]. Па-другое, у новы клуб Пунтуса перайшлі шэраг маладых гульцоў, на якіх у гэтым сезоне ўскладаліся вялікія надзеі. БАТЭ саступіў у фінале [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка]] [[ФК Партызан Мінск|МТЗ-РІПА]], а па выніках чэмпіянату апынуўся на пятым месцы, упершыню ў найноўшай гісторыі застаўшыся без медалёў.

==== 2006 год ====

У [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|2006 годзе]] адзначаўся дзесяцігадовы юбілей узнаўлення клуба. І БАТЭ годна адзначыў гэту дату. Барысаўчане ўпершыню сталі ўладальнікамі [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]]. У фінале ў дадатковы час яны з лікам 3:1 перамаглі салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]». У чэмпіянаце БАТЭ таксама фінішаваў першым, такім чынам, зрабіўшы своеасаблівы дубль.

Але на еўрапейскай арэне клуб выступіў не ўдала, саступіўшы ў другім кваліфікацыйным раўндзе Кубка УЕФА казанскаму «Рубіну» ў абедзвюх сустрэчах з агульным лікам 0:5.

=== 2007—2011 ===

==== 2007 год ====

У 2007 годзе БАТЭ выйшаў у трэці кваліфікацыйны раўнд [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]]. У першым кваліфікацыйным раўндзе БАТЭ прайграў у гасцях кіпрскаму [[ФК АПОЭЛ|АПОЭЛу]] 0:2, аднак у хатнім матчы пераламіць вынік двухраундавага супрацьстаяння на сваю карысць, перайграўшы праціўніка з лікам 3:0. У другім матчы быў упэўнена перайграны ісландскі «[[ФК Хабнарфіёрдур|Хабнарфіёрдур]]» — 3:1 на выездзе, 1:1 у хатнім матчы. У трэцім раўндзе праціўнікам БАТЭ быў румынскі клуб «[[ФК Сцяўа|Сцяўа]]». Першы матч у Барысаве завяршыўся з лікам 2:2, у другім матчы мацней былі румыны — 2:0. Выбыўшы з розыгрышу Лігі чэмпіёнаў, БАТЭ ў першым раўндзе Кубка УЕФА сустракаўся з іспанскім «[[ФК Вільярэал|Вільярэалам]]» — самым рэйтынгавым клубам розыгрышу — і атрымаў дзве паразы: 1:4 на выездзе і 0:2 на мінскім стадыёне «[[Дынама (стадыён, Мінск)|Дынама]]».

У [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|чэмпіянаце Беларусі]] БАТЭ датэрмінова, за чатыры тура да фінішу, заваяваў чэмпіёнскі тытул. У розыгрышы [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] БАТЭ зноў дайшоў да фіналу, дзе ў серыі пасляматчавых пенальці саступіў брэсцкаму «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]». У канцы года [[Ігар Крывушэнка]] нечакана сышоў на пост галоўнага трэнера мінскага «Дынама», галоўнага суперніка барысаўчан. Яго месца заняў [[Віктар Ганчарэнка]], які ўзначальваў дубль БАТЭ.

==== 2008 год ====

[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|2008]] год стаў асаблівым як у гісторыі БАТЭ, так і ўсяго беларускага футбола. БАТЭ пераадолеў трэці кваліфікацыйны раўнд [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]] і стаў першым у гісторыі беларускага футбола клубам, які здолеў прабіцца ў [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2008/2009#Групавы раўнд#Група H|групавы этап Лігі чэмпіёнаў]]. У першым кваліфікацыйным раўндзе ў супернікі БАТЭ дастаўся [[Ісландыя|ісландскі]] «[[ФК Валюр|Валюр]]», які быў пераможаны з агульным лікам 3:0 (2:0 дома і 1:0 у гасцях). У другім кваліфікацыйным раўндзе БАТЭ па суме дзвюх сустрэч сенсацыйна адолеў [[Бельгія|бельгійскі]] «[[ФК Андэрлехт|Андэрлехт]]»: 2:1 у гасцях і 2:2 у хатняй сустрэчы. У трэцім кваліфікацыйным раўндзе супернікам БАТЭ быў [[Балгарыя|балгарскі]] «[[ФК Леўскі|Леўскі]]». Матч у [[Сафія|Сафіі]] скончыўся з лікам 1:0 у карысць БАТЭ, а ў адказнай гульні ў Барысаве каманда забяспечыла неабходную нічыю 1:1.

У групавой стадыі БАТЭ патрапіў у групу H, разам з «[[ФК Рэал Мадрыд|Рэалам]]» (Мадрыд), «[[ФК Ювентус|Ювентусам]]» (Турын), «[[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург|Зенітам]]» (Санкт-Пецярбург). У першай гульні на выездзе БАТЭ саступіў «Рэалу» з лікам 0:2. У другой сваёй гульні з «Ювентусам» (2:2) БАТЭ стаў першым беларускім футбольным клубам, які набраў ачкі ў групавым этапе самага прэстыжнага еўрапейскага турніру. У трэцяй гульні на выездзе БАТЭ згуляў унічыю 1:1 з «Зенітам» з Санкт-Пецярбурга, а ў чацвёртай прайграў яму ў [[Мінск]]у з лікам 0:2. У апошняй гульні групавога турніру БАТЭ згуляў з «Ювентусам» у нічыю з лікам 0:0, і ў выніку набраўшы 3 ачка ў 6 гульнях, клуб заняў апошняе месца ў групе і скончыў свой выступ у еўракубках.

31 кастрычніка 2008 года БАТЭ стаў пяцікратным чэмпіёнам Беларусі. У гэты дзень быў згуляны перанесены матч 17-га тура, у ім падапечныя [[Віктар Ганчарэнка|Віктара Ганчарэнкі]] перамаглі жодзінскае «[[ФК Тарпеда Жодзіна|Тарпеда]]» з лікам 2:1 і за два тура да фінішу сталі недасягальнымі для іншых камандаў.

==== 2009 год ====

У [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|2009 годзе]] барысаўчанам не атрымалася паўтарыць поспех 2008-га ў Еўропе. У [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2009/2010|Лізе чэмпіёнаў УЕФА]] БАТЭ дайшоў да трэцяга раўнда (у другім перайграўшы 2 разы з лікам 2:0 македонскі клуб «[[ФК Македонія|Македонія]]» са Скоп’я), дзе саступіў па суме двух матчаў латвійскаму «[[ФК Вэнтспілс|Вэнтспілсу]]» (0:1 і 2:1, [[Гол на выездзе|па галах на выездзе]]). Пасля гэтага каманда патрапіла ў плэй-оф [[Ліга Еўропы УЕФА|Лігі Еўропы УЕФА]], дзе сустрэлася з балгарскім «[[ФК Літэкс|Літэксам]]» (Ловеч). У першым матчы на сваім стадыёне беларусы прайгралі 0:1. Аднак у матчы ў адказ барысаўчане здолелі ў асноўны час адквітаць гэты дэфіцыт, а ў дадатковае — ўпэўнена развіць гэты поспех, у выніку — перамога 4:0 і пуцёўка ў [[Ліга Еўропы УЕФА 2009/2010#.D0.93.D1.80.D1.83.D0.BF.D0.BF.D0.B0 I|групавы этап Лігі Еўропы УЕФА]]. Розыгрыш у групавым этапе БАТЭ пачаў з дзвюх параз: ад «Бенфікі» — 0:2 і «Эвертана» — 1:2 (гол на рахунку Дзмітрыя Ліхтаровіча). У наступным матчы была атрымана валявая перамога над грэчаскім [[ФК АЕК|АЕКам]] 2:1 (Паўлаў, Алумона). У Грэцыі праціўнікі разышліся мірам — 2:2 (Радзівонаў, Валадзько), а пасля хатняй паразы ад «Бенфікі» 1:2 (Сасноўскі) барысаўчане страцілі шанцы на працяг барацьбы ў Лізе Еўропы. У заключным матчы групавога турніру барысаўчане на выездзе абгулялі «Эвертан» з лікам 1:0 (Юрэвіч) і з 7 ачкамі занялі 3 месца.

5 кастрычніка 2009 года, атрымаўшы перамогу над наваполацкім «[[ФК Нафтан|Нафтанам]]» на полі барысаўскага гарадскога стадыёна, БАТЭ ў чацвёрты раз запар і шосты раз у найноўшай гісторыі стаў чэмпіёнам Беларусі. Яшчэ ў першым тайме ў вароты гасцей былі забіты чатыры безадказных мяча.

==== 2010 год ====

Сезон [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|2010]] стартаваў для БАТЭ 8 сакавіка, калі ў матчы c уладальнікам Кубка Беларусі 2008/09 [[наваполацк]]ім «[[ФК Нафтан|Нафтанам]]» быў разыграны першы ў гісторыі [[Суперкубак Беларусі па футболе|Суперкубак Беларусі]]. Перамогшы ў серыі пасляматчавых пенальці, барысаўчане сталі першымі ўладальнікамі трафея.

23 мая [[2010]] года ў [[Фінал Кубка Беларусі па футболе 2009—2010|фінальным матчы]] за [[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|Кубак Беларусі]] на мінскім стадыёне «Дынама», БАТЭ з лікам 5:0 разграміў [[Жодзіна|жодзінскае]] «[[ФК Тарпеда Жодзіна|Тарпеда]]» і ў другі раз у сваёй гісторыі стаў уладальнікам Кубка.

26 жніўня 2010 года заваяваў права гуляць у групавым этапе Лігі Еўропы. Папярэдне быў абыграны ісландскі «Хабнафіёрдур» (5:1 дома, 1:0 у гасцях), затым параза па суме 2 матчаў ад дацкага «Капенгагена» (0:0 дома і 2:3 у гасцях) у Лізе чэмпіёнаў. Затым у кваліфікацыі Лігі Еўропы быў двойчы абыграны партугальскі «Марыціму» (3:0 дома і 2:1 у гасцях). Па выніках лёсавання супернікамі БАТЭ сталі нідэрландскі АЗ (перамога 4:1 дома, параза 0:3 у гасцях), «Дынама» (Кіеў; 2:2 у гасцях, параза 1:4 дома), «Шэрыф» (Ціраспаль; перамога 1:0 у гасцях; перамога 3:1 дома). Па выніках групавога турніру барысаўчане ўпершыню выйшлі ў 1/16 фіналу еўрапейскага кубка, дзе па суме дзвюх сустрэч саступілі французскаму «[[ФК Пары Сен-Жэрмен|Пары Сен-Жэрмен]]» (2:2 дома і 0:0 на выездзе).

13 лістапада 2010, абыграўшы ў гасцявым матчы клуб [[ФК Белшына|«Белшына» (Бабруйск)]], БАТЭ датэрмінова стаў чэмпіёнам Беларусі сезона 2010 года.

==== 2011 год ====

2 жніўня 2011 гады клуб атрымаў права гуляць у раўндзе плэй-оф чэмпіёнскай кваліфікацыі [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2011/2012|Лігі чэмпіёнаў]], абыграўшы ў другім кваліфікацыйным раўндзе «[[ФК Лінфілд|Лінфілд]]» (1:1 у гасцях, 2:0 хаты), а ў трэцім — «[[ФК Экранас Панявежыс|Экранас]]» (0:0 у гасцях, 3:1 хаты). 24 жніўня БАТЭ абыграў аўстрыйскі «Штурм» у гасцях 0:2 (1:1 дома) і другі раз у сваёй гісторыі выйшаў у групавы этап Лігі чэмпіёнаў, атрымаўшы, пры гэтым, месца ў трэцім кошыку. Па выніках лёсавання БАТЭ адправіўся ў групу H разам з «[[ФК Барселона|Барселонай]]», «[[ФК Мілан|Міланам]]» і «[[ФК Вікторыя Пльзень|Вікторыяй]]» ([[Пльзень]]).

[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2011/2012|Ліга чэмпіёнаў]] далася БАТЭ цяжка. Першы матч з «[[ФК Вікторыя Пльзень|Вікторыяй]]» ([[Пльзень]]) быў згуляны з лікам 1:1. У другім матчы БАТЭ саступіў «[[ФК Барселона|Барселоне]]» з лікам 0:5. У трэцім матчы саступіў «[[ФК Мілан|Мілану]]» 0:2. Чацвёрты матч быў, мабыць, лепшым у гэтай Лізе чэмпіёнаў. БАТЭ згуляў унічыю з «[[ФК Мілан|Міланам]]» 1:1. Пяты матч быў важны: у ім вырашаўся далейшы ўдзел у Лізе Еўропы. БАТЭ прайграў матч з «[[ФК Вікторыя Пльзень|Вікторыяй]]» ([[Пльзень]]) і амаль страціў шанцы на трэцяе месца ў групе. Апошні матч у Барселоне быў прайграны з лікам 4:0, і БАТЭ завяршыў удзел у турнірах.

У гэтым жа годзе клуб у шосты раз запар стаў чэмпіёнам Беларусі.

=== 2012 год ===
У 2012 годзе БАТЭ ў другі раз запар выйшаў у групавы этап [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў]]. У першых двух матчах барысаўчане сенсацыйна перамаглі французскі «[[ФК Ліль|Ліль]]» (3:1) і нямецкую «[[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыю]]» (3:1). Але ў двух наступных прайгралі іспанскай «[[ФК Валенсія|Валенсіі]]» (0:3 і 2:4). Пасля чаго БАТЭ саступіў «Ліля» (0:2) і «Баварыі» (1:4) і, заняўшы трэцяе месца ў групе, перайшоў у Лігу Еўропы. Дарэчы, «Баварыя» ў тым сезоне атрымала ўпэўненую перамогу ў Лізе чэмпіёнаў, а БАТЭ стаў адзіным клубам, які змог забіць мюнхенцам больш за два мячы ў адным матчы.

11 лістапада перамог з лікам 5:1 клуб «[[ФК Мінск|Мінск]]» і датэрмінова ў сёмы раз запар стаў чэмпіёнам Беларусі.

=== 2013 год ===
У пачатку 2013 БАТЭ гуляў у матчах 1/16 Лігі Еўропы супраць турэцкага «[[ФК Фенербахчэ|Фенербахчэ]]». У сувязі з рэканструкцыяй мінскага стадыёна «Дынама», дзе БАТЭ звычайна праводзіў міжнародныя сустрэчы, клуб быў вымушаны шукаць іншую пляцоўку. У выніку матч прайшоў у Гродна. Нягледзячы на тое, што «Фенербахчэ» амаль увесь матч было ў меншасці, матч скончыўся ўнічыю 0:0. У адказным матчы БАТЭ прапусціў з пенальці (0:1) і скончыў выступленне ў турніры.

У чэмпіянаце 2013 БАТЭ стартаваў не вельмі ўпэўнена, у выніку чаго лідарства ў табліцы перахапіў салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]». Улетку барысаўчане наладзілі гульню, і, атрымоўваючы перамогу за перамогай, пачалі даганяць салігорскі клуб.

Расчараваннем для аматараў клуба стала выступленне БАТЭ ў Лізе чэмпіёнаў. На першай жа стадыі (2-і кваліфікацыйны раўнд) барысаўскі клуб саступіў казахстанскаму «[[ФК Шахцёр Караганда|Шахцёру]]» з Караганды (0:1 дома і 0:1 у гасцях) і выбыў з розыгрышу еўракубкаў.

21 верасня 2013 БАТЭ ў гасцях перайграў салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]» (3:0) і ўпершыню ў сезоне выйшаў на першае месца турнірнай табліцы. Дзякуючы чарзе няўдач салігорцаў БАТЭ хутка замацаваўся на першым радку.

12 кастрычніка 2013 было абвешчана аб тым, што Віктар Ганчарэнка пакідае пасаду галоўнага трэнера. Новым галоўным трэнерам быў прызначаны [[Аляксандр Ермаковіч]].

9 лістапада 2013, атрымаўшы перамогу ў 30-м туры над «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]», БАТЭ стаў дзесяціразовым чэмпіёнам Беларусі.

=== 2014 год ===
У сезоне 2014 БАТЭ быў вымушаны доўгі час змагацца за лідарства ў чэмпіянаце з мінскім «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]». У выніку, барысаўчанам пасля перамогі над мінчанамі ў матчы 29 тура (1 лістапада) удалося адарвацца і пасля наступнага тура датэрмінова ўзяць чарговае золата. Пры гэтым, БАТЭ паставіў рэкорд: каманда не прайгравала на працягу 31 матча чэмпіянату (ранейшы рэкорд — 29 матчаў — належаў віцебскай «[[ФК Віцебск|Дзвіне]]» у сезоне 1994/95).

У [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2014/2015|Лізе чэмпіёнаў]] БАТЭ ўдалося чарговы, ужо чацвёрты, раз прабіцца ў групавы этап: хоць і з праблемамі, але былі пройдзеныя албанскі «[[ФК Скендэрбэў Корча|Скендэрбэў]]», венгерскі «[[ФК Дэбрэцэн|Дэбрэцэн]]» і славацкі «[[ФК Слован Браціслава|Слован]]». Але ў групавым этапе барысаўчане пацярпелі па два разгромных паражэння ад «[[ФК Порту|Порту]]» і данецкага «[[ФК Шахцёр Данецк|Шахцёра]]». Адна перамога над «[[ФК Атлетык Більбаа|Атлетыкам]]» з [[Більбаа]] не дазволіла барысаўчанам узняцца вышэй за апошняе месца ў групе. Пры гэтым па колькасці прапушчаных у групавым этапе галоў (24) БАТЭ паставіў новы антырэкорд у гісторыі Лігі чэмпіёнаў.

=== 2015 год ===
У сезоне 2015 БАТЭ здолеў трэці раз стаць уладальнікам [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]], у фінале перайграўшы салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]» з лікам 4:1. У чэмпіянаце клуб таксама не меў праблем, амаль ад пачатку сезона значна адарваўшыся ад канкурэнтаў і за чатыры туры да фінішу гарантаваўшы чарговае чэмпіёнства. Барысаўская серыя без паражэнняў у чэмпіянаце, якая была пачата ў папярэднім сезоне, была спынена толькі ў 15-м туры мінскім «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» (0:1), такім чынам склала 45 матчаў.

У [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2015/2016|Лізе чэмпіёнаў]] БАТЭ зноў выйшаў групавы этап, па чарзе пераадолеўшы ірландскі «[[ФК Дандалк|Дандалк]]», венгерскі «[[ФК Відэатон|Відэатон]]» і сербскі «[[ФК Партызан Бялград|Партызан]]». Супернікамі на групавым этапе сталі «[[ФК Барселона|Барселона]]», «[[ФК Рома|Рома]]» і «[[ФК Баер Леверкузен|Баер]]», сярод якіх БАТЭ лічыўся аўтсайдэрам. Аднак у другім туры групавога этапу барысаўчане нечакана нанеслі паражэнне «Роме» (3:2). У выніку барысаўчане набралі 5 ачкоў і апынуліся апошнімі ў групе.

=== 2016 год ===
Сезон 2016 атрымаўся для БАТЭ няўдалым. Каманда другі раз запар дайшла да фіналу Кубка Беларусі, але не змагла захаваць тытул, саступіўшы ў серыі пенальці жодзінскаму «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]». У [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2016/2017|Лізе чэмпіёнаў]] БАТЭ прайшоў у другім кваліфікацыйным раўндзе фінскі [[ФК СІК Сейняёкі|СІК]], але ў трэцім саступіў ірландскаму «[[ФК Дандалк|Дандалку]]» (1:0, 0:3) і выбыў у [[Ліга Еўропы УЕФА 2016/2017|Лігу Еўропы]], дзе таксама не выйшаў у групавы этап, прайграўшы ў плэй-оф кваліфікацыі па суме дзвюх сустрэч «[[ФК Астана|Астане]]» з Казахстана (0:2, 2:2). У выніку БАТЭ ў другі раз з 2008 года застаўся без еўракубкаў восенню.

Адзіным адносным поспехам стаў упэўнены выступ у чэмпіянаце, дзе БАТЭ адразу захапіў лідарства, а асноўныя канкурэнты — мінскае «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» і салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]» — у пачатку турніру страцілі шмат ачкоў. [[14 кастрычніка]] 2016 года ў матчы 25-га тура БАТЭ перамог мікашэвіцкі «[[ФК Граніт Мікашэвічы|Граніт]]» у [[Лунінец|Лунінцы]] (радзіме галоўнага трэнера барысаўчан [[Аляксандр Ермаковіч|Аляксандра Ермаковіча]]) з лікам 1:0 і заўчасна стаў чэмпіёнам.

=== 2017 год ===
У пачатку сезона 2017 БАТЭ прайграў ў паўфінале Кубка Беларусі брэсцкаму «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]» (0:2, 1:0). Няўдала пачаўся для барысаўскага клуба і чэмпіянат краіны — прапусціўшы наперад асноўных канкурэнтаў (мінскае «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» і салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]»), БАТЭ доўгі час займаў другі і трэці радок. Пры гэтым БАТЭ ў матчах з прамымі канкурэнтамі атрымаў «сухія» перамогі (1:0 і 1:0 з «Дынама», 1:0 і 4:0 з «Шахцёрам»), аднак саступіў клубам з сярэдзіны і ніжняй частцы табліцы — «[[ФК Слуцк|Слуцку]]», «[[ФК Віцебск|Віцебску]]», «[[ФК Мінск|Мінску]]» і «[[ФК Крумкачы Мінск|Крумкачам]]».

У [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2017/2018|Лізе чэмпіёнаў]] БАТЭ прайшоў у другім кваліфікацыйным раўндзе армянскі «[[ФК Алашкерт|Алашкерт]]». У трэцім раўндзе пасля гасцявога паражэння ад чэшскай «[[ФК Славія Прага|Славіі]]» (0:1) барысаўчане не здолелі ў хатнім матчы забяспечыць неабходны лік — перамога барысаўчан 2:1 адправіла далей «Славію». БАТЭ перайшоў у [[Ліга Еўропы УЕФА 2017/2018|Лігу Еўропы]], дзе ў двухматчавым супрацьстаянні з украінскай «[[ФК Александрыя|Александрыяй]]» пасля хатняй нічыі 1:1 здабыў валявую гасцявую перамогу 2:1 і выйшаў у групавы этап. Сапернікамі ў групе сталі англійскі «[[ФК Арсенал Лондан|Арсенал]]», нямецкі «[[ФК Кёльн|Кёльн]]» і сербская «[[ФК Црвена Звезда|Црвена Звезда]]».

Фініш сезона 2017 у нацыянальным чэмпіянаце азмрочыўся для БАТЭ шэрагам скандалаў. Шырокую вядомасць атрымала так званая «справа Верамко»: 23 верасня на хатні матч барысаўчан супраць «[[ФК Слуцк|Слуцка]]» (які скончыўся з лікам 6:0) быў заяўлены і правёў увесь матч на лаўцы запасных брамнік [[Сяргей Верамко]], які да таго адбыў пяціматчавую дыскваліфікацыю. Але разам з дыскваліфікацыяй быў накладзены штраф, у выпадку неаплаты якога дыскваліфікацыя падаўжалася да моманту аплаты, і, як высветілася, штраф быў аплачаны Верамко толькі 27 верасня. Дысцыплінарны камітэт АБФФ за неправамоцны ўдзел іграка 13 кастрычніка прысудзіў БАТЭ тэхнічнае паражэнне ў матчы са «Слуцкам» (0:3), што значна ўскладніла БАТЭ барацьбу за чэмпіёнства. Барысаўчане падалі апеляцыю, і 10 лістапада (за два туры да канца чэмпіянату) Апеляцыйны камітэт АБФФ, прызнаўшы віну Верамко, адмяніў папярэднае рашэнне Дысцыплінарнага камітэта і вярнуў тры ачкі, абмежаваўшыся штрафам. У матчах з удзелам БАТЭ таксама быў зафіксаваны шэраг памылковых судзейскіх рашэнняў: 28 кастрычніка ў матчы з «[[ФК Нафтан|Нафтанам]]» пры ліку 1:0 на карысць барысаўчан быў прызначаны пенальці ў браму БАТЭ за гульню рукой (хоць мяч трапіў у плячо [[Віталь Гайдучык|Віталю Гайдучыку]]). Пенальці быў рэалізаваны навапалачанамі, і матч скончыўся з лікам 1:1. Пазней, 18 лістапада, у перадапошнім туры ў матчы супраць «[[ФК Нёман Гродна|Нёмана]]» пры ліку 1:1 [[Віталь Радзівонаў]] пры дапамозе сваёй рукі адправіў мяч у браму, і арбітр залічыў гол (выніковы лік 3:1 на карысць БАТЭ).

Няўдачы на фінішы «Дынама» і «Шахцёра» разам з станоўчымі для БАТЭ вынікам «справы Верамко» дазволілі барысаўчанам перад апошнім турам выйсці на першае месца ў табліцы. Пры гэтым у гасцявым матчы апошняга тура супраць «[[ФК Гарадзея|Гарадзеі]]» БАТЭ было дастатковы згуляць унічыю, каб стаць чэмпіёнам. Аднак, адкрыўшы лік у матчы, барысаўчане тройчы прапусцілі, і к 75-й хвіліне «Гарадзея» перамагала 3:1 (у той час як мінскае «Дынама» ўпэўнена вяло ў сваім матчы і пераганяла барысаўчан). Тым не менш, [[Віталь Радзівонаў]], які выйшаў на замену ў БАТЭ, на 79-й хвіліне забіў з пенальці, а на пятай дададзенай хвіліне ўсталяваў канчатковы лік 3:3, што прынесла БАТЭ чарговае чэмпіёнства.

=== 2018 год ===
2018 год пачаўся для БАТЭ пад кіраўніцтвам новага трэнера — [[Алег Дулуб|Алега Дулуба]]. Каманда ўпэўнена стартавала ў чэмпіянаце Беларусі, выйграўшы ў першых васьмі турах, аднак саступіла брэсцкаму «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]» ў Суперкубку Беларусі і ў фінале Кубка Беларусі. Пасля першых няўдач ў чэмпіянаце Беларусі — нічыі з «[[ФК Іслач|Іслаччу]]» і паражэння ад «[[ФК Гарадзея|Гарадзеі]]» — Дулуб быў звольнены, выканаўцам абавязкаў галоўнага трэнера стаў [[Аляксей Бага]], які пазней быў зацверджаны на пасадзе. Пад яго кіраўніцтвам БАТЭ працягнуў паспяховы выступ у чэмпіянаце Беларусі, а ў Лізе чэмпіёнаў пасля перамог над фінскім [[ФК ХІК Хельсінкі|ХІКам]] і азербайджанскім «[[ФК Карабах Агдам|Карабахам]]» саступіў у плэй-оф нідэрландскаму [[ФК ПСВ Эйндхавен|ПСВ]] і трапіў у групавы этап Лігі Еўропы.

22 верасня 2018 года пасля доўгай хваробы памёр старшыня праўлення клуба [[Анатоль Капскі]], які стаяў на чале клуба з яго адраджэння ў 1996 годзе. Да канца сезона каманда выхадзіла на поле з траўрнымі павязкамі.

4 лістапада, пасля перамогі над гродзенскім «[[ФК Нёман Гродна|Нёманам]]», БАТЭ стаў 15-разовым чэмпіёнам Беларусі. У групавым раўндзе Лігі Еўропы БАТЭ сустрэўся з венгерскім «[[ФК МОЛ Відзі|МОЛ Відзі]]», англійскім «[[ФК Чэлсі|Чэлсі]]» і грэчаскім [[ФК ПАОК|ПАОКам]]. Пачаўшы з перамогі над «МОЛ Відзі», БАТЭ пасля саступіў ПАОКу і двойчы «Чэлсі», аднак перамогі ў двух апошніх турах над «МОЛ Відзі» і ПАОКам прынеслі барысаўскаму клубу месца ў 1/16 фіналу Лігі Еўропы.

=== 2019 год ===
Сезон 2019 пачаўся для БАТЭ з хатняй перамогі ў 1/16 фіналу Лігі Еўропы над лонданскім «[[ФК Арсенал Лондан|Арсеналам]]» (1:0), аднак у адказным матчы здарылася паражэнне 0:3, і барысаўскі клуб выбыў з турніру. У Суперкубку Беларусі БАТЭ другі раз запар прайграў брэсцкаму «Дынама», а ў Кубку Беларусі 2018/19 БАТЭ выбыў на стадыі чвэрцьфіналу, саступіўшы ў двухматчавым супрацьстаянні «[[ФК Іслач|Іслачы]]». У чэмпіянаце Беларусі БАТЭ ў першай палове сезона ішоў уверсе табліцы, змагаючыся за першы радок з брэсцкім «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]» і салігорскім «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёрам]]».

У 1-м кваліфікацыйным раўндзе Лігі чэмпіёнаў БАТЭ перамог польскі «[[ФК Пяст Глівіцы|Пяст]]», аднак у другім саступіў нарвежскаму «[[ФК Русенбарг|Русенбаргу]]». Перайшоўшы ў Лігу Еўропы, каманда ў 3-м кваліфікацыйным раўндзе прайшла баснійскі клуб «[[ФК Сараева|Сараева]]», а ў плэй-оф, як і тры гады таму, трапіла на казахстанскую «[[ФК Астана|Астану]]». Пасля паражэння ў гасцявым матчы 0:3 дома БАТЭ забіў толькі двойчы (2:0) і па суме дзвюх сустрэч выбыў з турніру.

Тым часам шэраг няўдач барысаўчан вывеў на першы радок у чэмпіянаце Беларусі брэсцкае «Дынама», якое без правалаў дайшло да канца сезона і заваявала чэмпіёнства. Такім чынам перарвалася серыя БАТЭ з 13 чэмпіёнстваў запар. Барысаўскі клуб у сезоне 2019 заваяваў срэбраныя медалі.

=== 2020 год ===
У пачатку 2020 года клуб узначаліў [[Кірыл Альшэўскі]]. Пад яго кіраўніцтвам каманда пачала чэмпіянат з двух паражэнняў, але пасля справы пайшлі лепей, і неўзабаве БАТЭ ўключыўся ў барацьбу за прызавыя месцы. Таксама быў выйграны Кубак Беларусі — у фінале ў дадатковы час была атрымана перамога над брэсцкім «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]» (1:0). У Лізе Еўропы БАТЭ адразу выбыў з турніру, саступіўшы на выездзе сафійскаму [[ФК ЦСКА Сафія|ЦСКА]] (0:2). У чэмпіянаце Беларусі ж каманда доўгі час вяла змаганне за першы радок з салігорскім «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёрам]]». У верасні 2020 года быў звольнены Кірыл Альшэўскі, новым трэнерам стаў яго памочнік [[Аляксандр Пятровіч Лісоўскі|Аляксандр Лісоўскі]]. Перад фінішам чэмпіянату БАТЭ ішоў першым, але нічыя ў апошнім туры з мінскім «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» (0:0) адкінула барысаўчан на другі выніковы радок.

=== 2021 год ===
У снежні 2020 года новым галоўным трэнерам БАТЭ стаў [[Віталь Жукоўскі]], які раней доўгі час узначальваў «[[ФК Іслач|Іслач]]». Каманду пакінулі шматгадовыя лідары [[Ігар Стасевіч]], [[Ягор Філіпенка]] (абодва перайшлі ў салігорскі «Шахцёр»), [[Дзмітрый Бага]]. Ім на замену прыйшлі пераважна маладыя ігракі.

У пачатку [[Сезон 2021 ФК БАТЭ|сезона 2021]] фан-рух БАТЭ адмовіўся падтрымліваць клуб, пакуль у краіне працягваюцца палітычныя судовыя справы, збіццё і забойства людей за ўласныя меркаванні&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://sport.tut.by/news/football/720682.html|title = Фанаты белорусских футбольных клубов массово объявляют о бойкоте матчей|date = 2021-02-28|work = [[TUT.BY]]|language = ru|access-date = 2021-02-28|archive-url = https://web.archive.org/web/20210228190551/https://sport.tut.by/news/football/720682.html|archive-date = 2021-02-28|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.

У чэмпіянаце БАТЭ, хоць і рухаўся няблага, не здолеў перашкодзіць захапіць лідарства салігорскаму «Шахцёру», які атрымліваў перамогу за перамогай. У маі БАТЭ другі раз запар стаў уладальнікам Кубка Беларусі, атрымаўшы ў фінале перамогу над «[[ФК Іслач|Іслаччу]]» (2:1). Выступленне ў Лізе канферэнцый выйшла няўдалым — пасля гасцявой перамогі 1:0 над батумскім «[[ФК Дынама Батумі|Дынама]]» БАТЭ саступіў на «Барысаў-Арэне» 1:4 і выбыў з турніру. У гэты ж час асноўны нападнік салігарчан [[Максім Скавыш]] перайшоў у «Шахцёр». Пасля БАТЭ навязваў пэўную канкурэнцыю салігарчанам, у верасні атрымаў хатнюю перамогу над «Шахцёрам» (1:0), аднак неўзабаве салігорская каманда пайшла ў адрыў і замацавалася на першым радку. БАТЭ ж толькі ў апошнім туры забяспечыў трэція запар сярэбраныя медалі, адарваўшыся ад мінскага «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]».

=== 2022 год ===
У студзені 2022 года новым галоўным трэнерам стаў [[Аляксандр Сяргеевіч Міхайлаў|Аляксандр Міхайлаў]], які раней узначальваў дубль клуба. Каманда добра пачала чэмпіянат, атрымаўшы перамогі ў пяці першых матчах запар, аднак пазней справы пайшлі горш, БАТЭ шмат гуляў унічыю і прапусціў наперад канкурэнтаў. У фінале Кубка Беларусі БАТЭ саступіў «[[ФК Гомель|Гомелю]]» (1:2), а таксама выбыў з Лігі канферэнцый, саступіўшы турэцкаму «[[ФК Каньяспор|Каньяспору]]» з агульным лікам 0:5. У жніўні з-за няўдач Аляксандр Міхайлаў падаў у адстаўку, выканаўцам абавязкаў галоўнага трэнера стаў яго памочнік [[Сяргей Зяневіч]], аднак пад яго кіраўніцтвам сітуацыя ў чэмпіянаце не палепшылася, неўзабаве БАТЭ выпаў з прызавой тройкі. У кастрычніку на чале каманды зноў стаў [[Кірыл Альшэўскі]], які вярнуў БАТЭ ў барацьбу. Барысаўчане здолелі абысці мінскае «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]», але салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]» і мінскі «[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ]]» засталіся наперадзе, і БАТЭ стаў трэцім.

=== 2023 год ===
У Вышэйшай лізе ў 2023 годзе БАТЭ хутка прапусціў наперад канкурэнтаў і не ўдзельнічаў у барацьбе за чэмпіёнства. Каманда зноў дайшла да фіналу Кубка Беларусі, дзе саступіла жодзінскаму «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]» (0:2). Пасля адхілення «Шахцёра» і «Энергетыка-БДУ» ад еўракубкаў барысаўчане атрымалі месца ў Лізе чэмпіёнаў, дзе ў першым кваліфікацыйным раўндзе перамаглі албанскі «[[ФК Партызані Тырана|Партызані]]», аднак пасля паслядоўна выбылі з Лігі чэмпіёнаў, Лігі Еўропы і Лігі канферэнцый, саступіўшы адпаведна кіпрскаму «[[ФК Арыс Лімасол|Арысу]]», малдаўскаму «[[ФК Шэрыф Ціраспаль|Шэрыфу]]» і косаўскаму «[[ФК Балкані|Балкані]]». У чэмпіянаце БАТЭ працягваў змагацца за трэці радок, аднак у выніку фінішаваў пятым, упершыню з 2006 года застаўшыся без медалёў.

=== Эмблемы ===
&lt;center&gt;&lt;gallery widths=150 heights=150 caption=&quot;Гісторыя эмблем БАТЭ&quot;&gt;
Файл:ФК БАТЭ (2013).png|Эмблема БАТЭ у 2013—2018 гадах
Файл:ФК БАТЭ (2018).gif|Эмблема БАТЭ у 2018—2019 гадах
Файл:ФК БАТЭ (2020).gif|Эмблема БАТЭ з 2020 года
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Цяперашні склад ==
''Станам на жнівень 2026 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Основной состав|url=http://www.fcbate.by/team/base|work=Афіцыйны сайт БАТЭ|date=|access-date=2024-04-26|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

{{Склад}}
{{Ігрок|16|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Даніла Сокал]]||2001}}
{{Ігрок|35|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Арсеній Скапец||2005}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок|5|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Максім Сакута||2008}}
{{Ігрок|6|{{Сцяг|Францыя}}|Аб|[[Айк Мусаханян]]||1998}}
{{Ігрок|23|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Мікалай Бачко||1999}}
{{Ігрок|25|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мікіта Нескаромны||2005}}
{{Ігрок|33|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Арцём Рахманаў]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1990}}
{{Ігрок|42|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Андрэй Журын||2006}}
{{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Павел Дубоўскі||2005}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок|7|{{Сцяг|Кот-д’Івуар}}|ПА|Ангбан Віктар’ен||1996}}
{{Ігрок|10|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ягор Русакоў||2006}}
{{Ігрок|11|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ягор Грывянёў||2006}}
{{Падзел складу}}
{{Ігрок|13|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Яраслаў Храмцэвіч||2007}}
{{Ігрок|14|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Целеш||2005}}
{{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Юрый Кавалёў]]||1993}}
{{Ігрок|26|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Уладзіслаў Варакса]]||2004}}
{{Ігрок|28|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Іван Міхнюк]]||2003}}
{{Ігрок|30|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Тарас Гаглоеў||2004}}
{{Ігрок|47|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Алесь Сахончык||2006}}
{{Ігрок|52|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ягор Крэс||2003}}
{{Ігрок|55|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Кірыл Капленка||1999}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Кірыл Апанасевіч||2007}}
{{Ігрок|9|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Мікалай Мірскі||2005}}
{{Ігрок|19|{{Сцяг|Чарнагорыя}}|Нап|Лука Джорджавіч||1994}}
{{Ігрок|24|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Уладзіслаў Яцкевіч]]||2002}}
{{Ігрок|37|{{Сцяг|Гандурас}}|Нап|Эрык Пуэрта|у арэндзе з «Платэнсэ»|2001}}
{{Канец складу}}

=== Ігракі ў арэндзе ===
{{Склад}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Іван Чарных|у «[[ФК Маладзечна|Маладзечне]]» да снежня 2026 года|2004}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Максім Мардас|у «[[ФК Гомель|Гомелі]]» да снежня 2026 года|2006}}
{{Канец складу}}

=== Трэнерскі штаб ===
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Віталь Рагожкін]] (нар. 1976) — галоўны трэнер
* {{Сцяг|Расія}} [[Арцём Кулікоў]] (нар. 1980) — трэнер
* {{Сцяг|Украіна}} [[Максім Рамашчанка]] (нар. 1976) — трэнер
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Яўген Дзяргай]] (нар. 1997) — трэнер брамнікаў

=== БАТЭ-2 ===
У сезоне 2024 рэзервовая каманда пад назвай БАТЭ-2 выступае ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лізе]]&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2024-04-05|url = https://football.by/news/186026 |title = От &quot;Энергетика-БГУ&quot; и &quot;Белшины&quot; до дублей. Заявки команд первой лиги (сезон-2024) |website = football.by|access-date = 2024-04-09|language = ru}}&lt;/ref&gt;.

{{Склад}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Віталь Журба||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Міхаіл Клякін||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Аляксей Шылак||2007}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Гаўрылаў||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Яраслаў Кузьмянок||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Ягор Махнач||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Яўген Шахновіч||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Захар Шэўчык||2006}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Назар Шчарбакоў||2009}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Раман Аліеў||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Глушко||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Карповіч||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Дзмітрый Каршакевіч||2009}}
{{Падзел складу}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Валерый Кісель||2006}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Платон Каласоўскі||2005}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ігнат Куімаў||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Патапёнак||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Елісей Старыкаў||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Арцём Шрэйн||2006}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Аляксей Апанасевіч||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Ягор Мікалаеў||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Марат Цітоў||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Мацвей Таўкач||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Ягор Фяськоў||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Швейцарыя}}|Нап|Дэвід Шэры||2007}}
{{Канец складу}}

=== Трэнерскі штаб БАТЭ-2 ===
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Баранаў]] (нар. 1974) — галоўны трэнер

== Замацаваныя нумары ==
* '''2''': {{Сцяг Беларусі}} [[Дзмітрый Яўгенавіч Ліхтаровіч|Дзмітрый Ліхтаровіч]], [[Паўабаронца (футбол)|паўабаронец]], 2002—2015.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pressball.by/news/football/237051|title=БАТЭ навсегда вывел из оборота игровой номер Дмитрия Лихтаровича|archive-url=https://web.archive.org/web/20171005220058/http://www.pressball.by/news/football/237051|archive-date=2017-10-05|access-date=2018-05-30}}&lt;/ref&gt;
* '''20''': {{Сцяг Беларусі}} [[Віталь Віктаравіч Радзівонаў|Віталь Радзівонаў]], [[Нападаючы (футбол)|нападнiк]], 2006—2018.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sport.tut.by/news/football/587241.html|title=Майка под сводами &quot;Борисов-Арены&quot;. БАТЭ красиво завершил игровую карьеру Родионова|archive-url=https://web.archive.org/web/20190129181906/https://sport.tut.by/news/football/587241.html|archive-date=2019-01-29|access-date=2018-05-30}}&lt;/ref&gt;

== Дасягненні ==
* [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|Чэмпіён Беларусі]] (15): 1999, 2002, 2006—2018
* Срэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі (7): 1998, 2000, 2003, 2004, 2019, 2020, 2021
* Бронзавы прызёр чэмпіянату Беларусі (2): 2001, 2022
* Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (6): 2006, 2010, 2015, 2020, 2021, 2026
* Фіналіст Кубка Беларусі (7): 2002, 2005, 2007, 2016, 2018, 2022, 2023
* Уладальнік [[Суперкубак Беларусі па футболе|Суперкубка Беларусі]] (8): 2010, 2011, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2022
* Удзельнік групавой стадыі [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]]: сезоны 2008/2009, 2011/2012, 2012/2013, 2014/2015, 2015/2016 (першы сярод беларускіх футбольных клубаў)
* Удзельнік групавой стадыі [[Ліга Еўропы УЕФА|Лігі Еўропы]]: сезоны 2009/2010, 2010/2011, 2017/2018, 2018/2019 (першы сярод беларускіх футбольных клубаў)

== Статыстыка выступаў ==

=== Чэмпіянат і Кубак Беларусі ===
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=70|Сезон
!Ліга
!width=30|{{Comment|М|Месца}}
!width=30|{{Comment|Г|Гульняў}}
!width=30|{{Comment|В|Перамогі}}
!width=30|{{Comment|Н|Нічыі}}
!width=30|{{Comment|П|Паражэнні}}
!width=60|Галы
!width=45|Ачкі
!width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]]
!width=200|Заўвагі
|-
| 1996 ||style=&quot;background:#A3E9FF&quot;| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Д3]] || '''1''' || 28 || 25 || 2 || 1 || &lt;nowiki&gt;79–10&lt;/nowiki&gt; || '''77''' ||  || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]]
|-
| 1997 ||style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Д2]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 25 || 3 || 2 || &lt;nowiki&gt;92–15&lt;/nowiki&gt; || '''78''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]]
|-
| 1998 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Д1]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 28 || 18 || 4 || 6 || &lt;nowiki&gt;50–25&lt;/nowiki&gt; || '''58''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| 1999 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 30 || 24 || 5 || 1 || &lt;nowiki&gt;80–22&lt;/nowiki&gt; || '''77''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|Паўфінал]] ||
|-
| 2000 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Д1]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 20 || 4 || 6 || &lt;nowiki&gt;68–26&lt;/nowiki&gt; || '''64''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|1/8 фіналу]] ||
|-
| 2001 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Д1]] || style=&quot;background:#cc9966&quot;|'''3''' || 26 || 16 || 3 || 7 || &lt;nowiki&gt;54–31&lt;/nowiki&gt; || '''51''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| 2002 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 27{{efn-ua|З улікам дадатковай гульні (перамога 1:0) за першае месца супраць гродзенскага «[[ФК Нёман Гродна|Нёмана]]». Уласна ў чэмпіянаце БАТЭ меў 56 ачкоў.}} || 19 || 2 || 6 || &lt;nowiki&gt;51–20&lt;/nowiki&gt; || '''59''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|Фіналіст]] ||
|-
| 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Д1]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 20 || 6 || 4 || &lt;nowiki&gt;70–21&lt;/nowiki&gt; || '''66''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Д1]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 22 || 4 || 4 || &lt;nowiki&gt;59–25&lt;/nowiki&gt; || '''70''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|Паўфінал]] ||
|-
| 2005 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Д1]] || '''5''' || 26 || 12 || 11 || 3 || &lt;nowiki&gt;42–27&lt;/nowiki&gt; || '''47''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|Фіналіст]] ||
|-
| 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 26 || 16 || 6 || 4 || &lt;nowiki&gt;47–27&lt;/nowiki&gt; || '''54''' ||style=&quot;background:gold&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|Уладальнік]] ||
|-
| 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 26 || 18 || 2 || 6 || &lt;nowiki&gt;50–25&lt;/nowiki&gt; || '''56''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|Фіналіст]] ||
|-
| 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 30 || 19 || 10 || 1 || &lt;nowiki&gt;54–20&lt;/nowiki&gt; || '''67''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|Паўфінал]] ||
|-
| 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 26 || 19 || 5 || 2 || &lt;nowiki&gt;55–16&lt;/nowiki&gt; || '''62''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|Паўфінал]] ||
|-
| 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 33 || 21 || 9 || 3 || &lt;nowiki&gt;64–18&lt;/nowiki&gt; || '''72''' ||style=&quot;background:gold&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|Уладальнік]] ||
|-
| 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 33 || 18 || 12 || 3 || &lt;nowiki&gt;53–20&lt;/nowiki&gt; || '''66''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|1/8 фіналу]] ||
|-
| 2012 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 30 || 21 || 5 || 4 || &lt;nowiki&gt;51–16&lt;/nowiki&gt; || '''68''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|1/8 фіналу]] ||
|-
| [[Сезон 2013 ФК БАТЭ|2013]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 32 || 21 || 4 || 7 || &lt;nowiki&gt;61–25&lt;/nowiki&gt; || '''67''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|1/8 фіналу]] ||
|-
| [[Сезон 2014 ФК БАТЭ|2014]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 32 || 20 || 11 || 1 || &lt;nowiki&gt;68–21&lt;/nowiki&gt; || '''71''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| [[Сезон 2015 ФК БАТЭ|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 26 || 20 || 5 || 1 || &lt;nowiki&gt;44–11&lt;/nowiki&gt; || '''65''' ||style=&quot;background:gold&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|Уладальнік]] ||
|-
| [[Сезон 2016 ФК БАТЭ|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 30 || 22 || 4 || 4 || &lt;nowiki&gt;73–25&lt;/nowiki&gt; || '''70''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Фіналіст]] ||
|-
| [[Сезон 2017 ФК БАТЭ|2017]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 30 || 21 || 5 || 4 || &lt;nowiki&gt;61–19&lt;/nowiki&gt; || '''68''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|Паўфінал]] ||
|-
| [[Сезон 2018 ФК БАТЭ|2018]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 30 || 23 || 4 || 3 || &lt;nowiki&gt;55–24&lt;/nowiki&gt; || '''73''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|Фіналіст]] ||
|-
| [[Сезон 2019 ФК БАТЭ|2019]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Д1]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 22 || 4 || 4 || &lt;nowiki&gt;61–21&lt;/nowiki&gt; || '''70''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| [[Сезон 2020 ФК БАТЭ|2020]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Д1]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 17 || 7 || 6 || &lt;nowiki&gt;65–32&lt;/nowiki&gt; || '''58''' ||style=&quot;background:gold&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|Уладальнік]] ||
|-
| [[Сезон 2021 ФК БАТЭ|2021]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Д1]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 19 || 8 || 3 || &lt;nowiki&gt;61–27&lt;/nowiki&gt; || '''65''' ||style=&quot;background:gold&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|Уладальнік]] ||
|-
| 2022 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Д1]] || style=&quot;background:#cc9966&quot;|'''3''' || 30 || 16 || 11 || 3 || &lt;nowiki&gt;51–21&lt;/nowiki&gt; || '''59''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|Фіналіст]] ||
|-
| 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Д1]] || '''5''' || 28 || 14 || 5 || 9 || &lt;nowiki&gt;49–32&lt;/nowiki&gt; || '''47''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|Фіналіст]] ||
|-
| 2024 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|Д1]] || || || || || || || || [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|Чвэрцьфінал]] ||
|-
|}
{{notelist-ua}}

=== Міжнародныя кубкі ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: right;&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
!Кубак
!width=30|Г
!width=30|В
!width=30|Н
!width=30|П
!width=80|М
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]||104||37||31||36||&lt;nowiki&gt;119–150&lt;/nowiki&gt;
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Кубак УЕФА/Ліга Еўропы]]||63||21||11||31||&lt;nowiki&gt;75–111&lt;/nowiki&gt;
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]]||6||2||0||4||&lt;nowiki&gt;4–13&lt;/nowiki&gt;
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|[[Кубак УЕФА Інтэртота|Кубак Інтэртота]]||6||4||1||1||&lt;nowiki&gt;8–2&lt;/nowiki&gt;
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|Усяго||179||64||43||72||&lt;nowiki&gt;206–276&lt;/nowiki&gt;
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Сезон
! Спаборніцтва
! Раўнд
! colspan=2| Сапернік
! Дома
! У гасцях
! Вынік
|-
|[[Кубак УЕФА 1999/2000|1999/00]]
|[[Кубак УЕФА]]
|к/р
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК Лакаматыў Масква|Лакаматыў (Масква)]]
|1:7
|0:5
|'''1:12'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2000/2001|2000/01]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Арменія}}
|[[ФК Шырак|Шырак (Гюмры)]]
|2:1
|1:1
|'''3:2'''
|-
|
|
|2 к/р
|{{Сцяг|Швецыя}}
|[[ФК Хельсінгбарг|Хельсінгбарг]]
|0:3
|0:0
|'''0:3'''
|-
|[[Кубак УЕФА 2001/2002|2001/02]]
|[[Кубак УЕФА]]
|к/р
|{{Сцяг|Грузія|1990}}
|[[ФК Дынама Тбілісі|Дынама (Тбілісі)]]
|4:0
|1:2
|'''5:2'''
|-
|
|
|1 раўнд
|{{Сцяг|Італія}}
|[[ФК Мілан|Мілан]]
|0:2
|0:4
|'''0:6'''
|-
|[[Кубак Інтэртота 2002|2002]]
|[[Кубак Інтэртота]]
|1 раўнд
|{{Сцяг|Данія}}
|[[ФК Акадэміск|Акадэміск (Капенгаген)]]
|1:0
|2:0
|'''3:0'''
|-
|
|
|2 раўнд
|{{Сцяг|Германія}}
|[[ФК Мюнхен 1860|Мюнхен 1860]]
|4:0
|1:0
|'''5:0'''
|-
|
|
|3 раўнд
|{{Сцяг|Італія}}
|[[ФК Балоння|Балоння]]
|0:0
|0:2
|'''0:2'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2003/2004|2003/04]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Ірландыя}}
|[[ФК Багеміянс Дублін|Багеміянс (Дублін)]]
|1:0
|0:3
|'''1:3'''
|-
|[[Кубак УЕФА 2004/2005|2004/05]]
|[[Кубак УЕФА]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Грузія}}
|[[ФК Дынама Тбілісі|Дынама (Тбілісі)]]
|2:3
|0:1
|'''2:4'''
|-
|[[Кубак УЕФА 2005/2006|2005/06]]
|[[Кубак УЕФА]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Грузія}}
|[[ФК Тарпеда Кутаісі|Тарпеда (Кутаісі)]]
|5:0
|1:0
|'''6:0'''
|-
|
|
|2 к/р
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК Крылы Саветаў Самара|Крылы Саветаў (Самара)]]
|0:2
|0:2
|'''0:4'''
|-
|[[Кубак УЕФА 2006/2007|2006/07]]
|[[Кубак УЕФА]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Малдова}}
|[[ФК Ністру Атач|Ністру (Атач)]]
|2:0
|1:0
|'''3:0'''
|-
|
|
|2 к/р
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК Рубін Казань|Рубін (Казань)]]
|0:2
|0:3
|'''0:5'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2007/2008|2007/08]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Кіпр}}
|[[ФК АПОЭЛ|АПОЭЛ (Нікасія)]]
|3:0 ([[дадатковы час|д. ч.]])
|0:2
|'''3:2'''
|-
|
|
|2 к/р
|{{Сцяг|Ісландыя}}
|[[ФК Хабнарфіёрдур|Хабнарфіёрдур]]
|1:1
|3:1
|'''4:2'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Румынія}}
|[[ФК Сцяўа Бухарэст|Сцяўа (Бухарэст)]]
|2:2
|0:2
|'''2:4'''
|-
|[[Кубак УЕФА 2007/2008|2007/08]]
|[[Кубак УЕФА]]
|1 раўнд
|{{Сцяг|Іспанія}}
|[[ФК Вільярэал|Вільярэал]]
|0:2
|1:4
|'''1:6'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2008/2009|2008/09]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Ісландыя}}
|[[ФК Валюр|Валюр (Рэйк’явік)]]
|2:0
|1:0
|'''3:0'''
|-
|
|
|2 к/р
|{{Сцяг|Бельгія}}
|[[ФК Андэрлехт|Андэрлехт (Брусель)]]
|2:2
|2:1
|'''4:3'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Балгарыя}}
|[[ФК Леўскі Сафія|Леўскі (Сафія)]]
|1:1
|1:0
|'''2:1'''
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Іспанія}}
|[[ФК Рэал Мадрыд|Рэал (Мадрыд)]]
|0:1
|0:2
|-
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Італія}}
|[[ФК Ювентус|Ювентус (Турын)]]
|2:2
|0:0
|-
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург|Зеніт (Санкт-Пецярбург)]]
|0:2
|1:1
|-
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2009/2010|2009/10]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Македонія}}
|[[ФК Македонія Скоп’е|Македонія (Скоп’е)]]
|2:0
|2:0
|'''4:0'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Латвія}}
|[[ФК Вэнтспілс|Вэнтспілс]]
|0:1
|2:1
|'''2:2'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2009/2010|2009/10]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Балгарыя}}
|[[ФК Літэкс Ловеч|Літэкс (Ловеч)]]
|0:1
|4:0 ([[дадатковы час|д. ч.]])
|'''4:1'''
|-
|
|
|Група I
|{{Сцяг|Партугалія}}
|[[ФК Бенфіка Лісабон|Бенфіка (Лісабон)]]
|1:2
|0:2
|-
|
|
|Група I
|{{Сцяг|Англія}}
|[[ФК Эвертан|Эвертан (Ліверпул)]]
|1:2
|1:0
|-
|
|
|Група I
|{{Сцяг|Грэцыя}}
|[[ФК АЕК Афіны|АЕК (Афіны)]]
|2:1
|2:2
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2010/2011|2010/11]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Ісландыя}}
|[[ФК Хабнарфіёрдур|Хабнарфіёрдур]]
|5:1
|1:0
|'''6:1'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Данія}}
|[[ФК Капенгаген|Капенгаген]]
|0:0
|2:3
|'''2:3'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2010/2011|2010/11]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Партугалія}}
|[[ФК Марытыму|Марытыму (Фуншал)]]
|3:0
|2:1
|'''5:1'''
|-
|
|
|Група E
|{{Сцяг|Нідэрланды}}
|[[ФК АЗ|АЗ (Алкмар)]]
|4:1
|0:3
|-
|
|
|Група E
|{{Сцяг|Украіна}}
|[[ФК Дынама Кіеў|Дынама (Кіеў)]]
|1:4
|2:2
|-
|
|
|Група E
|{{Сцяг|Малдова}}
|[[ФК Шэрыф Ціраспаль|Шэрыф (Ціраспаль)]]
|3:1
|1:0
|-
|
|
|1/16
|{{Сцяг|Францыя}}
|[[ФК Пары Сен-Жэрмен|Пары Сен-Жэрмен]]
|2:2
|0:0
|'''2:2'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2011/2012|2011/12]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Паўночная Ірландыя}}
|[[ФК Лінфілд|Лінфілд (Белфаст)]]
|2:0
|1:1
|'''3:1'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Літва}}
|[[ФК Экранас Панявежыс|Экранас (Панявежыс)]]
|3:1
|0:0
|'''3:1'''
|-
|
|
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Аўстрыя}}
|[[ФК Штурм Грац|Штурм (Грац)]]
|1:1
|2:0
|'''3:1'''
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Чэхія}}
|[[ФК Вікторыя Пльзень|Вікторыя (Пльзень)]]
|0:1
|1:1
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Іспанія}}
|[[ФК Барселона|Барселона]]
|0:5
|0:4
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Італія}}
|[[ФК Мілан|Мілан]]
|1:1
|0:2
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2012/2013|2012/13]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Македонія}}
|[[ФК Вардар Скоп’е|Вардар (Скоп’е)]]
|3:2
|0:0
|'''3:2'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Венгрыя}}
|[[ФК Дэбрэцэн|Дэбрэцэн]]
|1:1
|2:0
|'''3:1'''
|-
|
|
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Ізраіль}}
|[[ФК Хапаэль Кір’ят-Шмана|Хапаэль (Кір’ят-Шмана)]]
|2:0
|1:1
|'''3:1'''
|-
|
|
|Група F
|{{Сцяг|Францыя}}
|[[ФК Ліль|Ліль]]
|0:2
|3:1
|-
|
|
|Група F
|{{Сцяг|Германія}}
|[[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыя (Мюнхен)]]
|3:1
|1:4
|-
|
|
|Група F
|{{Сцяг|Іспанія}}
|[[ФК Валенсія|Валенсія]]
|0:3
|2:4
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2012/2013|2012/13]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|1/16
|{{Сцяг|Турцыя}}
|[[ФК Фенербахчэ|Фенербахчэ (Стамбул)]]
|0:0
|0:1
|'''0:1'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2013/2014|2013/14]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Казахстан}}
|[[ФК Шахцёр Караганда|Шахцёр (Караганда)]]
|0:1
|0:1
|'''0:2'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2014/2015|2014/15]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Албанія}}
|[[ФК Скендэрбэў Корча|Скендэрбэў (Корча)]]
|0:0
|1:1
|'''1:1'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Венгрыя}}
|[[ФК Дэбрэцэн|Дэбрэцэн]]
|3:1
|0:1
|'''3:2'''
|-
|
|
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Славакія}}
|[[ФК Слован Браціслава|Слован (Браціслава)]]
|3:0
|1:1
|'''4:1'''
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Партугалія}}
|[[ФК Порту|Порту]]
|0:3
|0:6
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Іспанія}}
|[[ФК Атлетык Більбаа|Атлетык (Більбаа)]]
|2:1
|0:2
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Украіна}}
|[[ФК Шахцёр Данецк|Шахцёр (Данецк)]]
|0:7
|0:5
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2015/2016|2015/16]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Ірландыя}}
|[[ФК Дандалк|Дандалк]]
|2:1
|0:0
|'''2:1'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Венгрыя}}
|[[ФК Відэатон|Відэатон (Секешфехервар)]]
|1:0
|1:1
|'''2:1'''
|-
|
|
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Сербія}}
|[[ФК Партызан Бялград|Партызан (Бялград)]]
|1:0
|1:2
|'''2:2'''
|-
|
|
|Група E
|{{Сцяг|Германія}}
|[[ФК Баер 04 Леверкузен|Баер 04 (Леверкузен)]]
|1:1
|1:4
|-
|
|
|Група E
|{{Сцяг|Італія}}
|[[ФК Рома|Рома]]
|3:2
|0:0
|-
|
|
|Група E
|{{Сцяг|Іспанія}}
|[[ФК Барселона|Барселона]]
|0:2
|0:3
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2016/2017|2016/17]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Фінляндыя}}
|[[ФК СІК Сейняёкі|СІК (Сейняёкі)]]
|2:0
|2:2
|'''4:2'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Ірландыя}}
|[[ФК Дандалк|Дандалк]]
|1:0
|0:3
|'''1:3'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2016/2017|2016/17]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Казахстан}}
|[[ФК Астана|Астана]]
|2:2
|0:2
|'''2:4'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2017/2018|2017/18]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Арменія}}
|[[ФК Алашкерт|Алашкерт (Мартуні)]]
|1:1
|3:1
|'''4:2'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Чэхія}}
|[[ФК Славія Прага|Славія (Прага)]]
|2:1
|0:1
|'''2:2'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2017/2018|2017/18]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Украіна}}
|[[ФК Александрыя|Александрыя]]
|1:1
|1:2
|'''2:3'''
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Сербія}}
|[[ФК Црвена Звезда|Црвена Звезда (Бялград)]]
|0:0
|1:1
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Англія}}
|[[ФК Арсенал Лондан|Арсенал (Лондан)]]
|2:4
|0:6
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Германія}}
|[[ФК Кёльн|Кёльн]]
|1:0
|2:5
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2018/2019|2018/19]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Фінляндыя}}
|[[ФК ХІК Хельсінкі|ХІК (Хельсінкі)]]
|0:0
|2:1
|'''2:1'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Азербайджан}}
|[[ФК Карабах Агдам|Карабах (Агдам)]]
|1:1
|1:0
|'''2:1'''
|-
|
|
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Нідэрланды}}
|[[ФК ПСВ Эйндхавен|ПСВ (Эйндхавен)]]
|2:3
|0:3
|'''2:6'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2018/2019|2018/19]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|Група L
|{{Сцяг|Венгрыя}}
|[[ФК МОЛ Відзі|МОЛ Відзі (Секешфехервар)]]
|2:0
|2:0
|-
|
|
|Група L
|{{Сцяг|Грэцыя}}
|[[ФК ПАОК|ПАОК (Салонікі)]]
|1:4
|3:1
|-
|
|
|Група L
|{{Сцяг|Англія}}
|[[ФК Чэлсі|Чэлсі (Лондан)]]
|0:1
|1:3
|-
|
|
|1/16
|{{Сцяг|Англія}}
|[[ФК Арсенал Лондан|Арсенал (Лондан)]]
|1:0
|0:3
|'''1:3'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2019/2020|2019/20]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Польшча}}
|[[ФК Пяст Глівіцы|Пяст (Глівіцы)]]
|1:1
|2:1
|'''3:2'''
|-
|
|
|2 к/р
|{{Сцяг|Нарвегія}}
|[[ФК Русенбарг|Русенбарг (Тронхейм)]]
|2:1
|0:2
|'''2:3'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2019/2020|2019/20]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|3 к/р
|{{Сцяг|Боснія і Герцагавіна}}
|[[ФК Сараева|Сараева]]
|0:0
|2:1
|'''2:1'''
|-
|
|
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Казахстан}}
|[[ФК Астана|Астана (Нур-Султан)]]
|2:0
|0:3
|'''2:3'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2020/2021|2020/21]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Балгарыя}}
|[[ФК ЦСКА Сафія|ЦСКА (Сафія)]]
|—
|0:2
|'''0:2'''
|-
|[[Ліга канферэнцый УЕФА 2021/2022|2021/22]]
|[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Грузія}}
|[[ФК Дынама Батумі|Дынама (Батумі)]]
|1:4
|1:0
|'''2:4'''
|-
|[[Ліга канферэнцый УЕФА 2022/2023|2022/23]]
|[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Турцыя}}
|[[ФК Каньяспор|Каньяспор]]
|0:3
|0:2
|'''0:5'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2023/2024|2023/24]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Албанія}}
|[[ФК Партызані Тырана|Партызані (Тырана)]]
|2:0
|1:1
|'''3:1'''
|-
|
|
|2 к/р
|{{Сцяг|Кіпр}}
|[[ФК Арыс Лімасол|Арыс (Лімасол)]]
|3:5
|2:6
|'''5:11'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2023/2024|2023/24]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|3 к/р
|{{Сцяг|Малдова}}
|[[ФК Шэрыф Ціраспаль|Шэрыф (Ціраспаль)]]
|2:2
|1:5
|'''3:7'''
|-
|[[Ліга канферэнцый УЕФА 2023/2024|2023/24]]
|[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]]
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Косава}}
|[[ФК Балкані|Балкані (Тэрандэ)]]
|1:0
|1:4
|'''2:4'''
|-
|}

=== Неафіцыйныя турніры ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Сезон
! Спаборніцтва
! Раўнд
! colspan=2| Супернік
! Вынік
|-
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 2000|2000]]
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці]]
|Група В
|{{Сцяг|Украіна}}
|[[ФК Дынама Кіеў|Дынама (Кіеў)]]
|'''0:0'''
|-
|
|
|Група В
|{{Сцяг|Латвія}}
|[[ФК Сконта Рыга|Сконта (Рыга)]]
|'''1:3'''
|-
|
|
|Група В
|{{Сцяг|Арменія}}
|[[ФК Шырак|Шырак (Гюмры)]]
|'''5:1'''
|-
|
|
|Паўфінальная група
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК Спартак Масква|Спартак (Масква)]]
|'''1:5'''
|-
|
|
|Паўфінальная група
|{{Сцяг|Малдова}}
|[[ФК Зімбру|Зімбру (Кішынёў)]]
|'''0:4'''
|-
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 2003|2003]]
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці]]
|Група В
|{{Сцяг|Таджыкістан}}
|[[ФК Рэгар-ТадАЗ|Рэгар-ТадАЗ]]
|'''2:0'''
|-
|
|
|Група В
|{{Сцяг|Латвія}}
|[[ФК Сконта Рыга|Сконта (Рыга)]]
|'''1:1'''
|-
|
|
|Група В
|{{Сцяг|Арменія}}
|[[ФК Пюнік|Пюнік (Ерэван)]]
|'''1:1'''
|-
|
|
|1/4 фінала
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК Лакаматыў Масква|Лакаматыў (Масква)]]
|'''1:3'''
|-
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 2007|2007]]
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці]]
|Група А
|{{Сцяг|Таджыкістан}}
|[[ФК Рэгар-ТадАЗ|Рэгар-ТадАЗ]]
|'''2:0'''
|-
|
|
|Група А
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК ЦСКА Масква|ЦСКА (Масква)]]
|'''0:2'''
|-
|
|
|Група А
|{{Сцяг|Казахстан}}
|[[ФК Актабэ|Актабэ]]
|'''2:0'''
|-
|
|
|1/4 фінала
|{{Сцяг|Малдова}}
|[[ФК Шэрыф Ціраспаль|Шэрыф (Ціраспаль)]]
|'''0:1'''
|-
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 2008|2008]]
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці]]
|Група D
|{{Сцяг|Арменія}}
|[[ФК Бананц|Бананц (Ерэван)]]
|'''1:1'''
|-
|
|
|Група D
|{{Сцяг|Украіна}}
|[[ФК Дынама Кіеў|Дынама (Кіеў)]]
|'''1:1'''
|-
|
|
|Група D
|{{Сцяг|Узбекістан}}
|[[ФК Пахтакор|Пахтакор (Ташкент)]]
|'''2:1'''
|-
|
|
|1/4 фінала
|{{Сцяг|Грузія}}
|[[ФК Металург Руставі|Алімпі (Руставі)]]
|'''2:1'''
|-
|
|
|Паўфінал
|{{Сцяг|Азербайджан}}
|[[ФК Хазар-Ленкарань|Хазар-Ленкарань]]
|'''1:2'''
|-
|}

== Стадыён ==
[[Файл:Borisov-arena stands.jpg|thumb|[[Барысаў-Арэна]]]]
Доўгі час клуб гульні праводзіў на [[Гарадскі стадыён (Барысаў)|Барысаўскім гарадскім стадыёне]], пабудаваным у 1963 годзе. Тады была ўзведзена адна трыбуна — заходняя. Зараз стадыён налічвае дзве трыбуны, агульнай умяшчальнасцю 5402 чалавекі. Усталяваныя мачты штучнага святла, ёсць электратабло. У 2008 годзе над усходняй трыбунай пабудаваны казырок. Матчы групавых этапаў еўракубкаў БАТЭ праводзіў на мінскім стадыёне «Дынама».

У 2010 годзе распачата будаўніцтва новага стадыёна. У 2014 годзе [[Барысаў-Арэна]] ўведзена ў строй.

== Вядомыя гульцы ==
Наступныя гульцы БАТЭ выклікаліся ў нацыянальныя зборныя сваіх краін. '''Тлустым''' пазначаны гульцы, якія выклікаліся ў зборную падчас выступаў за БАТЭ.

{{Div col|4}}
* {{Сцяг|Арменія||20px}} '''[[Завен Бадаян]]'''
* {{Сцяг|Арменія||20px}} '''[[Аганес Гааран]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Ілья Алексіевіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Эдгар Аляхновіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Анцілеўскі]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Бага]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Максім Бардачоў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Валерый Бачароў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Генадзь Блізнюк]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Мікалай Бранфілаў]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Рэнан Брэсан]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Віталь Булыга]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Яўген Бярозкін]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Бяссмертны]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Аляксандр Валадзько]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Максім Валадзько]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Раман Васілюк]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Сяргей Верамко]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Захар Волкаў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Андрэй Гарбуноў]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Міхаіл Гардзяйчук]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Аляксандр Глеб]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Валерый Грамыка]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзяніс Грачыха]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Аляксандр Гутар]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Юрый Сяргеевіч Дарашкевіч|Юрый Дарашкевіч]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Станіслаў Драгун]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Максім Жаўнерчык]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Юрый Жаўноў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Дзмітрый Камароўскі]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Арцём Аляксандравіч Канцавы|Арцём Канцавы]]''' (нар. 1999)
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Арцём Уладзіміравіч Канцавы|Арцём Канцавы]] (нар. 1983)
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Ліхтаровіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Аляксандр Карніцкі]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Юрый Кендыш]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Уладзіслаў Клімовіч]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Сяргей Крывец (футбаліст)|Сяргей Крывец]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Андрэй Кудравец]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Віталь Уладзіміравіч Кутузаў|Віталь Кутузаў]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзяніс Лапцеў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Яўген Лашанкоў]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Ліхтаровіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Мазалеўскі]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Уладзіслаў Малькевіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Молаш]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Павел Няхайчык]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Даніла Нячаеў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Дзмітрый Падстрэлаў]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзяніс Палякоў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Аляксандр Паўлавец]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Аляксандр Паўлаў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Віталь Віктаравіч Радзівонаў|Віталь Радзівонаў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Арцём Радзькоў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Філіп Рудзік]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Аляксей Рыас]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Мікалай Рындзюк]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Антон Сарока]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Сяргей Сасноўскі]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Міхаіл Сівакоў]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Мікалай Сігневіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Максім Скавыш]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Вадзім Скрыпчанка]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Ігар Стасевіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Алег Страхановіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Валерый Стрыпейкіс]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Ягор Усеваладавіч Філіпенка|Ягор Філіпенка]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Руслан Хадаркевіч]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Васіль Хамутоўскі]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Антон Чычкан]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Сяргей Чэрнік]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Алег Шкабара]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзяніс Шчарбіцкі]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Ігар Шытаў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Аляксандр Юрэвіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Яўген Яблонскі]]'''
* {{Сцяг|Боснія і Герцагавіна||20px}} '''[[Боян Насціч]]'''
* {{Сцяг|Грузія||20px}} '''[[Валерыянэ Гвілія]]'''
* {{Сцяг|Ісландыя||20px}} [[Вілюм Тоўр Вілюмсан]]
* {{Сцяг|Латвія||20px}} '''[[Каспарс Дубра]]'''
* {{Сцяг|Сербія||20px}} [[Аляксандар Еўціч]]
* {{Сцяг|Сербія||20px}} [[Мацея Кежман]]
* {{Сцяг|Сербія||20px}} '''[[Няманя Мілунавіч]]'''
* {{Сцяг|Сербія||20px}} [[Філіп Младэнавіч]]
* {{Сцяг|Уганда||20px}} '''[[Лувага Кізіта]]'''
* {{Сцяг|Узбекістан||20px}} '''[[Шахбоз Умараў]]'''
* {{Сцяг|Фінляндыя||20px}} '''[[Ясэ Туомінен]]'''
* {{Сцяг|Харватыя||20px}} [[Юрыца Булят]]
* {{Сцяг|Харватыя||20px}} [[Якаў Філіпавіч]]
* {{Сцяг|Чарнагорыя||20px}} '''[[Мірка Іваніч]]'''
* {{Сцяг|Чарнагорыя||20px}} [[Барыс Капітавіч]]
* {{Сцяг|Чарнагорыя||20px}} '''[[Няманя Нікаліч]]'''
* {{Сцяг|Чарнагорыя||20px}} [[Марка Сіміч]]
* {{Сцяг|Эстонія||20px}} '''[[Артур Пік]]'''

{{Div col end}}

== Галоўныя трэнеры ==
{{Div col|3}}
* [[Леў Мазуркевіч]] (1973—1981)
* [[Юрый Пунтус]] (1996—2004)
* [[Ігар Крывушэнка]] (2005—2007)
* [[Віктар Ганчарэнка]] (2007 — кастрычнік 2013)
* [[Аляксандр Ермаковіч]] (кастрычнік 2013 — студзень 2018)
* [[Алег Дулуб]] (студзень — чэрвень 2018)
* [[Аляксей Бага]] ({{в.а.}} у чэрвені — жніўні 2018; жнівень 2018 — снежань 2019)
* [[Кірыл Альшэўскі]] (студзень — верасень 2020)
* [[Аляксандр Пятровіч Лісоўскі|Аляксандр Лісоўскі]] (верасень — снежань 2020)
* [[Віталь Жукоўскі]] (снежань 2020 — снежань 2021)
* [[Аляксандр Сяргеевіч Міхайлаў|Аляксандр Міхайлаў]] (студзень — жнівень 2022)
* [[Сяргей Зяневіч]] ({{в.а.}} у жніўні — кастрычніку 2022)
* [[Кірыл Альшэўскі]] (кастрычнік 2022 — студзень 2024)
* [[Ігар Крывушэнка]] (са студзеня 2024)
{{Div col end}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://www.fcbate.by/ Афіцыйны сайт]
* [http://www.belarus.by/by/about-belarus/sport/bate Футбольны клуб БАТЭ (Барысаў)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120202131933/http://www.belarus.by/by/about-belarus/sport/bate |date=2 лютага 2012 }} на [http://www.belarus.by/by афіцыйным сайце Рэспублікі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130131085145/http://www.belarus.by/by |date=31 студзеня 2013 }}
* {{globalsportsarchive|fk-bate-barysau/17648}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Склад ФК БАТЭ}}
{{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}}

[[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|БАТЭ]]
[[Катэгорыя:ФК БАТЭ| ]]</text>
      <sha1>adqvfomhwaowpkk09ub4zqzrpe5atxq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181287</id>
      <parentid>5181282</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T21:37:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Reteeeee 3133</username>
        <id>132326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Чэмпіянат і Кубак Беларусі */</comment>
      <origin>5181287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="105258" sha1="1shbd3yiaufgo5sa1q9yep9r3koa95l" xml:space="preserve">{{Картка ФК
| Назва           = БАТЭ 
| Лагатып         = ФК БАТЭ (2020).gif
| ШырыняЛагатыпа  = 190px
| ПоўнаяНазва     = ТАА «Футбольны клуб БАТЭ»
| Мянушкі         = «жоўта-сінія», «батоны»
| Горад           = [[Барысаў]], [[Беларусь]] 
| Заснаваны       = [[1996]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=История развития футбола в Борисове|url=http://fcbate.by/ru/history/historical-information|work=Афіцыйны сайт БАТЭ|access-date=2023-12-06|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803052409/http://fcbate.by/ru/history/historical-information |archive-date=2017-08-03|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 
| Стадыён         = [[Барысаў-Арэна]]
| Умяшчальнасць   = 13400
| Кіраўнік        = Андрэй Капскі
| ПасадаКіраўніка = Старшыня праўлення
| Трэнер          = Віталь Рагожкін
| Чэмпіянат       = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] 
| Сезон           = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]]
| Месца           = 10 месца
| Сайт            = https://www.fcbate.by/

&lt;!-- Форма --&gt;
| pattern_la1  = _bate21h
| pattern_b1   = _bate21h
| pattern_ra1  = _bate21h
| pattern_sh1  = _adidasblue
| pattern_so1  = _3_stripes_blue
| leftarm1     = FFEE00
| body1        = FFEE00
| rightarm1    = FFEE00
| shorts1      = FFEE00
| socks1       = FFEE00
| pattern_la2  = _bate21a
| pattern_b2   = _bate21a
| pattern_ra2  = _bate21a
| pattern_sh2  = _adidasyellow
| pattern_so2  = _3_stripes_yellow
| leftarm2     = 0000BB
| body2        = 0000BB
| rightarm2    = 0000BB
| shorts2      = 0000BB
| socks2       = 0000BB
}}
'''БАТЭ''' — беларускі футбольны клуб з горада [[Барысаў]]. Хатні стадыён — [[Барысаў-Арэна]]. Каманда існавала ў 1973—1981 гады, футбольны клуб адроджаны ў 1996 годзе. Шматразовы чэміпіён і ўладальнік Кубка Беларусі. Першы беларускі клуб, які прайшоў у групавы этап [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]].

== Гісторыя ==

=== 1973—1981 ===

У год стварэння БАТЭ (футбольны клуб [[Барысаўскі завод аўтатрактарнага электраабсталявання|Барысаўскага завода аўтатрактарнага электраабсталявання]]) выступаў ва ўсходняй зоне другой групы (Д2) чэмпіянату БССР. Ужо першы сезон склаўся для БАТЭ ўдала. Па яго выніках каманда дасягнула магчымасці на наступны год выступаць у чэмпіянаце рэспублікі.

У 1974 годзе БАТЭ дасягнуў першага поспеху — стаў чэмпіёнам БССР, выйграўшы за сезон 15 матчаў з 18 праведзеных. Аднак у наступным, 1975 годзе, БАТЭ прыйшлося задавальняцца толькі пятым месцам. У 1976 годзе БАТЭ аформіў своеасаблівы дубль, выйграўшы чэмпіянат і Кубак БССР.

У далейшым БАТЭ яшчэ раз станавіўся чэмпіёнам (1979), срэбным прызёрам (1978) чэмпіянату БССР і двойчы займаў чацвёртае месца (1977, 1981). У 1981 годзе каманда была расфарміравана.

=== 1996—2006 ===

==== 1996—1998 гады ====

У [[1996]] годзе ініцыятыўная група вырашыла адрадзіць клуб. Прэзідэнтам футбольнага клуба БАТЭ быў абраны [[Анатоль Капскі]], галоўным трэнерам стаў [[Юрый Іосіфавіч Пунтус|Юрый Пунтус]]. За два першых гады сваёй новай гісторыі клуб выйграў першынства [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лігі]] і, фінішаваўшы другім у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай]], выйшаў у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]], дзе ў [[ФК БАТЭ Барысаў у сезоне 1998|1998]] годзе адразу заваяваў срэбныя медалі.

==== 1999 год ====

У [[ФК БАТЭ Барысаў у сезоне 1999|1999 годзе]] БАТЭ захапіў лідарства з першых тураў і, так і не аддаўшы яго нікому, упершыню ў сваёй гісторыі стаў чэмпіёнам Рэспублікі Беларусь. 1999 год таксама стаў для клуба дэбютным у еўракубках. За БАТЭ тады выступалі пазнейшыя лідары зборнай Беларусі [[Аляксандр Глеб]], [[Віталь Уладзіміравіч Кутузаў|Віталь Кутузаў]], а таксама будучы галоўны трэнер [[Віктар Міхайлавіч Ганчарэнка|Віктар Ганчарэнка]].

==== 2000—2001 гады ====

[[ФК БАТЭ Барысаў у сезоне 2000|2000]] год ізноў стаў для БАТЭ «срэбным». Чэмпіянат [[ФК БАТЭ Барысаў у сезоне 2001|2001]] года прынёс клубу бронзавыя ўзнагароды.

==== 2002 год ====

Сезон [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|2002]] годзе стаў для БАТЭ неадназначным. Барысаўчане ўпершыню прабіліся ў фінал [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]], але з лікам 0:2 саступілі «[[ФК Гомель|Гомелю]]». Удала склаўся сезон на еўрапейскай арэне. Выступаючы ў [[Кубак Інтэртота|Кубку Інтэртота]], БАТЭ атрымаў упэўненую перамогу над прадстаўніком нямецкай [[Чэмпіянат Германіі па футболе|Бундэслігі]], клубам «[[ФК Мюнхен-1860|Мюнхен-1860]]», а затым практычна на роўных згуляў з італьянскай «[[ФК Балоння|Балонняй]]». На фінішы чэмпіянату БАТЭ ў адчайнай барацьбе дагнаў «[[ФК Нёман Гродна|Нёман]]», які лідыраваў. У «залатым» матчы чэмпіянату атрымаў у дадатковы час перамогу з лікам 1:0, дзякуючы голу Валерыя Тарасенкі.

==== 2003 год ====

У чэмпіянаце [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|2003]] года БАТЭ, нягледзячы на ўпэўненую гульню, да канца сезона заставаўся на пятым месцы. У апошнім туры чэмпіянату яму належала сустракацца на выездзе з мінскім «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]». Гэта сустрэча павінна была даць адказ на пытанне, на якім месцы апынецца БАТЭ: на другім ці пятым. Але матч завяршыўся ўпэўненай перамогай БАТЭ 4:0, і каманда зноў заваявала срэбныя медалі.

==== 2004 год ====

У [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|2004 годзе]] БАТЭ, які няўдала выступіў у [[Кубак УЕФА|Кубку УЕФА]], на фінішы чэмпіянату зноў прэтэндаваў на самыя высокія месцы. Перад апошнім турам ён адставаў ад мінскага «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» на два ачкі. І зноў апошняя сустрэча чэмпіянату мела быць з лідарам на выездзе. Аднак гэтым разам леташняму трыумфу не наканавана было паўтарыцца. Саступіўшы 0:2, БАТЭ заняў другое месца.

==== 2005 год ====

Сезон [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|2005]] года стаў самым цяжкім у гісторыі БАТЭ. Па-першае, у канцы папярэдняга сезона каманду пакінуў яе нязменны трэнер Юрый Пунтус, якога на трэнерскім мастку БАТЭ змяніў [[Ігар Крывушэнка]]. Па-другое, у новы клуб Пунтуса перайшлі шэраг маладых гульцоў, на якіх у гэтым сезоне ўскладаліся вялікія надзеі. БАТЭ саступіў у фінале [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка]] [[ФК Партызан Мінск|МТЗ-РІПА]], а па выніках чэмпіянату апынуўся на пятым месцы, упершыню ў найноўшай гісторыі застаўшыся без медалёў.

==== 2006 год ====

У [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|2006 годзе]] адзначаўся дзесяцігадовы юбілей узнаўлення клуба. І БАТЭ годна адзначыў гэту дату. Барысаўчане ўпершыню сталі ўладальнікамі [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]]. У фінале ў дадатковы час яны з лікам 3:1 перамаглі салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]». У чэмпіянаце БАТЭ таксама фінішаваў першым, такім чынам, зрабіўшы своеасаблівы дубль.

Але на еўрапейскай арэне клуб выступіў не ўдала, саступіўшы ў другім кваліфікацыйным раўндзе Кубка УЕФА казанскаму «Рубіну» ў абедзвюх сустрэчах з агульным лікам 0:5.

=== 2007—2011 ===

==== 2007 год ====

У 2007 годзе БАТЭ выйшаў у трэці кваліфікацыйны раўнд [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]]. У першым кваліфікацыйным раўндзе БАТЭ прайграў у гасцях кіпрскаму [[ФК АПОЭЛ|АПОЭЛу]] 0:2, аднак у хатнім матчы пераламіць вынік двухраундавага супрацьстаяння на сваю карысць, перайграўшы праціўніка з лікам 3:0. У другім матчы быў упэўнена перайграны ісландскі «[[ФК Хабнарфіёрдур|Хабнарфіёрдур]]» — 3:1 на выездзе, 1:1 у хатнім матчы. У трэцім раўндзе праціўнікам БАТЭ быў румынскі клуб «[[ФК Сцяўа|Сцяўа]]». Першы матч у Барысаве завяршыўся з лікам 2:2, у другім матчы мацней былі румыны — 2:0. Выбыўшы з розыгрышу Лігі чэмпіёнаў, БАТЭ ў першым раўндзе Кубка УЕФА сустракаўся з іспанскім «[[ФК Вільярэал|Вільярэалам]]» — самым рэйтынгавым клубам розыгрышу — і атрымаў дзве паразы: 1:4 на выездзе і 0:2 на мінскім стадыёне «[[Дынама (стадыён, Мінск)|Дынама]]».

У [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|чэмпіянаце Беларусі]] БАТЭ датэрмінова, за чатыры тура да фінішу, заваяваў чэмпіёнскі тытул. У розыгрышы [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] БАТЭ зноў дайшоў да фіналу, дзе ў серыі пасляматчавых пенальці саступіў брэсцкаму «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]». У канцы года [[Ігар Крывушэнка]] нечакана сышоў на пост галоўнага трэнера мінскага «Дынама», галоўнага суперніка барысаўчан. Яго месца заняў [[Віктар Ганчарэнка]], які ўзначальваў дубль БАТЭ.

==== 2008 год ====

[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|2008]] год стаў асаблівым як у гісторыі БАТЭ, так і ўсяго беларускага футбола. БАТЭ пераадолеў трэці кваліфікацыйны раўнд [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]] і стаў першым у гісторыі беларускага футбола клубам, які здолеў прабіцца ў [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2008/2009#Групавы раўнд#Група H|групавы этап Лігі чэмпіёнаў]]. У першым кваліфікацыйным раўндзе ў супернікі БАТЭ дастаўся [[Ісландыя|ісландскі]] «[[ФК Валюр|Валюр]]», які быў пераможаны з агульным лікам 3:0 (2:0 дома і 1:0 у гасцях). У другім кваліфікацыйным раўндзе БАТЭ па суме дзвюх сустрэч сенсацыйна адолеў [[Бельгія|бельгійскі]] «[[ФК Андэрлехт|Андэрлехт]]»: 2:1 у гасцях і 2:2 у хатняй сустрэчы. У трэцім кваліфікацыйным раўндзе супернікам БАТЭ быў [[Балгарыя|балгарскі]] «[[ФК Леўскі|Леўскі]]». Матч у [[Сафія|Сафіі]] скончыўся з лікам 1:0 у карысць БАТЭ, а ў адказнай гульні ў Барысаве каманда забяспечыла неабходную нічыю 1:1.

У групавой стадыі БАТЭ патрапіў у групу H, разам з «[[ФК Рэал Мадрыд|Рэалам]]» (Мадрыд), «[[ФК Ювентус|Ювентусам]]» (Турын), «[[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург|Зенітам]]» (Санкт-Пецярбург). У першай гульні на выездзе БАТЭ саступіў «Рэалу» з лікам 0:2. У другой сваёй гульні з «Ювентусам» (2:2) БАТЭ стаў першым беларускім футбольным клубам, які набраў ачкі ў групавым этапе самага прэстыжнага еўрапейскага турніру. У трэцяй гульні на выездзе БАТЭ згуляў унічыю 1:1 з «Зенітам» з Санкт-Пецярбурга, а ў чацвёртай прайграў яму ў [[Мінск]]у з лікам 0:2. У апошняй гульні групавога турніру БАТЭ згуляў з «Ювентусам» у нічыю з лікам 0:0, і ў выніку набраўшы 3 ачка ў 6 гульнях, клуб заняў апошняе месца ў групе і скончыў свой выступ у еўракубках.

31 кастрычніка 2008 года БАТЭ стаў пяцікратным чэмпіёнам Беларусі. У гэты дзень быў згуляны перанесены матч 17-га тура, у ім падапечныя [[Віктар Ганчарэнка|Віктара Ганчарэнкі]] перамаглі жодзінскае «[[ФК Тарпеда Жодзіна|Тарпеда]]» з лікам 2:1 і за два тура да фінішу сталі недасягальнымі для іншых камандаў.

==== 2009 год ====

У [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|2009 годзе]] барысаўчанам не атрымалася паўтарыць поспех 2008-га ў Еўропе. У [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2009/2010|Лізе чэмпіёнаў УЕФА]] БАТЭ дайшоў да трэцяга раўнда (у другім перайграўшы 2 разы з лікам 2:0 македонскі клуб «[[ФК Македонія|Македонія]]» са Скоп’я), дзе саступіў па суме двух матчаў латвійскаму «[[ФК Вэнтспілс|Вэнтспілсу]]» (0:1 і 2:1, [[Гол на выездзе|па галах на выездзе]]). Пасля гэтага каманда патрапіла ў плэй-оф [[Ліга Еўропы УЕФА|Лігі Еўропы УЕФА]], дзе сустрэлася з балгарскім «[[ФК Літэкс|Літэксам]]» (Ловеч). У першым матчы на сваім стадыёне беларусы прайгралі 0:1. Аднак у матчы ў адказ барысаўчане здолелі ў асноўны час адквітаць гэты дэфіцыт, а ў дадатковае — ўпэўнена развіць гэты поспех, у выніку — перамога 4:0 і пуцёўка ў [[Ліга Еўропы УЕФА 2009/2010#.D0.93.D1.80.D1.83.D0.BF.D0.BF.D0.B0 I|групавы этап Лігі Еўропы УЕФА]]. Розыгрыш у групавым этапе БАТЭ пачаў з дзвюх параз: ад «Бенфікі» — 0:2 і «Эвертана» — 1:2 (гол на рахунку Дзмітрыя Ліхтаровіча). У наступным матчы была атрымана валявая перамога над грэчаскім [[ФК АЕК|АЕКам]] 2:1 (Паўлаў, Алумона). У Грэцыі праціўнікі разышліся мірам — 2:2 (Радзівонаў, Валадзько), а пасля хатняй паразы ад «Бенфікі» 1:2 (Сасноўскі) барысаўчане страцілі шанцы на працяг барацьбы ў Лізе Еўропы. У заключным матчы групавога турніру барысаўчане на выездзе абгулялі «Эвертан» з лікам 1:0 (Юрэвіч) і з 7 ачкамі занялі 3 месца.

5 кастрычніка 2009 года, атрымаўшы перамогу над наваполацкім «[[ФК Нафтан|Нафтанам]]» на полі барысаўскага гарадскога стадыёна, БАТЭ ў чацвёрты раз запар і шосты раз у найноўшай гісторыі стаў чэмпіёнам Беларусі. Яшчэ ў першым тайме ў вароты гасцей былі забіты чатыры безадказных мяча.

==== 2010 год ====

Сезон [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|2010]] стартаваў для БАТЭ 8 сакавіка, калі ў матчы c уладальнікам Кубка Беларусі 2008/09 [[наваполацк]]ім «[[ФК Нафтан|Нафтанам]]» быў разыграны першы ў гісторыі [[Суперкубак Беларусі па футболе|Суперкубак Беларусі]]. Перамогшы ў серыі пасляматчавых пенальці, барысаўчане сталі першымі ўладальнікамі трафея.

23 мая [[2010]] года ў [[Фінал Кубка Беларусі па футболе 2009—2010|фінальным матчы]] за [[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|Кубак Беларусі]] на мінскім стадыёне «Дынама», БАТЭ з лікам 5:0 разграміў [[Жодзіна|жодзінскае]] «[[ФК Тарпеда Жодзіна|Тарпеда]]» і ў другі раз у сваёй гісторыі стаў уладальнікам Кубка.

26 жніўня 2010 года заваяваў права гуляць у групавым этапе Лігі Еўропы. Папярэдне быў абыграны ісландскі «Хабнафіёрдур» (5:1 дома, 1:0 у гасцях), затым параза па суме 2 матчаў ад дацкага «Капенгагена» (0:0 дома і 2:3 у гасцях) у Лізе чэмпіёнаў. Затым у кваліфікацыі Лігі Еўропы быў двойчы абыграны партугальскі «Марыціму» (3:0 дома і 2:1 у гасцях). Па выніках лёсавання супернікамі БАТЭ сталі нідэрландскі АЗ (перамога 4:1 дома, параза 0:3 у гасцях), «Дынама» (Кіеў; 2:2 у гасцях, параза 1:4 дома), «Шэрыф» (Ціраспаль; перамога 1:0 у гасцях; перамога 3:1 дома). Па выніках групавога турніру барысаўчане ўпершыню выйшлі ў 1/16 фіналу еўрапейскага кубка, дзе па суме дзвюх сустрэч саступілі французскаму «[[ФК Пары Сен-Жэрмен|Пары Сен-Жэрмен]]» (2:2 дома і 0:0 на выездзе).

13 лістапада 2010, абыграўшы ў гасцявым матчы клуб [[ФК Белшына|«Белшына» (Бабруйск)]], БАТЭ датэрмінова стаў чэмпіёнам Беларусі сезона 2010 года.

==== 2011 год ====

2 жніўня 2011 гады клуб атрымаў права гуляць у раўндзе плэй-оф чэмпіёнскай кваліфікацыі [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2011/2012|Лігі чэмпіёнаў]], абыграўшы ў другім кваліфікацыйным раўндзе «[[ФК Лінфілд|Лінфілд]]» (1:1 у гасцях, 2:0 хаты), а ў трэцім — «[[ФК Экранас Панявежыс|Экранас]]» (0:0 у гасцях, 3:1 хаты). 24 жніўня БАТЭ абыграў аўстрыйскі «Штурм» у гасцях 0:2 (1:1 дома) і другі раз у сваёй гісторыі выйшаў у групавы этап Лігі чэмпіёнаў, атрымаўшы, пры гэтым, месца ў трэцім кошыку. Па выніках лёсавання БАТЭ адправіўся ў групу H разам з «[[ФК Барселона|Барселонай]]», «[[ФК Мілан|Міланам]]» і «[[ФК Вікторыя Пльзень|Вікторыяй]]» ([[Пльзень]]).

[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2011/2012|Ліга чэмпіёнаў]] далася БАТЭ цяжка. Першы матч з «[[ФК Вікторыя Пльзень|Вікторыяй]]» ([[Пльзень]]) быў згуляны з лікам 1:1. У другім матчы БАТЭ саступіў «[[ФК Барселона|Барселоне]]» з лікам 0:5. У трэцім матчы саступіў «[[ФК Мілан|Мілану]]» 0:2. Чацвёрты матч быў, мабыць, лепшым у гэтай Лізе чэмпіёнаў. БАТЭ згуляў унічыю з «[[ФК Мілан|Міланам]]» 1:1. Пяты матч быў важны: у ім вырашаўся далейшы ўдзел у Лізе Еўропы. БАТЭ прайграў матч з «[[ФК Вікторыя Пльзень|Вікторыяй]]» ([[Пльзень]]) і амаль страціў шанцы на трэцяе месца ў групе. Апошні матч у Барселоне быў прайграны з лікам 4:0, і БАТЭ завяршыў удзел у турнірах.

У гэтым жа годзе клуб у шосты раз запар стаў чэмпіёнам Беларусі.

=== 2012 год ===
У 2012 годзе БАТЭ ў другі раз запар выйшаў у групавы этап [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў]]. У першых двух матчах барысаўчане сенсацыйна перамаглі французскі «[[ФК Ліль|Ліль]]» (3:1) і нямецкую «[[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыю]]» (3:1). Але ў двух наступных прайгралі іспанскай «[[ФК Валенсія|Валенсіі]]» (0:3 і 2:4). Пасля чаго БАТЭ саступіў «Ліля» (0:2) і «Баварыі» (1:4) і, заняўшы трэцяе месца ў групе, перайшоў у Лігу Еўропы. Дарэчы, «Баварыя» ў тым сезоне атрымала ўпэўненую перамогу ў Лізе чэмпіёнаў, а БАТЭ стаў адзіным клубам, які змог забіць мюнхенцам больш за два мячы ў адным матчы.

11 лістапада перамог з лікам 5:1 клуб «[[ФК Мінск|Мінск]]» і датэрмінова ў сёмы раз запар стаў чэмпіёнам Беларусі.

=== 2013 год ===
У пачатку 2013 БАТЭ гуляў у матчах 1/16 Лігі Еўропы супраць турэцкага «[[ФК Фенербахчэ|Фенербахчэ]]». У сувязі з рэканструкцыяй мінскага стадыёна «Дынама», дзе БАТЭ звычайна праводзіў міжнародныя сустрэчы, клуб быў вымушаны шукаць іншую пляцоўку. У выніку матч прайшоў у Гродна. Нягледзячы на тое, што «Фенербахчэ» амаль увесь матч было ў меншасці, матч скончыўся ўнічыю 0:0. У адказным матчы БАТЭ прапусціў з пенальці (0:1) і скончыў выступленне ў турніры.

У чэмпіянаце 2013 БАТЭ стартаваў не вельмі ўпэўнена, у выніку чаго лідарства ў табліцы перахапіў салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]». Улетку барысаўчане наладзілі гульню, і, атрымоўваючы перамогу за перамогай, пачалі даганяць салігорскі клуб.

Расчараваннем для аматараў клуба стала выступленне БАТЭ ў Лізе чэмпіёнаў. На першай жа стадыі (2-і кваліфікацыйны раўнд) барысаўскі клуб саступіў казахстанскаму «[[ФК Шахцёр Караганда|Шахцёру]]» з Караганды (0:1 дома і 0:1 у гасцях) і выбыў з розыгрышу еўракубкаў.

21 верасня 2013 БАТЭ ў гасцях перайграў салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]» (3:0) і ўпершыню ў сезоне выйшаў на першае месца турнірнай табліцы. Дзякуючы чарзе няўдач салігорцаў БАТЭ хутка замацаваўся на першым радку.

12 кастрычніка 2013 было абвешчана аб тым, што Віктар Ганчарэнка пакідае пасаду галоўнага трэнера. Новым галоўным трэнерам быў прызначаны [[Аляксандр Ермаковіч]].

9 лістапада 2013, атрымаўшы перамогу ў 30-м туры над «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]», БАТЭ стаў дзесяціразовым чэмпіёнам Беларусі.

=== 2014 год ===
У сезоне 2014 БАТЭ быў вымушаны доўгі час змагацца за лідарства ў чэмпіянаце з мінскім «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]». У выніку, барысаўчанам пасля перамогі над мінчанамі ў матчы 29 тура (1 лістапада) удалося адарвацца і пасля наступнага тура датэрмінова ўзяць чарговае золата. Пры гэтым, БАТЭ паставіў рэкорд: каманда не прайгравала на працягу 31 матча чэмпіянату (ранейшы рэкорд — 29 матчаў — належаў віцебскай «[[ФК Віцебск|Дзвіне]]» у сезоне 1994/95).

У [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2014/2015|Лізе чэмпіёнаў]] БАТЭ ўдалося чарговы, ужо чацвёрты, раз прабіцца ў групавы этап: хоць і з праблемамі, але былі пройдзеныя албанскі «[[ФК Скендэрбэў Корча|Скендэрбэў]]», венгерскі «[[ФК Дэбрэцэн|Дэбрэцэн]]» і славацкі «[[ФК Слован Браціслава|Слован]]». Але ў групавым этапе барысаўчане пацярпелі па два разгромных паражэння ад «[[ФК Порту|Порту]]» і данецкага «[[ФК Шахцёр Данецк|Шахцёра]]». Адна перамога над «[[ФК Атлетык Більбаа|Атлетыкам]]» з [[Більбаа]] не дазволіла барысаўчанам узняцца вышэй за апошняе месца ў групе. Пры гэтым па колькасці прапушчаных у групавым этапе галоў (24) БАТЭ паставіў новы антырэкорд у гісторыі Лігі чэмпіёнаў.

=== 2015 год ===
У сезоне 2015 БАТЭ здолеў трэці раз стаць уладальнікам [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]], у фінале перайграўшы салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]» з лікам 4:1. У чэмпіянаце клуб таксама не меў праблем, амаль ад пачатку сезона значна адарваўшыся ад канкурэнтаў і за чатыры туры да фінішу гарантаваўшы чарговае чэмпіёнства. Барысаўская серыя без паражэнняў у чэмпіянаце, якая была пачата ў папярэднім сезоне, была спынена толькі ў 15-м туры мінскім «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» (0:1), такім чынам склала 45 матчаў.

У [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2015/2016|Лізе чэмпіёнаў]] БАТЭ зноў выйшаў групавы этап, па чарзе пераадолеўшы ірландскі «[[ФК Дандалк|Дандалк]]», венгерскі «[[ФК Відэатон|Відэатон]]» і сербскі «[[ФК Партызан Бялград|Партызан]]». Супернікамі на групавым этапе сталі «[[ФК Барселона|Барселона]]», «[[ФК Рома|Рома]]» і «[[ФК Баер Леверкузен|Баер]]», сярод якіх БАТЭ лічыўся аўтсайдэрам. Аднак у другім туры групавога этапу барысаўчане нечакана нанеслі паражэнне «Роме» (3:2). У выніку барысаўчане набралі 5 ачкоў і апынуліся апошнімі ў групе.

=== 2016 год ===
Сезон 2016 атрымаўся для БАТЭ няўдалым. Каманда другі раз запар дайшла да фіналу Кубка Беларусі, але не змагла захаваць тытул, саступіўшы ў серыі пенальці жодзінскаму «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]». У [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2016/2017|Лізе чэмпіёнаў]] БАТЭ прайшоў у другім кваліфікацыйным раўндзе фінскі [[ФК СІК Сейняёкі|СІК]], але ў трэцім саступіў ірландскаму «[[ФК Дандалк|Дандалку]]» (1:0, 0:3) і выбыў у [[Ліга Еўропы УЕФА 2016/2017|Лігу Еўропы]], дзе таксама не выйшаў у групавы этап, прайграўшы ў плэй-оф кваліфікацыі па суме дзвюх сустрэч «[[ФК Астана|Астане]]» з Казахстана (0:2, 2:2). У выніку БАТЭ ў другі раз з 2008 года застаўся без еўракубкаў восенню.

Адзіным адносным поспехам стаў упэўнены выступ у чэмпіянаце, дзе БАТЭ адразу захапіў лідарства, а асноўныя канкурэнты — мінскае «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» і салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]» — у пачатку турніру страцілі шмат ачкоў. [[14 кастрычніка]] 2016 года ў матчы 25-га тура БАТЭ перамог мікашэвіцкі «[[ФК Граніт Мікашэвічы|Граніт]]» у [[Лунінец|Лунінцы]] (радзіме галоўнага трэнера барысаўчан [[Аляксандр Ермаковіч|Аляксандра Ермаковіча]]) з лікам 1:0 і заўчасна стаў чэмпіёнам.

=== 2017 год ===
У пачатку сезона 2017 БАТЭ прайграў ў паўфінале Кубка Беларусі брэсцкаму «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]» (0:2, 1:0). Няўдала пачаўся для барысаўскага клуба і чэмпіянат краіны — прапусціўшы наперад асноўных канкурэнтаў (мінскае «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» і салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]»), БАТЭ доўгі час займаў другі і трэці радок. Пры гэтым БАТЭ ў матчах з прамымі канкурэнтамі атрымаў «сухія» перамогі (1:0 і 1:0 з «Дынама», 1:0 і 4:0 з «Шахцёрам»), аднак саступіў клубам з сярэдзіны і ніжняй частцы табліцы — «[[ФК Слуцк|Слуцку]]», «[[ФК Віцебск|Віцебску]]», «[[ФК Мінск|Мінску]]» і «[[ФК Крумкачы Мінск|Крумкачам]]».

У [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2017/2018|Лізе чэмпіёнаў]] БАТЭ прайшоў у другім кваліфікацыйным раўндзе армянскі «[[ФК Алашкерт|Алашкерт]]». У трэцім раўндзе пасля гасцявога паражэння ад чэшскай «[[ФК Славія Прага|Славіі]]» (0:1) барысаўчане не здолелі ў хатнім матчы забяспечыць неабходны лік — перамога барысаўчан 2:1 адправіла далей «Славію». БАТЭ перайшоў у [[Ліга Еўропы УЕФА 2017/2018|Лігу Еўропы]], дзе ў двухматчавым супрацьстаянні з украінскай «[[ФК Александрыя|Александрыяй]]» пасля хатняй нічыі 1:1 здабыў валявую гасцявую перамогу 2:1 і выйшаў у групавы этап. Сапернікамі ў групе сталі англійскі «[[ФК Арсенал Лондан|Арсенал]]», нямецкі «[[ФК Кёльн|Кёльн]]» і сербская «[[ФК Црвена Звезда|Црвена Звезда]]».

Фініш сезона 2017 у нацыянальным чэмпіянаце азмрочыўся для БАТЭ шэрагам скандалаў. Шырокую вядомасць атрымала так званая «справа Верамко»: 23 верасня на хатні матч барысаўчан супраць «[[ФК Слуцк|Слуцка]]» (які скончыўся з лікам 6:0) быў заяўлены і правёў увесь матч на лаўцы запасных брамнік [[Сяргей Верамко]], які да таго адбыў пяціматчавую дыскваліфікацыю. Але разам з дыскваліфікацыяй быў накладзены штраф, у выпадку неаплаты якога дыскваліфікацыя падаўжалася да моманту аплаты, і, як высветілася, штраф быў аплачаны Верамко толькі 27 верасня. Дысцыплінарны камітэт АБФФ за неправамоцны ўдзел іграка 13 кастрычніка прысудзіў БАТЭ тэхнічнае паражэнне ў матчы са «Слуцкам» (0:3), што значна ўскладніла БАТЭ барацьбу за чэмпіёнства. Барысаўчане падалі апеляцыю, і 10 лістапада (за два туры да канца чэмпіянату) Апеляцыйны камітэт АБФФ, прызнаўшы віну Верамко, адмяніў папярэднае рашэнне Дысцыплінарнага камітэта і вярнуў тры ачкі, абмежаваўшыся штрафам. У матчах з удзелам БАТЭ таксама быў зафіксаваны шэраг памылковых судзейскіх рашэнняў: 28 кастрычніка ў матчы з «[[ФК Нафтан|Нафтанам]]» пры ліку 1:0 на карысць барысаўчан быў прызначаны пенальці ў браму БАТЭ за гульню рукой (хоць мяч трапіў у плячо [[Віталь Гайдучык|Віталю Гайдучыку]]). Пенальці быў рэалізаваны навапалачанамі, і матч скончыўся з лікам 1:1. Пазней, 18 лістапада, у перадапошнім туры ў матчы супраць «[[ФК Нёман Гродна|Нёмана]]» пры ліку 1:1 [[Віталь Радзівонаў]] пры дапамозе сваёй рукі адправіў мяч у браму, і арбітр залічыў гол (выніковы лік 3:1 на карысць БАТЭ).

Няўдачы на фінішы «Дынама» і «Шахцёра» разам з станоўчымі для БАТЭ вынікам «справы Верамко» дазволілі барысаўчанам перад апошнім турам выйсці на першае месца ў табліцы. Пры гэтым у гасцявым матчы апошняга тура супраць «[[ФК Гарадзея|Гарадзеі]]» БАТЭ было дастатковы згуляць унічыю, каб стаць чэмпіёнам. Аднак, адкрыўшы лік у матчы, барысаўчане тройчы прапусцілі, і к 75-й хвіліне «Гарадзея» перамагала 3:1 (у той час як мінскае «Дынама» ўпэўнена вяло ў сваім матчы і пераганяла барысаўчан). Тым не менш, [[Віталь Радзівонаў]], які выйшаў на замену ў БАТЭ, на 79-й хвіліне забіў з пенальці, а на пятай дададзенай хвіліне ўсталяваў канчатковы лік 3:3, што прынесла БАТЭ чарговае чэмпіёнства.

=== 2018 год ===
2018 год пачаўся для БАТЭ пад кіраўніцтвам новага трэнера — [[Алег Дулуб|Алега Дулуба]]. Каманда ўпэўнена стартавала ў чэмпіянаце Беларусі, выйграўшы ў першых васьмі турах, аднак саступіла брэсцкаму «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]» ў Суперкубку Беларусі і ў фінале Кубка Беларусі. Пасля першых няўдач ў чэмпіянаце Беларусі — нічыі з «[[ФК Іслач|Іслаччу]]» і паражэння ад «[[ФК Гарадзея|Гарадзеі]]» — Дулуб быў звольнены, выканаўцам абавязкаў галоўнага трэнера стаў [[Аляксей Бага]], які пазней быў зацверджаны на пасадзе. Пад яго кіраўніцтвам БАТЭ працягнуў паспяховы выступ у чэмпіянаце Беларусі, а ў Лізе чэмпіёнаў пасля перамог над фінскім [[ФК ХІК Хельсінкі|ХІКам]] і азербайджанскім «[[ФК Карабах Агдам|Карабахам]]» саступіў у плэй-оф нідэрландскаму [[ФК ПСВ Эйндхавен|ПСВ]] і трапіў у групавы этап Лігі Еўропы.

22 верасня 2018 года пасля доўгай хваробы памёр старшыня праўлення клуба [[Анатоль Капскі]], які стаяў на чале клуба з яго адраджэння ў 1996 годзе. Да канца сезона каманда выхадзіла на поле з траўрнымі павязкамі.

4 лістапада, пасля перамогі над гродзенскім «[[ФК Нёман Гродна|Нёманам]]», БАТЭ стаў 15-разовым чэмпіёнам Беларусі. У групавым раўндзе Лігі Еўропы БАТЭ сустрэўся з венгерскім «[[ФК МОЛ Відзі|МОЛ Відзі]]», англійскім «[[ФК Чэлсі|Чэлсі]]» і грэчаскім [[ФК ПАОК|ПАОКам]]. Пачаўшы з перамогі над «МОЛ Відзі», БАТЭ пасля саступіў ПАОКу і двойчы «Чэлсі», аднак перамогі ў двух апошніх турах над «МОЛ Відзі» і ПАОКам прынеслі барысаўскаму клубу месца ў 1/16 фіналу Лігі Еўропы.

=== 2019 год ===
Сезон 2019 пачаўся для БАТЭ з хатняй перамогі ў 1/16 фіналу Лігі Еўропы над лонданскім «[[ФК Арсенал Лондан|Арсеналам]]» (1:0), аднак у адказным матчы здарылася паражэнне 0:3, і барысаўскі клуб выбыў з турніру. У Суперкубку Беларусі БАТЭ другі раз запар прайграў брэсцкаму «Дынама», а ў Кубку Беларусі 2018/19 БАТЭ выбыў на стадыі чвэрцьфіналу, саступіўшы ў двухматчавым супрацьстаянні «[[ФК Іслач|Іслачы]]». У чэмпіянаце Беларусі БАТЭ ў першай палове сезона ішоў уверсе табліцы, змагаючыся за першы радок з брэсцкім «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]» і салігорскім «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёрам]]».

У 1-м кваліфікацыйным раўндзе Лігі чэмпіёнаў БАТЭ перамог польскі «[[ФК Пяст Глівіцы|Пяст]]», аднак у другім саступіў нарвежскаму «[[ФК Русенбарг|Русенбаргу]]». Перайшоўшы ў Лігу Еўропы, каманда ў 3-м кваліфікацыйным раўндзе прайшла баснійскі клуб «[[ФК Сараева|Сараева]]», а ў плэй-оф, як і тры гады таму, трапіла на казахстанскую «[[ФК Астана|Астану]]». Пасля паражэння ў гасцявым матчы 0:3 дома БАТЭ забіў толькі двойчы (2:0) і па суме дзвюх сустрэч выбыў з турніру.

Тым часам шэраг няўдач барысаўчан вывеў на першы радок у чэмпіянаце Беларусі брэсцкае «Дынама», якое без правалаў дайшло да канца сезона і заваявала чэмпіёнства. Такім чынам перарвалася серыя БАТЭ з 13 чэмпіёнстваў запар. Барысаўскі клуб у сезоне 2019 заваяваў срэбраныя медалі.

=== 2020 год ===
У пачатку 2020 года клуб узначаліў [[Кірыл Альшэўскі]]. Пад яго кіраўніцтвам каманда пачала чэмпіянат з двух паражэнняў, але пасля справы пайшлі лепей, і неўзабаве БАТЭ ўключыўся ў барацьбу за прызавыя месцы. Таксама быў выйграны Кубак Беларусі — у фінале ў дадатковы час была атрымана перамога над брэсцкім «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]» (1:0). У Лізе Еўропы БАТЭ адразу выбыў з турніру, саступіўшы на выездзе сафійскаму [[ФК ЦСКА Сафія|ЦСКА]] (0:2). У чэмпіянаце Беларусі ж каманда доўгі час вяла змаганне за першы радок з салігорскім «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёрам]]». У верасні 2020 года быў звольнены Кірыл Альшэўскі, новым трэнерам стаў яго памочнік [[Аляксандр Пятровіч Лісоўскі|Аляксандр Лісоўскі]]. Перад фінішам чэмпіянату БАТЭ ішоў першым, але нічыя ў апошнім туры з мінскім «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» (0:0) адкінула барысаўчан на другі выніковы радок.

=== 2021 год ===
У снежні 2020 года новым галоўным трэнерам БАТЭ стаў [[Віталь Жукоўскі]], які раней доўгі час узначальваў «[[ФК Іслач|Іслач]]». Каманду пакінулі шматгадовыя лідары [[Ігар Стасевіч]], [[Ягор Філіпенка]] (абодва перайшлі ў салігорскі «Шахцёр»), [[Дзмітрый Бага]]. Ім на замену прыйшлі пераважна маладыя ігракі.

У пачатку [[Сезон 2021 ФК БАТЭ|сезона 2021]] фан-рух БАТЭ адмовіўся падтрымліваць клуб, пакуль у краіне працягваюцца палітычныя судовыя справы, збіццё і забойства людей за ўласныя меркаванні&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://sport.tut.by/news/football/720682.html|title = Фанаты белорусских футбольных клубов массово объявляют о бойкоте матчей|date = 2021-02-28|work = [[TUT.BY]]|language = ru|access-date = 2021-02-28|archive-url = https://web.archive.org/web/20210228190551/https://sport.tut.by/news/football/720682.html|archive-date = 2021-02-28|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.

У чэмпіянаце БАТЭ, хоць і рухаўся няблага, не здолеў перашкодзіць захапіць лідарства салігорскаму «Шахцёру», які атрымліваў перамогу за перамогай. У маі БАТЭ другі раз запар стаў уладальнікам Кубка Беларусі, атрымаўшы ў фінале перамогу над «[[ФК Іслач|Іслаччу]]» (2:1). Выступленне ў Лізе канферэнцый выйшла няўдалым — пасля гасцявой перамогі 1:0 над батумскім «[[ФК Дынама Батумі|Дынама]]» БАТЭ саступіў на «Барысаў-Арэне» 1:4 і выбыў з турніру. У гэты ж час асноўны нападнік салігарчан [[Максім Скавыш]] перайшоў у «Шахцёр». Пасля БАТЭ навязваў пэўную канкурэнцыю салігарчанам, у верасні атрымаў хатнюю перамогу над «Шахцёрам» (1:0), аднак неўзабаве салігорская каманда пайшла ў адрыў і замацавалася на першым радку. БАТЭ ж толькі ў апошнім туры забяспечыў трэція запар сярэбраныя медалі, адарваўшыся ад мінскага «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]».

=== 2022 год ===
У студзені 2022 года новым галоўным трэнерам стаў [[Аляксандр Сяргеевіч Міхайлаў|Аляксандр Міхайлаў]], які раней узначальваў дубль клуба. Каманда добра пачала чэмпіянат, атрымаўшы перамогі ў пяці першых матчах запар, аднак пазней справы пайшлі горш, БАТЭ шмат гуляў унічыю і прапусціў наперад канкурэнтаў. У фінале Кубка Беларусі БАТЭ саступіў «[[ФК Гомель|Гомелю]]» (1:2), а таксама выбыў з Лігі канферэнцый, саступіўшы турэцкаму «[[ФК Каньяспор|Каньяспору]]» з агульным лікам 0:5. У жніўні з-за няўдач Аляксандр Міхайлаў падаў у адстаўку, выканаўцам абавязкаў галоўнага трэнера стаў яго памочнік [[Сяргей Зяневіч]], аднак пад яго кіраўніцтвам сітуацыя ў чэмпіянаце не палепшылася, неўзабаве БАТЭ выпаў з прызавой тройкі. У кастрычніку на чале каманды зноў стаў [[Кірыл Альшэўскі]], які вярнуў БАТЭ ў барацьбу. Барысаўчане здолелі абысці мінскае «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]», але салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]» і мінскі «[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ]]» засталіся наперадзе, і БАТЭ стаў трэцім.

=== 2023 год ===
У Вышэйшай лізе ў 2023 годзе БАТЭ хутка прапусціў наперад канкурэнтаў і не ўдзельнічаў у барацьбе за чэмпіёнства. Каманда зноў дайшла да фіналу Кубка Беларусі, дзе саступіла жодзінскаму «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]» (0:2). Пасля адхілення «Шахцёра» і «Энергетыка-БДУ» ад еўракубкаў барысаўчане атрымалі месца ў Лізе чэмпіёнаў, дзе ў першым кваліфікацыйным раўндзе перамаглі албанскі «[[ФК Партызані Тырана|Партызані]]», аднак пасля паслядоўна выбылі з Лігі чэмпіёнаў, Лігі Еўропы і Лігі канферэнцый, саступіўшы адпаведна кіпрскаму «[[ФК Арыс Лімасол|Арысу]]», малдаўскаму «[[ФК Шэрыф Ціраспаль|Шэрыфу]]» і косаўскаму «[[ФК Балкані|Балкані]]». У чэмпіянаце БАТЭ працягваў змагацца за трэці радок, аднак у выніку фінішаваў пятым, упершыню з 2006 года застаўшыся без медалёў.

=== Эмблемы ===
&lt;center&gt;&lt;gallery widths=150 heights=150 caption=&quot;Гісторыя эмблем БАТЭ&quot;&gt;
Файл:ФК БАТЭ (2013).png|Эмблема БАТЭ у 2013—2018 гадах
Файл:ФК БАТЭ (2018).gif|Эмблема БАТЭ у 2018—2019 гадах
Файл:ФК БАТЭ (2020).gif|Эмблема БАТЭ з 2020 года
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Цяперашні склад ==
''Станам на жнівень 2026 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Основной состав|url=http://www.fcbate.by/team/base|work=Афіцыйны сайт БАТЭ|date=|access-date=2024-04-26|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

{{Склад}}
{{Ігрок|16|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Даніла Сокал]]||2001}}
{{Ігрок|35|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Арсеній Скапец||2005}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок|5|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Максім Сакута||2008}}
{{Ігрок|6|{{Сцяг|Францыя}}|Аб|[[Айк Мусаханян]]||1998}}
{{Ігрок|23|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Мікалай Бачко||1999}}
{{Ігрок|25|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мікіта Нескаромны||2005}}
{{Ігрок|33|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Арцём Рахманаў]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1990}}
{{Ігрок|42|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Андрэй Журын||2006}}
{{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Павел Дубоўскі||2005}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок|7|{{Сцяг|Кот-д’Івуар}}|ПА|Ангбан Віктар’ен||1996}}
{{Ігрок|10|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ягор Русакоў||2006}}
{{Ігрок|11|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ягор Грывянёў||2006}}
{{Падзел складу}}
{{Ігрок|13|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Яраслаў Храмцэвіч||2007}}
{{Ігрок|14|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Целеш||2005}}
{{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Юрый Кавалёў]]||1993}}
{{Ігрок|26|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Уладзіслаў Варакса]]||2004}}
{{Ігрок|28|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Іван Міхнюк]]||2003}}
{{Ігрок|30|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Тарас Гаглоеў||2004}}
{{Ігрок|47|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Алесь Сахончык||2006}}
{{Ігрок|52|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ягор Крэс||2003}}
{{Ігрок|55|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Кірыл Капленка||1999}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Кірыл Апанасевіч||2007}}
{{Ігрок|9|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Мікалай Мірскі||2005}}
{{Ігрок|19|{{Сцяг|Чарнагорыя}}|Нап|Лука Джорджавіч||1994}}
{{Ігрок|24|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Уладзіслаў Яцкевіч]]||2002}}
{{Ігрок|37|{{Сцяг|Гандурас}}|Нап|Эрык Пуэрта|у арэндзе з «Платэнсэ»|2001}}
{{Канец складу}}

=== Ігракі ў арэндзе ===
{{Склад}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Іван Чарных|у «[[ФК Маладзечна|Маладзечне]]» да снежня 2026 года|2004}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Максім Мардас|у «[[ФК Гомель|Гомелі]]» да снежня 2026 года|2006}}
{{Канец складу}}

=== Трэнерскі штаб ===
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Віталь Рагожкін]] (нар. 1976) — галоўны трэнер
* {{Сцяг|Расія}} [[Арцём Кулікоў]] (нар. 1980) — трэнер
* {{Сцяг|Украіна}} [[Максім Рамашчанка]] (нар. 1976) — трэнер
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Яўген Дзяргай]] (нар. 1997) — трэнер брамнікаў

=== БАТЭ-2 ===
У сезоне 2024 рэзервовая каманда пад назвай БАТЭ-2 выступае ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лізе]]&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2024-04-05|url = https://football.by/news/186026 |title = От &quot;Энергетика-БГУ&quot; и &quot;Белшины&quot; до дублей. Заявки команд первой лиги (сезон-2024) |website = football.by|access-date = 2024-04-09|language = ru}}&lt;/ref&gt;.

{{Склад}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Віталь Журба||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Міхаіл Клякін||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Аляксей Шылак||2007}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Гаўрылаў||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Яраслаў Кузьмянок||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Ягор Махнач||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Яўген Шахновіч||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Захар Шэўчык||2006}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Назар Шчарбакоў||2009}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Раман Аліеў||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Глушко||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Карповіч||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Дзмітрый Каршакевіч||2009}}
{{Падзел складу}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Валерый Кісель||2006}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Платон Каласоўскі||2005}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ігнат Куімаў||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Патапёнак||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Елісей Старыкаў||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Арцём Шрэйн||2006}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Аляксей Апанасевіч||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Ягор Мікалаеў||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Марат Цітоў||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Мацвей Таўкач||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Ягор Фяськоў||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Швейцарыя}}|Нап|Дэвід Шэры||2007}}
{{Канец складу}}

=== Трэнерскі штаб БАТЭ-2 ===
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Баранаў]] (нар. 1974) — галоўны трэнер

== Замацаваныя нумары ==
* '''2''': {{Сцяг Беларусі}} [[Дзмітрый Яўгенавіч Ліхтаровіч|Дзмітрый Ліхтаровіч]], [[Паўабаронца (футбол)|паўабаронец]], 2002—2015.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pressball.by/news/football/237051|title=БАТЭ навсегда вывел из оборота игровой номер Дмитрия Лихтаровича|archive-url=https://web.archive.org/web/20171005220058/http://www.pressball.by/news/football/237051|archive-date=2017-10-05|access-date=2018-05-30}}&lt;/ref&gt;
* '''20''': {{Сцяг Беларусі}} [[Віталь Віктаравіч Радзівонаў|Віталь Радзівонаў]], [[Нападаючы (футбол)|нападнiк]], 2006—2018.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sport.tut.by/news/football/587241.html|title=Майка под сводами &quot;Борисов-Арены&quot;. БАТЭ красиво завершил игровую карьеру Родионова|archive-url=https://web.archive.org/web/20190129181906/https://sport.tut.by/news/football/587241.html|archive-date=2019-01-29|access-date=2018-05-30}}&lt;/ref&gt;

== Дасягненні ==
* [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|Чэмпіён Беларусі]] (15): 1999, 2002, 2006—2018
* Срэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі (7): 1998, 2000, 2003, 2004, 2019, 2020, 2021
* Бронзавы прызёр чэмпіянату Беларусі (2): 2001, 2022
* Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (6): 2006, 2010, 2015, 2020, 2021, 2026
* Фіналіст Кубка Беларусі (7): 2002, 2005, 2007, 2016, 2018, 2022, 2023
* Уладальнік [[Суперкубак Беларусі па футболе|Суперкубка Беларусі]] (8): 2010, 2011, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2022
* Удзельнік групавой стадыі [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]]: сезоны 2008/2009, 2011/2012, 2012/2013, 2014/2015, 2015/2016 (першы сярод беларускіх футбольных клубаў)
* Удзельнік групавой стадыі [[Ліга Еўропы УЕФА|Лігі Еўропы]]: сезоны 2009/2010, 2010/2011, 2017/2018, 2018/2019 (першы сярод беларускіх футбольных клубаў)

== Статыстыка выступаў ==

=== Чэмпіянат і Кубак Беларусі ===
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=70|Сезон
!Ліга
!width=30|{{Comment|М|Месца}}
!width=30|{{Comment|Г|Гульняў}}
!width=30|{{Comment|В|Перамогі}}
!width=30|{{Comment|Н|Нічыі}}
!width=30|{{Comment|П|Паражэнні}}
!width=60|Галы
!width=45|Ачкі
!width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]]
!width=200|Заўвагі
|-
| 1996 ||style=&quot;background:#A3E9FF&quot;| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Д3]] || '''1''' || 28 || 25 || 2 || 1 || &lt;nowiki&gt;79–10&lt;/nowiki&gt; || '''77''' ||  || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]]
|-
| 1997 ||style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Д2]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 25 || 3 || 2 || &lt;nowiki&gt;92–15&lt;/nowiki&gt; || '''78''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]]
|-
| 1998 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Д1]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 28 || 18 || 4 || 6 || &lt;nowiki&gt;50–25&lt;/nowiki&gt; || '''58''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| 1999 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 30 || 24 || 5 || 1 || &lt;nowiki&gt;80–22&lt;/nowiki&gt; || '''77''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|Паўфінал]] ||
|-
| 2000 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Д1]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 20 || 4 || 6 || &lt;nowiki&gt;68–26&lt;/nowiki&gt; || '''64''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|1/8 фіналу]] ||
|-
| 2001 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Д1]] || style=&quot;background:#cc9966&quot;|'''3''' || 26 || 16 || 3 || 7 || &lt;nowiki&gt;54–31&lt;/nowiki&gt; || '''51''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| 2002 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 27{{efn-ua|З улікам дадатковай гульні (перамога 1:0) за першае месца супраць гродзенскага «[[ФК Нёман Гродна|Нёмана]]». Уласна ў чэмпіянаце БАТЭ меў 56 ачкоў.}} || 19 || 2 || 6 || &lt;nowiki&gt;51–20&lt;/nowiki&gt; || '''59''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|Фіналіст]] ||
|-
| 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Д1]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 20 || 6 || 4 || &lt;nowiki&gt;70–21&lt;/nowiki&gt; || '''66''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Д1]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 22 || 4 || 4 || &lt;nowiki&gt;59–25&lt;/nowiki&gt; || '''70''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|Паўфінал]] ||
|-
| 2005 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Д1]] || '''5''' || 26 || 12 || 11 || 3 || &lt;nowiki&gt;42–27&lt;/nowiki&gt; || '''47''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|Фіналіст]] ||
|-
| 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 26 || 16 || 6 || 4 || &lt;nowiki&gt;47–27&lt;/nowiki&gt; || '''54''' ||style=&quot;background:gold&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|Уладальнік]] ||
|-
| 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 26 || 18 || 2 || 6 || &lt;nowiki&gt;50–25&lt;/nowiki&gt; || '''56''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|Фіналіст]] ||
|-
| 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 30 || 19 || 10 || 1 || &lt;nowiki&gt;54–20&lt;/nowiki&gt; || '''67''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|Паўфінал]] ||
|-
| 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 26 || 19 || 5 || 2 || &lt;nowiki&gt;55–16&lt;/nowiki&gt; || '''62''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|Паўфінал]] ||
|-
| 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 33 || 21 || 9 || 3 || &lt;nowiki&gt;64–18&lt;/nowiki&gt; || '''72''' ||style=&quot;background:gold&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|Уладальнік]] ||
|-
| 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 33 || 18 || 12 || 3 || &lt;nowiki&gt;53–20&lt;/nowiki&gt; || '''66''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|1/8 фіналу]] ||
|-
| 2012 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 30 || 21 || 5 || 4 || &lt;nowiki&gt;51–16&lt;/nowiki&gt; || '''68''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|1/8 фіналу]] ||
|-
| [[Сезон 2013 ФК БАТЭ|2013]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 32 || 21 || 4 || 7 || &lt;nowiki&gt;61–25&lt;/nowiki&gt; || '''67''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|1/8 фіналу]] ||
|-
| [[Сезон 2014 ФК БАТЭ|2014]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 32 || 20 || 11 || 1 || &lt;nowiki&gt;68–21&lt;/nowiki&gt; || '''71''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| [[Сезон 2015 ФК БАТЭ|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 26 || 20 || 5 || 1 || &lt;nowiki&gt;44–11&lt;/nowiki&gt; || '''65''' ||style=&quot;background:gold&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|Уладальнік]] ||
|-
| [[Сезон 2016 ФК БАТЭ|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 30 || 22 || 4 || 4 || &lt;nowiki&gt;73–25&lt;/nowiki&gt; || '''70''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Фіналіст]] ||
|-
| [[Сезон 2017 ФК БАТЭ|2017]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 30 || 21 || 5 || 4 || &lt;nowiki&gt;61–19&lt;/nowiki&gt; || '''68''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|Паўфінал]] ||
|-
| [[Сезон 2018 ФК БАТЭ|2018]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 30 || 23 || 4 || 3 || &lt;nowiki&gt;55–24&lt;/nowiki&gt; || '''73''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|Фіналіст]] ||
|-
| [[Сезон 2019 ФК БАТЭ|2019]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Д1]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 22 || 4 || 4 || &lt;nowiki&gt;61–21&lt;/nowiki&gt; || '''70''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| [[Сезон 2020 ФК БАТЭ|2020]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Д1]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 17 || 7 || 6 || &lt;nowiki&gt;65–32&lt;/nowiki&gt; || '''58''' ||style=&quot;background:gold&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|Уладальнік]] ||
|-
| [[Сезон 2021 ФК БАТЭ|2021]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Д1]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 19 || 8 || 3 || &lt;nowiki&gt;61–27&lt;/nowiki&gt; || '''65''' ||style=&quot;background:gold&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|Уладальнік]] ||
|-
| 2022 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Д1]] || style=&quot;background:#cc9966&quot;|'''3''' || 30 || 16 || 11 || 3 || &lt;nowiki&gt;51–21&lt;/nowiki&gt; || '''59''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|Фіналіст]] ||
|-
| 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Д1]] || '''5''' || 28 || 14 || 5 || 9 || &lt;nowiki&gt;49–32&lt;/nowiki&gt; || '''47''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|Фіналіст]] ||
|-
| 2024 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|Д1]] || '''8''' || 30 || 11 || 7 || 12 || &lt;nowiki&gt;38–38&lt;/nowiki&gt; || '''40''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| 2025 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|Д1]] || '''10''' || 30 || 11 || 7 || 12 || &lt;nowiki&gt;38–43&lt;/nowiki&gt; || '''40''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2024/2025|1/8 фіналу]] ||
|-
|}
{{notelist-ua}}

=== Міжнародныя кубкі ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: right;&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
!Кубак
!width=30|Г
!width=30|В
!width=30|Н
!width=30|П
!width=80|М
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]||104||37||31||36||&lt;nowiki&gt;119–150&lt;/nowiki&gt;
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Кубак УЕФА/Ліга Еўропы]]||63||21||11||31||&lt;nowiki&gt;75–111&lt;/nowiki&gt;
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]]||6||2||0||4||&lt;nowiki&gt;4–13&lt;/nowiki&gt;
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|[[Кубак УЕФА Інтэртота|Кубак Інтэртота]]||6||4||1||1||&lt;nowiki&gt;8–2&lt;/nowiki&gt;
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|Усяго||179||64||43||72||&lt;nowiki&gt;206–276&lt;/nowiki&gt;
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Сезон
! Спаборніцтва
! Раўнд
! colspan=2| Сапернік
! Дома
! У гасцях
! Вынік
|-
|[[Кубак УЕФА 1999/2000|1999/00]]
|[[Кубак УЕФА]]
|к/р
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК Лакаматыў Масква|Лакаматыў (Масква)]]
|1:7
|0:5
|'''1:12'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2000/2001|2000/01]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Арменія}}
|[[ФК Шырак|Шырак (Гюмры)]]
|2:1
|1:1
|'''3:2'''
|-
|
|
|2 к/р
|{{Сцяг|Швецыя}}
|[[ФК Хельсінгбарг|Хельсінгбарг]]
|0:3
|0:0
|'''0:3'''
|-
|[[Кубак УЕФА 2001/2002|2001/02]]
|[[Кубак УЕФА]]
|к/р
|{{Сцяг|Грузія|1990}}
|[[ФК Дынама Тбілісі|Дынама (Тбілісі)]]
|4:0
|1:2
|'''5:2'''
|-
|
|
|1 раўнд
|{{Сцяг|Італія}}
|[[ФК Мілан|Мілан]]
|0:2
|0:4
|'''0:6'''
|-
|[[Кубак Інтэртота 2002|2002]]
|[[Кубак Інтэртота]]
|1 раўнд
|{{Сцяг|Данія}}
|[[ФК Акадэміск|Акадэміск (Капенгаген)]]
|1:0
|2:0
|'''3:0'''
|-
|
|
|2 раўнд
|{{Сцяг|Германія}}
|[[ФК Мюнхен 1860|Мюнхен 1860]]
|4:0
|1:0
|'''5:0'''
|-
|
|
|3 раўнд
|{{Сцяг|Італія}}
|[[ФК Балоння|Балоння]]
|0:0
|0:2
|'''0:2'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2003/2004|2003/04]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Ірландыя}}
|[[ФК Багеміянс Дублін|Багеміянс (Дублін)]]
|1:0
|0:3
|'''1:3'''
|-
|[[Кубак УЕФА 2004/2005|2004/05]]
|[[Кубак УЕФА]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Грузія}}
|[[ФК Дынама Тбілісі|Дынама (Тбілісі)]]
|2:3
|0:1
|'''2:4'''
|-
|[[Кубак УЕФА 2005/2006|2005/06]]
|[[Кубак УЕФА]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Грузія}}
|[[ФК Тарпеда Кутаісі|Тарпеда (Кутаісі)]]
|5:0
|1:0
|'''6:0'''
|-
|
|
|2 к/р
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК Крылы Саветаў Самара|Крылы Саветаў (Самара)]]
|0:2
|0:2
|'''0:4'''
|-
|[[Кубак УЕФА 2006/2007|2006/07]]
|[[Кубак УЕФА]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Малдова}}
|[[ФК Ністру Атач|Ністру (Атач)]]
|2:0
|1:0
|'''3:0'''
|-
|
|
|2 к/р
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК Рубін Казань|Рубін (Казань)]]
|0:2
|0:3
|'''0:5'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2007/2008|2007/08]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Кіпр}}
|[[ФК АПОЭЛ|АПОЭЛ (Нікасія)]]
|3:0 ([[дадатковы час|д. ч.]])
|0:2
|'''3:2'''
|-
|
|
|2 к/р
|{{Сцяг|Ісландыя}}
|[[ФК Хабнарфіёрдур|Хабнарфіёрдур]]
|1:1
|3:1
|'''4:2'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Румынія}}
|[[ФК Сцяўа Бухарэст|Сцяўа (Бухарэст)]]
|2:2
|0:2
|'''2:4'''
|-
|[[Кубак УЕФА 2007/2008|2007/08]]
|[[Кубак УЕФА]]
|1 раўнд
|{{Сцяг|Іспанія}}
|[[ФК Вільярэал|Вільярэал]]
|0:2
|1:4
|'''1:6'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2008/2009|2008/09]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Ісландыя}}
|[[ФК Валюр|Валюр (Рэйк’явік)]]
|2:0
|1:0
|'''3:0'''
|-
|
|
|2 к/р
|{{Сцяг|Бельгія}}
|[[ФК Андэрлехт|Андэрлехт (Брусель)]]
|2:2
|2:1
|'''4:3'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Балгарыя}}
|[[ФК Леўскі Сафія|Леўскі (Сафія)]]
|1:1
|1:0
|'''2:1'''
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Іспанія}}
|[[ФК Рэал Мадрыд|Рэал (Мадрыд)]]
|0:1
|0:2
|-
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Італія}}
|[[ФК Ювентус|Ювентус (Турын)]]
|2:2
|0:0
|-
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург|Зеніт (Санкт-Пецярбург)]]
|0:2
|1:1
|-
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2009/2010|2009/10]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Македонія}}
|[[ФК Македонія Скоп’е|Македонія (Скоп’е)]]
|2:0
|2:0
|'''4:0'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Латвія}}
|[[ФК Вэнтспілс|Вэнтспілс]]
|0:1
|2:1
|'''2:2'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2009/2010|2009/10]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Балгарыя}}
|[[ФК Літэкс Ловеч|Літэкс (Ловеч)]]
|0:1
|4:0 ([[дадатковы час|д. ч.]])
|'''4:1'''
|-
|
|
|Група I
|{{Сцяг|Партугалія}}
|[[ФК Бенфіка Лісабон|Бенфіка (Лісабон)]]
|1:2
|0:2
|-
|
|
|Група I
|{{Сцяг|Англія}}
|[[ФК Эвертан|Эвертан (Ліверпул)]]
|1:2
|1:0
|-
|
|
|Група I
|{{Сцяг|Грэцыя}}
|[[ФК АЕК Афіны|АЕК (Афіны)]]
|2:1
|2:2
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2010/2011|2010/11]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Ісландыя}}
|[[ФК Хабнарфіёрдур|Хабнарфіёрдур]]
|5:1
|1:0
|'''6:1'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Данія}}
|[[ФК Капенгаген|Капенгаген]]
|0:0
|2:3
|'''2:3'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2010/2011|2010/11]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Партугалія}}
|[[ФК Марытыму|Марытыму (Фуншал)]]
|3:0
|2:1
|'''5:1'''
|-
|
|
|Група E
|{{Сцяг|Нідэрланды}}
|[[ФК АЗ|АЗ (Алкмар)]]
|4:1
|0:3
|-
|
|
|Група E
|{{Сцяг|Украіна}}
|[[ФК Дынама Кіеў|Дынама (Кіеў)]]
|1:4
|2:2
|-
|
|
|Група E
|{{Сцяг|Малдова}}
|[[ФК Шэрыф Ціраспаль|Шэрыф (Ціраспаль)]]
|3:1
|1:0
|-
|
|
|1/16
|{{Сцяг|Францыя}}
|[[ФК Пары Сен-Жэрмен|Пары Сен-Жэрмен]]
|2:2
|0:0
|'''2:2'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2011/2012|2011/12]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Паўночная Ірландыя}}
|[[ФК Лінфілд|Лінфілд (Белфаст)]]
|2:0
|1:1
|'''3:1'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Літва}}
|[[ФК Экранас Панявежыс|Экранас (Панявежыс)]]
|3:1
|0:0
|'''3:1'''
|-
|
|
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Аўстрыя}}
|[[ФК Штурм Грац|Штурм (Грац)]]
|1:1
|2:0
|'''3:1'''
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Чэхія}}
|[[ФК Вікторыя Пльзень|Вікторыя (Пльзень)]]
|0:1
|1:1
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Іспанія}}
|[[ФК Барселона|Барселона]]
|0:5
|0:4
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Італія}}
|[[ФК Мілан|Мілан]]
|1:1
|0:2
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2012/2013|2012/13]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Македонія}}
|[[ФК Вардар Скоп’е|Вардар (Скоп’е)]]
|3:2
|0:0
|'''3:2'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Венгрыя}}
|[[ФК Дэбрэцэн|Дэбрэцэн]]
|1:1
|2:0
|'''3:1'''
|-
|
|
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Ізраіль}}
|[[ФК Хапаэль Кір’ят-Шмана|Хапаэль (Кір’ят-Шмана)]]
|2:0
|1:1
|'''3:1'''
|-
|
|
|Група F
|{{Сцяг|Францыя}}
|[[ФК Ліль|Ліль]]
|0:2
|3:1
|-
|
|
|Група F
|{{Сцяг|Германія}}
|[[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыя (Мюнхен)]]
|3:1
|1:4
|-
|
|
|Група F
|{{Сцяг|Іспанія}}
|[[ФК Валенсія|Валенсія]]
|0:3
|2:4
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2012/2013|2012/13]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|1/16
|{{Сцяг|Турцыя}}
|[[ФК Фенербахчэ|Фенербахчэ (Стамбул)]]
|0:0
|0:1
|'''0:1'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2013/2014|2013/14]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Казахстан}}
|[[ФК Шахцёр Караганда|Шахцёр (Караганда)]]
|0:1
|0:1
|'''0:2'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2014/2015|2014/15]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Албанія}}
|[[ФК Скендэрбэў Корча|Скендэрбэў (Корча)]]
|0:0
|1:1
|'''1:1'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Венгрыя}}
|[[ФК Дэбрэцэн|Дэбрэцэн]]
|3:1
|0:1
|'''3:2'''
|-
|
|
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Славакія}}
|[[ФК Слован Браціслава|Слован (Браціслава)]]
|3:0
|1:1
|'''4:1'''
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Партугалія}}
|[[ФК Порту|Порту]]
|0:3
|0:6
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Іспанія}}
|[[ФК Атлетык Більбаа|Атлетык (Більбаа)]]
|2:1
|0:2
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Украіна}}
|[[ФК Шахцёр Данецк|Шахцёр (Данецк)]]
|0:7
|0:5
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2015/2016|2015/16]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Ірландыя}}
|[[ФК Дандалк|Дандалк]]
|2:1
|0:0
|'''2:1'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Венгрыя}}
|[[ФК Відэатон|Відэатон (Секешфехервар)]]
|1:0
|1:1
|'''2:1'''
|-
|
|
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Сербія}}
|[[ФК Партызан Бялград|Партызан (Бялград)]]
|1:0
|1:2
|'''2:2'''
|-
|
|
|Група E
|{{Сцяг|Германія}}
|[[ФК Баер 04 Леверкузен|Баер 04 (Леверкузен)]]
|1:1
|1:4
|-
|
|
|Група E
|{{Сцяг|Італія}}
|[[ФК Рома|Рома]]
|3:2
|0:0
|-
|
|
|Група E
|{{Сцяг|Іспанія}}
|[[ФК Барселона|Барселона]]
|0:2
|0:3
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2016/2017|2016/17]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Фінляндыя}}
|[[ФК СІК Сейняёкі|СІК (Сейняёкі)]]
|2:0
|2:2
|'''4:2'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Ірландыя}}
|[[ФК Дандалк|Дандалк]]
|1:0
|0:3
|'''1:3'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2016/2017|2016/17]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Казахстан}}
|[[ФК Астана|Астана]]
|2:2
|0:2
|'''2:4'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2017/2018|2017/18]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Арменія}}
|[[ФК Алашкерт|Алашкерт (Мартуні)]]
|1:1
|3:1
|'''4:2'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Чэхія}}
|[[ФК Славія Прага|Славія (Прага)]]
|2:1
|0:1
|'''2:2'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2017/2018|2017/18]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Украіна}}
|[[ФК Александрыя|Александрыя]]
|1:1
|1:2
|'''2:3'''
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Сербія}}
|[[ФК Црвена Звезда|Црвена Звезда (Бялград)]]
|0:0
|1:1
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Англія}}
|[[ФК Арсенал Лондан|Арсенал (Лондан)]]
|2:4
|0:6
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Германія}}
|[[ФК Кёльн|Кёльн]]
|1:0
|2:5
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2018/2019|2018/19]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Фінляндыя}}
|[[ФК ХІК Хельсінкі|ХІК (Хельсінкі)]]
|0:0
|2:1
|'''2:1'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Азербайджан}}
|[[ФК Карабах Агдам|Карабах (Агдам)]]
|1:1
|1:0
|'''2:1'''
|-
|
|
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Нідэрланды}}
|[[ФК ПСВ Эйндхавен|ПСВ (Эйндхавен)]]
|2:3
|0:3
|'''2:6'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2018/2019|2018/19]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|Група L
|{{Сцяг|Венгрыя}}
|[[ФК МОЛ Відзі|МОЛ Відзі (Секешфехервар)]]
|2:0
|2:0
|-
|
|
|Група L
|{{Сцяг|Грэцыя}}
|[[ФК ПАОК|ПАОК (Салонікі)]]
|1:4
|3:1
|-
|
|
|Група L
|{{Сцяг|Англія}}
|[[ФК Чэлсі|Чэлсі (Лондан)]]
|0:1
|1:3
|-
|
|
|1/16
|{{Сцяг|Англія}}
|[[ФК Арсенал Лондан|Арсенал (Лондан)]]
|1:0
|0:3
|'''1:3'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2019/2020|2019/20]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Польшча}}
|[[ФК Пяст Глівіцы|Пяст (Глівіцы)]]
|1:1
|2:1
|'''3:2'''
|-
|
|
|2 к/р
|{{Сцяг|Нарвегія}}
|[[ФК Русенбарг|Русенбарг (Тронхейм)]]
|2:1
|0:2
|'''2:3'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2019/2020|2019/20]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|3 к/р
|{{Сцяг|Боснія і Герцагавіна}}
|[[ФК Сараева|Сараева]]
|0:0
|2:1
|'''2:1'''
|-
|
|
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Казахстан}}
|[[ФК Астана|Астана (Нур-Султан)]]
|2:0
|0:3
|'''2:3'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2020/2021|2020/21]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Балгарыя}}
|[[ФК ЦСКА Сафія|ЦСКА (Сафія)]]
|—
|0:2
|'''0:2'''
|-
|[[Ліга канферэнцый УЕФА 2021/2022|2021/22]]
|[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Грузія}}
|[[ФК Дынама Батумі|Дынама (Батумі)]]
|1:4
|1:0
|'''2:4'''
|-
|[[Ліга канферэнцый УЕФА 2022/2023|2022/23]]
|[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Турцыя}}
|[[ФК Каньяспор|Каньяспор]]
|0:3
|0:2
|'''0:5'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2023/2024|2023/24]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Албанія}}
|[[ФК Партызані Тырана|Партызані (Тырана)]]
|2:0
|1:1
|'''3:1'''
|-
|
|
|2 к/р
|{{Сцяг|Кіпр}}
|[[ФК Арыс Лімасол|Арыс (Лімасол)]]
|3:5
|2:6
|'''5:11'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2023/2024|2023/24]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|3 к/р
|{{Сцяг|Малдова}}
|[[ФК Шэрыф Ціраспаль|Шэрыф (Ціраспаль)]]
|2:2
|1:5
|'''3:7'''
|-
|[[Ліга канферэнцый УЕФА 2023/2024|2023/24]]
|[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]]
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Косава}}
|[[ФК Балкані|Балкані (Тэрандэ)]]
|1:0
|1:4
|'''2:4'''
|-
|}

=== Неафіцыйныя турніры ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Сезон
! Спаборніцтва
! Раўнд
! colspan=2| Супернік
! Вынік
|-
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 2000|2000]]
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці]]
|Група В
|{{Сцяг|Украіна}}
|[[ФК Дынама Кіеў|Дынама (Кіеў)]]
|'''0:0'''
|-
|
|
|Група В
|{{Сцяг|Латвія}}
|[[ФК Сконта Рыга|Сконта (Рыга)]]
|'''1:3'''
|-
|
|
|Група В
|{{Сцяг|Арменія}}
|[[ФК Шырак|Шырак (Гюмры)]]
|'''5:1'''
|-
|
|
|Паўфінальная група
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК Спартак Масква|Спартак (Масква)]]
|'''1:5'''
|-
|
|
|Паўфінальная група
|{{Сцяг|Малдова}}
|[[ФК Зімбру|Зімбру (Кішынёў)]]
|'''0:4'''
|-
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 2003|2003]]
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці]]
|Група В
|{{Сцяг|Таджыкістан}}
|[[ФК Рэгар-ТадАЗ|Рэгар-ТадАЗ]]
|'''2:0'''
|-
|
|
|Група В
|{{Сцяг|Латвія}}
|[[ФК Сконта Рыга|Сконта (Рыга)]]
|'''1:1'''
|-
|
|
|Група В
|{{Сцяг|Арменія}}
|[[ФК Пюнік|Пюнік (Ерэван)]]
|'''1:1'''
|-
|
|
|1/4 фінала
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК Лакаматыў Масква|Лакаматыў (Масква)]]
|'''1:3'''
|-
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 2007|2007]]
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці]]
|Група А
|{{Сцяг|Таджыкістан}}
|[[ФК Рэгар-ТадАЗ|Рэгар-ТадАЗ]]
|'''2:0'''
|-
|
|
|Група А
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК ЦСКА Масква|ЦСКА (Масква)]]
|'''0:2'''
|-
|
|
|Група А
|{{Сцяг|Казахстан}}
|[[ФК Актабэ|Актабэ]]
|'''2:0'''
|-
|
|
|1/4 фінала
|{{Сцяг|Малдова}}
|[[ФК Шэрыф Ціраспаль|Шэрыф (Ціраспаль)]]
|'''0:1'''
|-
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 2008|2008]]
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці]]
|Група D
|{{Сцяг|Арменія}}
|[[ФК Бананц|Бананц (Ерэван)]]
|'''1:1'''
|-
|
|
|Група D
|{{Сцяг|Украіна}}
|[[ФК Дынама Кіеў|Дынама (Кіеў)]]
|'''1:1'''
|-
|
|
|Група D
|{{Сцяг|Узбекістан}}
|[[ФК Пахтакор|Пахтакор (Ташкент)]]
|'''2:1'''
|-
|
|
|1/4 фінала
|{{Сцяг|Грузія}}
|[[ФК Металург Руставі|Алімпі (Руставі)]]
|'''2:1'''
|-
|
|
|Паўфінал
|{{Сцяг|Азербайджан}}
|[[ФК Хазар-Ленкарань|Хазар-Ленкарань]]
|'''1:2'''
|-
|}

== Стадыён ==
[[Файл:Borisov-arena stands.jpg|thumb|[[Барысаў-Арэна]]]]
Доўгі час клуб гульні праводзіў на [[Гарадскі стадыён (Барысаў)|Барысаўскім гарадскім стадыёне]], пабудаваным у 1963 годзе. Тады была ўзведзена адна трыбуна — заходняя. Зараз стадыён налічвае дзве трыбуны, агульнай умяшчальнасцю 5402 чалавекі. Усталяваныя мачты штучнага святла, ёсць электратабло. У 2008 годзе над усходняй трыбунай пабудаваны казырок. Матчы групавых этапаў еўракубкаў БАТЭ праводзіў на мінскім стадыёне «Дынама».

У 2010 годзе распачата будаўніцтва новага стадыёна. У 2014 годзе [[Барысаў-Арэна]] ўведзена ў строй.

== Вядомыя гульцы ==
Наступныя гульцы БАТЭ выклікаліся ў нацыянальныя зборныя сваіх краін. '''Тлустым''' пазначаны гульцы, якія выклікаліся ў зборную падчас выступаў за БАТЭ.

{{Div col|4}}
* {{Сцяг|Арменія||20px}} '''[[Завен Бадаян]]'''
* {{Сцяг|Арменія||20px}} '''[[Аганес Гааран]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Ілья Алексіевіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Эдгар Аляхновіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Анцілеўскі]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Бага]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Максім Бардачоў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Валерый Бачароў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Генадзь Блізнюк]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Мікалай Бранфілаў]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Рэнан Брэсан]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Віталь Булыга]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Яўген Бярозкін]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Бяссмертны]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Аляксандр Валадзько]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Максім Валадзько]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Раман Васілюк]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Сяргей Верамко]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Захар Волкаў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Андрэй Гарбуноў]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Міхаіл Гардзяйчук]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Аляксандр Глеб]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Валерый Грамыка]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзяніс Грачыха]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Аляксандр Гутар]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Юрый Сяргеевіч Дарашкевіч|Юрый Дарашкевіч]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Станіслаў Драгун]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Максім Жаўнерчык]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Юрый Жаўноў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Дзмітрый Камароўскі]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Арцём Аляксандравіч Канцавы|Арцём Канцавы]]''' (нар. 1999)
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Арцём Уладзіміравіч Канцавы|Арцём Канцавы]] (нар. 1983)
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Ліхтаровіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Аляксандр Карніцкі]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Юрый Кендыш]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Уладзіслаў Клімовіч]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Сяргей Крывец (футбаліст)|Сяргей Крывец]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Андрэй Кудравец]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Віталь Уладзіміравіч Кутузаў|Віталь Кутузаў]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзяніс Лапцеў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Яўген Лашанкоў]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Ліхтаровіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Мазалеўскі]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Уладзіслаў Малькевіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Молаш]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Павел Няхайчык]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Даніла Нячаеў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Дзмітрый Падстрэлаў]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзяніс Палякоў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Аляксандр Паўлавец]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Аляксандр Паўлаў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Віталь Віктаравіч Радзівонаў|Віталь Радзівонаў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Арцём Радзькоў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Філіп Рудзік]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Аляксей Рыас]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Мікалай Рындзюк]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Антон Сарока]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Сяргей Сасноўскі]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Міхаіл Сівакоў]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Мікалай Сігневіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Максім Скавыш]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Вадзім Скрыпчанка]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Ігар Стасевіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Алег Страхановіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Валерый Стрыпейкіс]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Ягор Усеваладавіч Філіпенка|Ягор Філіпенка]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Руслан Хадаркевіч]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Васіль Хамутоўскі]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Антон Чычкан]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Сяргей Чэрнік]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Алег Шкабара]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзяніс Шчарбіцкі]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Ігар Шытаў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Аляксандр Юрэвіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Яўген Яблонскі]]'''
* {{Сцяг|Боснія і Герцагавіна||20px}} '''[[Боян Насціч]]'''
* {{Сцяг|Грузія||20px}} '''[[Валерыянэ Гвілія]]'''
* {{Сцяг|Ісландыя||20px}} [[Вілюм Тоўр Вілюмсан]]
* {{Сцяг|Латвія||20px}} '''[[Каспарс Дубра]]'''
* {{Сцяг|Сербія||20px}} [[Аляксандар Еўціч]]
* {{Сцяг|Сербія||20px}} [[Мацея Кежман]]
* {{Сцяг|Сербія||20px}} '''[[Няманя Мілунавіч]]'''
* {{Сцяг|Сербія||20px}} [[Філіп Младэнавіч]]
* {{Сцяг|Уганда||20px}} '''[[Лувага Кізіта]]'''
* {{Сцяг|Узбекістан||20px}} '''[[Шахбоз Умараў]]'''
* {{Сцяг|Фінляндыя||20px}} '''[[Ясэ Туомінен]]'''
* {{Сцяг|Харватыя||20px}} [[Юрыца Булят]]
* {{Сцяг|Харватыя||20px}} [[Якаў Філіпавіч]]
* {{Сцяг|Чарнагорыя||20px}} '''[[Мірка Іваніч]]'''
* {{Сцяг|Чарнагорыя||20px}} [[Барыс Капітавіч]]
* {{Сцяг|Чарнагорыя||20px}} '''[[Няманя Нікаліч]]'''
* {{Сцяг|Чарнагорыя||20px}} [[Марка Сіміч]]
* {{Сцяг|Эстонія||20px}} '''[[Артур Пік]]'''

{{Div col end}}

== Галоўныя трэнеры ==
{{Div col|3}}
* [[Леў Мазуркевіч]] (1973—1981)
* [[Юрый Пунтус]] (1996—2004)
* [[Ігар Крывушэнка]] (2005—2007)
* [[Віктар Ганчарэнка]] (2007 — кастрычнік 2013)
* [[Аляксандр Ермаковіч]] (кастрычнік 2013 — студзень 2018)
* [[Алег Дулуб]] (студзень — чэрвень 2018)
* [[Аляксей Бага]] ({{в.а.}} у чэрвені — жніўні 2018; жнівень 2018 — снежань 2019)
* [[Кірыл Альшэўскі]] (студзень — верасень 2020)
* [[Аляксандр Пятровіч Лісоўскі|Аляксандр Лісоўскі]] (верасень — снежань 2020)
* [[Віталь Жукоўскі]] (снежань 2020 — снежань 2021)
* [[Аляксандр Сяргеевіч Міхайлаў|Аляксандр Міхайлаў]] (студзень — жнівень 2022)
* [[Сяргей Зяневіч]] ({{в.а.}} у жніўні — кастрычніку 2022)
* [[Кірыл Альшэўскі]] (кастрычнік 2022 — студзень 2024)
* [[Ігар Крывушэнка]] (са студзеня 2024)
{{Div col end}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://www.fcbate.by/ Афіцыйны сайт]
* [http://www.belarus.by/by/about-belarus/sport/bate Футбольны клуб БАТЭ (Барысаў)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120202131933/http://www.belarus.by/by/about-belarus/sport/bate |date=2 лютага 2012 }} на [http://www.belarus.by/by афіцыйным сайце Рэспублікі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130131085145/http://www.belarus.by/by |date=31 студзеня 2013 }}
* {{globalsportsarchive|fk-bate-barysau/17648}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Склад ФК БАТЭ}}
{{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}}

[[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|БАТЭ]]
[[Катэгорыя:ФК БАТЭ| ]]</text>
      <sha1>1shbd3yiaufgo5sa1q9yep9r3koa95l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181289</id>
      <parentid>5181287</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T21:56:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Reteeeee 3133</username>
        <id>132326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Міжнародныя кубкі */</comment>
      <origin>5181289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="105648" sha1="d7xjgf28tw5yvllzdmgrzlkot5q9tw0" xml:space="preserve">{{Картка ФК
| Назва           = БАТЭ 
| Лагатып         = ФК БАТЭ (2020).gif
| ШырыняЛагатыпа  = 190px
| ПоўнаяНазва     = ТАА «Футбольны клуб БАТЭ»
| Мянушкі         = «жоўта-сінія», «батоны»
| Горад           = [[Барысаў]], [[Беларусь]] 
| Заснаваны       = [[1996]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=История развития футбола в Борисове|url=http://fcbate.by/ru/history/historical-information|work=Афіцыйны сайт БАТЭ|access-date=2023-12-06|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803052409/http://fcbate.by/ru/history/historical-information |archive-date=2017-08-03|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 
| Стадыён         = [[Барысаў-Арэна]]
| Умяшчальнасць   = 13400
| Кіраўнік        = Андрэй Капскі
| ПасадаКіраўніка = Старшыня праўлення
| Трэнер          = Віталь Рагожкін
| Чэмпіянат       = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] 
| Сезон           = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]]
| Месца           = 10 месца
| Сайт            = https://www.fcbate.by/

&lt;!-- Форма --&gt;
| pattern_la1  = _bate21h
| pattern_b1   = _bate21h
| pattern_ra1  = _bate21h
| pattern_sh1  = _adidasblue
| pattern_so1  = _3_stripes_blue
| leftarm1     = FFEE00
| body1        = FFEE00
| rightarm1    = FFEE00
| shorts1      = FFEE00
| socks1       = FFEE00
| pattern_la2  = _bate21a
| pattern_b2   = _bate21a
| pattern_ra2  = _bate21a
| pattern_sh2  = _adidasyellow
| pattern_so2  = _3_stripes_yellow
| leftarm2     = 0000BB
| body2        = 0000BB
| rightarm2    = 0000BB
| shorts2      = 0000BB
| socks2       = 0000BB
}}
'''БАТЭ''' — беларускі футбольны клуб з горада [[Барысаў]]. Хатні стадыён — [[Барысаў-Арэна]]. Каманда існавала ў 1973—1981 гады, футбольны клуб адроджаны ў 1996 годзе. Шматразовы чэміпіён і ўладальнік Кубка Беларусі. Першы беларускі клуб, які прайшоў у групавы этап [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]].

== Гісторыя ==

=== 1973—1981 ===

У год стварэння БАТЭ (футбольны клуб [[Барысаўскі завод аўтатрактарнага электраабсталявання|Барысаўскага завода аўтатрактарнага электраабсталявання]]) выступаў ва ўсходняй зоне другой групы (Д2) чэмпіянату БССР. Ужо першы сезон склаўся для БАТЭ ўдала. Па яго выніках каманда дасягнула магчымасці на наступны год выступаць у чэмпіянаце рэспублікі.

У 1974 годзе БАТЭ дасягнуў першага поспеху — стаў чэмпіёнам БССР, выйграўшы за сезон 15 матчаў з 18 праведзеных. Аднак у наступным, 1975 годзе, БАТЭ прыйшлося задавальняцца толькі пятым месцам. У 1976 годзе БАТЭ аформіў своеасаблівы дубль, выйграўшы чэмпіянат і Кубак БССР.

У далейшым БАТЭ яшчэ раз станавіўся чэмпіёнам (1979), срэбным прызёрам (1978) чэмпіянату БССР і двойчы займаў чацвёртае месца (1977, 1981). У 1981 годзе каманда была расфарміравана.

=== 1996—2006 ===

==== 1996—1998 гады ====

У [[1996]] годзе ініцыятыўная група вырашыла адрадзіць клуб. Прэзідэнтам футбольнага клуба БАТЭ быў абраны [[Анатоль Капскі]], галоўным трэнерам стаў [[Юрый Іосіфавіч Пунтус|Юрый Пунтус]]. За два першых гады сваёй новай гісторыі клуб выйграў першынства [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лігі]] і, фінішаваўшы другім у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай]], выйшаў у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]], дзе ў [[ФК БАТЭ Барысаў у сезоне 1998|1998]] годзе адразу заваяваў срэбныя медалі.

==== 1999 год ====

У [[ФК БАТЭ Барысаў у сезоне 1999|1999 годзе]] БАТЭ захапіў лідарства з першых тураў і, так і не аддаўшы яго нікому, упершыню ў сваёй гісторыі стаў чэмпіёнам Рэспублікі Беларусь. 1999 год таксама стаў для клуба дэбютным у еўракубках. За БАТЭ тады выступалі пазнейшыя лідары зборнай Беларусі [[Аляксандр Глеб]], [[Віталь Уладзіміравіч Кутузаў|Віталь Кутузаў]], а таксама будучы галоўны трэнер [[Віктар Міхайлавіч Ганчарэнка|Віктар Ганчарэнка]].

==== 2000—2001 гады ====

[[ФК БАТЭ Барысаў у сезоне 2000|2000]] год ізноў стаў для БАТЭ «срэбным». Чэмпіянат [[ФК БАТЭ Барысаў у сезоне 2001|2001]] года прынёс клубу бронзавыя ўзнагароды.

==== 2002 год ====

Сезон [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|2002]] годзе стаў для БАТЭ неадназначным. Барысаўчане ўпершыню прабіліся ў фінал [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]], але з лікам 0:2 саступілі «[[ФК Гомель|Гомелю]]». Удала склаўся сезон на еўрапейскай арэне. Выступаючы ў [[Кубак Інтэртота|Кубку Інтэртота]], БАТЭ атрымаў упэўненую перамогу над прадстаўніком нямецкай [[Чэмпіянат Германіі па футболе|Бундэслігі]], клубам «[[ФК Мюнхен-1860|Мюнхен-1860]]», а затым практычна на роўных згуляў з італьянскай «[[ФК Балоння|Балонняй]]». На фінішы чэмпіянату БАТЭ ў адчайнай барацьбе дагнаў «[[ФК Нёман Гродна|Нёман]]», які лідыраваў. У «залатым» матчы чэмпіянату атрымаў у дадатковы час перамогу з лікам 1:0, дзякуючы голу Валерыя Тарасенкі.

==== 2003 год ====

У чэмпіянаце [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|2003]] года БАТЭ, нягледзячы на ўпэўненую гульню, да канца сезона заставаўся на пятым месцы. У апошнім туры чэмпіянату яму належала сустракацца на выездзе з мінскім «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]». Гэта сустрэча павінна была даць адказ на пытанне, на якім месцы апынецца БАТЭ: на другім ці пятым. Але матч завяршыўся ўпэўненай перамогай БАТЭ 4:0, і каманда зноў заваявала срэбныя медалі.

==== 2004 год ====

У [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|2004 годзе]] БАТЭ, які няўдала выступіў у [[Кубак УЕФА|Кубку УЕФА]], на фінішы чэмпіянату зноў прэтэндаваў на самыя высокія месцы. Перад апошнім турам ён адставаў ад мінскага «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» на два ачкі. І зноў апошняя сустрэча чэмпіянату мела быць з лідарам на выездзе. Аднак гэтым разам леташняму трыумфу не наканавана было паўтарыцца. Саступіўшы 0:2, БАТЭ заняў другое месца.

==== 2005 год ====

Сезон [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|2005]] года стаў самым цяжкім у гісторыі БАТЭ. Па-першае, у канцы папярэдняга сезона каманду пакінуў яе нязменны трэнер Юрый Пунтус, якога на трэнерскім мастку БАТЭ змяніў [[Ігар Крывушэнка]]. Па-другое, у новы клуб Пунтуса перайшлі шэраг маладых гульцоў, на якіх у гэтым сезоне ўскладаліся вялікія надзеі. БАТЭ саступіў у фінале [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка]] [[ФК Партызан Мінск|МТЗ-РІПА]], а па выніках чэмпіянату апынуўся на пятым месцы, упершыню ў найноўшай гісторыі застаўшыся без медалёў.

==== 2006 год ====

У [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|2006 годзе]] адзначаўся дзесяцігадовы юбілей узнаўлення клуба. І БАТЭ годна адзначыў гэту дату. Барысаўчане ўпершыню сталі ўладальнікамі [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]]. У фінале ў дадатковы час яны з лікам 3:1 перамаглі салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]». У чэмпіянаце БАТЭ таксама фінішаваў першым, такім чынам, зрабіўшы своеасаблівы дубль.

Але на еўрапейскай арэне клуб выступіў не ўдала, саступіўшы ў другім кваліфікацыйным раўндзе Кубка УЕФА казанскаму «Рубіну» ў абедзвюх сустрэчах з агульным лікам 0:5.

=== 2007—2011 ===

==== 2007 год ====

У 2007 годзе БАТЭ выйшаў у трэці кваліфікацыйны раўнд [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]]. У першым кваліфікацыйным раўндзе БАТЭ прайграў у гасцях кіпрскаму [[ФК АПОЭЛ|АПОЭЛу]] 0:2, аднак у хатнім матчы пераламіць вынік двухраундавага супрацьстаяння на сваю карысць, перайграўшы праціўніка з лікам 3:0. У другім матчы быў упэўнена перайграны ісландскі «[[ФК Хабнарфіёрдур|Хабнарфіёрдур]]» — 3:1 на выездзе, 1:1 у хатнім матчы. У трэцім раўндзе праціўнікам БАТЭ быў румынскі клуб «[[ФК Сцяўа|Сцяўа]]». Першы матч у Барысаве завяршыўся з лікам 2:2, у другім матчы мацней былі румыны — 2:0. Выбыўшы з розыгрышу Лігі чэмпіёнаў, БАТЭ ў першым раўндзе Кубка УЕФА сустракаўся з іспанскім «[[ФК Вільярэал|Вільярэалам]]» — самым рэйтынгавым клубам розыгрышу — і атрымаў дзве паразы: 1:4 на выездзе і 0:2 на мінскім стадыёне «[[Дынама (стадыён, Мінск)|Дынама]]».

У [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|чэмпіянаце Беларусі]] БАТЭ датэрмінова, за чатыры тура да фінішу, заваяваў чэмпіёнскі тытул. У розыгрышы [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] БАТЭ зноў дайшоў да фіналу, дзе ў серыі пасляматчавых пенальці саступіў брэсцкаму «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]». У канцы года [[Ігар Крывушэнка]] нечакана сышоў на пост галоўнага трэнера мінскага «Дынама», галоўнага суперніка барысаўчан. Яго месца заняў [[Віктар Ганчарэнка]], які ўзначальваў дубль БАТЭ.

==== 2008 год ====

[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|2008]] год стаў асаблівым як у гісторыі БАТЭ, так і ўсяго беларускага футбола. БАТЭ пераадолеў трэці кваліфікацыйны раўнд [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]] і стаў першым у гісторыі беларускага футбола клубам, які здолеў прабіцца ў [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2008/2009#Групавы раўнд#Група H|групавы этап Лігі чэмпіёнаў]]. У першым кваліфікацыйным раўндзе ў супернікі БАТЭ дастаўся [[Ісландыя|ісландскі]] «[[ФК Валюр|Валюр]]», які быў пераможаны з агульным лікам 3:0 (2:0 дома і 1:0 у гасцях). У другім кваліфікацыйным раўндзе БАТЭ па суме дзвюх сустрэч сенсацыйна адолеў [[Бельгія|бельгійскі]] «[[ФК Андэрлехт|Андэрлехт]]»: 2:1 у гасцях і 2:2 у хатняй сустрэчы. У трэцім кваліфікацыйным раўндзе супернікам БАТЭ быў [[Балгарыя|балгарскі]] «[[ФК Леўскі|Леўскі]]». Матч у [[Сафія|Сафіі]] скончыўся з лікам 1:0 у карысць БАТЭ, а ў адказнай гульні ў Барысаве каманда забяспечыла неабходную нічыю 1:1.

У групавой стадыі БАТЭ патрапіў у групу H, разам з «[[ФК Рэал Мадрыд|Рэалам]]» (Мадрыд), «[[ФК Ювентус|Ювентусам]]» (Турын), «[[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург|Зенітам]]» (Санкт-Пецярбург). У першай гульні на выездзе БАТЭ саступіў «Рэалу» з лікам 0:2. У другой сваёй гульні з «Ювентусам» (2:2) БАТЭ стаў першым беларускім футбольным клубам, які набраў ачкі ў групавым этапе самага прэстыжнага еўрапейскага турніру. У трэцяй гульні на выездзе БАТЭ згуляў унічыю 1:1 з «Зенітам» з Санкт-Пецярбурга, а ў чацвёртай прайграў яму ў [[Мінск]]у з лікам 0:2. У апошняй гульні групавога турніру БАТЭ згуляў з «Ювентусам» у нічыю з лікам 0:0, і ў выніку набраўшы 3 ачка ў 6 гульнях, клуб заняў апошняе месца ў групе і скончыў свой выступ у еўракубках.

31 кастрычніка 2008 года БАТЭ стаў пяцікратным чэмпіёнам Беларусі. У гэты дзень быў згуляны перанесены матч 17-га тура, у ім падапечныя [[Віктар Ганчарэнка|Віктара Ганчарэнкі]] перамаглі жодзінскае «[[ФК Тарпеда Жодзіна|Тарпеда]]» з лікам 2:1 і за два тура да фінішу сталі недасягальнымі для іншых камандаў.

==== 2009 год ====

У [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|2009 годзе]] барысаўчанам не атрымалася паўтарыць поспех 2008-га ў Еўропе. У [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2009/2010|Лізе чэмпіёнаў УЕФА]] БАТЭ дайшоў да трэцяга раўнда (у другім перайграўшы 2 разы з лікам 2:0 македонскі клуб «[[ФК Македонія|Македонія]]» са Скоп’я), дзе саступіў па суме двух матчаў латвійскаму «[[ФК Вэнтспілс|Вэнтспілсу]]» (0:1 і 2:1, [[Гол на выездзе|па галах на выездзе]]). Пасля гэтага каманда патрапіла ў плэй-оф [[Ліга Еўропы УЕФА|Лігі Еўропы УЕФА]], дзе сустрэлася з балгарскім «[[ФК Літэкс|Літэксам]]» (Ловеч). У першым матчы на сваім стадыёне беларусы прайгралі 0:1. Аднак у матчы ў адказ барысаўчане здолелі ў асноўны час адквітаць гэты дэфіцыт, а ў дадатковае — ўпэўнена развіць гэты поспех, у выніку — перамога 4:0 і пуцёўка ў [[Ліга Еўропы УЕФА 2009/2010#.D0.93.D1.80.D1.83.D0.BF.D0.BF.D0.B0 I|групавы этап Лігі Еўропы УЕФА]]. Розыгрыш у групавым этапе БАТЭ пачаў з дзвюх параз: ад «Бенфікі» — 0:2 і «Эвертана» — 1:2 (гол на рахунку Дзмітрыя Ліхтаровіча). У наступным матчы была атрымана валявая перамога над грэчаскім [[ФК АЕК|АЕКам]] 2:1 (Паўлаў, Алумона). У Грэцыі праціўнікі разышліся мірам — 2:2 (Радзівонаў, Валадзько), а пасля хатняй паразы ад «Бенфікі» 1:2 (Сасноўскі) барысаўчане страцілі шанцы на працяг барацьбы ў Лізе Еўропы. У заключным матчы групавога турніру барысаўчане на выездзе абгулялі «Эвертан» з лікам 1:0 (Юрэвіч) і з 7 ачкамі занялі 3 месца.

5 кастрычніка 2009 года, атрымаўшы перамогу над наваполацкім «[[ФК Нафтан|Нафтанам]]» на полі барысаўскага гарадскога стадыёна, БАТЭ ў чацвёрты раз запар і шосты раз у найноўшай гісторыі стаў чэмпіёнам Беларусі. Яшчэ ў першым тайме ў вароты гасцей былі забіты чатыры безадказных мяча.

==== 2010 год ====

Сезон [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|2010]] стартаваў для БАТЭ 8 сакавіка, калі ў матчы c уладальнікам Кубка Беларусі 2008/09 [[наваполацк]]ім «[[ФК Нафтан|Нафтанам]]» быў разыграны першы ў гісторыі [[Суперкубак Беларусі па футболе|Суперкубак Беларусі]]. Перамогшы ў серыі пасляматчавых пенальці, барысаўчане сталі першымі ўладальнікамі трафея.

23 мая [[2010]] года ў [[Фінал Кубка Беларусі па футболе 2009—2010|фінальным матчы]] за [[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|Кубак Беларусі]] на мінскім стадыёне «Дынама», БАТЭ з лікам 5:0 разграміў [[Жодзіна|жодзінскае]] «[[ФК Тарпеда Жодзіна|Тарпеда]]» і ў другі раз у сваёй гісторыі стаў уладальнікам Кубка.

26 жніўня 2010 года заваяваў права гуляць у групавым этапе Лігі Еўропы. Папярэдне быў абыграны ісландскі «Хабнафіёрдур» (5:1 дома, 1:0 у гасцях), затым параза па суме 2 матчаў ад дацкага «Капенгагена» (0:0 дома і 2:3 у гасцях) у Лізе чэмпіёнаў. Затым у кваліфікацыі Лігі Еўропы быў двойчы абыграны партугальскі «Марыціму» (3:0 дома і 2:1 у гасцях). Па выніках лёсавання супернікамі БАТЭ сталі нідэрландскі АЗ (перамога 4:1 дома, параза 0:3 у гасцях), «Дынама» (Кіеў; 2:2 у гасцях, параза 1:4 дома), «Шэрыф» (Ціраспаль; перамога 1:0 у гасцях; перамога 3:1 дома). Па выніках групавога турніру барысаўчане ўпершыню выйшлі ў 1/16 фіналу еўрапейскага кубка, дзе па суме дзвюх сустрэч саступілі французскаму «[[ФК Пары Сен-Жэрмен|Пары Сен-Жэрмен]]» (2:2 дома і 0:0 на выездзе).

13 лістапада 2010, абыграўшы ў гасцявым матчы клуб [[ФК Белшына|«Белшына» (Бабруйск)]], БАТЭ датэрмінова стаў чэмпіёнам Беларусі сезона 2010 года.

==== 2011 год ====

2 жніўня 2011 гады клуб атрымаў права гуляць у раўндзе плэй-оф чэмпіёнскай кваліфікацыі [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2011/2012|Лігі чэмпіёнаў]], абыграўшы ў другім кваліфікацыйным раўндзе «[[ФК Лінфілд|Лінфілд]]» (1:1 у гасцях, 2:0 хаты), а ў трэцім — «[[ФК Экранас Панявежыс|Экранас]]» (0:0 у гасцях, 3:1 хаты). 24 жніўня БАТЭ абыграў аўстрыйскі «Штурм» у гасцях 0:2 (1:1 дома) і другі раз у сваёй гісторыі выйшаў у групавы этап Лігі чэмпіёнаў, атрымаўшы, пры гэтым, месца ў трэцім кошыку. Па выніках лёсавання БАТЭ адправіўся ў групу H разам з «[[ФК Барселона|Барселонай]]», «[[ФК Мілан|Міланам]]» і «[[ФК Вікторыя Пльзень|Вікторыяй]]» ([[Пльзень]]).

[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2011/2012|Ліга чэмпіёнаў]] далася БАТЭ цяжка. Першы матч з «[[ФК Вікторыя Пльзень|Вікторыяй]]» ([[Пльзень]]) быў згуляны з лікам 1:1. У другім матчы БАТЭ саступіў «[[ФК Барселона|Барселоне]]» з лікам 0:5. У трэцім матчы саступіў «[[ФК Мілан|Мілану]]» 0:2. Чацвёрты матч быў, мабыць, лепшым у гэтай Лізе чэмпіёнаў. БАТЭ згуляў унічыю з «[[ФК Мілан|Міланам]]» 1:1. Пяты матч быў важны: у ім вырашаўся далейшы ўдзел у Лізе Еўропы. БАТЭ прайграў матч з «[[ФК Вікторыя Пльзень|Вікторыяй]]» ([[Пльзень]]) і амаль страціў шанцы на трэцяе месца ў групе. Апошні матч у Барселоне быў прайграны з лікам 4:0, і БАТЭ завяршыў удзел у турнірах.

У гэтым жа годзе клуб у шосты раз запар стаў чэмпіёнам Беларусі.

=== 2012 год ===
У 2012 годзе БАТЭ ў другі раз запар выйшаў у групавы этап [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў]]. У першых двух матчах барысаўчане сенсацыйна перамаглі французскі «[[ФК Ліль|Ліль]]» (3:1) і нямецкую «[[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыю]]» (3:1). Але ў двух наступных прайгралі іспанскай «[[ФК Валенсія|Валенсіі]]» (0:3 і 2:4). Пасля чаго БАТЭ саступіў «Ліля» (0:2) і «Баварыі» (1:4) і, заняўшы трэцяе месца ў групе, перайшоў у Лігу Еўропы. Дарэчы, «Баварыя» ў тым сезоне атрымала ўпэўненую перамогу ў Лізе чэмпіёнаў, а БАТЭ стаў адзіным клубам, які змог забіць мюнхенцам больш за два мячы ў адным матчы.

11 лістапада перамог з лікам 5:1 клуб «[[ФК Мінск|Мінск]]» і датэрмінова ў сёмы раз запар стаў чэмпіёнам Беларусі.

=== 2013 год ===
У пачатку 2013 БАТЭ гуляў у матчах 1/16 Лігі Еўропы супраць турэцкага «[[ФК Фенербахчэ|Фенербахчэ]]». У сувязі з рэканструкцыяй мінскага стадыёна «Дынама», дзе БАТЭ звычайна праводзіў міжнародныя сустрэчы, клуб быў вымушаны шукаць іншую пляцоўку. У выніку матч прайшоў у Гродна. Нягледзячы на тое, што «Фенербахчэ» амаль увесь матч было ў меншасці, матч скончыўся ўнічыю 0:0. У адказным матчы БАТЭ прапусціў з пенальці (0:1) і скончыў выступленне ў турніры.

У чэмпіянаце 2013 БАТЭ стартаваў не вельмі ўпэўнена, у выніку чаго лідарства ў табліцы перахапіў салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]». Улетку барысаўчане наладзілі гульню, і, атрымоўваючы перамогу за перамогай, пачалі даганяць салігорскі клуб.

Расчараваннем для аматараў клуба стала выступленне БАТЭ ў Лізе чэмпіёнаў. На першай жа стадыі (2-і кваліфікацыйны раўнд) барысаўскі клуб саступіў казахстанскаму «[[ФК Шахцёр Караганда|Шахцёру]]» з Караганды (0:1 дома і 0:1 у гасцях) і выбыў з розыгрышу еўракубкаў.

21 верасня 2013 БАТЭ ў гасцях перайграў салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]» (3:0) і ўпершыню ў сезоне выйшаў на першае месца турнірнай табліцы. Дзякуючы чарзе няўдач салігорцаў БАТЭ хутка замацаваўся на першым радку.

12 кастрычніка 2013 было абвешчана аб тым, што Віктар Ганчарэнка пакідае пасаду галоўнага трэнера. Новым галоўным трэнерам быў прызначаны [[Аляксандр Ермаковіч]].

9 лістапада 2013, атрымаўшы перамогу ў 30-м туры над «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]», БАТЭ стаў дзесяціразовым чэмпіёнам Беларусі.

=== 2014 год ===
У сезоне 2014 БАТЭ быў вымушаны доўгі час змагацца за лідарства ў чэмпіянаце з мінскім «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]». У выніку, барысаўчанам пасля перамогі над мінчанамі ў матчы 29 тура (1 лістапада) удалося адарвацца і пасля наступнага тура датэрмінова ўзяць чарговае золата. Пры гэтым, БАТЭ паставіў рэкорд: каманда не прайгравала на працягу 31 матча чэмпіянату (ранейшы рэкорд — 29 матчаў — належаў віцебскай «[[ФК Віцебск|Дзвіне]]» у сезоне 1994/95).

У [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2014/2015|Лізе чэмпіёнаў]] БАТЭ ўдалося чарговы, ужо чацвёрты, раз прабіцца ў групавы этап: хоць і з праблемамі, але былі пройдзеныя албанскі «[[ФК Скендэрбэў Корча|Скендэрбэў]]», венгерскі «[[ФК Дэбрэцэн|Дэбрэцэн]]» і славацкі «[[ФК Слован Браціслава|Слован]]». Але ў групавым этапе барысаўчане пацярпелі па два разгромных паражэння ад «[[ФК Порту|Порту]]» і данецкага «[[ФК Шахцёр Данецк|Шахцёра]]». Адна перамога над «[[ФК Атлетык Більбаа|Атлетыкам]]» з [[Більбаа]] не дазволіла барысаўчанам узняцца вышэй за апошняе месца ў групе. Пры гэтым па колькасці прапушчаных у групавым этапе галоў (24) БАТЭ паставіў новы антырэкорд у гісторыі Лігі чэмпіёнаў.

=== 2015 год ===
У сезоне 2015 БАТЭ здолеў трэці раз стаць уладальнікам [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]], у фінале перайграўшы салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]» з лікам 4:1. У чэмпіянаце клуб таксама не меў праблем, амаль ад пачатку сезона значна адарваўшыся ад канкурэнтаў і за чатыры туры да фінішу гарантаваўшы чарговае чэмпіёнства. Барысаўская серыя без паражэнняў у чэмпіянаце, якая была пачата ў папярэднім сезоне, была спынена толькі ў 15-м туры мінскім «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» (0:1), такім чынам склала 45 матчаў.

У [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2015/2016|Лізе чэмпіёнаў]] БАТЭ зноў выйшаў групавы этап, па чарзе пераадолеўшы ірландскі «[[ФК Дандалк|Дандалк]]», венгерскі «[[ФК Відэатон|Відэатон]]» і сербскі «[[ФК Партызан Бялград|Партызан]]». Супернікамі на групавым этапе сталі «[[ФК Барселона|Барселона]]», «[[ФК Рома|Рома]]» і «[[ФК Баер Леверкузен|Баер]]», сярод якіх БАТЭ лічыўся аўтсайдэрам. Аднак у другім туры групавога этапу барысаўчане нечакана нанеслі паражэнне «Роме» (3:2). У выніку барысаўчане набралі 5 ачкоў і апынуліся апошнімі ў групе.

=== 2016 год ===
Сезон 2016 атрымаўся для БАТЭ няўдалым. Каманда другі раз запар дайшла да фіналу Кубка Беларусі, але не змагла захаваць тытул, саступіўшы ў серыі пенальці жодзінскаму «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]». У [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2016/2017|Лізе чэмпіёнаў]] БАТЭ прайшоў у другім кваліфікацыйным раўндзе фінскі [[ФК СІК Сейняёкі|СІК]], але ў трэцім саступіў ірландскаму «[[ФК Дандалк|Дандалку]]» (1:0, 0:3) і выбыў у [[Ліга Еўропы УЕФА 2016/2017|Лігу Еўропы]], дзе таксама не выйшаў у групавы этап, прайграўшы ў плэй-оф кваліфікацыі па суме дзвюх сустрэч «[[ФК Астана|Астане]]» з Казахстана (0:2, 2:2). У выніку БАТЭ ў другі раз з 2008 года застаўся без еўракубкаў восенню.

Адзіным адносным поспехам стаў упэўнены выступ у чэмпіянаце, дзе БАТЭ адразу захапіў лідарства, а асноўныя канкурэнты — мінскае «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» і салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]» — у пачатку турніру страцілі шмат ачкоў. [[14 кастрычніка]] 2016 года ў матчы 25-га тура БАТЭ перамог мікашэвіцкі «[[ФК Граніт Мікашэвічы|Граніт]]» у [[Лунінец|Лунінцы]] (радзіме галоўнага трэнера барысаўчан [[Аляксандр Ермаковіч|Аляксандра Ермаковіча]]) з лікам 1:0 і заўчасна стаў чэмпіёнам.

=== 2017 год ===
У пачатку сезона 2017 БАТЭ прайграў ў паўфінале Кубка Беларусі брэсцкаму «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]» (0:2, 1:0). Няўдала пачаўся для барысаўскага клуба і чэмпіянат краіны — прапусціўшы наперад асноўных канкурэнтаў (мінскае «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» і салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]»), БАТЭ доўгі час займаў другі і трэці радок. Пры гэтым БАТЭ ў матчах з прамымі канкурэнтамі атрымаў «сухія» перамогі (1:0 і 1:0 з «Дынама», 1:0 і 4:0 з «Шахцёрам»), аднак саступіў клубам з сярэдзіны і ніжняй частцы табліцы — «[[ФК Слуцк|Слуцку]]», «[[ФК Віцебск|Віцебску]]», «[[ФК Мінск|Мінску]]» і «[[ФК Крумкачы Мінск|Крумкачам]]».

У [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2017/2018|Лізе чэмпіёнаў]] БАТЭ прайшоў у другім кваліфікацыйным раўндзе армянскі «[[ФК Алашкерт|Алашкерт]]». У трэцім раўндзе пасля гасцявога паражэння ад чэшскай «[[ФК Славія Прага|Славіі]]» (0:1) барысаўчане не здолелі ў хатнім матчы забяспечыць неабходны лік — перамога барысаўчан 2:1 адправіла далей «Славію». БАТЭ перайшоў у [[Ліга Еўропы УЕФА 2017/2018|Лігу Еўропы]], дзе ў двухматчавым супрацьстаянні з украінскай «[[ФК Александрыя|Александрыяй]]» пасля хатняй нічыі 1:1 здабыў валявую гасцявую перамогу 2:1 і выйшаў у групавы этап. Сапернікамі ў групе сталі англійскі «[[ФК Арсенал Лондан|Арсенал]]», нямецкі «[[ФК Кёльн|Кёльн]]» і сербская «[[ФК Црвена Звезда|Црвена Звезда]]».

Фініш сезона 2017 у нацыянальным чэмпіянаце азмрочыўся для БАТЭ шэрагам скандалаў. Шырокую вядомасць атрымала так званая «справа Верамко»: 23 верасня на хатні матч барысаўчан супраць «[[ФК Слуцк|Слуцка]]» (які скончыўся з лікам 6:0) быў заяўлены і правёў увесь матч на лаўцы запасных брамнік [[Сяргей Верамко]], які да таго адбыў пяціматчавую дыскваліфікацыю. Але разам з дыскваліфікацыяй быў накладзены штраф, у выпадку неаплаты якога дыскваліфікацыя падаўжалася да моманту аплаты, і, як высветілася, штраф быў аплачаны Верамко толькі 27 верасня. Дысцыплінарны камітэт АБФФ за неправамоцны ўдзел іграка 13 кастрычніка прысудзіў БАТЭ тэхнічнае паражэнне ў матчы са «Слуцкам» (0:3), што значна ўскладніла БАТЭ барацьбу за чэмпіёнства. Барысаўчане падалі апеляцыю, і 10 лістапада (за два туры да канца чэмпіянату) Апеляцыйны камітэт АБФФ, прызнаўшы віну Верамко, адмяніў папярэднае рашэнне Дысцыплінарнага камітэта і вярнуў тры ачкі, абмежаваўшыся штрафам. У матчах з удзелам БАТЭ таксама быў зафіксаваны шэраг памылковых судзейскіх рашэнняў: 28 кастрычніка ў матчы з «[[ФК Нафтан|Нафтанам]]» пры ліку 1:0 на карысць барысаўчан быў прызначаны пенальці ў браму БАТЭ за гульню рукой (хоць мяч трапіў у плячо [[Віталь Гайдучык|Віталю Гайдучыку]]). Пенальці быў рэалізаваны навапалачанамі, і матч скончыўся з лікам 1:1. Пазней, 18 лістапада, у перадапошнім туры ў матчы супраць «[[ФК Нёман Гродна|Нёмана]]» пры ліку 1:1 [[Віталь Радзівонаў]] пры дапамозе сваёй рукі адправіў мяч у браму, і арбітр залічыў гол (выніковы лік 3:1 на карысць БАТЭ).

Няўдачы на фінішы «Дынама» і «Шахцёра» разам з станоўчымі для БАТЭ вынікам «справы Верамко» дазволілі барысаўчанам перад апошнім турам выйсці на першае месца ў табліцы. Пры гэтым у гасцявым матчы апошняга тура супраць «[[ФК Гарадзея|Гарадзеі]]» БАТЭ было дастатковы згуляць унічыю, каб стаць чэмпіёнам. Аднак, адкрыўшы лік у матчы, барысаўчане тройчы прапусцілі, і к 75-й хвіліне «Гарадзея» перамагала 3:1 (у той час як мінскае «Дынама» ўпэўнена вяло ў сваім матчы і пераганяла барысаўчан). Тым не менш, [[Віталь Радзівонаў]], які выйшаў на замену ў БАТЭ, на 79-й хвіліне забіў з пенальці, а на пятай дададзенай хвіліне ўсталяваў канчатковы лік 3:3, што прынесла БАТЭ чарговае чэмпіёнства.

=== 2018 год ===
2018 год пачаўся для БАТЭ пад кіраўніцтвам новага трэнера — [[Алег Дулуб|Алега Дулуба]]. Каманда ўпэўнена стартавала ў чэмпіянаце Беларусі, выйграўшы ў першых васьмі турах, аднак саступіла брэсцкаму «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]» ў Суперкубку Беларусі і ў фінале Кубка Беларусі. Пасля першых няўдач ў чэмпіянаце Беларусі — нічыі з «[[ФК Іслач|Іслаччу]]» і паражэння ад «[[ФК Гарадзея|Гарадзеі]]» — Дулуб быў звольнены, выканаўцам абавязкаў галоўнага трэнера стаў [[Аляксей Бага]], які пазней быў зацверджаны на пасадзе. Пад яго кіраўніцтвам БАТЭ працягнуў паспяховы выступ у чэмпіянаце Беларусі, а ў Лізе чэмпіёнаў пасля перамог над фінскім [[ФК ХІК Хельсінкі|ХІКам]] і азербайджанскім «[[ФК Карабах Агдам|Карабахам]]» саступіў у плэй-оф нідэрландскаму [[ФК ПСВ Эйндхавен|ПСВ]] і трапіў у групавы этап Лігі Еўропы.

22 верасня 2018 года пасля доўгай хваробы памёр старшыня праўлення клуба [[Анатоль Капскі]], які стаяў на чале клуба з яго адраджэння ў 1996 годзе. Да канца сезона каманда выхадзіла на поле з траўрнымі павязкамі.

4 лістапада, пасля перамогі над гродзенскім «[[ФК Нёман Гродна|Нёманам]]», БАТЭ стаў 15-разовым чэмпіёнам Беларусі. У групавым раўндзе Лігі Еўропы БАТЭ сустрэўся з венгерскім «[[ФК МОЛ Відзі|МОЛ Відзі]]», англійскім «[[ФК Чэлсі|Чэлсі]]» і грэчаскім [[ФК ПАОК|ПАОКам]]. Пачаўшы з перамогі над «МОЛ Відзі», БАТЭ пасля саступіў ПАОКу і двойчы «Чэлсі», аднак перамогі ў двух апошніх турах над «МОЛ Відзі» і ПАОКам прынеслі барысаўскаму клубу месца ў 1/16 фіналу Лігі Еўропы.

=== 2019 год ===
Сезон 2019 пачаўся для БАТЭ з хатняй перамогі ў 1/16 фіналу Лігі Еўропы над лонданскім «[[ФК Арсенал Лондан|Арсеналам]]» (1:0), аднак у адказным матчы здарылася паражэнне 0:3, і барысаўскі клуб выбыў з турніру. У Суперкубку Беларусі БАТЭ другі раз запар прайграў брэсцкаму «Дынама», а ў Кубку Беларусі 2018/19 БАТЭ выбыў на стадыі чвэрцьфіналу, саступіўшы ў двухматчавым супрацьстаянні «[[ФК Іслач|Іслачы]]». У чэмпіянаце Беларусі БАТЭ ў першай палове сезона ішоў уверсе табліцы, змагаючыся за першы радок з брэсцкім «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]» і салігорскім «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёрам]]».

У 1-м кваліфікацыйным раўндзе Лігі чэмпіёнаў БАТЭ перамог польскі «[[ФК Пяст Глівіцы|Пяст]]», аднак у другім саступіў нарвежскаму «[[ФК Русенбарг|Русенбаргу]]». Перайшоўшы ў Лігу Еўропы, каманда ў 3-м кваліфікацыйным раўндзе прайшла баснійскі клуб «[[ФК Сараева|Сараева]]», а ў плэй-оф, як і тры гады таму, трапіла на казахстанскую «[[ФК Астана|Астану]]». Пасля паражэння ў гасцявым матчы 0:3 дома БАТЭ забіў толькі двойчы (2:0) і па суме дзвюх сустрэч выбыў з турніру.

Тым часам шэраг няўдач барысаўчан вывеў на першы радок у чэмпіянаце Беларусі брэсцкае «Дынама», якое без правалаў дайшло да канца сезона і заваявала чэмпіёнства. Такім чынам перарвалася серыя БАТЭ з 13 чэмпіёнстваў запар. Барысаўскі клуб у сезоне 2019 заваяваў срэбраныя медалі.

=== 2020 год ===
У пачатку 2020 года клуб узначаліў [[Кірыл Альшэўскі]]. Пад яго кіраўніцтвам каманда пачала чэмпіянат з двух паражэнняў, але пасля справы пайшлі лепей, і неўзабаве БАТЭ ўключыўся ў барацьбу за прызавыя месцы. Таксама быў выйграны Кубак Беларусі — у фінале ў дадатковы час была атрымана перамога над брэсцкім «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]» (1:0). У Лізе Еўропы БАТЭ адразу выбыў з турніру, саступіўшы на выездзе сафійскаму [[ФК ЦСКА Сафія|ЦСКА]] (0:2). У чэмпіянаце Беларусі ж каманда доўгі час вяла змаганне за першы радок з салігорскім «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёрам]]». У верасні 2020 года быў звольнены Кірыл Альшэўскі, новым трэнерам стаў яго памочнік [[Аляксандр Пятровіч Лісоўскі|Аляксандр Лісоўскі]]. Перад фінішам чэмпіянату БАТЭ ішоў першым, але нічыя ў апошнім туры з мінскім «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» (0:0) адкінула барысаўчан на другі выніковы радок.

=== 2021 год ===
У снежні 2020 года новым галоўным трэнерам БАТЭ стаў [[Віталь Жукоўскі]], які раней доўгі час узначальваў «[[ФК Іслач|Іслач]]». Каманду пакінулі шматгадовыя лідары [[Ігар Стасевіч]], [[Ягор Філіпенка]] (абодва перайшлі ў салігорскі «Шахцёр»), [[Дзмітрый Бага]]. Ім на замену прыйшлі пераважна маладыя ігракі.

У пачатку [[Сезон 2021 ФК БАТЭ|сезона 2021]] фан-рух БАТЭ адмовіўся падтрымліваць клуб, пакуль у краіне працягваюцца палітычныя судовыя справы, збіццё і забойства людей за ўласныя меркаванні&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://sport.tut.by/news/football/720682.html|title = Фанаты белорусских футбольных клубов массово объявляют о бойкоте матчей|date = 2021-02-28|work = [[TUT.BY]]|language = ru|access-date = 2021-02-28|archive-url = https://web.archive.org/web/20210228190551/https://sport.tut.by/news/football/720682.html|archive-date = 2021-02-28|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.

У чэмпіянаце БАТЭ, хоць і рухаўся няблага, не здолеў перашкодзіць захапіць лідарства салігорскаму «Шахцёру», які атрымліваў перамогу за перамогай. У маі БАТЭ другі раз запар стаў уладальнікам Кубка Беларусі, атрымаўшы ў фінале перамогу над «[[ФК Іслач|Іслаччу]]» (2:1). Выступленне ў Лізе канферэнцый выйшла няўдалым — пасля гасцявой перамогі 1:0 над батумскім «[[ФК Дынама Батумі|Дынама]]» БАТЭ саступіў на «Барысаў-Арэне» 1:4 і выбыў з турніру. У гэты ж час асноўны нападнік салігарчан [[Максім Скавыш]] перайшоў у «Шахцёр». Пасля БАТЭ навязваў пэўную канкурэнцыю салігарчанам, у верасні атрымаў хатнюю перамогу над «Шахцёрам» (1:0), аднак неўзабаве салігорская каманда пайшла ў адрыў і замацавалася на першым радку. БАТЭ ж толькі ў апошнім туры забяспечыў трэція запар сярэбраныя медалі, адарваўшыся ад мінскага «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]».

=== 2022 год ===
У студзені 2022 года новым галоўным трэнерам стаў [[Аляксандр Сяргеевіч Міхайлаў|Аляксандр Міхайлаў]], які раней узначальваў дубль клуба. Каманда добра пачала чэмпіянат, атрымаўшы перамогі ў пяці першых матчах запар, аднак пазней справы пайшлі горш, БАТЭ шмат гуляў унічыю і прапусціў наперад канкурэнтаў. У фінале Кубка Беларусі БАТЭ саступіў «[[ФК Гомель|Гомелю]]» (1:2), а таксама выбыў з Лігі канферэнцый, саступіўшы турэцкаму «[[ФК Каньяспор|Каньяспору]]» з агульным лікам 0:5. У жніўні з-за няўдач Аляксандр Міхайлаў падаў у адстаўку, выканаўцам абавязкаў галоўнага трэнера стаў яго памочнік [[Сяргей Зяневіч]], аднак пад яго кіраўніцтвам сітуацыя ў чэмпіянаце не палепшылася, неўзабаве БАТЭ выпаў з прызавой тройкі. У кастрычніку на чале каманды зноў стаў [[Кірыл Альшэўскі]], які вярнуў БАТЭ ў барацьбу. Барысаўчане здолелі абысці мінскае «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]», але салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]» і мінскі «[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ]]» засталіся наперадзе, і БАТЭ стаў трэцім.

=== 2023 год ===
У Вышэйшай лізе ў 2023 годзе БАТЭ хутка прапусціў наперад канкурэнтаў і не ўдзельнічаў у барацьбе за чэмпіёнства. Каманда зноў дайшла да фіналу Кубка Беларусі, дзе саступіла жодзінскаму «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]» (0:2). Пасля адхілення «Шахцёра» і «Энергетыка-БДУ» ад еўракубкаў барысаўчане атрымалі месца ў Лізе чэмпіёнаў, дзе ў першым кваліфікацыйным раўндзе перамаглі албанскі «[[ФК Партызані Тырана|Партызані]]», аднак пасля паслядоўна выбылі з Лігі чэмпіёнаў, Лігі Еўропы і Лігі канферэнцый, саступіўшы адпаведна кіпрскаму «[[ФК Арыс Лімасол|Арысу]]», малдаўскаму «[[ФК Шэрыф Ціраспаль|Шэрыфу]]» і косаўскаму «[[ФК Балкані|Балкані]]». У чэмпіянаце БАТЭ працягваў змагацца за трэці радок, аднак у выніку фінішаваў пятым, упершыню з 2006 года застаўшыся без медалёў.

=== Эмблемы ===
&lt;center&gt;&lt;gallery widths=150 heights=150 caption=&quot;Гісторыя эмблем БАТЭ&quot;&gt;
Файл:ФК БАТЭ (2013).png|Эмблема БАТЭ у 2013—2018 гадах
Файл:ФК БАТЭ (2018).gif|Эмблема БАТЭ у 2018—2019 гадах
Файл:ФК БАТЭ (2020).gif|Эмблема БАТЭ з 2020 года
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Цяперашні склад ==
''Станам на жнівень 2026 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Основной состав|url=http://www.fcbate.by/team/base|work=Афіцыйны сайт БАТЭ|date=|access-date=2024-04-26|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

{{Склад}}
{{Ігрок|16|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Даніла Сокал]]||2001}}
{{Ігрок|35|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Арсеній Скапец||2005}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок|5|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Максім Сакута||2008}}
{{Ігрок|6|{{Сцяг|Францыя}}|Аб|[[Айк Мусаханян]]||1998}}
{{Ігрок|23|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Мікалай Бачко||1999}}
{{Ігрок|25|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мікіта Нескаромны||2005}}
{{Ігрок|33|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Арцём Рахманаў]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1990}}
{{Ігрок|42|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Андрэй Журын||2006}}
{{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Павел Дубоўскі||2005}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок|7|{{Сцяг|Кот-д’Івуар}}|ПА|Ангбан Віктар’ен||1996}}
{{Ігрок|10|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ягор Русакоў||2006}}
{{Ігрок|11|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ягор Грывянёў||2006}}
{{Падзел складу}}
{{Ігрок|13|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Яраслаў Храмцэвіч||2007}}
{{Ігрок|14|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Целеш||2005}}
{{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Юрый Кавалёў]]||1993}}
{{Ігрок|26|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Уладзіслаў Варакса]]||2004}}
{{Ігрок|28|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Іван Міхнюк]]||2003}}
{{Ігрок|30|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Тарас Гаглоеў||2004}}
{{Ігрок|47|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Алесь Сахончык||2006}}
{{Ігрок|52|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ягор Крэс||2003}}
{{Ігрок|55|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Кірыл Капленка||1999}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Кірыл Апанасевіч||2007}}
{{Ігрок|9|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Мікалай Мірскі||2005}}
{{Ігрок|19|{{Сцяг|Чарнагорыя}}|Нап|Лука Джорджавіч||1994}}
{{Ігрок|24|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Уладзіслаў Яцкевіч]]||2002}}
{{Ігрок|37|{{Сцяг|Гандурас}}|Нап|Эрык Пуэрта|у арэндзе з «Платэнсэ»|2001}}
{{Канец складу}}

=== Ігракі ў арэндзе ===
{{Склад}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Іван Чарных|у «[[ФК Маладзечна|Маладзечне]]» да снежня 2026 года|2004}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Максім Мардас|у «[[ФК Гомель|Гомелі]]» да снежня 2026 года|2006}}
{{Канец складу}}

=== Трэнерскі штаб ===
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Віталь Рагожкін]] (нар. 1976) — галоўны трэнер
* {{Сцяг|Расія}} [[Арцём Кулікоў]] (нар. 1980) — трэнер
* {{Сцяг|Украіна}} [[Максім Рамашчанка]] (нар. 1976) — трэнер
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Яўген Дзяргай]] (нар. 1997) — трэнер брамнікаў

=== БАТЭ-2 ===
У сезоне 2024 рэзервовая каманда пад назвай БАТЭ-2 выступае ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лізе]]&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2024-04-05|url = https://football.by/news/186026 |title = От &quot;Энергетика-БГУ&quot; и &quot;Белшины&quot; до дублей. Заявки команд первой лиги (сезон-2024) |website = football.by|access-date = 2024-04-09|language = ru}}&lt;/ref&gt;.

{{Склад}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Віталь Журба||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Міхаіл Клякін||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Аляксей Шылак||2007}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Гаўрылаў||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Яраслаў Кузьмянок||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Ягор Махнач||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Яўген Шахновіч||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Захар Шэўчык||2006}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Назар Шчарбакоў||2009}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Раман Аліеў||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Глушко||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Карповіч||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Дзмітрый Каршакевіч||2009}}
{{Падзел складу}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Валерый Кісель||2006}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Платон Каласоўскі||2005}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ігнат Куімаў||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Патапёнак||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Елісей Старыкаў||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Арцём Шрэйн||2006}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Аляксей Апанасевіч||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Ягор Мікалаеў||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Марат Цітоў||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Мацвей Таўкач||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Ягор Фяськоў||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Швейцарыя}}|Нап|Дэвід Шэры||2007}}
{{Канец складу}}

=== Трэнерскі штаб БАТЭ-2 ===
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Баранаў]] (нар. 1974) — галоўны трэнер

== Замацаваныя нумары ==
* '''2''': {{Сцяг Беларусі}} [[Дзмітрый Яўгенавіч Ліхтаровіч|Дзмітрый Ліхтаровіч]], [[Паўабаронца (футбол)|паўабаронец]], 2002—2015.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pressball.by/news/football/237051|title=БАТЭ навсегда вывел из оборота игровой номер Дмитрия Лихтаровича|archive-url=https://web.archive.org/web/20171005220058/http://www.pressball.by/news/football/237051|archive-date=2017-10-05|access-date=2018-05-30}}&lt;/ref&gt;
* '''20''': {{Сцяг Беларусі}} [[Віталь Віктаравіч Радзівонаў|Віталь Радзівонаў]], [[Нападаючы (футбол)|нападнiк]], 2006—2018.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sport.tut.by/news/football/587241.html|title=Майка под сводами &quot;Борисов-Арены&quot;. БАТЭ красиво завершил игровую карьеру Родионова|archive-url=https://web.archive.org/web/20190129181906/https://sport.tut.by/news/football/587241.html|archive-date=2019-01-29|access-date=2018-05-30}}&lt;/ref&gt;

== Дасягненні ==
* [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|Чэмпіён Беларусі]] (15): 1999, 2002, 2006—2018
* Срэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі (7): 1998, 2000, 2003, 2004, 2019, 2020, 2021
* Бронзавы прызёр чэмпіянату Беларусі (2): 2001, 2022
* Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (6): 2006, 2010, 2015, 2020, 2021, 2026
* Фіналіст Кубка Беларусі (7): 2002, 2005, 2007, 2016, 2018, 2022, 2023
* Уладальнік [[Суперкубак Беларусі па футболе|Суперкубка Беларусі]] (8): 2010, 2011, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2022
* Удзельнік групавой стадыі [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]]: сезоны 2008/2009, 2011/2012, 2012/2013, 2014/2015, 2015/2016 (першы сярод беларускіх футбольных клубаў)
* Удзельнік групавой стадыі [[Ліга Еўропы УЕФА|Лігі Еўропы]]: сезоны 2009/2010, 2010/2011, 2017/2018, 2018/2019 (першы сярод беларускіх футбольных клубаў)

== Статыстыка выступаў ==

=== Чэмпіянат і Кубак Беларусі ===
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=70|Сезон
!Ліга
!width=30|{{Comment|М|Месца}}
!width=30|{{Comment|Г|Гульняў}}
!width=30|{{Comment|В|Перамогі}}
!width=30|{{Comment|Н|Нічыі}}
!width=30|{{Comment|П|Паражэнні}}
!width=60|Галы
!width=45|Ачкі
!width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]]
!width=200|Заўвагі
|-
| 1996 ||style=&quot;background:#A3E9FF&quot;| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Д3]] || '''1''' || 28 || 25 || 2 || 1 || &lt;nowiki&gt;79–10&lt;/nowiki&gt; || '''77''' ||  || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]]
|-
| 1997 ||style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Д2]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 25 || 3 || 2 || &lt;nowiki&gt;92–15&lt;/nowiki&gt; || '''78''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]]
|-
| 1998 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Д1]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 28 || 18 || 4 || 6 || &lt;nowiki&gt;50–25&lt;/nowiki&gt; || '''58''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| 1999 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 30 || 24 || 5 || 1 || &lt;nowiki&gt;80–22&lt;/nowiki&gt; || '''77''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|Паўфінал]] ||
|-
| 2000 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Д1]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 20 || 4 || 6 || &lt;nowiki&gt;68–26&lt;/nowiki&gt; || '''64''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|1/8 фіналу]] ||
|-
| 2001 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Д1]] || style=&quot;background:#cc9966&quot;|'''3''' || 26 || 16 || 3 || 7 || &lt;nowiki&gt;54–31&lt;/nowiki&gt; || '''51''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| 2002 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 27{{efn-ua|З улікам дадатковай гульні (перамога 1:0) за першае месца супраць гродзенскага «[[ФК Нёман Гродна|Нёмана]]». Уласна ў чэмпіянаце БАТЭ меў 56 ачкоў.}} || 19 || 2 || 6 || &lt;nowiki&gt;51–20&lt;/nowiki&gt; || '''59''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|Фіналіст]] ||
|-
| 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Д1]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 20 || 6 || 4 || &lt;nowiki&gt;70–21&lt;/nowiki&gt; || '''66''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Д1]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 22 || 4 || 4 || &lt;nowiki&gt;59–25&lt;/nowiki&gt; || '''70''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|Паўфінал]] ||
|-
| 2005 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Д1]] || '''5''' || 26 || 12 || 11 || 3 || &lt;nowiki&gt;42–27&lt;/nowiki&gt; || '''47''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|Фіналіст]] ||
|-
| 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 26 || 16 || 6 || 4 || &lt;nowiki&gt;47–27&lt;/nowiki&gt; || '''54''' ||style=&quot;background:gold&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|Уладальнік]] ||
|-
| 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 26 || 18 || 2 || 6 || &lt;nowiki&gt;50–25&lt;/nowiki&gt; || '''56''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|Фіналіст]] ||
|-
| 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 30 || 19 || 10 || 1 || &lt;nowiki&gt;54–20&lt;/nowiki&gt; || '''67''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|Паўфінал]] ||
|-
| 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 26 || 19 || 5 || 2 || &lt;nowiki&gt;55–16&lt;/nowiki&gt; || '''62''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|Паўфінал]] ||
|-
| 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 33 || 21 || 9 || 3 || &lt;nowiki&gt;64–18&lt;/nowiki&gt; || '''72''' ||style=&quot;background:gold&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|Уладальнік]] ||
|-
| 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 33 || 18 || 12 || 3 || &lt;nowiki&gt;53–20&lt;/nowiki&gt; || '''66''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|1/8 фіналу]] ||
|-
| 2012 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 30 || 21 || 5 || 4 || &lt;nowiki&gt;51–16&lt;/nowiki&gt; || '''68''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|1/8 фіналу]] ||
|-
| [[Сезон 2013 ФК БАТЭ|2013]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 32 || 21 || 4 || 7 || &lt;nowiki&gt;61–25&lt;/nowiki&gt; || '''67''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|1/8 фіналу]] ||
|-
| [[Сезон 2014 ФК БАТЭ|2014]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 32 || 20 || 11 || 1 || &lt;nowiki&gt;68–21&lt;/nowiki&gt; || '''71''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| [[Сезон 2015 ФК БАТЭ|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 26 || 20 || 5 || 1 || &lt;nowiki&gt;44–11&lt;/nowiki&gt; || '''65''' ||style=&quot;background:gold&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|Уладальнік]] ||
|-
| [[Сезон 2016 ФК БАТЭ|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 30 || 22 || 4 || 4 || &lt;nowiki&gt;73–25&lt;/nowiki&gt; || '''70''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Фіналіст]] ||
|-
| [[Сезон 2017 ФК БАТЭ|2017]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 30 || 21 || 5 || 4 || &lt;nowiki&gt;61–19&lt;/nowiki&gt; || '''68''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|Паўфінал]] ||
|-
| [[Сезон 2018 ФК БАТЭ|2018]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 30 || 23 || 4 || 3 || &lt;nowiki&gt;55–24&lt;/nowiki&gt; || '''73''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|Фіналіст]] ||
|-
| [[Сезон 2019 ФК БАТЭ|2019]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Д1]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 22 || 4 || 4 || &lt;nowiki&gt;61–21&lt;/nowiki&gt; || '''70''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| [[Сезон 2020 ФК БАТЭ|2020]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Д1]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 17 || 7 || 6 || &lt;nowiki&gt;65–32&lt;/nowiki&gt; || '''58''' ||style=&quot;background:gold&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|Уладальнік]] ||
|-
| [[Сезон 2021 ФК БАТЭ|2021]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Д1]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 19 || 8 || 3 || &lt;nowiki&gt;61–27&lt;/nowiki&gt; || '''65''' ||style=&quot;background:gold&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|Уладальнік]] ||
|-
| 2022 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Д1]] || style=&quot;background:#cc9966&quot;|'''3''' || 30 || 16 || 11 || 3 || &lt;nowiki&gt;51–21&lt;/nowiki&gt; || '''59''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|Фіналіст]] ||
|-
| 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Д1]] || '''5''' || 28 || 14 || 5 || 9 || &lt;nowiki&gt;49–32&lt;/nowiki&gt; || '''47''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|Фіналіст]] ||
|-
| 2024 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|Д1]] || '''8''' || 30 || 11 || 7 || 12 || &lt;nowiki&gt;38–38&lt;/nowiki&gt; || '''40''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| 2025 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|Д1]] || '''10''' || 30 || 11 || 7 || 12 || &lt;nowiki&gt;38–43&lt;/nowiki&gt; || '''40''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2024/2025|1/8 фіналу]] ||
|-
|}
{{notelist-ua}}

=== Міжнародныя кубкі ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: right;&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
!Кубак
!width=30|Г
!width=30|В
!width=30|Н
!width=30|П
!width=80|М
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]||104||37||31||36||&lt;nowiki&gt;119–150&lt;/nowiki&gt;
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Кубак УЕФА/Ліга Еўропы]]||63||21||11||31||&lt;nowiki&gt;75–111&lt;/nowiki&gt;
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]]||6||2||0||4||&lt;nowiki&gt;4–13&lt;/nowiki&gt;
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|[[Кубак УЕФА Інтэртота|Кубак Інтэртота]]||6||4||1||1||&lt;nowiki&gt;8–2&lt;/nowiki&gt;
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|Усяго||179||64||43||72||&lt;nowiki&gt;206–276&lt;/nowiki&gt;
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Сезон
! Спаборніцтва
! Раўнд
! colspan=2| Сапернік
! Дома
! У гасцях
! Вынік
|-
|[[Кубак УЕФА 1999/2000|1999/00]]
|[[Кубак УЕФА]]
|к/р
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК Лакаматыў Масква|Лакаматыў (Масква)]]
|1:7
|0:5
|'''1:12'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2000/2001|2000/01]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Арменія}}
|[[ФК Шырак|Шырак (Гюмры)]]
|2:1
|1:1
|'''3:2'''
|-
|
|
|2 к/р
|{{Сцяг|Швецыя}}
|[[ФК Хельсінгбарг|Хельсінгбарг]]
|0:3
|0:0
|'''0:3'''
|-
|[[Кубак УЕФА 2001/2002|2001/02]]
|[[Кубак УЕФА]]
|к/р
|{{Сцяг|Грузія|1990}}
|[[ФК Дынама Тбілісі|Дынама (Тбілісі)]]
|4:0
|1:2
|'''5:2'''
|-
|
|
|1 раўнд
|{{Сцяг|Італія}}
|[[ФК Мілан|Мілан]]
|0:2
|0:4
|'''0:6'''
|-
|[[Кубак Інтэртота 2002|2002]]
|[[Кубак Інтэртота]]
|1 раўнд
|{{Сцяг|Данія}}
|[[ФК Акадэміск|Акадэміск (Капенгаген)]]
|1:0
|2:0
|'''3:0'''
|-
|
|
|2 раўнд
|{{Сцяг|Германія}}
|[[ФК Мюнхен 1860|Мюнхен 1860]]
|4:0
|1:0
|'''5:0'''
|-
|
|
|3 раўнд
|{{Сцяг|Італія}}
|[[ФК Балоння|Балоння]]
|0:0
|0:2
|'''0:2'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2003/2004|2003/04]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Ірландыя}}
|[[ФК Багеміянс Дублін|Багеміянс (Дублін)]]
|1:0
|0:3
|'''1:3'''
|-
|[[Кубак УЕФА 2004/2005|2004/05]]
|[[Кубак УЕФА]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Грузія}}
|[[ФК Дынама Тбілісі|Дынама (Тбілісі)]]
|2:3
|0:1
|'''2:4'''
|-
|[[Кубак УЕФА 2005/2006|2005/06]]
|[[Кубак УЕФА]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Грузія}}
|[[ФК Тарпеда Кутаісі|Тарпеда (Кутаісі)]]
|5:0
|1:0
|'''6:0'''
|-
|
|
|2 к/р
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК Крылы Саветаў Самара|Крылы Саветаў (Самара)]]
|0:2
|0:2
|'''0:4'''
|-
|[[Кубак УЕФА 2006/2007|2006/07]]
|[[Кубак УЕФА]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Малдова}}
|[[ФК Ністру Атач|Ністру (Атач)]]
|2:0
|1:0
|'''3:0'''
|-
|
|
|2 к/р
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК Рубін Казань|Рубін (Казань)]]
|0:2
|0:3
|'''0:5'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2007/2008|2007/08]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Кіпр}}
|[[ФК АПОЭЛ|АПОЭЛ (Нікасія)]]
|3:0 ([[дадатковы час|д. ч.]])
|0:2
|'''3:2'''
|-
|
|
|2 к/р
|{{Сцяг|Ісландыя}}
|[[ФК Хабнарфіёрдур|Хабнарфіёрдур]]
|1:1
|3:1
|'''4:2'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Румынія}}
|[[ФК Сцяўа Бухарэст|Сцяўа (Бухарэст)]]
|2:2
|0:2
|'''2:4'''
|-
|[[Кубак УЕФА 2007/2008|2007/08]]
|[[Кубак УЕФА]]
|1 раўнд
|{{Сцяг|Іспанія}}
|[[ФК Вільярэал|Вільярэал]]
|0:2
|1:4
|'''1:6'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2008/2009|2008/09]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Ісландыя}}
|[[ФК Валюр|Валюр (Рэйк’явік)]]
|2:0
|1:0
|'''3:0'''
|-
|
|
|2 к/р
|{{Сцяг|Бельгія}}
|[[ФК Андэрлехт|Андэрлехт (Брусель)]]
|2:2
|2:1
|'''4:3'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Балгарыя}}
|[[ФК Леўскі Сафія|Леўскі (Сафія)]]
|1:1
|1:0
|'''2:1'''
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Іспанія}}
|[[ФК Рэал Мадрыд|Рэал (Мадрыд)]]
|0:1
|0:2
|-
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Італія}}
|[[ФК Ювентус|Ювентус (Турын)]]
|2:2
|0:0
|-
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург|Зеніт (Санкт-Пецярбург)]]
|0:2
|1:1
|-
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2009/2010|2009/10]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Македонія}}
|[[ФК Македонія Скоп’е|Македонія (Скоп’е)]]
|2:0
|2:0
|'''4:0'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Латвія}}
|[[ФК Вэнтспілс|Вэнтспілс]]
|0:1
|2:1
|'''2:2'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2009/2010|2009/10]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Балгарыя}}
|[[ФК Літэкс Ловеч|Літэкс (Ловеч)]]
|0:1
|4:0 ([[дадатковы час|д. ч.]])
|'''4:1'''
|-
|
|
|Група I
|{{Сцяг|Партугалія}}
|[[ФК Бенфіка Лісабон|Бенфіка (Лісабон)]]
|1:2
|0:2
|-
|
|
|Група I
|{{Сцяг|Англія}}
|[[ФК Эвертан|Эвертан (Ліверпул)]]
|1:2
|1:0
|-
|
|
|Група I
|{{Сцяг|Грэцыя}}
|[[ФК АЕК Афіны|АЕК (Афіны)]]
|2:1
|2:2
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2010/2011|2010/11]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Ісландыя}}
|[[ФК Хабнарфіёрдур|Хабнарфіёрдур]]
|5:1
|1:0
|'''6:1'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Данія}}
|[[ФК Капенгаген|Капенгаген]]
|0:0
|2:3
|'''2:3'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2010/2011|2010/11]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Партугалія}}
|[[ФК Марытыму|Марытыму (Фуншал)]]
|3:0
|2:1
|'''5:1'''
|-
|
|
|Група E
|{{Сцяг|Нідэрланды}}
|[[ФК АЗ|АЗ (Алкмар)]]
|4:1
|0:3
|-
|
|
|Група E
|{{Сцяг|Украіна}}
|[[ФК Дынама Кіеў|Дынама (Кіеў)]]
|1:4
|2:2
|-
|
|
|Група E
|{{Сцяг|Малдова}}
|[[ФК Шэрыф Ціраспаль|Шэрыф (Ціраспаль)]]
|3:1
|1:0
|-
|
|
|1/16
|{{Сцяг|Францыя}}
|[[ФК Пары Сен-Жэрмен|Пары Сен-Жэрмен]]
|2:2
|0:0
|'''2:2'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2011/2012|2011/12]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Паўночная Ірландыя}}
|[[ФК Лінфілд|Лінфілд (Белфаст)]]
|2:0
|1:1
|'''3:1'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Літва}}
|[[ФК Экранас Панявежыс|Экранас (Панявежыс)]]
|3:1
|0:0
|'''3:1'''
|-
|
|
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Аўстрыя}}
|[[ФК Штурм Грац|Штурм (Грац)]]
|1:1
|2:0
|'''3:1'''
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Чэхія}}
|[[ФК Вікторыя Пльзень|Вікторыя (Пльзень)]]
|0:1
|1:1
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Іспанія}}
|[[ФК Барселона|Барселона]]
|0:5
|0:4
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Італія}}
|[[ФК Мілан|Мілан]]
|1:1
|0:2
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2012/2013|2012/13]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Македонія}}
|[[ФК Вардар Скоп’е|Вардар (Скоп’е)]]
|3:2
|0:0
|'''3:2'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Венгрыя}}
|[[ФК Дэбрэцэн|Дэбрэцэн]]
|1:1
|2:0
|'''3:1'''
|-
|
|
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Ізраіль}}
|[[ФК Хапаэль Кір’ят-Шмана|Хапаэль (Кір’ят-Шмана)]]
|2:0
|1:1
|'''3:1'''
|-
|
|
|Група F
|{{Сцяг|Францыя}}
|[[ФК Ліль|Ліль]]
|0:2
|3:1
|-
|
|
|Група F
|{{Сцяг|Германія}}
|[[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыя (Мюнхен)]]
|3:1
|1:4
|-
|
|
|Група F
|{{Сцяг|Іспанія}}
|[[ФК Валенсія|Валенсія]]
|0:3
|2:4
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2012/2013|2012/13]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|1/16
|{{Сцяг|Турцыя}}
|[[ФК Фенербахчэ|Фенербахчэ (Стамбул)]]
|0:0
|0:1
|'''0:1'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2013/2014|2013/14]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Казахстан}}
|[[ФК Шахцёр Караганда|Шахцёр (Караганда)]]
|0:1
|0:1
|'''0:2'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2014/2015|2014/15]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Албанія}}
|[[ФК Скендэрбэў Корча|Скендэрбэў (Корча)]]
|0:0
|1:1
|'''1:1'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Венгрыя}}
|[[ФК Дэбрэцэн|Дэбрэцэн]]
|3:1
|0:1
|'''3:2'''
|-
|
|
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Славакія}}
|[[ФК Слован Браціслава|Слован (Браціслава)]]
|3:0
|1:1
|'''4:1'''
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Партугалія}}
|[[ФК Порту|Порту]]
|0:3
|0:6
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Іспанія}}
|[[ФК Атлетык Більбаа|Атлетык (Більбаа)]]
|2:1
|0:2
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Украіна}}
|[[ФК Шахцёр Данецк|Шахцёр (Данецк)]]
|0:7
|0:5
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2015/2016|2015/16]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Ірландыя}}
|[[ФК Дандалк|Дандалк]]
|2:1
|0:0
|'''2:1'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Венгрыя}}
|[[ФК Відэатон|Відэатон (Секешфехервар)]]
|1:0
|1:1
|'''2:1'''
|-
|
|
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Сербія}}
|[[ФК Партызан Бялград|Партызан (Бялград)]]
|1:0
|1:2
|'''2:2'''
|-
|
|
|Група E
|{{Сцяг|Германія}}
|[[ФК Баер 04 Леверкузен|Баер 04 (Леверкузен)]]
|1:1
|1:4
|-
|
|
|Група E
|{{Сцяг|Італія}}
|[[ФК Рома|Рома]]
|3:2
|0:0
|-
|
|
|Група E
|{{Сцяг|Іспанія}}
|[[ФК Барселона|Барселона]]
|0:2
|0:3
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2016/2017|2016/17]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Фінляндыя}}
|[[ФК СІК Сейняёкі|СІК (Сейняёкі)]]
|2:0
|2:2
|'''4:2'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Ірландыя}}
|[[ФК Дандалк|Дандалк]]
|1:0
|0:3
|'''1:3'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2016/2017|2016/17]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Казахстан}}
|[[ФК Астана|Астана]]
|2:2
|0:2
|'''2:4'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2017/2018|2017/18]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Арменія}}
|[[ФК Алашкерт|Алашкерт (Мартуні)]]
|1:1
|3:1
|'''4:2'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Чэхія}}
|[[ФК Славія Прага|Славія (Прага)]]
|2:1
|0:1
|'''2:2'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2017/2018|2017/18]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Украіна}}
|[[ФК Александрыя|Александрыя]]
|1:1
|1:2
|'''2:3'''
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Сербія}}
|[[ФК Црвена Звезда|Црвена Звезда (Бялград)]]
|0:0
|1:1
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Англія}}
|[[ФК Арсенал Лондан|Арсенал (Лондан)]]
|2:4
|0:6
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Германія}}
|[[ФК Кёльн|Кёльн]]
|1:0
|2:5
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2018/2019|2018/19]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Фінляндыя}}
|[[ФК ХІК Хельсінкі|ХІК (Хельсінкі)]]
|0:0
|2:1
|'''2:1'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Азербайджан}}
|[[ФК Карабах Агдам|Карабах (Агдам)]]
|1:1
|1:0
|'''2:1'''
|-
|
|
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Нідэрланды}}
|[[ФК ПСВ Эйндхавен|ПСВ (Эйндхавен)]]
|2:3
|0:3
|'''2:6'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2018/2019|2018/19]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|Група L
|{{Сцяг|Венгрыя}}
|[[ФК МОЛ Відзі|МОЛ Відзі (Секешфехервар)]]
|2:0
|2:0
|-
|
|
|Група L
|{{Сцяг|Грэцыя}}
|[[ФК ПАОК|ПАОК (Салонікі)]]
|1:4
|3:1
|-
|
|
|Група L
|{{Сцяг|Англія}}
|[[ФК Чэлсі|Чэлсі (Лондан)]]
|0:1
|1:3
|-
|
|
|1/16
|{{Сцяг|Англія}}
|[[ФК Арсенал Лондан|Арсенал (Лондан)]]
|1:0
|0:3
|'''1:3'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2019/2020|2019/20]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Польшча}}
|[[ФК Пяст Глівіцы|Пяст (Глівіцы)]]
|1:1
|2:1
|'''3:2'''
|-
|
|
|2 к/р
|{{Сцяг|Нарвегія}}
|[[ФК Русенбарг|Русенбарг (Тронхейм)]]
|2:1
|0:2
|'''2:3'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2019/2020|2019/20]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|3 к/р
|{{Сцяг|Боснія і Герцагавіна}}
|[[ФК Сараева|Сараева]]
|0:0
|2:1
|'''2:1'''
|-
|
|
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Казахстан}}
|[[ФК Астана|Астана (Нур-Султан)]]
|2:0
|0:3
|'''2:3'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2020/2021|2020/21]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Балгарыя}}
|[[ФК ЦСКА Сафія|ЦСКА (Сафія)]]
|—
|0:2
|'''0:2'''
|-
|[[Ліга канферэнцый УЕФА 2021/2022|2021/22]]
|[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Грузія}}
|[[ФК Дынама Батумі|Дынама (Батумі)]]
|1:4
|1:0
|'''2:4'''
|-
|[[Ліга канферэнцый УЕФА 2022/2023|2022/23]]
|[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Турцыя}}
|[[ФК Каньяспор|Каньяспор]]
|0:3
|0:2
|'''0:5'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2023/2024|2023/24]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Албанія}}
|[[ФК Партызані Тырана|Партызані (Тырана)]]
|2:0
|1:1
|'''3:1'''
|-
|
|
|2 к/р
|{{Сцяг|Кіпр}}
|[[ФК Арыс Лімасол|Арыс (Лімасол)]]
|3:5
|2:6
|'''5:11'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2023/2024|2023/24]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|3 к/р
|{{Сцяг|Малдова}}
|[[ФК Шэрыф Ціраспаль|Шэрыф (Ціраспаль)]]
|2:2
|1:5
|'''3:7'''
|-
|[[Ліга канферэнцый УЕФА 2023/2024|2023/24]]
|[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]]
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Косава}}
|[[ФК Балкані|Балкані (Тэрандэ)]]
|1:0
|1:4
|'''2:4'''
|-
|[[Ліга канферэнцый УЕФА 2026/2027|2026/2027]]
|[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Албанія}}
|[[ФК Эльбасані|Эльбасані]]
|0:0
|1:1
|'''1:1'''
([[пенальці|пен.]]'''5:4''')
|-
|
|
|2 к/р
|{{Сцяг|Швейцарыя}}
|[[ФК С'ён|С'ён]]
|1:1
|0:4
|'''1:5'''
|-
|}

=== Неафіцыйныя турніры ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Сезон
! Спаборніцтва
! Раўнд
! colspan=2| Супернік
! Вынік
|-
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 2000|2000]]
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці]]
|Група В
|{{Сцяг|Украіна}}
|[[ФК Дынама Кіеў|Дынама (Кіеў)]]
|'''0:0'''
|-
|
|
|Група В
|{{Сцяг|Латвія}}
|[[ФК Сконта Рыга|Сконта (Рыга)]]
|'''1:3'''
|-
|
|
|Група В
|{{Сцяг|Арменія}}
|[[ФК Шырак|Шырак (Гюмры)]]
|'''5:1'''
|-
|
|
|Паўфінальная група
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК Спартак Масква|Спартак (Масква)]]
|'''1:5'''
|-
|
|
|Паўфінальная група
|{{Сцяг|Малдова}}
|[[ФК Зімбру|Зімбру (Кішынёў)]]
|'''0:4'''
|-
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 2003|2003]]
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці]]
|Група В
|{{Сцяг|Таджыкістан}}
|[[ФК Рэгар-ТадАЗ|Рэгар-ТадАЗ]]
|'''2:0'''
|-
|
|
|Група В
|{{Сцяг|Латвія}}
|[[ФК Сконта Рыга|Сконта (Рыга)]]
|'''1:1'''
|-
|
|
|Група В
|{{Сцяг|Арменія}}
|[[ФК Пюнік|Пюнік (Ерэван)]]
|'''1:1'''
|-
|
|
|1/4 фінала
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК Лакаматыў Масква|Лакаматыў (Масква)]]
|'''1:3'''
|-
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 2007|2007]]
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці]]
|Група А
|{{Сцяг|Таджыкістан}}
|[[ФК Рэгар-ТадАЗ|Рэгар-ТадАЗ]]
|'''2:0'''
|-
|
|
|Група А
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК ЦСКА Масква|ЦСКА (Масква)]]
|'''0:2'''
|-
|
|
|Група А
|{{Сцяг|Казахстан}}
|[[ФК Актабэ|Актабэ]]
|'''2:0'''
|-
|
|
|1/4 фінала
|{{Сцяг|Малдова}}
|[[ФК Шэрыф Ціраспаль|Шэрыф (Ціраспаль)]]
|'''0:1'''
|-
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 2008|2008]]
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці]]
|Група D
|{{Сцяг|Арменія}}
|[[ФК Бананц|Бананц (Ерэван)]]
|'''1:1'''
|-
|
|
|Група D
|{{Сцяг|Украіна}}
|[[ФК Дынама Кіеў|Дынама (Кіеў)]]
|'''1:1'''
|-
|
|
|Група D
|{{Сцяг|Узбекістан}}
|[[ФК Пахтакор|Пахтакор (Ташкент)]]
|'''2:1'''
|-
|
|
|1/4 фінала
|{{Сцяг|Грузія}}
|[[ФК Металург Руставі|Алімпі (Руставі)]]
|'''2:1'''
|-
|
|
|Паўфінал
|{{Сцяг|Азербайджан}}
|[[ФК Хазар-Ленкарань|Хазар-Ленкарань]]
|'''1:2'''
|-
|}

== Стадыён ==
[[Файл:Borisov-arena stands.jpg|thumb|[[Барысаў-Арэна]]]]
Доўгі час клуб гульні праводзіў на [[Гарадскі стадыён (Барысаў)|Барысаўскім гарадскім стадыёне]], пабудаваным у 1963 годзе. Тады была ўзведзена адна трыбуна — заходняя. Зараз стадыён налічвае дзве трыбуны, агульнай умяшчальнасцю 5402 чалавекі. Усталяваныя мачты штучнага святла, ёсць электратабло. У 2008 годзе над усходняй трыбунай пабудаваны казырок. Матчы групавых этапаў еўракубкаў БАТЭ праводзіў на мінскім стадыёне «Дынама».

У 2010 годзе распачата будаўніцтва новага стадыёна. У 2014 годзе [[Барысаў-Арэна]] ўведзена ў строй.

== Вядомыя гульцы ==
Наступныя гульцы БАТЭ выклікаліся ў нацыянальныя зборныя сваіх краін. '''Тлустым''' пазначаны гульцы, якія выклікаліся ў зборную падчас выступаў за БАТЭ.

{{Div col|4}}
* {{Сцяг|Арменія||20px}} '''[[Завен Бадаян]]'''
* {{Сцяг|Арменія||20px}} '''[[Аганес Гааран]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Ілья Алексіевіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Эдгар Аляхновіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Анцілеўскі]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Бага]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Максім Бардачоў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Валерый Бачароў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Генадзь Блізнюк]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Мікалай Бранфілаў]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Рэнан Брэсан]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Віталь Булыга]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Яўген Бярозкін]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Бяссмертны]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Аляксандр Валадзько]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Максім Валадзько]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Раман Васілюк]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Сяргей Верамко]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Захар Волкаў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Андрэй Гарбуноў]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Міхаіл Гардзяйчук]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Аляксандр Глеб]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Валерый Грамыка]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзяніс Грачыха]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Аляксандр Гутар]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Юрый Сяргеевіч Дарашкевіч|Юрый Дарашкевіч]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Станіслаў Драгун]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Максім Жаўнерчык]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Юрый Жаўноў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Дзмітрый Камароўскі]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Арцём Аляксандравіч Канцавы|Арцём Канцавы]]''' (нар. 1999)
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Арцём Уладзіміравіч Канцавы|Арцём Канцавы]] (нар. 1983)
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Ліхтаровіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Аляксандр Карніцкі]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Юрый Кендыш]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Уладзіслаў Клімовіч]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Сяргей Крывец (футбаліст)|Сяргей Крывец]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Андрэй Кудравец]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Віталь Уладзіміравіч Кутузаў|Віталь Кутузаў]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзяніс Лапцеў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Яўген Лашанкоў]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Ліхтаровіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Мазалеўскі]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Уладзіслаў Малькевіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Молаш]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Павел Няхайчык]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Даніла Нячаеў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Дзмітрый Падстрэлаў]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзяніс Палякоў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Аляксандр Паўлавец]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Аляксандр Паўлаў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Віталь Віктаравіч Радзівонаў|Віталь Радзівонаў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Арцём Радзькоў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Філіп Рудзік]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Аляксей Рыас]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Мікалай Рындзюк]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Антон Сарока]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Сяргей Сасноўскі]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Міхаіл Сівакоў]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Мікалай Сігневіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Максім Скавыш]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Вадзім Скрыпчанка]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Ігар Стасевіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Алег Страхановіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Валерый Стрыпейкіс]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Ягор Усеваладавіч Філіпенка|Ягор Філіпенка]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Руслан Хадаркевіч]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Васіль Хамутоўскі]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Антон Чычкан]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Сяргей Чэрнік]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Алег Шкабара]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзяніс Шчарбіцкі]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Ігар Шытаў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Аляксандр Юрэвіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Яўген Яблонскі]]'''
* {{Сцяг|Боснія і Герцагавіна||20px}} '''[[Боян Насціч]]'''
* {{Сцяг|Грузія||20px}} '''[[Валерыянэ Гвілія]]'''
* {{Сцяг|Ісландыя||20px}} [[Вілюм Тоўр Вілюмсан]]
* {{Сцяг|Латвія||20px}} '''[[Каспарс Дубра]]'''
* {{Сцяг|Сербія||20px}} [[Аляксандар Еўціч]]
* {{Сцяг|Сербія||20px}} [[Мацея Кежман]]
* {{Сцяг|Сербія||20px}} '''[[Няманя Мілунавіч]]'''
* {{Сцяг|Сербія||20px}} [[Філіп Младэнавіч]]
* {{Сцяг|Уганда||20px}} '''[[Лувага Кізіта]]'''
* {{Сцяг|Узбекістан||20px}} '''[[Шахбоз Умараў]]'''
* {{Сцяг|Фінляндыя||20px}} '''[[Ясэ Туомінен]]'''
* {{Сцяг|Харватыя||20px}} [[Юрыца Булят]]
* {{Сцяг|Харватыя||20px}} [[Якаў Філіпавіч]]
* {{Сцяг|Чарнагорыя||20px}} '''[[Мірка Іваніч]]'''
* {{Сцяг|Чарнагорыя||20px}} [[Барыс Капітавіч]]
* {{Сцяг|Чарнагорыя||20px}} '''[[Няманя Нікаліч]]'''
* {{Сцяг|Чарнагорыя||20px}} [[Марка Сіміч]]
* {{Сцяг|Эстонія||20px}} '''[[Артур Пік]]'''

{{Div col end}}

== Галоўныя трэнеры ==
{{Div col|3}}
* [[Леў Мазуркевіч]] (1973—1981)
* [[Юрый Пунтус]] (1996—2004)
* [[Ігар Крывушэнка]] (2005—2007)
* [[Віктар Ганчарэнка]] (2007 — кастрычнік 2013)
* [[Аляксандр Ермаковіч]] (кастрычнік 2013 — студзень 2018)
* [[Алег Дулуб]] (студзень — чэрвень 2018)
* [[Аляксей Бага]] ({{в.а.}} у чэрвені — жніўні 2018; жнівень 2018 — снежань 2019)
* [[Кірыл Альшэўскі]] (студзень — верасень 2020)
* [[Аляксандр Пятровіч Лісоўскі|Аляксандр Лісоўскі]] (верасень — снежань 2020)
* [[Віталь Жукоўскі]] (снежань 2020 — снежань 2021)
* [[Аляксандр Сяргеевіч Міхайлаў|Аляксандр Міхайлаў]] (студзень — жнівень 2022)
* [[Сяргей Зяневіч]] ({{в.а.}} у жніўні — кастрычніку 2022)
* [[Кірыл Альшэўскі]] (кастрычнік 2022 — студзень 2024)
* [[Ігар Крывушэнка]] (са студзеня 2024)
{{Div col end}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://www.fcbate.by/ Афіцыйны сайт]
* [http://www.belarus.by/by/about-belarus/sport/bate Футбольны клуб БАТЭ (Барысаў)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120202131933/http://www.belarus.by/by/about-belarus/sport/bate |date=2 лютага 2012 }} на [http://www.belarus.by/by афіцыйным сайце Рэспублікі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130131085145/http://www.belarus.by/by |date=31 студзеня 2013 }}
* {{globalsportsarchive|fk-bate-barysau/17648}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Склад ФК БАТЭ}}
{{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}}

[[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|БАТЭ]]
[[Катэгорыя:ФК БАТЭ| ]]</text>
      <sha1>d7xjgf28tw5yvllzdmgrzlkot5q9tw0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181292</id>
      <parentid>5181289</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T22:08:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Reteeeee 3133</username>
        <id>132326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галоўныя трэнеры */</comment>
      <origin>5181292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="106018" sha1="18b55l5our4l9ogwl5wdwcb6ksy6fjw" xml:space="preserve">{{Картка ФК
| Назва           = БАТЭ 
| Лагатып         = ФК БАТЭ (2020).gif
| ШырыняЛагатыпа  = 190px
| ПоўнаяНазва     = ТАА «Футбольны клуб БАТЭ»
| Мянушкі         = «жоўта-сінія», «батоны»
| Горад           = [[Барысаў]], [[Беларусь]] 
| Заснаваны       = [[1996]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=История развития футбола в Борисове|url=http://fcbate.by/ru/history/historical-information|work=Афіцыйны сайт БАТЭ|access-date=2023-12-06|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803052409/http://fcbate.by/ru/history/historical-information |archive-date=2017-08-03|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 
| Стадыён         = [[Барысаў-Арэна]]
| Умяшчальнасць   = 13400
| Кіраўнік        = Андрэй Капскі
| ПасадаКіраўніка = Старшыня праўлення
| Трэнер          = Віталь Рагожкін
| Чэмпіянат       = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] 
| Сезон           = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]]
| Месца           = 10 месца
| Сайт            = https://www.fcbate.by/

&lt;!-- Форма --&gt;
| pattern_la1  = _bate21h
| pattern_b1   = _bate21h
| pattern_ra1  = _bate21h
| pattern_sh1  = _adidasblue
| pattern_so1  = _3_stripes_blue
| leftarm1     = FFEE00
| body1        = FFEE00
| rightarm1    = FFEE00
| shorts1      = FFEE00
| socks1       = FFEE00
| pattern_la2  = _bate21a
| pattern_b2   = _bate21a
| pattern_ra2  = _bate21a
| pattern_sh2  = _adidasyellow
| pattern_so2  = _3_stripes_yellow
| leftarm2     = 0000BB
| body2        = 0000BB
| rightarm2    = 0000BB
| shorts2      = 0000BB
| socks2       = 0000BB
}}
'''БАТЭ''' — беларускі футбольны клуб з горада [[Барысаў]]. Хатні стадыён — [[Барысаў-Арэна]]. Каманда існавала ў 1973—1981 гады, футбольны клуб адроджаны ў 1996 годзе. Шматразовы чэміпіён і ўладальнік Кубка Беларусі. Першы беларускі клуб, які прайшоў у групавы этап [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]].

== Гісторыя ==

=== 1973—1981 ===

У год стварэння БАТЭ (футбольны клуб [[Барысаўскі завод аўтатрактарнага электраабсталявання|Барысаўскага завода аўтатрактарнага электраабсталявання]]) выступаў ва ўсходняй зоне другой групы (Д2) чэмпіянату БССР. Ужо першы сезон склаўся для БАТЭ ўдала. Па яго выніках каманда дасягнула магчымасці на наступны год выступаць у чэмпіянаце рэспублікі.

У 1974 годзе БАТЭ дасягнуў першага поспеху — стаў чэмпіёнам БССР, выйграўшы за сезон 15 матчаў з 18 праведзеных. Аднак у наступным, 1975 годзе, БАТЭ прыйшлося задавальняцца толькі пятым месцам. У 1976 годзе БАТЭ аформіў своеасаблівы дубль, выйграўшы чэмпіянат і Кубак БССР.

У далейшым БАТЭ яшчэ раз станавіўся чэмпіёнам (1979), срэбным прызёрам (1978) чэмпіянату БССР і двойчы займаў чацвёртае месца (1977, 1981). У 1981 годзе каманда была расфарміравана.

=== 1996—2006 ===

==== 1996—1998 гады ====

У [[1996]] годзе ініцыятыўная група вырашыла адрадзіць клуб. Прэзідэнтам футбольнага клуба БАТЭ быў абраны [[Анатоль Капскі]], галоўным трэнерам стаў [[Юрый Іосіфавіч Пунтус|Юрый Пунтус]]. За два першых гады сваёй новай гісторыі клуб выйграў першынства [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лігі]] і, фінішаваўшы другім у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай]], выйшаў у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]], дзе ў [[ФК БАТЭ Барысаў у сезоне 1998|1998]] годзе адразу заваяваў срэбныя медалі.

==== 1999 год ====

У [[ФК БАТЭ Барысаў у сезоне 1999|1999 годзе]] БАТЭ захапіў лідарства з першых тураў і, так і не аддаўшы яго нікому, упершыню ў сваёй гісторыі стаў чэмпіёнам Рэспублікі Беларусь. 1999 год таксама стаў для клуба дэбютным у еўракубках. За БАТЭ тады выступалі пазнейшыя лідары зборнай Беларусі [[Аляксандр Глеб]], [[Віталь Уладзіміравіч Кутузаў|Віталь Кутузаў]], а таксама будучы галоўны трэнер [[Віктар Міхайлавіч Ганчарэнка|Віктар Ганчарэнка]].

==== 2000—2001 гады ====

[[ФК БАТЭ Барысаў у сезоне 2000|2000]] год ізноў стаў для БАТЭ «срэбным». Чэмпіянат [[ФК БАТЭ Барысаў у сезоне 2001|2001]] года прынёс клубу бронзавыя ўзнагароды.

==== 2002 год ====

Сезон [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|2002]] годзе стаў для БАТЭ неадназначным. Барысаўчане ўпершыню прабіліся ў фінал [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]], але з лікам 0:2 саступілі «[[ФК Гомель|Гомелю]]». Удала склаўся сезон на еўрапейскай арэне. Выступаючы ў [[Кубак Інтэртота|Кубку Інтэртота]], БАТЭ атрымаў упэўненую перамогу над прадстаўніком нямецкай [[Чэмпіянат Германіі па футболе|Бундэслігі]], клубам «[[ФК Мюнхен-1860|Мюнхен-1860]]», а затым практычна на роўных згуляў з італьянскай «[[ФК Балоння|Балонняй]]». На фінішы чэмпіянату БАТЭ ў адчайнай барацьбе дагнаў «[[ФК Нёман Гродна|Нёман]]», які лідыраваў. У «залатым» матчы чэмпіянату атрымаў у дадатковы час перамогу з лікам 1:0, дзякуючы голу Валерыя Тарасенкі.

==== 2003 год ====

У чэмпіянаце [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|2003]] года БАТЭ, нягледзячы на ўпэўненую гульню, да канца сезона заставаўся на пятым месцы. У апошнім туры чэмпіянату яму належала сустракацца на выездзе з мінскім «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]». Гэта сустрэча павінна была даць адказ на пытанне, на якім месцы апынецца БАТЭ: на другім ці пятым. Але матч завяршыўся ўпэўненай перамогай БАТЭ 4:0, і каманда зноў заваявала срэбныя медалі.

==== 2004 год ====

У [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|2004 годзе]] БАТЭ, які няўдала выступіў у [[Кубак УЕФА|Кубку УЕФА]], на фінішы чэмпіянату зноў прэтэндаваў на самыя высокія месцы. Перад апошнім турам ён адставаў ад мінскага «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» на два ачкі. І зноў апошняя сустрэча чэмпіянату мела быць з лідарам на выездзе. Аднак гэтым разам леташняму трыумфу не наканавана было паўтарыцца. Саступіўшы 0:2, БАТЭ заняў другое месца.

==== 2005 год ====

Сезон [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|2005]] года стаў самым цяжкім у гісторыі БАТЭ. Па-першае, у канцы папярэдняга сезона каманду пакінуў яе нязменны трэнер Юрый Пунтус, якога на трэнерскім мастку БАТЭ змяніў [[Ігар Крывушэнка]]. Па-другое, у новы клуб Пунтуса перайшлі шэраг маладых гульцоў, на якіх у гэтым сезоне ўскладаліся вялікія надзеі. БАТЭ саступіў у фінале [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка]] [[ФК Партызан Мінск|МТЗ-РІПА]], а па выніках чэмпіянату апынуўся на пятым месцы, упершыню ў найноўшай гісторыі застаўшыся без медалёў.

==== 2006 год ====

У [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|2006 годзе]] адзначаўся дзесяцігадовы юбілей узнаўлення клуба. І БАТЭ годна адзначыў гэту дату. Барысаўчане ўпершыню сталі ўладальнікамі [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]]. У фінале ў дадатковы час яны з лікам 3:1 перамаглі салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]». У чэмпіянаце БАТЭ таксама фінішаваў першым, такім чынам, зрабіўшы своеасаблівы дубль.

Але на еўрапейскай арэне клуб выступіў не ўдала, саступіўшы ў другім кваліфікацыйным раўндзе Кубка УЕФА казанскаму «Рубіну» ў абедзвюх сустрэчах з агульным лікам 0:5.

=== 2007—2011 ===

==== 2007 год ====

У 2007 годзе БАТЭ выйшаў у трэці кваліфікацыйны раўнд [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]]. У першым кваліфікацыйным раўндзе БАТЭ прайграў у гасцях кіпрскаму [[ФК АПОЭЛ|АПОЭЛу]] 0:2, аднак у хатнім матчы пераламіць вынік двухраундавага супрацьстаяння на сваю карысць, перайграўшы праціўніка з лікам 3:0. У другім матчы быў упэўнена перайграны ісландскі «[[ФК Хабнарфіёрдур|Хабнарфіёрдур]]» — 3:1 на выездзе, 1:1 у хатнім матчы. У трэцім раўндзе праціўнікам БАТЭ быў румынскі клуб «[[ФК Сцяўа|Сцяўа]]». Першы матч у Барысаве завяршыўся з лікам 2:2, у другім матчы мацней былі румыны — 2:0. Выбыўшы з розыгрышу Лігі чэмпіёнаў, БАТЭ ў першым раўндзе Кубка УЕФА сустракаўся з іспанскім «[[ФК Вільярэал|Вільярэалам]]» — самым рэйтынгавым клубам розыгрышу — і атрымаў дзве паразы: 1:4 на выездзе і 0:2 на мінскім стадыёне «[[Дынама (стадыён, Мінск)|Дынама]]».

У [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|чэмпіянаце Беларусі]] БАТЭ датэрмінова, за чатыры тура да фінішу, заваяваў чэмпіёнскі тытул. У розыгрышы [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] БАТЭ зноў дайшоў да фіналу, дзе ў серыі пасляматчавых пенальці саступіў брэсцкаму «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]». У канцы года [[Ігар Крывушэнка]] нечакана сышоў на пост галоўнага трэнера мінскага «Дынама», галоўнага суперніка барысаўчан. Яго месца заняў [[Віктар Ганчарэнка]], які ўзначальваў дубль БАТЭ.

==== 2008 год ====

[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|2008]] год стаў асаблівым як у гісторыі БАТЭ, так і ўсяго беларускага футбола. БАТЭ пераадолеў трэці кваліфікацыйны раўнд [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]] і стаў першым у гісторыі беларускага футбола клубам, які здолеў прабіцца ў [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2008/2009#Групавы раўнд#Група H|групавы этап Лігі чэмпіёнаў]]. У першым кваліфікацыйным раўндзе ў супернікі БАТЭ дастаўся [[Ісландыя|ісландскі]] «[[ФК Валюр|Валюр]]», які быў пераможаны з агульным лікам 3:0 (2:0 дома і 1:0 у гасцях). У другім кваліфікацыйным раўндзе БАТЭ па суме дзвюх сустрэч сенсацыйна адолеў [[Бельгія|бельгійскі]] «[[ФК Андэрлехт|Андэрлехт]]»: 2:1 у гасцях і 2:2 у хатняй сустрэчы. У трэцім кваліфікацыйным раўндзе супернікам БАТЭ быў [[Балгарыя|балгарскі]] «[[ФК Леўскі|Леўскі]]». Матч у [[Сафія|Сафіі]] скончыўся з лікам 1:0 у карысць БАТЭ, а ў адказнай гульні ў Барысаве каманда забяспечыла неабходную нічыю 1:1.

У групавой стадыі БАТЭ патрапіў у групу H, разам з «[[ФК Рэал Мадрыд|Рэалам]]» (Мадрыд), «[[ФК Ювентус|Ювентусам]]» (Турын), «[[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург|Зенітам]]» (Санкт-Пецярбург). У першай гульні на выездзе БАТЭ саступіў «Рэалу» з лікам 0:2. У другой сваёй гульні з «Ювентусам» (2:2) БАТЭ стаў першым беларускім футбольным клубам, які набраў ачкі ў групавым этапе самага прэстыжнага еўрапейскага турніру. У трэцяй гульні на выездзе БАТЭ згуляў унічыю 1:1 з «Зенітам» з Санкт-Пецярбурга, а ў чацвёртай прайграў яму ў [[Мінск]]у з лікам 0:2. У апошняй гульні групавога турніру БАТЭ згуляў з «Ювентусам» у нічыю з лікам 0:0, і ў выніку набраўшы 3 ачка ў 6 гульнях, клуб заняў апошняе месца ў групе і скончыў свой выступ у еўракубках.

31 кастрычніка 2008 года БАТЭ стаў пяцікратным чэмпіёнам Беларусі. У гэты дзень быў згуляны перанесены матч 17-га тура, у ім падапечныя [[Віктар Ганчарэнка|Віктара Ганчарэнкі]] перамаглі жодзінскае «[[ФК Тарпеда Жодзіна|Тарпеда]]» з лікам 2:1 і за два тура да фінішу сталі недасягальнымі для іншых камандаў.

==== 2009 год ====

У [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|2009 годзе]] барысаўчанам не атрымалася паўтарыць поспех 2008-га ў Еўропе. У [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2009/2010|Лізе чэмпіёнаў УЕФА]] БАТЭ дайшоў да трэцяга раўнда (у другім перайграўшы 2 разы з лікам 2:0 македонскі клуб «[[ФК Македонія|Македонія]]» са Скоп’я), дзе саступіў па суме двух матчаў латвійскаму «[[ФК Вэнтспілс|Вэнтспілсу]]» (0:1 і 2:1, [[Гол на выездзе|па галах на выездзе]]). Пасля гэтага каманда патрапіла ў плэй-оф [[Ліга Еўропы УЕФА|Лігі Еўропы УЕФА]], дзе сустрэлася з балгарскім «[[ФК Літэкс|Літэксам]]» (Ловеч). У першым матчы на сваім стадыёне беларусы прайгралі 0:1. Аднак у матчы ў адказ барысаўчане здолелі ў асноўны час адквітаць гэты дэфіцыт, а ў дадатковае — ўпэўнена развіць гэты поспех, у выніку — перамога 4:0 і пуцёўка ў [[Ліга Еўропы УЕФА 2009/2010#.D0.93.D1.80.D1.83.D0.BF.D0.BF.D0.B0 I|групавы этап Лігі Еўропы УЕФА]]. Розыгрыш у групавым этапе БАТЭ пачаў з дзвюх параз: ад «Бенфікі» — 0:2 і «Эвертана» — 1:2 (гол на рахунку Дзмітрыя Ліхтаровіча). У наступным матчы была атрымана валявая перамога над грэчаскім [[ФК АЕК|АЕКам]] 2:1 (Паўлаў, Алумона). У Грэцыі праціўнікі разышліся мірам — 2:2 (Радзівонаў, Валадзько), а пасля хатняй паразы ад «Бенфікі» 1:2 (Сасноўскі) барысаўчане страцілі шанцы на працяг барацьбы ў Лізе Еўропы. У заключным матчы групавога турніру барысаўчане на выездзе абгулялі «Эвертан» з лікам 1:0 (Юрэвіч) і з 7 ачкамі занялі 3 месца.

5 кастрычніка 2009 года, атрымаўшы перамогу над наваполацкім «[[ФК Нафтан|Нафтанам]]» на полі барысаўскага гарадскога стадыёна, БАТЭ ў чацвёрты раз запар і шосты раз у найноўшай гісторыі стаў чэмпіёнам Беларусі. Яшчэ ў першым тайме ў вароты гасцей былі забіты чатыры безадказных мяча.

==== 2010 год ====

Сезон [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|2010]] стартаваў для БАТЭ 8 сакавіка, калі ў матчы c уладальнікам Кубка Беларусі 2008/09 [[наваполацк]]ім «[[ФК Нафтан|Нафтанам]]» быў разыграны першы ў гісторыі [[Суперкубак Беларусі па футболе|Суперкубак Беларусі]]. Перамогшы ў серыі пасляматчавых пенальці, барысаўчане сталі першымі ўладальнікамі трафея.

23 мая [[2010]] года ў [[Фінал Кубка Беларусі па футболе 2009—2010|фінальным матчы]] за [[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|Кубак Беларусі]] на мінскім стадыёне «Дынама», БАТЭ з лікам 5:0 разграміў [[Жодзіна|жодзінскае]] «[[ФК Тарпеда Жодзіна|Тарпеда]]» і ў другі раз у сваёй гісторыі стаў уладальнікам Кубка.

26 жніўня 2010 года заваяваў права гуляць у групавым этапе Лігі Еўропы. Папярэдне быў абыграны ісландскі «Хабнафіёрдур» (5:1 дома, 1:0 у гасцях), затым параза па суме 2 матчаў ад дацкага «Капенгагена» (0:0 дома і 2:3 у гасцях) у Лізе чэмпіёнаў. Затым у кваліфікацыі Лігі Еўропы быў двойчы абыграны партугальскі «Марыціму» (3:0 дома і 2:1 у гасцях). Па выніках лёсавання супернікамі БАТЭ сталі нідэрландскі АЗ (перамога 4:1 дома, параза 0:3 у гасцях), «Дынама» (Кіеў; 2:2 у гасцях, параза 1:4 дома), «Шэрыф» (Ціраспаль; перамога 1:0 у гасцях; перамога 3:1 дома). Па выніках групавога турніру барысаўчане ўпершыню выйшлі ў 1/16 фіналу еўрапейскага кубка, дзе па суме дзвюх сустрэч саступілі французскаму «[[ФК Пары Сен-Жэрмен|Пары Сен-Жэрмен]]» (2:2 дома і 0:0 на выездзе).

13 лістапада 2010, абыграўшы ў гасцявым матчы клуб [[ФК Белшына|«Белшына» (Бабруйск)]], БАТЭ датэрмінова стаў чэмпіёнам Беларусі сезона 2010 года.

==== 2011 год ====

2 жніўня 2011 гады клуб атрымаў права гуляць у раўндзе плэй-оф чэмпіёнскай кваліфікацыі [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2011/2012|Лігі чэмпіёнаў]], абыграўшы ў другім кваліфікацыйным раўндзе «[[ФК Лінфілд|Лінфілд]]» (1:1 у гасцях, 2:0 хаты), а ў трэцім — «[[ФК Экранас Панявежыс|Экранас]]» (0:0 у гасцях, 3:1 хаты). 24 жніўня БАТЭ абыграў аўстрыйскі «Штурм» у гасцях 0:2 (1:1 дома) і другі раз у сваёй гісторыі выйшаў у групавы этап Лігі чэмпіёнаў, атрымаўшы, пры гэтым, месца ў трэцім кошыку. Па выніках лёсавання БАТЭ адправіўся ў групу H разам з «[[ФК Барселона|Барселонай]]», «[[ФК Мілан|Міланам]]» і «[[ФК Вікторыя Пльзень|Вікторыяй]]» ([[Пльзень]]).

[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2011/2012|Ліга чэмпіёнаў]] далася БАТЭ цяжка. Першы матч з «[[ФК Вікторыя Пльзень|Вікторыяй]]» ([[Пльзень]]) быў згуляны з лікам 1:1. У другім матчы БАТЭ саступіў «[[ФК Барселона|Барселоне]]» з лікам 0:5. У трэцім матчы саступіў «[[ФК Мілан|Мілану]]» 0:2. Чацвёрты матч быў, мабыць, лепшым у гэтай Лізе чэмпіёнаў. БАТЭ згуляў унічыю з «[[ФК Мілан|Міланам]]» 1:1. Пяты матч быў важны: у ім вырашаўся далейшы ўдзел у Лізе Еўропы. БАТЭ прайграў матч з «[[ФК Вікторыя Пльзень|Вікторыяй]]» ([[Пльзень]]) і амаль страціў шанцы на трэцяе месца ў групе. Апошні матч у Барселоне быў прайграны з лікам 4:0, і БАТЭ завяршыў удзел у турнірах.

У гэтым жа годзе клуб у шосты раз запар стаў чэмпіёнам Беларусі.

=== 2012 год ===
У 2012 годзе БАТЭ ў другі раз запар выйшаў у групавы этап [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў]]. У першых двух матчах барысаўчане сенсацыйна перамаглі французскі «[[ФК Ліль|Ліль]]» (3:1) і нямецкую «[[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыю]]» (3:1). Але ў двух наступных прайгралі іспанскай «[[ФК Валенсія|Валенсіі]]» (0:3 і 2:4). Пасля чаго БАТЭ саступіў «Ліля» (0:2) і «Баварыі» (1:4) і, заняўшы трэцяе месца ў групе, перайшоў у Лігу Еўропы. Дарэчы, «Баварыя» ў тым сезоне атрымала ўпэўненую перамогу ў Лізе чэмпіёнаў, а БАТЭ стаў адзіным клубам, які змог забіць мюнхенцам больш за два мячы ў адным матчы.

11 лістапада перамог з лікам 5:1 клуб «[[ФК Мінск|Мінск]]» і датэрмінова ў сёмы раз запар стаў чэмпіёнам Беларусі.

=== 2013 год ===
У пачатку 2013 БАТЭ гуляў у матчах 1/16 Лігі Еўропы супраць турэцкага «[[ФК Фенербахчэ|Фенербахчэ]]». У сувязі з рэканструкцыяй мінскага стадыёна «Дынама», дзе БАТЭ звычайна праводзіў міжнародныя сустрэчы, клуб быў вымушаны шукаць іншую пляцоўку. У выніку матч прайшоў у Гродна. Нягледзячы на тое, што «Фенербахчэ» амаль увесь матч было ў меншасці, матч скончыўся ўнічыю 0:0. У адказным матчы БАТЭ прапусціў з пенальці (0:1) і скончыў выступленне ў турніры.

У чэмпіянаце 2013 БАТЭ стартаваў не вельмі ўпэўнена, у выніку чаго лідарства ў табліцы перахапіў салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]». Улетку барысаўчане наладзілі гульню, і, атрымоўваючы перамогу за перамогай, пачалі даганяць салігорскі клуб.

Расчараваннем для аматараў клуба стала выступленне БАТЭ ў Лізе чэмпіёнаў. На першай жа стадыі (2-і кваліфікацыйны раўнд) барысаўскі клуб саступіў казахстанскаму «[[ФК Шахцёр Караганда|Шахцёру]]» з Караганды (0:1 дома і 0:1 у гасцях) і выбыў з розыгрышу еўракубкаў.

21 верасня 2013 БАТЭ ў гасцях перайграў салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]» (3:0) і ўпершыню ў сезоне выйшаў на першае месца турнірнай табліцы. Дзякуючы чарзе няўдач салігорцаў БАТЭ хутка замацаваўся на першым радку.

12 кастрычніка 2013 было абвешчана аб тым, што Віктар Ганчарэнка пакідае пасаду галоўнага трэнера. Новым галоўным трэнерам быў прызначаны [[Аляксандр Ермаковіч]].

9 лістапада 2013, атрымаўшы перамогу ў 30-м туры над «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]», БАТЭ стаў дзесяціразовым чэмпіёнам Беларусі.

=== 2014 год ===
У сезоне 2014 БАТЭ быў вымушаны доўгі час змагацца за лідарства ў чэмпіянаце з мінскім «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]». У выніку, барысаўчанам пасля перамогі над мінчанамі ў матчы 29 тура (1 лістапада) удалося адарвацца і пасля наступнага тура датэрмінова ўзяць чарговае золата. Пры гэтым, БАТЭ паставіў рэкорд: каманда не прайгравала на працягу 31 матча чэмпіянату (ранейшы рэкорд — 29 матчаў — належаў віцебскай «[[ФК Віцебск|Дзвіне]]» у сезоне 1994/95).

У [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2014/2015|Лізе чэмпіёнаў]] БАТЭ ўдалося чарговы, ужо чацвёрты, раз прабіцца ў групавы этап: хоць і з праблемамі, але былі пройдзеныя албанскі «[[ФК Скендэрбэў Корча|Скендэрбэў]]», венгерскі «[[ФК Дэбрэцэн|Дэбрэцэн]]» і славацкі «[[ФК Слован Браціслава|Слован]]». Але ў групавым этапе барысаўчане пацярпелі па два разгромных паражэння ад «[[ФК Порту|Порту]]» і данецкага «[[ФК Шахцёр Данецк|Шахцёра]]». Адна перамога над «[[ФК Атлетык Більбаа|Атлетыкам]]» з [[Більбаа]] не дазволіла барысаўчанам узняцца вышэй за апошняе месца ў групе. Пры гэтым па колькасці прапушчаных у групавым этапе галоў (24) БАТЭ паставіў новы антырэкорд у гісторыі Лігі чэмпіёнаў.

=== 2015 год ===
У сезоне 2015 БАТЭ здолеў трэці раз стаць уладальнікам [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]], у фінале перайграўшы салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]» з лікам 4:1. У чэмпіянаце клуб таксама не меў праблем, амаль ад пачатку сезона значна адарваўшыся ад канкурэнтаў і за чатыры туры да фінішу гарантаваўшы чарговае чэмпіёнства. Барысаўская серыя без паражэнняў у чэмпіянаце, якая была пачата ў папярэднім сезоне, была спынена толькі ў 15-м туры мінскім «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» (0:1), такім чынам склала 45 матчаў.

У [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2015/2016|Лізе чэмпіёнаў]] БАТЭ зноў выйшаў групавы этап, па чарзе пераадолеўшы ірландскі «[[ФК Дандалк|Дандалк]]», венгерскі «[[ФК Відэатон|Відэатон]]» і сербскі «[[ФК Партызан Бялград|Партызан]]». Супернікамі на групавым этапе сталі «[[ФК Барселона|Барселона]]», «[[ФК Рома|Рома]]» і «[[ФК Баер Леверкузен|Баер]]», сярод якіх БАТЭ лічыўся аўтсайдэрам. Аднак у другім туры групавога этапу барысаўчане нечакана нанеслі паражэнне «Роме» (3:2). У выніку барысаўчане набралі 5 ачкоў і апынуліся апошнімі ў групе.

=== 2016 год ===
Сезон 2016 атрымаўся для БАТЭ няўдалым. Каманда другі раз запар дайшла да фіналу Кубка Беларусі, але не змагла захаваць тытул, саступіўшы ў серыі пенальці жодзінскаму «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]». У [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2016/2017|Лізе чэмпіёнаў]] БАТЭ прайшоў у другім кваліфікацыйным раўндзе фінскі [[ФК СІК Сейняёкі|СІК]], але ў трэцім саступіў ірландскаму «[[ФК Дандалк|Дандалку]]» (1:0, 0:3) і выбыў у [[Ліга Еўропы УЕФА 2016/2017|Лігу Еўропы]], дзе таксама не выйшаў у групавы этап, прайграўшы ў плэй-оф кваліфікацыі па суме дзвюх сустрэч «[[ФК Астана|Астане]]» з Казахстана (0:2, 2:2). У выніку БАТЭ ў другі раз з 2008 года застаўся без еўракубкаў восенню.

Адзіным адносным поспехам стаў упэўнены выступ у чэмпіянаце, дзе БАТЭ адразу захапіў лідарства, а асноўныя канкурэнты — мінскае «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» і салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]» — у пачатку турніру страцілі шмат ачкоў. [[14 кастрычніка]] 2016 года ў матчы 25-га тура БАТЭ перамог мікашэвіцкі «[[ФК Граніт Мікашэвічы|Граніт]]» у [[Лунінец|Лунінцы]] (радзіме галоўнага трэнера барысаўчан [[Аляксандр Ермаковіч|Аляксандра Ермаковіча]]) з лікам 1:0 і заўчасна стаў чэмпіёнам.

=== 2017 год ===
У пачатку сезона 2017 БАТЭ прайграў ў паўфінале Кубка Беларусі брэсцкаму «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]» (0:2, 1:0). Няўдала пачаўся для барысаўскага клуба і чэмпіянат краіны — прапусціўшы наперад асноўных канкурэнтаў (мінскае «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» і салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]»), БАТЭ доўгі час займаў другі і трэці радок. Пры гэтым БАТЭ ў матчах з прамымі канкурэнтамі атрымаў «сухія» перамогі (1:0 і 1:0 з «Дынама», 1:0 і 4:0 з «Шахцёрам»), аднак саступіў клубам з сярэдзіны і ніжняй частцы табліцы — «[[ФК Слуцк|Слуцку]]», «[[ФК Віцебск|Віцебску]]», «[[ФК Мінск|Мінску]]» і «[[ФК Крумкачы Мінск|Крумкачам]]».

У [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2017/2018|Лізе чэмпіёнаў]] БАТЭ прайшоў у другім кваліфікацыйным раўндзе армянскі «[[ФК Алашкерт|Алашкерт]]». У трэцім раўндзе пасля гасцявога паражэння ад чэшскай «[[ФК Славія Прага|Славіі]]» (0:1) барысаўчане не здолелі ў хатнім матчы забяспечыць неабходны лік — перамога барысаўчан 2:1 адправіла далей «Славію». БАТЭ перайшоў у [[Ліга Еўропы УЕФА 2017/2018|Лігу Еўропы]], дзе ў двухматчавым супрацьстаянні з украінскай «[[ФК Александрыя|Александрыяй]]» пасля хатняй нічыі 1:1 здабыў валявую гасцявую перамогу 2:1 і выйшаў у групавы этап. Сапернікамі ў групе сталі англійскі «[[ФК Арсенал Лондан|Арсенал]]», нямецкі «[[ФК Кёльн|Кёльн]]» і сербская «[[ФК Црвена Звезда|Црвена Звезда]]».

Фініш сезона 2017 у нацыянальным чэмпіянаце азмрочыўся для БАТЭ шэрагам скандалаў. Шырокую вядомасць атрымала так званая «справа Верамко»: 23 верасня на хатні матч барысаўчан супраць «[[ФК Слуцк|Слуцка]]» (які скончыўся з лікам 6:0) быў заяўлены і правёў увесь матч на лаўцы запасных брамнік [[Сяргей Верамко]], які да таго адбыў пяціматчавую дыскваліфікацыю. Але разам з дыскваліфікацыяй быў накладзены штраф, у выпадку неаплаты якога дыскваліфікацыя падаўжалася да моманту аплаты, і, як высветілася, штраф быў аплачаны Верамко толькі 27 верасня. Дысцыплінарны камітэт АБФФ за неправамоцны ўдзел іграка 13 кастрычніка прысудзіў БАТЭ тэхнічнае паражэнне ў матчы са «Слуцкам» (0:3), што значна ўскладніла БАТЭ барацьбу за чэмпіёнства. Барысаўчане падалі апеляцыю, і 10 лістапада (за два туры да канца чэмпіянату) Апеляцыйны камітэт АБФФ, прызнаўшы віну Верамко, адмяніў папярэднае рашэнне Дысцыплінарнага камітэта і вярнуў тры ачкі, абмежаваўшыся штрафам. У матчах з удзелам БАТЭ таксама быў зафіксаваны шэраг памылковых судзейскіх рашэнняў: 28 кастрычніка ў матчы з «[[ФК Нафтан|Нафтанам]]» пры ліку 1:0 на карысць барысаўчан быў прызначаны пенальці ў браму БАТЭ за гульню рукой (хоць мяч трапіў у плячо [[Віталь Гайдучык|Віталю Гайдучыку]]). Пенальці быў рэалізаваны навапалачанамі, і матч скончыўся з лікам 1:1. Пазней, 18 лістапада, у перадапошнім туры ў матчы супраць «[[ФК Нёман Гродна|Нёмана]]» пры ліку 1:1 [[Віталь Радзівонаў]] пры дапамозе сваёй рукі адправіў мяч у браму, і арбітр залічыў гол (выніковы лік 3:1 на карысць БАТЭ).

Няўдачы на фінішы «Дынама» і «Шахцёра» разам з станоўчымі для БАТЭ вынікам «справы Верамко» дазволілі барысаўчанам перад апошнім турам выйсці на першае месца ў табліцы. Пры гэтым у гасцявым матчы апошняга тура супраць «[[ФК Гарадзея|Гарадзеі]]» БАТЭ было дастатковы згуляць унічыю, каб стаць чэмпіёнам. Аднак, адкрыўшы лік у матчы, барысаўчане тройчы прапусцілі, і к 75-й хвіліне «Гарадзея» перамагала 3:1 (у той час як мінскае «Дынама» ўпэўнена вяло ў сваім матчы і пераганяла барысаўчан). Тым не менш, [[Віталь Радзівонаў]], які выйшаў на замену ў БАТЭ, на 79-й хвіліне забіў з пенальці, а на пятай дададзенай хвіліне ўсталяваў канчатковы лік 3:3, што прынесла БАТЭ чарговае чэмпіёнства.

=== 2018 год ===
2018 год пачаўся для БАТЭ пад кіраўніцтвам новага трэнера — [[Алег Дулуб|Алега Дулуба]]. Каманда ўпэўнена стартавала ў чэмпіянаце Беларусі, выйграўшы ў першых васьмі турах, аднак саступіла брэсцкаму «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]» ў Суперкубку Беларусі і ў фінале Кубка Беларусі. Пасля першых няўдач ў чэмпіянаце Беларусі — нічыі з «[[ФК Іслач|Іслаччу]]» і паражэння ад «[[ФК Гарадзея|Гарадзеі]]» — Дулуб быў звольнены, выканаўцам абавязкаў галоўнага трэнера стаў [[Аляксей Бага]], які пазней быў зацверджаны на пасадзе. Пад яго кіраўніцтвам БАТЭ працягнуў паспяховы выступ у чэмпіянаце Беларусі, а ў Лізе чэмпіёнаў пасля перамог над фінскім [[ФК ХІК Хельсінкі|ХІКам]] і азербайджанскім «[[ФК Карабах Агдам|Карабахам]]» саступіў у плэй-оф нідэрландскаму [[ФК ПСВ Эйндхавен|ПСВ]] і трапіў у групавы этап Лігі Еўропы.

22 верасня 2018 года пасля доўгай хваробы памёр старшыня праўлення клуба [[Анатоль Капскі]], які стаяў на чале клуба з яго адраджэння ў 1996 годзе. Да канца сезона каманда выхадзіла на поле з траўрнымі павязкамі.

4 лістапада, пасля перамогі над гродзенскім «[[ФК Нёман Гродна|Нёманам]]», БАТЭ стаў 15-разовым чэмпіёнам Беларусі. У групавым раўндзе Лігі Еўропы БАТЭ сустрэўся з венгерскім «[[ФК МОЛ Відзі|МОЛ Відзі]]», англійскім «[[ФК Чэлсі|Чэлсі]]» і грэчаскім [[ФК ПАОК|ПАОКам]]. Пачаўшы з перамогі над «МОЛ Відзі», БАТЭ пасля саступіў ПАОКу і двойчы «Чэлсі», аднак перамогі ў двух апошніх турах над «МОЛ Відзі» і ПАОКам прынеслі барысаўскаму клубу месца ў 1/16 фіналу Лігі Еўропы.

=== 2019 год ===
Сезон 2019 пачаўся для БАТЭ з хатняй перамогі ў 1/16 фіналу Лігі Еўропы над лонданскім «[[ФК Арсенал Лондан|Арсеналам]]» (1:0), аднак у адказным матчы здарылася паражэнне 0:3, і барысаўскі клуб выбыў з турніру. У Суперкубку Беларусі БАТЭ другі раз запар прайграў брэсцкаму «Дынама», а ў Кубку Беларусі 2018/19 БАТЭ выбыў на стадыі чвэрцьфіналу, саступіўшы ў двухматчавым супрацьстаянні «[[ФК Іслач|Іслачы]]». У чэмпіянаце Беларусі БАТЭ ў першай палове сезона ішоў уверсе табліцы, змагаючыся за першы радок з брэсцкім «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]» і салігорскім «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёрам]]».

У 1-м кваліфікацыйным раўндзе Лігі чэмпіёнаў БАТЭ перамог польскі «[[ФК Пяст Глівіцы|Пяст]]», аднак у другім саступіў нарвежскаму «[[ФК Русенбарг|Русенбаргу]]». Перайшоўшы ў Лігу Еўропы, каманда ў 3-м кваліфікацыйным раўндзе прайшла баснійскі клуб «[[ФК Сараева|Сараева]]», а ў плэй-оф, як і тры гады таму, трапіла на казахстанскую «[[ФК Астана|Астану]]». Пасля паражэння ў гасцявым матчы 0:3 дома БАТЭ забіў толькі двойчы (2:0) і па суме дзвюх сустрэч выбыў з турніру.

Тым часам шэраг няўдач барысаўчан вывеў на першы радок у чэмпіянаце Беларусі брэсцкае «Дынама», якое без правалаў дайшло да канца сезона і заваявала чэмпіёнства. Такім чынам перарвалася серыя БАТЭ з 13 чэмпіёнстваў запар. Барысаўскі клуб у сезоне 2019 заваяваў срэбраныя медалі.

=== 2020 год ===
У пачатку 2020 года клуб узначаліў [[Кірыл Альшэўскі]]. Пад яго кіраўніцтвам каманда пачала чэмпіянат з двух паражэнняў, але пасля справы пайшлі лепей, і неўзабаве БАТЭ ўключыўся ў барацьбу за прызавыя месцы. Таксама быў выйграны Кубак Беларусі — у фінале ў дадатковы час была атрымана перамога над брэсцкім «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]» (1:0). У Лізе Еўропы БАТЭ адразу выбыў з турніру, саступіўшы на выездзе сафійскаму [[ФК ЦСКА Сафія|ЦСКА]] (0:2). У чэмпіянаце Беларусі ж каманда доўгі час вяла змаганне за першы радок з салігорскім «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёрам]]». У верасні 2020 года быў звольнены Кірыл Альшэўскі, новым трэнерам стаў яго памочнік [[Аляксандр Пятровіч Лісоўскі|Аляксандр Лісоўскі]]. Перад фінішам чэмпіянату БАТЭ ішоў першым, але нічыя ў апошнім туры з мінскім «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» (0:0) адкінула барысаўчан на другі выніковы радок.

=== 2021 год ===
У снежні 2020 года новым галоўным трэнерам БАТЭ стаў [[Віталь Жукоўскі]], які раней доўгі час узначальваў «[[ФК Іслач|Іслач]]». Каманду пакінулі шматгадовыя лідары [[Ігар Стасевіч]], [[Ягор Філіпенка]] (абодва перайшлі ў салігорскі «Шахцёр»), [[Дзмітрый Бага]]. Ім на замену прыйшлі пераважна маладыя ігракі.

У пачатку [[Сезон 2021 ФК БАТЭ|сезона 2021]] фан-рух БАТЭ адмовіўся падтрымліваць клуб, пакуль у краіне працягваюцца палітычныя судовыя справы, збіццё і забойства людей за ўласныя меркаванні&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://sport.tut.by/news/football/720682.html|title = Фанаты белорусских футбольных клубов массово объявляют о бойкоте матчей|date = 2021-02-28|work = [[TUT.BY]]|language = ru|access-date = 2021-02-28|archive-url = https://web.archive.org/web/20210228190551/https://sport.tut.by/news/football/720682.html|archive-date = 2021-02-28|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.

У чэмпіянаце БАТЭ, хоць і рухаўся няблага, не здолеў перашкодзіць захапіць лідарства салігорскаму «Шахцёру», які атрымліваў перамогу за перамогай. У маі БАТЭ другі раз запар стаў уладальнікам Кубка Беларусі, атрымаўшы ў фінале перамогу над «[[ФК Іслач|Іслаччу]]» (2:1). Выступленне ў Лізе канферэнцый выйшла няўдалым — пасля гасцявой перамогі 1:0 над батумскім «[[ФК Дынама Батумі|Дынама]]» БАТЭ саступіў на «Барысаў-Арэне» 1:4 і выбыў з турніру. У гэты ж час асноўны нападнік салігарчан [[Максім Скавыш]] перайшоў у «Шахцёр». Пасля БАТЭ навязваў пэўную канкурэнцыю салігарчанам, у верасні атрымаў хатнюю перамогу над «Шахцёрам» (1:0), аднак неўзабаве салігорская каманда пайшла ў адрыў і замацавалася на першым радку. БАТЭ ж толькі ў апошнім туры забяспечыў трэція запар сярэбраныя медалі, адарваўшыся ад мінскага «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]».

=== 2022 год ===
У студзені 2022 года новым галоўным трэнерам стаў [[Аляксандр Сяргеевіч Міхайлаў|Аляксандр Міхайлаў]], які раней узначальваў дубль клуба. Каманда добра пачала чэмпіянат, атрымаўшы перамогі ў пяці першых матчах запар, аднак пазней справы пайшлі горш, БАТЭ шмат гуляў унічыю і прапусціў наперад канкурэнтаў. У фінале Кубка Беларусі БАТЭ саступіў «[[ФК Гомель|Гомелю]]» (1:2), а таксама выбыў з Лігі канферэнцый, саступіўшы турэцкаму «[[ФК Каньяспор|Каньяспору]]» з агульным лікам 0:5. У жніўні з-за няўдач Аляксандр Міхайлаў падаў у адстаўку, выканаўцам абавязкаў галоўнага трэнера стаў яго памочнік [[Сяргей Зяневіч]], аднак пад яго кіраўніцтвам сітуацыя ў чэмпіянаце не палепшылася, неўзабаве БАТЭ выпаў з прызавой тройкі. У кастрычніку на чале каманды зноў стаў [[Кірыл Альшэўскі]], які вярнуў БАТЭ ў барацьбу. Барысаўчане здолелі абысці мінскае «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]», але салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]» і мінскі «[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ]]» засталіся наперадзе, і БАТЭ стаў трэцім.

=== 2023 год ===
У Вышэйшай лізе ў 2023 годзе БАТЭ хутка прапусціў наперад канкурэнтаў і не ўдзельнічаў у барацьбе за чэмпіёнства. Каманда зноў дайшла да фіналу Кубка Беларусі, дзе саступіла жодзінскаму «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]» (0:2). Пасля адхілення «Шахцёра» і «Энергетыка-БДУ» ад еўракубкаў барысаўчане атрымалі месца ў Лізе чэмпіёнаў, дзе ў першым кваліфікацыйным раўндзе перамаглі албанскі «[[ФК Партызані Тырана|Партызані]]», аднак пасля паслядоўна выбылі з Лігі чэмпіёнаў, Лігі Еўропы і Лігі канферэнцый, саступіўшы адпаведна кіпрскаму «[[ФК Арыс Лімасол|Арысу]]», малдаўскаму «[[ФК Шэрыф Ціраспаль|Шэрыфу]]» і косаўскаму «[[ФК Балкані|Балкані]]». У чэмпіянаце БАТЭ працягваў змагацца за трэці радок, аднак у выніку фінішаваў пятым, упершыню з 2006 года застаўшыся без медалёў.

=== Эмблемы ===
&lt;center&gt;&lt;gallery widths=150 heights=150 caption=&quot;Гісторыя эмблем БАТЭ&quot;&gt;
Файл:ФК БАТЭ (2013).png|Эмблема БАТЭ у 2013—2018 гадах
Файл:ФК БАТЭ (2018).gif|Эмблема БАТЭ у 2018—2019 гадах
Файл:ФК БАТЭ (2020).gif|Эмблема БАТЭ з 2020 года
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Цяперашні склад ==
''Станам на жнівень 2026 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Основной состав|url=http://www.fcbate.by/team/base|work=Афіцыйны сайт БАТЭ|date=|access-date=2024-04-26|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

{{Склад}}
{{Ігрок|16|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Даніла Сокал]]||2001}}
{{Ігрок|35|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Арсеній Скапец||2005}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок|5|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Максім Сакута||2008}}
{{Ігрок|6|{{Сцяг|Францыя}}|Аб|[[Айк Мусаханян]]||1998}}
{{Ігрок|23|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Мікалай Бачко||1999}}
{{Ігрок|25|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мікіта Нескаромны||2005}}
{{Ігрок|33|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Арцём Рахманаў]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1990}}
{{Ігрок|42|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Андрэй Журын||2006}}
{{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Павел Дубоўскі||2005}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок|7|{{Сцяг|Кот-д’Івуар}}|ПА|Ангбан Віктар’ен||1996}}
{{Ігрок|10|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ягор Русакоў||2006}}
{{Ігрок|11|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ягор Грывянёў||2006}}
{{Падзел складу}}
{{Ігрок|13|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Яраслаў Храмцэвіч||2007}}
{{Ігрок|14|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Целеш||2005}}
{{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Юрый Кавалёў]]||1993}}
{{Ігрок|26|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Уладзіслаў Варакса]]||2004}}
{{Ігрок|28|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Іван Міхнюк]]||2003}}
{{Ігрок|30|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Тарас Гаглоеў||2004}}
{{Ігрок|47|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Алесь Сахончык||2006}}
{{Ігрок|52|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ягор Крэс||2003}}
{{Ігрок|55|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Кірыл Капленка||1999}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Кірыл Апанасевіч||2007}}
{{Ігрок|9|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Мікалай Мірскі||2005}}
{{Ігрок|19|{{Сцяг|Чарнагорыя}}|Нап|Лука Джорджавіч||1994}}
{{Ігрок|24|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Уладзіслаў Яцкевіч]]||2002}}
{{Ігрок|37|{{Сцяг|Гандурас}}|Нап|Эрык Пуэрта|у арэндзе з «Платэнсэ»|2001}}
{{Канец складу}}

=== Ігракі ў арэндзе ===
{{Склад}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Іван Чарных|у «[[ФК Маладзечна|Маладзечне]]» да снежня 2026 года|2004}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Максім Мардас|у «[[ФК Гомель|Гомелі]]» да снежня 2026 года|2006}}
{{Канец складу}}

=== Трэнерскі штаб ===
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Віталь Рагожкін]] (нар. 1976) — галоўны трэнер
* {{Сцяг|Расія}} [[Арцём Кулікоў]] (нар. 1980) — трэнер
* {{Сцяг|Украіна}} [[Максім Рамашчанка]] (нар. 1976) — трэнер
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Яўген Дзяргай]] (нар. 1997) — трэнер брамнікаў

=== БАТЭ-2 ===
У сезоне 2024 рэзервовая каманда пад назвай БАТЭ-2 выступае ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лізе]]&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2024-04-05|url = https://football.by/news/186026 |title = От &quot;Энергетика-БГУ&quot; и &quot;Белшины&quot; до дублей. Заявки команд первой лиги (сезон-2024) |website = football.by|access-date = 2024-04-09|language = ru}}&lt;/ref&gt;.

{{Склад}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Віталь Журба||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Міхаіл Клякін||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Аляксей Шылак||2007}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Гаўрылаў||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Яраслаў Кузьмянок||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Ягор Махнач||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Яўген Шахновіч||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Захар Шэўчык||2006}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Назар Шчарбакоў||2009}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Раман Аліеў||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Глушко||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Карповіч||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Дзмітрый Каршакевіч||2009}}
{{Падзел складу}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Валерый Кісель||2006}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Платон Каласоўскі||2005}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ігнат Куімаў||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Патапёнак||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Елісей Старыкаў||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Арцём Шрэйн||2006}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Аляксей Апанасевіч||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Ягор Мікалаеў||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Марат Цітоў||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Мацвей Таўкач||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Ягор Фяськоў||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Швейцарыя}}|Нап|Дэвід Шэры||2007}}
{{Канец складу}}

=== Трэнерскі штаб БАТЭ-2 ===
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Баранаў]] (нар. 1974) — галоўны трэнер

== Замацаваныя нумары ==
* '''2''': {{Сцяг Беларусі}} [[Дзмітрый Яўгенавіч Ліхтаровіч|Дзмітрый Ліхтаровіч]], [[Паўабаронца (футбол)|паўабаронец]], 2002—2015.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pressball.by/news/football/237051|title=БАТЭ навсегда вывел из оборота игровой номер Дмитрия Лихтаровича|archive-url=https://web.archive.org/web/20171005220058/http://www.pressball.by/news/football/237051|archive-date=2017-10-05|access-date=2018-05-30}}&lt;/ref&gt;
* '''20''': {{Сцяг Беларусі}} [[Віталь Віктаравіч Радзівонаў|Віталь Радзівонаў]], [[Нападаючы (футбол)|нападнiк]], 2006—2018.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sport.tut.by/news/football/587241.html|title=Майка под сводами &quot;Борисов-Арены&quot;. БАТЭ красиво завершил игровую карьеру Родионова|archive-url=https://web.archive.org/web/20190129181906/https://sport.tut.by/news/football/587241.html|archive-date=2019-01-29|access-date=2018-05-30}}&lt;/ref&gt;

== Дасягненні ==
* [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|Чэмпіён Беларусі]] (15): 1999, 2002, 2006—2018
* Срэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі (7): 1998, 2000, 2003, 2004, 2019, 2020, 2021
* Бронзавы прызёр чэмпіянату Беларусі (2): 2001, 2022
* Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (6): 2006, 2010, 2015, 2020, 2021, 2026
* Фіналіст Кубка Беларусі (7): 2002, 2005, 2007, 2016, 2018, 2022, 2023
* Уладальнік [[Суперкубак Беларусі па футболе|Суперкубка Беларусі]] (8): 2010, 2011, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2022
* Удзельнік групавой стадыі [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]]: сезоны 2008/2009, 2011/2012, 2012/2013, 2014/2015, 2015/2016 (першы сярод беларускіх футбольных клубаў)
* Удзельнік групавой стадыі [[Ліга Еўропы УЕФА|Лігі Еўропы]]: сезоны 2009/2010, 2010/2011, 2017/2018, 2018/2019 (першы сярод беларускіх футбольных клубаў)

== Статыстыка выступаў ==

=== Чэмпіянат і Кубак Беларусі ===
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=70|Сезон
!Ліга
!width=30|{{Comment|М|Месца}}
!width=30|{{Comment|Г|Гульняў}}
!width=30|{{Comment|В|Перамогі}}
!width=30|{{Comment|Н|Нічыі}}
!width=30|{{Comment|П|Паражэнні}}
!width=60|Галы
!width=45|Ачкі
!width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]]
!width=200|Заўвагі
|-
| 1996 ||style=&quot;background:#A3E9FF&quot;| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Д3]] || '''1''' || 28 || 25 || 2 || 1 || &lt;nowiki&gt;79–10&lt;/nowiki&gt; || '''77''' ||  || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]]
|-
| 1997 ||style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Д2]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 25 || 3 || 2 || &lt;nowiki&gt;92–15&lt;/nowiki&gt; || '''78''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]]
|-
| 1998 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Д1]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 28 || 18 || 4 || 6 || &lt;nowiki&gt;50–25&lt;/nowiki&gt; || '''58''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| 1999 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 30 || 24 || 5 || 1 || &lt;nowiki&gt;80–22&lt;/nowiki&gt; || '''77''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|Паўфінал]] ||
|-
| 2000 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Д1]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 20 || 4 || 6 || &lt;nowiki&gt;68–26&lt;/nowiki&gt; || '''64''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|1/8 фіналу]] ||
|-
| 2001 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Д1]] || style=&quot;background:#cc9966&quot;|'''3''' || 26 || 16 || 3 || 7 || &lt;nowiki&gt;54–31&lt;/nowiki&gt; || '''51''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| 2002 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 27{{efn-ua|З улікам дадатковай гульні (перамога 1:0) за першае месца супраць гродзенскага «[[ФК Нёман Гродна|Нёмана]]». Уласна ў чэмпіянаце БАТЭ меў 56 ачкоў.}} || 19 || 2 || 6 || &lt;nowiki&gt;51–20&lt;/nowiki&gt; || '''59''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|Фіналіст]] ||
|-
| 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Д1]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 20 || 6 || 4 || &lt;nowiki&gt;70–21&lt;/nowiki&gt; || '''66''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Д1]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 22 || 4 || 4 || &lt;nowiki&gt;59–25&lt;/nowiki&gt; || '''70''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|Паўфінал]] ||
|-
| 2005 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Д1]] || '''5''' || 26 || 12 || 11 || 3 || &lt;nowiki&gt;42–27&lt;/nowiki&gt; || '''47''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|Фіналіст]] ||
|-
| 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 26 || 16 || 6 || 4 || &lt;nowiki&gt;47–27&lt;/nowiki&gt; || '''54''' ||style=&quot;background:gold&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|Уладальнік]] ||
|-
| 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 26 || 18 || 2 || 6 || &lt;nowiki&gt;50–25&lt;/nowiki&gt; || '''56''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|Фіналіст]] ||
|-
| 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 30 || 19 || 10 || 1 || &lt;nowiki&gt;54–20&lt;/nowiki&gt; || '''67''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|Паўфінал]] ||
|-
| 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 26 || 19 || 5 || 2 || &lt;nowiki&gt;55–16&lt;/nowiki&gt; || '''62''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|Паўфінал]] ||
|-
| 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 33 || 21 || 9 || 3 || &lt;nowiki&gt;64–18&lt;/nowiki&gt; || '''72''' ||style=&quot;background:gold&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|Уладальнік]] ||
|-
| 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 33 || 18 || 12 || 3 || &lt;nowiki&gt;53–20&lt;/nowiki&gt; || '''66''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|1/8 фіналу]] ||
|-
| 2012 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 30 || 21 || 5 || 4 || &lt;nowiki&gt;51–16&lt;/nowiki&gt; || '''68''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|1/8 фіналу]] ||
|-
| [[Сезон 2013 ФК БАТЭ|2013]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 32 || 21 || 4 || 7 || &lt;nowiki&gt;61–25&lt;/nowiki&gt; || '''67''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|1/8 фіналу]] ||
|-
| [[Сезон 2014 ФК БАТЭ|2014]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 32 || 20 || 11 || 1 || &lt;nowiki&gt;68–21&lt;/nowiki&gt; || '''71''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| [[Сезон 2015 ФК БАТЭ|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 26 || 20 || 5 || 1 || &lt;nowiki&gt;44–11&lt;/nowiki&gt; || '''65''' ||style=&quot;background:gold&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|Уладальнік]] ||
|-
| [[Сезон 2016 ФК БАТЭ|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 30 || 22 || 4 || 4 || &lt;nowiki&gt;73–25&lt;/nowiki&gt; || '''70''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Фіналіст]] ||
|-
| [[Сезон 2017 ФК БАТЭ|2017]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 30 || 21 || 5 || 4 || &lt;nowiki&gt;61–19&lt;/nowiki&gt; || '''68''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|Паўфінал]] ||
|-
| [[Сезон 2018 ФК БАТЭ|2018]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 30 || 23 || 4 || 3 || &lt;nowiki&gt;55–24&lt;/nowiki&gt; || '''73''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|Фіналіст]] ||
|-
| [[Сезон 2019 ФК БАТЭ|2019]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Д1]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 22 || 4 || 4 || &lt;nowiki&gt;61–21&lt;/nowiki&gt; || '''70''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| [[Сезон 2020 ФК БАТЭ|2020]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Д1]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 17 || 7 || 6 || &lt;nowiki&gt;65–32&lt;/nowiki&gt; || '''58''' ||style=&quot;background:gold&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|Уладальнік]] ||
|-
| [[Сезон 2021 ФК БАТЭ|2021]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Д1]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 19 || 8 || 3 || &lt;nowiki&gt;61–27&lt;/nowiki&gt; || '''65''' ||style=&quot;background:gold&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|Уладальнік]] ||
|-
| 2022 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Д1]] || style=&quot;background:#cc9966&quot;|'''3''' || 30 || 16 || 11 || 3 || &lt;nowiki&gt;51–21&lt;/nowiki&gt; || '''59''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|Фіналіст]] ||
|-
| 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Д1]] || '''5''' || 28 || 14 || 5 || 9 || &lt;nowiki&gt;49–32&lt;/nowiki&gt; || '''47''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|Фіналіст]] ||
|-
| 2024 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|Д1]] || '''8''' || 30 || 11 || 7 || 12 || &lt;nowiki&gt;38–38&lt;/nowiki&gt; || '''40''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| 2025 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|Д1]] || '''10''' || 30 || 11 || 7 || 12 || &lt;nowiki&gt;38–43&lt;/nowiki&gt; || '''40''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2024/2025|1/8 фіналу]] ||
|-
|}
{{notelist-ua}}

=== Міжнародныя кубкі ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: right;&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
!Кубак
!width=30|Г
!width=30|В
!width=30|Н
!width=30|П
!width=80|М
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]||104||37||31||36||&lt;nowiki&gt;119–150&lt;/nowiki&gt;
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Кубак УЕФА/Ліга Еўропы]]||63||21||11||31||&lt;nowiki&gt;75–111&lt;/nowiki&gt;
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]]||6||2||0||4||&lt;nowiki&gt;4–13&lt;/nowiki&gt;
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|[[Кубак УЕФА Інтэртота|Кубак Інтэртота]]||6||4||1||1||&lt;nowiki&gt;8–2&lt;/nowiki&gt;
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|Усяго||179||64||43||72||&lt;nowiki&gt;206–276&lt;/nowiki&gt;
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Сезон
! Спаборніцтва
! Раўнд
! colspan=2| Сапернік
! Дома
! У гасцях
! Вынік
|-
|[[Кубак УЕФА 1999/2000|1999/00]]
|[[Кубак УЕФА]]
|к/р
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК Лакаматыў Масква|Лакаматыў (Масква)]]
|1:7
|0:5
|'''1:12'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2000/2001|2000/01]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Арменія}}
|[[ФК Шырак|Шырак (Гюмры)]]
|2:1
|1:1
|'''3:2'''
|-
|
|
|2 к/р
|{{Сцяг|Швецыя}}
|[[ФК Хельсінгбарг|Хельсінгбарг]]
|0:3
|0:0
|'''0:3'''
|-
|[[Кубак УЕФА 2001/2002|2001/02]]
|[[Кубак УЕФА]]
|к/р
|{{Сцяг|Грузія|1990}}
|[[ФК Дынама Тбілісі|Дынама (Тбілісі)]]
|4:0
|1:2
|'''5:2'''
|-
|
|
|1 раўнд
|{{Сцяг|Італія}}
|[[ФК Мілан|Мілан]]
|0:2
|0:4
|'''0:6'''
|-
|[[Кубак Інтэртота 2002|2002]]
|[[Кубак Інтэртота]]
|1 раўнд
|{{Сцяг|Данія}}
|[[ФК Акадэміск|Акадэміск (Капенгаген)]]
|1:0
|2:0
|'''3:0'''
|-
|
|
|2 раўнд
|{{Сцяг|Германія}}
|[[ФК Мюнхен 1860|Мюнхен 1860]]
|4:0
|1:0
|'''5:0'''
|-
|
|
|3 раўнд
|{{Сцяг|Італія}}
|[[ФК Балоння|Балоння]]
|0:0
|0:2
|'''0:2'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2003/2004|2003/04]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Ірландыя}}
|[[ФК Багеміянс Дублін|Багеміянс (Дублін)]]
|1:0
|0:3
|'''1:3'''
|-
|[[Кубак УЕФА 2004/2005|2004/05]]
|[[Кубак УЕФА]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Грузія}}
|[[ФК Дынама Тбілісі|Дынама (Тбілісі)]]
|2:3
|0:1
|'''2:4'''
|-
|[[Кубак УЕФА 2005/2006|2005/06]]
|[[Кубак УЕФА]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Грузія}}
|[[ФК Тарпеда Кутаісі|Тарпеда (Кутаісі)]]
|5:0
|1:0
|'''6:0'''
|-
|
|
|2 к/р
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК Крылы Саветаў Самара|Крылы Саветаў (Самара)]]
|0:2
|0:2
|'''0:4'''
|-
|[[Кубак УЕФА 2006/2007|2006/07]]
|[[Кубак УЕФА]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Малдова}}
|[[ФК Ністру Атач|Ністру (Атач)]]
|2:0
|1:0
|'''3:0'''
|-
|
|
|2 к/р
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК Рубін Казань|Рубін (Казань)]]
|0:2
|0:3
|'''0:5'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2007/2008|2007/08]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Кіпр}}
|[[ФК АПОЭЛ|АПОЭЛ (Нікасія)]]
|3:0 ([[дадатковы час|д. ч.]])
|0:2
|'''3:2'''
|-
|
|
|2 к/р
|{{Сцяг|Ісландыя}}
|[[ФК Хабнарфіёрдур|Хабнарфіёрдур]]
|1:1
|3:1
|'''4:2'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Румынія}}
|[[ФК Сцяўа Бухарэст|Сцяўа (Бухарэст)]]
|2:2
|0:2
|'''2:4'''
|-
|[[Кубак УЕФА 2007/2008|2007/08]]
|[[Кубак УЕФА]]
|1 раўнд
|{{Сцяг|Іспанія}}
|[[ФК Вільярэал|Вільярэал]]
|0:2
|1:4
|'''1:6'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2008/2009|2008/09]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Ісландыя}}
|[[ФК Валюр|Валюр (Рэйк’явік)]]
|2:0
|1:0
|'''3:0'''
|-
|
|
|2 к/р
|{{Сцяг|Бельгія}}
|[[ФК Андэрлехт|Андэрлехт (Брусель)]]
|2:2
|2:1
|'''4:3'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Балгарыя}}
|[[ФК Леўскі Сафія|Леўскі (Сафія)]]
|1:1
|1:0
|'''2:1'''
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Іспанія}}
|[[ФК Рэал Мадрыд|Рэал (Мадрыд)]]
|0:1
|0:2
|-
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Італія}}
|[[ФК Ювентус|Ювентус (Турын)]]
|2:2
|0:0
|-
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург|Зеніт (Санкт-Пецярбург)]]
|0:2
|1:1
|-
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2009/2010|2009/10]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Македонія}}
|[[ФК Македонія Скоп’е|Македонія (Скоп’е)]]
|2:0
|2:0
|'''4:0'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Латвія}}
|[[ФК Вэнтспілс|Вэнтспілс]]
|0:1
|2:1
|'''2:2'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2009/2010|2009/10]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Балгарыя}}
|[[ФК Літэкс Ловеч|Літэкс (Ловеч)]]
|0:1
|4:0 ([[дадатковы час|д. ч.]])
|'''4:1'''
|-
|
|
|Група I
|{{Сцяг|Партугалія}}
|[[ФК Бенфіка Лісабон|Бенфіка (Лісабон)]]
|1:2
|0:2
|-
|
|
|Група I
|{{Сцяг|Англія}}
|[[ФК Эвертан|Эвертан (Ліверпул)]]
|1:2
|1:0
|-
|
|
|Група I
|{{Сцяг|Грэцыя}}
|[[ФК АЕК Афіны|АЕК (Афіны)]]
|2:1
|2:2
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2010/2011|2010/11]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Ісландыя}}
|[[ФК Хабнарфіёрдур|Хабнарфіёрдур]]
|5:1
|1:0
|'''6:1'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Данія}}
|[[ФК Капенгаген|Капенгаген]]
|0:0
|2:3
|'''2:3'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2010/2011|2010/11]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Партугалія}}
|[[ФК Марытыму|Марытыму (Фуншал)]]
|3:0
|2:1
|'''5:1'''
|-
|
|
|Група E
|{{Сцяг|Нідэрланды}}
|[[ФК АЗ|АЗ (Алкмар)]]
|4:1
|0:3
|-
|
|
|Група E
|{{Сцяг|Украіна}}
|[[ФК Дынама Кіеў|Дынама (Кіеў)]]
|1:4
|2:2
|-
|
|
|Група E
|{{Сцяг|Малдова}}
|[[ФК Шэрыф Ціраспаль|Шэрыф (Ціраспаль)]]
|3:1
|1:0
|-
|
|
|1/16
|{{Сцяг|Францыя}}
|[[ФК Пары Сен-Жэрмен|Пары Сен-Жэрмен]]
|2:2
|0:0
|'''2:2'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2011/2012|2011/12]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Паўночная Ірландыя}}
|[[ФК Лінфілд|Лінфілд (Белфаст)]]
|2:0
|1:1
|'''3:1'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Літва}}
|[[ФК Экранас Панявежыс|Экранас (Панявежыс)]]
|3:1
|0:0
|'''3:1'''
|-
|
|
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Аўстрыя}}
|[[ФК Штурм Грац|Штурм (Грац)]]
|1:1
|2:0
|'''3:1'''
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Чэхія}}
|[[ФК Вікторыя Пльзень|Вікторыя (Пльзень)]]
|0:1
|1:1
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Іспанія}}
|[[ФК Барселона|Барселона]]
|0:5
|0:4
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Італія}}
|[[ФК Мілан|Мілан]]
|1:1
|0:2
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2012/2013|2012/13]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Македонія}}
|[[ФК Вардар Скоп’е|Вардар (Скоп’е)]]
|3:2
|0:0
|'''3:2'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Венгрыя}}
|[[ФК Дэбрэцэн|Дэбрэцэн]]
|1:1
|2:0
|'''3:1'''
|-
|
|
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Ізраіль}}
|[[ФК Хапаэль Кір’ят-Шмана|Хапаэль (Кір’ят-Шмана)]]
|2:0
|1:1
|'''3:1'''
|-
|
|
|Група F
|{{Сцяг|Францыя}}
|[[ФК Ліль|Ліль]]
|0:2
|3:1
|-
|
|
|Група F
|{{Сцяг|Германія}}
|[[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыя (Мюнхен)]]
|3:1
|1:4
|-
|
|
|Група F
|{{Сцяг|Іспанія}}
|[[ФК Валенсія|Валенсія]]
|0:3
|2:4
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2012/2013|2012/13]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|1/16
|{{Сцяг|Турцыя}}
|[[ФК Фенербахчэ|Фенербахчэ (Стамбул)]]
|0:0
|0:1
|'''0:1'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2013/2014|2013/14]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Казахстан}}
|[[ФК Шахцёр Караганда|Шахцёр (Караганда)]]
|0:1
|0:1
|'''0:2'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2014/2015|2014/15]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Албанія}}
|[[ФК Скендэрбэў Корча|Скендэрбэў (Корча)]]
|0:0
|1:1
|'''1:1'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Венгрыя}}
|[[ФК Дэбрэцэн|Дэбрэцэн]]
|3:1
|0:1
|'''3:2'''
|-
|
|
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Славакія}}
|[[ФК Слован Браціслава|Слован (Браціслава)]]
|3:0
|1:1
|'''4:1'''
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Партугалія}}
|[[ФК Порту|Порту]]
|0:3
|0:6
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Іспанія}}
|[[ФК Атлетык Більбаа|Атлетык (Більбаа)]]
|2:1
|0:2
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Украіна}}
|[[ФК Шахцёр Данецк|Шахцёр (Данецк)]]
|0:7
|0:5
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2015/2016|2015/16]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Ірландыя}}
|[[ФК Дандалк|Дандалк]]
|2:1
|0:0
|'''2:1'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Венгрыя}}
|[[ФК Відэатон|Відэатон (Секешфехервар)]]
|1:0
|1:1
|'''2:1'''
|-
|
|
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Сербія}}
|[[ФК Партызан Бялград|Партызан (Бялград)]]
|1:0
|1:2
|'''2:2'''
|-
|
|
|Група E
|{{Сцяг|Германія}}
|[[ФК Баер 04 Леверкузен|Баер 04 (Леверкузен)]]
|1:1
|1:4
|-
|
|
|Група E
|{{Сцяг|Італія}}
|[[ФК Рома|Рома]]
|3:2
|0:0
|-
|
|
|Група E
|{{Сцяг|Іспанія}}
|[[ФК Барселона|Барселона]]
|0:2
|0:3
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2016/2017|2016/17]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Фінляндыя}}
|[[ФК СІК Сейняёкі|СІК (Сейняёкі)]]
|2:0
|2:2
|'''4:2'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Ірландыя}}
|[[ФК Дандалк|Дандалк]]
|1:0
|0:3
|'''1:3'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2016/2017|2016/17]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Казахстан}}
|[[ФК Астана|Астана]]
|2:2
|0:2
|'''2:4'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2017/2018|2017/18]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Арменія}}
|[[ФК Алашкерт|Алашкерт (Мартуні)]]
|1:1
|3:1
|'''4:2'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Чэхія}}
|[[ФК Славія Прага|Славія (Прага)]]
|2:1
|0:1
|'''2:2'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2017/2018|2017/18]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Украіна}}
|[[ФК Александрыя|Александрыя]]
|1:1
|1:2
|'''2:3'''
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Сербія}}
|[[ФК Црвена Звезда|Црвена Звезда (Бялград)]]
|0:0
|1:1
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Англія}}
|[[ФК Арсенал Лондан|Арсенал (Лондан)]]
|2:4
|0:6
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Германія}}
|[[ФК Кёльн|Кёльн]]
|1:0
|2:5
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2018/2019|2018/19]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Фінляндыя}}
|[[ФК ХІК Хельсінкі|ХІК (Хельсінкі)]]
|0:0
|2:1
|'''2:1'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Азербайджан}}
|[[ФК Карабах Агдам|Карабах (Агдам)]]
|1:1
|1:0
|'''2:1'''
|-
|
|
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Нідэрланды}}
|[[ФК ПСВ Эйндхавен|ПСВ (Эйндхавен)]]
|2:3
|0:3
|'''2:6'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2018/2019|2018/19]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|Група L
|{{Сцяг|Венгрыя}}
|[[ФК МОЛ Відзі|МОЛ Відзі (Секешфехервар)]]
|2:0
|2:0
|-
|
|
|Група L
|{{Сцяг|Грэцыя}}
|[[ФК ПАОК|ПАОК (Салонікі)]]
|1:4
|3:1
|-
|
|
|Група L
|{{Сцяг|Англія}}
|[[ФК Чэлсі|Чэлсі (Лондан)]]
|0:1
|1:3
|-
|
|
|1/16
|{{Сцяг|Англія}}
|[[ФК Арсенал Лондан|Арсенал (Лондан)]]
|1:0
|0:3
|'''1:3'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2019/2020|2019/20]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Польшча}}
|[[ФК Пяст Глівіцы|Пяст (Глівіцы)]]
|1:1
|2:1
|'''3:2'''
|-
|
|
|2 к/р
|{{Сцяг|Нарвегія}}
|[[ФК Русенбарг|Русенбарг (Тронхейм)]]
|2:1
|0:2
|'''2:3'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2019/2020|2019/20]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|3 к/р
|{{Сцяг|Боснія і Герцагавіна}}
|[[ФК Сараева|Сараева]]
|0:0
|2:1
|'''2:1'''
|-
|
|
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Казахстан}}
|[[ФК Астана|Астана (Нур-Султан)]]
|2:0
|0:3
|'''2:3'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2020/2021|2020/21]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Балгарыя}}
|[[ФК ЦСКА Сафія|ЦСКА (Сафія)]]
|—
|0:2
|'''0:2'''
|-
|[[Ліга канферэнцый УЕФА 2021/2022|2021/22]]
|[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Грузія}}
|[[ФК Дынама Батумі|Дынама (Батумі)]]
|1:4
|1:0
|'''2:4'''
|-
|[[Ліга канферэнцый УЕФА 2022/2023|2022/23]]
|[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Турцыя}}
|[[ФК Каньяспор|Каньяспор]]
|0:3
|0:2
|'''0:5'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2023/2024|2023/24]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Албанія}}
|[[ФК Партызані Тырана|Партызані (Тырана)]]
|2:0
|1:1
|'''3:1'''
|-
|
|
|2 к/р
|{{Сцяг|Кіпр}}
|[[ФК Арыс Лімасол|Арыс (Лімасол)]]
|3:5
|2:6
|'''5:11'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2023/2024|2023/24]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|3 к/р
|{{Сцяг|Малдова}}
|[[ФК Шэрыф Ціраспаль|Шэрыф (Ціраспаль)]]
|2:2
|1:5
|'''3:7'''
|-
|[[Ліга канферэнцый УЕФА 2023/2024|2023/24]]
|[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]]
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Косава}}
|[[ФК Балкані|Балкані (Тэрандэ)]]
|1:0
|1:4
|'''2:4'''
|-
|[[Ліга канферэнцый УЕФА 2026/2027|2026/2027]]
|[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Албанія}}
|[[ФК Эльбасані|Эльбасані]]
|0:0
|1:1
|'''1:1'''
([[пенальці|пен.]]'''5:4''')
|-
|
|
|2 к/р
|{{Сцяг|Швейцарыя}}
|[[ФК С'ён|С'ён]]
|1:1
|0:4
|'''1:5'''
|-
|}

=== Неафіцыйныя турніры ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Сезон
! Спаборніцтва
! Раўнд
! colspan=2| Супернік
! Вынік
|-
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 2000|2000]]
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці]]
|Група В
|{{Сцяг|Украіна}}
|[[ФК Дынама Кіеў|Дынама (Кіеў)]]
|'''0:0'''
|-
|
|
|Група В
|{{Сцяг|Латвія}}
|[[ФК Сконта Рыга|Сконта (Рыга)]]
|'''1:3'''
|-
|
|
|Група В
|{{Сцяг|Арменія}}
|[[ФК Шырак|Шырак (Гюмры)]]
|'''5:1'''
|-
|
|
|Паўфінальная група
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК Спартак Масква|Спартак (Масква)]]
|'''1:5'''
|-
|
|
|Паўфінальная група
|{{Сцяг|Малдова}}
|[[ФК Зімбру|Зімбру (Кішынёў)]]
|'''0:4'''
|-
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 2003|2003]]
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці]]
|Група В
|{{Сцяг|Таджыкістан}}
|[[ФК Рэгар-ТадАЗ|Рэгар-ТадАЗ]]
|'''2:0'''
|-
|
|
|Група В
|{{Сцяг|Латвія}}
|[[ФК Сконта Рыга|Сконта (Рыга)]]
|'''1:1'''
|-
|
|
|Група В
|{{Сцяг|Арменія}}
|[[ФК Пюнік|Пюнік (Ерэван)]]
|'''1:1'''
|-
|
|
|1/4 фінала
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК Лакаматыў Масква|Лакаматыў (Масква)]]
|'''1:3'''
|-
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 2007|2007]]
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці]]
|Група А
|{{Сцяг|Таджыкістан}}
|[[ФК Рэгар-ТадАЗ|Рэгар-ТадАЗ]]
|'''2:0'''
|-
|
|
|Група А
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК ЦСКА Масква|ЦСКА (Масква)]]
|'''0:2'''
|-
|
|
|Група А
|{{Сцяг|Казахстан}}
|[[ФК Актабэ|Актабэ]]
|'''2:0'''
|-
|
|
|1/4 фінала
|{{Сцяг|Малдова}}
|[[ФК Шэрыф Ціраспаль|Шэрыф (Ціраспаль)]]
|'''0:1'''
|-
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 2008|2008]]
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці]]
|Група D
|{{Сцяг|Арменія}}
|[[ФК Бананц|Бананц (Ерэван)]]
|'''1:1'''
|-
|
|
|Група D
|{{Сцяг|Украіна}}
|[[ФК Дынама Кіеў|Дынама (Кіеў)]]
|'''1:1'''
|-
|
|
|Група D
|{{Сцяг|Узбекістан}}
|[[ФК Пахтакор|Пахтакор (Ташкент)]]
|'''2:1'''
|-
|
|
|1/4 фінала
|{{Сцяг|Грузія}}
|[[ФК Металург Руставі|Алімпі (Руставі)]]
|'''2:1'''
|-
|
|
|Паўфінал
|{{Сцяг|Азербайджан}}
|[[ФК Хазар-Ленкарань|Хазар-Ленкарань]]
|'''1:2'''
|-
|}

== Стадыён ==
[[Файл:Borisov-arena stands.jpg|thumb|[[Барысаў-Арэна]]]]
Доўгі час клуб гульні праводзіў на [[Гарадскі стадыён (Барысаў)|Барысаўскім гарадскім стадыёне]], пабудаваным у 1963 годзе. Тады была ўзведзена адна трыбуна — заходняя. Зараз стадыён налічвае дзве трыбуны, агульнай умяшчальнасцю 5402 чалавекі. Усталяваныя мачты штучнага святла, ёсць электратабло. У 2008 годзе над усходняй трыбунай пабудаваны казырок. Матчы групавых этапаў еўракубкаў БАТЭ праводзіў на мінскім стадыёне «Дынама».

У 2010 годзе распачата будаўніцтва новага стадыёна. У 2014 годзе [[Барысаў-Арэна]] ўведзена ў строй.

== Вядомыя гульцы ==
Наступныя гульцы БАТЭ выклікаліся ў нацыянальныя зборныя сваіх краін. '''Тлустым''' пазначаны гульцы, якія выклікаліся ў зборную падчас выступаў за БАТЭ.

{{Div col|4}}
* {{Сцяг|Арменія||20px}} '''[[Завен Бадаян]]'''
* {{Сцяг|Арменія||20px}} '''[[Аганес Гааран]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Ілья Алексіевіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Эдгар Аляхновіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Анцілеўскі]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Бага]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Максім Бардачоў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Валерый Бачароў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Генадзь Блізнюк]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Мікалай Бранфілаў]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Рэнан Брэсан]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Віталь Булыга]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Яўген Бярозкін]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Бяссмертны]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Аляксандр Валадзько]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Максім Валадзько]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Раман Васілюк]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Сяргей Верамко]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Захар Волкаў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Андрэй Гарбуноў]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Міхаіл Гардзяйчук]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Аляксандр Глеб]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Валерый Грамыка]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзяніс Грачыха]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Аляксандр Гутар]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Юрый Сяргеевіч Дарашкевіч|Юрый Дарашкевіч]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Станіслаў Драгун]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Максім Жаўнерчык]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Юрый Жаўноў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Дзмітрый Камароўскі]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Арцём Аляксандравіч Канцавы|Арцём Канцавы]]''' (нар. 1999)
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Арцём Уладзіміравіч Канцавы|Арцём Канцавы]] (нар. 1983)
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Ліхтаровіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Аляксандр Карніцкі]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Юрый Кендыш]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Уладзіслаў Клімовіч]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Сяргей Крывец (футбаліст)|Сяргей Крывец]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Андрэй Кудравец]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Віталь Уладзіміравіч Кутузаў|Віталь Кутузаў]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзяніс Лапцеў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Яўген Лашанкоў]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Ліхтаровіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Мазалеўскі]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Уладзіслаў Малькевіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Молаш]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Павел Няхайчык]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Даніла Нячаеў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Дзмітрый Падстрэлаў]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзяніс Палякоў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Аляксандр Паўлавец]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Аляксандр Паўлаў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Віталь Віктаравіч Радзівонаў|Віталь Радзівонаў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Арцём Радзькоў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Філіп Рудзік]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Аляксей Рыас]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Мікалай Рындзюк]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Антон Сарока]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Сяргей Сасноўскі]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Міхаіл Сівакоў]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Мікалай Сігневіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Максім Скавыш]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Вадзім Скрыпчанка]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Ігар Стасевіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Алег Страхановіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Валерый Стрыпейкіс]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Ягор Усеваладавіч Філіпенка|Ягор Філіпенка]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Руслан Хадаркевіч]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Васіль Хамутоўскі]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Антон Чычкан]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Сяргей Чэрнік]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Алег Шкабара]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзяніс Шчарбіцкі]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Ігар Шытаў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Аляксандр Юрэвіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Яўген Яблонскі]]'''
* {{Сцяг|Боснія і Герцагавіна||20px}} '''[[Боян Насціч]]'''
* {{Сцяг|Грузія||20px}} '''[[Валерыянэ Гвілія]]'''
* {{Сцяг|Ісландыя||20px}} [[Вілюм Тоўр Вілюмсан]]
* {{Сцяг|Латвія||20px}} '''[[Каспарс Дубра]]'''
* {{Сцяг|Сербія||20px}} [[Аляксандар Еўціч]]
* {{Сцяг|Сербія||20px}} [[Мацея Кежман]]
* {{Сцяг|Сербія||20px}} '''[[Няманя Мілунавіч]]'''
* {{Сцяг|Сербія||20px}} [[Філіп Младэнавіч]]
* {{Сцяг|Уганда||20px}} '''[[Лувага Кізіта]]'''
* {{Сцяг|Узбекістан||20px}} '''[[Шахбоз Умараў]]'''
* {{Сцяг|Фінляндыя||20px}} '''[[Ясэ Туомінен]]'''
* {{Сцяг|Харватыя||20px}} [[Юрыца Булят]]
* {{Сцяг|Харватыя||20px}} [[Якаў Філіпавіч]]
* {{Сцяг|Чарнагорыя||20px}} '''[[Мірка Іваніч]]'''
* {{Сцяг|Чарнагорыя||20px}} [[Барыс Капітавіч]]
* {{Сцяг|Чарнагорыя||20px}} '''[[Няманя Нікаліч]]'''
* {{Сцяг|Чарнагорыя||20px}} [[Марка Сіміч]]
* {{Сцяг|Эстонія||20px}} '''[[Артур Пік]]'''

{{Div col end}}

== Галоўныя трэнеры ==
{{Div col|3}}
* [[Леў Мазуркевіч]] (1973—1981)
* [[Юрый Пунтус]] (1996—2004)
* [[Ігар Крывушэнка]] (2005—2007)
* [[Віктар Ганчарэнка]] (2007 — кастрычнік 2013)
* [[Аляксандр Ермаковіч]] (кастрычнік 2013 — студзень 2018)
* [[Алег Дулуб]] (студзень — чэрвень 2018)
* [[Аляксей Бага]] ({{в.а.}} у чэрвені — жніўні 2018; жнівень 2018 — снежань 2019)
* [[Кірыл Альшэўскі]] (студзень — верасень 2020)
* [[Аляксандр Пятровіч Лісоўскі|Аляксандр Лісоўскі]] (верасень — снежань 2020)
* [[Віталь Жукоўскі]] (снежань 2020 — снежань 2021)
* [[Аляксандр Сяргеевіч Міхайлаў|Аляксандр Міхайлаў]] (студзень — жнівень 2022)
* [[Сяргей Зяневіч]] ({{в.а.}} у жніўні — кастрычніку 2022)
* [[Кірыл Альшэўскі]] (кастрычнік 2022 — студзень 2024)
* [[Ігар Крывушэнка]] (студзень — жнівень 2024)
* [[Іван Мігаль]] ({{в.а.}} у жніўні — снежні 2024; снежань 2024 — чэрвень 2025)
* [[Уладзімір Нявінскі]] ({{в.а.}} у чэрвені — ліпені 2025)
* [[Арцём Канцавы]] (ліпень 2025 — чэрвень 2026)
* [[Віталь Рагожкін]] (з чэрвеня 2026)
{{Div col end}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://www.fcbate.by/ Афіцыйны сайт]
* [http://www.belarus.by/by/about-belarus/sport/bate Футбольны клуб БАТЭ (Барысаў)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120202131933/http://www.belarus.by/by/about-belarus/sport/bate |date=2 лютага 2012 }} на [http://www.belarus.by/by афіцыйным сайце Рэспублікі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130131085145/http://www.belarus.by/by |date=31 студзеня 2013 }}
* {{globalsportsarchive|fk-bate-barysau/17648}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Склад ФК БАТЭ}}
{{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}}

[[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|БАТЭ]]
[[Катэгорыя:ФК БАТЭ| ]]</text>
      <sha1>18b55l5our4l9ogwl5wdwcb6ksy6fjw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181294</id>
      <parentid>5181292</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T22:15:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Reteeeee 3133</username>
        <id>132326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Трэнерскі штаб */</comment>
      <origin>5181294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="106020" sha1="qktbwjufl6s0cp9jv5li16f0ayvy7qy" xml:space="preserve">{{Картка ФК
| Назва           = БАТЭ 
| Лагатып         = ФК БАТЭ (2020).gif
| ШырыняЛагатыпа  = 190px
| ПоўнаяНазва     = ТАА «Футбольны клуб БАТЭ»
| Мянушкі         = «жоўта-сінія», «батоны»
| Горад           = [[Барысаў]], [[Беларусь]] 
| Заснаваны       = [[1996]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=История развития футбола в Борисове|url=http://fcbate.by/ru/history/historical-information|work=Афіцыйны сайт БАТЭ|access-date=2023-12-06|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803052409/http://fcbate.by/ru/history/historical-information |archive-date=2017-08-03|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 
| Стадыён         = [[Барысаў-Арэна]]
| Умяшчальнасць   = 13400
| Кіраўнік        = Андрэй Капскі
| ПасадаКіраўніка = Старшыня праўлення
| Трэнер          = Віталь Рагожкін
| Чэмпіянат       = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] 
| Сезон           = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]]
| Месца           = 10 месца
| Сайт            = https://www.fcbate.by/

&lt;!-- Форма --&gt;
| pattern_la1  = _bate21h
| pattern_b1   = _bate21h
| pattern_ra1  = _bate21h
| pattern_sh1  = _adidasblue
| pattern_so1  = _3_stripes_blue
| leftarm1     = FFEE00
| body1        = FFEE00
| rightarm1    = FFEE00
| shorts1      = FFEE00
| socks1       = FFEE00
| pattern_la2  = _bate21a
| pattern_b2   = _bate21a
| pattern_ra2  = _bate21a
| pattern_sh2  = _adidasyellow
| pattern_so2  = _3_stripes_yellow
| leftarm2     = 0000BB
| body2        = 0000BB
| rightarm2    = 0000BB
| shorts2      = 0000BB
| socks2       = 0000BB
}}
'''БАТЭ''' — беларускі футбольны клуб з горада [[Барысаў]]. Хатні стадыён — [[Барысаў-Арэна]]. Каманда існавала ў 1973—1981 гады, футбольны клуб адроджаны ў 1996 годзе. Шматразовы чэміпіён і ўладальнік Кубка Беларусі. Першы беларускі клуб, які прайшоў у групавы этап [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]].

== Гісторыя ==

=== 1973—1981 ===

У год стварэння БАТЭ (футбольны клуб [[Барысаўскі завод аўтатрактарнага электраабсталявання|Барысаўскага завода аўтатрактарнага электраабсталявання]]) выступаў ва ўсходняй зоне другой групы (Д2) чэмпіянату БССР. Ужо першы сезон склаўся для БАТЭ ўдала. Па яго выніках каманда дасягнула магчымасці на наступны год выступаць у чэмпіянаце рэспублікі.

У 1974 годзе БАТЭ дасягнуў першага поспеху — стаў чэмпіёнам БССР, выйграўшы за сезон 15 матчаў з 18 праведзеных. Аднак у наступным, 1975 годзе, БАТЭ прыйшлося задавальняцца толькі пятым месцам. У 1976 годзе БАТЭ аформіў своеасаблівы дубль, выйграўшы чэмпіянат і Кубак БССР.

У далейшым БАТЭ яшчэ раз станавіўся чэмпіёнам (1979), срэбным прызёрам (1978) чэмпіянату БССР і двойчы займаў чацвёртае месца (1977, 1981). У 1981 годзе каманда была расфарміравана.

=== 1996—2006 ===

==== 1996—1998 гады ====

У [[1996]] годзе ініцыятыўная група вырашыла адрадзіць клуб. Прэзідэнтам футбольнага клуба БАТЭ быў абраны [[Анатоль Капскі]], галоўным трэнерам стаў [[Юрый Іосіфавіч Пунтус|Юрый Пунтус]]. За два першых гады сваёй новай гісторыі клуб выйграў першынства [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лігі]] і, фінішаваўшы другім у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай]], выйшаў у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]], дзе ў [[ФК БАТЭ Барысаў у сезоне 1998|1998]] годзе адразу заваяваў срэбныя медалі.

==== 1999 год ====

У [[ФК БАТЭ Барысаў у сезоне 1999|1999 годзе]] БАТЭ захапіў лідарства з першых тураў і, так і не аддаўшы яго нікому, упершыню ў сваёй гісторыі стаў чэмпіёнам Рэспублікі Беларусь. 1999 год таксама стаў для клуба дэбютным у еўракубках. За БАТЭ тады выступалі пазнейшыя лідары зборнай Беларусі [[Аляксандр Глеб]], [[Віталь Уладзіміравіч Кутузаў|Віталь Кутузаў]], а таксама будучы галоўны трэнер [[Віктар Міхайлавіч Ганчарэнка|Віктар Ганчарэнка]].

==== 2000—2001 гады ====

[[ФК БАТЭ Барысаў у сезоне 2000|2000]] год ізноў стаў для БАТЭ «срэбным». Чэмпіянат [[ФК БАТЭ Барысаў у сезоне 2001|2001]] года прынёс клубу бронзавыя ўзнагароды.

==== 2002 год ====

Сезон [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|2002]] годзе стаў для БАТЭ неадназначным. Барысаўчане ўпершыню прабіліся ў фінал [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]], але з лікам 0:2 саступілі «[[ФК Гомель|Гомелю]]». Удала склаўся сезон на еўрапейскай арэне. Выступаючы ў [[Кубак Інтэртота|Кубку Інтэртота]], БАТЭ атрымаў упэўненую перамогу над прадстаўніком нямецкай [[Чэмпіянат Германіі па футболе|Бундэслігі]], клубам «[[ФК Мюнхен-1860|Мюнхен-1860]]», а затым практычна на роўных згуляў з італьянскай «[[ФК Балоння|Балонняй]]». На фінішы чэмпіянату БАТЭ ў адчайнай барацьбе дагнаў «[[ФК Нёман Гродна|Нёман]]», які лідыраваў. У «залатым» матчы чэмпіянату атрымаў у дадатковы час перамогу з лікам 1:0, дзякуючы голу Валерыя Тарасенкі.

==== 2003 год ====

У чэмпіянаце [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|2003]] года БАТЭ, нягледзячы на ўпэўненую гульню, да канца сезона заставаўся на пятым месцы. У апошнім туры чэмпіянату яму належала сустракацца на выездзе з мінскім «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]». Гэта сустрэча павінна была даць адказ на пытанне, на якім месцы апынецца БАТЭ: на другім ці пятым. Але матч завяршыўся ўпэўненай перамогай БАТЭ 4:0, і каманда зноў заваявала срэбныя медалі.

==== 2004 год ====

У [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|2004 годзе]] БАТЭ, які няўдала выступіў у [[Кубак УЕФА|Кубку УЕФА]], на фінішы чэмпіянату зноў прэтэндаваў на самыя высокія месцы. Перад апошнім турам ён адставаў ад мінскага «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» на два ачкі. І зноў апошняя сустрэча чэмпіянату мела быць з лідарам на выездзе. Аднак гэтым разам леташняму трыумфу не наканавана было паўтарыцца. Саступіўшы 0:2, БАТЭ заняў другое месца.

==== 2005 год ====

Сезон [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|2005]] года стаў самым цяжкім у гісторыі БАТЭ. Па-першае, у канцы папярэдняга сезона каманду пакінуў яе нязменны трэнер Юрый Пунтус, якога на трэнерскім мастку БАТЭ змяніў [[Ігар Крывушэнка]]. Па-другое, у новы клуб Пунтуса перайшлі шэраг маладых гульцоў, на якіх у гэтым сезоне ўскладаліся вялікія надзеі. БАТЭ саступіў у фінале [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка]] [[ФК Партызан Мінск|МТЗ-РІПА]], а па выніках чэмпіянату апынуўся на пятым месцы, упершыню ў найноўшай гісторыі застаўшыся без медалёў.

==== 2006 год ====

У [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|2006 годзе]] адзначаўся дзесяцігадовы юбілей узнаўлення клуба. І БАТЭ годна адзначыў гэту дату. Барысаўчане ўпершыню сталі ўладальнікамі [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]]. У фінале ў дадатковы час яны з лікам 3:1 перамаглі салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]». У чэмпіянаце БАТЭ таксама фінішаваў першым, такім чынам, зрабіўшы своеасаблівы дубль.

Але на еўрапейскай арэне клуб выступіў не ўдала, саступіўшы ў другім кваліфікацыйным раўндзе Кубка УЕФА казанскаму «Рубіну» ў абедзвюх сустрэчах з агульным лікам 0:5.

=== 2007—2011 ===

==== 2007 год ====

У 2007 годзе БАТЭ выйшаў у трэці кваліфікацыйны раўнд [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]]. У першым кваліфікацыйным раўндзе БАТЭ прайграў у гасцях кіпрскаму [[ФК АПОЭЛ|АПОЭЛу]] 0:2, аднак у хатнім матчы пераламіць вынік двухраундавага супрацьстаяння на сваю карысць, перайграўшы праціўніка з лікам 3:0. У другім матчы быў упэўнена перайграны ісландскі «[[ФК Хабнарфіёрдур|Хабнарфіёрдур]]» — 3:1 на выездзе, 1:1 у хатнім матчы. У трэцім раўндзе праціўнікам БАТЭ быў румынскі клуб «[[ФК Сцяўа|Сцяўа]]». Першы матч у Барысаве завяршыўся з лікам 2:2, у другім матчы мацней былі румыны — 2:0. Выбыўшы з розыгрышу Лігі чэмпіёнаў, БАТЭ ў першым раўндзе Кубка УЕФА сустракаўся з іспанскім «[[ФК Вільярэал|Вільярэалам]]» — самым рэйтынгавым клубам розыгрышу — і атрымаў дзве паразы: 1:4 на выездзе і 0:2 на мінскім стадыёне «[[Дынама (стадыён, Мінск)|Дынама]]».

У [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|чэмпіянаце Беларусі]] БАТЭ датэрмінова, за чатыры тура да фінішу, заваяваў чэмпіёнскі тытул. У розыгрышы [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] БАТЭ зноў дайшоў да фіналу, дзе ў серыі пасляматчавых пенальці саступіў брэсцкаму «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]». У канцы года [[Ігар Крывушэнка]] нечакана сышоў на пост галоўнага трэнера мінскага «Дынама», галоўнага суперніка барысаўчан. Яго месца заняў [[Віктар Ганчарэнка]], які ўзначальваў дубль БАТЭ.

==== 2008 год ====

[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|2008]] год стаў асаблівым як у гісторыі БАТЭ, так і ўсяго беларускага футбола. БАТЭ пераадолеў трэці кваліфікацыйны раўнд [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]] і стаў першым у гісторыі беларускага футбола клубам, які здолеў прабіцца ў [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2008/2009#Групавы раўнд#Група H|групавы этап Лігі чэмпіёнаў]]. У першым кваліфікацыйным раўндзе ў супернікі БАТЭ дастаўся [[Ісландыя|ісландскі]] «[[ФК Валюр|Валюр]]», які быў пераможаны з агульным лікам 3:0 (2:0 дома і 1:0 у гасцях). У другім кваліфікацыйным раўндзе БАТЭ па суме дзвюх сустрэч сенсацыйна адолеў [[Бельгія|бельгійскі]] «[[ФК Андэрлехт|Андэрлехт]]»: 2:1 у гасцях і 2:2 у хатняй сустрэчы. У трэцім кваліфікацыйным раўндзе супернікам БАТЭ быў [[Балгарыя|балгарскі]] «[[ФК Леўскі|Леўскі]]». Матч у [[Сафія|Сафіі]] скончыўся з лікам 1:0 у карысць БАТЭ, а ў адказнай гульні ў Барысаве каманда забяспечыла неабходную нічыю 1:1.

У групавой стадыі БАТЭ патрапіў у групу H, разам з «[[ФК Рэал Мадрыд|Рэалам]]» (Мадрыд), «[[ФК Ювентус|Ювентусам]]» (Турын), «[[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург|Зенітам]]» (Санкт-Пецярбург). У першай гульні на выездзе БАТЭ саступіў «Рэалу» з лікам 0:2. У другой сваёй гульні з «Ювентусам» (2:2) БАТЭ стаў першым беларускім футбольным клубам, які набраў ачкі ў групавым этапе самага прэстыжнага еўрапейскага турніру. У трэцяй гульні на выездзе БАТЭ згуляў унічыю 1:1 з «Зенітам» з Санкт-Пецярбурга, а ў чацвёртай прайграў яму ў [[Мінск]]у з лікам 0:2. У апошняй гульні групавога турніру БАТЭ згуляў з «Ювентусам» у нічыю з лікам 0:0, і ў выніку набраўшы 3 ачка ў 6 гульнях, клуб заняў апошняе месца ў групе і скончыў свой выступ у еўракубках.

31 кастрычніка 2008 года БАТЭ стаў пяцікратным чэмпіёнам Беларусі. У гэты дзень быў згуляны перанесены матч 17-га тура, у ім падапечныя [[Віктар Ганчарэнка|Віктара Ганчарэнкі]] перамаглі жодзінскае «[[ФК Тарпеда Жодзіна|Тарпеда]]» з лікам 2:1 і за два тура да фінішу сталі недасягальнымі для іншых камандаў.

==== 2009 год ====

У [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|2009 годзе]] барысаўчанам не атрымалася паўтарыць поспех 2008-га ў Еўропе. У [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2009/2010|Лізе чэмпіёнаў УЕФА]] БАТЭ дайшоў да трэцяга раўнда (у другім перайграўшы 2 разы з лікам 2:0 македонскі клуб «[[ФК Македонія|Македонія]]» са Скоп’я), дзе саступіў па суме двух матчаў латвійскаму «[[ФК Вэнтспілс|Вэнтспілсу]]» (0:1 і 2:1, [[Гол на выездзе|па галах на выездзе]]). Пасля гэтага каманда патрапіла ў плэй-оф [[Ліга Еўропы УЕФА|Лігі Еўропы УЕФА]], дзе сустрэлася з балгарскім «[[ФК Літэкс|Літэксам]]» (Ловеч). У першым матчы на сваім стадыёне беларусы прайгралі 0:1. Аднак у матчы ў адказ барысаўчане здолелі ў асноўны час адквітаць гэты дэфіцыт, а ў дадатковае — ўпэўнена развіць гэты поспех, у выніку — перамога 4:0 і пуцёўка ў [[Ліга Еўропы УЕФА 2009/2010#.D0.93.D1.80.D1.83.D0.BF.D0.BF.D0.B0 I|групавы этап Лігі Еўропы УЕФА]]. Розыгрыш у групавым этапе БАТЭ пачаў з дзвюх параз: ад «Бенфікі» — 0:2 і «Эвертана» — 1:2 (гол на рахунку Дзмітрыя Ліхтаровіча). У наступным матчы была атрымана валявая перамога над грэчаскім [[ФК АЕК|АЕКам]] 2:1 (Паўлаў, Алумона). У Грэцыі праціўнікі разышліся мірам — 2:2 (Радзівонаў, Валадзько), а пасля хатняй паразы ад «Бенфікі» 1:2 (Сасноўскі) барысаўчане страцілі шанцы на працяг барацьбы ў Лізе Еўропы. У заключным матчы групавога турніру барысаўчане на выездзе абгулялі «Эвертан» з лікам 1:0 (Юрэвіч) і з 7 ачкамі занялі 3 месца.

5 кастрычніка 2009 года, атрымаўшы перамогу над наваполацкім «[[ФК Нафтан|Нафтанам]]» на полі барысаўскага гарадскога стадыёна, БАТЭ ў чацвёрты раз запар і шосты раз у найноўшай гісторыі стаў чэмпіёнам Беларусі. Яшчэ ў першым тайме ў вароты гасцей былі забіты чатыры безадказных мяча.

==== 2010 год ====

Сезон [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|2010]] стартаваў для БАТЭ 8 сакавіка, калі ў матчы c уладальнікам Кубка Беларусі 2008/09 [[наваполацк]]ім «[[ФК Нафтан|Нафтанам]]» быў разыграны першы ў гісторыі [[Суперкубак Беларусі па футболе|Суперкубак Беларусі]]. Перамогшы ў серыі пасляматчавых пенальці, барысаўчане сталі першымі ўладальнікамі трафея.

23 мая [[2010]] года ў [[Фінал Кубка Беларусі па футболе 2009—2010|фінальным матчы]] за [[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|Кубак Беларусі]] на мінскім стадыёне «Дынама», БАТЭ з лікам 5:0 разграміў [[Жодзіна|жодзінскае]] «[[ФК Тарпеда Жодзіна|Тарпеда]]» і ў другі раз у сваёй гісторыі стаў уладальнікам Кубка.

26 жніўня 2010 года заваяваў права гуляць у групавым этапе Лігі Еўропы. Папярэдне быў абыграны ісландскі «Хабнафіёрдур» (5:1 дома, 1:0 у гасцях), затым параза па суме 2 матчаў ад дацкага «Капенгагена» (0:0 дома і 2:3 у гасцях) у Лізе чэмпіёнаў. Затым у кваліфікацыі Лігі Еўропы быў двойчы абыграны партугальскі «Марыціму» (3:0 дома і 2:1 у гасцях). Па выніках лёсавання супернікамі БАТЭ сталі нідэрландскі АЗ (перамога 4:1 дома, параза 0:3 у гасцях), «Дынама» (Кіеў; 2:2 у гасцях, параза 1:4 дома), «Шэрыф» (Ціраспаль; перамога 1:0 у гасцях; перамога 3:1 дома). Па выніках групавога турніру барысаўчане ўпершыню выйшлі ў 1/16 фіналу еўрапейскага кубка, дзе па суме дзвюх сустрэч саступілі французскаму «[[ФК Пары Сен-Жэрмен|Пары Сен-Жэрмен]]» (2:2 дома і 0:0 на выездзе).

13 лістапада 2010, абыграўшы ў гасцявым матчы клуб [[ФК Белшына|«Белшына» (Бабруйск)]], БАТЭ датэрмінова стаў чэмпіёнам Беларусі сезона 2010 года.

==== 2011 год ====

2 жніўня 2011 гады клуб атрымаў права гуляць у раўндзе плэй-оф чэмпіёнскай кваліфікацыі [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2011/2012|Лігі чэмпіёнаў]], абыграўшы ў другім кваліфікацыйным раўндзе «[[ФК Лінфілд|Лінфілд]]» (1:1 у гасцях, 2:0 хаты), а ў трэцім — «[[ФК Экранас Панявежыс|Экранас]]» (0:0 у гасцях, 3:1 хаты). 24 жніўня БАТЭ абыграў аўстрыйскі «Штурм» у гасцях 0:2 (1:1 дома) і другі раз у сваёй гісторыі выйшаў у групавы этап Лігі чэмпіёнаў, атрымаўшы, пры гэтым, месца ў трэцім кошыку. Па выніках лёсавання БАТЭ адправіўся ў групу H разам з «[[ФК Барселона|Барселонай]]», «[[ФК Мілан|Міланам]]» і «[[ФК Вікторыя Пльзень|Вікторыяй]]» ([[Пльзень]]).

[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2011/2012|Ліга чэмпіёнаў]] далася БАТЭ цяжка. Першы матч з «[[ФК Вікторыя Пльзень|Вікторыяй]]» ([[Пльзень]]) быў згуляны з лікам 1:1. У другім матчы БАТЭ саступіў «[[ФК Барселона|Барселоне]]» з лікам 0:5. У трэцім матчы саступіў «[[ФК Мілан|Мілану]]» 0:2. Чацвёрты матч быў, мабыць, лепшым у гэтай Лізе чэмпіёнаў. БАТЭ згуляў унічыю з «[[ФК Мілан|Міланам]]» 1:1. Пяты матч быў важны: у ім вырашаўся далейшы ўдзел у Лізе Еўропы. БАТЭ прайграў матч з «[[ФК Вікторыя Пльзень|Вікторыяй]]» ([[Пльзень]]) і амаль страціў шанцы на трэцяе месца ў групе. Апошні матч у Барселоне быў прайграны з лікам 4:0, і БАТЭ завяршыў удзел у турнірах.

У гэтым жа годзе клуб у шосты раз запар стаў чэмпіёнам Беларусі.

=== 2012 год ===
У 2012 годзе БАТЭ ў другі раз запар выйшаў у групавы этап [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў]]. У першых двух матчах барысаўчане сенсацыйна перамаглі французскі «[[ФК Ліль|Ліль]]» (3:1) і нямецкую «[[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыю]]» (3:1). Але ў двух наступных прайгралі іспанскай «[[ФК Валенсія|Валенсіі]]» (0:3 і 2:4). Пасля чаго БАТЭ саступіў «Ліля» (0:2) і «Баварыі» (1:4) і, заняўшы трэцяе месца ў групе, перайшоў у Лігу Еўропы. Дарэчы, «Баварыя» ў тым сезоне атрымала ўпэўненую перамогу ў Лізе чэмпіёнаў, а БАТЭ стаў адзіным клубам, які змог забіць мюнхенцам больш за два мячы ў адным матчы.

11 лістапада перамог з лікам 5:1 клуб «[[ФК Мінск|Мінск]]» і датэрмінова ў сёмы раз запар стаў чэмпіёнам Беларусі.

=== 2013 год ===
У пачатку 2013 БАТЭ гуляў у матчах 1/16 Лігі Еўропы супраць турэцкага «[[ФК Фенербахчэ|Фенербахчэ]]». У сувязі з рэканструкцыяй мінскага стадыёна «Дынама», дзе БАТЭ звычайна праводзіў міжнародныя сустрэчы, клуб быў вымушаны шукаць іншую пляцоўку. У выніку матч прайшоў у Гродна. Нягледзячы на тое, што «Фенербахчэ» амаль увесь матч было ў меншасці, матч скончыўся ўнічыю 0:0. У адказным матчы БАТЭ прапусціў з пенальці (0:1) і скончыў выступленне ў турніры.

У чэмпіянаце 2013 БАТЭ стартаваў не вельмі ўпэўнена, у выніку чаго лідарства ў табліцы перахапіў салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]». Улетку барысаўчане наладзілі гульню, і, атрымоўваючы перамогу за перамогай, пачалі даганяць салігорскі клуб.

Расчараваннем для аматараў клуба стала выступленне БАТЭ ў Лізе чэмпіёнаў. На першай жа стадыі (2-і кваліфікацыйны раўнд) барысаўскі клуб саступіў казахстанскаму «[[ФК Шахцёр Караганда|Шахцёру]]» з Караганды (0:1 дома і 0:1 у гасцях) і выбыў з розыгрышу еўракубкаў.

21 верасня 2013 БАТЭ ў гасцях перайграў салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]» (3:0) і ўпершыню ў сезоне выйшаў на першае месца турнірнай табліцы. Дзякуючы чарзе няўдач салігорцаў БАТЭ хутка замацаваўся на першым радку.

12 кастрычніка 2013 было абвешчана аб тым, што Віктар Ганчарэнка пакідае пасаду галоўнага трэнера. Новым галоўным трэнерам быў прызначаны [[Аляксандр Ермаковіч]].

9 лістапада 2013, атрымаўшы перамогу ў 30-м туры над «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]», БАТЭ стаў дзесяціразовым чэмпіёнам Беларусі.

=== 2014 год ===
У сезоне 2014 БАТЭ быў вымушаны доўгі час змагацца за лідарства ў чэмпіянаце з мінскім «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]». У выніку, барысаўчанам пасля перамогі над мінчанамі ў матчы 29 тура (1 лістапада) удалося адарвацца і пасля наступнага тура датэрмінова ўзяць чарговае золата. Пры гэтым, БАТЭ паставіў рэкорд: каманда не прайгравала на працягу 31 матча чэмпіянату (ранейшы рэкорд — 29 матчаў — належаў віцебскай «[[ФК Віцебск|Дзвіне]]» у сезоне 1994/95).

У [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2014/2015|Лізе чэмпіёнаў]] БАТЭ ўдалося чарговы, ужо чацвёрты, раз прабіцца ў групавы этап: хоць і з праблемамі, але былі пройдзеныя албанскі «[[ФК Скендэрбэў Корча|Скендэрбэў]]», венгерскі «[[ФК Дэбрэцэн|Дэбрэцэн]]» і славацкі «[[ФК Слован Браціслава|Слован]]». Але ў групавым этапе барысаўчане пацярпелі па два разгромных паражэння ад «[[ФК Порту|Порту]]» і данецкага «[[ФК Шахцёр Данецк|Шахцёра]]». Адна перамога над «[[ФК Атлетык Більбаа|Атлетыкам]]» з [[Більбаа]] не дазволіла барысаўчанам узняцца вышэй за апошняе месца ў групе. Пры гэтым па колькасці прапушчаных у групавым этапе галоў (24) БАТЭ паставіў новы антырэкорд у гісторыі Лігі чэмпіёнаў.

=== 2015 год ===
У сезоне 2015 БАТЭ здолеў трэці раз стаць уладальнікам [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]], у фінале перайграўшы салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]» з лікам 4:1. У чэмпіянаце клуб таксама не меў праблем, амаль ад пачатку сезона значна адарваўшыся ад канкурэнтаў і за чатыры туры да фінішу гарантаваўшы чарговае чэмпіёнства. Барысаўская серыя без паражэнняў у чэмпіянаце, якая была пачата ў папярэднім сезоне, была спынена толькі ў 15-м туры мінскім «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» (0:1), такім чынам склала 45 матчаў.

У [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2015/2016|Лізе чэмпіёнаў]] БАТЭ зноў выйшаў групавы этап, па чарзе пераадолеўшы ірландскі «[[ФК Дандалк|Дандалк]]», венгерскі «[[ФК Відэатон|Відэатон]]» і сербскі «[[ФК Партызан Бялград|Партызан]]». Супернікамі на групавым этапе сталі «[[ФК Барселона|Барселона]]», «[[ФК Рома|Рома]]» і «[[ФК Баер Леверкузен|Баер]]», сярод якіх БАТЭ лічыўся аўтсайдэрам. Аднак у другім туры групавога этапу барысаўчане нечакана нанеслі паражэнне «Роме» (3:2). У выніку барысаўчане набралі 5 ачкоў і апынуліся апошнімі ў групе.

=== 2016 год ===
Сезон 2016 атрымаўся для БАТЭ няўдалым. Каманда другі раз запар дайшла да фіналу Кубка Беларусі, але не змагла захаваць тытул, саступіўшы ў серыі пенальці жодзінскаму «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]». У [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2016/2017|Лізе чэмпіёнаў]] БАТЭ прайшоў у другім кваліфікацыйным раўндзе фінскі [[ФК СІК Сейняёкі|СІК]], але ў трэцім саступіў ірландскаму «[[ФК Дандалк|Дандалку]]» (1:0, 0:3) і выбыў у [[Ліга Еўропы УЕФА 2016/2017|Лігу Еўропы]], дзе таксама не выйшаў у групавы этап, прайграўшы ў плэй-оф кваліфікацыі па суме дзвюх сустрэч «[[ФК Астана|Астане]]» з Казахстана (0:2, 2:2). У выніку БАТЭ ў другі раз з 2008 года застаўся без еўракубкаў восенню.

Адзіным адносным поспехам стаў упэўнены выступ у чэмпіянаце, дзе БАТЭ адразу захапіў лідарства, а асноўныя канкурэнты — мінскае «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» і салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]» — у пачатку турніру страцілі шмат ачкоў. [[14 кастрычніка]] 2016 года ў матчы 25-га тура БАТЭ перамог мікашэвіцкі «[[ФК Граніт Мікашэвічы|Граніт]]» у [[Лунінец|Лунінцы]] (радзіме галоўнага трэнера барысаўчан [[Аляксандр Ермаковіч|Аляксандра Ермаковіча]]) з лікам 1:0 і заўчасна стаў чэмпіёнам.

=== 2017 год ===
У пачатку сезона 2017 БАТЭ прайграў ў паўфінале Кубка Беларусі брэсцкаму «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]» (0:2, 1:0). Няўдала пачаўся для барысаўскага клуба і чэмпіянат краіны — прапусціўшы наперад асноўных канкурэнтаў (мінскае «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» і салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]»), БАТЭ доўгі час займаў другі і трэці радок. Пры гэтым БАТЭ ў матчах з прамымі канкурэнтамі атрымаў «сухія» перамогі (1:0 і 1:0 з «Дынама», 1:0 і 4:0 з «Шахцёрам»), аднак саступіў клубам з сярэдзіны і ніжняй частцы табліцы — «[[ФК Слуцк|Слуцку]]», «[[ФК Віцебск|Віцебску]]», «[[ФК Мінск|Мінску]]» і «[[ФК Крумкачы Мінск|Крумкачам]]».

У [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2017/2018|Лізе чэмпіёнаў]] БАТЭ прайшоў у другім кваліфікацыйным раўндзе армянскі «[[ФК Алашкерт|Алашкерт]]». У трэцім раўндзе пасля гасцявога паражэння ад чэшскай «[[ФК Славія Прага|Славіі]]» (0:1) барысаўчане не здолелі ў хатнім матчы забяспечыць неабходны лік — перамога барысаўчан 2:1 адправіла далей «Славію». БАТЭ перайшоў у [[Ліга Еўропы УЕФА 2017/2018|Лігу Еўропы]], дзе ў двухматчавым супрацьстаянні з украінскай «[[ФК Александрыя|Александрыяй]]» пасля хатняй нічыі 1:1 здабыў валявую гасцявую перамогу 2:1 і выйшаў у групавы этап. Сапернікамі ў групе сталі англійскі «[[ФК Арсенал Лондан|Арсенал]]», нямецкі «[[ФК Кёльн|Кёльн]]» і сербская «[[ФК Црвена Звезда|Црвена Звезда]]».

Фініш сезона 2017 у нацыянальным чэмпіянаце азмрочыўся для БАТЭ шэрагам скандалаў. Шырокую вядомасць атрымала так званая «справа Верамко»: 23 верасня на хатні матч барысаўчан супраць «[[ФК Слуцк|Слуцка]]» (які скончыўся з лікам 6:0) быў заяўлены і правёў увесь матч на лаўцы запасных брамнік [[Сяргей Верамко]], які да таго адбыў пяціматчавую дыскваліфікацыю. Але разам з дыскваліфікацыяй быў накладзены штраф, у выпадку неаплаты якога дыскваліфікацыя падаўжалася да моманту аплаты, і, як высветілася, штраф быў аплачаны Верамко толькі 27 верасня. Дысцыплінарны камітэт АБФФ за неправамоцны ўдзел іграка 13 кастрычніка прысудзіў БАТЭ тэхнічнае паражэнне ў матчы са «Слуцкам» (0:3), што значна ўскладніла БАТЭ барацьбу за чэмпіёнства. Барысаўчане падалі апеляцыю, і 10 лістапада (за два туры да канца чэмпіянату) Апеляцыйны камітэт АБФФ, прызнаўшы віну Верамко, адмяніў папярэднае рашэнне Дысцыплінарнага камітэта і вярнуў тры ачкі, абмежаваўшыся штрафам. У матчах з удзелам БАТЭ таксама быў зафіксаваны шэраг памылковых судзейскіх рашэнняў: 28 кастрычніка ў матчы з «[[ФК Нафтан|Нафтанам]]» пры ліку 1:0 на карысць барысаўчан быў прызначаны пенальці ў браму БАТЭ за гульню рукой (хоць мяч трапіў у плячо [[Віталь Гайдучык|Віталю Гайдучыку]]). Пенальці быў рэалізаваны навапалачанамі, і матч скончыўся з лікам 1:1. Пазней, 18 лістапада, у перадапошнім туры ў матчы супраць «[[ФК Нёман Гродна|Нёмана]]» пры ліку 1:1 [[Віталь Радзівонаў]] пры дапамозе сваёй рукі адправіў мяч у браму, і арбітр залічыў гол (выніковы лік 3:1 на карысць БАТЭ).

Няўдачы на фінішы «Дынама» і «Шахцёра» разам з станоўчымі для БАТЭ вынікам «справы Верамко» дазволілі барысаўчанам перад апошнім турам выйсці на першае месца ў табліцы. Пры гэтым у гасцявым матчы апошняга тура супраць «[[ФК Гарадзея|Гарадзеі]]» БАТЭ было дастатковы згуляць унічыю, каб стаць чэмпіёнам. Аднак, адкрыўшы лік у матчы, барысаўчане тройчы прапусцілі, і к 75-й хвіліне «Гарадзея» перамагала 3:1 (у той час як мінскае «Дынама» ўпэўнена вяло ў сваім матчы і пераганяла барысаўчан). Тым не менш, [[Віталь Радзівонаў]], які выйшаў на замену ў БАТЭ, на 79-й хвіліне забіў з пенальці, а на пятай дададзенай хвіліне ўсталяваў канчатковы лік 3:3, што прынесла БАТЭ чарговае чэмпіёнства.

=== 2018 год ===
2018 год пачаўся для БАТЭ пад кіраўніцтвам новага трэнера — [[Алег Дулуб|Алега Дулуба]]. Каманда ўпэўнена стартавала ў чэмпіянаце Беларусі, выйграўшы ў першых васьмі турах, аднак саступіла брэсцкаму «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]» ў Суперкубку Беларусі і ў фінале Кубка Беларусі. Пасля першых няўдач ў чэмпіянаце Беларусі — нічыі з «[[ФК Іслач|Іслаччу]]» і паражэння ад «[[ФК Гарадзея|Гарадзеі]]» — Дулуб быў звольнены, выканаўцам абавязкаў галоўнага трэнера стаў [[Аляксей Бага]], які пазней быў зацверджаны на пасадзе. Пад яго кіраўніцтвам БАТЭ працягнуў паспяховы выступ у чэмпіянаце Беларусі, а ў Лізе чэмпіёнаў пасля перамог над фінскім [[ФК ХІК Хельсінкі|ХІКам]] і азербайджанскім «[[ФК Карабах Агдам|Карабахам]]» саступіў у плэй-оф нідэрландскаму [[ФК ПСВ Эйндхавен|ПСВ]] і трапіў у групавы этап Лігі Еўропы.

22 верасня 2018 года пасля доўгай хваробы памёр старшыня праўлення клуба [[Анатоль Капскі]], які стаяў на чале клуба з яго адраджэння ў 1996 годзе. Да канца сезона каманда выхадзіла на поле з траўрнымі павязкамі.

4 лістапада, пасля перамогі над гродзенскім «[[ФК Нёман Гродна|Нёманам]]», БАТЭ стаў 15-разовым чэмпіёнам Беларусі. У групавым раўндзе Лігі Еўропы БАТЭ сустрэўся з венгерскім «[[ФК МОЛ Відзі|МОЛ Відзі]]», англійскім «[[ФК Чэлсі|Чэлсі]]» і грэчаскім [[ФК ПАОК|ПАОКам]]. Пачаўшы з перамогі над «МОЛ Відзі», БАТЭ пасля саступіў ПАОКу і двойчы «Чэлсі», аднак перамогі ў двух апошніх турах над «МОЛ Відзі» і ПАОКам прынеслі барысаўскаму клубу месца ў 1/16 фіналу Лігі Еўропы.

=== 2019 год ===
Сезон 2019 пачаўся для БАТЭ з хатняй перамогі ў 1/16 фіналу Лігі Еўропы над лонданскім «[[ФК Арсенал Лондан|Арсеналам]]» (1:0), аднак у адказным матчы здарылася паражэнне 0:3, і барысаўскі клуб выбыў з турніру. У Суперкубку Беларусі БАТЭ другі раз запар прайграў брэсцкаму «Дынама», а ў Кубку Беларусі 2018/19 БАТЭ выбыў на стадыі чвэрцьфіналу, саступіўшы ў двухматчавым супрацьстаянні «[[ФК Іслач|Іслачы]]». У чэмпіянаце Беларусі БАТЭ ў першай палове сезона ішоў уверсе табліцы, змагаючыся за першы радок з брэсцкім «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]» і салігорскім «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёрам]]».

У 1-м кваліфікацыйным раўндзе Лігі чэмпіёнаў БАТЭ перамог польскі «[[ФК Пяст Глівіцы|Пяст]]», аднак у другім саступіў нарвежскаму «[[ФК Русенбарг|Русенбаргу]]». Перайшоўшы ў Лігу Еўропы, каманда ў 3-м кваліфікацыйным раўндзе прайшла баснійскі клуб «[[ФК Сараева|Сараева]]», а ў плэй-оф, як і тры гады таму, трапіла на казахстанскую «[[ФК Астана|Астану]]». Пасля паражэння ў гасцявым матчы 0:3 дома БАТЭ забіў толькі двойчы (2:0) і па суме дзвюх сустрэч выбыў з турніру.

Тым часам шэраг няўдач барысаўчан вывеў на першы радок у чэмпіянаце Беларусі брэсцкае «Дынама», якое без правалаў дайшло да канца сезона і заваявала чэмпіёнства. Такім чынам перарвалася серыя БАТЭ з 13 чэмпіёнстваў запар. Барысаўскі клуб у сезоне 2019 заваяваў срэбраныя медалі.

=== 2020 год ===
У пачатку 2020 года клуб узначаліў [[Кірыл Альшэўскі]]. Пад яго кіраўніцтвам каманда пачала чэмпіянат з двух паражэнняў, але пасля справы пайшлі лепей, і неўзабаве БАТЭ ўключыўся ў барацьбу за прызавыя месцы. Таксама быў выйграны Кубак Беларусі — у фінале ў дадатковы час была атрымана перамога над брэсцкім «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]» (1:0). У Лізе Еўропы БАТЭ адразу выбыў з турніру, саступіўшы на выездзе сафійскаму [[ФК ЦСКА Сафія|ЦСКА]] (0:2). У чэмпіянаце Беларусі ж каманда доўгі час вяла змаганне за першы радок з салігорскім «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёрам]]». У верасні 2020 года быў звольнены Кірыл Альшэўскі, новым трэнерам стаў яго памочнік [[Аляксандр Пятровіч Лісоўскі|Аляксандр Лісоўскі]]. Перад фінішам чэмпіянату БАТЭ ішоў першым, але нічыя ў апошнім туры з мінскім «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» (0:0) адкінула барысаўчан на другі выніковы радок.

=== 2021 год ===
У снежні 2020 года новым галоўным трэнерам БАТЭ стаў [[Віталь Жукоўскі]], які раней доўгі час узначальваў «[[ФК Іслач|Іслач]]». Каманду пакінулі шматгадовыя лідары [[Ігар Стасевіч]], [[Ягор Філіпенка]] (абодва перайшлі ў салігорскі «Шахцёр»), [[Дзмітрый Бага]]. Ім на замену прыйшлі пераважна маладыя ігракі.

У пачатку [[Сезон 2021 ФК БАТЭ|сезона 2021]] фан-рух БАТЭ адмовіўся падтрымліваць клуб, пакуль у краіне працягваюцца палітычныя судовыя справы, збіццё і забойства людей за ўласныя меркаванні&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://sport.tut.by/news/football/720682.html|title = Фанаты белорусских футбольных клубов массово объявляют о бойкоте матчей|date = 2021-02-28|work = [[TUT.BY]]|language = ru|access-date = 2021-02-28|archive-url = https://web.archive.org/web/20210228190551/https://sport.tut.by/news/football/720682.html|archive-date = 2021-02-28|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.

У чэмпіянаце БАТЭ, хоць і рухаўся няблага, не здолеў перашкодзіць захапіць лідарства салігорскаму «Шахцёру», які атрымліваў перамогу за перамогай. У маі БАТЭ другі раз запар стаў уладальнікам Кубка Беларусі, атрымаўшы ў фінале перамогу над «[[ФК Іслач|Іслаччу]]» (2:1). Выступленне ў Лізе канферэнцый выйшла няўдалым — пасля гасцявой перамогі 1:0 над батумскім «[[ФК Дынама Батумі|Дынама]]» БАТЭ саступіў на «Барысаў-Арэне» 1:4 і выбыў з турніру. У гэты ж час асноўны нападнік салігарчан [[Максім Скавыш]] перайшоў у «Шахцёр». Пасля БАТЭ навязваў пэўную канкурэнцыю салігарчанам, у верасні атрымаў хатнюю перамогу над «Шахцёрам» (1:0), аднак неўзабаве салігорская каманда пайшла ў адрыў і замацавалася на першым радку. БАТЭ ж толькі ў апошнім туры забяспечыў трэція запар сярэбраныя медалі, адарваўшыся ад мінскага «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]».

=== 2022 год ===
У студзені 2022 года новым галоўным трэнерам стаў [[Аляксандр Сяргеевіч Міхайлаў|Аляксандр Міхайлаў]], які раней узначальваў дубль клуба. Каманда добра пачала чэмпіянат, атрымаўшы перамогі ў пяці першых матчах запар, аднак пазней справы пайшлі горш, БАТЭ шмат гуляў унічыю і прапусціў наперад канкурэнтаў. У фінале Кубка Беларусі БАТЭ саступіў «[[ФК Гомель|Гомелю]]» (1:2), а таксама выбыў з Лігі канферэнцый, саступіўшы турэцкаму «[[ФК Каньяспор|Каньяспору]]» з агульным лікам 0:5. У жніўні з-за няўдач Аляксандр Міхайлаў падаў у адстаўку, выканаўцам абавязкаў галоўнага трэнера стаў яго памочнік [[Сяргей Зяневіч]], аднак пад яго кіраўніцтвам сітуацыя ў чэмпіянаце не палепшылася, неўзабаве БАТЭ выпаў з прызавой тройкі. У кастрычніку на чале каманды зноў стаў [[Кірыл Альшэўскі]], які вярнуў БАТЭ ў барацьбу. Барысаўчане здолелі абысці мінскае «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]», але салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]» і мінскі «[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ]]» засталіся наперадзе, і БАТЭ стаў трэцім.

=== 2023 год ===
У Вышэйшай лізе ў 2023 годзе БАТЭ хутка прапусціў наперад канкурэнтаў і не ўдзельнічаў у барацьбе за чэмпіёнства. Каманда зноў дайшла да фіналу Кубка Беларусі, дзе саступіла жодзінскаму «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]» (0:2). Пасля адхілення «Шахцёра» і «Энергетыка-БДУ» ад еўракубкаў барысаўчане атрымалі месца ў Лізе чэмпіёнаў, дзе ў першым кваліфікацыйным раўндзе перамаглі албанскі «[[ФК Партызані Тырана|Партызані]]», аднак пасля паслядоўна выбылі з Лігі чэмпіёнаў, Лігі Еўропы і Лігі канферэнцый, саступіўшы адпаведна кіпрскаму «[[ФК Арыс Лімасол|Арысу]]», малдаўскаму «[[ФК Шэрыф Ціраспаль|Шэрыфу]]» і косаўскаму «[[ФК Балкані|Балкані]]». У чэмпіянаце БАТЭ працягваў змагацца за трэці радок, аднак у выніку фінішаваў пятым, упершыню з 2006 года застаўшыся без медалёў.

=== Эмблемы ===
&lt;center&gt;&lt;gallery widths=150 heights=150 caption=&quot;Гісторыя эмблем БАТЭ&quot;&gt;
Файл:ФК БАТЭ (2013).png|Эмблема БАТЭ у 2013—2018 гадах
Файл:ФК БАТЭ (2018).gif|Эмблема БАТЭ у 2018—2019 гадах
Файл:ФК БАТЭ (2020).gif|Эмблема БАТЭ з 2020 года
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Цяперашні склад ==
''Станам на жнівень 2026 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Основной состав|url=http://www.fcbate.by/team/base|work=Афіцыйны сайт БАТЭ|date=|access-date=2024-04-26|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

{{Склад}}
{{Ігрок|16|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Даніла Сокал]]||2001}}
{{Ігрок|35|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Арсеній Скапец||2005}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок|5|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Максім Сакута||2008}}
{{Ігрок|6|{{Сцяг|Францыя}}|Аб|[[Айк Мусаханян]]||1998}}
{{Ігрок|23|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Мікалай Бачко||1999}}
{{Ігрок|25|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мікіта Нескаромны||2005}}
{{Ігрок|33|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Арцём Рахманаў]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1990}}
{{Ігрок|42|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Андрэй Журын||2006}}
{{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Павел Дубоўскі||2005}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок|7|{{Сцяг|Кот-д’Івуар}}|ПА|Ангбан Віктар’ен||1996}}
{{Ігрок|10|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ягор Русакоў||2006}}
{{Ігрок|11|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ягор Грывянёў||2006}}
{{Падзел складу}}
{{Ігрок|13|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Яраслаў Храмцэвіч||2007}}
{{Ігрок|14|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Целеш||2005}}
{{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Юрый Кавалёў]]||1993}}
{{Ігрок|26|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Уладзіслаў Варакса]]||2004}}
{{Ігрок|28|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Іван Міхнюк]]||2003}}
{{Ігрок|30|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Тарас Гаглоеў||2004}}
{{Ігрок|47|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Алесь Сахончык||2006}}
{{Ігрок|52|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ягор Крэс||2003}}
{{Ігрок|55|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Кірыл Капленка||1999}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Кірыл Апанасевіч||2007}}
{{Ігрок|9|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Мікалай Мірскі||2005}}
{{Ігрок|19|{{Сцяг|Чарнагорыя}}|Нап|Лука Джорджавіч||1994}}
{{Ігрок|24|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Уладзіслаў Яцкевіч]]||2002}}
{{Ігрок|37|{{Сцяг|Гандурас}}|Нап|Эрык Пуэрта|у арэндзе з «Платэнсэ»|2001}}
{{Канец складу}}

=== Ігракі ў арэндзе ===
{{Склад}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Іван Чарных|у «[[ФК Маладзечна|Маладзечне]]» да снежня 2026 года|2004}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Максім Мардас|у «[[ФК Гомель|Гомелі]]» да снежня 2026 года|2006}}
{{Канец складу}}

=== Трэнерскі штаб ===
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Віталь Рагожкін]] (нар. 1976) — галоўны трэнер
* {{Сцяг|Расія}} [[Арцём Кулікоў]] (нар. 1980) — трэнер
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Максім Рамашчанка]] (нар. 1976) — трэнер
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Яўген Дзяргай]] (нар. 1997) — трэнер брамнікаў

=== БАТЭ-2 ===
У сезоне 2024 рэзервовая каманда пад назвай БАТЭ-2 выступае ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лізе]]&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2024-04-05|url = https://football.by/news/186026 |title = От &quot;Энергетика-БГУ&quot; и &quot;Белшины&quot; до дублей. Заявки команд первой лиги (сезон-2024) |website = football.by|access-date = 2024-04-09|language = ru}}&lt;/ref&gt;.

{{Склад}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Віталь Журба||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Міхаіл Клякін||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Аляксей Шылак||2007}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Гаўрылаў||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Яраслаў Кузьмянок||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Ягор Махнач||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Яўген Шахновіч||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Захар Шэўчык||2006}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Назар Шчарбакоў||2009}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Раман Аліеў||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Глушко||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Карповіч||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Дзмітрый Каршакевіч||2009}}
{{Падзел складу}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Валерый Кісель||2006}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Платон Каласоўскі||2005}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ігнат Куімаў||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Патапёнак||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Елісей Старыкаў||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Арцём Шрэйн||2006}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Аляксей Апанасевіч||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Ягор Мікалаеў||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Марат Цітоў||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Мацвей Таўкач||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Ягор Фяськоў||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Швейцарыя}}|Нап|Дэвід Шэры||2007}}
{{Канец складу}}

=== Трэнерскі штаб БАТЭ-2 ===
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Баранаў]] (нар. 1974) — галоўны трэнер

== Замацаваныя нумары ==
* '''2''': {{Сцяг Беларусі}} [[Дзмітрый Яўгенавіч Ліхтаровіч|Дзмітрый Ліхтаровіч]], [[Паўабаронца (футбол)|паўабаронец]], 2002—2015.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pressball.by/news/football/237051|title=БАТЭ навсегда вывел из оборота игровой номер Дмитрия Лихтаровича|archive-url=https://web.archive.org/web/20171005220058/http://www.pressball.by/news/football/237051|archive-date=2017-10-05|access-date=2018-05-30}}&lt;/ref&gt;
* '''20''': {{Сцяг Беларусі}} [[Віталь Віктаравіч Радзівонаў|Віталь Радзівонаў]], [[Нападаючы (футбол)|нападнiк]], 2006—2018.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sport.tut.by/news/football/587241.html|title=Майка под сводами &quot;Борисов-Арены&quot;. БАТЭ красиво завершил игровую карьеру Родионова|archive-url=https://web.archive.org/web/20190129181906/https://sport.tut.by/news/football/587241.html|archive-date=2019-01-29|access-date=2018-05-30}}&lt;/ref&gt;

== Дасягненні ==
* [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|Чэмпіён Беларусі]] (15): 1999, 2002, 2006—2018
* Срэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі (7): 1998, 2000, 2003, 2004, 2019, 2020, 2021
* Бронзавы прызёр чэмпіянату Беларусі (2): 2001, 2022
* Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (6): 2006, 2010, 2015, 2020, 2021, 2026
* Фіналіст Кубка Беларусі (7): 2002, 2005, 2007, 2016, 2018, 2022, 2023
* Уладальнік [[Суперкубак Беларусі па футболе|Суперкубка Беларусі]] (8): 2010, 2011, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2022
* Удзельнік групавой стадыі [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]]: сезоны 2008/2009, 2011/2012, 2012/2013, 2014/2015, 2015/2016 (першы сярод беларускіх футбольных клубаў)
* Удзельнік групавой стадыі [[Ліга Еўропы УЕФА|Лігі Еўропы]]: сезоны 2009/2010, 2010/2011, 2017/2018, 2018/2019 (першы сярод беларускіх футбольных клубаў)

== Статыстыка выступаў ==

=== Чэмпіянат і Кубак Беларусі ===
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=70|Сезон
!Ліга
!width=30|{{Comment|М|Месца}}
!width=30|{{Comment|Г|Гульняў}}
!width=30|{{Comment|В|Перамогі}}
!width=30|{{Comment|Н|Нічыі}}
!width=30|{{Comment|П|Паражэнні}}
!width=60|Галы
!width=45|Ачкі
!width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]]
!width=200|Заўвагі
|-
| 1996 ||style=&quot;background:#A3E9FF&quot;| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Д3]] || '''1''' || 28 || 25 || 2 || 1 || &lt;nowiki&gt;79–10&lt;/nowiki&gt; || '''77''' ||  || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]]
|-
| 1997 ||style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Д2]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 25 || 3 || 2 || &lt;nowiki&gt;92–15&lt;/nowiki&gt; || '''78''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]]
|-
| 1998 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Д1]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 28 || 18 || 4 || 6 || &lt;nowiki&gt;50–25&lt;/nowiki&gt; || '''58''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| 1999 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 30 || 24 || 5 || 1 || &lt;nowiki&gt;80–22&lt;/nowiki&gt; || '''77''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|Паўфінал]] ||
|-
| 2000 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Д1]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 20 || 4 || 6 || &lt;nowiki&gt;68–26&lt;/nowiki&gt; || '''64''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|1/8 фіналу]] ||
|-
| 2001 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Д1]] || style=&quot;background:#cc9966&quot;|'''3''' || 26 || 16 || 3 || 7 || &lt;nowiki&gt;54–31&lt;/nowiki&gt; || '''51''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| 2002 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 27{{efn-ua|З улікам дадатковай гульні (перамога 1:0) за першае месца супраць гродзенскага «[[ФК Нёман Гродна|Нёмана]]». Уласна ў чэмпіянаце БАТЭ меў 56 ачкоў.}} || 19 || 2 || 6 || &lt;nowiki&gt;51–20&lt;/nowiki&gt; || '''59''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|Фіналіст]] ||
|-
| 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Д1]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 20 || 6 || 4 || &lt;nowiki&gt;70–21&lt;/nowiki&gt; || '''66''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Д1]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 22 || 4 || 4 || &lt;nowiki&gt;59–25&lt;/nowiki&gt; || '''70''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|Паўфінал]] ||
|-
| 2005 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Д1]] || '''5''' || 26 || 12 || 11 || 3 || &lt;nowiki&gt;42–27&lt;/nowiki&gt; || '''47''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|Фіналіст]] ||
|-
| 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 26 || 16 || 6 || 4 || &lt;nowiki&gt;47–27&lt;/nowiki&gt; || '''54''' ||style=&quot;background:gold&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|Уладальнік]] ||
|-
| 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 26 || 18 || 2 || 6 || &lt;nowiki&gt;50–25&lt;/nowiki&gt; || '''56''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|Фіналіст]] ||
|-
| 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 30 || 19 || 10 || 1 || &lt;nowiki&gt;54–20&lt;/nowiki&gt; || '''67''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|Паўфінал]] ||
|-
| 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 26 || 19 || 5 || 2 || &lt;nowiki&gt;55–16&lt;/nowiki&gt; || '''62''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|Паўфінал]] ||
|-
| 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 33 || 21 || 9 || 3 || &lt;nowiki&gt;64–18&lt;/nowiki&gt; || '''72''' ||style=&quot;background:gold&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|Уладальнік]] ||
|-
| 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 33 || 18 || 12 || 3 || &lt;nowiki&gt;53–20&lt;/nowiki&gt; || '''66''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|1/8 фіналу]] ||
|-
| 2012 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 30 || 21 || 5 || 4 || &lt;nowiki&gt;51–16&lt;/nowiki&gt; || '''68''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|1/8 фіналу]] ||
|-
| [[Сезон 2013 ФК БАТЭ|2013]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 32 || 21 || 4 || 7 || &lt;nowiki&gt;61–25&lt;/nowiki&gt; || '''67''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|1/8 фіналу]] ||
|-
| [[Сезон 2014 ФК БАТЭ|2014]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 32 || 20 || 11 || 1 || &lt;nowiki&gt;68–21&lt;/nowiki&gt; || '''71''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| [[Сезон 2015 ФК БАТЭ|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 26 || 20 || 5 || 1 || &lt;nowiki&gt;44–11&lt;/nowiki&gt; || '''65''' ||style=&quot;background:gold&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|Уладальнік]] ||
|-
| [[Сезон 2016 ФК БАТЭ|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 30 || 22 || 4 || 4 || &lt;nowiki&gt;73–25&lt;/nowiki&gt; || '''70''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Фіналіст]] ||
|-
| [[Сезон 2017 ФК БАТЭ|2017]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 30 || 21 || 5 || 4 || &lt;nowiki&gt;61–19&lt;/nowiki&gt; || '''68''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|Паўфінал]] ||
|-
| [[Сезон 2018 ФК БАТЭ|2018]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 30 || 23 || 4 || 3 || &lt;nowiki&gt;55–24&lt;/nowiki&gt; || '''73''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|Фіналіст]] ||
|-
| [[Сезон 2019 ФК БАТЭ|2019]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Д1]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 22 || 4 || 4 || &lt;nowiki&gt;61–21&lt;/nowiki&gt; || '''70''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| [[Сезон 2020 ФК БАТЭ|2020]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Д1]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 17 || 7 || 6 || &lt;nowiki&gt;65–32&lt;/nowiki&gt; || '''58''' ||style=&quot;background:gold&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|Уладальнік]] ||
|-
| [[Сезон 2021 ФК БАТЭ|2021]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Д1]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 19 || 8 || 3 || &lt;nowiki&gt;61–27&lt;/nowiki&gt; || '''65''' ||style=&quot;background:gold&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|Уладальнік]] ||
|-
| 2022 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Д1]] || style=&quot;background:#cc9966&quot;|'''3''' || 30 || 16 || 11 || 3 || &lt;nowiki&gt;51–21&lt;/nowiki&gt; || '''59''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|Фіналіст]] ||
|-
| 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Д1]] || '''5''' || 28 || 14 || 5 || 9 || &lt;nowiki&gt;49–32&lt;/nowiki&gt; || '''47''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|Фіналіст]] ||
|-
| 2024 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|Д1]] || '''8''' || 30 || 11 || 7 || 12 || &lt;nowiki&gt;38–38&lt;/nowiki&gt; || '''40''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| 2025 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|Д1]] || '''10''' || 30 || 11 || 7 || 12 || &lt;nowiki&gt;38–43&lt;/nowiki&gt; || '''40''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2024/2025|1/8 фіналу]] ||
|-
|}
{{notelist-ua}}

=== Міжнародныя кубкі ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: right;&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
!Кубак
!width=30|Г
!width=30|В
!width=30|Н
!width=30|П
!width=80|М
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]||104||37||31||36||&lt;nowiki&gt;119–150&lt;/nowiki&gt;
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Кубак УЕФА/Ліга Еўропы]]||63||21||11||31||&lt;nowiki&gt;75–111&lt;/nowiki&gt;
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]]||6||2||0||4||&lt;nowiki&gt;4–13&lt;/nowiki&gt;
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|[[Кубак УЕФА Інтэртота|Кубак Інтэртота]]||6||4||1||1||&lt;nowiki&gt;8–2&lt;/nowiki&gt;
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|Усяго||179||64||43||72||&lt;nowiki&gt;206–276&lt;/nowiki&gt;
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Сезон
! Спаборніцтва
! Раўнд
! colspan=2| Сапернік
! Дома
! У гасцях
! Вынік
|-
|[[Кубак УЕФА 1999/2000|1999/00]]
|[[Кубак УЕФА]]
|к/р
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК Лакаматыў Масква|Лакаматыў (Масква)]]
|1:7
|0:5
|'''1:12'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2000/2001|2000/01]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Арменія}}
|[[ФК Шырак|Шырак (Гюмры)]]
|2:1
|1:1
|'''3:2'''
|-
|
|
|2 к/р
|{{Сцяг|Швецыя}}
|[[ФК Хельсінгбарг|Хельсінгбарг]]
|0:3
|0:0
|'''0:3'''
|-
|[[Кубак УЕФА 2001/2002|2001/02]]
|[[Кубак УЕФА]]
|к/р
|{{Сцяг|Грузія|1990}}
|[[ФК Дынама Тбілісі|Дынама (Тбілісі)]]
|4:0
|1:2
|'''5:2'''
|-
|
|
|1 раўнд
|{{Сцяг|Італія}}
|[[ФК Мілан|Мілан]]
|0:2
|0:4
|'''0:6'''
|-
|[[Кубак Інтэртота 2002|2002]]
|[[Кубак Інтэртота]]
|1 раўнд
|{{Сцяг|Данія}}
|[[ФК Акадэміск|Акадэміск (Капенгаген)]]
|1:0
|2:0
|'''3:0'''
|-
|
|
|2 раўнд
|{{Сцяг|Германія}}
|[[ФК Мюнхен 1860|Мюнхен 1860]]
|4:0
|1:0
|'''5:0'''
|-
|
|
|3 раўнд
|{{Сцяг|Італія}}
|[[ФК Балоння|Балоння]]
|0:0
|0:2
|'''0:2'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2003/2004|2003/04]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Ірландыя}}
|[[ФК Багеміянс Дублін|Багеміянс (Дублін)]]
|1:0
|0:3
|'''1:3'''
|-
|[[Кубак УЕФА 2004/2005|2004/05]]
|[[Кубак УЕФА]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Грузія}}
|[[ФК Дынама Тбілісі|Дынама (Тбілісі)]]
|2:3
|0:1
|'''2:4'''
|-
|[[Кубак УЕФА 2005/2006|2005/06]]
|[[Кубак УЕФА]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Грузія}}
|[[ФК Тарпеда Кутаісі|Тарпеда (Кутаісі)]]
|5:0
|1:0
|'''6:0'''
|-
|
|
|2 к/р
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК Крылы Саветаў Самара|Крылы Саветаў (Самара)]]
|0:2
|0:2
|'''0:4'''
|-
|[[Кубак УЕФА 2006/2007|2006/07]]
|[[Кубак УЕФА]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Малдова}}
|[[ФК Ністру Атач|Ністру (Атач)]]
|2:0
|1:0
|'''3:0'''
|-
|
|
|2 к/р
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК Рубін Казань|Рубін (Казань)]]
|0:2
|0:3
|'''0:5'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2007/2008|2007/08]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Кіпр}}
|[[ФК АПОЭЛ|АПОЭЛ (Нікасія)]]
|3:0 ([[дадатковы час|д. ч.]])
|0:2
|'''3:2'''
|-
|
|
|2 к/р
|{{Сцяг|Ісландыя}}
|[[ФК Хабнарфіёрдур|Хабнарфіёрдур]]
|1:1
|3:1
|'''4:2'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Румынія}}
|[[ФК Сцяўа Бухарэст|Сцяўа (Бухарэст)]]
|2:2
|0:2
|'''2:4'''
|-
|[[Кубак УЕФА 2007/2008|2007/08]]
|[[Кубак УЕФА]]
|1 раўнд
|{{Сцяг|Іспанія}}
|[[ФК Вільярэал|Вільярэал]]
|0:2
|1:4
|'''1:6'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2008/2009|2008/09]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Ісландыя}}
|[[ФК Валюр|Валюр (Рэйк’явік)]]
|2:0
|1:0
|'''3:0'''
|-
|
|
|2 к/р
|{{Сцяг|Бельгія}}
|[[ФК Андэрлехт|Андэрлехт (Брусель)]]
|2:2
|2:1
|'''4:3'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Балгарыя}}
|[[ФК Леўскі Сафія|Леўскі (Сафія)]]
|1:1
|1:0
|'''2:1'''
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Іспанія}}
|[[ФК Рэал Мадрыд|Рэал (Мадрыд)]]
|0:1
|0:2
|-
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Італія}}
|[[ФК Ювентус|Ювентус (Турын)]]
|2:2
|0:0
|-
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург|Зеніт (Санкт-Пецярбург)]]
|0:2
|1:1
|-
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2009/2010|2009/10]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Македонія}}
|[[ФК Македонія Скоп’е|Македонія (Скоп’е)]]
|2:0
|2:0
|'''4:0'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Латвія}}
|[[ФК Вэнтспілс|Вэнтспілс]]
|0:1
|2:1
|'''2:2'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2009/2010|2009/10]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Балгарыя}}
|[[ФК Літэкс Ловеч|Літэкс (Ловеч)]]
|0:1
|4:0 ([[дадатковы час|д. ч.]])
|'''4:1'''
|-
|
|
|Група I
|{{Сцяг|Партугалія}}
|[[ФК Бенфіка Лісабон|Бенфіка (Лісабон)]]
|1:2
|0:2
|-
|
|
|Група I
|{{Сцяг|Англія}}
|[[ФК Эвертан|Эвертан (Ліверпул)]]
|1:2
|1:0
|-
|
|
|Група I
|{{Сцяг|Грэцыя}}
|[[ФК АЕК Афіны|АЕК (Афіны)]]
|2:1
|2:2
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2010/2011|2010/11]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Ісландыя}}
|[[ФК Хабнарфіёрдур|Хабнарфіёрдур]]
|5:1
|1:0
|'''6:1'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Данія}}
|[[ФК Капенгаген|Капенгаген]]
|0:0
|2:3
|'''2:3'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2010/2011|2010/11]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Партугалія}}
|[[ФК Марытыму|Марытыму (Фуншал)]]
|3:0
|2:1
|'''5:1'''
|-
|
|
|Група E
|{{Сцяг|Нідэрланды}}
|[[ФК АЗ|АЗ (Алкмар)]]
|4:1
|0:3
|-
|
|
|Група E
|{{Сцяг|Украіна}}
|[[ФК Дынама Кіеў|Дынама (Кіеў)]]
|1:4
|2:2
|-
|
|
|Група E
|{{Сцяг|Малдова}}
|[[ФК Шэрыф Ціраспаль|Шэрыф (Ціраспаль)]]
|3:1
|1:0
|-
|
|
|1/16
|{{Сцяг|Францыя}}
|[[ФК Пары Сен-Жэрмен|Пары Сен-Жэрмен]]
|2:2
|0:0
|'''2:2'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2011/2012|2011/12]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Паўночная Ірландыя}}
|[[ФК Лінфілд|Лінфілд (Белфаст)]]
|2:0
|1:1
|'''3:1'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Літва}}
|[[ФК Экранас Панявежыс|Экранас (Панявежыс)]]
|3:1
|0:0
|'''3:1'''
|-
|
|
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Аўстрыя}}
|[[ФК Штурм Грац|Штурм (Грац)]]
|1:1
|2:0
|'''3:1'''
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Чэхія}}
|[[ФК Вікторыя Пльзень|Вікторыя (Пльзень)]]
|0:1
|1:1
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Іспанія}}
|[[ФК Барселона|Барселона]]
|0:5
|0:4
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Італія}}
|[[ФК Мілан|Мілан]]
|1:1
|0:2
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2012/2013|2012/13]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Македонія}}
|[[ФК Вардар Скоп’е|Вардар (Скоп’е)]]
|3:2
|0:0
|'''3:2'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Венгрыя}}
|[[ФК Дэбрэцэн|Дэбрэцэн]]
|1:1
|2:0
|'''3:1'''
|-
|
|
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Ізраіль}}
|[[ФК Хапаэль Кір’ят-Шмана|Хапаэль (Кір’ят-Шмана)]]
|2:0
|1:1
|'''3:1'''
|-
|
|
|Група F
|{{Сцяг|Францыя}}
|[[ФК Ліль|Ліль]]
|0:2
|3:1
|-
|
|
|Група F
|{{Сцяг|Германія}}
|[[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыя (Мюнхен)]]
|3:1
|1:4
|-
|
|
|Група F
|{{Сцяг|Іспанія}}
|[[ФК Валенсія|Валенсія]]
|0:3
|2:4
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2012/2013|2012/13]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|1/16
|{{Сцяг|Турцыя}}
|[[ФК Фенербахчэ|Фенербахчэ (Стамбул)]]
|0:0
|0:1
|'''0:1'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2013/2014|2013/14]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Казахстан}}
|[[ФК Шахцёр Караганда|Шахцёр (Караганда)]]
|0:1
|0:1
|'''0:2'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2014/2015|2014/15]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Албанія}}
|[[ФК Скендэрбэў Корча|Скендэрбэў (Корча)]]
|0:0
|1:1
|'''1:1'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Венгрыя}}
|[[ФК Дэбрэцэн|Дэбрэцэн]]
|3:1
|0:1
|'''3:2'''
|-
|
|
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Славакія}}
|[[ФК Слован Браціслава|Слован (Браціслава)]]
|3:0
|1:1
|'''4:1'''
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Партугалія}}
|[[ФК Порту|Порту]]
|0:3
|0:6
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Іспанія}}
|[[ФК Атлетык Більбаа|Атлетык (Більбаа)]]
|2:1
|0:2
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Украіна}}
|[[ФК Шахцёр Данецк|Шахцёр (Данецк)]]
|0:7
|0:5
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2015/2016|2015/16]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Ірландыя}}
|[[ФК Дандалк|Дандалк]]
|2:1
|0:0
|'''2:1'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Венгрыя}}
|[[ФК Відэатон|Відэатон (Секешфехервар)]]
|1:0
|1:1
|'''2:1'''
|-
|
|
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Сербія}}
|[[ФК Партызан Бялград|Партызан (Бялград)]]
|1:0
|1:2
|'''2:2'''
|-
|
|
|Група E
|{{Сцяг|Германія}}
|[[ФК Баер 04 Леверкузен|Баер 04 (Леверкузен)]]
|1:1
|1:4
|-
|
|
|Група E
|{{Сцяг|Італія}}
|[[ФК Рома|Рома]]
|3:2
|0:0
|-
|
|
|Група E
|{{Сцяг|Іспанія}}
|[[ФК Барселона|Барселона]]
|0:2
|0:3
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2016/2017|2016/17]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Фінляндыя}}
|[[ФК СІК Сейняёкі|СІК (Сейняёкі)]]
|2:0
|2:2
|'''4:2'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Ірландыя}}
|[[ФК Дандалк|Дандалк]]
|1:0
|0:3
|'''1:3'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2016/2017|2016/17]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Казахстан}}
|[[ФК Астана|Астана]]
|2:2
|0:2
|'''2:4'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2017/2018|2017/18]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Арменія}}
|[[ФК Алашкерт|Алашкерт (Мартуні)]]
|1:1
|3:1
|'''4:2'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Чэхія}}
|[[ФК Славія Прага|Славія (Прага)]]
|2:1
|0:1
|'''2:2'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2017/2018|2017/18]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Украіна}}
|[[ФК Александрыя|Александрыя]]
|1:1
|1:2
|'''2:3'''
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Сербія}}
|[[ФК Црвена Звезда|Црвена Звезда (Бялград)]]
|0:0
|1:1
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Англія}}
|[[ФК Арсенал Лондан|Арсенал (Лондан)]]
|2:4
|0:6
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Германія}}
|[[ФК Кёльн|Кёльн]]
|1:0
|2:5
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2018/2019|2018/19]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Фінляндыя}}
|[[ФК ХІК Хельсінкі|ХІК (Хельсінкі)]]
|0:0
|2:1
|'''2:1'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Азербайджан}}
|[[ФК Карабах Агдам|Карабах (Агдам)]]
|1:1
|1:0
|'''2:1'''
|-
|
|
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Нідэрланды}}
|[[ФК ПСВ Эйндхавен|ПСВ (Эйндхавен)]]
|2:3
|0:3
|'''2:6'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2018/2019|2018/19]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|Група L
|{{Сцяг|Венгрыя}}
|[[ФК МОЛ Відзі|МОЛ Відзі (Секешфехервар)]]
|2:0
|2:0
|-
|
|
|Група L
|{{Сцяг|Грэцыя}}
|[[ФК ПАОК|ПАОК (Салонікі)]]
|1:4
|3:1
|-
|
|
|Група L
|{{Сцяг|Англія}}
|[[ФК Чэлсі|Чэлсі (Лондан)]]
|0:1
|1:3
|-
|
|
|1/16
|{{Сцяг|Англія}}
|[[ФК Арсенал Лондан|Арсенал (Лондан)]]
|1:0
|0:3
|'''1:3'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2019/2020|2019/20]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Польшча}}
|[[ФК Пяст Глівіцы|Пяст (Глівіцы)]]
|1:1
|2:1
|'''3:2'''
|-
|
|
|2 к/р
|{{Сцяг|Нарвегія}}
|[[ФК Русенбарг|Русенбарг (Тронхейм)]]
|2:1
|0:2
|'''2:3'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2019/2020|2019/20]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|3 к/р
|{{Сцяг|Боснія і Герцагавіна}}
|[[ФК Сараева|Сараева]]
|0:0
|2:1
|'''2:1'''
|-
|
|
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Казахстан}}
|[[ФК Астана|Астана (Нур-Султан)]]
|2:0
|0:3
|'''2:3'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2020/2021|2020/21]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Балгарыя}}
|[[ФК ЦСКА Сафія|ЦСКА (Сафія)]]
|—
|0:2
|'''0:2'''
|-
|[[Ліга канферэнцый УЕФА 2021/2022|2021/22]]
|[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Грузія}}
|[[ФК Дынама Батумі|Дынама (Батумі)]]
|1:4
|1:0
|'''2:4'''
|-
|[[Ліга канферэнцый УЕФА 2022/2023|2022/23]]
|[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Турцыя}}
|[[ФК Каньяспор|Каньяспор]]
|0:3
|0:2
|'''0:5'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2023/2024|2023/24]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Албанія}}
|[[ФК Партызані Тырана|Партызані (Тырана)]]
|2:0
|1:1
|'''3:1'''
|-
|
|
|2 к/р
|{{Сцяг|Кіпр}}
|[[ФК Арыс Лімасол|Арыс (Лімасол)]]
|3:5
|2:6
|'''5:11'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2023/2024|2023/24]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|3 к/р
|{{Сцяг|Малдова}}
|[[ФК Шэрыф Ціраспаль|Шэрыф (Ціраспаль)]]
|2:2
|1:5
|'''3:7'''
|-
|[[Ліга канферэнцый УЕФА 2023/2024|2023/24]]
|[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]]
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Косава}}
|[[ФК Балкані|Балкані (Тэрандэ)]]
|1:0
|1:4
|'''2:4'''
|-
|[[Ліга канферэнцый УЕФА 2026/2027|2026/2027]]
|[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Албанія}}
|[[ФК Эльбасані|Эльбасані]]
|0:0
|1:1
|'''1:1'''
([[пенальці|пен.]]'''5:4''')
|-
|
|
|2 к/р
|{{Сцяг|Швейцарыя}}
|[[ФК С'ён|С'ён]]
|1:1
|0:4
|'''1:5'''
|-
|}

=== Неафіцыйныя турніры ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Сезон
! Спаборніцтва
! Раўнд
! colspan=2| Супернік
! Вынік
|-
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 2000|2000]]
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці]]
|Група В
|{{Сцяг|Украіна}}
|[[ФК Дынама Кіеў|Дынама (Кіеў)]]
|'''0:0'''
|-
|
|
|Група В
|{{Сцяг|Латвія}}
|[[ФК Сконта Рыга|Сконта (Рыга)]]
|'''1:3'''
|-
|
|
|Група В
|{{Сцяг|Арменія}}
|[[ФК Шырак|Шырак (Гюмры)]]
|'''5:1'''
|-
|
|
|Паўфінальная група
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК Спартак Масква|Спартак (Масква)]]
|'''1:5'''
|-
|
|
|Паўфінальная група
|{{Сцяг|Малдова}}
|[[ФК Зімбру|Зімбру (Кішынёў)]]
|'''0:4'''
|-
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 2003|2003]]
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці]]
|Група В
|{{Сцяг|Таджыкістан}}
|[[ФК Рэгар-ТадАЗ|Рэгар-ТадАЗ]]
|'''2:0'''
|-
|
|
|Група В
|{{Сцяг|Латвія}}
|[[ФК Сконта Рыга|Сконта (Рыга)]]
|'''1:1'''
|-
|
|
|Група В
|{{Сцяг|Арменія}}
|[[ФК Пюнік|Пюнік (Ерэван)]]
|'''1:1'''
|-
|
|
|1/4 фінала
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК Лакаматыў Масква|Лакаматыў (Масква)]]
|'''1:3'''
|-
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 2007|2007]]
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці]]
|Група А
|{{Сцяг|Таджыкістан}}
|[[ФК Рэгар-ТадАЗ|Рэгар-ТадАЗ]]
|'''2:0'''
|-
|
|
|Група А
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК ЦСКА Масква|ЦСКА (Масква)]]
|'''0:2'''
|-
|
|
|Група А
|{{Сцяг|Казахстан}}
|[[ФК Актабэ|Актабэ]]
|'''2:0'''
|-
|
|
|1/4 фінала
|{{Сцяг|Малдова}}
|[[ФК Шэрыф Ціраспаль|Шэрыф (Ціраспаль)]]
|'''0:1'''
|-
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 2008|2008]]
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці]]
|Група D
|{{Сцяг|Арменія}}
|[[ФК Бананц|Бананц (Ерэван)]]
|'''1:1'''
|-
|
|
|Група D
|{{Сцяг|Украіна}}
|[[ФК Дынама Кіеў|Дынама (Кіеў)]]
|'''1:1'''
|-
|
|
|Група D
|{{Сцяг|Узбекістан}}
|[[ФК Пахтакор|Пахтакор (Ташкент)]]
|'''2:1'''
|-
|
|
|1/4 фінала
|{{Сцяг|Грузія}}
|[[ФК Металург Руставі|Алімпі (Руставі)]]
|'''2:1'''
|-
|
|
|Паўфінал
|{{Сцяг|Азербайджан}}
|[[ФК Хазар-Ленкарань|Хазар-Ленкарань]]
|'''1:2'''
|-
|}

== Стадыён ==
[[Файл:Borisov-arena stands.jpg|thumb|[[Барысаў-Арэна]]]]
Доўгі час клуб гульні праводзіў на [[Гарадскі стадыён (Барысаў)|Барысаўскім гарадскім стадыёне]], пабудаваным у 1963 годзе. Тады была ўзведзена адна трыбуна — заходняя. Зараз стадыён налічвае дзве трыбуны, агульнай умяшчальнасцю 5402 чалавекі. Усталяваныя мачты штучнага святла, ёсць электратабло. У 2008 годзе над усходняй трыбунай пабудаваны казырок. Матчы групавых этапаў еўракубкаў БАТЭ праводзіў на мінскім стадыёне «Дынама».

У 2010 годзе распачата будаўніцтва новага стадыёна. У 2014 годзе [[Барысаў-Арэна]] ўведзена ў строй.

== Вядомыя гульцы ==
Наступныя гульцы БАТЭ выклікаліся ў нацыянальныя зборныя сваіх краін. '''Тлустым''' пазначаны гульцы, якія выклікаліся ў зборную падчас выступаў за БАТЭ.

{{Div col|4}}
* {{Сцяг|Арменія||20px}} '''[[Завен Бадаян]]'''
* {{Сцяг|Арменія||20px}} '''[[Аганес Гааран]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Ілья Алексіевіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Эдгар Аляхновіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Анцілеўскі]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Бага]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Максім Бардачоў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Валерый Бачароў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Генадзь Блізнюк]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Мікалай Бранфілаў]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Рэнан Брэсан]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Віталь Булыга]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Яўген Бярозкін]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Бяссмертны]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Аляксандр Валадзько]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Максім Валадзько]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Раман Васілюк]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Сяргей Верамко]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Захар Волкаў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Андрэй Гарбуноў]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Міхаіл Гардзяйчук]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Аляксандр Глеб]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Валерый Грамыка]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзяніс Грачыха]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Аляксандр Гутар]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Юрый Сяргеевіч Дарашкевіч|Юрый Дарашкевіч]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Станіслаў Драгун]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Максім Жаўнерчык]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Юрый Жаўноў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Дзмітрый Камароўскі]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Арцём Аляксандравіч Канцавы|Арцём Канцавы]]''' (нар. 1999)
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Арцём Уладзіміравіч Канцавы|Арцём Канцавы]] (нар. 1983)
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Ліхтаровіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Аляксандр Карніцкі]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Юрый Кендыш]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Уладзіслаў Клімовіч]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Сяргей Крывец (футбаліст)|Сяргей Крывец]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Андрэй Кудравец]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Віталь Уладзіміравіч Кутузаў|Віталь Кутузаў]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзяніс Лапцеў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Яўген Лашанкоў]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Ліхтаровіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Мазалеўскі]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Уладзіслаў Малькевіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Молаш]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Павел Няхайчык]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Даніла Нячаеў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Дзмітрый Падстрэлаў]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзяніс Палякоў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Аляксандр Паўлавец]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Аляксандр Паўлаў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Віталь Віктаравіч Радзівонаў|Віталь Радзівонаў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Арцём Радзькоў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Філіп Рудзік]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Аляксей Рыас]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Мікалай Рындзюк]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Антон Сарока]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Сяргей Сасноўскі]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Міхаіл Сівакоў]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Мікалай Сігневіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Максім Скавыш]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Вадзім Скрыпчанка]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Ігар Стасевіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Алег Страхановіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Валерый Стрыпейкіс]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Ягор Усеваладавіч Філіпенка|Ягор Філіпенка]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Руслан Хадаркевіч]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Васіль Хамутоўскі]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Антон Чычкан]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Сяргей Чэрнік]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Алег Шкабара]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзяніс Шчарбіцкі]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Ігар Шытаў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Аляксандр Юрэвіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Яўген Яблонскі]]'''
* {{Сцяг|Боснія і Герцагавіна||20px}} '''[[Боян Насціч]]'''
* {{Сцяг|Грузія||20px}} '''[[Валерыянэ Гвілія]]'''
* {{Сцяг|Ісландыя||20px}} [[Вілюм Тоўр Вілюмсан]]
* {{Сцяг|Латвія||20px}} '''[[Каспарс Дубра]]'''
* {{Сцяг|Сербія||20px}} [[Аляксандар Еўціч]]
* {{Сцяг|Сербія||20px}} [[Мацея Кежман]]
* {{Сцяг|Сербія||20px}} '''[[Няманя Мілунавіч]]'''
* {{Сцяг|Сербія||20px}} [[Філіп Младэнавіч]]
* {{Сцяг|Уганда||20px}} '''[[Лувага Кізіта]]'''
* {{Сцяг|Узбекістан||20px}} '''[[Шахбоз Умараў]]'''
* {{Сцяг|Фінляндыя||20px}} '''[[Ясэ Туомінен]]'''
* {{Сцяг|Харватыя||20px}} [[Юрыца Булят]]
* {{Сцяг|Харватыя||20px}} [[Якаў Філіпавіч]]
* {{Сцяг|Чарнагорыя||20px}} '''[[Мірка Іваніч]]'''
* {{Сцяг|Чарнагорыя||20px}} [[Барыс Капітавіч]]
* {{Сцяг|Чарнагорыя||20px}} '''[[Няманя Нікаліч]]'''
* {{Сцяг|Чарнагорыя||20px}} [[Марка Сіміч]]
* {{Сцяг|Эстонія||20px}} '''[[Артур Пік]]'''

{{Div col end}}

== Галоўныя трэнеры ==
{{Div col|3}}
* [[Леў Мазуркевіч]] (1973—1981)
* [[Юрый Пунтус]] (1996—2004)
* [[Ігар Крывушэнка]] (2005—2007)
* [[Віктар Ганчарэнка]] (2007 — кастрычнік 2013)
* [[Аляксандр Ермаковіч]] (кастрычнік 2013 — студзень 2018)
* [[Алег Дулуб]] (студзень — чэрвень 2018)
* [[Аляксей Бага]] ({{в.а.}} у чэрвені — жніўні 2018; жнівень 2018 — снежань 2019)
* [[Кірыл Альшэўскі]] (студзень — верасень 2020)
* [[Аляксандр Пятровіч Лісоўскі|Аляксандр Лісоўскі]] (верасень — снежань 2020)
* [[Віталь Жукоўскі]] (снежань 2020 — снежань 2021)
* [[Аляксандр Сяргеевіч Міхайлаў|Аляксандр Міхайлаў]] (студзень — жнівень 2022)
* [[Сяргей Зяневіч]] ({{в.а.}} у жніўні — кастрычніку 2022)
* [[Кірыл Альшэўскі]] (кастрычнік 2022 — студзень 2024)
* [[Ігар Крывушэнка]] (студзень — жнівень 2024)
* [[Іван Мігаль]] ({{в.а.}} у жніўні — снежні 2024; снежань 2024 — чэрвень 2025)
* [[Уладзімір Нявінскі]] ({{в.а.}} у чэрвені — ліпені 2025)
* [[Арцём Канцавы]] (ліпень 2025 — чэрвень 2026)
* [[Віталь Рагожкін]] (з чэрвеня 2026)
{{Div col end}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://www.fcbate.by/ Афіцыйны сайт]
* [http://www.belarus.by/by/about-belarus/sport/bate Футбольны клуб БАТЭ (Барысаў)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120202131933/http://www.belarus.by/by/about-belarus/sport/bate |date=2 лютага 2012 }} на [http://www.belarus.by/by афіцыйным сайце Рэспублікі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130131085145/http://www.belarus.by/by |date=31 студзеня 2013 }}
* {{globalsportsarchive|fk-bate-barysau/17648}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Склад ФК БАТЭ}}
{{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}}

[[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|БАТЭ]]
[[Катэгорыя:ФК БАТЭ| ]]</text>
      <sha1>qktbwjufl6s0cp9jv5li16f0ayvy7qy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181301</id>
      <parentid>5181294</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T23:39:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Reteeeee 3133</username>
        <id>132326</id>
      </contributor>
      <comment>/* БАТЭ-2 */</comment>
      <origin>5181301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="106020" sha1="nhmnstufjuz9epx3pvx8ie0x49ymwwi" xml:space="preserve">{{Картка ФК
| Назва           = БАТЭ 
| Лагатып         = ФК БАТЭ (2020).gif
| ШырыняЛагатыпа  = 190px
| ПоўнаяНазва     = ТАА «Футбольны клуб БАТЭ»
| Мянушкі         = «жоўта-сінія», «батоны»
| Горад           = [[Барысаў]], [[Беларусь]] 
| Заснаваны       = [[1996]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=История развития футбола в Борисове|url=http://fcbate.by/ru/history/historical-information|work=Афіцыйны сайт БАТЭ|access-date=2023-12-06|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803052409/http://fcbate.by/ru/history/historical-information |archive-date=2017-08-03|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 
| Стадыён         = [[Барысаў-Арэна]]
| Умяшчальнасць   = 13400
| Кіраўнік        = Андрэй Капскі
| ПасадаКіраўніка = Старшыня праўлення
| Трэнер          = Віталь Рагожкін
| Чэмпіянат       = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] 
| Сезон           = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]]
| Месца           = 10 месца
| Сайт            = https://www.fcbate.by/

&lt;!-- Форма --&gt;
| pattern_la1  = _bate21h
| pattern_b1   = _bate21h
| pattern_ra1  = _bate21h
| pattern_sh1  = _adidasblue
| pattern_so1  = _3_stripes_blue
| leftarm1     = FFEE00
| body1        = FFEE00
| rightarm1    = FFEE00
| shorts1      = FFEE00
| socks1       = FFEE00
| pattern_la2  = _bate21a
| pattern_b2   = _bate21a
| pattern_ra2  = _bate21a
| pattern_sh2  = _adidasyellow
| pattern_so2  = _3_stripes_yellow
| leftarm2     = 0000BB
| body2        = 0000BB
| rightarm2    = 0000BB
| shorts2      = 0000BB
| socks2       = 0000BB
}}
'''БАТЭ''' — беларускі футбольны клуб з горада [[Барысаў]]. Хатні стадыён — [[Барысаў-Арэна]]. Каманда існавала ў 1973—1981 гады, футбольны клуб адроджаны ў 1996 годзе. Шматразовы чэміпіён і ўладальнік Кубка Беларусі. Першы беларускі клуб, які прайшоў у групавы этап [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]].

== Гісторыя ==

=== 1973—1981 ===

У год стварэння БАТЭ (футбольны клуб [[Барысаўскі завод аўтатрактарнага электраабсталявання|Барысаўскага завода аўтатрактарнага электраабсталявання]]) выступаў ва ўсходняй зоне другой групы (Д2) чэмпіянату БССР. Ужо першы сезон склаўся для БАТЭ ўдала. Па яго выніках каманда дасягнула магчымасці на наступны год выступаць у чэмпіянаце рэспублікі.

У 1974 годзе БАТЭ дасягнуў першага поспеху — стаў чэмпіёнам БССР, выйграўшы за сезон 15 матчаў з 18 праведзеных. Аднак у наступным, 1975 годзе, БАТЭ прыйшлося задавальняцца толькі пятым месцам. У 1976 годзе БАТЭ аформіў своеасаблівы дубль, выйграўшы чэмпіянат і Кубак БССР.

У далейшым БАТЭ яшчэ раз станавіўся чэмпіёнам (1979), срэбным прызёрам (1978) чэмпіянату БССР і двойчы займаў чацвёртае месца (1977, 1981). У 1981 годзе каманда была расфарміравана.

=== 1996—2006 ===

==== 1996—1998 гады ====

У [[1996]] годзе ініцыятыўная група вырашыла адрадзіць клуб. Прэзідэнтам футбольнага клуба БАТЭ быў абраны [[Анатоль Капскі]], галоўным трэнерам стаў [[Юрый Іосіфавіч Пунтус|Юрый Пунтус]]. За два першых гады сваёй новай гісторыі клуб выйграў першынства [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лігі]] і, фінішаваўшы другім у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай]], выйшаў у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]], дзе ў [[ФК БАТЭ Барысаў у сезоне 1998|1998]] годзе адразу заваяваў срэбныя медалі.

==== 1999 год ====

У [[ФК БАТЭ Барысаў у сезоне 1999|1999 годзе]] БАТЭ захапіў лідарства з першых тураў і, так і не аддаўшы яго нікому, упершыню ў сваёй гісторыі стаў чэмпіёнам Рэспублікі Беларусь. 1999 год таксама стаў для клуба дэбютным у еўракубках. За БАТЭ тады выступалі пазнейшыя лідары зборнай Беларусі [[Аляксандр Глеб]], [[Віталь Уладзіміравіч Кутузаў|Віталь Кутузаў]], а таксама будучы галоўны трэнер [[Віктар Міхайлавіч Ганчарэнка|Віктар Ганчарэнка]].

==== 2000—2001 гады ====

[[ФК БАТЭ Барысаў у сезоне 2000|2000]] год ізноў стаў для БАТЭ «срэбным». Чэмпіянат [[ФК БАТЭ Барысаў у сезоне 2001|2001]] года прынёс клубу бронзавыя ўзнагароды.

==== 2002 год ====

Сезон [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|2002]] годзе стаў для БАТЭ неадназначным. Барысаўчане ўпершыню прабіліся ў фінал [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]], але з лікам 0:2 саступілі «[[ФК Гомель|Гомелю]]». Удала склаўся сезон на еўрапейскай арэне. Выступаючы ў [[Кубак Інтэртота|Кубку Інтэртота]], БАТЭ атрымаў упэўненую перамогу над прадстаўніком нямецкай [[Чэмпіянат Германіі па футболе|Бундэслігі]], клубам «[[ФК Мюнхен-1860|Мюнхен-1860]]», а затым практычна на роўных згуляў з італьянскай «[[ФК Балоння|Балонняй]]». На фінішы чэмпіянату БАТЭ ў адчайнай барацьбе дагнаў «[[ФК Нёман Гродна|Нёман]]», які лідыраваў. У «залатым» матчы чэмпіянату атрымаў у дадатковы час перамогу з лікам 1:0, дзякуючы голу Валерыя Тарасенкі.

==== 2003 год ====

У чэмпіянаце [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|2003]] года БАТЭ, нягледзячы на ўпэўненую гульню, да канца сезона заставаўся на пятым месцы. У апошнім туры чэмпіянату яму належала сустракацца на выездзе з мінскім «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]». Гэта сустрэча павінна была даць адказ на пытанне, на якім месцы апынецца БАТЭ: на другім ці пятым. Але матч завяршыўся ўпэўненай перамогай БАТЭ 4:0, і каманда зноў заваявала срэбныя медалі.

==== 2004 год ====

У [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|2004 годзе]] БАТЭ, які няўдала выступіў у [[Кубак УЕФА|Кубку УЕФА]], на фінішы чэмпіянату зноў прэтэндаваў на самыя высокія месцы. Перад апошнім турам ён адставаў ад мінскага «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» на два ачкі. І зноў апошняя сустрэча чэмпіянату мела быць з лідарам на выездзе. Аднак гэтым разам леташняму трыумфу не наканавана было паўтарыцца. Саступіўшы 0:2, БАТЭ заняў другое месца.

==== 2005 год ====

Сезон [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|2005]] года стаў самым цяжкім у гісторыі БАТЭ. Па-першае, у канцы папярэдняга сезона каманду пакінуў яе нязменны трэнер Юрый Пунтус, якога на трэнерскім мастку БАТЭ змяніў [[Ігар Крывушэнка]]. Па-другое, у новы клуб Пунтуса перайшлі шэраг маладых гульцоў, на якіх у гэтым сезоне ўскладаліся вялікія надзеі. БАТЭ саступіў у фінале [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка]] [[ФК Партызан Мінск|МТЗ-РІПА]], а па выніках чэмпіянату апынуўся на пятым месцы, упершыню ў найноўшай гісторыі застаўшыся без медалёў.

==== 2006 год ====

У [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|2006 годзе]] адзначаўся дзесяцігадовы юбілей узнаўлення клуба. І БАТЭ годна адзначыў гэту дату. Барысаўчане ўпершыню сталі ўладальнікамі [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]]. У фінале ў дадатковы час яны з лікам 3:1 перамаглі салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]». У чэмпіянаце БАТЭ таксама фінішаваў першым, такім чынам, зрабіўшы своеасаблівы дубль.

Але на еўрапейскай арэне клуб выступіў не ўдала, саступіўшы ў другім кваліфікацыйным раўндзе Кубка УЕФА казанскаму «Рубіну» ў абедзвюх сустрэчах з агульным лікам 0:5.

=== 2007—2011 ===

==== 2007 год ====

У 2007 годзе БАТЭ выйшаў у трэці кваліфікацыйны раўнд [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]]. У першым кваліфікацыйным раўндзе БАТЭ прайграў у гасцях кіпрскаму [[ФК АПОЭЛ|АПОЭЛу]] 0:2, аднак у хатнім матчы пераламіць вынік двухраундавага супрацьстаяння на сваю карысць, перайграўшы праціўніка з лікам 3:0. У другім матчы быў упэўнена перайграны ісландскі «[[ФК Хабнарфіёрдур|Хабнарфіёрдур]]» — 3:1 на выездзе, 1:1 у хатнім матчы. У трэцім раўндзе праціўнікам БАТЭ быў румынскі клуб «[[ФК Сцяўа|Сцяўа]]». Першы матч у Барысаве завяршыўся з лікам 2:2, у другім матчы мацней былі румыны — 2:0. Выбыўшы з розыгрышу Лігі чэмпіёнаў, БАТЭ ў першым раўндзе Кубка УЕФА сустракаўся з іспанскім «[[ФК Вільярэал|Вільярэалам]]» — самым рэйтынгавым клубам розыгрышу — і атрымаў дзве паразы: 1:4 на выездзе і 0:2 на мінскім стадыёне «[[Дынама (стадыён, Мінск)|Дынама]]».

У [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|чэмпіянаце Беларусі]] БАТЭ датэрмінова, за чатыры тура да фінішу, заваяваў чэмпіёнскі тытул. У розыгрышы [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] БАТЭ зноў дайшоў да фіналу, дзе ў серыі пасляматчавых пенальці саступіў брэсцкаму «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]». У канцы года [[Ігар Крывушэнка]] нечакана сышоў на пост галоўнага трэнера мінскага «Дынама», галоўнага суперніка барысаўчан. Яго месца заняў [[Віктар Ганчарэнка]], які ўзначальваў дубль БАТЭ.

==== 2008 год ====

[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|2008]] год стаў асаблівым як у гісторыі БАТЭ, так і ўсяго беларускага футбола. БАТЭ пераадолеў трэці кваліфікацыйны раўнд [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]] і стаў першым у гісторыі беларускага футбола клубам, які здолеў прабіцца ў [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2008/2009#Групавы раўнд#Група H|групавы этап Лігі чэмпіёнаў]]. У першым кваліфікацыйным раўндзе ў супернікі БАТЭ дастаўся [[Ісландыя|ісландскі]] «[[ФК Валюр|Валюр]]», які быў пераможаны з агульным лікам 3:0 (2:0 дома і 1:0 у гасцях). У другім кваліфікацыйным раўндзе БАТЭ па суме дзвюх сустрэч сенсацыйна адолеў [[Бельгія|бельгійскі]] «[[ФК Андэрлехт|Андэрлехт]]»: 2:1 у гасцях і 2:2 у хатняй сустрэчы. У трэцім кваліфікацыйным раўндзе супернікам БАТЭ быў [[Балгарыя|балгарскі]] «[[ФК Леўскі|Леўскі]]». Матч у [[Сафія|Сафіі]] скончыўся з лікам 1:0 у карысць БАТЭ, а ў адказнай гульні ў Барысаве каманда забяспечыла неабходную нічыю 1:1.

У групавой стадыі БАТЭ патрапіў у групу H, разам з «[[ФК Рэал Мадрыд|Рэалам]]» (Мадрыд), «[[ФК Ювентус|Ювентусам]]» (Турын), «[[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург|Зенітам]]» (Санкт-Пецярбург). У першай гульні на выездзе БАТЭ саступіў «Рэалу» з лікам 0:2. У другой сваёй гульні з «Ювентусам» (2:2) БАТЭ стаў першым беларускім футбольным клубам, які набраў ачкі ў групавым этапе самага прэстыжнага еўрапейскага турніру. У трэцяй гульні на выездзе БАТЭ згуляў унічыю 1:1 з «Зенітам» з Санкт-Пецярбурга, а ў чацвёртай прайграў яму ў [[Мінск]]у з лікам 0:2. У апошняй гульні групавога турніру БАТЭ згуляў з «Ювентусам» у нічыю з лікам 0:0, і ў выніку набраўшы 3 ачка ў 6 гульнях, клуб заняў апошняе месца ў групе і скончыў свой выступ у еўракубках.

31 кастрычніка 2008 года БАТЭ стаў пяцікратным чэмпіёнам Беларусі. У гэты дзень быў згуляны перанесены матч 17-га тура, у ім падапечныя [[Віктар Ганчарэнка|Віктара Ганчарэнкі]] перамаглі жодзінскае «[[ФК Тарпеда Жодзіна|Тарпеда]]» з лікам 2:1 і за два тура да фінішу сталі недасягальнымі для іншых камандаў.

==== 2009 год ====

У [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|2009 годзе]] барысаўчанам не атрымалася паўтарыць поспех 2008-га ў Еўропе. У [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2009/2010|Лізе чэмпіёнаў УЕФА]] БАТЭ дайшоў да трэцяга раўнда (у другім перайграўшы 2 разы з лікам 2:0 македонскі клуб «[[ФК Македонія|Македонія]]» са Скоп’я), дзе саступіў па суме двух матчаў латвійскаму «[[ФК Вэнтспілс|Вэнтспілсу]]» (0:1 і 2:1, [[Гол на выездзе|па галах на выездзе]]). Пасля гэтага каманда патрапіла ў плэй-оф [[Ліга Еўропы УЕФА|Лігі Еўропы УЕФА]], дзе сустрэлася з балгарскім «[[ФК Літэкс|Літэксам]]» (Ловеч). У першым матчы на сваім стадыёне беларусы прайгралі 0:1. Аднак у матчы ў адказ барысаўчане здолелі ў асноўны час адквітаць гэты дэфіцыт, а ў дадатковае — ўпэўнена развіць гэты поспех, у выніку — перамога 4:0 і пуцёўка ў [[Ліга Еўропы УЕФА 2009/2010#.D0.93.D1.80.D1.83.D0.BF.D0.BF.D0.B0 I|групавы этап Лігі Еўропы УЕФА]]. Розыгрыш у групавым этапе БАТЭ пачаў з дзвюх параз: ад «Бенфікі» — 0:2 і «Эвертана» — 1:2 (гол на рахунку Дзмітрыя Ліхтаровіча). У наступным матчы была атрымана валявая перамога над грэчаскім [[ФК АЕК|АЕКам]] 2:1 (Паўлаў, Алумона). У Грэцыі праціўнікі разышліся мірам — 2:2 (Радзівонаў, Валадзько), а пасля хатняй паразы ад «Бенфікі» 1:2 (Сасноўскі) барысаўчане страцілі шанцы на працяг барацьбы ў Лізе Еўропы. У заключным матчы групавога турніру барысаўчане на выездзе абгулялі «Эвертан» з лікам 1:0 (Юрэвіч) і з 7 ачкамі занялі 3 месца.

5 кастрычніка 2009 года, атрымаўшы перамогу над наваполацкім «[[ФК Нафтан|Нафтанам]]» на полі барысаўскага гарадскога стадыёна, БАТЭ ў чацвёрты раз запар і шосты раз у найноўшай гісторыі стаў чэмпіёнам Беларусі. Яшчэ ў першым тайме ў вароты гасцей былі забіты чатыры безадказных мяча.

==== 2010 год ====

Сезон [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|2010]] стартаваў для БАТЭ 8 сакавіка, калі ў матчы c уладальнікам Кубка Беларусі 2008/09 [[наваполацк]]ім «[[ФК Нафтан|Нафтанам]]» быў разыграны першы ў гісторыі [[Суперкубак Беларусі па футболе|Суперкубак Беларусі]]. Перамогшы ў серыі пасляматчавых пенальці, барысаўчане сталі першымі ўладальнікамі трафея.

23 мая [[2010]] года ў [[Фінал Кубка Беларусі па футболе 2009—2010|фінальным матчы]] за [[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|Кубак Беларусі]] на мінскім стадыёне «Дынама», БАТЭ з лікам 5:0 разграміў [[Жодзіна|жодзінскае]] «[[ФК Тарпеда Жодзіна|Тарпеда]]» і ў другі раз у сваёй гісторыі стаў уладальнікам Кубка.

26 жніўня 2010 года заваяваў права гуляць у групавым этапе Лігі Еўропы. Папярэдне быў абыграны ісландскі «Хабнафіёрдур» (5:1 дома, 1:0 у гасцях), затым параза па суме 2 матчаў ад дацкага «Капенгагена» (0:0 дома і 2:3 у гасцях) у Лізе чэмпіёнаў. Затым у кваліфікацыі Лігі Еўропы быў двойчы абыграны партугальскі «Марыціму» (3:0 дома і 2:1 у гасцях). Па выніках лёсавання супернікамі БАТЭ сталі нідэрландскі АЗ (перамога 4:1 дома, параза 0:3 у гасцях), «Дынама» (Кіеў; 2:2 у гасцях, параза 1:4 дома), «Шэрыф» (Ціраспаль; перамога 1:0 у гасцях; перамога 3:1 дома). Па выніках групавога турніру барысаўчане ўпершыню выйшлі ў 1/16 фіналу еўрапейскага кубка, дзе па суме дзвюх сустрэч саступілі французскаму «[[ФК Пары Сен-Жэрмен|Пары Сен-Жэрмен]]» (2:2 дома і 0:0 на выездзе).

13 лістапада 2010, абыграўшы ў гасцявым матчы клуб [[ФК Белшына|«Белшына» (Бабруйск)]], БАТЭ датэрмінова стаў чэмпіёнам Беларусі сезона 2010 года.

==== 2011 год ====

2 жніўня 2011 гады клуб атрымаў права гуляць у раўндзе плэй-оф чэмпіёнскай кваліфікацыі [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2011/2012|Лігі чэмпіёнаў]], абыграўшы ў другім кваліфікацыйным раўндзе «[[ФК Лінфілд|Лінфілд]]» (1:1 у гасцях, 2:0 хаты), а ў трэцім — «[[ФК Экранас Панявежыс|Экранас]]» (0:0 у гасцях, 3:1 хаты). 24 жніўня БАТЭ абыграў аўстрыйскі «Штурм» у гасцях 0:2 (1:1 дома) і другі раз у сваёй гісторыі выйшаў у групавы этап Лігі чэмпіёнаў, атрымаўшы, пры гэтым, месца ў трэцім кошыку. Па выніках лёсавання БАТЭ адправіўся ў групу H разам з «[[ФК Барселона|Барселонай]]», «[[ФК Мілан|Міланам]]» і «[[ФК Вікторыя Пльзень|Вікторыяй]]» ([[Пльзень]]).

[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2011/2012|Ліга чэмпіёнаў]] далася БАТЭ цяжка. Першы матч з «[[ФК Вікторыя Пльзень|Вікторыяй]]» ([[Пльзень]]) быў згуляны з лікам 1:1. У другім матчы БАТЭ саступіў «[[ФК Барселона|Барселоне]]» з лікам 0:5. У трэцім матчы саступіў «[[ФК Мілан|Мілану]]» 0:2. Чацвёрты матч быў, мабыць, лепшым у гэтай Лізе чэмпіёнаў. БАТЭ згуляў унічыю з «[[ФК Мілан|Міланам]]» 1:1. Пяты матч быў важны: у ім вырашаўся далейшы ўдзел у Лізе Еўропы. БАТЭ прайграў матч з «[[ФК Вікторыя Пльзень|Вікторыяй]]» ([[Пльзень]]) і амаль страціў шанцы на трэцяе месца ў групе. Апошні матч у Барселоне быў прайграны з лікам 4:0, і БАТЭ завяршыў удзел у турнірах.

У гэтым жа годзе клуб у шосты раз запар стаў чэмпіёнам Беларусі.

=== 2012 год ===
У 2012 годзе БАТЭ ў другі раз запар выйшаў у групавы этап [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў]]. У першых двух матчах барысаўчане сенсацыйна перамаглі французскі «[[ФК Ліль|Ліль]]» (3:1) і нямецкую «[[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыю]]» (3:1). Але ў двух наступных прайгралі іспанскай «[[ФК Валенсія|Валенсіі]]» (0:3 і 2:4). Пасля чаго БАТЭ саступіў «Ліля» (0:2) і «Баварыі» (1:4) і, заняўшы трэцяе месца ў групе, перайшоў у Лігу Еўропы. Дарэчы, «Баварыя» ў тым сезоне атрымала ўпэўненую перамогу ў Лізе чэмпіёнаў, а БАТЭ стаў адзіным клубам, які змог забіць мюнхенцам больш за два мячы ў адным матчы.

11 лістапада перамог з лікам 5:1 клуб «[[ФК Мінск|Мінск]]» і датэрмінова ў сёмы раз запар стаў чэмпіёнам Беларусі.

=== 2013 год ===
У пачатку 2013 БАТЭ гуляў у матчах 1/16 Лігі Еўропы супраць турэцкага «[[ФК Фенербахчэ|Фенербахчэ]]». У сувязі з рэканструкцыяй мінскага стадыёна «Дынама», дзе БАТЭ звычайна праводзіў міжнародныя сустрэчы, клуб быў вымушаны шукаць іншую пляцоўку. У выніку матч прайшоў у Гродна. Нягледзячы на тое, што «Фенербахчэ» амаль увесь матч было ў меншасці, матч скончыўся ўнічыю 0:0. У адказным матчы БАТЭ прапусціў з пенальці (0:1) і скончыў выступленне ў турніры.

У чэмпіянаце 2013 БАТЭ стартаваў не вельмі ўпэўнена, у выніку чаго лідарства ў табліцы перахапіў салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]». Улетку барысаўчане наладзілі гульню, і, атрымоўваючы перамогу за перамогай, пачалі даганяць салігорскі клуб.

Расчараваннем для аматараў клуба стала выступленне БАТЭ ў Лізе чэмпіёнаў. На першай жа стадыі (2-і кваліфікацыйны раўнд) барысаўскі клуб саступіў казахстанскаму «[[ФК Шахцёр Караганда|Шахцёру]]» з Караганды (0:1 дома і 0:1 у гасцях) і выбыў з розыгрышу еўракубкаў.

21 верасня 2013 БАТЭ ў гасцях перайграў салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]» (3:0) і ўпершыню ў сезоне выйшаў на першае месца турнірнай табліцы. Дзякуючы чарзе няўдач салігорцаў БАТЭ хутка замацаваўся на першым радку.

12 кастрычніка 2013 было абвешчана аб тым, што Віктар Ганчарэнка пакідае пасаду галоўнага трэнера. Новым галоўным трэнерам быў прызначаны [[Аляксандр Ермаковіч]].

9 лістапада 2013, атрымаўшы перамогу ў 30-м туры над «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]», БАТЭ стаў дзесяціразовым чэмпіёнам Беларусі.

=== 2014 год ===
У сезоне 2014 БАТЭ быў вымушаны доўгі час змагацца за лідарства ў чэмпіянаце з мінскім «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]». У выніку, барысаўчанам пасля перамогі над мінчанамі ў матчы 29 тура (1 лістапада) удалося адарвацца і пасля наступнага тура датэрмінова ўзяць чарговае золата. Пры гэтым, БАТЭ паставіў рэкорд: каманда не прайгравала на працягу 31 матча чэмпіянату (ранейшы рэкорд — 29 матчаў — належаў віцебскай «[[ФК Віцебск|Дзвіне]]» у сезоне 1994/95).

У [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2014/2015|Лізе чэмпіёнаў]] БАТЭ ўдалося чарговы, ужо чацвёрты, раз прабіцца ў групавы этап: хоць і з праблемамі, але былі пройдзеныя албанскі «[[ФК Скендэрбэў Корча|Скендэрбэў]]», венгерскі «[[ФК Дэбрэцэн|Дэбрэцэн]]» і славацкі «[[ФК Слован Браціслава|Слован]]». Але ў групавым этапе барысаўчане пацярпелі па два разгромных паражэння ад «[[ФК Порту|Порту]]» і данецкага «[[ФК Шахцёр Данецк|Шахцёра]]». Адна перамога над «[[ФК Атлетык Більбаа|Атлетыкам]]» з [[Більбаа]] не дазволіла барысаўчанам узняцца вышэй за апошняе месца ў групе. Пры гэтым па колькасці прапушчаных у групавым этапе галоў (24) БАТЭ паставіў новы антырэкорд у гісторыі Лігі чэмпіёнаў.

=== 2015 год ===
У сезоне 2015 БАТЭ здолеў трэці раз стаць уладальнікам [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]], у фінале перайграўшы салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]» з лікам 4:1. У чэмпіянаце клуб таксама не меў праблем, амаль ад пачатку сезона значна адарваўшыся ад канкурэнтаў і за чатыры туры да фінішу гарантаваўшы чарговае чэмпіёнства. Барысаўская серыя без паражэнняў у чэмпіянаце, якая была пачата ў папярэднім сезоне, была спынена толькі ў 15-м туры мінскім «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» (0:1), такім чынам склала 45 матчаў.

У [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2015/2016|Лізе чэмпіёнаў]] БАТЭ зноў выйшаў групавы этап, па чарзе пераадолеўшы ірландскі «[[ФК Дандалк|Дандалк]]», венгерскі «[[ФК Відэатон|Відэатон]]» і сербскі «[[ФК Партызан Бялград|Партызан]]». Супернікамі на групавым этапе сталі «[[ФК Барселона|Барселона]]», «[[ФК Рома|Рома]]» і «[[ФК Баер Леверкузен|Баер]]», сярод якіх БАТЭ лічыўся аўтсайдэрам. Аднак у другім туры групавога этапу барысаўчане нечакана нанеслі паражэнне «Роме» (3:2). У выніку барысаўчане набралі 5 ачкоў і апынуліся апошнімі ў групе.

=== 2016 год ===
Сезон 2016 атрымаўся для БАТЭ няўдалым. Каманда другі раз запар дайшла да фіналу Кубка Беларусі, але не змагла захаваць тытул, саступіўшы ў серыі пенальці жодзінскаму «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]». У [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2016/2017|Лізе чэмпіёнаў]] БАТЭ прайшоў у другім кваліфікацыйным раўндзе фінскі [[ФК СІК Сейняёкі|СІК]], але ў трэцім саступіў ірландскаму «[[ФК Дандалк|Дандалку]]» (1:0, 0:3) і выбыў у [[Ліга Еўропы УЕФА 2016/2017|Лігу Еўропы]], дзе таксама не выйшаў у групавы этап, прайграўшы ў плэй-оф кваліфікацыі па суме дзвюх сустрэч «[[ФК Астана|Астане]]» з Казахстана (0:2, 2:2). У выніку БАТЭ ў другі раз з 2008 года застаўся без еўракубкаў восенню.

Адзіным адносным поспехам стаў упэўнены выступ у чэмпіянаце, дзе БАТЭ адразу захапіў лідарства, а асноўныя канкурэнты — мінскае «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» і салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]» — у пачатку турніру страцілі шмат ачкоў. [[14 кастрычніка]] 2016 года ў матчы 25-га тура БАТЭ перамог мікашэвіцкі «[[ФК Граніт Мікашэвічы|Граніт]]» у [[Лунінец|Лунінцы]] (радзіме галоўнага трэнера барысаўчан [[Аляксандр Ермаковіч|Аляксандра Ермаковіча]]) з лікам 1:0 і заўчасна стаў чэмпіёнам.

=== 2017 год ===
У пачатку сезона 2017 БАТЭ прайграў ў паўфінале Кубка Беларусі брэсцкаму «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]» (0:2, 1:0). Няўдала пачаўся для барысаўскага клуба і чэмпіянат краіны — прапусціўшы наперад асноўных канкурэнтаў (мінскае «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» і салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]»), БАТЭ доўгі час займаў другі і трэці радок. Пры гэтым БАТЭ ў матчах з прамымі канкурэнтамі атрымаў «сухія» перамогі (1:0 і 1:0 з «Дынама», 1:0 і 4:0 з «Шахцёрам»), аднак саступіў клубам з сярэдзіны і ніжняй частцы табліцы — «[[ФК Слуцк|Слуцку]]», «[[ФК Віцебск|Віцебску]]», «[[ФК Мінск|Мінску]]» і «[[ФК Крумкачы Мінск|Крумкачам]]».

У [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2017/2018|Лізе чэмпіёнаў]] БАТЭ прайшоў у другім кваліфікацыйным раўндзе армянскі «[[ФК Алашкерт|Алашкерт]]». У трэцім раўндзе пасля гасцявога паражэння ад чэшскай «[[ФК Славія Прага|Славіі]]» (0:1) барысаўчане не здолелі ў хатнім матчы забяспечыць неабходны лік — перамога барысаўчан 2:1 адправіла далей «Славію». БАТЭ перайшоў у [[Ліга Еўропы УЕФА 2017/2018|Лігу Еўропы]], дзе ў двухматчавым супрацьстаянні з украінскай «[[ФК Александрыя|Александрыяй]]» пасля хатняй нічыі 1:1 здабыў валявую гасцявую перамогу 2:1 і выйшаў у групавы этап. Сапернікамі ў групе сталі англійскі «[[ФК Арсенал Лондан|Арсенал]]», нямецкі «[[ФК Кёльн|Кёльн]]» і сербская «[[ФК Црвена Звезда|Црвена Звезда]]».

Фініш сезона 2017 у нацыянальным чэмпіянаце азмрочыўся для БАТЭ шэрагам скандалаў. Шырокую вядомасць атрымала так званая «справа Верамко»: 23 верасня на хатні матч барысаўчан супраць «[[ФК Слуцк|Слуцка]]» (які скончыўся з лікам 6:0) быў заяўлены і правёў увесь матч на лаўцы запасных брамнік [[Сяргей Верамко]], які да таго адбыў пяціматчавую дыскваліфікацыю. Але разам з дыскваліфікацыяй быў накладзены штраф, у выпадку неаплаты якога дыскваліфікацыя падаўжалася да моманту аплаты, і, як высветілася, штраф быў аплачаны Верамко толькі 27 верасня. Дысцыплінарны камітэт АБФФ за неправамоцны ўдзел іграка 13 кастрычніка прысудзіў БАТЭ тэхнічнае паражэнне ў матчы са «Слуцкам» (0:3), што значна ўскладніла БАТЭ барацьбу за чэмпіёнства. Барысаўчане падалі апеляцыю, і 10 лістапада (за два туры да канца чэмпіянату) Апеляцыйны камітэт АБФФ, прызнаўшы віну Верамко, адмяніў папярэднае рашэнне Дысцыплінарнага камітэта і вярнуў тры ачкі, абмежаваўшыся штрафам. У матчах з удзелам БАТЭ таксама быў зафіксаваны шэраг памылковых судзейскіх рашэнняў: 28 кастрычніка ў матчы з «[[ФК Нафтан|Нафтанам]]» пры ліку 1:0 на карысць барысаўчан быў прызначаны пенальці ў браму БАТЭ за гульню рукой (хоць мяч трапіў у плячо [[Віталь Гайдучык|Віталю Гайдучыку]]). Пенальці быў рэалізаваны навапалачанамі, і матч скончыўся з лікам 1:1. Пазней, 18 лістапада, у перадапошнім туры ў матчы супраць «[[ФК Нёман Гродна|Нёмана]]» пры ліку 1:1 [[Віталь Радзівонаў]] пры дапамозе сваёй рукі адправіў мяч у браму, і арбітр залічыў гол (выніковы лік 3:1 на карысць БАТЭ).

Няўдачы на фінішы «Дынама» і «Шахцёра» разам з станоўчымі для БАТЭ вынікам «справы Верамко» дазволілі барысаўчанам перад апошнім турам выйсці на першае месца ў табліцы. Пры гэтым у гасцявым матчы апошняга тура супраць «[[ФК Гарадзея|Гарадзеі]]» БАТЭ было дастатковы згуляць унічыю, каб стаць чэмпіёнам. Аднак, адкрыўшы лік у матчы, барысаўчане тройчы прапусцілі, і к 75-й хвіліне «Гарадзея» перамагала 3:1 (у той час як мінскае «Дынама» ўпэўнена вяло ў сваім матчы і пераганяла барысаўчан). Тым не менш, [[Віталь Радзівонаў]], які выйшаў на замену ў БАТЭ, на 79-й хвіліне забіў з пенальці, а на пятай дададзенай хвіліне ўсталяваў канчатковы лік 3:3, што прынесла БАТЭ чарговае чэмпіёнства.

=== 2018 год ===
2018 год пачаўся для БАТЭ пад кіраўніцтвам новага трэнера — [[Алег Дулуб|Алега Дулуба]]. Каманда ўпэўнена стартавала ў чэмпіянаце Беларусі, выйграўшы ў першых васьмі турах, аднак саступіла брэсцкаму «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]» ў Суперкубку Беларусі і ў фінале Кубка Беларусі. Пасля першых няўдач ў чэмпіянаце Беларусі — нічыі з «[[ФК Іслач|Іслаччу]]» і паражэння ад «[[ФК Гарадзея|Гарадзеі]]» — Дулуб быў звольнены, выканаўцам абавязкаў галоўнага трэнера стаў [[Аляксей Бага]], які пазней быў зацверджаны на пасадзе. Пад яго кіраўніцтвам БАТЭ працягнуў паспяховы выступ у чэмпіянаце Беларусі, а ў Лізе чэмпіёнаў пасля перамог над фінскім [[ФК ХІК Хельсінкі|ХІКам]] і азербайджанскім «[[ФК Карабах Агдам|Карабахам]]» саступіў у плэй-оф нідэрландскаму [[ФК ПСВ Эйндхавен|ПСВ]] і трапіў у групавы этап Лігі Еўропы.

22 верасня 2018 года пасля доўгай хваробы памёр старшыня праўлення клуба [[Анатоль Капскі]], які стаяў на чале клуба з яго адраджэння ў 1996 годзе. Да канца сезона каманда выхадзіла на поле з траўрнымі павязкамі.

4 лістапада, пасля перамогі над гродзенскім «[[ФК Нёман Гродна|Нёманам]]», БАТЭ стаў 15-разовым чэмпіёнам Беларусі. У групавым раўндзе Лігі Еўропы БАТЭ сустрэўся з венгерскім «[[ФК МОЛ Відзі|МОЛ Відзі]]», англійскім «[[ФК Чэлсі|Чэлсі]]» і грэчаскім [[ФК ПАОК|ПАОКам]]. Пачаўшы з перамогі над «МОЛ Відзі», БАТЭ пасля саступіў ПАОКу і двойчы «Чэлсі», аднак перамогі ў двух апошніх турах над «МОЛ Відзі» і ПАОКам прынеслі барысаўскаму клубу месца ў 1/16 фіналу Лігі Еўропы.

=== 2019 год ===
Сезон 2019 пачаўся для БАТЭ з хатняй перамогі ў 1/16 фіналу Лігі Еўропы над лонданскім «[[ФК Арсенал Лондан|Арсеналам]]» (1:0), аднак у адказным матчы здарылася паражэнне 0:3, і барысаўскі клуб выбыў з турніру. У Суперкубку Беларусі БАТЭ другі раз запар прайграў брэсцкаму «Дынама», а ў Кубку Беларусі 2018/19 БАТЭ выбыў на стадыі чвэрцьфіналу, саступіўшы ў двухматчавым супрацьстаянні «[[ФК Іслач|Іслачы]]». У чэмпіянаце Беларусі БАТЭ ў першай палове сезона ішоў уверсе табліцы, змагаючыся за першы радок з брэсцкім «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]» і салігорскім «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёрам]]».

У 1-м кваліфікацыйным раўндзе Лігі чэмпіёнаў БАТЭ перамог польскі «[[ФК Пяст Глівіцы|Пяст]]», аднак у другім саступіў нарвежскаму «[[ФК Русенбарг|Русенбаргу]]». Перайшоўшы ў Лігу Еўропы, каманда ў 3-м кваліфікацыйным раўндзе прайшла баснійскі клуб «[[ФК Сараева|Сараева]]», а ў плэй-оф, як і тры гады таму, трапіла на казахстанскую «[[ФК Астана|Астану]]». Пасля паражэння ў гасцявым матчы 0:3 дома БАТЭ забіў толькі двойчы (2:0) і па суме дзвюх сустрэч выбыў з турніру.

Тым часам шэраг няўдач барысаўчан вывеў на першы радок у чэмпіянаце Беларусі брэсцкае «Дынама», якое без правалаў дайшло да канца сезона і заваявала чэмпіёнства. Такім чынам перарвалася серыя БАТЭ з 13 чэмпіёнстваў запар. Барысаўскі клуб у сезоне 2019 заваяваў срэбраныя медалі.

=== 2020 год ===
У пачатку 2020 года клуб узначаліў [[Кірыл Альшэўскі]]. Пад яго кіраўніцтвам каманда пачала чэмпіянат з двух паражэнняў, але пасля справы пайшлі лепей, і неўзабаве БАТЭ ўключыўся ў барацьбу за прызавыя месцы. Таксама быў выйграны Кубак Беларусі — у фінале ў дадатковы час была атрымана перамога над брэсцкім «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]» (1:0). У Лізе Еўропы БАТЭ адразу выбыў з турніру, саступіўшы на выездзе сафійскаму [[ФК ЦСКА Сафія|ЦСКА]] (0:2). У чэмпіянаце Беларусі ж каманда доўгі час вяла змаганне за першы радок з салігорскім «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёрам]]». У верасні 2020 года быў звольнены Кірыл Альшэўскі, новым трэнерам стаў яго памочнік [[Аляксандр Пятровіч Лісоўскі|Аляксандр Лісоўскі]]. Перад фінішам чэмпіянату БАТЭ ішоў першым, але нічыя ў апошнім туры з мінскім «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» (0:0) адкінула барысаўчан на другі выніковы радок.

=== 2021 год ===
У снежні 2020 года новым галоўным трэнерам БАТЭ стаў [[Віталь Жукоўскі]], які раней доўгі час узначальваў «[[ФК Іслач|Іслач]]». Каманду пакінулі шматгадовыя лідары [[Ігар Стасевіч]], [[Ягор Філіпенка]] (абодва перайшлі ў салігорскі «Шахцёр»), [[Дзмітрый Бага]]. Ім на замену прыйшлі пераважна маладыя ігракі.

У пачатку [[Сезон 2021 ФК БАТЭ|сезона 2021]] фан-рух БАТЭ адмовіўся падтрымліваць клуб, пакуль у краіне працягваюцца палітычныя судовыя справы, збіццё і забойства людей за ўласныя меркаванні&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://sport.tut.by/news/football/720682.html|title = Фанаты белорусских футбольных клубов массово объявляют о бойкоте матчей|date = 2021-02-28|work = [[TUT.BY]]|language = ru|access-date = 2021-02-28|archive-url = https://web.archive.org/web/20210228190551/https://sport.tut.by/news/football/720682.html|archive-date = 2021-02-28|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.

У чэмпіянаце БАТЭ, хоць і рухаўся няблага, не здолеў перашкодзіць захапіць лідарства салігорскаму «Шахцёру», які атрымліваў перамогу за перамогай. У маі БАТЭ другі раз запар стаў уладальнікам Кубка Беларусі, атрымаўшы ў фінале перамогу над «[[ФК Іслач|Іслаччу]]» (2:1). Выступленне ў Лізе канферэнцый выйшла няўдалым — пасля гасцявой перамогі 1:0 над батумскім «[[ФК Дынама Батумі|Дынама]]» БАТЭ саступіў на «Барысаў-Арэне» 1:4 і выбыў з турніру. У гэты ж час асноўны нападнік салігарчан [[Максім Скавыш]] перайшоў у «Шахцёр». Пасля БАТЭ навязваў пэўную канкурэнцыю салігарчанам, у верасні атрымаў хатнюю перамогу над «Шахцёрам» (1:0), аднак неўзабаве салігорская каманда пайшла ў адрыў і замацавалася на першым радку. БАТЭ ж толькі ў апошнім туры забяспечыў трэція запар сярэбраныя медалі, адарваўшыся ад мінскага «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]».

=== 2022 год ===
У студзені 2022 года новым галоўным трэнерам стаў [[Аляксандр Сяргеевіч Міхайлаў|Аляксандр Міхайлаў]], які раней узначальваў дубль клуба. Каманда добра пачала чэмпіянат, атрымаўшы перамогі ў пяці першых матчах запар, аднак пазней справы пайшлі горш, БАТЭ шмат гуляў унічыю і прапусціў наперад канкурэнтаў. У фінале Кубка Беларусі БАТЭ саступіў «[[ФК Гомель|Гомелю]]» (1:2), а таксама выбыў з Лігі канферэнцый, саступіўшы турэцкаму «[[ФК Каньяспор|Каньяспору]]» з агульным лікам 0:5. У жніўні з-за няўдач Аляксандр Міхайлаў падаў у адстаўку, выканаўцам абавязкаў галоўнага трэнера стаў яго памочнік [[Сяргей Зяневіч]], аднак пад яго кіраўніцтвам сітуацыя ў чэмпіянаце не палепшылася, неўзабаве БАТЭ выпаў з прызавой тройкі. У кастрычніку на чале каманды зноў стаў [[Кірыл Альшэўскі]], які вярнуў БАТЭ ў барацьбу. Барысаўчане здолелі абысці мінскае «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]», але салігорскі «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]» і мінскі «[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ]]» засталіся наперадзе, і БАТЭ стаў трэцім.

=== 2023 год ===
У Вышэйшай лізе ў 2023 годзе БАТЭ хутка прапусціў наперад канкурэнтаў і не ўдзельнічаў у барацьбе за чэмпіёнства. Каманда зноў дайшла да фіналу Кубка Беларусі, дзе саступіла жодзінскаму «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]» (0:2). Пасля адхілення «Шахцёра» і «Энергетыка-БДУ» ад еўракубкаў барысаўчане атрымалі месца ў Лізе чэмпіёнаў, дзе ў першым кваліфікацыйным раўндзе перамаглі албанскі «[[ФК Партызані Тырана|Партызані]]», аднак пасля паслядоўна выбылі з Лігі чэмпіёнаў, Лігі Еўропы і Лігі канферэнцый, саступіўшы адпаведна кіпрскаму «[[ФК Арыс Лімасол|Арысу]]», малдаўскаму «[[ФК Шэрыф Ціраспаль|Шэрыфу]]» і косаўскаму «[[ФК Балкані|Балкані]]». У чэмпіянаце БАТЭ працягваў змагацца за трэці радок, аднак у выніку фінішаваў пятым, упершыню з 2006 года застаўшыся без медалёў.

=== Эмблемы ===
&lt;center&gt;&lt;gallery widths=150 heights=150 caption=&quot;Гісторыя эмблем БАТЭ&quot;&gt;
Файл:ФК БАТЭ (2013).png|Эмблема БАТЭ у 2013—2018 гадах
Файл:ФК БАТЭ (2018).gif|Эмблема БАТЭ у 2018—2019 гадах
Файл:ФК БАТЭ (2020).gif|Эмблема БАТЭ з 2020 года
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Цяперашні склад ==
''Станам на жнівень 2026 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Основной состав|url=http://www.fcbate.by/team/base|work=Афіцыйны сайт БАТЭ|date=|access-date=2024-04-26|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

{{Склад}}
{{Ігрок|16|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Даніла Сокал]]||2001}}
{{Ігрок|35|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Арсеній Скапец||2005}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок|5|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Максім Сакута||2008}}
{{Ігрок|6|{{Сцяг|Францыя}}|Аб|[[Айк Мусаханян]]||1998}}
{{Ігрок|23|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Мікалай Бачко||1999}}
{{Ігрок|25|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мікіта Нескаромны||2005}}
{{Ігрок|33|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Арцём Рахманаў]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1990}}
{{Ігрок|42|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Андрэй Журын||2006}}
{{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Павел Дубоўскі||2005}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок|7|{{Сцяг|Кот-д’Івуар}}|ПА|Ангбан Віктар’ен||1996}}
{{Ігрок|10|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ягор Русакоў||2006}}
{{Ігрок|11|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ягор Грывянёў||2006}}
{{Падзел складу}}
{{Ігрок|13|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Яраслаў Храмцэвіч||2007}}
{{Ігрок|14|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Целеш||2005}}
{{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Юрый Кавалёў]]||1993}}
{{Ігрок|26|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Уладзіслаў Варакса]]||2004}}
{{Ігрок|28|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Іван Міхнюк]]||2003}}
{{Ігрок|30|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Тарас Гаглоеў||2004}}
{{Ігрок|47|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Алесь Сахончык||2006}}
{{Ігрок|52|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ягор Крэс||2003}}
{{Ігрок|55|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Кірыл Капленка||1999}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Кірыл Апанасевіч||2007}}
{{Ігрок|9|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Мікалай Мірскі||2005}}
{{Ігрок|19|{{Сцяг|Чарнагорыя}}|Нап|Лука Джорджавіч||1994}}
{{Ігрок|24|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Уладзіслаў Яцкевіч]]||2002}}
{{Ігрок|37|{{Сцяг|Гандурас}}|Нап|Эрык Пуэрта|у арэндзе з «Платэнсэ»|2001}}
{{Канец складу}}

=== Ігракі ў арэндзе ===
{{Склад}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Іван Чарных|у «[[ФК Маладзечна|Маладзечне]]» да снежня 2026 года|2004}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Максім Мардас|у «[[ФК Гомель|Гомелі]]» да снежня 2026 года|2006}}
{{Канец складу}}

=== Трэнерскі штаб ===
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Віталь Рагожкін]] (нар. 1976) — галоўны трэнер
* {{Сцяг|Расія}} [[Арцём Кулікоў]] (нар. 1980) — трэнер
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Максім Рамашчанка]] (нар. 1976) — трэнер
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Яўген Дзяргай]] (нар. 1997) — трэнер брамнікаў

=== БАТЭ-2 ===
У сезоне 2026 рэзервовая каманда пад назвай БАТЭ-2 выступае ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лізе]]&lt;ref&gt;{{cite web|date = 2024-04-05|url = https://football.by/news/186026 |title = От &quot;Энергетика-БГУ&quot; и &quot;Белшины&quot; до дублей. Заявки команд первой лиги (сезон-2024) |website = football.by|access-date = 2024-04-09|language = ru}}&lt;/ref&gt;.

{{Склад}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Віталь Журба||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Міхаіл Клякін||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Аляксей Шылак||2007}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Гаўрылаў||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Яраслаў Кузьмянок||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Ягор Махнач||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Яўген Шахновіч||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Захар Шэўчык||2006}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Назар Шчарбакоў||2009}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Раман Аліеў||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Глушко||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Карповіч||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Дзмітрый Каршакевіч||2009}}
{{Падзел складу}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Валерый Кісель||2006}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Платон Каласоўскі||2005}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ігнат Куімаў||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Патапёнак||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Елісей Старыкаў||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Арцём Шрэйн||2006}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Аляксей Апанасевіч||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Ягор Мікалаеў||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Марат Цітоў||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Мацвей Таўкач||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Ягор Фяськоў||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Швейцарыя}}|Нап|Дэвід Шэры||2007}}
{{Канец складу}}

=== Трэнерскі штаб БАТЭ-2 ===
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Баранаў]] (нар. 1974) — галоўны трэнер

== Замацаваныя нумары ==
* '''2''': {{Сцяг Беларусі}} [[Дзмітрый Яўгенавіч Ліхтаровіч|Дзмітрый Ліхтаровіч]], [[Паўабаронца (футбол)|паўабаронец]], 2002—2015.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pressball.by/news/football/237051|title=БАТЭ навсегда вывел из оборота игровой номер Дмитрия Лихтаровича|archive-url=https://web.archive.org/web/20171005220058/http://www.pressball.by/news/football/237051|archive-date=2017-10-05|access-date=2018-05-30}}&lt;/ref&gt;
* '''20''': {{Сцяг Беларусі}} [[Віталь Віктаравіч Радзівонаў|Віталь Радзівонаў]], [[Нападаючы (футбол)|нападнiк]], 2006—2018.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sport.tut.by/news/football/587241.html|title=Майка под сводами &quot;Борисов-Арены&quot;. БАТЭ красиво завершил игровую карьеру Родионова|archive-url=https://web.archive.org/web/20190129181906/https://sport.tut.by/news/football/587241.html|archive-date=2019-01-29|access-date=2018-05-30}}&lt;/ref&gt;

== Дасягненні ==
* [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|Чэмпіён Беларусі]] (15): 1999, 2002, 2006—2018
* Срэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі (7): 1998, 2000, 2003, 2004, 2019, 2020, 2021
* Бронзавы прызёр чэмпіянату Беларусі (2): 2001, 2022
* Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (6): 2006, 2010, 2015, 2020, 2021, 2026
* Фіналіст Кубка Беларусі (7): 2002, 2005, 2007, 2016, 2018, 2022, 2023
* Уладальнік [[Суперкубак Беларусі па футболе|Суперкубка Беларусі]] (8): 2010, 2011, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2022
* Удзельнік групавой стадыі [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]]: сезоны 2008/2009, 2011/2012, 2012/2013, 2014/2015, 2015/2016 (першы сярод беларускіх футбольных клубаў)
* Удзельнік групавой стадыі [[Ліга Еўропы УЕФА|Лігі Еўропы]]: сезоны 2009/2010, 2010/2011, 2017/2018, 2018/2019 (першы сярод беларускіх футбольных клубаў)

== Статыстыка выступаў ==

=== Чэмпіянат і Кубак Беларусі ===
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=70|Сезон
!Ліга
!width=30|{{Comment|М|Месца}}
!width=30|{{Comment|Г|Гульняў}}
!width=30|{{Comment|В|Перамогі}}
!width=30|{{Comment|Н|Нічыі}}
!width=30|{{Comment|П|Паражэнні}}
!width=60|Галы
!width=45|Ачкі
!width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]]
!width=200|Заўвагі
|-
| 1996 ||style=&quot;background:#A3E9FF&quot;| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Д3]] || '''1''' || 28 || 25 || 2 || 1 || &lt;nowiki&gt;79–10&lt;/nowiki&gt; || '''77''' ||  || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]]
|-
| 1997 ||style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Д2]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 25 || 3 || 2 || &lt;nowiki&gt;92–15&lt;/nowiki&gt; || '''78''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]]
|-
| 1998 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Д1]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 28 || 18 || 4 || 6 || &lt;nowiki&gt;50–25&lt;/nowiki&gt; || '''58''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| 1999 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 30 || 24 || 5 || 1 || &lt;nowiki&gt;80–22&lt;/nowiki&gt; || '''77''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|Паўфінал]] ||
|-
| 2000 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Д1]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 20 || 4 || 6 || &lt;nowiki&gt;68–26&lt;/nowiki&gt; || '''64''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|1/8 фіналу]] ||
|-
| 2001 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Д1]] || style=&quot;background:#cc9966&quot;|'''3''' || 26 || 16 || 3 || 7 || &lt;nowiki&gt;54–31&lt;/nowiki&gt; || '''51''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| 2002 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 27{{efn-ua|З улікам дадатковай гульні (перамога 1:0) за першае месца супраць гродзенскага «[[ФК Нёман Гродна|Нёмана]]». Уласна ў чэмпіянаце БАТЭ меў 56 ачкоў.}} || 19 || 2 || 6 || &lt;nowiki&gt;51–20&lt;/nowiki&gt; || '''59''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|Фіналіст]] ||
|-
| 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Д1]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 20 || 6 || 4 || &lt;nowiki&gt;70–21&lt;/nowiki&gt; || '''66''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Д1]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 22 || 4 || 4 || &lt;nowiki&gt;59–25&lt;/nowiki&gt; || '''70''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|Паўфінал]] ||
|-
| 2005 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Д1]] || '''5''' || 26 || 12 || 11 || 3 || &lt;nowiki&gt;42–27&lt;/nowiki&gt; || '''47''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|Фіналіст]] ||
|-
| 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 26 || 16 || 6 || 4 || &lt;nowiki&gt;47–27&lt;/nowiki&gt; || '''54''' ||style=&quot;background:gold&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|Уладальнік]] ||
|-
| 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 26 || 18 || 2 || 6 || &lt;nowiki&gt;50–25&lt;/nowiki&gt; || '''56''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|Фіналіст]] ||
|-
| 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 30 || 19 || 10 || 1 || &lt;nowiki&gt;54–20&lt;/nowiki&gt; || '''67''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|Паўфінал]] ||
|-
| 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 26 || 19 || 5 || 2 || &lt;nowiki&gt;55–16&lt;/nowiki&gt; || '''62''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|Паўфінал]] ||
|-
| 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 33 || 21 || 9 || 3 || &lt;nowiki&gt;64–18&lt;/nowiki&gt; || '''72''' ||style=&quot;background:gold&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|Уладальнік]] ||
|-
| 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 33 || 18 || 12 || 3 || &lt;nowiki&gt;53–20&lt;/nowiki&gt; || '''66''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|1/8 фіналу]] ||
|-
| 2012 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 30 || 21 || 5 || 4 || &lt;nowiki&gt;51–16&lt;/nowiki&gt; || '''68''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|1/8 фіналу]] ||
|-
| [[Сезон 2013 ФК БАТЭ|2013]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 32 || 21 || 4 || 7 || &lt;nowiki&gt;61–25&lt;/nowiki&gt; || '''67''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|1/8 фіналу]] ||
|-
| [[Сезон 2014 ФК БАТЭ|2014]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 32 || 20 || 11 || 1 || &lt;nowiki&gt;68–21&lt;/nowiki&gt; || '''71''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| [[Сезон 2015 ФК БАТЭ|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 26 || 20 || 5 || 1 || &lt;nowiki&gt;44–11&lt;/nowiki&gt; || '''65''' ||style=&quot;background:gold&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|Уладальнік]] ||
|-
| [[Сезон 2016 ФК БАТЭ|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 30 || 22 || 4 || 4 || &lt;nowiki&gt;73–25&lt;/nowiki&gt; || '''70''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Фіналіст]] ||
|-
| [[Сезон 2017 ФК БАТЭ|2017]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 30 || 21 || 5 || 4 || &lt;nowiki&gt;61–19&lt;/nowiki&gt; || '''68''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|Паўфінал]] ||
|-
| [[Сезон 2018 ФК БАТЭ|2018]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Д1]] || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 30 || 23 || 4 || 3 || &lt;nowiki&gt;55–24&lt;/nowiki&gt; || '''73''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|Фіналіст]] ||
|-
| [[Сезон 2019 ФК БАТЭ|2019]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Д1]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 22 || 4 || 4 || &lt;nowiki&gt;61–21&lt;/nowiki&gt; || '''70''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| [[Сезон 2020 ФК БАТЭ|2020]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Д1]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 17 || 7 || 6 || &lt;nowiki&gt;65–32&lt;/nowiki&gt; || '''58''' ||style=&quot;background:gold&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|Уладальнік]] ||
|-
| [[Сезон 2021 ФК БАТЭ|2021]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Д1]] || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 19 || 8 || 3 || &lt;nowiki&gt;61–27&lt;/nowiki&gt; || '''65''' ||style=&quot;background:gold&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|Уладальнік]] ||
|-
| 2022 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Д1]] || style=&quot;background:#cc9966&quot;|'''3''' || 30 || 16 || 11 || 3 || &lt;nowiki&gt;51–21&lt;/nowiki&gt; || '''59''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|Фіналіст]] ||
|-
| 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Д1]] || '''5''' || 28 || 14 || 5 || 9 || &lt;nowiki&gt;49–32&lt;/nowiki&gt; || '''47''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|Фіналіст]] ||
|-
| 2024 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|Д1]] || '''8''' || 30 || 11 || 7 || 12 || &lt;nowiki&gt;38–38&lt;/nowiki&gt; || '''40''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| 2025 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|Д1]] || '''10''' || 30 || 11 || 7 || 12 || &lt;nowiki&gt;38–43&lt;/nowiki&gt; || '''40''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2024/2025|1/8 фіналу]] ||
|-
|}
{{notelist-ua}}

=== Міжнародныя кубкі ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: right;&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
!Кубак
!width=30|Г
!width=30|В
!width=30|Н
!width=30|П
!width=80|М
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]||104||37||31||36||&lt;nowiki&gt;119–150&lt;/nowiki&gt;
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Кубак УЕФА/Ліга Еўропы]]||63||21||11||31||&lt;nowiki&gt;75–111&lt;/nowiki&gt;
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]]||6||2||0||4||&lt;nowiki&gt;4–13&lt;/nowiki&gt;
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|[[Кубак УЕФА Інтэртота|Кубак Інтэртота]]||6||4||1||1||&lt;nowiki&gt;8–2&lt;/nowiki&gt;
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
|Усяго||179||64||43||72||&lt;nowiki&gt;206–276&lt;/nowiki&gt;
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Сезон
! Спаборніцтва
! Раўнд
! colspan=2| Сапернік
! Дома
! У гасцях
! Вынік
|-
|[[Кубак УЕФА 1999/2000|1999/00]]
|[[Кубак УЕФА]]
|к/р
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК Лакаматыў Масква|Лакаматыў (Масква)]]
|1:7
|0:5
|'''1:12'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2000/2001|2000/01]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Арменія}}
|[[ФК Шырак|Шырак (Гюмры)]]
|2:1
|1:1
|'''3:2'''
|-
|
|
|2 к/р
|{{Сцяг|Швецыя}}
|[[ФК Хельсінгбарг|Хельсінгбарг]]
|0:3
|0:0
|'''0:3'''
|-
|[[Кубак УЕФА 2001/2002|2001/02]]
|[[Кубак УЕФА]]
|к/р
|{{Сцяг|Грузія|1990}}
|[[ФК Дынама Тбілісі|Дынама (Тбілісі)]]
|4:0
|1:2
|'''5:2'''
|-
|
|
|1 раўнд
|{{Сцяг|Італія}}
|[[ФК Мілан|Мілан]]
|0:2
|0:4
|'''0:6'''
|-
|[[Кубак Інтэртота 2002|2002]]
|[[Кубак Інтэртота]]
|1 раўнд
|{{Сцяг|Данія}}
|[[ФК Акадэміск|Акадэміск (Капенгаген)]]
|1:0
|2:0
|'''3:0'''
|-
|
|
|2 раўнд
|{{Сцяг|Германія}}
|[[ФК Мюнхен 1860|Мюнхен 1860]]
|4:0
|1:0
|'''5:0'''
|-
|
|
|3 раўнд
|{{Сцяг|Італія}}
|[[ФК Балоння|Балоння]]
|0:0
|0:2
|'''0:2'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2003/2004|2003/04]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Ірландыя}}
|[[ФК Багеміянс Дублін|Багеміянс (Дублін)]]
|1:0
|0:3
|'''1:3'''
|-
|[[Кубак УЕФА 2004/2005|2004/05]]
|[[Кубак УЕФА]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Грузія}}
|[[ФК Дынама Тбілісі|Дынама (Тбілісі)]]
|2:3
|0:1
|'''2:4'''
|-
|[[Кубак УЕФА 2005/2006|2005/06]]
|[[Кубак УЕФА]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Грузія}}
|[[ФК Тарпеда Кутаісі|Тарпеда (Кутаісі)]]
|5:0
|1:0
|'''6:0'''
|-
|
|
|2 к/р
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК Крылы Саветаў Самара|Крылы Саветаў (Самара)]]
|0:2
|0:2
|'''0:4'''
|-
|[[Кубак УЕФА 2006/2007|2006/07]]
|[[Кубак УЕФА]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Малдова}}
|[[ФК Ністру Атач|Ністру (Атач)]]
|2:0
|1:0
|'''3:0'''
|-
|
|
|2 к/р
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК Рубін Казань|Рубін (Казань)]]
|0:2
|0:3
|'''0:5'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2007/2008|2007/08]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Кіпр}}
|[[ФК АПОЭЛ|АПОЭЛ (Нікасія)]]
|3:0 ([[дадатковы час|д. ч.]])
|0:2
|'''3:2'''
|-
|
|
|2 к/р
|{{Сцяг|Ісландыя}}
|[[ФК Хабнарфіёрдур|Хабнарфіёрдур]]
|1:1
|3:1
|'''4:2'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Румынія}}
|[[ФК Сцяўа Бухарэст|Сцяўа (Бухарэст)]]
|2:2
|0:2
|'''2:4'''
|-
|[[Кубак УЕФА 2007/2008|2007/08]]
|[[Кубак УЕФА]]
|1 раўнд
|{{Сцяг|Іспанія}}
|[[ФК Вільярэал|Вільярэал]]
|0:2
|1:4
|'''1:6'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2008/2009|2008/09]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Ісландыя}}
|[[ФК Валюр|Валюр (Рэйк’явік)]]
|2:0
|1:0
|'''3:0'''
|-
|
|
|2 к/р
|{{Сцяг|Бельгія}}
|[[ФК Андэрлехт|Андэрлехт (Брусель)]]
|2:2
|2:1
|'''4:3'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Балгарыя}}
|[[ФК Леўскі Сафія|Леўскі (Сафія)]]
|1:1
|1:0
|'''2:1'''
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Іспанія}}
|[[ФК Рэал Мадрыд|Рэал (Мадрыд)]]
|0:1
|0:2
|-
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Італія}}
|[[ФК Ювентус|Ювентус (Турын)]]
|2:2
|0:0
|-
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург|Зеніт (Санкт-Пецярбург)]]
|0:2
|1:1
|-
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2009/2010|2009/10]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Македонія}}
|[[ФК Македонія Скоп’е|Македонія (Скоп’е)]]
|2:0
|2:0
|'''4:0'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Латвія}}
|[[ФК Вэнтспілс|Вэнтспілс]]
|0:1
|2:1
|'''2:2'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2009/2010|2009/10]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Балгарыя}}
|[[ФК Літэкс Ловеч|Літэкс (Ловеч)]]
|0:1
|4:0 ([[дадатковы час|д. ч.]])
|'''4:1'''
|-
|
|
|Група I
|{{Сцяг|Партугалія}}
|[[ФК Бенфіка Лісабон|Бенфіка (Лісабон)]]
|1:2
|0:2
|-
|
|
|Група I
|{{Сцяг|Англія}}
|[[ФК Эвертан|Эвертан (Ліверпул)]]
|1:2
|1:0
|-
|
|
|Група I
|{{Сцяг|Грэцыя}}
|[[ФК АЕК Афіны|АЕК (Афіны)]]
|2:1
|2:2
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2010/2011|2010/11]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Ісландыя}}
|[[ФК Хабнарфіёрдур|Хабнарфіёрдур]]
|5:1
|1:0
|'''6:1'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Данія}}
|[[ФК Капенгаген|Капенгаген]]
|0:0
|2:3
|'''2:3'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2010/2011|2010/11]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Партугалія}}
|[[ФК Марытыму|Марытыму (Фуншал)]]
|3:0
|2:1
|'''5:1'''
|-
|
|
|Група E
|{{Сцяг|Нідэрланды}}
|[[ФК АЗ|АЗ (Алкмар)]]
|4:1
|0:3
|-
|
|
|Група E
|{{Сцяг|Украіна}}
|[[ФК Дынама Кіеў|Дынама (Кіеў)]]
|1:4
|2:2
|-
|
|
|Група E
|{{Сцяг|Малдова}}
|[[ФК Шэрыф Ціраспаль|Шэрыф (Ціраспаль)]]
|3:1
|1:0
|-
|
|
|1/16
|{{Сцяг|Францыя}}
|[[ФК Пары Сен-Жэрмен|Пары Сен-Жэрмен]]
|2:2
|0:0
|'''2:2'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2011/2012|2011/12]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Паўночная Ірландыя}}
|[[ФК Лінфілд|Лінфілд (Белфаст)]]
|2:0
|1:1
|'''3:1'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Літва}}
|[[ФК Экранас Панявежыс|Экранас (Панявежыс)]]
|3:1
|0:0
|'''3:1'''
|-
|
|
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Аўстрыя}}
|[[ФК Штурм Грац|Штурм (Грац)]]
|1:1
|2:0
|'''3:1'''
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Чэхія}}
|[[ФК Вікторыя Пльзень|Вікторыя (Пльзень)]]
|0:1
|1:1
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Іспанія}}
|[[ФК Барселона|Барселона]]
|0:5
|0:4
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Італія}}
|[[ФК Мілан|Мілан]]
|1:1
|0:2
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2012/2013|2012/13]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Македонія}}
|[[ФК Вардар Скоп’е|Вардар (Скоп’е)]]
|3:2
|0:0
|'''3:2'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Венгрыя}}
|[[ФК Дэбрэцэн|Дэбрэцэн]]
|1:1
|2:0
|'''3:1'''
|-
|
|
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Ізраіль}}
|[[ФК Хапаэль Кір’ят-Шмана|Хапаэль (Кір’ят-Шмана)]]
|2:0
|1:1
|'''3:1'''
|-
|
|
|Група F
|{{Сцяг|Францыя}}
|[[ФК Ліль|Ліль]]
|0:2
|3:1
|-
|
|
|Група F
|{{Сцяг|Германія}}
|[[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыя (Мюнхен)]]
|3:1
|1:4
|-
|
|
|Група F
|{{Сцяг|Іспанія}}
|[[ФК Валенсія|Валенсія]]
|0:3
|2:4
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2012/2013|2012/13]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|1/16
|{{Сцяг|Турцыя}}
|[[ФК Фенербахчэ|Фенербахчэ (Стамбул)]]
|0:0
|0:1
|'''0:1'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2013/2014|2013/14]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Казахстан}}
|[[ФК Шахцёр Караганда|Шахцёр (Караганда)]]
|0:1
|0:1
|'''0:2'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2014/2015|2014/15]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Албанія}}
|[[ФК Скендэрбэў Корча|Скендэрбэў (Корча)]]
|0:0
|1:1
|'''1:1'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Венгрыя}}
|[[ФК Дэбрэцэн|Дэбрэцэн]]
|3:1
|0:1
|'''3:2'''
|-
|
|
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Славакія}}
|[[ФК Слован Браціслава|Слован (Браціслава)]]
|3:0
|1:1
|'''4:1'''
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Партугалія}}
|[[ФК Порту|Порту]]
|0:3
|0:6
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Іспанія}}
|[[ФК Атлетык Більбаа|Атлетык (Більбаа)]]
|2:1
|0:2
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Украіна}}
|[[ФК Шахцёр Данецк|Шахцёр (Данецк)]]
|0:7
|0:5
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2015/2016|2015/16]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Ірландыя}}
|[[ФК Дандалк|Дандалк]]
|2:1
|0:0
|'''2:1'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Венгрыя}}
|[[ФК Відэатон|Відэатон (Секешфехервар)]]
|1:0
|1:1
|'''2:1'''
|-
|
|
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Сербія}}
|[[ФК Партызан Бялград|Партызан (Бялград)]]
|1:0
|1:2
|'''2:2'''
|-
|
|
|Група E
|{{Сцяг|Германія}}
|[[ФК Баер 04 Леверкузен|Баер 04 (Леверкузен)]]
|1:1
|1:4
|-
|
|
|Група E
|{{Сцяг|Італія}}
|[[ФК Рома|Рома]]
|3:2
|0:0
|-
|
|
|Група E
|{{Сцяг|Іспанія}}
|[[ФК Барселона|Барселона]]
|0:2
|0:3
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2016/2017|2016/17]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Фінляндыя}}
|[[ФК СІК Сейняёкі|СІК (Сейняёкі)]]
|2:0
|2:2
|'''4:2'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Ірландыя}}
|[[ФК Дандалк|Дандалк]]
|1:0
|0:3
|'''1:3'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2016/2017|2016/17]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Казахстан}}
|[[ФК Астана|Астана]]
|2:2
|0:2
|'''2:4'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2017/2018|2017/18]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Арменія}}
|[[ФК Алашкерт|Алашкерт (Мартуні)]]
|1:1
|3:1
|'''4:2'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Чэхія}}
|[[ФК Славія Прага|Славія (Прага)]]
|2:1
|0:1
|'''2:2'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2017/2018|2017/18]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Украіна}}
|[[ФК Александрыя|Александрыя]]
|1:1
|1:2
|'''2:3'''
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Сербія}}
|[[ФК Црвена Звезда|Црвена Звезда (Бялград)]]
|0:0
|1:1
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Англія}}
|[[ФК Арсенал Лондан|Арсенал (Лондан)]]
|2:4
|0:6
|-
|
|
|Група H
|{{Сцяг|Германія}}
|[[ФК Кёльн|Кёльн]]
|1:0
|2:5
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2018/2019|2018/19]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Фінляндыя}}
|[[ФК ХІК Хельсінкі|ХІК (Хельсінкі)]]
|0:0
|2:1
|'''2:1'''
|-
|
|
|3 к/р
|{{Сцяг|Азербайджан}}
|[[ФК Карабах Агдам|Карабах (Агдам)]]
|1:1
|1:0
|'''2:1'''
|-
|
|
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Нідэрланды}}
|[[ФК ПСВ Эйндхавен|ПСВ (Эйндхавен)]]
|2:3
|0:3
|'''2:6'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2018/2019|2018/19]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|Група L
|{{Сцяг|Венгрыя}}
|[[ФК МОЛ Відзі|МОЛ Відзі (Секешфехервар)]]
|2:0
|2:0
|-
|
|
|Група L
|{{Сцяг|Грэцыя}}
|[[ФК ПАОК|ПАОК (Салонікі)]]
|1:4
|3:1
|-
|
|
|Група L
|{{Сцяг|Англія}}
|[[ФК Чэлсі|Чэлсі (Лондан)]]
|0:1
|1:3
|-
|
|
|1/16
|{{Сцяг|Англія}}
|[[ФК Арсенал Лондан|Арсенал (Лондан)]]
|1:0
|0:3
|'''1:3'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2019/2020|2019/20]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Польшча}}
|[[ФК Пяст Глівіцы|Пяст (Глівіцы)]]
|1:1
|2:1
|'''3:2'''
|-
|
|
|2 к/р
|{{Сцяг|Нарвегія}}
|[[ФК Русенбарг|Русенбарг (Тронхейм)]]
|2:1
|0:2
|'''2:3'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2019/2020|2019/20]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|3 к/р
|{{Сцяг|Боснія і Герцагавіна}}
|[[ФК Сараева|Сараева]]
|0:0
|2:1
|'''2:1'''
|-
|
|
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Казахстан}}
|[[ФК Астана|Астана (Нур-Султан)]]
|2:0
|0:3
|'''2:3'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2020/2021|2020/21]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Балгарыя}}
|[[ФК ЦСКА Сафія|ЦСКА (Сафія)]]
|—
|0:2
|'''0:2'''
|-
|[[Ліга канферэнцый УЕФА 2021/2022|2021/22]]
|[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Грузія}}
|[[ФК Дынама Батумі|Дынама (Батумі)]]
|1:4
|1:0
|'''2:4'''
|-
|[[Ліга канферэнцый УЕФА 2022/2023|2022/23]]
|[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Турцыя}}
|[[ФК Каньяспор|Каньяспор]]
|0:3
|0:2
|'''0:5'''
|-
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2023/2024|2023/24]]
|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Албанія}}
|[[ФК Партызані Тырана|Партызані (Тырана)]]
|2:0
|1:1
|'''3:1'''
|-
|
|
|2 к/р
|{{Сцяг|Кіпр}}
|[[ФК Арыс Лімасол|Арыс (Лімасол)]]
|3:5
|2:6
|'''5:11'''
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2023/2024|2023/24]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|3 к/р
|{{Сцяг|Малдова}}
|[[ФК Шэрыф Ціраспаль|Шэрыф (Ціраспаль)]]
|2:2
|1:5
|'''3:7'''
|-
|[[Ліга канферэнцый УЕФА 2023/2024|2023/24]]
|[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]]
|Плэй-оф
|{{Сцяг|Косава}}
|[[ФК Балкані|Балкані (Тэрандэ)]]
|1:0
|1:4
|'''2:4'''
|-
|[[Ліга канферэнцый УЕФА 2026/2027|2026/2027]]
|[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Албанія}}
|[[ФК Эльбасані|Эльбасані]]
|0:0
|1:1
|'''1:1'''
([[пенальці|пен.]]'''5:4''')
|-
|
|
|2 к/р
|{{Сцяг|Швейцарыя}}
|[[ФК С'ён|С'ён]]
|1:1
|0:4
|'''1:5'''
|-
|}

=== Неафіцыйныя турніры ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Сезон
! Спаборніцтва
! Раўнд
! colspan=2| Супернік
! Вынік
|-
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 2000|2000]]
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці]]
|Група В
|{{Сцяг|Украіна}}
|[[ФК Дынама Кіеў|Дынама (Кіеў)]]
|'''0:0'''
|-
|
|
|Група В
|{{Сцяг|Латвія}}
|[[ФК Сконта Рыга|Сконта (Рыга)]]
|'''1:3'''
|-
|
|
|Група В
|{{Сцяг|Арменія}}
|[[ФК Шырак|Шырак (Гюмры)]]
|'''5:1'''
|-
|
|
|Паўфінальная група
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК Спартак Масква|Спартак (Масква)]]
|'''1:5'''
|-
|
|
|Паўфінальная група
|{{Сцяг|Малдова}}
|[[ФК Зімбру|Зімбру (Кішынёў)]]
|'''0:4'''
|-
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 2003|2003]]
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці]]
|Група В
|{{Сцяг|Таджыкістан}}
|[[ФК Рэгар-ТадАЗ|Рэгар-ТадАЗ]]
|'''2:0'''
|-
|
|
|Група В
|{{Сцяг|Латвія}}
|[[ФК Сконта Рыга|Сконта (Рыга)]]
|'''1:1'''
|-
|
|
|Група В
|{{Сцяг|Арменія}}
|[[ФК Пюнік|Пюнік (Ерэван)]]
|'''1:1'''
|-
|
|
|1/4 фінала
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК Лакаматыў Масква|Лакаматыў (Масква)]]
|'''1:3'''
|-
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 2007|2007]]
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці]]
|Група А
|{{Сцяг|Таджыкістан}}
|[[ФК Рэгар-ТадАЗ|Рэгар-ТадАЗ]]
|'''2:0'''
|-
|
|
|Група А
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК ЦСКА Масква|ЦСКА (Масква)]]
|'''0:2'''
|-
|
|
|Група А
|{{Сцяг|Казахстан}}
|[[ФК Актабэ|Актабэ]]
|'''2:0'''
|-
|
|
|1/4 фінала
|{{Сцяг|Малдова}}
|[[ФК Шэрыф Ціраспаль|Шэрыф (Ціраспаль)]]
|'''0:1'''
|-
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 2008|2008]]
|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці]]
|Група D
|{{Сцяг|Арменія}}
|[[ФК Бананц|Бананц (Ерэван)]]
|'''1:1'''
|-
|
|
|Група D
|{{Сцяг|Украіна}}
|[[ФК Дынама Кіеў|Дынама (Кіеў)]]
|'''1:1'''
|-
|
|
|Група D
|{{Сцяг|Узбекістан}}
|[[ФК Пахтакор|Пахтакор (Ташкент)]]
|'''2:1'''
|-
|
|
|1/4 фінала
|{{Сцяг|Грузія}}
|[[ФК Металург Руставі|Алімпі (Руставі)]]
|'''2:1'''
|-
|
|
|Паўфінал
|{{Сцяг|Азербайджан}}
|[[ФК Хазар-Ленкарань|Хазар-Ленкарань]]
|'''1:2'''
|-
|}

== Стадыён ==
[[Файл:Borisov-arena stands.jpg|thumb|[[Барысаў-Арэна]]]]
Доўгі час клуб гульні праводзіў на [[Гарадскі стадыён (Барысаў)|Барысаўскім гарадскім стадыёне]], пабудаваным у 1963 годзе. Тады была ўзведзена адна трыбуна — заходняя. Зараз стадыён налічвае дзве трыбуны, агульнай умяшчальнасцю 5402 чалавекі. Усталяваныя мачты штучнага святла, ёсць электратабло. У 2008 годзе над усходняй трыбунай пабудаваны казырок. Матчы групавых этапаў еўракубкаў БАТЭ праводзіў на мінскім стадыёне «Дынама».

У 2010 годзе распачата будаўніцтва новага стадыёна. У 2014 годзе [[Барысаў-Арэна]] ўведзена ў строй.

== Вядомыя гульцы ==
Наступныя гульцы БАТЭ выклікаліся ў нацыянальныя зборныя сваіх краін. '''Тлустым''' пазначаны гульцы, якія выклікаліся ў зборную падчас выступаў за БАТЭ.

{{Div col|4}}
* {{Сцяг|Арменія||20px}} '''[[Завен Бадаян]]'''
* {{Сцяг|Арменія||20px}} '''[[Аганес Гааран]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Ілья Алексіевіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Эдгар Аляхновіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Анцілеўскі]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Бага]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Максім Бардачоў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Валерый Бачароў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Генадзь Блізнюк]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Мікалай Бранфілаў]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Рэнан Брэсан]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Віталь Булыга]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Яўген Бярозкін]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Бяссмертны]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Аляксандр Валадзько]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Максім Валадзько]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Раман Васілюк]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Сяргей Верамко]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Захар Волкаў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Андрэй Гарбуноў]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Міхаіл Гардзяйчук]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Аляксандр Глеб]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Валерый Грамыка]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзяніс Грачыха]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Аляксандр Гутар]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Юрый Сяргеевіч Дарашкевіч|Юрый Дарашкевіч]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Станіслаў Драгун]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Максім Жаўнерчык]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Юрый Жаўноў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Дзмітрый Камароўскі]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Арцём Аляксандравіч Канцавы|Арцём Канцавы]]''' (нар. 1999)
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Арцём Уладзіміравіч Канцавы|Арцём Канцавы]] (нар. 1983)
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Ліхтаровіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Аляксандр Карніцкі]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Юрый Кендыш]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Уладзіслаў Клімовіч]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Сяргей Крывец (футбаліст)|Сяргей Крывец]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Андрэй Кудравец]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Віталь Уладзіміравіч Кутузаў|Віталь Кутузаў]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзяніс Лапцеў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Яўген Лашанкоў]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Ліхтаровіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Мазалеўскі]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Уладзіслаў Малькевіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзмітрый Молаш]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Павел Няхайчык]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Даніла Нячаеў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Дзмітрый Падстрэлаў]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзяніс Палякоў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Аляксандр Паўлавец]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Аляксандр Паўлаў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Віталь Віктаравіч Радзівонаў|Віталь Радзівонаў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Арцём Радзькоў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Філіп Рудзік]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Аляксей Рыас]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Мікалай Рындзюк]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Антон Сарока]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Сяргей Сасноўскі]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Міхаіл Сівакоў]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Мікалай Сігневіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Максім Скавыш]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Вадзім Скрыпчанка]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Ігар Стасевіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Алег Страхановіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Валерый Стрыпейкіс]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Ягор Усеваладавіч Філіпенка|Ягор Філіпенка]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Руслан Хадаркевіч]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Васіль Хамутоўскі]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Антон Чычкан]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Сяргей Чэрнік]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Алег Шкабара]]
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Дзяніс Шчарбіцкі]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Ігар Шытаў]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Аляксандр Юрэвіч]]'''
* {{Сцяг|Беларусь||20px}} '''[[Яўген Яблонскі]]'''
* {{Сцяг|Боснія і Герцагавіна||20px}} '''[[Боян Насціч]]'''
* {{Сцяг|Грузія||20px}} '''[[Валерыянэ Гвілія]]'''
* {{Сцяг|Ісландыя||20px}} [[Вілюм Тоўр Вілюмсан]]
* {{Сцяг|Латвія||20px}} '''[[Каспарс Дубра]]'''
* {{Сцяг|Сербія||20px}} [[Аляксандар Еўціч]]
* {{Сцяг|Сербія||20px}} [[Мацея Кежман]]
* {{Сцяг|Сербія||20px}} '''[[Няманя Мілунавіч]]'''
* {{Сцяг|Сербія||20px}} [[Філіп Младэнавіч]]
* {{Сцяг|Уганда||20px}} '''[[Лувага Кізіта]]'''
* {{Сцяг|Узбекістан||20px}} '''[[Шахбоз Умараў]]'''
* {{Сцяг|Фінляндыя||20px}} '''[[Ясэ Туомінен]]'''
* {{Сцяг|Харватыя||20px}} [[Юрыца Булят]]
* {{Сцяг|Харватыя||20px}} [[Якаў Філіпавіч]]
* {{Сцяг|Чарнагорыя||20px}} '''[[Мірка Іваніч]]'''
* {{Сцяг|Чарнагорыя||20px}} [[Барыс Капітавіч]]
* {{Сцяг|Чарнагорыя||20px}} '''[[Няманя Нікаліч]]'''
* {{Сцяг|Чарнагорыя||20px}} [[Марка Сіміч]]
* {{Сцяг|Эстонія||20px}} '''[[Артур Пік]]'''

{{Div col end}}

== Галоўныя трэнеры ==
{{Div col|3}}
* [[Леў Мазуркевіч]] (1973—1981)
* [[Юрый Пунтус]] (1996—2004)
* [[Ігар Крывушэнка]] (2005—2007)
* [[Віктар Ганчарэнка]] (2007 — кастрычнік 2013)
* [[Аляксандр Ермаковіч]] (кастрычнік 2013 — студзень 2018)
* [[Алег Дулуб]] (студзень — чэрвень 2018)
* [[Аляксей Бага]] ({{в.а.}} у чэрвені — жніўні 2018; жнівень 2018 — снежань 2019)
* [[Кірыл Альшэўскі]] (студзень — верасень 2020)
* [[Аляксандр Пятровіч Лісоўскі|Аляксандр Лісоўскі]] (верасень — снежань 2020)
* [[Віталь Жукоўскі]] (снежань 2020 — снежань 2021)
* [[Аляксандр Сяргеевіч Міхайлаў|Аляксандр Міхайлаў]] (студзень — жнівень 2022)
* [[Сяргей Зяневіч]] ({{в.а.}} у жніўні — кастрычніку 2022)
* [[Кірыл Альшэўскі]] (кастрычнік 2022 — студзень 2024)
* [[Ігар Крывушэнка]] (студзень — жнівень 2024)
* [[Іван Мігаль]] ({{в.а.}} у жніўні — снежні 2024; снежань 2024 — чэрвень 2025)
* [[Уладзімір Нявінскі]] ({{в.а.}} у чэрвені — ліпені 2025)
* [[Арцём Канцавы]] (ліпень 2025 — чэрвень 2026)
* [[Віталь Рагожкін]] (з чэрвеня 2026)
{{Div col end}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://www.fcbate.by/ Афіцыйны сайт]
* [http://www.belarus.by/by/about-belarus/sport/bate Футбольны клуб БАТЭ (Барысаў)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120202131933/http://www.belarus.by/by/about-belarus/sport/bate |date=2 лютага 2012 }} на [http://www.belarus.by/by афіцыйным сайце Рэспублікі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130131085145/http://www.belarus.by/by |date=31 студзеня 2013 }}
* {{globalsportsarchive|fk-bate-barysau/17648}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Склад ФК БАТЭ}}
{{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}}

[[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|БАТЭ]]
[[Катэгорыя:ФК БАТЭ| ]]</text>
      <sha1>nhmnstufjuz9epx3pvx8ie0x49ymwwi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Скідзель</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16291</id>
    <revision>
      <id>5181441</id>
      <parentid>5113965</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T10:36:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14747" sha1="hv1i67s13wvg96tdmtjnm5v6ptkq1rv" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
 |статус                  = горад
 |беларуская назва        = Скідзель
 |выява                   = 
 |подпіс                  = 
 |вобласць                = Гродзенская
 |раён                    = Гродзенскі
 |статус з                = 1974
}}
'''Скі́дзель'''&lt;ref name=&quot;NNP&quot;/&gt; ({{lang-be-trans|Skidzieĺ}}) — горад раённага падпарадкавання ў [[Гродзенскі раён|Гродзенскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], на [[Скідалька|р. Скідзелька]]. За 30 км на паўднёвы ўсход ад [[Гродна]]; [[Скідзель (станцыя)|чыгуначная станцыя]] на лініі Гродна — [[Масты]], на аўтадарозе Гродна — [[Ліда]]. Насельніцтва — 10.717 чал. (2018)&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;.

== Назва ==
Назва паселішча пайшла ад назвы ракі [[Скідалька|Скідзелька]]. Больш ранняя форма гідроніма мела быць такой жа, што і цяперашні тапонім, — Скідзель.

Гідронім балцкага (літоўскага ці яцвяжскага) паходжання. Найбліжэйшы аналаг — літоўская рачная назва ''Skidelė''. Даследчык літоўскай гідраніміі А. Ванагас лакалізуе гэтую рэчку недалёка ад вытокаў ракі [[Котра (рака)|Котры]], у якую Скідзель уцякае (не выключана, што маецца на ўвазе менавіта Скідзель, а не іншая рэчка). На ўсходзе ад вытокаў Котры ён жа пазначае мікратапонім (назва поля) ''Skidulys'' (каля [[Радунь|Радуні]]). Аналаг гэтым назвам — літоўскі гідронім ''Skid-upys'' (у Цэнтральнай Літве, ля [[Кедайней|Кедайнея]])&lt;ref&gt;''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 303.&lt;/ref&gt;.

Той жа фармант -''el''-, што і ў гідроніме Скідзель, таксама ў нёманскай рачной назве ''Zietela'' (Зецела) — у такой форме ў [[Зецельская гаворка|аўтахтонным]] літоўскім маўленні на Верхнім Панямонні засведчаная назва ракі [[Дзятлаўка (рака)|Дзятлаўка]]. У сваю чаргу, назва ''Zietela'' ўтварылася ад назвы возера, якое засведчанае пад 1253 г. як «Зъято» (ад яцвяжскага *''Zeitō''). Фармант -''el''-, з дапамогай якога назва ракі ўтварылася ад назвы возера, часта выступае ў такой ролі ў балцкай гідраніміі&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;''А. П. Непокупный''. Лингвогеографические связи литовских и белорусских форм названий г. Дятлово и его окрестностей // Балто-славянские исследования. М., 1974. С. 153, 155.&lt;/ref&gt;.

Магчыма, рачная назва таксама ўтварылася ад зніклай з часам назвы возера з асновай ''Skid-'' (яцв. ''*Skidō''). Знікнуць з цягам часу магло і само возера — як знікла на сёння тое возера, ад назвы якога пайшла назва ракі ''Zietela'' (Дзятлаўка).

Гідранімічны корань ''Skid-'' звязаны з літоўскім ''skidyti, skisti'' «разыходзіцца ў бакі; абтрэпвацца», ''kidyti,'' ''kedyti, kedėti'' «абтрэпвацца, ірвацца». Далей да гнязда слоў ад сінанімічных каранёў ''*kēd- / *kēt-''. Водныя назвы, утвораныя ад гэтых каранёў, пазначалі або азёры з «ірванай» берагавой лініяй (з мноствам заток, што ўразаюцца ў сушу), або рэкі з цячэннем, якое на адносна абмежаваным участку свайго шляху рэзка мяняе кірунак&lt;ref&gt;''В. Н. Топоров.'' Из индоевропейской этимологии III (1-3) // Исследования по этимологии и семантике. Т. 2: Индоевропейские языки и индоевропеистика. Кн. 1. Москва, 2006. С. 106—107, 119.&lt;/ref&gt;.

Значэнне рачной назвы Скідзель можна прыблізна перадаць як «Шчаціністая (рака)» (у канфігурацыйным сэнсе).

== Гісторыя ==
У XVI стагоддзі вялікакняскі двор у Гарадзенскай эканоміі [[ВКЛ|Вялікага Княства Літоўскага]]. З 1588 года — каралеўскі двор Гарадзенскага староства [[Троцкае ваяводства|Троцкага ваяводства]].

Гісторыя мястэчка Скідзель пачалася з прывілею караля Рэчы Паспалітай [[Уладзіслаў IV|Уладзіслава IV Вазы]] ад [[27 ліпеня]] [[1644]] года, паводле якога на адным з ворных палеткаў каралеўскага двара быў заснаваны новы населены пункт з правамі горада. Каморнік эканоміі Войцех Пуцілоўскі вымераў тут квадратны па сваёй форме рынак, які займаў плошчу 3 моргі і 9 прутоў, а таксама 100 местачковых пляцаў — на рынку і Азёрскай, Віленскай, Катранскай, Луненскай і Наваградскай вуліцах — пад засяленне будучымі мяшчанамі. Паводле каралеўскага прывілея ў Скідзелі праводзіліся 2 кірмашы на год, таргі 2 разы на тыдзень.

З 1795 года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1885 годзе цэнтр воласці [[Гродзенскі павет (Расійская імперыя)|Гродзенскага павета]].

З 1921 года ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], цэнтр гміны [[Гродзенскі павет (1921—1940)|Гродзенскага павета]].

З 1939 года ў [[БССР]], з 1940 [[гарадскі пасёлак]], цэнтр раёна. У гады Вялікай Айчыннай вайны акупанты стварылі ў Скідзелі лагер смерці, дзе знішчылі 2330 чалавек. З 1962 года ў Гродзенскім раёне. 29 верасня 1972 года да Скідзеля далучана вёска [[Хваты]]&lt;ref&gt;Рашэнне выканаўчага камітэта Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 29 верасня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 31 (1369).&lt;/ref&gt;. З 1974 горад.

== Насельніцтва ==
&lt;div style=&quot;float:right;margin:0 0.5em 1em;&quot; class=&quot;toccolours&quot;&gt;{{Graph:Chart|width=220|height=128|type=rect|x=1897,1973,1995,2006,2015,2018,2022|y=2790,8600,11300,10700,10554,10717,9943}}&lt;/div&gt;
* '''XIX стагоддзе''': 1897 год — 2790 чал.{{sfn|Беларусь|1995}}
* '''XX стагоддзе''': 1973 год — 8,6 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1995 год — 11,3 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}
* '''XXI стагоддзе''': 2006 год — 10,7 тыс. чал.; 2015 год — 10&amp;nbsp;554 чал.&lt;ref name=&quot;2015-Estimate&quot;/&gt;; 2016 год — 10&amp;nbsp;592 чал.&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;/&gt;; 2017 год — 10&amp;nbsp;709 чал.&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;/&gt;; 2018 год — 10&amp;nbsp;717 чал.; 2022 год — 9&amp;nbsp;943 чал.

== Эканоміка ==
Прадпрыемствы харчовай (ААТ «Скідзельскі цукровы камбінат», «Гроднахлебапрадукт» і інш.) і будаўнічых матэрыялаў прамысловасці. Племптушкарэпрадуктар «Юбілейны». Гасцініца.

== Культура ==
Музей беларускага паэта [[Міхась Васілёк|М. Васілька]]. Касцёл (1990-я), царква (2005).

== Славутасці ==
* [[Свята-Міхайлаўская царква (Скідзель)|Свята-Міхайлаўская царква]] (1851)
* [[Касцёл Унебаўзяцця Маці Божай (Скідзель)|Касцёл Унебаўзяцця Маці Божай]] (1870-я)
* [[Касцёл Святога Іосіфа Рамесніка (Скідзель)|Касцёл Святога Іосіфа Рамесніка]]
* [[Скідзельскі парк]]
* [[Царква ў гонар Сабора навамучанікаў і вызнаўцаў зямлі Беларускай (Скідзель)|Царква ў гонар Сабора навамучанікаў і вызнаўцаў зямлі Беларускай]] (2014)

&lt;gallery&gt;
Файл:Skidel St. Joseph's Catholic Church.JPG|Новы [[касцёл Святога Іосіфа Рамесніка (Скідзель)]].
Файл:Skidel Church of sacred New martyrs and confessors of Belarus.JPG|Царква ў гонар Сабора навамучанікаў і вызнаўцаў зямлі Беларускай.
Файл:4628 Orthodox church Hrodna Region May 2019.JPG
Файл:Skidal. Скідаль (XX).jpg|Хрысціянскія храмы Беларусі на фотаздымках Яна Балзункевіча.
&lt;/gallery&gt;

== Вядомыя асобы ==
* {{нп5|Аўраам Гілель Гольдберг||he|אברהם הלל גולדברג}}
* [[Іван Іванавіч Данчанка]] (нар. 1957) — беларускі дзяржаўны дзеяч.
* {{нп5|Ар’е Лейб Елін||he|אריה ליב ילין}}
* {{нп5|Іехуда Калодзіцкі||he|יהודה קולודצקי}}
* [[Абе Леў]] (1862—1959) — публіцыст, гісторык&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.rujen.ru/index.php/%D0%9B%D0%95%D0%92_%D0%90%D0%B1%D0%B5 |title=Архіўная копія |access-date=25 лютага 2023 |archive-date=25 лютага 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230225142253/https://www.rujen.ru/index.php/%D0%9B%D0%95%D0%92_%D0%90%D0%B1%D0%B5 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.
* {{нп5|Нахман Міфелеў||he|נחמן מיפלב}}
* {{нп5|Давід Немеры||he|דוד נמרי}}
* {{нп5|Якаў Немеры||he|יעקב נמרי}}
* [[Ёсеф Рубінштэйн]] (1904—1978) — ізраільскі паэт&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.rujen.ru/index.php/%D0%A0%D0%A3%D0%91%D0%98%D0%9D%D0%A8%D0%A2%D0%95%D0%99%D0%9D_%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84 |title=Архіўная копія |access-date=25 лютага 2023 |archive-date=25 лютага 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230225145223/https://www.rujen.ru/index.php/%D0%A0%D0%A3%D0%91%D0%98%D0%9D%D0%A8%D0%A2%D0%95%D0%99%D0%9D_%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.
* {{нп5|Ёсеф Рэбейкаў||he|יוסף רביקוב}}
* {{нп5|Машэ Якаў Рэбейкаў||he|משה יעקב רביקוב}}
* {{нп5|Элізабет Гертруда Стэрн||en|Elizabeth Gertrude Stern}}
* [[Веньямін Іванавіч Сянько]] (1946—2020) — спецыяліст у галіне рухомага саставу чыгункі, цягі паяздоў і электрыфікацыі. Доктар тэхнічных навук (1990), прафесар (1992).
* [[Пётр Якаўлевіч Сяўрук]]
* [[Алесь Чобат]]
* {{нп5|Шабтай Шмуэлі||he|שבתי שמואלי}}

== Зноскі ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;2017-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NNP&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2015-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2015}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;2016-Estimate&quot;&gt;{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* ''[[Сяргей Токць|Токць С]].'' Метадалогія і метады гісторыка-дэмаграфічнага даследавання беларускага мястэчка ХІХ ст. (на прыкладзе Скідзеля) // Гістарычная ўрбаністыка: асновы метадалогіі і крыніцазнаўчая база : зб. навук. арт. / ГрДУ імя Я.Купалы; рэдкал. І. В. Соркіна (гал. рэд.) і інш. — Гродна: [[ГрДУ]], 2011. — ISBN 978-985-515-519-6
* {{Крыніцы/БелЭн|14|Скідзель|Князева В. М.|454}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Скідзель|664}}
* {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|X|670|Skidel}}

== Спасылкі ==
{{Commons}}
{{OSM relation|4784300|Скідзель}}

{{Гродзенскі раён}}
{{Гарады Гродзенскай вобласці}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Скідзель| ]]
[[Катэгорыя:Гарады-спадарожнікі Гродна]]</text>
      <sha1>hv1i67s13wvg96tdmtjnm5v6ptkq1rv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рускія</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17021</id>
    <revision>
      <id>5181252</id>
      <parentid>5166184</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T19:05:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <origin>5181252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52110" sha1="pdw9k579ny10js0w050t3xj8dnnkvcl" xml:space="preserve">{{не блытаць|Расіяне}}
{{Этнас
|назва         = Рускія
|выява         = 
|саманазва     = Русские
|колькасць   = Каля 133 млн.&lt;ref name=JoshuaProject&gt;{{cite web|url=http://www.joshuaproject.net/peoples.php?peo3=14598|title=People: Russian|lang=en|access-date=2012-02-28|archive-url=https://www.webcitation.org/67yTcdTll?url=http://www.joshuaproject.net/peoples.php?peo3=14598|archive-date=27 мая 2012|url-status=live}}{{en icon}}&lt;/ref&gt; (2014):
| рассяленне    =  {{RUS}}: 111 016 896 (перапіс [[2010]] г.)&lt;ref name=&quot;этнорф2010&quot;&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls Усерасійскі перапіс насельніцтва 2010. Нацыянальны склад насельніцтва РФ 2010] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211223052305/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |date=23 снежня 2021 }}{{ru icon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;рг&quot;&gt;[http://www.rg.ru/2011/12/16/stat.html Вось якія мы — расіяне. Аб выніках Усерасійскага перапісу насельніцтва 2010 года]{{ru icon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Без уліку акупаваных [[Расія]]й у 2014 годзе [[Украіна|ўкраінскіх]] тэрыторый.&lt;/ref&gt;

{{UKR}}: 8 334 141 (перапіс [[2001]] г.):&lt;ref name=&quot;perepisU&quot;&gt;{{cite web|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/|title=Усеўкраінскі перапіс насельніцтва. Руская версія. Вынікі. Нацыянальнасць і родная мова|lang=ru|archive-url=https://www.webcitation.org/6171e8TFd?url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/|archive-date=21 жніўня 2011|access-date=19 жніўня 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* [[File:Flag of Donetsk Oblast.svg|22px]] [[Данецкая вобласць]]: 1 844 399
* [[File:Flag of Crimea.svg|22px]] [[Аўтаномная Рэспубліка Крым]]: 1 180 400
* [[File:Luhansk-Oblast-flag.gif|22px]] [[Луганская вобласць]]: 991 825
* [[File:Flag Kh-region.png|22px]] [[Харкаўская вобласць]]: 742 000
* [[File:Flag of Dnipropetrovsk Oblast.png|22px]] [[Днепрапятроўская вобласць]]: 627 531
* [[File:Flag of Odesa Oblast.svg|22px]] [[Адэская вобласць]]: 508 500
* [[File:Flag of Zaporizhia Oblast.svg|22px]] [[Запарожская вобласць]]: 476 748
* [[File:Flag of Kyiv Kurovskyi.svg|22px]] [[Кіеў]]: 337 300
* [[File:Flag of Sevastopol.svg|22px]] [[Севастопаль]]: 269 953
* [[File:Flag of Nikolayev oblast.svg|22px]] [[Мікалаеўская вобласць]]: 177 500
* [[File:Flag of Kherson Oblast.svg|22px]] [[Херсонская вобласць]]: 165 200
* [[File:Flag of Sumy Oblast.png|22px]] [[Сумская вобласць]]: 121 700
* [[File:Flag of Poltava Oblast.svg|22px]] [[Палтаўская вобласць]]: 117 100
* [[File:Flag of Kyiv Oblast.svg|22px]] [[Кіеўская вобласць]]: 109 300

{{KAZ}}: 3 685 009 (ацэнка [[2014]] г.):&lt;ref name=&quot;Этнодемограф&quot;&gt;[http://www.stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT081783 Агенцтва Рэспублікі Казахстан па статыстыцы. Этнадэмаграфічны зборнік Рэспублікі Казахстан 2014] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171108091746/http://www.stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT081783 |date=8 лістапада 2017 }}{{ru icon}}&lt;/ref&gt; 
* [[Файл:Coats of arms of East Kazakhstan Province.svg|22px]] [[Усходне-Казахстанская вобласць]]: 529 286
* [[Файл:Coat of Arms of Karagandy Province.svg|22px]] [[Карагандзінская вобласць]]: 512 769
* [[Файл:Flag of Almaty.svg|22px]] [[Алматы]]: 447 259
* [[Файл:Logo kostanay.jpg|22px]] [[Кастанайская вобласць]]: 371 019
* [[Файл:Алматы облысы герб.png|22px]] [[Алмацінская вобласць]]: 301 713
* [[Файл:North Kazakhstan province seal.svg|22px]] [[Паўночна-Казахстанская вобласць]]: 287 562
* [[Файл:Logo Pavlodar region.png|22px]] [[Паўладарская вобласць]]: 280 447
* [[Файл:Coat of Arms of Aqmola Province.png|22px]] [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінская вобласць]]: 253 458
* [[Файл:Turkistan region seal.png|22px]] [[Паўднёва-Казахстанская вобласць]]: 132 393
* [[Файл:New flag of Astana.svg|22px]] [[Астана]]: 132 103
* [[Заходне-Казахстанская вобласць]]: 130 767
* [[Файл:Zhambyl province seal.png|22px]] [[Жамбылская вобласць]]: 116 632

{{USA}}: 3 163 084 (ацэнка [[2009]] г.):&lt;ref name=census1&gt;{{cite web |url=http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&amp;-context=adp&amp;-qr_name=ACS_2009_1YR_G00_DP2&amp;-ds_name=ACS_2009_1YR_G00_&amp;-tree_id=306&amp;-redoLog=false&amp;-geo_id=01000US&amp;-format=&amp;-_lang=en&amp;-search_map_config= |title=Selected Social Characteristics in the United States: 2009 |publisher=U.S. Census American Community Survey |year=2009 |access-date=19 жніўня 2014 |archive-url=https://archive.today/20200211182006/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&amp;-context=adp&amp;-qr_name=ACS_2009_1YR_G00_DP2&amp;-ds_name=ACS_2009_1YR_G00_&amp;-tree_id=306&amp;-redoLog=false&amp;-geo_id=01000US&amp;-format=&amp;-_lang=en&amp;-search_map_config= |archive-date=11 лютага 2020 |url-status=dead }}{{en icon}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
* [[File:Flag of New York.svg|22px]] [[Нью-Ёрк (штат)|Штат Нью-Ёрк]]: 505 113
* [[File:Flag of California.svg|22px]] [[Каліфорнія|Штат Каліфорнія]]: 449 763
* [[File:Flag of Florida.svg|22px]] [[Фларыда (штат)|Штат Фларыда]]: 249 229
* [[File:Flag of Pennsylvania.svg|22px]] [[Пенсільванія|Штат Пенсільванія]]: 213 855
* [[File:Flag of New Jersey.svg|22px]] [[Нью-Джэрсі|Штат Нью-Джэрсі]]: 197 126
* [[File:Flag of Illinois.svg|22px]] [[Ілінойс|Штат Ілінойс]]: 140 254
* [[File:Flag of Massachusetts.svg|22px]] [[Масачусетс|Штат Масачусетс]]: 122 724

{{BLR}}: 785 084 (перапіс [[2009]] г.):&lt;ref name=&quot;belstat.gov.by&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20100918165045/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf Вынікі перапісу насельніцтва Беларусі 2009 г. Нацыянальны склад.]{{ru icon}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
* [[Файл:Flag of Minsk, Belarus.svg|22px]] [[Мінск]]: 184 070
* [[Файл:Flag of Vitsebsk Voblasts.svg|22px]] [[Віцебская вобласць]]: 124 958
* [[Файл:Flag of Homyel Voblast.svg|22px]] [[Гомельская вобласць]]: 111 085
* [[Файл:Flag of Minsk Voblast.svg|22px]] [[Мінская вобласць]]: 101 579

{{UZB}}: 593 000 (ацэнка [[2012]] г.):&lt;ref&gt;[http://joshuaproject.net/countries/UZ?page=2 Uzbekistan Joshua Project]&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
*  [[Файл:Tashkent emblem.jpg|22px]] [[Ташкент]]: 440 000 (ацэнка [[2009]] г.)&lt;ref name=&quot;Gorod&quot;&gt;[http://tashkent.uz/ru/articles/22/ Даведка аб горадзе на афіцыйным сайце хакіміята г. Ташкент] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120125175336/http://tashkent.uz/ru/articles/22/ |date=25 студзеня 2012 }}[http://tashkent.uz/ru/articles/354/ Насельніцтва Ташкента] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120126030620/http://tashkent.uz/ru/articles/354/ |date=26 студзеня 2012 }}&lt;/ref&gt;

{{LAT}}: 531 324 (ацэнка [[2013]] г.):&lt;ref name=&quot;терЛР&quot;&gt;[http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic2013.htm Насельніцтва Латвіі 2013] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131202101330/http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic2013.htm |date=2 снежня 2013 }}{{ref-lv}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
* [[Файл:Flag of Riga.svg|22px]] [[Рыга]]: 249 282
* [[Файл:Flag of Daugavpils.svg|22px]] [[Даўгаўпілс]]: 45 061
* [[Файл:Flag of Liepāja.svg|22px]] [[Ліепая]]: 22 268
* [[Файл:Flag of Jurmala.svg|22px]] [[Юрмала]]: 17 258
* [[Файл:Jelgava flag.svg|22px]] [[Елгава]]: 15 810
* [[Файл:Flag of Rēzekne.svg|22px]] [[Рэзэкнэ]]: 13 875

{{CAN}}: 500 600 (перапіс [[2006]] г.):&lt;ref&gt;[http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/demo26a-eng.htm Population by selected ethnic origins, by province and territory (2006 Census) (Statistics Canada)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110115234252/http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/demo26a-eng.htm |date=15 студзеня 2011 }}{{en icon}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
* [[Файл:Flag of Ontario.svg|22px]] [[Антарыа (правінцыя)|Правінцыя Антарыа]]: 167 365
* [[Файл:Flag of British Columbia.svg|22px]] [[Брытанская Калумбія|Правінцыя Брытанская Калумбія]]: 114 105
* [[Файл:Flag of Alberta.svg|22px]] [[Альберта (правінцыя)|Правінцыя Альберта]]: 92 020
* [[Файл:Flag of Manitoba.svg|22px]] [[Манітоба|Правінцыя Манітоба]]: 45 625
* [[Файл:Flag of Quebec.svg|22px]] [[Квебек (правінцыя)|Правінцыя Квебек]]: 40 155
* [[Файл:Flag of Saskatchewan.svg|22px]] [[Саскачэван (правінцыя)|Правінцыя Саскачэван]]: 35 050

{{KGZ}}: 381 562 (ацэнка [[2012]] г.):&lt;ref name=&quot;Kir&quot;&gt;[http://www.stat.kg/stat.files/din.files/census/5010003.pdf Нацыянальны статыстычны камітэт Кыргызскай Рэспублікі. Нацыянальны склад насельніцтва (ацэнка 1 студзеня 2012 года)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131113151445/http://www.stat.kg/stat.files/din.files/census/5010003.pdf |date=13 лістапада 2013 }}{{ru icon}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
* [[Файл:Flag of Bishkek.svg|22px]] [[Бішкек]]: 192 080 (перапіс [[2009]] г.)&lt;ref name=&quot;Этно2009.Бишкек&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20120321015617/http://212.42.101.100:8088/nacstat/sites/default/files/%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%20%D0%91%D0%B8%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BA.pdf Перапіс насельніцтва Кыргызстана 2009. Бішкек]{{ru icon}}&lt;/ref&gt;
* [[Файл:Flag of Chuy Province.svg|22px]] [[Чуйская вобласць]]: 167 135 (перапіс [[2009]] г.)&lt;ref name=&quot;Этно2009.Чуй&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20110810174007/http://212.42.101.100:8088/nacstat/sites/default/files/%D0%A7%D1%83%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C.pdf Перапіс насельніцтва Кыргызстана 2009. Чуйская вобласць]{{ru icon}}&lt;/ref&gt;

{{EST}}: 332 816 (ацэнка [[2014]] г.):&lt;ref&gt;[http://www.stat.ee/34267 Статкамітэт Эстоніі. База дадзеных насельніцтва] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180104172617/http://www.stat.ee/34267 |date=4 студзеня 2018 }}{{ref-ee}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
* [[Файл:Flag of et-Harju maakond.svg|22px]] [[Павет Хар’ю]]: 179 355
* [[Файл:Ida-Virumaa lipp.svg|22px]] [[Павет Іда-Віру]]: 108 537

{{MOL}}: 201 218 (перапіс [[2004]] г.):&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;[http://www.demoscope.ru/weekly/2006/0249/analit08.php Дэмаскоп. Некаторыя вынікі перапісу 2004 года ў Малдове]{{ru icon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Без уліку [[ПМР]]&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
* [[Файл:Flag of Chișinău.svg|22px]] [[Кішынёў]]: 99 149
* [[Файл:Balti flag 2006.png|22px]] [[Бэлць|Бельцы]]: 24 546
* [[Файл:Flag of District Cahul.svg|22px]] [[Кагульскі раён]]: 7702
* [[Файл:Flag of Gagauzia.svg|22px]] [[Гагаузія]]: 5941
* [[Файл:Steag raionul edinet.svg|22px]] [[Едзінецкі раён]]: 5083

{{LIT}}: 171 100 (ацэнка [[2012]] г.):&lt;ref name=&quot;stat.gov.lt&quot;&gt;[http://db1.stat.gov.lt/statbank/default.asp?w=1440 Дэпартамент статыстыкі Літвы. Насельніцтва і сацыяльная статыстыка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120107231809/http://db1.stat.gov.lt/statbank/default.asp?w=1440 |date=7 студзеня 2012 }} ([http://db1.stat.gov.lt/statbank/SelectVarVal/Define.asp?Maintable=M3010215&amp;PLanguage=1 M3010215: Population at the beginning of the year by ethnicity (1979 -&gt; 2011)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110722151720/http://db1.stat.gov.lt/statbank/SelectVarVal/Define.asp?Maintable=M3010215&amp;PLanguage=1 |date=22 ліпеня 2011 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
* [[Файл:Vilnius County flag.svg|22px]] [[Вільнюскі павет]]: 83 281
* [[Файл:LTU Klaipedos apskritis flag.svg|22px]] [[Клайпедскі павет]]: 35 265
* [[Файл:LTU Kauno apskritis flag.svg|22px]] [[Каўнаскі павет]]: 19 784
* [[Файл:Utena County flag.svg|22px]] [[Уцінскі павет]]: 18 905

[[Файл:Flag of Transnistria (state).svg|22px]] [[Прыднястроўе]]: 154 900 (ацэнка [[2012]] г.)&lt;ref&gt;[[Прыднястроўе]] ([[ПМР]]) юрыдычна з'яўляецца часткай Малдовы, фактычна — самаабвешчанай дзяржавай, прызнанай толькі дзвюма часткова прызнанымі дзяржавамі: [[Паўднёвая Асеція]] і [[Абхазія]]. Перапіс насельніцтва ў [[Малдова|Малдове]] 5—12 кастрычніка [[2004]] г. праводзіўся без уліку насельніцтва [[ПМР]]. У [[ПМР]] у 2004 г. праводзіўся самастойны перапіс насельніцтва 11-18 лістапада 2004 г.([http://www.demoscope.ru/weekly/2005/0213/panorm01.php#2 Дэмаскоп. Вынікі перапісу насельніцтва ПМР 2004 г.]){{ru icon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.mepmr.org/pdf/stat-2013.pdf Статыстычны штогоднік 2013 ПМР] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131112165959/http://www.mepmr.org/pdf/stat-2013.pdf |date=12 лістапада 2013 }}{{ru icon}}&lt;/ref&gt;

{{сцягафікацыя|Туркменістан}}: 100 000 (ацэнка [[2001]] г.)

{{сцягафікацыя|Бразілія}}: 137 000&lt;ref&gt;[http://joshuaproject.net/countries/BR?page=9 Brazil Джошуа Проджэкт Бразілія]&lt;/ref&gt;

{{сцягафікацыя|Азербайджан}}: 119 300 (перапіс [[2009]] г.):&lt;ref name=&quot;Azer2009&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20121130101713/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/AP_/1_5.xls Перапісы насельніцтва Азербайджана 1979, 1989, 1999, 2009 гг.]{{en icon}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
* [[File:Coat of arms of Baku.svg|22px]] [[Баку]]: 108 525

{{сцягафікацыя|Вялікабрытанія}}: 75 500 (ацэнка [[2012]] г.)&lt;ref&gt;[http://joshuaproject.net/countries/UK?page=4 United Kingdom]&lt;/ref&gt;

{{сцягафікацыя|Грузія}}: 67 671 (перапіс [[2002]] г.):&lt;ref name=&quot;statistics.ge&quot;&gt;[http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/92/Georgia_Census_2002-_Ethnic_group_by_major_administrative-territorial_units.pdf Перапіс насельніцтва Грузіі 2002 г. Нацыянальны склад]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Без Абхазіі і Паўднёвай Асеціі&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
* [[Файл:Flag of Tbilisi.svg|22px]] [[Тбілісі]]: 32 580
* [[Файл:Flag of Adjara.svg|22px]] [[Аджарыя]]: 9 073

{{сцягафікацыя|Аўстралія}}: 67 055 (перапіс [[2006]] г.)&lt;ref&gt;[http://www.omi.wa.gov.au/components%5CWAPeople2006%5CSect1%5CTable_1-10.pdf  Category No. 2068.0 — 2006 Census Tables] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110327222425/http://www.omi.wa.gov.au/components/WAPeople2006/Sect1/Table_1-10.pdf |date=27 сакавіка 2011 }}{{en icon}}&lt;/ref&gt;

{{сцягафікацыя|Куба}}: 50 200 (перапіс [[2002]] г.)&lt;ref&gt;[http://www.cubagob.cu/otras_info/censo/index.htm Афіцыйная статыстыка Кубы за 2002 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070203182631/http://www.cubagob.cu/otras_info/censo/index.htm |date=3 лютага 2007 }}{{es icon}}&lt;/ref&gt;

{{сцягафікацыя|Францыя}}: 37 949 ([[2007]] г.)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ined.fr/en/pop_figures/france/immigrants_foreigners/countries_birth_1999/|title=(2007 census)|publisher=Ined.fr|date=2012-07-06|access-date=2012-07-22|archive-url=https://www.webcitation.org/69f2Fq2bJ?url=http://www.ined.fr/en/pop_figures/france/immigrants_foreigners/countries_birth_1999/|archive-date=4 жніўня 2012|url-status=live}}{{fr icon}}&lt;/ref&gt;

{{сцягафікацыя|Таджыкістан}}: 34 838 (перапіс [[2010]] г.)&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://www.stat.tj/ru/img/526b8592e834fcaaccec26a22965ea2b_1355501132.pdf Том 3. Нацыянальны склад і валоданне мовамі, грамадзянства насельніцтва Рэспублікі Таджыкістан] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131014054442/http://www.stat.tj/ru/img/526b8592e834fcaaccec26a22965ea2b_1355501132.pdf |date=14 кастрычніка 2013 }}{{ru icon}}&lt;/ref&gt;

{{сцягафікацыя|Фінляндыя}}: 26 909 (ацэнка [[2008]] г.)&lt;ref&gt;[http://www.finnish.ru/finland/state/vaesto.php Насельніцтва Фінляндыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110127164932/http://finnish.ru/finland/state/vaesto.php |date=27 студзеня 2011 }}{{ru icon}}&lt;/ref&gt;

{{сцягафікацыя|Румынія}}: 23 487 ([[2011]] г.)&lt;ref&gt;RECENSĂMÂNTUL POPULAŢIEI ŞI AL LOCUINŢELOR 2011: [http://www.constanta.insse.ro/phpfiles/sR_TAB_8.pdf] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170202131348/http://www.constanta.insse.ro/phpfiles/sR_TAB_8.pdf |date=2 лютага 2017 }}{{ref-ro}}&lt;/ref&gt;

{{сцягафікацыя|Кітай}}: 15 609 (перапіс [[2000]] г.)&lt;ref&gt;[http://141.211.142.26/member/census2000/ybListDetail.asp?ID=1# (2000, перапіс)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070928214338/http://141.211.142.26/member/census2000/ybListDetail.asp?ID=1 |date=28 верасня 2007 }}&lt;/ref&gt;

{{сцягафікацыя|Польшча}}: 13 000 (перапіс [[2011]] г.)&lt;ref&gt;[http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/narodowy-spis-powszechny-ludnosci-i-mieszkan-2011/przynaleznosc-narodowo-etniczna-ludnosci-nsp-2011,16,1.html Przynależność narodowo-etniczna ludności - NSP 2011] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141027162408/http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/narodowy-spis-powszechny-ludnosci-i-mieszkan-2011/przynaleznosc-narodowo-etniczna-ludnosci-nsp-2011,16,1.html |date=27 кастрычніка 2014 }}{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;

{{сцягафікацыя|Арменія}}: 11 911 (перапіс [[2011]] г.)&lt;ref name=&quot;docs.armstat.am&quot;&gt;[http://www.armstat.am/file/article/1._bajin_5_583-664.pdf Перапіс насельніцтва Арменіі 2011 г.]{{ru icon}}&lt;/ref&gt;

{{сцягафікацыя|Балгарыя}}: 9 978 (перапіс [[2011]] г.)&lt;ref&gt;[http://www.nsi.bg/sites/default/files/files/pressreleases/Census2011final.pdf Преброяване 2011 -]{{ref-bg}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
| вымер = 
| архкультура = 
| мова = [[Руская мова|Руская]]
| мовы зносін = 
| раса = [[Еўрапеоідная раса]]
| рэлігія = '''[[Хрысціянства]]''' ([[праваслаўе]], у тым ліку ''[[стараабрадства]]'')
| уваходзіць = [[Усходнія славяне]]
| роднасныя = [[Беларусы]], [[украінцы]] і іншыя [[славяне]]
| уключае = 
| паходжанне = [[Славяне]]
}}

'''Ру́скія''' ({{lang-ru|русские}}), таксама '''расе́йцы''' або '''расі́йцы'''{{Sfn|Расійска-беларускі слоўнік|1928|с=541}} — народ ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]] і на поўначы [[Азія|Азіі]]. Адносіцца да [[славяне|славянскай моўнай сям’і]], [[Усходнія славяне|усходнеславянскай моўнай групы]] (разам з [[Беларусы|беларусамі]] і [[Украінцы|украінцамі]]). Найбольш шматлікі народ [[Еўропа|Еўропы]] і адзін з найбуйнейшых у свеце.

== Рассяленне ==
Рускія — асноўнае насельніцтва [[Расія|Расіі]] (каля 80 %). Таксама рускія складаюць значную частку насельніцтва іншых краін і іх рэгіёнаў: у [[Беларусь|Беларусі]] 8 %, у [[Казахстан]]е 25,9 %, у [[Латвія|Латвіі]] 26,9 %, ва [[Украіна|Украіне]] 17,3 % (у [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Крыму]] 58,3 %, у г. [[Севастопаль|Севастопалі]] 71,6 %), у няпрызнаным [[Прыднястроўе|Прыднястроўі]] 28 %, у [[Эстонія|Эстоніі]] 25,7 %, у [[павет Іда-Віру|павеце Іда-Віру]] 70,8 %, у г. [[Нарва]] 96 %, у г. [[Талін]] 36,6 %.

[[Файл:Russians ethnic 94.jpg|thumb|300px|left|Рускія ў новых незалежных дзяржавах.]]

Вялікія абшчыны рускіх існуюць у больш далёкіх краінах — [[ЗША]], [[Германія|Германіі]], [[Бразілія|Бразіліі]], [[Францыя|Францыі]], [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]] — эмігранты розных хваль.

== Этнаграфічныя групы ==
Па асаблівасцях мовы і побыту рускія дзеляцца, па прапанаванай А. А. Шахматавым, А. І. Сабалеўскім і пазней прынятай шматлікімі, у прыватнасці савецкімі, даследчыкамі (Б. М. Ляпуноў, Ф. Філіп і інш.) схеме, на дзве або тры вялікія дыялектныя групы: '''паўночная окаючая''' і '''паўднёвая акаючая''' з прамежкавым говарам Масквы. Мяжа паміж першымі двума праходзіць па лініі [[Пскоў]]—[[Цвер]]—[[Масква]]—[[Ніжні Ноўгарад]].

Шэраг даследчыкаў (Д. Н. Ушакоў, Д. К. Зяленін і інш.) вылучалі дзве першыя групы як асобныя велікарускія народнасці (паўночная і паўднёвая, назвы штучныя, саманазва і самаідэнтыфікацыя незалежна ад дыялекту — рускія), паміж якімі развілася яшчэ і трэцяя (сярэдневялікаруская) — з культурным і палітычным цэнтрам — Масквой, на падставе якой адбываецца ўніфікацыя мовы і ўсёй культуры. У цяперашні час у сувязі з развіццём школьнай адукацыі і сродкаў масавай камунікацыі адрознення ў дыялектах моцна паменшыліся. Бытавымі і моўнымі асаблівасцямі сярод рускіх адрозніваецца яшчэ шэраг меншых этнаграфічных груп: [[казакі]], [[паморы]], [[рускавусцінцы]], [[затундраныя сяляне]], [[камчадалы]], [[малакане]], [[ліпаване]] і інш.

== Паходжанне этноніма ==
''Рускі'' — [[субстантывацыя|субстантываны]] [[прыметнік]]; стар.-рус. ''русскыи'' утвораны ад больш ранняга этноніма ўсходніх славян — ''[[Русь, народ|русь]]'' (гэтым жа словам звалася і ўсходнеславянская дзяржава, часам пераважна — Кіеўская зямля ў процівагу Наўгародскай і Уладзіміра-Суздальскай{{крыніца?}}). У візантыйскіх крыніцах, апроч асновы з -u- (russ-), прадстаўленая і аснова з -o- — Rhos, R(h)osia, адкуль у канчатковым выніку пайшла назва [[Расія]]. Этымалогія этноніма «русь» няясная; літаратура пытання с часоў [[Міхаіл Васільевіч Ламаносаў|Ламаносава]] і [[Герард Фрыдрых Мілер|Мілера]] вялізная, але да пераканаўчага рашэння лінгвісты і гісторыкі так і не дашлі. У прыватнасці, няясна, ці занесена яно на ўсходнеславянскую тэрыторыю [[варагі|варагамі]] (кім бы яны ні былі па паходжанні) або паўстала на ёй спрадвечна (а калі дакладна апошняе, то ў якім рэгіёне гэта адбылося).

У шэрагу версій этнонім «русь»:

* узводзіцца да [[старажытнаісландская мова|старажытнаісландскага]] слова Róþsmenn або Róþskarlar — «вясляры, мараходы», але ўсячэнне Róþs не засведчана (у падтрымку варажскай версіі прыцягваецца таксама [[Фінская мова|фін.]] ''ruotsi'' — швед);
* ад [[індаарыйскія мовы|індаарыйскай]] асновы ruksa, russa — «светлы», «белы» (ёсць контраргументы як лінгвістычнага, так і гістарычнага характару);
* лічыцца забароненым імем татэмнага звера ўсходніх славян — мядзведзя (па аналогіі [[Лацінская мова|лат.]] ''ursus'', [[Старажытнагрэчэская мова|стар.-гр.]] ''αρκτος'', зрэшты, адпаведнасць гэтай назве ў славянскай мове выглядала б як ''*рьсь'');
* ад назвы ракі [[Рось (рака)|Рось]] на Кіеўшчыне (зрэшты, гэтае слова мела ў корані не ''о'' і не ''у'', а ''ъ'' — ''Ръсь'', ускосныя склоны '''Рси''', таму такая этымалогія таксама сумнеўная).

== Гістарычны нарыс ==
[[Файл:Gosudarstvennost2002.jpg|thumb|150px|left|Паштовая марка, прысвечаная 1140-годдзю расійскай дзяржаўнасці]]
[[Файл:Грамата_Жыгімонта_(Сігізмунда)_ад_27_верасня_1432_месцічам_Віленскім.jpg|thumb|left|250px|Грамата [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонта Кейстутавіча]] ад 27 верасня 1432 года «Виленскимъ мЂстичомъ вЂры римское и русскимъ, што суть русское вЂры». Сведчанне не этнічнага, а канфесійнага значэння паняцця «рускія» ў Вялікім Княстве Літоўскім.]]
Ва ўступнай частцы [[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых гадоў]] складальнік апавядае пра славянскіх плямёнах, якія адносіліся да Русі ў XI ст.

Паводле падання, у 2-й палове IX cт. правадыр навагародскіх славен [[Гастамысл]] перад смерцю, каб выратаваць славен ад разладаў, параіў ім запрасіць для кіравання аднаго з варажскіх уладароў. Славене так і зраблі, запрасілі спачатку адных варагаў, але выгналі іх, а потым запрасілі конунга [[Рурык]]а з яго родам.

[[Файл:Veche of Novgorod.jpg|thumb|250px|right|Наўгародскае веча]]
Пасля ўключэння да канца X ст. нашчадкамі Рурыка ўсходнеславянскіх племянных саюзаў у склад [[Дзяржава Рурыкавічаў|дзяржавы Рурыкавічаў (так званай Кіеўскай Русі)]], з часам тэарэтычна магла б ўтварыцца адзіная этнічная супольнасць (гл. пра канцэпцыю [[старажытнаруская народнасць|старажытнарускай народнасці]]), але такой кансалідацыі перашкодзіў феадальны распад дзяржавы, якія пачаўся ўжо ў сярэдзіне XI ст., фармальна быў замацаваны ў 1097 годзе (гл. [[Любецкі з’езд|Любецкі з’ед]]) і далей толькі паскараўся.

Разрозненнасць княстваў Рурыкавічаў узмацнілася ў XIII ст. пасля [[Мангольскае нашэсце на Русь|мангольскага нашэсця]] і ўсталявання васальнай залежнасці часткі гэтых княстваў ад манголаў.

Пазнейшае аб’яднанне шэрагу княстваў Рурыкавічаў у дзвюх розных рэгіянальных дзяржавах — [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] (пазней [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]) і [[Вялікае Княства Маскоўскае|Вялікім Княстве Маскоўскім]], заклала аснову фарміравання трох сучасных усходнеславянскіх народаў — [[Беларусы|беларусаў]] і [[Украінцы|ўкраінцаў]] (на абшарах Вялікага Княства Літоўскага) і рускіх (на абшарах Вялікага Княства Маскоўскага).

Найбольшую ролю ва фарміраванні рускага народа адыгралі нашчадкі славянскіх плямён паўночнага-ўсходу дзяржавы Рурыкавічаў (Русі) — [[ільменскія славене]], [[крывічы]], [[вяцічы]] і іншыя, у сувязі з невыразнасцю працэсаў міграцыі ў сярэдневеччы, уклад астатніх плямёнаў імаверна не быў значным.

У XIV—XV стагоддзях завершыўся працэс фарміравання сучаснага рускага народа, на што паўплывала стварэнне Рускай цэнтралізаванай дзяржавы і барацьба супраць мангола-татарскага іга. У XV стагоддзі рускія пачалі распаўсюджвацца ў стэпавыя раёны [[Паволжа]] і [[Паўночны Каўказ|Паўночнага Каўказа]], у XVII стагоддзі засялілі [[Сібір]] (найбольшую ролю пры гэтым адыгралі [[казакі]] і [[паморы]]), пры гэтым былі практычна цалкам асіміляваныя плямёны, якія жылі на [[Руская раўніна|Рускай раўніне]] — фіна-ўгорскія [[Мера (племя)|мера]], [[мяшчора]], [[мурама]] і балцкая [[голядзь]]. На грунце гэтага факту ў XIX стагоддзі некаторыя польскія гісторыкі (напрыклад, Духінскі) наогул адмаўлялі рускім у славянскай належнасці. Гэтая тэорыя, з самага пачатку ўвогуле прызнаная маючай не навуковыя, а палітычныя асновы, дагэтуль мае паслядоўнікаў. Ступень пераемнасці тым або іншым этнасам гісторыі дзяржавы Рурыкавічаў (Русі) і схільнасці да розных чужародных уплываў рускіх, украінцаў і беларусаў дагэтуль з’яўляецца пытаннем дыскусійным і занадта палітызаваным, каб можна было спадзявацца на поўнае яго вырашэнне.

На захадзе ў гэты перыяд былі праведзены паспяховыя войны з ВКЛ, а затым з Рэччу Паспалітай. У XVI стагоддзі пачала распаўсюджвацца палітычная канцэпцыя [[Трэці Рым|Масква — Трэці Рым]], якая абгрунтоўвала сусветна-гістарычнае значэнне сталіцы рускай дзяржавы, як хрысціянскага цэнтра свету. Руская дзяржава аб’яўлялася духоўным нашчадкам Рымскай і Візантыйскай імперый і галоўным абаронцам і захоўнікам праваслаўя (''«Два Рыма палі, трэці стаіць, а чацвёртаму не быць»''). Гэтая канцэпцыя прадугледжвала выключнасці і багаабранасць рускага народа. Інтэнсіўнае расшырэнне тэрыторыі і паступоваы выхад рускай дзяржавы на еўрапейскую палітычную арэну прывяло да стварэння спачатку царства, а затым у пачатку XVIII стагоддзя [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], што азначала якасна новы ўзровень існавання этнасу.

[[Файл:Peter the Great.jpg|thumb|200px|right|[[Пётр I (імператар расійскі)|Пётр I]], першы рускі імператар]]
Яшчэ на мяжы XIX—XX стагоддзяў пад рускімі разумелася сукупнасць трох этнаграфічных груп: [[Велікаросы|вялікаросаў]], [[Маларосы|маларосаў]] і [[Беларусы|беларусаў]] (часам сюды жа ўключалі і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]]), якая складала 86 млн. (1897) або 72,5 % насельніцтва [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Гэта быў пануючы пункт погляду, які знайшоў адлюстраванне ў энцыклапедычных выданнях (гл. раздзел «Гістарычныя крыніцы»). Аднак ужо ў гэты час шэраг даследчыкаў лічылі адрозненні паміж групамі дастатковымі, каб прызнаць іх асобнымі народамі. У сувязі з наступным паглыбленнем гэтых адрозненняў і нацыянальным самавызначэннем малоросаў (украінцаў) і беларусаў, этнонім «рускія» перастаў на іх распаўсюджвацца і захаваўся толькі для вялікаросаў, замясціўшы сабою ранейшы этнонім. Зараз звычайна, гаворачы аб дарэвалюцыйнай Расіі, пад рускімі разумеюць толькі вялікаросаў — у прыватнасці, сцвярджаючы, што рускія складалі 43 % яе насельніцтва (каля 56 млн.).

Назва «Вялікая Расія» упершыню сустракаецца ў пасланні рускаму мітрапаліту Феагносту візантыйскага імператара ([[1347]] год). У XV стагоддзі выкарыстоўваецца на Захадзе, у XVI уваходзіць у царскі тытул. Сэнсавае напаўненне назову, верагодна, ніколі не было адзіным: з аднаго боку прасочваецца паралель паміж Грэцыяй «Малой» (уласна Грэцыя) і «Вялікай» (грэчаскія калоніі) (такім чынам пад Малай Расіяй разумееца сучасныя ўкраінскія землі — Паўднёвую Русь, «метраполію», а пад Вялікай — паўночныя рускія землі), з іншай — узвялічваючае значэнне. Аднак у дачыненні да насельніцтва гэтых земляў этнонім вялікаросы (вялікарусы) пачынае выкарыстоўвацца толькі ў XIX стагоддзі, у то час як геаграфічная назва выходзіць з ужывання.

У XX стагоддзі рускія перажылі адзін з найцяжкіх перыядаў у сваёй гісторыі. У выніку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай]], наступнай [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]] [[1918]]—[[1922]] гадоў, усталяванні інтэрнацыянальнай дыктатуры, была знішчана альбо пакінула Расію значная колькасць прадстаўнікоў арыстакратыі, інтэлігенцыі, казацтва, афіцэрства і іншых сацыяльных пластоў, у першую чаргу найбольш адукаваных і заможных. Рускімі былі згубленыя значныя пласты нацыянальных звычаяў і праваслаўнай культуры.

Катастрафічныя страты рускаму этнасу быў нанесены падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Сярод 8,66 млн савецкіх салдат, загінулых на фронце і памерлых у палону, 5,76 млн (66,4 %) склалі рускія [http://www.soldat.ru/doc/casualties/book/chapter5_05.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090209121148/http://www.soldat.ru/doc/casualties/book/chapter5_05.html |date=9 лютага 2009 }}; шматлікія рэгіёны з пераважна рускім насельніцтвам падвергнуліся акупацыі і нямецкаму тэрору.

Пачынаючы з 1990-х гадоў, паводле расійскіх крыніц, рускія зведваюць дыскрымінацыю ў былых рэспубліках СССР ([[краіны Балтыі]], [[Азербайджан]], [[Узбекістан]], [[Таджыкістан]], [[Казахстан]]), а ў некаторых выпадках і на тэрыторыі Расійскай федэрацыі ([[Чачня]] ў 1990—1999, [[Адыгея]], [[Рэспубліка Саха|Якуція]]). Гэта звязана з ранейшай роляй рускіх у русіфікацыі розных краін і рэгіёнаў{{Крыніца?}}.

== Рэлігія ==
[[Файл:Kiev caves.jpg|thumb|left|[[Кіева-Пячэрская лаўра]], [[Кіеў]], сучасная [[Украіна]].]]
Пераважная рэлігія рускага народа — [[праваслаўе]].

Афіцыйнае хрышчэнне Русі адбылося ў 988 годзе, пры [[Уладзімір Святаславіч|Уладзіміры Святаславічы]]. Хрысціянства прыйшло на Русь з Візантыі і пачало распаўсюджвацца сярод вышэйшый слаёў грамадства задоўга да 988 года. Доўгі час захаваліся язычніцкія перажыткі з якімі царква змагалася з рознай ступенню паспяховасці, аля яны засталіся і па цяперашні час. Для аблягчэння пераходу да хрысціянства царква захоўвала некаторыя язычніцкая святы і абрады, замяняя іх першапачатковы змест хрысціянскім.

Першыя пяць стагоддзяў Руская царква была [[мітраполя|мітраполіяй]] [[Канстанцінопальская праваслаўная царква|Канстанцінопальскага патрыярхату]]. Яе ўзначальваў мітрапаліт Кіеўскі і ўсяе Русі, які прызначаўся Канстанцінопальскім патрыярхам з грэкаў, у 1051 годзе вялікі князь кіеўскі [[Яраслаў Уладзіміравіч]] дамогся пастаўлення на першасвятарскі пасад першага русіна — мітрапаліта [[Іларыён Кіеўскі|Іларыёна]], аднаго з самых адукаваных людзей таго часу.

[[Файл:St Basils Cathedral-500px.jpg|thumb|Собор Казанскай Божай Маці, [[Масква]], сучасная [[Расійская Федэрацыя]].]]
З XI ст. пачалі ўтварацца іншыя епархіі: у [[Белгарад Кіеўскі|Белгарадзе]], [[Ноўгарад]]зе, [[Растоў|Растове]], [[Чарнігаў|Чарнігаве]], [[Уладзімір-Валынскі|Уладзіміру-Валынскам]], [[Полацк]]у, [[Тураў|Тураве]]. Епархіяльныя ўладыкі абіраліся на ўдзельных князёў або веча (у Ноўгарадзе з паловы XII ст.).

Пасля разгрому Кіева татара-манголамі, у 1299 годзе кіеўскі мітрапаліт Максім перанёс сваю рэзідэнцыю ва [[Уладзімір-на-Клязьме]]; у канцы 1325 года рэзідэнцыяй Кіеўскіх мітрапалітаў перанесена ў Маскву. У 1448 годзе Маскоўскі Сабор паставіў Кіеўскім мітрапалітам разанскага епіскапа [[Іона II Глезна|Іону]] без узгаднення з Канстанцінопалем. Такім чынам, [[Руская праваслаўная царква]] некананічна (незаконна) набыла [[Аўтакефалія|аўтакефалію]] (самайстайнасць). Патрыяршаства самабвешчана Рускай праваслаўнай царквой у канцы XVI стагоддзя.

Цяпер Руская праваслаўная царква — буйнейшае рэлігійнае аб’ядненанне рускіх.

[[Файл:Evstafiev-old-believers-oregon-usa.jpg|thumb|left|Стараабрадцы ў [[Вудбарн]]е, [[Арэгон|штат Арэгон]]]]
У сярэдзіне XVII стагоддзя ў выніку непрызнання часткай рускіх [[Раскол рускай царквы|рэформ патрыярха Нікана ў царкве ўзнік Раскол]], прыхільнікі дарэформеннай царквы адмовіліся падпарадкавацца афіцыйнай царкве і дзяржаве і стварылі свае абшчыны, у выніку чаго ўзнікла [[стараабрадства]]. Сёння стараабрадцаў у Расіі налічваецца каля 2 млн чалавек, у асноўным рускія, ёсць дзве буйнейшыя царквы — [[Руская праваслаўная стараабрадская царква]] і [[Дрэўлеправаслаўная царква]].

Другой па колькасці хрысціянскай канфесіяй сярод рускіх з’яўляецца пратэстантызм (1-2 млн чалавек). Буйнейшая пратэстантскай плыняй з’яўляецца [[баптызм]], інуе таксама [[пяцідзесятніцтва]], [[неопяцідзесятніцтва]], [[лютэранства]], [[адвенцізм]] і інш. Некаторая колькасць рускіх уваходзіць у парахрысціянскія секты: [[Сведкі Іеговы]], [[Пасольства Божае]], муністы і інш.

Нязначная колькасць этнічных рускіх з’яўляеццы мусульманамі, будыстамі, іўдаістамі, крышнаітамі і г.д.

Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі пачаліся жорсткія рэпрэсіі супраць праваслаўных і іншых канфесій, большая частка духавенства была знішчана ці адпраўлена ў лагера. У перыяд савецкай улады руская царква была ў глыбокім заняпавдзе. Зараз імкліва ідзе працэс адраджэння.

== Гл. таксама ==
* [[Рускі марш]]
* [[Колькасць рускіх па суб’ектах Расійскай Федэрацыі]]

== Даследаванні этнагенеза рускіх ==
'''Дарэвалюцыйныя даследаванні'''
* ''Костомаров М.'' Две русские народности // Основа. — СПб., 1861. — Март.
* ''Шахматов А.'' К вопросу об образовании русских наречий и русских народностей // Журнал Министерства Народного Просвещения. — 1899. — Апрель.

'''Савецкія даследаванні'''
* ''Брайчевский М.'' Происхождение Руси. — К., 1968.
* ''Державин Н.'' Происхождение русского народа. — М., 1944.
* ''Ляпунов Б.'' Древнейшие взаимные связи языков русского и украинского и некоторые выводы о времени их возникновения как отдельных лингвистических групп. В сб. Русская историческая лексикология. — М., 1968.
* ''Мавродин В.'' Образование единого русского государства. — П., 1951.
* ''[[Борис Александрович Рыбаков|Рыбаков Б. А.]]'' Первые века русской истории. — М., 1964.
* ''Филин Ф.'' Происхождение русского, украинского и белорусского языков. — П., 1972.
* Вопросы формирования русской народности и нации. — М. — Л., 1958.
* Народы Европейской части СССР, т. І. — М., 1964.
* Происхождение и этническая история русского народа по антропологическим данным / Под ред. В. Бунака. — М., 1965.
* Русские. Историко-этнографический атлас. — М., 1967.
* Л. Н. Гумилёв. От Руси к России. — М., 2004.
* Л. Н. Гумилёв. Этногенез і биосфера Земли. — М., 1989.

'''Сучасныя расійскія даследаванні'''
* ''Сергеева А. В.'' Русские: стереотипы поведения, традиции, ментальность. — М.: Флинта; Наука, 2006. ISBN 5-89349-626-4 ISBN 5-02-033003-5

'''Міжнародныя даследаванні'''
* ''Грушевский М.'' История Украины-Руси. т. 1, второе изд. — Киев, 1913 (Нью-Йорк, 1954).
* ''Куренной П.'' Советские концепции происхождения великорусской народности и «русской» нации. Науч. Записки УВУ, ч. 7. — Мюнхен, 1963.
* ''Чубатий М.'' Княжа Русь-Україна та виникнення трьох східньо-слов’янських націй. ЗНТШ, т. 178. — Нью-Йорк — Париж, 1964.
* ''Zelenin D.'' Russische (Ostslawische) Volkskunde. — Берлин — Лейпциг, 1927.

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{кніга|аўтар = [[Сцяпан Міхайлавіч Некрашэвіч|Некрашэвіч С.]], [[Мікола Байкоў|Байкоў М.]]|частка = Русская|загаловак = Расійска-беларускі слоўнік|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Менск|выдавецтва = Беларускае дзяржаўнае выдавецтва|год = 1928|том = |старонкі = 541|старонак = 728|серыя = |isbn = |тыраж = 7000|ref = Расійска-беларускі слоўнік}}

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Рускія}}
{{Нацыянальны склад насельніцтва Беларусі}}

[[Катэгорыя:Рускія| ]]
[[Катэгорыя:Народы Расіі]]
[[Катэгорыя:Народы Крыма]]
[[Катэгорыя:Народы Азіі]]
[[Катэгорыя:Народы Еўропы]]</text>
      <sha1>pdw9k579ny10js0w050t3xj8dnnkvcl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ушача</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17511</id>
    <revision>
      <id>5181250</id>
      <parentid>5139616</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T19:03:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Için warum</username>
        <id>153459</id>
      </contributor>
      <origin>5181250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7040" sha1="3n5iikqqvy5jw3alho0qagk31lv2uck" xml:space="preserve">{{Рака
 |Назва                     = Ушача
  |Нацыянальная назва       = 
 |Выява                     = 
  |Шырыня выявы             = 
  |Подпіс выявы             = 
 |Даўжыня                   = 118
 |Плошча вадазбору          = 1150
 |Расход вады               = 8
  |Месца вымярэння          = 
 |Выток                     = 
  |Месцазнаходжанне вытока  = 
  |Вышыня вытока            = 
  |Каардынаты вытока        = 
 |Вусце                     = Заходняя Дзвіна
  |Месцазнаходжанне вусця   = 
  |Вышыня вусця             = 105
  |Каардынаты вусця         = 
 |Ухіл ракі                 = 
 |Басейн                    = Заходняя Дзвіна/Балтыйскае мора
 |Карта                     = 
  |Подпіс карты             = 
 |Краіна                    = Беларусь
  |Рэгіён                   = Віцебская вобласць
   |Раён                    = Докшыцкі раён/Ушацкі раён/Полацкі раён
 |Пазіцыйная карта          = 
 |Пазіцыйная карта 1        = 
}}
'''Ушача''' — рака ў [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] Беларусі, левы прыток [[Дзвіна|Дзвіны]]. Даўжыня 118 км. Вадазбор 1150 км². Сярэднегадавы расход вады ў вусці 8 м³/с. Сярэдні нахіл воднай паверхні 0,5 [[праміля|‰]]. На рацэ г.п. [[Ушачы]].

== Назва ==
На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], сучасная назва ракі Ушача ўтворана ад Усць-Шаць (Усць-Шача), дзе назва Шаць (Шача) — станоўчая адзнака месца: прыгожае, маляўнічае месца (параўнайце слова «шацунак»)&lt;ref&gt;В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 387, 407-408.&lt;/ref&gt;.

На думку [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|А. Рогалева]], у назве Ушача каранёвая аснова з'яўляецца фанетычным варыянтам кампанента ''жад-, жод-'', які тлумачыцца пры супастаўленні з фіна-угорскім геаграфічным тэрмінам ''жуед, жуод'' «нізіннае месца ў лесе»&lt;ref&gt;А. Ф. Рогалеў. Назвы Бацькаўшчыны (тапанімія Беларусі). Гомель, 2008. С. 67.&lt;/ref&gt;.

Р. Аўчыннікава параўноўвае назву ракі Ушача з фіна-угорскімі рачнымі тэрмінамі ''сош, чеш, шош'' — «ручай, лясны ручай, ручай на балоце, рэчка»&lt;ref&gt;Р. І. Аўчыннікава. Мова вады // Спадчына. № 4. 1993. С. 49.&lt;/ref&gt;. 

== Гідраграфія ==
Пачынаецца на вышыні 169,7 м над узроўнем мора ў [[Докшыцкі раён|Докшыцкім раёне]], за 5 км на паўднёвы захад ад вёскі [[Пуцілкавічы]] [[Ушацкі раён|Ушацкага раёна]]. Вадазбор у межах [[Ушацка-Лепельскае ўзвышша|Ушацка-Лепельскага ўзвышша]], у ніжнім цячэнні па [[Полацкая нізіна|Полацкай нізіне]], праз азёры [[Мурагі (возера)|Мурагі]], [[Тартак (возера)|Тартак]], [[Царкавішча (возера)|Царкавішча]], [[Замошша (возера)|Замошша]], [[Вялікае Існа]] і [[Варонічы (возера)|Варонічы]], [[Бароды]]. Вусце насупраць вёскі [[Цюлькі (Полацкі раён)|Цюлькі]] Полацкага раёна, якая размешчаная на правым беразе Заходняй Дзвіны. Разводдзе пачынаецца ў канцы 2-й дэкады сакавіка і доўжыцца да канца мая, сярэдняя працягласць каля 60 сутак. Сярэдняе перавышэнне вышэйшага ўзроўню над межанню да 1,5 м. Замярзае ў 1-й дэкадзе [[Снежань|снежня]], крыгалом у пачатку [[красавік]]а.

[[Даліна]] да вёскі Пуцілкавічы невыразная, ніжэй трапецападобная; шырыня яе да вусця ракі [[Альзініца]] да 1 км, ніжэй 300—400 м, месцамі звужаецца да 200 м. [[Пойма]] двухбаковая, шырынёй 0,4—0,6 км, на асобных участках да 1,5 км, ніжэй упадзення ракі Альзініца звужаецца да 30—50 м. Рэчышча моцназвілістае, у верхнім цячэнні шырынёй 3—10 м, ніжэй возера Вялікае Існа 30—40 м.

Асноўныя прытокі справа: [[Крашанка]]; злева: [[Ідута]], [[Альзініца]], [[Нежлеўка]].

== Іншае ==
У балцкіх мовах існуе гідранімічны корань ''Ūs-''. Ад і.-еўр. ''*aṷes- , *aus-, *ṷes-, *us-'' «ззяць, блішчэць» паходзяць літ. ''aušra'' «зара», лтш. ''àustra, àustrums, ausma'', ст.-слав. ''за оустра, оустръ'', польск. ''uścić'' «блішчэць», ст.-інд. ''usas'', авест. ''usā'', ст.-грэч. ''ηως, αυως'', лац. ''aurora'', ст.-англ. ''ēastre'' і інш.&lt;ref&gt;''Топоров В. Н.'' Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 282—283.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 86—87.&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/РэсВодСССР|5|1-2}}
* {{Крыніцы/ПрырБел}}
* {{Крыніцы/Блакітная}}

{{Дзвіна}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Прытокі Заходняй Дзвіны]]
[[Катэгорыя:Рэкі Докшыцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Рэкі Ушацкага раёна]]
[[Катэгорыя:Рэкі Полацкага раёна]]
[[Катэгорыя:Басейн Ушачы| ]]</text>
      <sha1>3n5iikqqvy5jw3alho0qagk31lv2uck</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Геаграфічны дэтэрмінізм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18051</id>
    <revision>
      <id>5181190</id>
      <parentid>4225919</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T15:43:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <origin>5181190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3843" sha1="mjxj457uz5p4cv9pxik2kw5rbq4umbw" xml:space="preserve">'''Геаграфічны дэтэрмінізм''' — кірунак у геаграфічных і сацыяльна-палітычных навуках, які асноўваецца на думцы аб тым, што кірунак развіцця краін, эканомік, грамадстваў вызначаецца (дэтэрмініруецца) геаграфічнымі ўмовамі: рэльефам, кліматам, ландшафтамі, адлегласцю ад мора і г. д. Напрыклад, сцвярджалася што &quot;паўночныя&quot; народы больш арганізаваныя, спакойныя і ўпартыя за імпульсіўныя &quot;паўдневыя&quot; ці &quot;горскія&quot; народы, якія з гэтай нагоды абвяшчаліся &quot;ніжэйшымі&quot;, або заяўлялася аб спрадвечным жаданні нейкага народа валодаць нейкім абшарам, кшталту ўзніклых у расейскай гістарычнай прапагандзе 19 ст. адносна немцаў міфалагемы &quot;[[Рух на Ўсход|Руху на Усход]]&quot; ці спроб абгрунтавання экспансіі маскоўскіх цароў вырашэннем нябыта існаваўшае з часоў [[Іван IV Грозны|Івана Грознага]] аж па [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятра]]  і [[Кацярына II|Кацярыны ІІ]] &quot;[[Балтыйске пытанне|Балтыйскага пытання]]&quot;. Аднак прыналежнасць да &quot;паўдневых&quot;, ці &quot;паўночных&quot;  народаў, крытэры &quot;цывілізаванасці&quot;, &quot;гістарычная місія&quot;, &quot;геапалітычныя  мэты&quot; і &quot;жыццёвыя інтарэсы&quot; звычайна вызначаліся аўтарамі згодна з іх уласным густам, інтэлектуальнымі арыенцірамі іх часу, прыналежнасццю да сацыяльных груп ці палітычнай замовай. 

Заснавальнікам геаграфічнага дэтэрмінізма як цэласнай сістэмы поглядаў лічыцца [[Карл Рытэр]], але яго элементы прагледжваюцца ў працах [[Арыстоцель|Арыстоцеля]], [[Страбон]]а, [[Мантэск'е]], [[Томас Роберт Мальтус|Мальтуса]], [[Бадэн]]а і іншых філосафаў і даследчыкаў. На ідэях геаграфічнага дэтэрмінізма грунтуецца [[геапалітыка]]. У савецкі час крытыкавалася як «немарксісцкая рэакцыйная канцэпцыя». У пэўных момантах пераклікаецца з [[Імперыялізм|імперыялізмам]], канцэпцыямі [[Сацыяльны дарвінізм|сацыяльнага дарвінізма]], [[Расізм|расізмам]], [[Нацыянал-сацыялізм|нацызмам]].

== Літаратура ==
* ''Дугин А. Г.''  Основы геополитики. Геополитическое будущее России. — М.: Арктогея, 1997.{{ref-ru}}
* ''Самохин А. В., Караваев Г. А.''  Географический детерминизм как принцип формирования геополитики // Общество и власть. 2001. Вып. 3. — С. 4-10.{{ref-ru}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Геапалітыка]]
[[Катэгорыя:Геаграфічная тэрміналогія]]</text>
      <sha1>mjxj457uz5p4cv9pxik2kw5rbq4umbw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181356</id>
      <parentid>5181190</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T07:54:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5181356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3790" sha1="9mttq0nag170eml11f56krgo1t5120r" xml:space="preserve">'''Геаграфічны дэтэрмінізм''' — кірунак у геаграфічных і сацыяльна-палітычных навуках, які асноўваецца на думцы аб тым, што кірунак развіцця краін, эканомік, грамадстваў вызначаецца (дэтэрмініруецца) геаграфічнымі ўмовамі: рэльефам, кліматам, ландшафтамі, адлегласцю ад мора і г. д.

Напрыклад, сцвярджалася што «паўночныя» народы больш арганізаваныя, спакойныя і ўпартыя за імпульсіўныя «паўднёвыя» ці «горскія» народы, якія з гэтай прычыны абвяшчаліся «ніжэйшымі», або заяўлялася пра спрадвечнае жаданне нейкага народа валодаць нейкім абшарам, напрыклад, узніклая ў расійскай гістарычнай прапагандзе 19 ст. міфалагема «[[Рух на Усход|Руху на Усход]]» адносна немцаў або спробы абгрунтавання экспансіі маскоўскіх цароў жаданнем вырашыць нібыта існаваўшае з часоў [[Іван IV Грозны|Івана Грознага]] і да [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятра]] і [[Кацярына II|Кацярыны ІІ]] «[[балтыйскае пытанне]]». Аднак належнасць да «паўднёвых» ці «паўночных» народаў, крытэрыі «цывілізаванасці», «гістарычная місія», «геапалітычныя мэты» і «жыццёвыя інтарэсы» звычайна вызначаліся аўтарамі паводле ўласнага густу, інтэлектуальных арыенціраў іх часу, належнасцю да сацыяльных груп ці палітычным заказам.

Заснавальнікам геаграфічнага дэтэрмінізма як цэласнай сістэмы поглядаў лічыцца [[Карл Рытэр]], але яго элементы прагледжваюцца ў працах [[Арыстоцель|Арыстоцеля]], [[Страбон]]а, [[Мантэск'е]], [[Томас Роберт Мальтус|Мальтуса]], [[Бадэн]]а і іншых філосафаў і даследчыкаў. На ідэях геаграфічнага дэтэрмінізма грунтуецца [[геапалітыка]]. У савецкі час крытыкавалася як «немарксісцкая рэакцыйная канцэпцыя». У пэўных момантах пераклікаецца з [[імперыялізм]]ам, канцэпцыямі [[Сацыяльны дарвінізм|сацыяльнага дарвінізма]], [[расізм]]ам, [[Нацыянал-сацыялізм|нацызмам]].

== Літаратура ==
* ''Дугин А. Г.'' Основы геополитики. Геополитическое будущее России. — М.: Арктогея, 1997.{{ref-ru}}
* ''Самохин А. В., Караваев Г. А.'' Географический детерминизм как принцип формирования геополитики // Общество и власть. 2001. Вып. 3. — С. 4-10.{{ref-ru}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Геапалітыка]]
[[Катэгорыя:Геаграфічная тэрміналогія]]</text>
      <sha1>9mttq0nag170eml11f56krgo1t5120r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Металы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20123</id>
    <revision>
      <id>5181153</id>
      <parentid>4445461</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T14:01:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5181153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13392" sha1="n3mtywakr1tncl3c8aqg4r1lwq7s0fd" xml:space="preserve">{{універсальная картка}}
{{Пра|адпаведны кірунак у рок-музыцы|Метал (музыка)}}
'''Метал''' (мн. лік «металы»; ад {{lang-la|metallum}} — шахта) — [[Простыя рэчывы|простае рэчыва]], [[атам]]ы якога вызначаюцца здольнасцю аддаваць [[валентныя электроны]] і пераходзіць у [[Зарад электрычны|дадатна зараджаныя]] [[іон]]ы. Абагуленыя [[валентныя электроны]] свабодна перамяшчаюцца ў [[Крышталь|крышталічнай рашотцы]], забяспечваючы [[Хімічная сувязь|сувязь]] паміж [[атам]]амі. Структура металаў апісваецца зоннай тэорыяй.

Большасць (больш за 85) вядомых [[Хімічны элемент|хімічных элементаў]] — металы і толькі каля 22 — [[неметал]]ы.

Адрозніваюць металы галоўных і пабочных падгруп [[Перыядычная сістэма элементаў|Перыядычнай сістэмы]]. Металы галоўных падгруп завуцца непераходнымі, у іх [[атам]]ах адбываецца запаўненне s- і р-электронных абалонак. Металы пабочных падгруп завуцца пераходнымі, у іх дабудоўваюцца d- і f-абалонкі, у адпаведнасці з чым яны падзяляюцца на d-групу і дзве f-групы — [[лантаноіды]] і [[актыноіды]].

== Фізічныя ўласцівасці ==
Металы вызначаюцца высокай электра- і [[цеплаправоднасць|цеплаправоднасцю]], здольнасцю адбіваць светлавыя хвалі, пластычнасцю. У цвёрдым выглядзе звычайна маюць [[Крышталь|крышталічную]] будову. Большасць металаў крышталізуецца ў простых структурах (кубічных і гексаганальных), якія адпавядаюць найшчыльнейшай кампаноўцы [[атам]]аў. Шмат металаў могуць існаваць у дзвюх і больш [[Крышталь|крышталічных]] мадыфікацыях (гл. [[Палімарфізм]]). Паліморфныя пераходы часам спалучаюцца са стратай металічных уласцівасцей (напрыклад, пераход белага [[волава]] (b-Sn) ў шэрае (a-Sn).

Цвёрдасць некаторых металаў па [[Шкала Моаса|шкале Моаса]]:&lt;ref&gt;{{кніга | аўтар = Поваренных А. С. |загаловак = Твердость минералов | выдавецтва = АН УССР| год = 1963 | старонкі = 197-208. — 304 с }}&lt;/ref&gt;

{| align=&quot;center&quot; class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Цвёрдасць!!Метал
|-
|0.2||[[Цэзій]]
|-
|0.3||[[Рубідый]]
|-
|0.4||[[Калій]]
|-
|0.5||[[Натрый]]
|-
|0.6||[[Літый]]
|-
|1.2||[[Індый]]
|-
|1.2||[[Талій]]
|-
|1.25||[[Барый]]
|-
|1.5||[[Стронцый]]
|-
|1.5||[[Галій]]
|-
|1.5||[[Волава]]
|-
|1.5||[[Свінец]]
|-
|1.5||[[Ртуць|Ртуць&lt;sub&gt;(цв.)&lt;/sub&gt;]]
|-
|1.75||[[Кальцый]]
|-
|2.0||[[Кадмій]]
|-
|2.25||[[Вісмут]]
|-
|2.5||[[Магній]]
|-
|2.5||[[Цынк]]
|-
|2.5||[[Лантан]]
|-
|2.5||[[Серабро]]
|-
|2.5||[[Золата]]
|-
|2.59||[[Ітрый]]
|-
|2.75||[[Алюміній]]
|-
|3.0||[[Медзь]]
|-
|3.0||[[Сурма (хімічны элемент)|Сурма]]
|-
|3.0||[[Торый]]
|-
|3.17||[[Скандый]]
|-
|3.5||[[Плаціна (хімічны элемент)|Плаціна]]
|-
|3.75||[[Кобальт]]
|-
|3.75||[[Паладый]]
|-
|3.75||[[Цырконій]]
|-
|4.0||[[Жалеза]]
|-
|4.0||[[Нікель]]
|-
|4.0||[[Гафній]]
|-
|4.0||[[Марганец]]
|-
|4.5||[[Ванадый]]
|-
|4.5||[[Малібдэн]]
|-
|4.5||[[Родый]]
|-
|4.5||[[Тытан (хімічны элемент)|Тытан]]
|-
|4.75||[[Ніёбій]]
|-
|5.0||[[Ірыдый]]
|-
|5.0||[[Рутэній]]
|-
|5.0||[[Тантал]]
|-
|5.0||[[Тэхнецый]]
|-
|5.0||[[Хром]]
|-
|5.5||[[Берылій]]
|-
|5.5||[[Осмій]]
|-
|5.5||[[Рэній]]
|-
|6.0||[[Вальфрам]]
|-
|6.0||[[Уран (хімічны элемент)|β-Уран]]
|}

== Хімічныя ўласцівасці ==
Агульныя для металаў хімічныя ўласцівасці абумоўлены слабай [[Хімічная сувязь|сувяззю]] [[Валентныя электроны|валентных электронаў]] з [[Ядро атама|ядром]] [[атам]]а: утварэнне дадатна [[Зарад электрычны|зараджаных]] [[іон]]аў (катыёнаў), станоўчая [[ступень акіслення]] ў [[Рэчывы складаныя|злучэннях]], утварэнне асноўных [[аксід]]аў і [[гідраксід]]аў, выцясненне [[вадарод]]у з [[Кіслата|кіслот]] і г.д.

Металічныя ўласцівасці [[Хімічны элемент|элемента]] праяўляюцца тым яскравей, чым ніжэй яго [[электраадмоўнасць]]. У падгрупах [[Перыядычная сістэма элементаў|Перыядычнай сістэмы]] з узрастаннем [[Атам|атамнага нумару]] [[электраадмоўнасць]] у цэлым змяншаецца, а металічныя ўласцівасці ўзрастаюць.

Металы ад [[Літый|Li]] да [[Натрый|Na]] лёгка рэагуюць з [[кісларод]]ам на холадзе, іншыя злучаюцца з [[кісларод]]ам толькі пры награванні, а [[Ірыдый|Ir]], [[Плаціна (хімічны элемент)|Pt]], [[Золата|Au]] з [[кісларод]]ам не ўзаемадзейнічаюць. Уласцівасці металаў характарызуюцца іх месцам у [[Электрахімічны рад напружанняў металаў|электрахімічным радзе]]. Металы ад [[Літый|Li]] да [[Натрый|Na]] выцясняюць [[вадарод]] з [[Вада|вады]] пры [[Нармальныя ўмовы|нармальных умовах]], а ад [[Магній|Mg]] да [[Талій|Tl]] — пры награванні. Металы, якія стаяць у [[Электрахімічны рад напружанняў металаў|электрахімічным радзе]] перад [[вадарод]]ам, выцясняюць яго з разбаўленых [[Кіслата|кіслот]] (на холадзе або пры награванні). Металы, якія стаяць у [[Электрахімічны рад напружанняў металаў|электрахімічным радзе]] пасля [[вадарод]]у, раствараюцца толькі ў [[Кіслата|кіслародных кіслотах]] (канцэнтраваная [[Серная кіслата|H2SO4]] ці [[Азотная кіслата|HNO3]]), а [[Плаціна (хімічны элемент)|Pt]], [[Золата|Au]] — толькі ў [[Сумесь|сумесі]] гэтых [[Кіслата|кіслот]]. [[Аксід]]ы металаў ад [[Літый|Li]] да [[Алюміній|Al]] і ад [[Лантан|La]] да [[Цынк|Zn]] [[Аднаўленне|аднаўляюцца]] цяжка, бліжэй да канца [[Электрахімічны рад напружанняў металаў|рада]] схільнасць да [[Аднаўленне|аднаўлення]] павялічваецца, [[аксід]]ы апошніх у [[Электрахімічны рад напружанняў металаў|радзе]] металаў распадаюцца на метал і [[кісларод]] ужо пры невялікім награванні.
[[Ступень акіслення|Ступені акіслення]] непераходных металаў: +1 для падгрупы I а; +2 для II a; +1 і +3 для III a; +2 і +4 для IV a; +2, +3 і +5 для V a; — 2, +2, +4, +6 для VI a. У пераходных металах: +1, +2, +3 для падгрупы I б, +2 для II б; +3 для III б; +2, +3, +4 для IV б; +2, +3, +4, +5 для V б; +2, +3, +4, +5, +6 для VI б, +2, +3, +4, +5, +6, +7 для VII б, от +2 до +8 в VIII б. У [[Лантаноіды|лантаноідаў]]: +2, +3 і +4, у [[Актыноіды|актыноідаў]] — ад +3 да +6. [[Аксід]]ы металаў з малой [[Ступень акіслення|ступенню акіслення]] маюць [[Аснова|асноўныя ўласцівасці]], [[аксід]]ы з высокай [[Ступень акіслення|ступенню акіслення]] з’яўляюцца [[ангідрыд]]амі [[Кіслата|кіслот]]. Металы з пераменнаю [[Валентнасць|валентнасцю]] (напрыклад, [[Хром|Cr]], [[Марганец|Mn]], [[Жалеза|Fe]]), у [[Складаныя рэчывы|злучэннях]], дзе яны маюць нізкія [[Ступень акіслення|ступені акіслення]], ([[Хром|Cr]] (+2), [[Марганец|Mn]] (+2), [[Жалеза|Fe]] (+2)), выяўляюць [[Аднаўленне|аднаўленчыя ўласцівасці]], а ў [[Складаныя рэчывы|злучэннях]], дзе яны маюць вышэйшыя [[Ступень акіслення|ступені акіслення]] ([[Хром|Cr]] (+6), [[Марганец|Mn]] (+7), [[Жалеза|Fe]] (+3)) уласцівасці [[Акісленне|акісляльныя]].

Здольнасць металаў да ўтварэння [[Складаныя рэчывы|злучэнняў]] і [[Палімарфізм|паліморфных пераходаў]] стварае аснову для атрымання шматлікіх [[Сплаў|сплаваў]] з разнастайнымі карыснымі ўласцівасцямі. Колькасць вядомых [[Сплаў|сплаваў]] перавысіла 10 000.

== Гісторыя ==
Назва «метал» паходзіць ад грэчаскага métallon (ад metalléuo — выкапваю, здабываю з зямлі), якое спачатку азначала копі, руднікі (у [[Герадот|Геродота]], [[5 ст. да н.э.]]). У старажытнасці і сярэднявеччы лічылі, што ёсць 7 металаў: [[золата]], [[серабро]], [[медзь]], [[волава]], [[свінец]], [[жалеза]], [[ртуць]]. М. В. Ламаносаў налічваў 6 металаў ([[Золата|Au]], [[Серабро|Ag]], [[Медзь|Cu]], [[Волава|Sn]], [[Жалеза|Fe]], [[Свінец|Pb]]) і вызначаў метал як «светлое тело, которое ковать можно». У 1-й палове [[19 ст.]] былі атрыманыя металы платынавай групы, [[Шчолачныя металы|шчолачныя]] і [[Шчолачназямельныя металы|шчолачназямельныя]] металы, адкрыты невядомыя металы пры [[Хімічны аналіз|хімічным аналізе]] [[мінерал]]аў. В 1860—63 метадам [[Спектральны аналіз|спектральнага аналізу]] былі адкрыты [[Цэзій|Cs]], [[Рубідый|Rb]], [[Талій|Tl]], [[Індый|In]]. У другой палове [[20 ст.]] былі штучна атрыманыя [[Радыеактыўнасць|радыеактыўныя]] металы, у прыватнасці, [[трансураніды]].

Металы і іх [[Сплаў|сплавы]] шырока выкарыстоўваюцца ў розных галінах вытворчасці, перш за ўсё як канструкцыйны матэрыял.

== Гл. таксама ==
* [[Сталь]]
* [[Сплаў]]
* [[Металургія]]
* [[Металічнасць]]

{{зноскі}}
{{commonscat}}
{{Рад актыўнасці металаў}}
{{Металы і сплавы, якія выкарыстоўваюцца для вырабу манет}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Металы| ]]
[[Катэгорыя:Групы хімічных элементаў]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>n3mtywakr1tncl3c8aqg4r1lwq7s0fd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Імперыя</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22748</id>
    <revision>
      <id>5181380</id>
      <parentid>5180984</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T08:06:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5181380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10595" sha1="59kvdkupfmtkfgkba52opisk2yakz61" xml:space="preserve">'''Імперыя''' ({{lang-la|imperium}} — [[улада]], [[дзяржава]]) — гістарычная форма дзяржаўна-палітычнага ўтварэння. Ёсць некалькі як сучасных, так і састарэлых азначэнняў гэтага паняцця.

1) У [[Старажытны Рым|рымлянаў]] найвышэйшая [[дзяржаўная ўлада]], гэтак сама як maiestas належала [[народ]]у, які выяўляў яе ў [[Выбары|выбарах]], [[Заканадаўства|заканадаўстве]], [[суд]]зе, вырашэнні пытанняў [[Вайна|вайны]] і [[мір]]у, жыцця і смерці. Адсюль выцякае Імперыя, як найвышэйшыя паўнамоцтвы [[магістрат]]аў спачатку [[цар]]оў, у [[Рымская рэспубліка|рэспубліканскі]] час — [[Старэйшыя магістраты|старэйшых магістратаў]]. Імперыя надавалася [[народ]]ам праз [[выбары]] або прызначаўся спецыяльным [[Закон (права)|законам]]. Як выключэнне [[народ]] мог надаць Імперыюм асобам, якія не належалі да [[Старэйшыя магістраты|старэйшых магістратаў]]. Дзеля таго, што асобы, якім надавалася Імперыюм не мелі роўных паўнамоцтваў, пачалі адрозніваць вялікую і меншую Імперыю, найвышэйшая ступень — summum Imperium — надавалася [[дыктатар]]у. [[Консул (Старажытны Рым)|Консул]] атрымліваў ваенны — militis Іmperium, [[прэтар]] — цывільны імперыюм. Найважнейшым правам імператараў — палкаводцаў, было права жыцця і смерці над падуладнымі жаўнерамі ў баявой сітуацыі і ў выпадку падтрымання дысцыпліны. Уласна апёртая на вайсковай дысцыпліне і сіле простая дыктатарская ўлада ўдалавага правадыра [[Гай Юлій Цэзар|Гая Юлія Цэзара]] і [[Актавіян Аўгуст|Актавіяна Аўгуста]] стала ўзорам для вызначэння зместу панавання [[Спіс рымскіх імператараў|рымскіх імператараў.]]&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://www.etymonline.com/word/emperor|загаловак=Harper, Douglas. &quot;emperor&quot;. Online Etymology Dictionary. Retrieved 30 August 2010 праверана 12 жніўня 2026}}&lt;/ref&gt;

Тэарэтычна Імперыя [[народ]]у існавала і пасля падзення [[Рымская рэспубліка|рэспублікі]], але цалкам перайшла да [[імператар]]а (глядзі [[Прынцыпат]]), і пазней надавалася [[імператар]]у [[Закон (права)|законам]] (г.зв. lex de imperio), надаваўшым вярхоўную ваенную Імперыю пажыццёва наўсёй тэрыторыі [[Рымская імперыя|Рымскай Імперыі]] разам з іншымі шырокімі паўнамоцтвамі, якія ў апошнія гады [[Рымская рэспубліка|рэспублікі]] былі далучаныя да надзвычайнай Імперыі, якая надавалася некаторым палкаводцам. Наданне Імперыі суправаджалі знешнія адзнакі, перш за ўсё — [[ліктар]]ы.

2) Тэрыторыя, на якую распаўсюджваецца вярхоўная [[Улада|ўлада]], нададзеная Імперыі ў сэнсе 1) і абапертыя на бюракратыі, ваенным і культурным панаванні тытульнага народу. Нееўрапейскія звышдзяржавы кшталту Персіі, Індыі, Кітая і інш&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110731590-002/html|загаловак=Malinowski, Gościwit (2022). &quot;Imperator-Huangdi: The Idea of the Highest Universal Divine Ruler in the West and China&quot;. In Balbo, Andrea; Ahn, Jaewon; Kim, Kihoon (eds.). Empire and Politics in the Eastern and Western Civilisations. De Gruyter. pp. 16–19. doi:10.1515/9783110731590-002. ISBN 978-3-11-073159-0. праверана 12.08.2026}}&lt;/ref&gt;.

3) Найменне еўрапейскіх [[манарх]]ічных [[дзяржава]]ў, галавой якіх з’яўляецца [[імператар]]. Гэта звычайна [[Звышдзяржава|вялікія дзяржавы]], якія склаліся з некалькіх [[народ]]аў ці [[дзяржава]]ў. Крыніцай вярхоўнай улады [[Гаспадар (тытул)|гаспадара]] быў кантроль над войскам і саюз з царквой. У выпадку Старажытнага Рыма імператар абвяшчаўся богам, у выпадку хрысціянскіх імперый улада санкцыянавалася вышэйшымі царкоўнымі іерархамі (папай або патрыярхам). Палітычным народам у Сярэднявеччы лічылася [[шляхта]], якая паводле фунцыі ў грамадстве была ваярамі-войскам (milites, equitis), таму імператар будучы вярхоўным правадыром войска і «выдаваў» васалам уласнасць у «кармленне», панаваў над рыцарскай карпарацыяй, праз якую кантраляваў «зямлю» — дзяржаву.

Імперыяй называлася [[Рымская імперыя|Рымская дзяржава]] пасля ўсталявання ў канцы [[1 ст. да н.э.]], пры [[Аўгуст|Аўгусце]] [[Манархія|аднаасобнай улады]] [[імператар]]а. [[Адаакр]] адаслаў знакі імператарскай ўлады ў Канстанцінопаль, на чым спынілася існаванне [[Заходняя Рымская імперыя|Заходняй імперыі]], але на [[Усходняя Рымская імперыя|Усходзе]] яна працягвала існаваць у рамеяў да [[Аблога Канстанцінопаля (1453)|1453 г.]] Паколькі гэта было прэстыжна, пазней імператарамі абвяшчалі сябе не толькі ўладары [[Візантыя|Візантыі]]&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/immortalemperorl0000nico/mode/2up|загаловак=Nicol, Donald MacGillivray (1992). The immortal emperor : the life and legend of Constantine Palaiologos, last emperor of the Romans. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-41456-2.}}&lt;/ref&gt;. [[Карл Вялікі]] дамогся такога статусу ад рымскага папы дзеля [[Дзяржава франкаў|Дзяржавы франкаў]] пасля [[800]] г., нямецкія ўладары для [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] і пазней, паводле крыві ўладара статус распаўсюджваўся на ўладанні [[Габсбургі|Габсбургаў]]&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=&quot;The Holy Roman Empire&quot;. Archived from the original on 29 December 2017. праверана 12 жніўня 2026}}&lt;/ref&gt;. [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскія ўладары]] з 1547 г. самазвана абвесцілі сябе [[Цар|царамі]] (кесарамі), а пры [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятры І]] — [[Расійская імперыя|Расійскімі мператарамі]], [[Францыя]] пры [[Напалеон I|Напалеоне I]] і [[Напалеон III|Напалеоне III]], [[Аўстрыя]] — з [[1804]] г. (з [[1868]] г. — [[Аўстра-Венгрыя]]) да [[1918]] г., [[Германія]] — з [[1871]] да [[1918]] г. Брытанская каралева [[Вікторыя (каралева брытанская)|Вікторыя]] прыняла тытул імператрыцы ў 1876 г., «адзядзічыўшы» яго ад імператараў Індыі і ўраўнашыся, такім чынам, у прэстыжы кароны з іншымі манархамі свайго часу.&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://www.britannica.com/topic/emperor-title|загаловак=emperor / Britanica (eng)}}&lt;/ref&gt;

4) Вялікія [[Дзяржава|дзяржавы]], са значнымі [[Залежная тэрыторыя|залежнымі тэрыторыямі]]. У адрозненні ад старажытнасці тут імперыю ўтварае [[Метраполія (дзяржава)|метраполія]] і яе [[Калонія|калоніі]] і [[дамініён]]ы (напрыклад, [[Брытанская імперыя]]). З 19 ст., апроч простай ваеннай моцы, еўрапейцы апіралі свае панаванне не столькі на засяленні чужых тэрыторый сваім насельніцтвам, колькі на нерапраўных дамовах з мясцовымі элітамі, падуладнай сетцы бюракратыі, ваенізаванай рангавай іерархіі грамадства і дзяржавы, на моцы эканомікі і культуры.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{Няма крыніц|дата=06.08.2023}}

== Спасылкі ==

{{Перакласці|en|Empire}}

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Дзяржава]]</text>
      <sha1>59kvdkupfmtkfgkba52opisk2yakz61</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181401</id>
      <parentid>5181380</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T08:20:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>арфаграфія</comment>
      <origin>5181401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10638" sha1="l29w7hsphdo3ox3mcs1w2plo680bfx7" xml:space="preserve">'''Імперыя''' ({{lang-la|imperium}} — [[улада]], [[дзяржава]]) — гістарычная форма дзяржаўна-палітычнага ўтварэння. Ёсць некалькі як сучасных, так і састарэлых азначэнняў гэтага паняцця.

1) У [[Старажытны Рым|рымлянаў]] найвышэйшая [[дзяржаўная ўлада]], гэтак сама як maiestas належала [[народ]]у, які выяўляў яе ў [[Выбары|выбарах]], [[Заканадаўства|заканадаўстве]], [[суд]]зе, вырашэнні пытанняў [[Вайна|вайны]] і [[мір]]у, жыцця і смерці. Адсюль выцякае Імперыя, як найвышэйшыя паўнамоцтвы [[магістрат]]аў спачатку [[цар]]оў, у [[Рымская рэспубліка|рэспубліканскі]] час — [[Старэйшыя магістраты|старэйшых магістратаў]]. Імперыя давалася [[народ]]ам праз [[выбары]] або прызначалася спецыяльным [[Закон (права)|законам]]. Як выключэнне [[народ]] мог надаць Імперыюм асобам, якія не належалі да [[Старэйшыя магістраты|старэйшых магістратаў]]. Асобы, якім даваўся Імперыюм не мелі роўных паўнамоцтваў, таму пачалі адрозніваць вялікую і меншую Імперыю, найвышэйшая ступень — summum Imperium — давалі [[дыктатар]]у. [[Консул (Старажытны Рым)|Консул]] атрымліваў ваенны — militis Іmperium, [[прэтар]] — цывільны імперыюм. Найважнейшым правам імператараў — военачальнікаў, было права жыцця і смерці над падуладнымі жаўнерамі ў баявой сітуацыі і для падтрымання дысцыпліны. Уласна грунтаваная на вайсковай дысцыпліне і сіле простая дыктатарская ўлада ўдалага военачальніка [[Гай Юлій Цэзар|Гая Юлія Цэзара]] і [[Актавіян Аўгуст|Актавіяна Аўгуста]] стала ўзорам для вызначэння зместу панавання [[Спіс рымскіх імператараў|рымскіх імператараў.]]&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://www.etymonline.com/word/emperor|загаловак=Harper, Douglas. &quot;emperor&quot;. Online Etymology Dictionary. Retrieved 30 August 2010 праверана 12 жніўня 2026}}&lt;/ref&gt;

Тэарэтычна Імперыя [[народ]]у існавала і пасля падзення [[Рымская рэспубліка|рэспублікі]], але цалкам перайшла да [[імператар]]а (глядзі [[Прынцыпат]]), і пазней надавалася [[імператар]]у [[Закон (права)|законам]] (г.зв. lex de imperio), які даваў вярхоўную ваенную Імперыю пажыццёва на ўсёй тэрыторыі [[Рымская імперыя|Рымскай Імперыі]] разам з іншымі шырокімі паўнамоцтвамі, якія ў апошнія гады [[Рымская рэспубліка|рэспублікі]] былі далучаныя да надзвычайнай Імперыі, якая давалася некаторым военачальнікам. Наданне Імперыі суправаджалі знешнія адзнакі, перш за ўсё — [[ліктар]]ы.

2) Тэрыторыя, на якую распаўсюджваецца вярхоўная [[Улада|ўлада]], нададзеная Імперыі ў сэнсе 1) і абапертыя на бюракратыі, ваенным і культурным панаванні тытульнага народу. Нееўрапейскія звышдзяржавы узору Персіі, Індыі, Кітая і інш&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110731590-002/html|загаловак=Malinowski, Gościwit (2022). &quot;Imperator-Huangdi: The Idea of the Highest Universal Divine Ruler in the West and China&quot;. In Balbo, Andrea; Ahn, Jaewon; Kim, Kihoon (eds.). Empire and Politics in the Eastern and Western Civilisations. De Gruyter. pp. 16–19. doi:10.1515/9783110731590-002. ISBN 978-3-11-073159-0. праверана 12.08.2026}}&lt;/ref&gt;.

3) Найменне еўрапейскіх [[манарх]]ічных [[дзяржава|дзяржа]]ў, галава якіх -- [[імператар]]. Гэта звычайна [[Звышдзяржава|вялікія дзяржавы]], якія склаліся з некалькіх [[народ]]аў ці [[дзяржава|дзяржа]]ў. Крыніцай вярхоўнай улады [[Гаспадар (тытул)|гаспадара]] быў кантроль над войскам і саюз з царквой. У выпадку Старажытнага Рыма імператара абвяшчалі богам, у выпадку хрысціянскіх імперый улада санкцыянавалася вышэйшымі царкоўнымі іерархамі (Папам або патрыярхам). Палітычным народам у Сярэднявеччы лічылася [[шляхта]], якая паводле функцыі ў грамадстве была ваярамі-войскам (milites, equitis), таму імператар будучы вярхоўным военачальнікам і «выдаваў» васалам уласнасць у «кармленне», панаваў над рыцарскай карпарацыяй, праз якую кантраляваў «зямлю» — дзяржаву.

Імперыяй называлася [[Рымская імперыя|Рымская дзяржава]] пасля ўсталявання ў канцы [[1 ст. да н.э.]], пры [[Аўгуст|Аўгусце]] [[Манархія|аднаасобнай улады]] [[імператар]]а. [[Адаакр]] адаслаў знакі імператарскай ўлады ў Канстанцінопаль, на чым спынілася існаванне [[Заходняя Рымская імперыя|Заходняй імперыі]], але на [[Усходняя Рымская імперыя|Усходзе]] яна працягвала існаваць у рамеяў да [[Аблога Канстанцінопаля (1453)|падзення Канстанцінопаля ў 1453 годзе]]. Гэта было прэстыжна, таму пазней імператарамі абвяшчалі сябе не толькі ўладары [[Візантыя|Візантыі]]&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/immortalemperorl0000nico/mode/2up|загаловак=Nicol, Donald MacGillivray (1992). The immortal emperor : the life and legend of Constantine Palaiologos, last emperor of the Romans. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-41456-2.}}&lt;/ref&gt;. [[Карл Вялікі]] дамогся такога статусу ад Папы Рымскага для [[Дзяржава франкаў|Дзяржавы франкаў]] пасля 800 года, нямецкія ўладары для [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] і пазней, паводле крыві ўладара статус распаўсюджваўся на ўладанні [[Габсбургі|Габсбургаў]]&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=&quot;The Holy Roman Empire&quot;. Archived from the original on 29 December 2017. праверана 12 жніўня 2026}}&lt;/ref&gt;. [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскія ўладары]] з 1547 года самазвана абвясцілі сябе [[Цар|царамі]] (кесарамі), а пры [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятры І]] — [[Расійская імперыя|расійскімі імператарамі]], [[Францыя]] пры [[Напалеон I|Напалеоне I]] і [[Напалеон III|Напалеоне III]], [[Аўстрыя]] — з 1804 (з 1868 — [[Аўстра-Венгрыя]]) да 1918 года, [[Германія]] — у 1871-1918 гадах. Брытанская каралева [[Вікторыя (каралева брытанская)|Вікторыя]] прыняла тытул імператрыцы ў 1876 годзе, «адзедзіла» (успадкавала) яго ад імператараў Індыі і зраўнялася, такім чынам, у прэстыжы кароны з іншымі манархамі свайго часу.&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://www.britannica.com/topic/emperor-title|загаловак=emperor / Britanica (eng)}}&lt;/ref&gt;

4) Вялікія [[Дзяржава|дзяржавы]], са значнымі [[Залежная тэрыторыя|залежнымі тэрыторыямі]]. У адрозненні ад старажытнасці тут імперыю ўтварае [[Метраполія (дзяржава)|метраполія]] і яе [[Калонія|калоніі]] і [[дамініён]]ы (напрыклад, [[Брытанская імперыя]]). З 19 ст., апроч простай ваеннай моцы, еўрапейцы грунтавалі сваё панаванне не столькі на засяленні чужых тэрыторый сваім насельніцтвам, колькі на не раўнапраўных дамовах з мясцовымі элітамі, падуладнай сетцы бюракратыі, ваенізаванай рангавай іерархіі грамадства і дзяржавы, на моцы эканомікі і культуры.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{Няма крыніц|дата=06.08.2023}}

== Спасылкі ==

{{Перакласці|en|Empire}}

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Дзяржава]]</text>
      <sha1>l29w7hsphdo3ox3mcs1w2plo680bfx7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сексуальная цацка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24003</id>
    <revision>
      <id>5181269</id>
      <parentid>4852126</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T19:57:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19502" sha1="9zai874l5m2fikf813x8hi10n2hktvw" xml:space="preserve">{{арфаграфія}}
'''Сексуальныя цацкі''' — аб’екты і прылады, якія выкарыстоўваюцца чалавекам для задавальнення эратычна-сексуальных патрабаванняў. Да гэтай катэгорыі прадметаў можна аднесці падвескі, дубцы і канчукі, [[нашыйнік]]і і маскі, спецыялізаваныя ланцугі і міліцэйскія наручнікі, рамяні і спражкі, некаторыя віды адзення і ніжняй бялізны, прадметы мэблі і ўжытку, выкарыстоўваныя ў сексуальных гульнях. Найбольш папулярныя і часта выкарыстоўваныя ў сексуальна-эратычных гульнях прадметы — вібратары, стымулятары і масажоры: заменнікі рук, [[похва|похвы]] або [[Пеніс чалавека|пеніса]], вырабленыя ў выглядзе дакладных або сілуэтных дзід чалавечых палавых органаў. Да сексуальных цацак не адносяцца прэзерватыў, [[парнаграфія]], [[Процівазачаткавыя сродкі|кантрацэптывы]], што папярэджваюць [[цяжарнасць]].

Сексуальныя цацкі дапамагаюць дасягнуць сексуальнага задавальнення шлюбным парам у любым узросце, асабліва пры некаторых праблемах са здароўем у аднаго або абодвух партнёраў, або псіхалагічнай скаванасці пры блізкасці партнёраў у пасцелі.

== Гісторыя ==
[[Выява:Khajurahosculpture.jpg|thumb|left|150px|Скульптурныя малюнкі храма кахання. Індыя. Крайняя постаць мужчыны трымае ў руцэ фалаімітатар.]]

Яшчэ з дагістарычных часоў чалавецтва выкарыстоўвала для ўзрушанасці і эратычных забавак цацкі. Гэта былі жрэцкія знакі і традыцыйныя прадметы рэлігійных культаў [[храм]]аў кахання ў старажытнай [[Індыя|Індыі]]. Вядома аб выкарыстанні штучных фаласаў у [[Рым]]е і [[Грэцыя|Грэцыі]]. Старажытныя [[Егіпет|егіпцяне]] 2500 гадоў назад выкарыстоўвалі штучны [[пеніс]].

Нямецкія [[археолаг]]і выставілі на агляд самы старажытны [[фалас]] у міры: яго век ацэньваюць прыкладна ў 28 тыс. гадоў. Фалас быў выяўлены археолагамі, якія займаюцца раскопкамі ў пячоры [[Hohle Fels]] (даслоўна — «Пустая скала») на паўночным захадзе [[Германія|Германіі]]. Яго даўжыня складае 19,2 см, шырыня — каля 4 см, а вага — 280 г. Пеніс вытачаны з каменя з вельмі добрай адпаліраванай паверхняй. Такога старажытнага малюнка мужчынскіх [[палавыя органы|палавых органаў]] у [[Еўропа|Еўропе]] яшчэ не знаходзілі. Як відаць, заявілі навукоўцы, [[скульптура]] прыналежыла [[неандэрталец|неандэртальцу]], які жыў у [[пячора]]х на паўночным захадзе сучаснай Германіі. Паводле іх слоў, каменны [[пеніс]], вядома, мог служыць сексуальнай цацкай.

Ідэю [[Вібратар (секс)|вібратара]] прыпісваюць [[млынар]]кам, якія прысаджваліся на рычагі, якія вібруюць (мукамольных машын). У «[[Музей сексу|Музеі сексу]]» [[горад]]а [[Нью-Ёрк]] ([[ЗША]]) сярод мноства ўнікальных экспанатаў дэманструецца механічны [[зэдлік]]-вібратар. Сучасныя вібратары і фалаімітатары нашмат дасканалей іх прататыпаў. [[Каталаг]] сучасных дапаможных сексуальных сродкаў для дарослых, прадаваных у спецыялізаваных [[крама]]х, вельмі разнастайны. Пачынаючы ад разнастайных мадэляў вібратараў, кольцаў для пеніса, вагінальных шарыкаў, араматызаваных масажных алеяў, надуўных лялек, розных прылад для [[мастурбацыя|мастурбацыі]] да панадлівай і вельмі сексуальнай бялізны.

Нават жывёлам не чуждыя забавы са своеасаблівымі сексуальнымі цацкамі. У прыродзе да такіх адносяцца гладкія камяні-валуны або адпаліраваныя часам бервяна, аб якія жывёлы труцца, пакідаючы пазнакі ўласнасці тэрытарыяльных меж. Вавёркі нярэдка атрымліваюць задавальненне на тоўстым ізаляваным кабелі, прыпякаемым сонцам. У [[заапарк]]ах такімі становяцца кармушкі, аўтамабільныя покрыўкі, пакінутыя ў якасці забавы для буйных жывёл. У асноўным сексуальнымі цацкамі карыстаюцца самотныя [[жывёлы]] заапаркаў, але часам, хоць і рэдка, такімі гульнямі могуць скарыстацца і пары.{{крыніца?}}

== Разнавіднасці ==

=== Вібратары ===
[[Выява:Double dildo simple end 01.jpg|thumb|right|200px|[[Вібратар]]]]
[[Вібратар (секс)|Вібратар]] — электрамеханічны выраб, прызначаны для масажу вагіны, клітара або заднепраходнага канала. Адпаведна, адрозніваюць тры віды вібратараў: клітаральныя, вагінальныя і анальныя, а таксама камбінаваныя. Часам маюць выгляд палавога пенісу&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.desiresecrets.com/?department=Rabbit_vibrators |title=Rabbit Vibrators |access-date=27 сакавіка 2008 |archive-date=15 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150915212926/http://www.desiresecrets.com/?department=Rabbit_vibrators |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Фізіялагічнае дзеянне вібратара заснавана на [[рэзананс]]е з частатой мышачных скарачэнняў тазавых органаў пры аргазме.

=== Фалаімітатары ===
'''[[Фалаімітатар]]''' — адмысловы выраб, які імітуе ўзбуджаны мужчынскі палавы пеніс (фалас). Выкарыстоўваецца пры палавым акце, мастурбацыі. Існуе вялікая разнастайнасць мадэляў фалаімітатараў, адрозных па колеры, памеры, форме, функцыянальным прызначэнні і інш.

Фалаімітатар, прымацаваны да трусікаў-папружкам, завецца [[страпон]].

=== Анальныя стымулятары ===
[[Выява:Buttplug.png|thumb|200px|Анальны корак]]
'''[[Анальны корак]]''' — фалаімітатар, прызначаны для ўвядзення у анальную адтуліну. Служыць для стымуляцыі анусу, расслаблення перад [[анальны секс|анальным сексам]] або для звужэння похвы. Апошняе можа выкарыстоўвацца як для жанчын з шырокай похвай (напрыклад, калі мышцы похвы саслабленыя пасля родаў), так і проста для ўзмацнення адчуванняў падчас сексу. Існуюць дэкараваныя анальныя коркі, (напрыклад, у форме лісінага хваста&lt;ref&gt;[http://www.extremerestraints.com/fox-tail-anal-plug_371.html Fox Tail Anal Plug]&lt;/ref&gt; або хваста труса&lt;ref&gt;[http://www.extremerestraints.com/bunny-tail-butt-plug_440.html Bunny Tail Butt Plug]&lt;/ref&gt;) якія робяць сексуальнае жыццё цікавейшым.

[[Выява:Anal beads.jpg|thumb|200px|Двухбаковы анальны ланцужок]]
'''[[Анальны ланцужок]]''' — сексуальная цацка, якая служыць для стымуляцыі [[анус]]а. Анальны ланцужок уяўляе сабой некалькі шарыкаў, злучаных паслядоўна паміж сабой цвёрдымі або гнуткімі перамычкамі.

'''[[Масажор прастаты]]''' — вібратар, які служыць для масажу [[прадсталёвая залоза|прастаты]]. Адрозніваецца выгнутай формай. Выкарыстоўваць масажор прастаты рэкамендуюць толькі па прызначэнні лекара.

=== Штучная вагіна ===
[[Выява:Artificial vagina-5.jpg|thumb|200px|right|Штучная вагіна і анус з устаўленым у яго вібраяечкам]]
[[Штучная вагіна]] — сексуальная цацка, якая служыць для стымуляцыі палавога пенісу. Па форме вырабляецца падобнай на жаночыя палавыя органы. Штучныя вагіны вырабляюцца з мяккіх, эластычных матэрыялаў, часам дапаўняюцца вібратарам, награвальнікам, адсекам для дадання змазкі. Усё гэта робіцца для стварэння максімальна рэалістычнай мадэлі похвы.

=== Кольцы і насадкі ===
[[Выява:Cockring.jpg|thumb|200px|right|Кольца-насадка на палавы фалас]]
'''Насадкі на палавы пеніс''' служаць для дадатковай стымуляцыі сценак похвы, што паскарае наступ аргазму ў жанчыны.

'''Эрэкцыйныя кольцы''' выкарыстоўваюцца для падтрымання стану эрэкцыі ў мужчын з палавой дысфункцыяй. Іх дзеянне заснавана на прадухіленні хуткага адтоку крыві за лік шчыльнага абхопу аснавання палавога пенісу.

=== Шарыкі ===
[[Выява:Ben Wa balls.jpg|thumb|right|200px|Вагінальныя шарыкі]]
'''Вагінальныя шарыкі''' — сексуальныя цацкі, якія служаць для ўмацавання і развіцця мышц похвы (гэта асабліва актуальна для жанчын пасля [[роды|родаў]], у якіх саслабленыя мышцы похвы), а гэтак жа для таго, каб выклікаць дадатковую ўзрушанасць. Невялікага памеру шарыкі, як правіла, вырабленыя з пластыка, змяшчаюцца ў похву. Часам шарыкі дапаўняюць механізмам вібрацыі. Вагінальныя шарыкі, у адрозненне ад большасці іншых сексуальных цацак, можна выкарыстаць не толькі ў інтымным становішчы — іх часта носяць у сабе падчас працы, шпацыру і інш.

'''Анальныя шарыкі''' — адрозніваюцца ад вагінальных тым, што змяшчаюцца ў анальную адтуліну. Гэтыя шарыкі звычайна маюць меншы дыяметр, чым вагінальныя. Існуюць гэтак жа камбінаваныя шарыкі, якія могуць быць выкарыстаныя як для похвы, так і для анусу.

=== Секс-набор ===
'''Секс-набор''' (Эратычны набор) — гэта камплект вібрамасажораў з рознымі насадкамі, анальных або вагінальных шарыкаў і [[любрыкант]]а. Эратычныя наборы выкарыстоўваюцца для занясення разнастайнасці ў сексуальнае жыццё.

=== Секс-лялькі ===
'''[[Секс-лялька|Секс-лялькі]]''' — цацкі, якія імітуюць палавога партнёра. У большасці сваёй, лялькі імітуюць жаночае цела, але сустракаюцца і ўзоры, якія імітуюць цела мужчыны. Лялькі вырабляюцца з мяккага, эластычнага матэрыялу, як правіла, гэта надуўныя цацкі з латэкса або [[поліэтылен]]у. Існуюць разнавіднасці з шчыльных сінтэтычных пенаматэрыялаў. Лялькі маюць адтуліны і паглыбленні, якія імітуюць похву, анус і рот (лялькі для жанчын маюць прымацаваны фалаімітатар). Могуць камплектавацца дадатковымі абагравальнікамі (для нагрэву лялькі да тэмпературы, блізкай да тэмпературы чалавечага цела), прыладамі вылучэння змазкі.

Лялькі могуць выкарыстоўвацца як для мастурбацыі, так і для сексу.

=== Вакуумныя помпы ===
'''[[Вакуумная помпа]]''' — прылада, дзеянне якой заснавана на адпампоўванні паветра з зоны яе дзеяння. [[Вакуум]]ны [[масаж]] спрыяе эрэкцыі за кошт стымуляцыі пяшчэрных тэл палавога пенісу, а гэтак жа падвышае адчувальнасць і актыўнасць, а часцяком і пазбаўляе ад імпатэнцыі. Вакуумныя помпы дзеляцца на мужчынскія (служаць для стымуляцыі палавога пенісу) і жаночыя (грудныя масажоры). Лічыцца, што гісторыя стварэння вакуумных помпаў звязаная з назіраннем [[эрэкцыя|эрэкцыі]] ў лётчыкаў пры ўздыме [[самалёт]]аў на вялікую вышыню, дзе [[Атмасферны ціск|ціск]] значна ніжэй, чым на паверхні зямлі&lt;ref&gt;[http://www.sexgames.ru/vacuum/ Вакуумныя помпы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130524201011/http://www.sexgames.ru/vacuum/ |date=24 мая 2013 }}&lt;/ref&gt;.

=== Сада-маза атрыбутыка ===
Да '''сада-маза атрыбутыцы''' адносяць прадметы, выкарыстоўваныя ў [[БДСМ]]-практыцы. Да гэтых прадметаў адносяць прынады для звязвання ([[наручнікі]], кляпы), хвастанні (бізуны, дубцы), фетыш-атрыбутыку (маскі).

=== Эратычная бялізна ===
'''[[Эратычная бялізна]]''' — гэта бялізна, якая служыць для ўзмацнення ўзрушанасці партнёраў. Яе дзеянне заснавана на тым, што галізна ўзбуджае ў меншай ступені, чым няпоўнае агаленне&lt;ref&gt;[http://www.belowbelt.ru/part3.html Эратычная бялізна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071118165057/http://www.belowbelt.ru/part3.html |date=18 лістапада 2007 }}&lt;/ref&gt;.

=== Секс-мэбля ===
'''Секс-мэбля''' — розныя прылады, якія дапамагаюць здзяйсняць палавы акт у пазіцыях, не даступных пры звычайных умовах, а таксама што дапамагаюць знізіць нагрузку на партнёраў падчас палавога акту. Да секс-мэблі адносяць эратычныя [[арэлі]], падушкі адмысловай формы і інш.

== Выкарыстанне ў медыцыне ==
Вакуумныя цыліндры — [[помпа|помпы]]; штучныя [[вагіна|вагіны]] і [[фалас]]ы, [[вібратар]]ы рэкамендуюцца і [[медык]]амі пры вызначаных парушэннях сексуальнай функцыі чалавечага арганізма.

== Гл. таксама ==
* [[Музей сексу]]
* [[Музей эратычнага мастацтва]]
* [[Музей сексу (Нью-Ёрк)|Музей сексу, Нью-Ёрк]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{cite book | first = Tristan | last = Taormino | authorlink = Tristan Taormino | year = 1997 | title =The Ultimate Guide to Anal Sex for Women| publisher = Cleis Press | id = ISBN 1-57344-028-0}}
* Timothy Archibald. ''Sex Machines: Photographs and Interviews''. Process, 2005. ISBN 0-9760822-3-3.

== Спасылкі ==
* [http://www.museumofsex.com/ Музей сексу ў Нью-Ёрку]
* [http://www.payer.de/religionskritik/karikaturen12.htm Антычныя карыкатуры і сатыра]

== Секс цацкі сямейных жывёл ==
* [http://rutube.ru/tracks/34769.html?v=acf3ea2dc0355f3822b1c08c556866ae Волнистый попугайчик]

{{Формы сексуальнай актыўнасці}}

[[Катэгорыя:Сексуальныя цацкі|*]]</text>
      <sha1>9zai874l5m2fikf813x8hi10n2hktvw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Майкоп</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25858</id>
    <revision>
      <id>5181141</id>
      <parentid>4723899</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T13:42:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5181141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1296" sha1="5expxokb0yadt9ufb9si4xyzfjc8chb" xml:space="preserve">{{НП-Расія}}
'''Майкоп''' — горад (з [[1870]]) у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Адыгея|Адыгеі]]. Насельніцтва 156,8 тыс. чал. ([[2006]]). Нацыянальны склад (1989): [[рускія]] — 78,5 %, [[адыгі]] — 21,0 %, [[украінцы]] — 4,0 %, [[армяне]] — 2,3 %. Заснаваны ў [[1857]] годзе генералам [[Вікенцій Міхайлавіч Казлоўскі|Казлоўскім]] як рускае ваеннае ўмацаванне. Горад размешчаны на правым беразе ракі Белая (прыток [[Кубань|Кубані]]).

== Выбітныя ўраджэнцы і жыхары ==
* [[Дзмітрый Аляксеевіч Супруненка]], беларускі матэматык
* [[Віталь Шмакаў]] (нар. 1961) — [[Беларусь|беларускі]] [[Бадмінтон|бадмінтаніст]].

{{зноскі}}
{{Майкоп (гарадская акруга)}}
{{Адыгея}}

[[Катэгорыя:Гарады Адыгеі]]
[[Катэгорыя:Майкоп| ]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1857 годзе]]</text>
      <sha1>5expxokb0yadt9ufb9si4xyzfjc8chb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181142</id>
      <parentid>5181141</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T13:43:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Выбітныя ўраджэнцы і жыхары */</comment>
      <origin>5181142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1317" sha1="f5fgw9b2n2ghbgdaq1adgycp23vc07d" xml:space="preserve">{{НП-Расія}}
'''Майкоп''' — горад (з [[1870]]) у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Адыгея|Адыгеі]]. Насельніцтва 156,8 тыс. чал. ([[2006]]). Нацыянальны склад (1989): [[рускія]] — 78,5 %, [[адыгі]] — 21,0 %, [[украінцы]] — 4,0 %, [[армяне]] — 2,3 %. Заснаваны ў [[1857]] годзе генералам [[Вікенцій Міхайлавіч Казлоўскі|Казлоўскім]] як рускае ваеннае ўмацаванне. Горад размешчаны на правым беразе ракі Белая (прыток [[Кубань|Кубані]]).

== Вядомыя ўраджэнцы і жыхары ==
* [[Дзмітрый Аляксеевіч Супруненка]], беларускі матэматык
* [[Віталь Шмакаў]] (нар. 1961) — [[Беларусь|беларускі]] [[Бадмінтон|бадмінтаніст]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{Майкоп (гарадская акруга)}}
{{Адыгея}}

[[Катэгорыя:Гарады Адыгеі]]
[[Катэгорыя:Майкоп| ]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1857 годзе]]</text>
      <sha1>f5fgw9b2n2ghbgdaq1adgycp23vc07d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дзікае паляванне караля Стаха (фільм)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29341</id>
    <revision>
      <id>5181324</id>
      <parentid>5181027</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T04:56:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <comment>/* У ролях */</comment>
      <origin>5181324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5954" sha1="t6kxvcp1yexgbb21ykxdr6tzxsfr1te" xml:space="preserve">{{значэнні}}
{{Фільм
|Арыгінальная назва     =Дикая охота короля Стаха
|Выява =Дзікае паляванне караля Стаха.jpg
|Аператар    = [[Таццяна Логінава]]
}}
'''«Дзікае паляванне караля Стаха»''' — мастацкі фільм па матывах [[Дзікае паляванне караля Стаха|аднайменнай аповесці]] беларускага пісьменніка [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]].

== Сюжэт ==

Дзеянне карціны разгортваецца ў канцы XIX стагоддзя на беларускім [[Палессе|Палессі]], куды прыехаў малады навуковец-этнограф Андрэй Беларэцкі, каб вывучаць народныя падданні. Ён пасяліўся ў невялікім маёнтку Балотныя Яліны, гаспадыня якога Надзея Яноўская — апошняя прадстаўніца старажытнага [[шляхта|шляхецкага]] роду — распавяла жахлівую гісторыю пра караля Стаха, які час ад часу палюе на прадстаўнікоў яе роду…

== У ролях ==
* [[Барыс Рыгоравіч Плотнікаў|Барыс Плотнікаў]] — ''Андрэй Беларэцкі, этнограф''
* [[Алена Дзімітрава]] — ''Надзея Яноўская, гаспадыня палаца Балотныя Яліны''
* [[Барыс Аляксеевіч Хмяльніцкі|Барыс Хмяльніцкі]] — ''Алесь Варона''
* [[Альберт Філозаў]] — ''Ігнацій Гацевіч, пан-кіраўнік маёнткам Яноўскіх, быў забіты на балоце''
* [[Валянціна Шэндрыкава]] — ''удава пана Кульша''
* [[Раман Сяргеевіч Філіпаў|Раман Філіпаў]] — ''пан Дубатоўк, ён жа Кароль Стах''
* [[Барыс Раманаў]] — ''судовы следчы''
* [[Уладзімір Рыгоравіч Фёдараў (акцёр)|Уладзімір Фёдараў]] — ''Базыль Гацевіч''
* [[Ігар Клас]] — ''Рыгор''

== Здымачная група ==

* Аўтар сцэнарыю: [[Уладзімір Караткевіч]], [[Валерый Давідавіч Рубінчык|Валерый Рубінчык]]
* Рэжысёр-пастаноўшчык: [[Валерый Давідавіч Рубінчык|Валерый Рубінчык]]
* Аператар-пастаноўшчык: [[Таццяна Логінава]]
* Мастак-пастаноўшчык: [[Аляксандр Чартовіч]]
* Кампазітар: [[Яўген Аляксандравіч Глебаў|Яўген Глебаў]]

== Цікавыя факты ==
Здымкі старадаўняга палаца праводзіліся ў Падгорацкім замку, які знаходзіцца ў [[Львоўская вобласць|Львоўскай вобласці]], [[Украіна]].

Прэм’ера фільма адбылася 1980 г. у [[Мінск|Мінску]] ў сценах [[Касцёл Святога Сымона і Святой Алены|касцёла Святога Сымона і Святой Алены (Чырвонага касцёла)]], дзе тады размяшчаўся [[Дом кіно (Мінск)|Дом кіно]].

== Узнагароды ==

* 1980, [[Італія]] — Гран-пры на I МКФ дэтэктыўных і таямнічых фільмаў «Містфэст» у Каталіке
* 1980, [[Францыя]] — спецпрыз журы фільму, прыз «за лепшую жаночую ролю другога плану» В. Шендрыкавай на Х МКФ фільмаў-жахаў і навуковай фантастыкі ў [[Парыж]]ы
* 1980, [[Канада]] — спецпрыз журы на IV МКФ у [[Манрэаль|Манрэалі]]
* 1981, [[Італія]] — дыплом фільму на ХІХ МКФ навукова-фантастычных фільмаў у [[Трыест|Трыесце]]
* 1981, [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] — дыплом фільму на МКС «Фільмэкс» ў [[Лос-Анджэлес]]е
* 1983, [[Бельгія]] — Гран-пры на МКФ містычных і навукова-фантастычных фільмаў «Пасаж-44» у [[Брусель|Бруселі]]

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://www.kino-teatr.ru/kino/movie/sov/1835/annot/ О фільме на сайце kino-teatr.ru]
* {{imdb title|0128164| «Дзікае паляванне караля Стаха»}}

{{Фільмы паводле твораў Уладзіміра Караткевіча}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Фільмы Валерыя Рубінчыка}}

[[Катэгорыя:Фільмы-драмы СССР]]
[[Катэгорыя:Фільмы Валерыя Рубінчыка]]
[[Катэгорыя:Містычныя драмы]]
[[Катэгорыя:Экранізацыі літаратурных твораў]]
[[Катэгорыя:Экранізацыі твораў Уладзіміра Караткевіча]]
[[Катэгорыя:Фільмы СССР 1979 года]]
[[Катэгорыя:Фільмы 1979 года|Дзікае паляванне караля Стаха]]
[[Катэгорыя:Фільмы СССР|Дзікае паляванне караля Стаха]]
[[Катэгорыя:Фільмы студыі «Беларусьфільм»]]</text>
      <sha1>t6kxvcp1yexgbb21ykxdr6tzxsfr1te</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181325</id>
      <parentid>5181324</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T04:59:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <comment>/* У ролях */</comment>
      <origin>5181325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5956" sha1="451rgnjvuk6tcvuiqvf8p4gwtijzrly" xml:space="preserve">{{значэнні}}
{{Фільм
|Арыгінальная назва     =Дикая охота короля Стаха
|Выява =Дзікае паляванне караля Стаха.jpg
|Аператар    = [[Таццяна Логінава]]
}}
'''«Дзікае паляванне караля Стаха»''' — мастацкі фільм па матывах [[Дзікае паляванне караля Стаха|аднайменнай аповесці]] беларускага пісьменніка [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]].

== Сюжэт ==

Дзеянне карціны разгортваецца ў канцы XIX стагоддзя на беларускім [[Палессе|Палессі]], куды прыехаў малады навуковец-этнограф Андрэй Беларэцкі, каб вывучаць народныя падданні. Ён пасяліўся ў невялікім маёнтку Балотныя Яліны, гаспадыня якога Надзея Яноўская — апошняя прадстаўніца старажытнага [[шляхта|шляхецкага]] роду — распавяла жахлівую гісторыю пра караля Стаха, які час ад часу палюе на прадстаўнікоў яе роду…

== У ролях ==
* [[Барыс Рыгоравіч Плотнікаў|Барыс Плотнікаў]] — ''Андрэй Беларэцкі, этнограф''
* [[Алена Дзімітрава]] — ''Надзея Яноўская, гаспадыня палаца Балотныя Яліны''
* [[Барыс Аляксеевіч Хмяльніцкі|Барыс Хмяльніцкі]] — ''Алесь Варона''
* [[Альберт Філозаў]] — ''Ігнацій Гацевіч, пан-кіраўнік маёнткам Яноўскіх, быў забіты на балоце''
* [[Валянціна Шэндрыкава]] — ''удава пана Кульша''
* [[Раман Сяргеевіч Філіпаў|Раман Філіпаў]] — ''пан Дубатоўк, ён жа Кароль Стах''
* [[Барыс Раманаў]] — ''судовы следчы''
* [[Уладзімір Анаталевіч Фёдараў (акцёр)|Уладзімір Фёдараў]] — ''Базыль Гацевіч''
* [[Ігар Клас]] — ''Рыгор''

== Здымачная група ==

* Аўтар сцэнарыю: [[Уладзімір Караткевіч]], [[Валерый Давідавіч Рубінчык|Валерый Рубінчык]]
* Рэжысёр-пастаноўшчык: [[Валерый Давідавіч Рубінчык|Валерый Рубінчык]]
* Аператар-пастаноўшчык: [[Таццяна Логінава]]
* Мастак-пастаноўшчык: [[Аляксандр Чартовіч]]
* Кампазітар: [[Яўген Аляксандравіч Глебаў|Яўген Глебаў]]

== Цікавыя факты ==
Здымкі старадаўняга палаца праводзіліся ў Падгорацкім замку, які знаходзіцца ў [[Львоўская вобласць|Львоўскай вобласці]], [[Украіна]].

Прэм’ера фільма адбылася 1980 г. у [[Мінск|Мінску]] ў сценах [[Касцёл Святога Сымона і Святой Алены|касцёла Святога Сымона і Святой Алены (Чырвонага касцёла)]], дзе тады размяшчаўся [[Дом кіно (Мінск)|Дом кіно]].

== Узнагароды ==

* 1980, [[Італія]] — Гран-пры на I МКФ дэтэктыўных і таямнічых фільмаў «Містфэст» у Каталіке
* 1980, [[Францыя]] — спецпрыз журы фільму, прыз «за лепшую жаночую ролю другога плану» В. Шендрыкавай на Х МКФ фільмаў-жахаў і навуковай фантастыкі ў [[Парыж]]ы
* 1980, [[Канада]] — спецпрыз журы на IV МКФ у [[Манрэаль|Манрэалі]]
* 1981, [[Італія]] — дыплом фільму на ХІХ МКФ навукова-фантастычных фільмаў у [[Трыест|Трыесце]]
* 1981, [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] — дыплом фільму на МКС «Фільмэкс» ў [[Лос-Анджэлес]]е
* 1983, [[Бельгія]] — Гран-пры на МКФ містычных і навукова-фантастычных фільмаў «Пасаж-44» у [[Брусель|Бруселі]]

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://www.kino-teatr.ru/kino/movie/sov/1835/annot/ О фільме на сайце kino-teatr.ru]
* {{imdb title|0128164| «Дзікае паляванне караля Стаха»}}

{{Фільмы паводле твораў Уладзіміра Караткевіча}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Фільмы Валерыя Рубінчыка}}

[[Катэгорыя:Фільмы-драмы СССР]]
[[Катэгорыя:Фільмы Валерыя Рубінчыка]]
[[Катэгорыя:Містычныя драмы]]
[[Катэгорыя:Экранізацыі літаратурных твораў]]
[[Катэгорыя:Экранізацыі твораў Уладзіміра Караткевіча]]
[[Катэгорыя:Фільмы СССР 1979 года]]
[[Катэгорыя:Фільмы 1979 года|Дзікае паляванне караля Стаха]]
[[Катэгорыя:Фільмы СССР|Дзікае паляванне караля Стаха]]
[[Катэгорыя:Фільмы студыі «Беларусьфільм»]]</text>
      <sha1>451rgnjvuk6tcvuiqvf8p4gwtijzrly</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Харабалі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30774</id>
    <revision>
      <id>5181136</id>
      <parentid>4464424</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T13:26:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5181136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1897" sha1="cbq9lqjdj5qphnymacgg279nkoxqpsq" xml:space="preserve">{{НП-Расія}}
'''Харабалі''' ({{lang-ru|Харабали}}) — горад (з [[1974]] года) у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Харабалінскі раён|Харабалінскага раёна]] [[Астраханская вобласць|Астраханскай вобласці]]. Заснаваны ў [[1789]] годзе. Горад размешчаны на левым беразе ракі [[Ахтуба]] (рукаў [[Волга|Волгі]]), за 142 км на поўнач ад [[Астрахань|Астрахані]]. Ваколіцы горада папулярныя сярод рыбаловаў-аматараў, ёсць некалькі спецыялізаваных турбазаў.

Чыгуначная станцыя [[Харабалінская]] на лініі [[Верхні Баскунчак]] — [[Астрахань]]. За 40 км на поўдзень ад горада размешчаныя разваліны [[Сарай-Бату]], былой сталіцы [[Залатая Арда|Залатой Арды]], археалагічны помнік 13 стагоддзя. За 70 км на поўдзень ад горада — Калмыцый хурул (будыйскі манастыр), архітэктурны помнік 19 стагоддзя.
== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}
== Эканоміка ==
Лясгас, цагельня, прадпрыемствы па перапрацоўцы сельскагаспадарчай сыравіны. У Харбалінскім раёне знаходзіцца палігон [[Палігон Ашулук|Ашулук]].
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Гарады Астраханскай вобласці}}

[[Катэгорыя:Гарады Астраханскай вобласці]]</text>
      <sha1>cbq9lqjdj5qphnymacgg279nkoxqpsq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нарыманаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30776</id>
    <revision>
      <id>5181135</id>
      <parentid>5006489</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T13:25:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5181135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1430" sha1="5kxr732f7h3shkyz5ein67vht9zjv8d" xml:space="preserve">{{значэнні|тып=тапонім|Нарыманаў (значэнні)}}
{{НП-Расія}}
'''Нарыманаў''' ({{lang-ru|Нариманов}}) — горад (з [[1984]] года) у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Нарыманаўскі раён|Нарыманаўскага раёна]] [[Астраханская вобласць|Астраханскай вобласці]]. Горад размешчаны на правым беразе [[Волга|Волгі]], за 48 км ад [[Астрахань|Астрахані]].

== Гісторыя ==
У [[1967]] годзе сяло Ніжняво́лжскае было ператворана ў рабочы пасёлак Ніжняво́лжск. У [[1984]] годзе Ніжняволжску быў прысвоены статус горада і назва ад прозвішча дзяржаўнага і партыйнага дзеяча Нарымана Кербалай Наджаф аглы Нарыманава. Горадаўтваральнае прадпрыемства — суднабудаўнічы завод «Лотас». Нафтавы тэрмінал.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Гарады Астраханскай вобласці}}

[[Катэгорыя:Гарады Астраханскай вобласці]]</text>
      <sha1>5kxr732f7h3shkyz5ein67vht9zjv8d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Камызяк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30777</id>
    <revision>
      <id>5181134</id>
      <parentid>4428291</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T13:24:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5181134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="912" sha1="n3cji2ixcqjc9w534ccpy7ncsxz6oon" xml:space="preserve">{{НП-Расія}}
'''Камызяк''' ({{lang-ru|Камызяк}}) — горад (з [[1973]] года) у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Камызяцкі раён|Камызяцкага раёна]] [[Астраханская вобласць|Астраханскай вобласці]]. Насельніцтва 16,1 тыс. чалавек ([[2006]]). Заснаваны ў [[1560]] годзе. Горад размешчаны на рукаве [[Камызяк (рака)|Камызяк]] у дэльце [[Волга|Волгі]], за 35 км ад [[Астрахань|Астрахані]]. Рыбная гаспадарка.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{Гарады Астраханскай вобласці}}

[[Катэгорыя:Гарады Астраханскай вобласці]]</text>
      <sha1>n3cji2ixcqjc9w534ccpy7ncsxz6oon</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ахтубінск</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30779</id>
    <revision>
      <id>5181133</id>
      <parentid>4838666</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T13:24:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5181133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2857" sha1="f6h6dpxzkewhf81qyqklp0v4csv7yv9" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Ахтубінск''' ({{lang-ru|Ахтубинск}}) — горад (з [[1959]] года) у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Ахтубінскі раён|Ахтубінскага раёна]] [[Астраханская вобласць|Астраханскай вобласці]]. Заснаваны ў [[1959]] годзе.

Размешчаны ў паўночнай частцы вобласці на левым беразе ракі [[Ахтуба|Ахтубы]] (рукаў [[Волга|Волгі]]), за 292 км на поўнач ад [[Астрахань|Астрахані]]. Насельніцтва — 42,6 тыс. чалавек. Тэрыторыя горада — 17 км².

== Гісторыя ==
Утвораны ў 1959 годзе ў выніку аб’яднання заснаванага ў першай палове XIX стагоддзя сяла перасяленцаў Уладзіміраўка, рабочага пасёлка Петрапаўлаўскі, прыстанцыйнага пасёлка Ахтуба{{sfn|ГНР|2008}}.
== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}
== Транспарт ==
Чыгуначныя станцыі Уладзіміраўка і Ахтуба на лініі [[Валгаград]] — [[Верхні Баскунчак]]. Грузавы і пасажырскі рачны порт на рацэ Ахтуба. Аўтамабільная дарога Валгаград — Астрахань.

== Эканоміка ==
Суднабудаўніча-суднарамонтны, кансервавы заводы, цагельня, малаказавод, мясакамбінат, хлебазавод. Ахтубіск — перавалачны пункт прадпрыемства «Бассоль»; адсюль водным шляхам па Ахтубе і Волзе адпраўляецца соль, якая здабываецца з возера [[Баскунчак]]. У Ахтубінску размешчаны ГЛІЦ — буйны авіяцыйна-выпрабавальны кoмплекс.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БСГН|А́хтубинск|64—65}}
* {{ВСЭ3|А́хтубинск|2|465}}
* {{крыніцы/ГНР (2008)|А́хтубинск|88}}
* {{крыніцы/ГЭС (1989)|А́хтубинск|48}}
* {{Крыніцы/Города России: энциклопедия|А́хтубинск|31}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Гарады Астраханскай вобласці}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Гарады Астраханскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1959 годзе]]</text>
      <sha1>f6h6dpxzkewhf81qyqklp0v4csv7yv9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Астрахань</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30784</id>
    <revision>
      <id>5181132</id>
      <parentid>5055554</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T13:23:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5181132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12840" sha1="pw3osxthtsrx0ifu534vr9keiodjbdl" xml:space="preserve">{{НП-Расія}}
'''Астрахань''' ({{lang-ru|Астрахань}}) — горад (з [[1717]] года) у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Астраханская вобласць|Астраханскай вобласці]]. Насельніцтва 501,3 тыс. чалавек ([[2006]]). Заснаваны ў [[1558]] годзе. Горад размешчаны на 11 астравах [[Прыкаспійская нізіна|Прыкаспійскай нізіны]], у верхняй частцы дэльты [[Волга|Волгі]] за 1534 км на паўднёвы ўсход ад [[Масква|Масквы]]. На левым беразе Волгі размешчаная асноўная частка горада, на правым беразе пражывае прыкладна 20 % жыхароў горада.

== Гісторыя ==
Паводле меркаванняў шэрага гісторыкаў, паблізу сучаснай Астрахані знаходзіўся [[Горад Іціль|Іціль]], сталіца [[Хазарскі каганат|Хазарскага каганата]] ў cярэдзіне VIII—X стагоддзяў. Аднак месцазнаходжанне горада ідэнтыфікаваць не атрымалася, таму гісторыя Астрахані пачынаецца з татарскага паселішча XIII стагоддзя.

Першую згадку пра Астрахань, тады Хаджы-Тархан, пакінуў у [[1333]] арабскі падарожнік [[Ібн Батута]]. Хаджы-Тархан з'яўляўся восеньскай рэзідэнцыяй ханаў [[Залатая Арда|Залатой Арды]], горад лічыўся буйным гандлёвым цэнтрам на шляху з Персіі і Індыі ў рускія княствы і Еўропу. У [[1395]] па землях Залатой Арды пракаціліся орды [[Тамерлан]]а, Хаджы-Тархан быў разрабаваны і прыйшоў у заняпад. З [[1456]] Астрахань стала сталіцай [[Астраханскае ханства|Астраханскага ханства]], вельмі слабой дзяржавы з пераважна качавым татарскім насельніцтвам.

[[Выява:Astrakhan Uspenskii sobor of kreml.jpg|thumb|250px|left|Храм Успення Прасвятой Багародзіцы ў Астраханскім Крамлі ([[1710]]).]]
[[Выява:Panarama astrakhan 2009.jpg|left|thumb|250px|Панарама цэнтральнай часці Астрахані]] У [[1556]] [[Іван IV Грозны|Іван Грозны]] далучыў [[Астраханскае ханства]] да Расіі, а ў [[1558]] горад быў перанесены ніжэй на іншы, левы бераг Волгі, у 12 км ад ранейшага месца, каб было лягчэй абараняцца ад суседзяў. Будаўніцтва крэпасці ў [[1558]] на новым месцы прынята лічыць датай заснавання Астрахані, адміністрацыйны статус [[горад]]а Астрахань атрымала пры [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятры I]]. Насельніцтва Астрахані ў [[1599]] складала 5 тысяч чалавек, у асноўным гарнізон крэпасці.

У [[1670]] жыхары Астрахані ўпусцілі ў горад [[Сцяпан Цімафеевіч Разін|Сценьку Разіна]], арганізавалі народнае самакіраванне. Праз год царскі ваявода аблажыў крэпасць, астраханцы здалі апошнюю апору народнага паўстання праз два з паловай месяца. Эпідэмія чумы [[1692]] года забрала жыцці больш за 10 тысяч чалавек з 16 тысяч жыхароў горада.

Каланізацыя края рускім насельніцтвам пачынаецца інтэнсіўна з [[XVIII]] стагоддзя. Указам [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятра I]] ад 22 лістапада [[1717]] была створаная Астраханская губернія, па тэрыторыі супадаўшая прыкладна з цяперашняй Паволжскай федэральнай акругай. Астрахань атрымала статус губернскага горада (да таго афіцыйна лічылася крэпасцю). У наступныя гады тэрыторыя Астраханскай губерніі змянялася ўказамі ў адпаведнасці з унутраным развіццём Расійскай імперыі. Сучасныя межы Астраханская вобласць здабыла [[27 снежня]] [[1943]] года.


У [[1888]] у Астрахані налічвалася каля 74 тысяч жыхароў, з іх 8800 мусульман. Паводле звестак [[1900]] у Астрахані налічвалася ўжо 122 тысячы жыхароў. Кастрычніцкая рэвалюцыя [[1917]] прывяла да 2-х тыднёвых баёў на вуліцах горада ў лютым [[1918]], у выніку бальшавікі разбілі антыбальшавіцкае казацтва і ўсталявалі ўладу Саветаў у Астрахані. Летам-восенню [[1919]] г. на подступах да Астрахані разгарэліся разлютаваныя баі грамадзянскай вайны. У лістападзе таго жа года Чырвоная армія перайшла да наступальных аперацый супраць белагвардзейцаў.

Летам [[1942]] гітлераўскія войскі падыходзілі да Астрахані на 100—150 км. Суцэльнай лініі фронту не было, баявыя дзеянні вяліся маняўрова ў калмыцкім стэпе. Авіяцыя немцаў бамбавала рачныя суды на Волзе, некалькі бомб трапіла і на Астрахань. Астрахань падчас войнаў з'яўлялася важным перавалачным пунктам гаруча-змазвальных матэрыялаў з Каўказа ў бок цэнтральнай Расіі, у горадзе было сканцэнтравана шмат шпіталяў.

Да [[1934]] Астрахань адміністрацыйна ўваходзіла ў склад Ніжняволжскага края з цэнтрам у горадзе [[Саратаў|Саратаве]], з [[1934]] — Сталінградскага края, а затым Сталінградскай вобласці. З [[1943]] Астрахань — цэнтр Астраханскай вобласці.
== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}
== Прамысловасць ==
Вядучае месца займае [[паліўна-энергетычны комплекс]], прадстаўлены ТАА «Газпром здабыча Астрахань» (дачэрняя кампанія «Газпрома»), які распрацоўвае Аксарайскае газакандэнсатнае радовішча. Здабыча [[Прыродны газ|газу]] і [[Сера|серы]] з кандэнсату здзяйсняецца ў [[стэп]]у недалёка ад Астрахані. «Газпром здабыча Астрахань» — манапаліст па вытворчасці серы (70 % расійскага рынку), буйнейшы расійскі экспарцёр серы на сусветным рынку (12 % сусветнага рынку), дае каля 24 % падатковых паступленняў у мясцовы бюджэт, вырабляе 60 % ад агульнага аб’ёму прамысловай вытворчасці ў Астраханскай вобласці. У «Газпром здабыча Астрахань» занята каля 16 тысяч працаўнікоў.

У савецкі час былі развітыя прадпрыемствы рыбаперапрацоўчай прамысловасці, але ў сувязі са скарачэннем уловаў адбываецца скарачэнне вытворчасці. Затое нарошчваюць выпуск прадукцыі садавінагародніныя камбінаты. Прадпрыемствы [[Харчовая прамысловасць|харчовай прамысловасці]] вырабляюць больш за 13 % ад агульнага аб’ёму вытворчасці.

[[Машынабудаванне|Машынабудаўнічы]] комплекс адлюстроўвае становішча Астрахані як партовага горада. З 14 [[Суднабудаванне|суднабудаўнічых]] заводаў буйнейшымі з’яўляюцца ААТ «Суднабудаўніча-суднарамонтны завод імя III Інтэрнацыяналу», ААТ Суднабудаўнічы завод «Чырвоныя Барыкады», ЗАТ &quot;Суднабудаўніча-суднарамонтны завод «Леніна», СП ААТ «Астраханскі карабель», ААТ «Астраханская суднабудаўнічая верф».

Прадпрыемствы [[Хімічная прамысловасць|хімічнай прамысловасці]] прадстаўленыя ААТ «Астраханскае шкловалакно» і ААТ «Астраханскі завод гумовых тэхнічных вырабаў».

Асноўным вытворцам электраэнергіі ў рэгіёне з’яўляюцца філіял «Астраханскае генераванне» [[Паўднёвая генеруючая кампанія|ААТ «Паўднёвая генеруючая кампанія — ТГК-8»]] (яго доля ў электраэнергетыцы складае каля 80 %), а таксама ААТ ЦЭЦ «Паўночная». Запатрабаванне Астраханскай вобласці ў электраэнергіі за рахунак уласнай вытворчасці забяспечваецца на 86 %.

У Астрахані знаходзіцца [[Астраханскі цеплавозарамонтны завод]] (Астраханскі ТРЗ), які вырабляе рамонт [[цеплавоз]]аў серыі [[Цеплавоз ТЭМ2|ТЭМ2]] для патрэб [[Чыгунка|чыгунак]].

== Адукацыя і культура ==
* [[Астраханскі дзяржаўны ўніверсітэт]]
* [[Астраханскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт]]

== Вядомыя асобы ==
* [[Барыс Міхайлавіч Кустодзіеў]] (1872—1927) — рускі [[мастак]].
* [[Георгій Аляксандравіч Суджаеў]] (1919—2004) — вучоны-[[эпідэміёлаг]], [[доктар медыцынскіх навук]]&lt;ref name=&quot;ЭПБ5&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭПБ|5}}&lt;/ref&gt;.
* [[Яўген Аляксандравіч Якаўлеў]] (нар. 1949) — беларускі архітэктар.
* [[Павел Башкін]] (нар. 1978) — рускі гандбаліст
* [[Святлана Барысаўна Крамнёва]] (нар. 1999) — [[расія|расійская]] [[гандбалістка]].
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [http://www.love-astrakhan.ru Фотаздымкі Астрахані, гісторыя, славутасці]
* [http://astrakhan.space Астраханскі вікіпраект] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200406215347/http://astrakhan.space/ |date=6 красавіка 2020 }} {{ref-ru}}

{{Гарады Астраханскай вобласці}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Гарады Астраханскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Астрахань| ]]</text>
      <sha1>pw3osxthtsrx0ifu534vr9keiodjbdl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Памор’е</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31089</id>
    <revision>
      <id>5181049</id>
      <parentid>4443455</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T12:12:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5181049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="972" sha1="leuiog34gznzld19xbzr3kjcq9roeig" xml:space="preserve">'''Памор’е''' ў самім шырокім сэнсе — поўнач [[Еўрапейская частка Расіі|Еўрапейскай часткі Расіі]] (ад [[Карэлія|Карэліі]] да [[Урал]]а), паўднёвае ўзбярэжжа [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ад [[Літва|Літвы]] на ўсходзе да некалі заселенага славянскімі плямёнамі [[абадрыты|абадрытамі]] [[Шлезвіг-Гольштэйн]]а на захадзе. Адгэтуль захаваўся да сёння славянскі тапонім: {{lang-pl|Pomorze (Памор'е)}} і {{lang-de|Pommern (правінцыя Памеранія)}}.

Назву '''Памор’е''' таксама маюць:
* [[Памор’е (Расія)]]
* [[Балтыйскае Памор’е|Памор’е (Польшча)]]
{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>leuiog34gznzld19xbzr3kjcq9roeig</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Памор’е (Расія)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31090</id>
    <revision>
      <id>5181044</id>
      <parentid>2833098</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T12:07:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5181044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2128" sha1="4ro5g4cpd2ibfvt30hqfgwonz1yi2dq" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Памор'е}}
[[Файл:Kiy-island Russia.jpg|thumb|Краявід аднаго з астравоў у Белым моры]]
'''Памор’е'''- гістарычная назва ў 15—17 стагоддзях у Расіі, узбярэжжа [[Белае мора|Белага мора]] ад г. [[Кем (горад)|Кем]] да г. [[Анега (горад)|Анега]] (Паморскі бераг), а таксама вялікая тэрыторыя ад Абанежжа да Паўночнага Урала, у якую ўваходзілі [[Карэлія]], Дзвінская, Важская, Сысальская, Вяцкая, Пермская землі, Пасухонне, Белазерскі і Пячорскі краі. Першапачаткова насялялі [[карэлы]], [[комі (народ)|комі]], [[лапары]]. Да 17 стагоддзя карэннае насельніцтва часткова асімілявана рускімі пасяленцамі, якія з 12 стагоддзя асвойвалі тэрыторыі Памор’я. У 12—15 стагоддзях уладанне Наўгародскай феадальнай рэспублікі. У пачатку 16 стагоддзя далучана да Масквы. У 17 стагоддзі ў 22 паветах Памор’я асноўная маса насельніцтва — вольныя сяляне. Частка зямель належала манастырам і купцам Строганавым. На поўначы насельніцтва займалася рыбалавецкім, слюдзяным, саляным промысламі; у Карэліі развівалася металургія, у паўднёвых паветах — [[земляробства]].

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Паміра-Алай|||}}
[[Катэгорыя:Еўрапейская частка Расіі]]
[[Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Расіі]]
[[Катэгорыя:Белае мора]]</text>
      <sha1>4ro5g4cpd2ibfvt30hqfgwonz1yi2dq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181045</id>
      <parentid>5181044</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T12:07:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5181045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2132" sha1="dn54lj0w4fr469lg9arr03gb5rtycvc" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Памор'е}}
[[Файл:Kiy-island Russia.jpg|thumb|Краявід аднаго з астравоў у Белым моры]]
'''Памор’е''' — гістарычная назва ў 15—17 стагоддзях у Расіі, узбярэжжа [[Белае мора|Белага мора]] ад г. [[Кем (горад)|Кем]] да г. [[Анега (горад)|Анега]] (Паморскі бераг), а таксама вялікая тэрыторыя ад Абанежжа да Паўночнага Урала, у якую ўваходзілі [[Карэлія]], Дзвінская, Важская, Сысальская, Вяцкая, Пермская землі, Пасухонне, Белазерскі і Пячорскі краі. Першапачаткова насялялі [[карэлы]], [[комі (народ)|комі]], [[лапары]]. Да 17 стагоддзя карэннае насельніцтва часткова асімілявана рускімі пасяленцамі, якія з 12 стагоддзя асвойвалі тэрыторыі Памор’я. У 12—15 стагоддзях уладанне Наўгародскай феадальнай рэспублікі. У пачатку 16 стагоддзя далучана да Масквы. У 17 стагоддзі ў 22 паветах Памор’я асноўная маса насельніцтва — вольныя сяляне. Частка зямель належала манастырам і купцам Строганавым. На поўначы насельніцтва займалася рыбалавецкім, слюдзяным, саляным промысламі; у Карэліі развівалася металургія, у паўднёвых паветах — [[земляробства]].

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Паміра-Алай|||}}
[[Катэгорыя:Еўрапейская частка Расіі]]
[[Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Расіі]]
[[Катэгорыя:Белае мора]]</text>
      <sha1>dn54lj0w4fr469lg9arr03gb5rtycvc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181046</id>
      <parentid>5181045</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T12:08:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5181046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2128" sha1="hoahmbafojs7g9otcca0v9ibetenozg" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Памор’е}}
[[Файл:Kiy-island Russia.jpg|thumb|Краявід аднаго з астравоў у Белым моры]]
'''Памор’е''' — гістарычная назва ў 15—17 стагоддзях у Расіі, узбярэжжа [[Белае мора|Белага мора]] ад г. [[Кем (горад)|Кем]] да г. [[Анега (горад)|Анега]] (Паморскі бераг), а таксама вялікая тэрыторыя ад Абанежжа да Паўночнага Урала, у якую ўваходзілі [[Карэлія]], Дзвінская, Важская, Сысальская, Вяцкая, Пермская землі, Пасухонне, Белазерскі і Пячорскі краі. Першапачаткова насялялі [[карэлы]], [[комі (народ)|комі]], [[лапары]]. Да 17 стагоддзя карэннае насельніцтва часткова асімілявана рускімі пасяленцамі, якія з 12 стагоддзя асвойвалі тэрыторыі Памор’я. У 12—15 стагоддзях уладанне Наўгародскай феадальнай рэспублікі. У пачатку 16 стагоддзя далучана да Масквы. У 17 стагоддзі ў 22 паветах Памор’я асноўная маса насельніцтва — вольныя сяляне. Частка зямель належала манастырам і купцам Строганавым. На поўначы насельніцтва займалася рыбалавецкім, слюдзяным, саляным промысламі; у Карэліі развівалася металургія, у паўднёвых паветах — [[земляробства]].

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Памор’е|||}}
[[Катэгорыя:Еўрапейская частка Расіі]]
[[Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Расіі]]
[[Катэгорыя:Белае мора]]</text>
      <sha1>hoahmbafojs7g9otcca0v9ibetenozg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Балтыйскае Памор’е</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31091</id>
    <revision>
      <id>5181047</id>
      <parentid>4656280</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T12:10:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5181047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="819" sha1="2nw06mvvl1twlzxgbuxlipwklleejd8" xml:space="preserve">{{значэнні2|Памор’е}}
'''Памор’е''' — гістарычная вобласць на тэрыторыі [[Польшча|Польшчы]], на ўзбярэжжы [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]].

Назва рэгіёна звязана з яго геаграфічным становішчам і тлумачыцца як «краіна над морам ці паблізу мора». Назва вядомая з XI ст.

У [[1999]] створана [[Паморскае ваяводства]] з цэнтрам у [[Гданьск]]у і [[Заходнепаморскае ваяводства]] з цэнтрам у [[Шчэцін]]е.
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Польшчы]]</text>
      <sha1>2nw06mvvl1twlzxgbuxlipwklleejd8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181051</id>
      <parentid>5181047</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T12:17:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5181051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2258" sha1="t1cw8i4jh985pgm7x1z845oerhwnp56" xml:space="preserve">{{значэнні2|Памор’е}}
'''Памор’е''' — гістарычная назва паўночнай прыбалтыйскай часткі [[Польшча|Польшчы]]. Складаецца з Заходняга Памор’я і Усходняга (ці Гданьскага) Памор’я. У канцы 10 стагоддзя Памор’е насялялі памаране, якія ўваходзілі ў склад Польскай дзяржавы. Заходняе Памор’е ў 1181 годзе трапіла ў васальную залежнасць ад Свяшчэннай Рымскай імперыі, германізавана (ням. Pommern — Памеранія). Да 1637 года тут захоўвалася мясцовая (славянская) княжацкая дынастыя. Паводле Вестфальскага міру 1648 года Заходняя і частка Усходняй Памераніі атрымала Швецыя, астатнюю частку Усходняй — Брандэнбургска-пруская дзяржава. Усходняя, ці Гданьская Памеранія (ням. Pommerellen — Малая Памеранія), якую ў 1308—09 гадах захапіў [[Тэўтонскі ордэн]], адваявана Польшчай у выніку Трынаццацігадовай вайны 1454—66 гадоў. У канцы 18 стагоддзя далучана да Прусіі. Паводле Версальскага мірнага дагавора 1919 года Польшчы была вернута большчая частка Усходняга Памор’я (без Гданьска з акругай). Патсдамскай канферэнцыяй 1945 заходняя мяжа Польшчы ўсталявана па Одры і Нысе-Лужыцкай.

У [[1999]] годзе створана [[Паморскае ваяводства]] з цэнтрам у [[Гданьск]]у і [[Заходнепаморскае ваяводства]] з цэнтрам у [[Шчэцін]]е.
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Польшчы]]</text>
      <sha1>t1cw8i4jh985pgm7x1z845oerhwnp56</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181053</id>
      <parentid>5181051</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T12:17:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5181053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2339" sha1="miql2wm3qzqqfv7v5d7vsoqfcwuu876" xml:space="preserve">{{значэнні2|Памор’е}}
'''Памор’е''' — гістарычная назва паўночнай прыбалтыйскай часткі [[Польшча|Польшчы]]. Складаецца з Заходняга Памор’я і Усходняга (ці Гданьскага) Памор’я. У канцы 10 стагоддзя Памор’е насялялі памаране, якія ўваходзілі ў склад Польскай дзяржавы. Заходняе Памор’е ў 1181 годзе трапіла ў васальную залежнасць ад Свяшчэннай Рымскай імперыі, германізавана (ням. Pommern — Памеранія). Да 1637 года тут захоўвалася мясцовая (славянская) княжацкая дынастыя. Паводле Вестфальскага міру 1648 года Заходняя і частка Усходняй Памераніі атрымала Швецыя, астатнюю частку Усходняй — Брандэнбургска-пруская дзяржава. Усходняя, ці Гданьская Памеранія (ням. Pommerellen — Малая Памеранія), якую ў 1308—09 гадах захапіў [[Тэўтонскі ордэн]], адваявана Польшчай у выніку Трынаццацігадовай вайны 1454—66 гадоў. У канцы 18 стагоддзя далучана да Прусіі. Паводле Версальскага мірнага дагавора 1919 года Польшчы была вернута большчая частка Усходняга Памор’я (без Гданьска з акругай). Патсдамскай канферэнцыяй 1945 заходняя мяжа Польшчы ўсталявана па Одры і Нысе-Лужыцкай.

У [[1999]] годзе створана [[Паморскае ваяводства]] з цэнтрам у [[Гданьск]]у і [[Заходнепаморскае ваяводства]] з цэнтрам у [[Шчэцін]]е.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Памор’е|||}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Польшчы]]</text>
      <sha1>miql2wm3qzqqfv7v5d7vsoqfcwuu876</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181054</id>
      <parentid>5181053</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T12:18:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5181054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2394" sha1="qv6johgf2y2bx3agd9ubkjvaw7d411l" xml:space="preserve">{{значэнні2|Памор’е}}
'''Памор’е''' — гістарычная назва паўночнай прыбалтыйскай часткі [[Польшча|Польшчы]]. Складаецца з Заходняга Памор’я і Усходняга (ці Гданьскага) Памор’я. У канцы 10 стагоддзя Памор’е насялялі памаране, якія ўваходзілі ў склад Польскай дзяржавы. Заходняе Памор’е ў 1181 годзе трапіла ў васальную залежнасць ад [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]], германізавана (ням. Pommern — Памеранія). Да 1637 года тут захоўвалася мясцовая (славянская) княжацкая дынастыя. Паводле Вестфальскага міру 1648 года Заходняя і частка Усходняй Памераніі атрымала Швецыя, астатнюю частку Усходняй — Брандэнбургска-пруская дзяржава. Усходняя, ці Гданьская Памеранія (ням. Pommerellen — Малая Памеранія), якую ў 1308—09 гадах захапіў [[Тэўтонскі ордэн]], адваявана Польшчай у выніку Трынаццацігадовай вайны 1454—66 гадоў. У канцы 18 стагоддзя далучана да Прусіі. Паводле Версальскага мірнага дагавора 1919 года Польшчы была вернута большчая частка Усходняга Памор’я (без Гданьска з акругай). Патсдамскай канферэнцыяй 1945 заходняя мяжа Польшчы ўсталявана па Одры і Нысе-Лужыцкай.

У [[1999]] годзе створана [[Паморскае ваяводства]] з цэнтрам у [[Гданьск]]у і [[Заходнепаморскае ваяводства]] з цэнтрам у [[Шчэцін]]е.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Памор’е|||}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Польшчы]]</text>
      <sha1>qv6johgf2y2bx3agd9ubkjvaw7d411l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181055</id>
      <parentid>5181054</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T12:19:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5181055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2434" sha1="91x7k0vmg09xi3ae4ol5gcet8jrvkjs" xml:space="preserve">{{значэнні2|Памор’е}}
'''Памор’е''' — гістарычная назва паўночнай прыбалтыйскай часткі [[Польшча|Польшчы]]. Складаецца з Заходняга Памор’я і Усходняга (ці Гданьскага) Памор’я. У канцы 10 стагоддзя Памор’е насялялі памаране, якія ўваходзілі ў склад Польскай дзяржавы. Заходняе Памор’е ў 1181 годзе трапіла ў васальную залежнасць ад [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]], германізавана (ням. Pommern — Памеранія). Да 1637 года тут захоўвалася мясцовая (славянская) княжацкая дынастыя. Паводле Вестфальскага міру 1648 года Заходняя і частка Усходняй Памераніі атрымала Швецыя, астатнюю частку Усходняй — Брандэнбургска-пруская дзяржава. Усходняя, ці Гданьская Памеранія (ням. Pommerellen — Малая Памеранія), якую ў 1308—09 гадах захапіў [[Тэўтонскі ордэн]], адваявана Польшчай у выніку Трынаццацігадовай вайны 1454—66 гадоў. У канцы 18 стагоддзя далучана да Прусіі. Паводле [[Версальскі дагавор|Версальскага мірнага дагавора 1919 года]] Польшчы была вернута большчая частка Усходняга Памор’я (без Гданьска з акругай). Патсдамскай канферэнцыяй 1945 заходняя мяжа Польшчы ўсталявана па Одры і Нысе-Лужыцкай.

У [[1999]] годзе створана [[Паморскае ваяводства]] з цэнтрам у [[Гданьск]]у і [[Заходнепаморскае ваяводства]] з цэнтрам у [[Шчэцін]]е.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Памор’е|||}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Польшчы]]</text>
      <sha1>91x7k0vmg09xi3ae4ol5gcet8jrvkjs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181056</id>
      <parentid>5181055</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T12:20:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5181056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2468" sha1="7jmvjs9oa1ij1yr91gvaml1i2wkwvy9" xml:space="preserve">{{значэнні2|Памор’е}}
'''Памор’е''' — гістарычная назва паўночнай прыбалтыйскай часткі [[Польшча|Польшчы]]. Складаецца з Заходняга Памор’я і Усходняга (ці Гданьскага) Памор’я. У канцы 10 стагоддзя Памор’е насялялі памаране, якія ўваходзілі ў склад Польскай дзяржавы. Заходняе Памор’е ў 1181 годзе трапіла ў васальную залежнасць ад [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]], германізавана (ням. Pommern — Памеранія). Да 1637 года тут захоўвалася мясцовая (славянская) княжацкая дынастыя. Паводле [[Вестфальскі мір|Вестфальскага міру]] 1648 года Заходняя і частка Усходняй Памераніі атрымала Швецыя, астатнюю частку Усходняй — Брандэнбургска-пруская дзяржава. Усходняя, ці Гданьская Памеранія (ням. Pommerellen — Малая Памеранія), якую ў 1308—09 гадах захапіў [[Тэўтонскі ордэн]], адваявана Польшчай у выніку Трынаццацігадовай вайны 1454—66 гадоў. У канцы 18 стагоддзя далучана да Прусіі. Паводле [[Версальскі дагавор|Версальскага мірнага дагавора 1919 года]] Польшчы была вернута большчая частка Усходняга Памор’я (без Гданьска з акругай). Патсдамскай канферэнцыяй 1945 заходняя мяжа Польшчы ўсталявана па Одры і Нысе-Лужыцкай.

У [[1999]] годзе створана [[Паморскае ваяводства]] з цэнтрам у [[Гданьск]]у і [[Заходнепаморскае ваяводства]] з цэнтрам у [[Шчэцін]]е.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Памор’е|||}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Польшчы]]</text>
      <sha1>7jmvjs9oa1ij1yr91gvaml1i2wkwvy9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юстын Нарбут</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32432</id>
    <revision>
      <id>5181419</id>
      <parentid>5031661</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T09:12:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lavon</username>
        <id>1118</id>
      </contributor>
      <comment>/* Літаратура */</comment>
      <origin>5181419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5330" sha1="3n45zyiic5pt9ecjqkj20k2jb142bt0" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Нарбут}}
{{навуковец}}
'''Юстын Нарбут''' ({{ВД-Прэамбула}}) — гісторык.

== Біяграфія ==
З роду [[Нарбуты|Нарбутаў]], сын лідскага харунжага [[Юзаф Мікалай Нарбут|Юзафа Мікалая Нарбута]] і Ганны з Гразмані, сястры каралеўскага шамбяляна {{нп5|Пётр Гразмані|Пятра Гразмані|D|Q61696105}}. Далёкі сваяк [[Тэадор Нарбут|Тэадора Нарбута]].

Вучыўся ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]].

У час [[Паўстанне 1794 года|паўстання 1794 года]] камандаваў палком пяхоты ў баі пад Соламі.

Пасля падаўлення паўстання пастаянна жыў у Лідскім павеце, у спадчынным маёнтку, у 1820 годзе быў членам павятовага межавога суд.

Апошнія гады жыцця прысвяціў вывучэнню гісторыі краю. У 1818 годзе ў [[Гродна|Гродне]] выйшла яго праца «Нарыс каранёў літоўскага народу», у якой прыведзены звесткі пра мясцовую гісторыю і міфалогію. Невялікі тыраж гэтай кнігі хутка разышоўся, і ў 1820 годзе выйшла 2-е выданне.

У Вільні надрукавана яго праца «Унутраная гісторыя літоўскага народу з часоў Яна Сабескага і Аўгуста II…» (т. 1-2, 1842; 2-е выд. 1843). Ёсць меркаванне, што яна падрыхтавана ім на заказ [[Сапегі|Сапегаў]], бо амаль цалкам прысвечана зацятай барацьбе паміж віленскім біскупам [[Канстанцін Бжастоўскі|Канстанцінам Бжастоўскім]] і гетманам [[Казімір Ян Сапега|Казімірам Сапегам]] у 1693—1701 гадах. У рэцэнзіі на гэту кнігу [[Юзаф Крашэўскі]] абвінаваціў аўтара ў невыкарыстанні важных гістарычных крыніц і тэндэнцыйнасці, з прычыны чаго вобраз Сапегі атрымаўся залішне станоўчым, а Бжастоўскага — адмоўным.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
* ''[[Леанід Лаўрэш|Лаўрэш Л.]]'' [https://www.academia.edu/143403929/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA_%D0%AE%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82_%D0%AF%D0%B3%D0%BE_%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D1%81%D1%8F%D0%BC_%D1%8F_%D1%96_%D1%81%D1%8F%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%B1%D0%B0_%D1%8F%D0%B3%D0%BE_%D0%B4%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BB%D0%B0_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_100_%D1%81 Гісторык Юстын Нарбут. Яго навуковая дзейнасць, сям’я і сядзіба, яго дачка Каміла.] Издательские решения, 2025. — 100 с.

== Літаратура ==

* {{Артыкул|аўтар=[[Леанід Лаўрэш]].|загаловак=Юстын Нарбут|год=2023|выданне=Наша слова.pdf|месяц=10|чысло=25|нумар=43 (95)}}
* ''[[Леанід Лаўрэш|Лаўрэш Л.]]'' [https://www.academia.edu/171838414/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BB%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D1%8D%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B7_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%9E_%D1%96_%D1%80%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B0%D1%9E%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%87%D1%8B%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B0_2026_2_116_%D0%A1_28_29_%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BB%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D1%8D%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B7_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%9E_%D0%9B%D1%96%D1%81%D1%82_%D0%B4%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D1%8B_%D0%9C_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B0_2026_2_116_%D0%A1_30_33 Каміла Юрэвіч з Нарбутаў і раўнапраўе жанчын // Наша вера. 2026. №2 (116). С. 28-29; Каміла Юрэвіч з Нарбутаў. Ліст да Аляксандры М.... // Наша вера. 2026. №2 (116). С. 30-33.]

== Спасылкі ==
* {{Cite web|url=https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/ahulnaie/07/%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82%D1%8B_%D0%BB%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F.html|title=Pawet: Нарбуты лідскія|website=pawet.net|access-date=2025-05-01}}

{{продкі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Нарбут Юстын}}
[[Катэгорыя:Нарбуты|Юстын]]</text>
      <sha1>3n45zyiic5pt9ecjqkj20k2jb142bt0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181421</id>
      <parentid>5181419</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T09:13:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lavon</username>
        <id>1118</id>
      </contributor>
      <comment>/* Крыніцы */</comment>
      <origin>5181421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5330" sha1="og0ae30nytlzypcswcubwmxoyx9xrb8" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Нарбут}}
{{навуковец}}
'''Юстын Нарбут''' ({{ВД-Прэамбула}}) — гісторык.

== Біяграфія ==
З роду [[Нарбуты|Нарбутаў]], сын лідскага харунжага [[Юзаф Мікалай Нарбут|Юзафа Мікалая Нарбута]] і Ганны з Гразмані, сястры каралеўскага шамбяляна {{нп5|Пётр Гразмані|Пятра Гразмані|D|Q61696105}}. Далёкі сваяк [[Тэадор Нарбут|Тэадора Нарбута]].

Вучыўся ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]].

У час [[Паўстанне 1794 года|паўстання 1794 года]] камандаваў палком пяхоты ў баі пад Соламі.

Пасля падаўлення паўстання пастаянна жыў у Лідскім павеце, у спадчынным маёнтку, у 1820 годзе быў членам павятовага межавога суд.

Апошнія гады жыцця прысвяціў вывучэнню гісторыі краю. У 1818 годзе ў [[Гродна|Гродне]] выйшла яго праца «Нарыс каранёў літоўскага народу», у якой прыведзены звесткі пра мясцовую гісторыю і міфалогію. Невялікі тыраж гэтай кнігі хутка разышоўся, і ў 1820 годзе выйшла 2-е выданне.

У Вільні надрукавана яго праца «Унутраная гісторыя літоўскага народу з часоў Яна Сабескага і Аўгуста II…» (т. 1-2, 1842; 2-е выд. 1843). Ёсць меркаванне, што яна падрыхтавана ім на заказ [[Сапегі|Сапегаў]], бо амаль цалкам прысвечана зацятай барацьбе паміж віленскім біскупам [[Канстанцін Бжастоўскі|Канстанцінам Бжастоўскім]] і гетманам [[Казімір Ян Сапега|Казімірам Сапегам]] у 1693—1701 гадах. У рэцэнзіі на гэту кнігу [[Юзаф Крашэўскі]] абвінаваціў аўтара ў невыкарыстанні важных гістарычных крыніц і тэндэнцыйнасці, з прычыны чаго вобраз Сапегі атрымаўся залішне станоўчым, а Бжастоўскага — адмоўным.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
* ''[[Леанід Лаўрэш|Лаўрэш Л.]]'' [https://www.academia.edu/143403929/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA_%D0%AE%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82_%D0%AF%D0%B3%D0%BE_%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D1%81%D1%8F%D0%BC_%D1%8F_%D1%96_%D1%81%D1%8F%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%B1%D0%B0_%D1%8F%D0%B3%D0%BE_%D0%B4%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BB%D0%B0_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_100_%D1%81 Гісторык Юстын Нарбут. Яго навуковая дзейнасць, сям’я і сядзіба, яго дачка Каміла.] Издательские решения, 2025. — 146 с.

== Літаратура ==

* {{Артыкул|аўтар=[[Леанід Лаўрэш]].|загаловак=Юстын Нарбут|год=2023|выданне=Наша слова.pdf|месяц=10|чысло=25|нумар=43 (95)}}
* ''[[Леанід Лаўрэш|Лаўрэш Л.]]'' [https://www.academia.edu/171838414/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BB%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D1%8D%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B7_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%9E_%D1%96_%D1%80%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B0%D1%9E%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%87%D1%8B%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B0_2026_2_116_%D0%A1_28_29_%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BB%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D1%8D%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B7_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%9E_%D0%9B%D1%96%D1%81%D1%82_%D0%B4%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D1%8B_%D0%9C_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B0_2026_2_116_%D0%A1_30_33 Каміла Юрэвіч з Нарбутаў і раўнапраўе жанчын // Наша вера. 2026. №2 (116). С. 28-29; Каміла Юрэвіч з Нарбутаў. Ліст да Аляксандры М.... // Наша вера. 2026. №2 (116). С. 30-33.]

== Спасылкі ==
* {{Cite web|url=https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/ahulnaie/07/%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82%D1%8B_%D0%BB%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F.html|title=Pawet: Нарбуты лідскія|website=pawet.net|access-date=2025-05-01}}

{{продкі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Нарбут Юстын}}
[[Катэгорыя:Нарбуты|Юстын]]</text>
      <sha1>og0ae30nytlzypcswcubwmxoyx9xrb8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Воўчая гара</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32907</id>
    <revision>
      <id>5181449</id>
      <parentid>4647627</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T11:10:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3236" sha1="az0ilr4qy5kjx82pq1p73b2f7mchmuy" xml:space="preserve">{{Вяршыня
 |Назва                = Воўчая гара
  |Нацыянальная назва  = 
 |Выява                = 
  |Подпіс выявы        = 
 |Каардынаты           = 
 |Краіна               = Беларусь
  |Рэгіён              = Віцебская вобласць
   |Раён               = Мёрскі раён
 |Востраў              = 
 |Нябеснае цела        = 
 |Горная сістэма       = 
  |Хрыбет ці масіў     = Браслаўская града
 |Вышыня               = 210.9
  |Крыніца вышыні      = 
  |Адносная вышыня     = &lt;!-- у м --&gt;
}}
'''Воўчая Гара''', '''Ваўчыная гара''' — найвышэйшы пункт [[Браслаўская града|Браслаўскай грады]] — 210,9 м [[Вышыня НУМ|над узроўнем мора]]. З’яўляецца таксама найвышэйшым пунктам [[Мёрскі раён|Мёрскага раёна]].

Уяўляе сабой узгорак, які знаходзіцца на тэрыторыі [[Перабродскі сельсавет|Перабродскага сельсавета]] на мяжы з [[Браслаўскі раён|Браслаўскім раёнам]]. Знаходзіцца за 6 км на паўночны захад ад [[Пераброддзе|Пераброддзя]] і за 19 км на паўночны захад ад [[Мёры|Мёраў]].

Утварылася 15-16 тыс. гадоў таму ў часы браслаўскай стадыі апошняга ([[паазерскае зледзяненне|паазерскага]]) зледзянення. Уяўляе сабой краявое канцова-марэннае ўтварэнне постмаксімальнай фазы. Адклады — марэнныя [[Супесак|супескі]], суглінкі, грубыя [[Пясок|пяскі]]. Даўжыня — 1,6 км, шырыня — 1,1 км, бачная вышыня — 30 м. Былы культавы пагорак.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* География // Миорщина: мгновения прошлого и настоящего / Л. А. Мателенок; фото О. В. Молодечкин, Л. А. Мателенок. — Новополоцк, 2006. — С. 5—6.
* Очарование Миорского края = Сharm of Myory region / сост. В. А. Ермалёнок, П. И. Боголей; фото О. В. Молодечкин. — Новополоцк, 2007. — 50 с.: ил. — (Краеведы Витебщины о любимом крае)
* Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Міёрскага раёна / рэдкал. Г. М. Маняк [і інш.]. — Мн., 1998. — 630 с.

[[Катэгорыя:Узгоркі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Геаграфія Мёрскага раёна]]
[[Катэгорыя:Геалагічныя заказнікі мясцовага значэння Беларусі]]</text>
      <sha1>az0ilr4qy5kjx82pq1p73b2f7mchmuy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тамаш Ваўжэцкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41242</id>
    <revision>
      <id>5181087</id>
      <parentid>4845250</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T12:54:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kanstas</username>
        <id>126220</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5181087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7978" sha1="mdd9d8ibz8oddpq57rqesx1a4mu1ulf" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч
 | беларускае імя            = Тамаш Ваўжэцкі
 | арыгінальнае імя          = 
 | партрэт                   = Tomasz Wawrzecki.PNG
 | шырыня партрэта           = 250
 | подпіс                    = 
 | герб                      = 
 | подпіс герба              = 
 | тытул                     = [[Вялікія харужыя літоўскія|Харужы вялікі літоўскі]], [[Падскарбіі надворныя літоўскія|падскарбі надворны літоўскі]]
 | парадак                   = 
 | парадак-жан               = 
 | пад імем                  = 
 | сцяг                      = 
 | перыядпачатак             = 
 | перыядканец               = 
 | перыяд праўлення          = 
 | папярэднік                = 
 | пераемнік                 = 
 | каранацыя                 = 
 | адрачэнне                 = 
 | наследнік                 = 
 | суправіцель1              = 
 | суправіцель1перыядпачатак = 
 | суправіцель1перыядканец   = 
 | рэгент1                   = 
 | рэгент1перыядпачатак      = 
 | рэгент1перыядканец        =

 | прэм'ер                   = 
 | віцэ-прэзідэнт            = 
 | прэзідэнт                 = 
 | манарх                    = 
 | губернатар                = 
 | віцэ-губернатар           = 
 | каментар                  =

 | дата нараджэння           = 
 | месца нараджэння          = 
 | дата смерці               = 
 | месца смерці              = 
 | пахаваны                  = 
 | дынастыя                  = 
 | бацька                    = 
 | маці                      = 
 | муж                       = 
 | жонка                     = 
 | у шлюбе                   = 
 | дзеці                     =

 | гады службы               = 
 | прыналежнасць             = 
 | род войскаў               = 
 | званне                    = 
 | камандаваў                = 
 | бітвы                     = 
 | навуковая сфера           = 
 | месца працы               = 
 | вядомы як                 = 
 | партыя                    = 
 | дзейнасць                 = 
 | прафесія                  = 
 | адукацыя                  = 
 | вучоная ступень           = 
 | манаграма                 = 
 | рэлігія                   = [[каталіцызм|рымскі каталік]]
 | узнагароды                = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Ордэн Белага арла (Рэч Паспалітая)}}{{!}}{{!}}{{Ордэн Святога Станіслава (Польшча)}}
{{!}}}
 | аўтограф                  = 
 | Commons                   = Tomasz Wawrzecki
}}
'''Тамаш Ваўжэцкі''' ({{Lang-pl|Tomasz Antoni Wawrzecki}}; {{ДН|7|3|1753}}, маёнтак [[Мейкштай|Мейшты]] Браслаўскага павета Віленскага ваяводства, цяпер [[Ігналінскі раён]] [[Літва|Літвы]] — {{ДС|5|8|1816}}, [[Відзы Лаўчынскія]] Браслаўскага павета), адзін з кіраўнікоў [[Паўстанне Касцюшкі|паўстання 1794]], прадстаўнік роду [[Ваўжэцкія|Ваўжэцкіх]].

== Біяграфія ==
Вучыўся ў [[езуіты|езуіцкай]] школе ў [[Відзы|Відзах]]. Пасля шлюбу жыў у маёнтку жонкі Кавалёва на [[Каўнаскі павет|Ковеншчыне]]. Дэпутат ад шляхты [[Браслаўскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Браслаўскага пав.]] на [[Чатырохгадовы сейм|Чатырохгадовым сейме]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] [[1788]]—[[1792]], дзе выступаў 169 разоў з палымянымі прамовамі, настойваючы на прыняцці [[Канстытуцыя 3 мая 1791|Канстытуцыі]]. У пачатку паўстання [[1794]] дзейнічаў у чыне генерала ў Браслаўскім пав., потым — у [[Курляндыя|Курляндыі]]. Вызначыўся ў штурме [[Ліепая|Лібавы]] і ў бітве пад [[Брэст|Брэстам]].

Пасля паланення [[Т. Касцюшка|Т. Касцюшкі]] сам узначаліў паўстанне. Узяты ў палон, быў перавезены ў [[Пецярбург]], дзе два гады знаходзіўся ў зняволенні. Пасля ўступлення на трон [[Павел I (імператар расійскі)|Паўла I]] вызвалены з турмы, вярнуўся на Радзіму. З цягам часу змяніў сваю палітычную арыентацыю на прарасійскую. У час [[Вайна 1812 года|вайны 1812]] знаходзіўся ў Пецярбургу. Займаў у [[Царства Польскае|Царстве Польскім]] пасады сенатара, ваяводы і міністра юстыцыі.

== Сям’я ==
У шлюбе з Юзэфай з Пацаў, дачкой пісара вялікага літоўскага [[Антоні Міхал Пац|Антонія Міхала Паца]].

== Памяць ==
Памяць пра Тамаша Ваўжэцкага ўшанавана ў Браслаўскім гісторыка-краязнаўчым музеі. У [[Відзы|Відзах]] знаходзіцца магіла.

&lt;gallery&gt;
Файл:Tomasz Wawrzecki's Grave.jpg|Магіла Тамаша Ваўжэцкага ў Відзах
Файл:Tomaš Vaŭžecki stamp.jpg|Беларуская паштоўка з выявай Тамаша Ваўжэцкага
&lt;/gallery&gt;

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Іпатава В. Крыніцы народнай памяці / В. Іпатава // Краязнаўчая газета. — 2006. — № 28 (ліпень).
* {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}}
* [[Л. Пракопчык|Пракопчык Л.]] Генерал з Відзаў / Л. Пракопчык // Голас Радзімы. — 1991. — 25 крас.
* Шыдлоўскі К. Паплечнік Тадэвуша Касцюшкі / К. Шыдлоўскі // Памяць : Браслаўскі раён : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / рэдкал. К. В. Велічковіч [і інш.]. — Мн., 1998. — С. 138—143.
* Tomasz Wawrzecki: Ostatni naczelnik powstania Kościuszkowskiego. Warszawa. 1976.

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Продкі}}
{{Падскарбіі надворныя літоўскія}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Ваўжэцкі Тамаш}}
[[Катэгорыя:Ваўжэцкія|Тамаш]]
[[Катэгорыя:Харунжыя вялікія літоўскія]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1794 года]]
[[Катэгорыя:Падкаморыя ковенскія]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Браслаўскім раёне]]
[[Катэгорыя:Члены Найвышэйшай Літоўскай Рады]]</text>
      <sha1>mdd9d8ibz8oddpq57rqesx1a4mu1ulf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181089</id>
      <parentid>5181087</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T12:55:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kanstas</username>
        <id>126220</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5181089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8067" sha1="9k3bc050hj2jnuralsgsxg6o29z9r9f" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч
 | беларускае імя            = Тамаш Ваўжэцкі
 | арыгінальнае імя          = 
 | партрэт                   = Tomasz Wawrzecki.PNG
 | шырыня партрэта           = 250
 | подпіс                    = 
 | герб                      = 
 | подпіс герба              = 
 | тытул                     = [[Вялікія харужыя літоўскія|Харужы вялікі літоўскі]], [[Падскарбіі надворныя літоўскія|падскарбі надворны літоўскі]]
 | парадак                   = 
 | парадак-жан               = 
 | пад імем                  = 
 | сцяг                      = 
 | перыядпачатак             = 
 | перыядканец               = 
 | перыяд праўлення          = 
 | папярэднік                = 
 | пераемнік                 = 
 | каранацыя                 = 
 | адрачэнне                 = 
 | наследнік                 = 
 | суправіцель1              = 
 | суправіцель1перыядпачатак = 
 | суправіцель1перыядканец   = 
 | рэгент1                   = 
 | рэгент1перыядпачатак      = 
 | рэгент1перыядканец        =

 | прэм'ер                   = 
 | віцэ-прэзідэнт            = 
 | прэзідэнт                 = 
 | манарх                    = 
 | губернатар                = 
 | віцэ-губернатар           = 
 | каментар                  =

 | дата нараджэння           = 
 | месца нараджэння          = 
 | дата смерці               = 
 | месца смерці              = 
 | пахаваны                  = 
 | дынастыя                  = 
 | бацька                    = 
 | маці                      = 
 | муж                       = 
 | жонка                     = 
 | у шлюбе                   = 
 | дзеці                     =

 | гады службы               = 
 | прыналежнасць             = 
 | род войскаў               = 
 | званне                    = 
 | камандаваў                = 
 | бітвы                     = 
 | навуковая сфера           = 
 | месца працы               = 
 | вядомы як                 = 
 | партыя                    = 
 | дзейнасць                 = 
 | прафесія                  = 
 | адукацыя                  = 
 | вучоная ступень           = 
 | манаграма                 = 
 | рэлігія                   = [[каталіцызм|рымскі каталік]]
 | узнагароды                = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Ордэн Белага арла (Рэч Паспалітая)}}{{!}}{{!}}{{Ордэн Святога Станіслава (Польшча)}}
{{!}}}
 | аўтограф                  = 
 | Commons                   = Tomasz Wawrzecki
}}
'''Тамаш Ваўжэцкі''' ({{Lang-pl|Tomasz Antoni Wawrzecki}}; {{ДН|7|3|1753}}, маёнтак [[Мейкштай|Мейшты]] Браслаўскага павета Віленскага ваяводства, цяпер [[Ігналінскі раён]] [[Літва|Літвы]] — {{ДС|5|8|1816}}, [[Відзы Лаўчынскія]] Браслаўскага павета), адзін з кіраўнікоў [[Паўстанне Касцюшкі|паўстання 1794]], прадстаўнік роду [[Ваўжэцкія|Ваўжэцкіх]], брат генерала [[Юзаф Ваўжэцкі|Юзафа Ваўжэцкага]].

== Біяграфія ==
Вучыўся ў [[езуіты|езуіцкай]] школе ў [[Відзы|Відзах]]. Пасля шлюбу жыў у маёнтку жонкі Кавалёва на [[Каўнаскі павет|Ковеншчыне]]. Дэпутат ад шляхты [[Браслаўскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Браслаўскага пав.]] на [[Чатырохгадовы сейм|Чатырохгадовым сейме]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] [[1788]]—[[1792]], дзе выступаў 169 разоў з палымянымі прамовамі, настойваючы на прыняцці [[Канстытуцыя 3 мая 1791|Канстытуцыі]]. У пачатку паўстання [[1794]] дзейнічаў у чыне генерала ў Браслаўскім пав., потым — у [[Курляндыя|Курляндыі]]. Вызначыўся ў штурме [[Ліепая|Лібавы]] і ў бітве пад [[Брэст|Брэстам]].

Пасля паланення [[Т. Касцюшка|Т. Касцюшкі]] сам узначаліў паўстанне. Узяты ў палон, быў перавезены ў [[Пецярбург]], дзе два гады знаходзіўся ў зняволенні. Пасля ўступлення на трон [[Павел I (імператар расійскі)|Паўла I]] вызвалены з турмы, вярнуўся на Радзіму. З цягам часу змяніў сваю палітычную арыентацыю на прарасійскую. У час [[Вайна 1812 года|вайны 1812]] знаходзіўся ў Пецярбургу. Займаў у [[Царства Польскае|Царстве Польскім]] пасады сенатара, ваяводы і міністра юстыцыі.

== Сям’я ==
У шлюбе з Юзэфай з Пацаў, дачкой пісара вялікага літоўскага [[Антоні Міхал Пац|Антонія Міхала Паца]].

== Памяць ==
Памяць пра Тамаша Ваўжэцкага ўшанавана ў Браслаўскім гісторыка-краязнаўчым музеі. У [[Відзы|Відзах]] знаходзіцца магіла.

&lt;gallery&gt;
Файл:Tomasz Wawrzecki's Grave.jpg|Магіла Тамаша Ваўжэцкага ў Відзах
Файл:Tomaš Vaŭžecki stamp.jpg|Беларуская паштоўка з выявай Тамаша Ваўжэцкага
&lt;/gallery&gt;

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Іпатава В. Крыніцы народнай памяці / В. Іпатава // Краязнаўчая газета. — 2006. — № 28 (ліпень).
* {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}}
* [[Л. Пракопчык|Пракопчык Л.]] Генерал з Відзаў / Л. Пракопчык // Голас Радзімы. — 1991. — 25 крас.
* Шыдлоўскі К. Паплечнік Тадэвуша Касцюшкі / К. Шыдлоўскі // Памяць : Браслаўскі раён : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / рэдкал. К. В. Велічковіч [і інш.]. — Мн., 1998. — С. 138—143.
* Tomasz Wawrzecki: Ostatni naczelnik powstania Kościuszkowskiego. Warszawa. 1976.

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Продкі}}
{{Падскарбіі надворныя літоўскія}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Ваўжэцкі Тамаш}}
[[Катэгорыя:Ваўжэцкія|Тамаш]]
[[Катэгорыя:Харунжыя вялікія літоўскія]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1794 года]]
[[Катэгорыя:Падкаморыя ковенскія]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Браслаўскім раёне]]
[[Катэгорыя:Члены Найвышэйшай Літоўскай Рады]]</text>
      <sha1>9k3bc050hj2jnuralsgsxg6o29z9r9f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Іосіф Васілевіч Воўк-Левановіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41277</id>
    <revision>
      <id>5181143</id>
      <parentid>4880965</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T13:46:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DobryBrat</username>
        <id>5701</id>
      </contributor>
      <comment>вікіфікацыя, дапаўненне, пунктуацыя, стыль</comment>
      <origin>5181143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9300" sha1="j399lm326n793z1ns0445izkcl9n86l" xml:space="preserve">{{Навуковец}}
'''Іосіф Васілевіч Воўк-Левановіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[мовазнавец]].

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 25 кастрычніка (6 лістапада) 1891 года на хутары [[Лявонаўка (Пухавіцкі раён)|Лявонаўка]] [[Бабруйскі павет|Бабруйскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] (цяпер — [[Асіповіцкі раён]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]).

У 1911 годзе скончыў [[Бабруйская гімназія|Бабруйскую гімназію]] і паступіў на гісторыка-філалагічны факультэт [[Пецярбургскі ўніверсітэт|Пецярбургскага ўніверсітэта]]. З пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] пайшоў добраахвотнікам у войска. Быў паранены. У лютым 1918 года дэмабілізаваўся, вярнуўся на Радзіму. Тут перажыў нямецкую і польскую акупацыі. Выкладаў у Бабруйскай і Клецкай гімназіях рускую і лацінскую мовы. У жніўні 1920 года мабілізаваны ў [[Чырвоная Армія|Чырвоную Армію]]. Дэмабілізаваўся ў 1922 годзе. У 1923 годзе кончыў [[Петраградскі ўніверсітэт]]. Прыехаў у [[Мінск]], дзе выкладаў беларускую мову ў польскім і яўрэйскім педтэхнікумах. З лютага 1924 года — у [[БДУ]] на кафедры гісторыі беларускай мовы. Адначасова з 1927 года - навуковы сакратар Камісіі па ўкладанні гістарычнага слоўніка беларускай мовы [[Інбелкульт]]а. У 1929—1930 гадах працаваў у Інстытуце мовазнаўства [[БелАН]]. Асноўныя сферы навуковых інтарэсаў — гісторыя беларускай мовы і беларуская дыялекталогія. У верасні 1930 года вымушаны выехаць з Беларусі. Працаваў у [[Саратаў|Саратаве]] ва ўніверсітэце, з 1931 года — у педінстытуце.

У 1934 годзе быў арыштаваны мясцовым прадстаўніцтвам [[ДПУ]], знаходзіўся пад вартай на працягу трох месяцаў, але адпушчаны без прад’яўлення абвінавачванняў. Хутка пераехаў у Арэнбург, жыў па адрасе: вул. Савецкая, 21. З верасня 1934 года прыступіў да працы ў Арэнбургскім педагагічным інстытуце на пасадзе загадчыка кафедры рускай мовы і літаратуры.

17 верасня 1937 года арыштаваны органамі [[НКУС]] па Арэнбургскай вобласці, беспадстаўна абвінавачаны ва ўдзеле ў «контрэвалюцыйнай, тэрарыстычнай і дыверсійна-шкодніцкай арганізацыі». Уключаны ў спіс асоб, якія падлягаюць [[расстрэл|рэпрэсіям па першай катэгорыі]]&lt;ref&gt;РГАСПИ, ф.17, оп.171, дело 413, лист 304. Список от 22 декабря 1937 г. (Оренбургская область) — 1-я категория.&lt;/ref&gt;. 2 лютага 1938 года [[Ваенная калегія Вярхоўнага суда СССР|Ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР]] прыгавораны да расстрэлу, які неадкладна быў выкананы.

== Творы ==
* Лекцыі па гісторыі беларускай мовы. Уступ і фанетыка. Мн., 1927 (факсімільнае выданне, 1994);
* Гістарычнае вывучэнне беларускай мовы ў славянскай філалогіі: Гісторыка-метадалагічны нарыс // Працы БДУ. 1925, № 6-7. С. 98—127;
* Мова выданняў Францішка Скарыны // [https://files.knihi.com/Knihi/nlb.by/Eura/400.pdf Чатырохсотлецце беларускага друку]. Мн., 1926. С. 262—283;
* Форма «прошлага ў будучым» (''буду-лъ'') у мове дакументаў «Літоўскай метрыкі» // Працы БДУ. 1927. Т. 16;
* [https://kramerius.lib.cas.cz/view/uuid:f49a40bb-ed12-431d-8eea-c0ab5d337ef3?page=uuid:07002525-8820-43e9-8473-e8406af9b00f Ещё к вопросу о «ляшских» чертах в белорусской фонетике] // Slavia (Praha). 1930. R. 9. S. 500—523.

== Памяць ==
21 снежня 2021 года ў [[Інстытут мовазнаўства АН Беларусі|Інстытуце мовазнаўства імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] адбыўся круглы стол «І. В. Воўк-Левановіч і беларуская гістарычная лексікаграфія 20-х гг. ХХ ст.», прымеркаваны да 130-годдзя нараджэння вучонага і да 100-годдзя [[Інбелкульт|Iнстытута беларускай культуры]]&lt;ref&gt;{{cite web|author = |authorlink = |date = |url =https://iml.basnet.by/naviny/31-12-2021-adbyusia-kruhly-stol-%E2%80%9Civ-vouk-lievanovic-i-bielaruskaja-histarycnaja-lieksikahrafi |title =Адбыўся круглы стол «І. В. Воўк-Левановіч і беларуская гістарычная лексікаграфія 20-х гг. ХХ ст.»|publisher =Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа НАН Беларусі |access-date = |language = }}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* ''Германовіч І. К.'' Беларускія мовазнаўцы: Нарысы жыцця і навуковай дзейнасці. Мн., 1985. С. 115—126.
* {{Крыніцы/БелЭн|4}}
* {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}}

== Спасылкі ==
{{Commons}}
* {{cite web|author = |authorlink = |date =|url =https://csl.bas-net.by/news/one-news.asp?id=88888|title =Да 130 годдзя з дня нараджэння Іосіфа Васільевіча Воўка-Левановіча|publisher =[[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Я. Коласа НАН Беларусі]] |access-date = 2024-12-01|language = }}
* {{cite web|author =|authorlink =|date = 2021-12-21|url =https://www.youtube.com/watch?v=nto6w0K9MMI|title =Круглы стол «І. В. Воўк-Левановіч і беларуская гістарычная лексікаграфія 20-х гг. ХХ ст.» |publisher =Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа ДНУ «Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі» |access-date = 2024-11-29|language = }}
* [https://www.sb.by/articles/lingvisticheskaya-diskussiya-s-rasstrelom.html Лингвистическая дискуссия с расстрелом. Фрагменты биографии Осипа Волк-Левановича] // СБ, 28.08.2009
* [http://old.ihst.ru/projects/sohist/repress/belan.pdf ВОЛК-ЛЕВАНОВИЧ Иосиф Васильевич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210831030105/http://old.ihst.ru/projects/sohist/repress/belan.pdf |date=31 жніўня 2021 }} // {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Возвращенные имена: Сотрудники АН Беларуси, пострадавшие в период сталин. репрессий|арыгінал = |спасылка = |адказны = сост. и авт. предисл. Н. В. Токарев; под ред. А. С. Махнача|выданне = |месца =Мн. |выдавецтва =Навука i тэхнiка|год = 1992|том = |старонкі =|старонак =120|серыя = |isbn = 5-343-01246-9|тыраж =1000}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Воўк-Левановіч Іосіф Васілевіч}}
[[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]]
[[Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Асіповіцкім раёне]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Бабруйскай гімназіі]]</text>
      <sha1>j399lm326n793z1ns0445izkcl9n86l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Азёры (Гродзенскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41359</id>
    <revision>
      <id>5181104</id>
      <parentid>4596615</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T13:07:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>вікіфікацыя</comment>
      <origin>5181104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9074" sha1="sfuj9ibpvh21ffcdgnb9taduw7h9hfo" xml:space="preserve">{{Значэнні|Азёры}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = Аграгарадок
 |беларуская назва        = Азёры
 |вобласць                = Гродзенская
 |раён                    = Гродзенскі
 |сельсавет2              = Азёрскі
}}
'''Азёры'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Aziory}}, {{lang-ru|Озёры}}) — [[аграгарадок]] (да 2009 г. [[вёска]])&lt;ref&gt;[http://www.levonevski.net/pravo/normreg2009/num00/d00306.html Решение Гродненского районного Совета депутатов от 17.03.2009 № 163 «О преобразовании некоторых населенных пунктов Гродненского района в агрогородки»] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; у [[Гродзенскі раён|Гродзенскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], на заходніх берагах азёраў [[Рыбніца (возера)|Рыбніца]] і [[Белае (возера, Гродзенскі раён)|Белае]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Азёрскі сельсавет (Гродзенскі раён)|Азёрскага сельсавета]].

Знаходзяцца за 28 км на ўсход ад [[Гродна]], за 17 км на поўнач ад [[Скідзель|Скідзеля]], на аўтадарогах {{Таблічка-by|Р|41}} і {{Таблічка-by|Р|145}}.

== Гісторыя ==
Каля вёскі (1—3 км) знаходзіцца археалагічныя помнікі: [[Азёры (археалагічныя помнікі)|стаянкі і селішча]].

Упершыню згадваецца ў 1398 годзе як «двор князя [[Вітаўт]]а». У XV—XVII стагоддзях — велікакняжацкае ўладанне, цэнтр воласці. У 1518 годзе [[Жыгімонт Стары]] аддаў Азёры ў заставу (арэндны залог) гарадзенскаму старасце [[Юрый Радзівіл Геркулес|Юрыю Радзівілу]]. У 1555 годзе азёрскім каралеўскім намеснікам (т. б. да таго часу Азёры ізноў перашлі дзяржаве) стаў [[Себасцян Дыбоўскі]]. У адпаведнасці з прывілеем 1568 года вялікага князя [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ў Азёрах праводзіліся штотыднёвыя таргі. У 1679 годзе на Рынку быў пабудаваны новы драўляны касцёл імя Маткі Боскай Ружанцовай, замест спаленага маскоўскім войскам. Касцёл гэты быў адноўлены ў 1779 годзе коштам караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]]. У канцы XVIII стагоддзя Азёры набыў вядомы навуковец, авантурыст і філантроп [[Міхал Валіцкі]]. Ён заснаваў у Азёрах суконную фабрыку (1807) і папяровую фабрыку (1809). Пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] маёнтак быў канфіскаваны, а яго ўладальнік — граф [[Леапольд Валіцкі]] — сасланы ў [[Сібір]]. У XVIII стагоддзі у Азёрах была пабудавана драўляная {{нп3|Сінагога (Азёры)|сінагога|pl|Synagoga w Jeziorach}}, а у пачатку XIX стагоддзя — малітоўная яўрэйская школа (не захаваліся). У 1878 годзе Азёры мелі 1013 жыхароў, сярод іх 508 яўрэяў. У пачатку XX стагоддзя замест старой драўлянай праваслаўнай царквы пабудавалі мураваную царкву Ушэсця. Каля Азёр помнікі археалогіі: 2 стаянкі першабытнага чалавека (VIII—V і III тысячагоддзі да н.э.) і курганныя магільнікі.

У 1919—1939 гадах — у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], цэнтр [[Азёры (гміна)|гміны]] ў [[Гродзенскі павет (1921—1940)|Гродзенскім павеце]] [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкага ваяводства]].

11 лютага 1972 года да вёскі далучана суседняя вёска [[Камчатка (Гродзенскі раён)|Камчатка]]&lt;ref&gt;Рашэнне выканаўчага камітэта Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 лютага 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).&lt;/ref&gt;.
&lt;center&gt;&lt;gallery caption=&quot;Азёры на старых здымках&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
Выява:Aziory, Rynak. Азёры, Рынак (1915-18).jpg|Рынак
Выява:Aziory, Carkoŭnaja. Азёры, Царкоўная (1928).jpg|Грэка-каталіцкая царква
Выява:Aziory, Kaścielny, Maci Božaj Ružancovaj. Азёры, Касьцельны, Маці Божай Ружанцовай (1941).jpg|Касцёл
Выява:Aziorskaja synagoga. Азёрская сынагога (1916).jpg|Сінагога
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Насельніцтва ==
* '''XIX стагоддзе''': 1830 год — 426 муж., з іх шляхты 7, духоўнага саслоўя 2, мяшчан-іўдзеяў 235, мяшчан-хрысціян і сялян 181{{sfn|Соркіна|2010|с=412}}; 1878 год — 1013 чал., з іх 508 яўрэяў{{sfn|SgKP|1882|s=580}}; 1897 год — 3283 чал.
* '''XX стагоддзе''': 1921 год — 1755 чал.&lt;ref&gt;Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. Tom V: Województwo Białostockie. — Warszawa: Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, 1924.&lt;/ref&gt;; 1989 год — 2447 чал.{{sfn|ЭГБ|1993|с=69}}

== Славутасці ==
[[Файл:Aziory. Азёры (2010).jpg|міні|У цэнтры вёскі]]
[[Файл:Aziory, Belarus - panoramio (2).jpg|міні|злева|[[Касцёл Хрыста Валадара (Азёры)|Касцёл Хрыста Валадара]]]]
[[Файл:Aziory, Belarus - panoramio (1).jpg|міні|Свята-Духаўская царква]]
* [[Свята-Духаўская царква (Азёры)|Царква Св. Духа]]
* [[Касцёл Хрыста Валадара (Азёры)|Касцёл Хрыста Валадара]]
* Могілкі старыя каталіцкія
* Магіла паўстанцаў 1863—1864 гг.

== Страчаная спадчына ==
* Царква
* Сінагога

== Вядомыя асобы ==
* [[Аляксандр Мікалаевіч Шышко]] (нар. 1959) — беларускі дзяржаўны дзеяч, член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 6-га склікання|6-га]] склікання.

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Памяць/Гродзенскі раён}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|1|Азёры|[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]], [[Ігар Трусаў|Трусаў І.]], [[Валерый Шаблюк|Шаблюк В.]]|69}}
* {{Крыніцы/Мястэчкі Беларусі (2010)}}
* {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|3|580|Jeziory}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* {{radzima2|azyery|Азёры}}

{{Азёрскі сельсавет (Гродзенскі раён)}}

[[Катэгорыя:Азёрскі сельсавет (Гродзенскі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Гродзенскага раёна]]
[[Катэгорыя:Азёры (Гродзенскі раён)| ]]</text>
      <sha1>sfuj9ibpvh21ffcdgnb9taduw7h9hfo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181105</id>
      <parentid>5181104</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T13:07:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Страчаная спадчына */ вікіфікацыя</comment>
      <origin>5181105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9138" sha1="1aqltcm30kwdr5ana52oi07gc4b32i8" xml:space="preserve">{{Значэнні|Азёры}}
{{НП-Беларусь
 |статус                  = Аграгарадок
 |беларуская назва        = Азёры
 |вобласць                = Гродзенская
 |раён                    = Гродзенскі
 |сельсавет2              = Азёрскі
}}
'''Азёры'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Aziory}}, {{lang-ru|Озёры}}) — [[аграгарадок]] (да 2009 г. [[вёска]])&lt;ref&gt;[http://www.levonevski.net/pravo/normreg2009/num00/d00306.html Решение Гродненского районного Совета депутатов от 17.03.2009 № 163 «О преобразовании некоторых населенных пунктов Гродненского района в агрогородки»] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt; у [[Гродзенскі раён|Гродзенскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], на заходніх берагах азёраў [[Рыбніца (возера)|Рыбніца]] і [[Белае (возера, Гродзенскі раён)|Белае]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Азёрскі сельсавет (Гродзенскі раён)|Азёрскага сельсавета]].

Знаходзяцца за 28 км на ўсход ад [[Гродна]], за 17 км на поўнач ад [[Скідзель|Скідзеля]], на аўтадарогах {{Таблічка-by|Р|41}} і {{Таблічка-by|Р|145}}.

== Гісторыя ==
Каля вёскі (1—3 км) знаходзіцца археалагічныя помнікі: [[Азёры (археалагічныя помнікі)|стаянкі і селішча]].

Упершыню згадваецца ў 1398 годзе як «двор князя [[Вітаўт]]а». У XV—XVII стагоддзях — велікакняжацкае ўладанне, цэнтр воласці. У 1518 годзе [[Жыгімонт Стары]] аддаў Азёры ў заставу (арэндны залог) гарадзенскаму старасце [[Юрый Радзівіл Геркулес|Юрыю Радзівілу]]. У 1555 годзе азёрскім каралеўскім намеснікам (т. б. да таго часу Азёры ізноў перашлі дзяржаве) стаў [[Себасцян Дыбоўскі]]. У адпаведнасці з прывілеем 1568 года вялікага князя [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ў Азёрах праводзіліся штотыднёвыя таргі. У 1679 годзе на Рынку быў пабудаваны новы драўляны касцёл імя Маткі Боскай Ружанцовай, замест спаленага маскоўскім войскам. Касцёл гэты быў адноўлены ў 1779 годзе коштам караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]]. У канцы XVIII стагоддзя Азёры набыў вядомы навуковец, авантурыст і філантроп [[Міхал Валіцкі]]. Ён заснаваў у Азёрах суконную фабрыку (1807) і папяровую фабрыку (1809). Пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] маёнтак быў канфіскаваны, а яго ўладальнік — граф [[Леапольд Валіцкі]] — сасланы ў [[Сібір]]. У XVIII стагоддзі у Азёрах была пабудавана драўляная {{нп3|Сінагога (Азёры)|сінагога|pl|Synagoga w Jeziorach}}, а у пачатку XIX стагоддзя — малітоўная яўрэйская школа (не захаваліся). У 1878 годзе Азёры мелі 1013 жыхароў, сярод іх 508 яўрэяў. У пачатку XX стагоддзя замест старой драўлянай праваслаўнай царквы пабудавалі мураваную царкву Ушэсця. Каля Азёр помнікі археалогіі: 2 стаянкі першабытнага чалавека (VIII—V і III тысячагоддзі да н.э.) і курганныя магільнікі.

У 1919—1939 гадах — у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], цэнтр [[Азёры (гміна)|гміны]] ў [[Гродзенскі павет (1921—1940)|Гродзенскім павеце]] [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкага ваяводства]].

11 лютага 1972 года да вёскі далучана суседняя вёска [[Камчатка (Гродзенскі раён)|Камчатка]]&lt;ref&gt;Рашэнне выканаўчага камітэта Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 лютага 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).&lt;/ref&gt;.
&lt;center&gt;&lt;gallery caption=&quot;Азёры на старых здымках&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
Выява:Aziory, Rynak. Азёры, Рынак (1915-18).jpg|Рынак
Выява:Aziory, Carkoŭnaja. Азёры, Царкоўная (1928).jpg|Грэка-каталіцкая царква
Выява:Aziory, Kaścielny, Maci Božaj Ružancovaj. Азёры, Касьцельны, Маці Божай Ружанцовай (1941).jpg|Касцёл
Выява:Aziorskaja synagoga. Азёрская сынагога (1916).jpg|Сінагога
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Насельніцтва ==
* '''XIX стагоддзе''': 1830 год — 426 муж., з іх шляхты 7, духоўнага саслоўя 2, мяшчан-іўдзеяў 235, мяшчан-хрысціян і сялян 181{{sfn|Соркіна|2010|с=412}}; 1878 год — 1013 чал., з іх 508 яўрэяў{{sfn|SgKP|1882|s=580}}; 1897 год — 3283 чал.
* '''XX стагоддзе''': 1921 год — 1755 чал.&lt;ref&gt;Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. Tom V: Województwo Białostockie. — Warszawa: Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, 1924.&lt;/ref&gt;; 1989 год — 2447 чал.{{sfn|ЭГБ|1993|с=69}}

== Славутасці ==
[[Файл:Aziory. Азёры (2010).jpg|міні|У цэнтры вёскі]]
[[Файл:Aziory, Belarus - panoramio (2).jpg|міні|злева|[[Касцёл Хрыста Валадара (Азёры)|Касцёл Хрыста Валадара]]]]
[[Файл:Aziory, Belarus - panoramio (1).jpg|міні|Свята-Духаўская царква]]
* [[Свята-Духаўская царква (Азёры)|Царква Св. Духа]]
* [[Касцёл Хрыста Валадара (Азёры)|Касцёл Хрыста Валадара]]
* Могілкі старыя каталіцкія
* Магіла паўстанцаў 1863—1864 гг.

== Страчаная спадчына ==
* Царква
* {{нп3|Сінагога (Азёры)|Сінагога|pl|Synagoga w Jeziorach}}

== Вядомыя асобы ==
* [[Аляксандр Мікалаевіч Шышко]] (нар. 1959) — беларускі дзяржаўны дзеяч, член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 6-га склікання|6-га]] склікання.

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Памяць/Гродзенскі раён}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|1|Азёры|[[Міхась Ткачоў|Ткачоў М.]], [[Ігар Трусаў|Трусаў І.]], [[Валерый Шаблюк|Шаблюк В.]]|69}}
* {{Крыніцы/Мястэчкі Беларусі (2010)}}
* {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|3|580|Jeziory}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* {{radzima2|azyery|Азёры}}

{{Азёрскі сельсавет (Гродзенскі раён)}}

[[Катэгорыя:Азёрскі сельсавет (Гродзенскі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Гродзенскага раёна]]
[[Катэгорыя:Азёры (Гродзенскі раён)| ]]</text>
      <sha1>1aqltcm30kwdr5ana52oi07gc4b32i8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Селькупы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45288</id>
    <revision>
      <id>5181413</id>
      <parentid>5166694</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T08:57:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49787" sha1="0nj2w9kd4nrsg2cjwb2yy4uwvcgtbow" xml:space="preserve">{{Этнічная група|
   group     = Селькупы &lt;br /&gt; (''солькуп'')
 | image     = [[Выява:Selkups.jpg|300px]]&lt;br&gt;[[File:Flag of Selkup people.svg|300px]]
 | caption   = &lt;div style=&quot;background-color:#fee8ab&quot;&gt;&lt;small&gt; 
 | poptime   = 3649
 | popplace  = [[Расія]]  
 | langs     = [[Селькупская мова]] 
 | rels      = [[Праваслаўе]], [[Анімізм|анімістычныя культы]], [[шаманізм]]
 | related   = [[нганасаны]], [[ненцы]], [[энцы]], [[саянскія самадыйцы]]
}}

'''Сельку́пы''' (саманазва ''солькуп'', літаральна «лясны чалавек») — народ, які пражывае ў [[Расія|Расіі]] на поўначы [[Заходняя Сібір|Заходняй Сібіры]]. Колькасць — 3 649 чалавек ([[2010]]). Да 1930-х іх называлі асцяка-самаедамі.

Селькупы жывуць на поўначы [[Томская вобласць|Томскай]] і [[Цюменская вобласць|Цюменскай]] абласцей і ў [[Краснаярскі край|Краснаярскім краі]]. Існуюць дзве групы селькупаў — паўночная (саманазва — ''солькуп'', ''шолькуп'') і паўднёвая (саманазвы — ''чумыль куп'', ''сусе кум'' і ''шош кум''). Адзіным селькупскім нацыянальным адміністрацыйна-тэрытарыяльным утварэннем з’яўляецца [[:ru:Национальное Иванкинское сельское поселение|Іванкінскае нацыянальнае сельскае пасяленне]]&lt;ref&gt;[http://www.kolpashevo.net/ivankino.htm  Иванкино]&lt;/ref&gt; ў Томскай вобласці.

== Паходжанне ==
Продкаў селькупаў, як і іншых [[Самадыйскія народы|самадыйцаў]], звычайна атаясняюць з носьбітамі [[Кулайская археалагічная культура|кулайскай археалагічнай культуры]]. У перыяд [[сярэднявечча]] ў [[Томск]]а-[[:ru:Нарым|Нарымскім]] рэгіёне на яе аснове сфарміравалася Ролкінская археалагічная культура&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://bsk.nios.ru/enciklodediya/ryolkinskaya-kultura |title=Рёлкинская культура |access-date=24 жніўня 2017 |archive-date=23 лютага 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200223145231/http://bsk.nios.ru/enciklodediya/ryolkinskaya-kultura |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Яе называюць перадселькупскай&lt;ref&gt;[http://www.etnosy.ru/node/314 Шеломова Татьяна. Селькупы]&lt;/ref&gt;. Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што селькупы ўзніклі і развіваліся на базе інтэграцыі розных [[этнас|этнічных]] супольнасцей або як двухкампанентны этнас. Прычым, гэтую двухкампанентнасць імкнуцца знайсці ўжо на ўзроўні ролкінскай археалагічнай культуры. [[Генетыка|Генетычныя]] даследаванні вылучылі наяўнасць паўднёвага кампанента ў спадчыне сучасных селькупаў&lt;ref&gt;[https://ling.tspu.edu.ru/files/ling/PDF/articles/volkov_v_g_79_96_1_1_2013.pdf В. Г. Волков Древние миграции самодийцев и енисейцев в свете генетических данных]&lt;/ref&gt;, але вызначэнне яго паходжання пакуль не дакладна. Мяркуецца, што продкі селькупаў прыйшлі ў [[Заходняя Сібір|Заходнюю Сібір]] з [[Саяны|саяна]]-[[алтай]]скага рэгіёна або нават [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]]. Тут яны [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асімілявалі]] папярэдняе мясцовае насельніцтва&lt;ref&gt;[http://history.novosibdom.ru/node/54 Кулайская культура в гунно-сарматское время. Часть 2]&lt;/ref&gt;, магчыма — старажытных [[угры|уграў]]&lt;ref&gt;''Малолетко, А.'' Древние народы Сибири. Этничский состав по данным топонимики. Т. 6. Раннее заселение Северной Азии. — Томск: Томский университет, 2012. С. 135—136&lt;/ref&gt;.

Да [[19 стагоддзе|XIX]] ст. у [[Расія|расійскіх]] [[дакумент]]ах селькупаў называлі асцякамі (падобна [[ханты|хантам]] і [[кеты|кетам]]). Дзякуючы даследаванням [[Маціяс Аляксандэр Кастрэн|М. А. Кастрэна]], які паказаў адметнасць гэтага этнаса, стала ўжывацца назва асцяка-самаеды. Агульная назва '''селькупы''' ўжываецца з 1930-х гг., першапачаткова для паўночнай групы селькупаў. Сярод паўднёвых селькупаў яна замацавалася толькі некалькі дзесяцігоддзяў таму&lt;ref&gt;''Тучков, А.'' История и культура народов Сибири. — Томск: Томский университет, 2015.
С. 154&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
У [[16 стагоддзе|XVI]] ст. селькупы насялялі землі ўздоўж ракі [[Об]] на тэрыторыі сучаснай [[Томская вобласць|Томскай вобласці]]. На захадзе і поўначы яны межавалі з [[ханты|хантамі]], адносіны з якімі былі варожымі. На ўсходзе — з [[кеты|кетамі]]. На поўдні ў перыяд позняга серэднявечча іх паціснулі [[сібіры|сібірскія татары]]. [[Дзяржава|Дзяржаўным]] утварэннем селькупаў была Рабая Арда. Існуе меркаванне, што селькупскім было таксама Бардакаўскае княства, хаця паміж ім і Рабой Ардой захоўвалася варожасць&lt;ref&gt;''Бояршинова, З.'' Население Западной Сибири до начала русской колонизации. Томск: Издательство Томского университета, 1960. С. 60 — 68&lt;/ref&gt;. У гэтай сітуацыі Рабая Арда арыентавалася на саюз з [[Сібірскае ханства|Сібірскім ханствам]].

Падчас заваявання Сібірскага ханства [[рускія|рускімі]] селькупы падтрымалі хана [[Кучум]]а. Воня, князь Рабой Арды, актыўна супраціўляўся рускай каланізацыі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://otherreferats.allbest.ru/moscow/00229800_2.html |title=Очерки истории Тюменской области |access-date=24 жніўня 2017 |archive-date=15 верасня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170915223405/http://otherreferats.allbest.ru/moscow/00229800_2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Для заваявання селькупаў Расія выкарыстоўвала хантскае Кодскае княства. Кодскія князі арганізоўвалі паходы на селькупаў у якасці абавязковай ваеннай павіннасці&lt;ref&gt;Гл.: ''Бахрушин, С.'' Остяцкие и вогульские княжества в XVI—XVII веках. — Ленинград: Из-во народов Севера, 1935&lt;/ref&gt;. Лічыцца, што пасля заснавання [[:ru:Нарым|Нарымскай крэпасці]] ў [[1598]] г. селькупскія дзяржаўныя ўтварэнні перасталі існаваць. Аднак напады хантаў працягваліся да [[1602]] г.&lt;ref&gt;[http://lyntmuz.narod.ru/Reports/Ugra/Ugra17.html Расцвет могущества и закат власти]&lt;/ref&gt; Пасля смерці Воні барацьбу супраць іх узначальваў Кічэй.

XVI — пачатак [[17 стагоддзе|XVII]] стст. звязаны з узнікненнем паўночнай групы селькупаў. Згодна адной версіі, засяленне поўначы пачалося да падзення Сібірскага ханства. Ваенныя паходы Кодскіх князёў стварылі хантскі клін паміж паўднёвай і паўночнай групамі, так што іх сувязі паступова перарваліся. Іншая версія тлумачыць перасяленне селькупаў паражэннямі ў вайне з рускімі і хантамі. Паўночныя селькупы апавядаюць пра то, што перасяленне было выклікана спрэчкамі паміж самімі селькупамі з-за апярэння [[страла|стрэл]]. Першапачаткова берагі [[Таз (рака)|ракі Таз]] даследавалі тры [[паляванне|паляўнічыя]], потым яны вярнуліся са сваякамі. Частка перасяленцаў на поўнач асвоіла берагі рэк [[Енісей]] і [[Турухан]]. Яны сутыкнуліся з ваенным супраціўленнем [[энцы|энцаў]] і некаторы час былі вымушаны быць саюзнікамі [[эвенкі|эвенкаў]] і кетаў. Але пазней яны дзейнічалі і супраць сваіх былых саюзнікаў, а таксама супраць [[ненцы|ненцаў]]&lt;ref&gt;''Головнев, А.'' Говорящие культуры. Традиции самодийцев и угров. — Екатеринбург: УрО РАН, 1995. С. 115—119&lt;/ref&gt;.

Перасяленню на поўнач садзейнічала палітыка Расійскай дзяржавы, што абавязвала пераможаных селькупаў выплочваць [[ясак]]. У [[1644]] г. нарымскія селькупы скардзіліся на адміністрацыю, якая пасля эпідэміі [[Натуральная воспа|воспы]] спаганяе футравы падатак нават з дзяцей і тых, хто не валодае сваёй гаспадаркай, і з-за недахопу футравай жывёлы паляўнічым даводзіцца хадзіць ў паўночныя паветы&lt;ref name=&quot;ostrog.ucoz.ru&quot;&gt;[http://ostrog.ucoz.ru/publikacii/4_26_2.htm Буцинский П., К ИСТОРИИ СИБИРИ. Нарым и Нарымский уезд (1598—1645 гг.)]&lt;/ref&gt;. На першую пару расійская адміністрацыя захоўвала традыцыйнае мясцовае кіраванне. У ясачнай кнізе [[1629]] г. узгадваюцца селькупскія князі Ванга, сын Кічэя, і Тайбохта, сын Воні. Паступова селькупскія князі пераходзілі на дзяржаўную службу і пазбаўляліся ад выплат ясака. Іх нашчадкі займаліся ўзыманнем падаткаў з суродзічаў або займалі дробныя пасады, былі простымі стральцамі і перакладчыкамі. Князь Кірша Кунязеў не быў пазбаўлены ад выплат ясака, таму стаў банкрутам і заклаў сваю сям’ю, яго выратавала толькі ўмяшанне [[Васіль Шуйскі|Васіля Шуйскага]]&lt;ref&gt;[http://trog.narod.ru/old/pegajaorda.html Пегая Орда]&lt;/ref&gt;. Істотныя змены ў кіраванні адбыліся толькі пасля рэформы [[1822]] г.&lt;ref&gt;[http://mion.isu.ru/filearchive/mion_publcations/speransky/1.html СИБИРСКИЕ РЕФОРМЫ 1822 ГОДА В ОТЕЧЕСТВЕННОЙ И ЗАРУБЕЖНОЙ ИСТОРИОГРАФИИ]&lt;/ref&gt;

З [[17 стагоддзе|XVII]] ст. у Нарымскі край перасяляліся рускія сяляне&lt;ref name=&quot;ostrog.ucoz.ru&quot;/&gt;. Для іх адчужаліся найбольш урадлівыя землі. З [[18 стагоддзе|XVIII]] ст., калі тут пачалося развіццё [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўлі]], паўднёвыя селькупы пачалі змяняць лад жыцця, пераймаць заняткі і звычаі перасяленцаў. Паўночныя селькупы шчыльна ўзаемадзейнічалі з суседзямі — кетамі, хантамі, эвенкамі, энцамі, у тым ліку заключалі сумесныя [[шлюб]]ы, асвоілі аленегадоўлю. Недахоп футравай жывёлы для выплаты ясака вымушаў купляць футра ў гандляроў. У [[19 стагоддзе|XIX]] ст. апроч ясака выплочвалі губернскія, земскія і казённыя зборы, неслі валасныя павіннасці, абшчынныя і царкоўныя падаткі&lt;ref name=&quot;Коренное население села&quot;&gt;[http://togur.tom.ru/koren.html Коренное население села] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170911111341/http://togur.tom.ru/koren.html |date=11 верасня 2017 }}&lt;/ref&gt;.

З XVIII ст. пачалося [[навука|навуковае]] вывучэнне селькупаў. Былі ўсталяваны [[мовазнаўства|лінгвістычныя]] сувязі паміж паўночнай і паўднёвай групамі, а таксама з [[саянскія самадыйцы|саянскімі самадыйцамі]]. У [[1879]] г. даследчык [[:ru:Григоровский, Николай Петрович|М. Грыгароўскі]] склаў першую селькупскую [[азбука|азбуку]] на аснове [[кірыліца|кірыліцы]] і апублікаваў тры місіянерскія кнігі на [[дыялект|дыялекце]] паўднёвых селькупаў.

У [[1919]] г. на тэрыторыях, населеных селькупамі, была ўсталявана [[савецкая ўлада]]. З 1920-х гг. арганізоўвалася [[кааперацыя]] селькупаў-здабытчыкаў, якая спрыяла паляпшэнню ўзроўня жыцця. У [[1932]]—[[1949]] гг. існаваў [[:ru:Тымский район|Тымскі нацыянальны раён]], куды перасялялі селькупаў з іншых раёнаў [[Томская вобласць|Томскай вобласці]]. Насельніцтва раёна атрымала некаторыя палёгкі: было вызвалена ад сельгаспадатку, утрыманне дзяцей у шко­лах-інтэрнатах было аднесена на рахунак дзяржавы&lt;ref&gt;[http://lib7.com/narody-sibiri/1689-selkupy-posle-velikoj-oktjabrskoj-sotsialisticheskoj-revoljutsii.html Селькупы после великой октябрьской социалистической революции] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171019142917/http://lib7.com/narody-sibiri/1689-selkupy-posle-velikoj-oktjabrskoj-sotsialisticheskoj-revoljutsii.html |date=19 кастрычніка 2017 }}&lt;/ref&gt;. У пачатку 1930-х гг. было складзена селькупскае [[пісьмо]] на аснове [[лацінскі алфавіт|лацінкі]] (з [[1937]] г. пераведзена на кірыліцу). Аднак станоўчыя змены чарагаваліся з адмоўнымі. Пераход на кірыліцу не спрыяў станаўленню паўнавартай адукацыі на [[селькупская мова|сельскупскай мове]]. У сярэдзіне 1950-х селькупская мова была выдалена са школьнай праграмы, кнігі на ёй практычна не выдаваліся&lt;ref&gt;[http://lingsib.iea.ras.ru/ru/languages/selkup.shtml Селькупский язык]&lt;/ref&gt;. У выніку [[калектывізацыя|калектывізацыі]], ўзбуйнення паселішчаў і барацьбы з качавым ладам жыцця былі страчаны многія рысы традыцыйнай [[культура|культуры]]. Селькупаў вымушалі развіваць нязвыклыя для іх галіны гаспадаркі, паляваць на раней свяшчэнную птушку [[Арэхаўка (птушка)|арэхаўку]].

З 1980-х гг. адбываецца марудны працэс адраджэння культуры селькупаў. Было мадэрнізавана селькупскае пісьмо, створаны сучасны варыянт пісьма для носьбітаў паўднёвага дыялекта, адроджаны школьны прадмет селькупская мова, заснаваны спецыялізаваныя культурныя цэнтры і [[музей|музеі]].

== Культура ==

=== Матэрыяльная культура ===
[[Выява:Selkup camp.jpg|thumb|Продаж прадметаў народных рамёстваў]]
Да пачатку [[17 стагоддзе|XVII]] ст. селькупы займаліся галоўным чынам [[рыбалоўства]]м, [[паляванне]]м і [[збіральніцтва]]м, аднак былі знаёмы з [[земляробства]]м&lt;ref&gt;[http://kraeved.lib.tomsk.ru/page/159/ Нарымские селькупы]&lt;/ref&gt;. [[Археалогія|Археолагі]] сцвярджаюць, што ў [[16 стагоддзе|XVI]] ст. селькупы ўжывалі [[конь свойскі|конскае]] [[мяса]], хаця рэшткаў конегадоўлі не выяўлена&lt;ref&gt;''Бояршинова, З.'' Население Западной Сибири до начала русской колонизации. — С. 62&lt;/ref&gt;. Відавочна, коні абменьваліся на прадукты лясной гаспадаркі ў паўднёвых суседзяў. Распаўсюджаныя [[рамяство|рамёствы]] — [[ткацтва]] з [[крапіва|крапіўных]] і [[Каноплі|канапляных]] [[валакно|валокнаў]], апрацоўка [[метал]]аў, [[драўніна|драўніны]] і [[скура|скур]] дзікіх жывёл, выраб [[кераміка|керамікі]] (без ганчарнага кола) і г. д.

Пасля [[17 стагоддзе|XVII]] ст. паўднёвая і паўночная групы сеькупаў ізалявана развіваліся ў розных [[геаграфія|геаграфічных]] зонах, знаходзіліся ў разнастайным [[этнас|этнічным]] атачэнні, што ўздзейнічала на гаспадарчую дзейнасць. Паўднёвая група доўгі час захоўвала звыклыя заняткі, хаця пад уціскам царскай адміністрацыі і развіцця [[гандаль|гандлю]] павысілася роля здабычы футравых звяроў, некаторыя рамёствы прыйшлі ў заняпад, з канца [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. пад уплывам [[рускія|рускіх]] усё большую ролю набывалі земляробства і [[жывёлагадоўля]]. Паўночныя селькупы заставаліся пераважна паўкачавымі паляўнічымі і рыбакамі, аднак асволі трыманне [[Паўночны алень|аленяў]]. Самі селькупы сцвярджаюць, што запазычылі аленегадоўлю ў [[эвенкі|эвенкаў]]. З цягам часу яны перайшлі да аленегадоўлі, характэрнай для [[ненцы|ненцаў]] і [[энцы|энцаў]], аднак захавалі звычай даення аленняў&lt;ref&gt;[http://www.activestudy.info/proisxozhdenie-i-rasprostranenie-olenevodstva/ Происхождение и распространение оленеводства]&lt;/ref&gt;.

У селькупаў вылучаюць некалькі тыпаў паселішчаў: круглагодныя стацыянарныя, дапоўненыя сезонныя для лаўцоў без сем’яў, стацыянарныя зімовыя, якія спалучаюцца з пераноснымі для іншых сезонаў. Да прыходу рускіх будавалі сталыя ўмацаваныя паселішчы ''коч''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://hmao.kaisa.ru/object/1810257803?lc=ru |title=Селькупы Селькупы |access-date=11 лютага 2022 |archive-date=11 лютага 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220211192725/http://hmao.kaisa.ru/object/1810257803?lc=ru |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Пазнейшыя паселішчы [[тайга|таёжных]] селькупаў размяшчаліся звычайна на высокіх [[бераг]]ах [[рака|рэк]], пры вусцях прытокаў, праток, старыц і былі невялікія — ад 2 да 10 жытлаў. Жылыя пабудовы ставіліся раскідана&lt;ref&gt;[http://lib7.com/narody-sibiri/1687-selischa-i-pischa-selkupov.html Селища и пища селькупов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170709195644/http://lib7.com/narody-sibiri/1687-selischa-i-pischa-selkupov.html |date=9 ліпеня 2017 }}&lt;/ref&gt;. Паўночныя аленегадоўцы жывуць у стойбішчах з двух-трох, часам пяці пераносных жытлаў&lt;ref&gt;[http://www.totallyplaces.ru/lpns-911-9.html Народы Сибири накануне русской колонизации]&lt;/ref&gt;. Найбольш старажытным вядомым жытлом з’яўляецца паўзямлянка ''карамо''. Гэта дзвюхкамерны [[зруб]] на схіле з уваходам-калідорам з боку ракі. Вядомы таксама іншыя тыпы [[зямлянка|зямлянак]] і паўзямлянак, [[чум]]ы самадыйскага тыпу і г. д.

Распаўсюджаная [[вопратка]] мужчын и жанчын — адчыненае футра, пад якое апраналі тканыя [[кашуля|кашулі]] і [[сукенка|сукенкі]], [[Нагавіцы|порткі]] з рыбінай скуры&lt;ref name=&quot;Коренное население села&quot;/&gt;. Да XVII ст. селькупы ведалі [[ганчарства]] і шырока ўжывалі керамічны посуд, рыбалоўныя грузілы, але да [[19 стагоддзе|XIX]] ст. посуд быў заменены на пакупны. Амаль тое ж адбылося ў паўднёвых селькупаў з народнай вопраткай. Напрыклад, многія элементы жаночага строю ўзнаўляюцца па вусным апавяданням і фатаздымкам&lt;ref&gt;[http://finugor.ru/en/node/15664 Летнее платье селькупской женщины] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180312024935/http://finugor.ru/en/node/15664 |date=12 сакавіка 2018 }}&lt;/ref&gt;.

Традыцыйная ежа паўднёвых селькупаў — [[рыбы|рыба]]. На зіму рыбу нарыхтоўвалі з дапамогай квашання ў спецыяльных ямінах, дадавалі да яе [[ягада|ягады]]. У паўночных важную ролю ў [[кулінарыя|кулінарыі]] адыгрывае мяса аленяў. Для заправы рыбных і мясных страў жанчыны збіралі ядомыя травы і карэнне. Пілі ўзвары з [[Ядловец|ядлоўцу]], для [[Наркотык|наркатычнага]] ўздзеяння дадавалі ў іх [[мухамор]]ы&lt;ref&gt;[https://parlibrary.tom.muzkult.ru/Business_lessons/ Хозяйственные занятия]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. [[Мука]] і [[хлеб]]ныя прадукты распаўсюдзіліся дзякуючы рускім. Доўгі час хлеб амаль не ўжываўся. З мукі і рыбы варылі [[каша|кашу]]&lt;ref&gt;[http://ling.tspu.edu.ru/files/ling/PDF/articles/tuchkov_a._g._99_108_4_10_2015.pdf Тучков А., МУКА И ХЛЕБ В КУЛЬТУРЕ СЕЛЬКУПОВ]&lt;/ref&gt;. У нашы дні хлеб і [[Пірог|пірагі]] — неад’емная частка народнай кухні.

=== Грамадства ===
Відавочна, у мінулым селькупскае традыцыйнае грамадства мела [[фратрыя]]льны падзел. У паўночных селькупаў захаваліся 2 экзагамныя групы — палавінны род [[Арлы|арла]] ''Лимбыль-тамдыр'' і палавінны род [[Арэхаўка (птушка)|арэхаўкі]] ''Коссыль-тамдыр''. У паўднёвых селькупаў вылучалася вялікая група ''Коссылъ кула'' («акунёвыя людзі»)&lt;ref&gt;[http://lib7.com/narody-sibiri/1688-obschestvennye-otnoshenija-i-religija-selkupov.html Общественные отношения и религия селькупов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170801081828/http://lib7.com/narody-sibiri/1688-obschestvennye-otnoshenija-i-religija-selkupov.html |date=1 жніўня 2017 }}&lt;/ref&gt;. Яна падзялялася на сваяцкія роды з [[татэмізм|татэмнымі]] назвамі: [[Шэрая варона|вароны]] ''кулал-тамдыр'', [[Буры мядзведзь|мядзведзя]] ''коркылъ-тамдыр'', [[Лебедзі|лебедзя]] ''чингкылъ-тамдыр'', [[Глушэц|глушца]] ''сэнгкылъ-тамдыр'', [[Жураўліныя|жураўля]] ''карэлъ-тамдыр'' і [[Каршун чорны|каршуна]] ''мулинт-тамдыр ''. Ім належалі [[паляванне|паляўнічыя]] і [[рыбалоўства|рыбалоўныя]] ўгоддзі. Але з канца [[19 стагоддзе|XIX]] ст. асноўнай грамадскай адзінкай стала суседская абшчына. Абшчыннікі супольна карысталіся паляўнічымі тэрыторыямі, ставілі загароджы для лову [[рыбы]], аказвалі ўзаемную дапамогу&lt;ref&gt;[http://irkipedia.ru/content/selkupy_istoricheskaya_enciklopediya_sibiri_2009 Селькупы // «Историческая энциклопедия Сибири» (2009)]&lt;/ref&gt;. Акрамя таго, здаўна існавалі тэрытарыяльныя групы з асабістымі саманазвамі. Сучасная агульная назва '''селькуп''' дадзена па адной з тэрытарыяльных паўночных груп.

Традыцыйнае грамадства не было аднастайным. Вылучаліся розныя сацыяльныя пласты. У [[гісторыя|гістарычных]] казаннях фігуруюць ваенныя кіраўнікі — князь ''кок'', ваенны правадыр ''мюты-кок'', вялікі правадыр ''марг-кок'', асілак ''сенгире'' (літаральна «глушэц»). Найбольш вядомы ''кок'' Воня, што жыў у канцы [[16 стагоддзе|XVI]] ст. мог сабраць пад сваім кіраўніцтвам 400 узброеных воінаў&lt;ref&gt;Головнев, А. Говорящие культуры. Традиции самодийцев и угров. — С. 134—135&lt;/ref&gt;. У паўднёвых селькупаў рысы традыцыйнага кіраўніцтва існавалі да XIX ст., хаця роля былых ваенных правадыроў моцна змянілася. Яны ператварыліся ў пасроднікаў паміж царскай адміністрацыяй і супляменнікамі. У паўночных селькупаў, якім прыходзілася ваяваць з суседзямі, доўгі час захоўвалася вызначальнае месца ''сенгире''. Таксама вылучаліся «лепшыя людзі» ''сомаль-кумыт'', «багацеі» ''коумде'', «простыя людзі» ''манырелькумыт'', жабракі ''сегула'', [[рабства|рабы]] ''кочгула''&lt;ref&gt;[http://openarctic.info/index.php/atnography/narody-severa/54-selkupy СЕЛЬКУПЫ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171107032756/http://openarctic.info/index.php/atnography/narody-severa/54-selkupy |date=7 лістапада 2017 }}&lt;/ref&gt;. Да пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. важную ролю адыгрывалі [[прадпрымальнік]]і ''таксыбылькуп'', ''комдэ'' і ''лэпырсыпыль куп''&lt;ref&gt;[http://www.finnougoria.ru/community/folk/detail.php?ELEMENT_ID=2432 Занятия и промыслы]&lt;/ref&gt;.

У XIX ст. пераважалі пашыраныя братэрскія [[сям'я|сем’і]]. Нават у сярэдзіне [[20 стагоддзе|XX]] ст. яны складалі болей за 12 %. У паўночных селькупаў сярэдняя сям’я ўключала 16,3 чалавека, у паўднёвых — 11,1 чалавека&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://mirznanii.com/a/123137/semya-u-selkupov |title=Семья у селькупов |access-date=29 жніўня 2017 |archive-date=13 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190413170739/http://mirznanii.com/a/123137/semya-u-selkupov |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Сем’і такога тыпу маглі складацца з малых сем’яў не толькі родных, але і стрыечных братоў. У выпадку смерці аднаго з братоў у сям’і заставалася яго ўдава з дзецьмі. Адсутнічала выразнае вылучэнне главы сям’і, але звычайна яно вызначалася па лініі старэйшага брата. Калі старшы брат паміраў, главой лічылася яго жонка або старэйшы сын. Стрыжнем былі сваякі-мужчыны: браты, дзядзькі, сыны, пляменнікі. Жанчыны звычайна знаходзіліся ў падначаленым стане, іх паводзіны абмяжоўваліся рознымі забабонамі. З другога боку, жанчыны прымалі ўдзел у [[паляванне|паляванні]] і іншых мужчынскіх занятках, адносіны да іх вызначаліся сацыяльным паходжаннем. Дзядзькі клапаціліся пра пляменнікаў, выступалі сватамі пры жаніцьбе. Існавалі і іншыя формы пашыраных сем’яў, радзей — нуклеарных.

Згодна меркаванню навукоўцаў, у далёкім мінулым пераважала траістая структура [[шлюб]]нага выбару, калі прадстаўнік групы А заключаў шлюб з прадстаўніцамі групы Б, прадстаўнік групы Б — з прадстаўніцамі групы В, прадстаўнік групы В — з прадстаўніцамі групы А&lt;ref&gt;Гл.: ''Пелих, Г.'' Происхождение селькупов. — Томск: Из-во ТГУ, 1972&lt;/ref&gt;. Але ўжо ў XIX ст. экзагамныя групы страцілі сваю важнасць, шлюбны выбар пашырыўся. Не забараняліся дашлюбныя адносіны. Бацькам нявесты прадстаўлялі выкуп, падарункі. Здараліся выпадкі ўцёкаў маладых. Большасць сем’яў былі [[манагамія|манагамнымі]], але сустракаліся выпадкі [[палігінія|палігініі]].

=== Ваенная справа ===
У канцы [[16 стагоддзе|XVI]] ст. селькупы Рабой Арды паказалі сябе як выдатныя воіны. Падчас экспедыцыі [[рускія|рускіх]] і [[ханты|хантаў]] супраць селькупаў у [[1594]] г. перамога над князем Воням адбылася толькі таму, што ў палон трапіў яго сын&lt;ref&gt;[http://zagadki-istorii.ru/civilizacii-62.html Наследники Пегой орды]&lt;/ref&gt;. Ваенныя сілы ўзначальваў князь ''кок'', разам з якім выступаў нешматлікі гурт прафесійных воінаў ''л’ак''. Відавочна, яны складалі цяжкаўзброеную пяхоту ''кызы-порог куп''. Аснова войска складалася з мужчын-апалчэнцаў. Паўзямлянкавыя жытлы ''карамо'' былі добра прыстасаваны да абароны. Асілкі ''сенгире'' будавалі двухярусныя [[зямлянка|зямлянкі]] ''мютымате''. У многіх раёнах вакол [[Об|ракі Об]] можна сустрэць рэшткі умацаваных паселішчаў ''коч'' (меньшых па памерах — ''кор''). Яны ўзводзіліся на ўзвышшах або [[мыс]]ах. Умацаванні ўключалі [[Вал (фартыфікацыя)|вал]], [[Роў (фартыфікацыя)|роў]] і драўляную [[Абарончая сцяна|сцяну]]. У сістэму абароны ўваходзілі пасекі з [[лук]]амі-самастрэламі. Прайсці ў крэпасць можна было толькі з боку вады, дзе ўтыкаліся завостраныя калы з нацягнутымі вяроўкамі&lt;ref&gt;[http://etnic.ru/etnic/narod/proiskhozhdenie-selkupov.html Происхождение селькупов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171027134446/http://etnic.ru/etnic/narod/proiskhozhdenie-selkupov.html |date=27 кастрычніка 2017 }}&lt;/ref&gt;.

Пасля паражэння на гістарычнай радзіме селькупы пачалі перасяляцца на поўнач, дзе сустрэлі супраціўленне [[энцы|энцаў]] і [[ненцы|ненцаў]]. Паколькі перасяленцаў было мала, яны былі вымушаны заключаць саюзы з [[кеты|кетамі]] і [[эвенкі|эвенкамі]]. Выбітную ролю ў заваяванні новых тэрыторый адыграў ваенны правадыр Нёмай Порга, які дзейнічаў хітра і бязлітасна. Пасля бітвы на [[:ru:Толька (река)|рацэ Толька]] селькупы здолелі захапіць паляўнічыя землі і дайсці да [[тундра|тундры]]. Паўночныя селькупы выкарыстоўвалі не толькі тыя ваенныя веды, што атрымалі ад продкаў, але набывалі новыя. Яны асвоілі аленегадоўлю, пакольку [[алені]] як транспартны сродак давалі мабільнасць. Магчымасць нечаканых нападаў з боку энцаў прадухілялася манеўранай абаронай. Селькупы выдатна валодалі лукамі і бітву на рацэ Толька выйгралі дзякуючы трапнай стральбе. Акрамя лука шырока выкарыстоўвалася [[дзіда]]. Найбольш умелыя воіны ішлі з дзідамі наперадзе і адбівалі імі [[страла|стрэлы]] праціўніка. За воінамі рухалася лінія стралкоў з лука. У гістарычных казаннях ваенныя сутычкі суправаджаліся жорсткімі адносінамі ў дачыненні да ворагаў. У адрозненні ад ненцаў і хантаў селькупы не шкадавалі дзяцей і жанчын&lt;ref&gt;''Головнев, А.'' Говорящие культуры. Традиции самодийцев и угров. С. 118, 136—142&lt;/ref&gt;.

У гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] многія селькупы былі прызваны на фронт, дзе толькі паўднёвых селькупаў загінула 472 чалавекі&lt;ref&gt;[https://cyberleninka.ru/article/v/bolshaya-voyna-i-demograficheskaya-situatsiya-u-sredneobskih-selkupov Тучков А., «Большая война» и демографическая ситуация у среднеобских селькупов]&lt;/ref&gt;.

=== Фальклор ===
Селькупскі [[фальклор]] прадстаўлены гераічнымі [[песня]]мі, [[гісторыя|гістарычнымі]] паданнямі, [[казка]]мі, [[загадка]]мі. Адзін з найбольш папулярных герояў [[міф]]аў і казак — Іча&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://esseclub.narod.ru/Myths11/Icha.html |title=Ича (Персонажи селькупской мифологии) |access-date=30 жніўня 2017 |archive-date=13 студзеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190113015632/http://esseclub.narod.ru/Myths11/Icha.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, які ўдзельнічае ў [[Касмагонія|касмаганічных]] падзеях, змагаецца з волатам-людаедам і хітрасцю забівае яго, часам выступае як трыкстэр.

У селькупаў існавала каля 20 розных [[Музычны інструмент|музычных інструментаў]]&lt;ref&gt;[http://www.finnougoria.ru/community/folk/section.php?SECTION_ID=355&amp;ELEMENT_ID=2721 Песни и танцы]&lt;/ref&gt;, у тым ліку [[бубен]] ''нува'' або ''пенер'', [[цытра]] ''кага'', [[варган]] ''пынкыр'', [[барабан]] ''нуна'', розныя бразготкі. [[Музыка]] суправаджала [[рэлігія|сакральныя]] і [[сям'я|сямейныя]] [[свята|святы]], [[шаманізм|шаманскія]] [[рытуал]]ы. Яны дапаўняліся [[танец|танцамі]]. Выканаўцы гераічных песень карысталіся асаблівай грамадскай павагай&lt;ref&gt;''Тузакова, В.'', Обские напевы селькупов нарымского края. / В. Тузакова, И. Коробейникова. — Томск: Издательство ООО «Вайар», 2015&lt;/ref&gt;.

== Мова ==
[[Селькупская мова]] адносіцца да самадыйскай групы [[уральскія мовы|ўральскіх моў]]&lt;ref&gt;[http://lingsib.iea.ras.ru/ru/languages/selkup.shtml Языки народов Сибири — Языки и культуры — Селькупский язык]&lt;/ref&gt;. Падзяляецца на 6 [[дыялект]]аў (адзін з іх вымер). [[Літаратурная мова]] сфарміравана на аснове паўночнага дыялекта. Выкарыстоўваецца ў [[Расія|Расіі]] для школьнага навучання селькупаў (часткова — [[кеты|кетаў]] у [[Краснаярскі край|Краснаярскім краі]]).

== Рэлігія ==
У пачатку [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. селькупы былі масава хрышчоныя па [[праваслаўе|праваслаўным]] абрадзе, але захоўвалі шматлікія традыцыйныя вераванні&lt;ref&gt;[http://www.finnougoria.ru/community/folk/section.php?SECTION_ID=355&amp;ELEMENT_ID=2426 Религия]&lt;/ref&gt;. Згодна [[міфалогія|міфалагічным]] уяўленням, [[сусвет]] падзяляўся на нябесную, зямную і падземную сферы, прычым нябесная і падземная мелі некалькі паверхаў. Нябеснай сферай кіраваў вярхоўны [[бог]] Нум, тут месціліся [[Сонца]] і [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], жылі нябесныя людзі ў выглядзе [[птушкі|птушак]]. Нябесную і зямную сферы аб’ядноўвала сяміяруснае дрэва ''сельчи контыль по''. Падземны свет быў населены пачварамі і злымі духамі ''латар'' на чале Кызы. Уначы яны могуць выходзіць у зямны свет. Зямля атаесамлялася з жаночым пачаткам&lt;ref&gt;''Тучкова, Н. А.'' Селькупы: Очерки традиционной культуры и селькупского языка. С. 224—230&lt;/ref&gt;. Селькупы верылі ў шматлікіх духаў [[прырода|прыроды]] ''лоз'', мелі свяшчэнныя пагоркі і [[возера|азёры]], шанавалі некаторых [[Звяры|звяроў]] і птушак. Абрады арганізоўвалі [[шаманізм|шаманы]]. Лічылася, што ўменне шаманіць пераходзіць па спадчыне&lt;ref&gt;[http://yamalwomans.org/arkticheskie-traditsii/1994-selkupskie-shamany СЕЛЬКУПСКИЕ ШАМАНЫ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170710132432/http://yamalwomans.org/arkticheskie-traditsii/1994-selkupskie-shamany |date=10 ліпеня 2017 }}&lt;/ref&gt;.

Смерць успрымалася як прадвызначэнне. У кожнай [[сям'я|сям’і]] селькупаў былі свае могілкі у паўночна-заходнім ці паўночным накірунку, заўсёды ніжэй па плыні [[рака|ракі]] адносна паселішча. У мінулым практыкаваўся спосаб паветраных пахаванняў, калі цела загортвалі ў [[скура|скуру]] ці бярозавую [[Кара (біялогія)|кару]] і падвешвалі на рамянях на дрэве. Праз некалькі гадоў рэшткі цела апускалі ў неглыбокую яму і спальвалі. Бліжэй да нашага часу з’явіўся звычай падземнага пахавання. [[Труна|Труну]] выдзёўбвалі з [[Лістоўніца сібірская|лістоўніцы]]. У яміне ўсталёўвалі слупы з памостам для труны. Паўднёвыя селькупы хавалі шаманаў у ямінах седзячы. Пасля смерці шамана рабілі [[Лялька|ляльку]], што быццам бы змяшчала яго душу, якую потым хавалі. Праз некаторы час ляльку падвешвалі на дрэва і спальвалі. Паўночныя селькупы хавалі шаманаў на высокім памосце, умацаваным [[Хвоя сібірская кедравая|кедравымі]] каранямі на слупе&lt;ref&gt;[http://intcom.krasgmu.ru/index.php?page%5Bself%5D=cmk_ev_conf5 Похоронно — поминальные обряды селькупов]&lt;/ref&gt;. Малых памерлых дзяцей хавалі ў дуплах дрэў.

{{Зноскі}}
== Літаратура ==
* ''Боброва, А. И.'' [http://www.kodges.ru/nauka/history/322544-selkupy-xviii-xix-vv.-po-materialam-tiskinskogo-mogilnika.html Селькупы XVIII—XIX вв. (по материалам Тискинского могильника)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170706171401/http://www.kodges.ru/nauka/history/322544-selkupy-xviii-xix-vv.-po-materialam-tiskinskogo-mogilnika.html |date=6 ліпеня 2017 }}. — Томск: Из-во Томского университета, 2007. — ISBN 5-7511-1938-X
* ''Степанова, О. Б.'' [http://www.kunstkamera.ru/files/lib/978-5-85803-398-1/978-5-85803-398-1.pdf Традиционное мировозрение селькупов: представления о круговороте жизни и душе]. — Санкт-Петербург: Петербургское Востоковедение, 2008.
* ''Тучкова, Н. А.'' [http://portal.tpu.ru:7777/SHARED/k/KEY/publications/Tab/k_2.pdf Селькупы: Очерки традиционной культуры и селькупского языка]. / Н. А. Тучкова, С. В. Глушаков, Е. Ю. Кошелева и др. — Томск: Из-во Томского политехнического университета, 2013. — ISBN 978-5-4387-0185-9
* [http://static.iea.ras.ru/books/Socolova.pdf Этнокультурное наследие народов Севера России : К юбилею доктора исторических наук, профессора З. П. Соколовой / отв. ред. Е. А. Пивнева.] — М.: Новости, 2010. — ISBN 978-5-4211-0028-7

== Спасылкі ==
{{Commonscat|Selkup}}
* [http://www.narodru.ru/peoples1261.html Народы России — Селькупы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170629073935/http://www.narodru.ru/peoples1261.html |date=29 чэрвеня 2017 }}
* [http://irkipedia.ru/content/selkupy_istoricheskaya_enciklopediya_sibiri_2009 Селькупы: «Историческая энциклопедия Сибири» (2009)]
* [http://yamalwomans.org/arkticheskie-traditsii/1993-traditsii-i-obychai-selkupov ТРАДИЦИИ И ОБЫЧАИ СЕЛЬКУПОВ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170807221916/http://yamalwomans.org/arkticheskie-traditsii/1993-traditsii-i-obychai-selkupov |date=7 жніўня 2017 }}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Народы Азіі]]
[[Катэгорыя:Народы Расіі]]
[[Катэгорыя:Народы Сібіры]]
[[Катэгорыя:Самадыйскія народы]]</text>
      <sha1>0nj2w9kd4nrsg2cjwb2yy4uwvcgtbow</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Усвяты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47004</id>
    <revision>
      <id>5181234</id>
      <parentid>4847925</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T17:58:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Için warum</username>
        <id>153459</id>
      </contributor>
      <origin>5181234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13494" sha1="k3sy156t82evxu1h63rqo7uctkb92fg" xml:space="preserve">{{НП-Расія
|статус                = Пасёлак гарадскога тыпу
|беларуская назва      = Усвяты
|арыгінальная назва    = 
|рэгіён                = Пскоўская вобласць
|першае згадванне      = 1021
}}
'''Усвя́ты''' — пасёлак гарадскога тыпу, адміністрацыйны цэнтр [[Усвяцкі раён|Усвяцкага раёна]] [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай вобл.]] Расіі. Размешчана паміж двух азёр [[Узмень]] і Усвят, злучаных шырокай пратокай ([[возера Гарадзечнае]]), за 320 км на паўднёвы усход ад [[Пскоў|Пскова]], за 63 км на паўднёвы усход ад чыгуначнай станцыі Невель, паблізу мяжы з [[Беларусь|Беларуссю]]. Насельніцтва — 2926 чал. (2008).

== Назва ==
На думку С. Мельнікава, назва Усвяты паходзіць ад ракі Усвяча. Назва ракі звязаная са словам «свет». У гаворках слова «усвет» азначае «змрок», «пад усветам» — «у цені»&lt;ref&gt;С. Е. Мельников. О чем говорят географические названия. Историко-лингвистические и краеведческие заметки. Ленинград, 1984. С. 180, 182&lt;/ref&gt;.

На думку Я. Паспелава, назва Усвяты (у летапісу 1021 г. Восвячь) звязаная з ракой Усвяча і з'яўляецца спалучэннем прыназоўніка ''во, в'' і асновы ''свячь, свят'' — ад старажытнарускага ''святый'' «святы». Асновы ''свят'' шырока распаўсюджаны ў тапаніміі ўсходнеславянскіх земляў&lt;ref&gt;Е. М. Поспелов. Географические названия России. Топонимический словарь. Москва, 2008. С. 460-461.&lt;/ref&gt;.

На думку В. Жучкевіча, назва Усвяты (раней згадвалася як Усвят, Въсвят) утворана ад спалучэння Усць-Вяча. Назва Вяча хутчэй за ўсё звязаная з этнонімам вяцічы або венеды&lt;ref&gt;В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 385, 64.&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
Упершыню згадваецца як горад ''Въсвячь'' у [[1021]] г.&lt;ref&gt;Полное собрание русских летописей. Т. 7. Летопись по Воскресенскому списку. — СПб: Типография Эдуарда Праца, 1856. — С. 328.&lt;/ref&gt; (пазней ''Въсвяты, Усвячь, Свячь, Усть-Свято'') калі быў перададзены вялікім князем кіеўскім [[Яраслаў Уладзіміравіч|Яраславам]] полацкаму князю [[Брачыслаў Ізяславіч|Брачыславу Ізяславічу]], быў у складзе [[Полацкае княства|Полацкага]], потым [[Віцебскае княства|Віцебскага княстваў]]. У 1320 г. далучаны [[Альгерд]]ам да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] як спадчына ягонай жонкі [[Марыя Віцебская|Марыі]].

У пачатку XVI ст. трапіў пад уладу [[Вялікае Княства Маскоўскае|Вялікага Княства Маскоўскага]], у 1548 г. быў вернуты у склад [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Знаходзіўся ва ўладанні Грычынавічаў, з 1554 г. — [[Кішкі|Кішак]]. У час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны]], у 1562 г. захоплены рускімі, якія у 1567 г. пабудавалі крэпасць. У 1580 г. (15 жніўня) вернуты войскамі Рэчы Паспалітай у склад [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], 17 жніўня 1580 г. горад наведаў [[Стэфан Баторый]]. У 1583 г., паводле [[Ям-Запольскі дагавор|Ям-Запольскага дагавора]], прызнаны за Рэччу Паспалітай. У 1654 г. запохлены расійскімі войскамі, з 1658 г. — павятовы горад, у 1667 г., паводле [[Андрусаўскі дагавор|Андрусаўскага дагавора]], вернуты Рэчы Паспалітай.

Паводле інвентара 1743 года можна зрабіць выснову, што да таго часу [[Усвяцкі замак]] ужо страціў сваё значэнне як абарочнага пункта і быў толькі рэзідэнцыяй адміністратара і гаспадарчым цэнтрам уладання. Усвяты не мелі вуліц і былі падзелены на сем [[квартал]]аў. У горадзе налічвалася ўсяго 232 гаспадаркі: 160 гаспадарак [[мяшчане|мяшчан]], 30 гаспадарак гараджан-[[Агароднікі|агароднікаў]], 34 гаспадаркі гараджан-[[Бабылі|бабылёў]] і 8 вольных людзей. Такім чынам, у горадзе пражывала не менш за 1 500 чалавек. Асаблівасцю нацыянальнага складу Усвят з’яўлялася поўная адсутнаць у горадзе [[яўрэі|яўрэяў]]&lt;ref name=&quot;Голубеў&quot;/&gt;.

З 1772 года, паводле [[першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]], у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1773 годзе [[Кацярына II]] падарыла Усвяты генерал-пракурору Расійскай імперыі князю [[А. А. Вяземскі|А. А. Вяземскаму]].

З канца XVIII стагоддзя Усвяты — сяло [[Веліжскі павет|Веліжскага павета]], які ўваходзіў спачатку ў склад [[Пскоўская губерня|Пскоўскай]], затым, з 1777 года, [[Полацкая губерня|Полацкай]], з 1796 года [[Беларуская губерня|Беларускай]], а з 1802 года [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]], цэнтр [[Усвяцкая воласць|Усвяцкай воласці]]&lt;ref name=&quot;Голубеў&quot;&gt;[http://elib.psu.by:8080/bitstream/123456789/12919/1/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B5%20%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%BD%D0%B5_2014_1_13-24_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%9E.pdf В. Ф. Голубеў. Усвяты і Усвяцкае староства паводле інвентарных апісанняў пер. пал. XVIII ст.]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

У пачатку XIX стагоддзя Усвяты перайшлі ва ўладанне графа Зубава, затым да Энгельгард (племяннік кн. Пацёмкіна), кн. Соф’я Юсупава, яе сын Аляксандр Пацёмкін, граф Шувалаў, граф Рыбап’ер, генерал Дурасаў, затым перайшоў да англічан Ідэна, Бальфура, Аршысціяда.

25 сакавіка 1918 года Усвяты абвяшчаліся часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|I з’езда КП(б) Беларусі]] мястэчка ўвайшло ў склад [[БССР|Беларускай ССР]], аднак 16 студзеня Масква адабрала яго разам з іншымі [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічна беларускімі тэрыторыямі]] ў склад [[РСФСР]]&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;&gt;[http://www.svaboda.org/content/transcript/755290.html Беларускія тэрыторыі ў 20-м стагоддзі: вернутае] // «[[Радыё Свабода]]», 8 сакавіка 2007.&lt;/ref&gt;. У 1924 годзе Усвяты перайшлі ў склад [[Пскоўская губерня|Пскоўскай губерні]]&lt;ref name=&quot;Голубеў&quot;/&gt;. У 1926 годзе беларускія бальшавікі прасілі вярнуць Усвяты [[БССР]], аднак Масква не задаволіла гэту просьбу&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;. У 1927 годзе горад стаў цэнтрам [[Усвяцкі раён|Усвяцкага раёна]] спачатку ў складзе [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай вобласці]], з 1929 года — [[Заходняя вобласць (1929—1937)|Заходняй вобласці]] з цэнтрам у [[Смаленск]]у, з 1944 года — [[Велікалуцкая вобласць|Велікалуцкай]], з 1957 года — [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай вобласці]]&lt;ref name=&quot;Голубеў&quot;/&gt;.

З 1985 года — пасёлак гарадскога тыпу.

== Насельніцтва ==
У 1838 годзе — 2142 чал.&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Мястэчкі Беларусі, 2010}} С. 58.&lt;/ref&gt;, з іх 247 мяшчан; у 1857 годзе — 305 мяшчан.

'''XX — XXI стагоддзе'''
{{Wikidata/Population}}

== Эканоміка ==
Сярод прадпрыемстваў Усвятаў — прамысловы камбінат, асфальтабетонны завод, пякарня.

== Выдатныя мясціны ==
* [[Усвяцкі замак]] (XVI стагоддзе)
* «Белы дом» (канец XVIII стагоддзя, на гарадзішчы) — колішняя летняя рэзідэнцыя князя А. А. Вяземскага

== Вядомыя асобы ==
* [[Павел (Галькоўскі)]]
* [[Аляксей Парфенавіч Сапуноў]] (1852—1924) — беларускі гісторык, археограф, краязнавец, даследчык помнікаў старажытнай культуры.

== Іншае ==
У балцкіх мовах існуе гідранімічны корань ''Ūs-''. Ад і.-еўр. ''*aṷes- , *aus-, *ṷes-, *us-'' «ззяць, блішчэць» паходзяць літ. ''aušra'' «зара», лтш. ''àustra, àustrums, ausma'', ст.-слав. ''за оустра, оустръ'', польск. ''uścić'' «блішчэць», ст.-інд. ''usas'', авест. ''usā'', ст.-грэч. ''ηως, αυως'', лац. ''aurora'', ст.-англ. ''ēastre'' і інш.&lt;ref&gt;''Топоров В. Н.'' Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 282—283.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 86—87.&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Мястэчкі Беларусі (2010)}}
* Uświat // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|12}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XII/849 849]
* Еремеев И. И. [http://bibliotekar.ru/rusNovgorod/63.htm Средневековый Усвят: Проблемы ранней истории] // Новгород и Новгородская земля: История и археология. Вып. 11. Новгород, 1997. С. 260—274.

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [http://usvyaty.ru/index.php Афіцыйны сайт Усвяцкага раёна]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}}

{{Усвяцкі раён}}
{{Пскоўская вобласць}}
{{Полацкае княства}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Усвяцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Гарады Русі]]
[[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Пскоўскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Усвяты| ]]
[[Катэгорыя:Мястэчкі Віцебскага ваяводства]]</text>
      <sha1>k3sy156t82evxu1h63rqo7uctkb92fg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Імперыялізм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47262</id>
    <revision>
      <id>5181154</id>
      <parentid>5181016</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T14:09:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <comment>/* Экспансіянізм */</comment>
      <origin>5181154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52845" sha1="tu5owkqkckwkyb5s5ukm0y2ujn0jwan" xml:space="preserve">{{Машынны пераклад|en.|wikipedia.org/wiki/Imperialism}}{{фарматаванне}}

[[Файл:The British Empire.png|міні|справа|Тэрыторыі былой Брытанскай імперыі]]
[[Файл:Rhodes Colossus Punch 1892 (crop).jpg|міні|Ілюстрацыя з «{{Нп3|Родскі калос|4=The Rhodes Colossus}}», на якой паказана, як [[Сесіль Родс|Сесіл Родс]] спрабуе {{Нп3|Чыгуначная лінія з Кейптаўна ў Каір|правесці|4=Cape to Cairo Railway}} чыгунку і тэлеграф з [[Кейптаўн]]а ў [[Каір]].]]
'''Імперыялізм''' (ад {{Lang-en|imperialism}}''&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/ESBM_1978-2017/ESBM_3/page/n189/mode/2up|загаловак=Этымалагічны слоўнік беларускай мовы|адказны=В. У. Мартынаў|год=|спасылка частка=|мова=be|месца=Мінск|выдавецтва=Навука і тэхніка|том=3 Г — І|старонкі=385|старонак=407}}&lt;/ref&gt;'', далей ад {{lang-la|imperium}} — улада, панаванне) — дзяржаўная палітыка стварэння маштабных [[каланіялізм|каланіяльных]] і [[эканоміка|эканамічных]] [[Імперыя|імперый]], [[Экспансія|экспансіі]], барацьбы [[дзяржава|дзяржавы]] за сусветную [[гегемонія|гегемонію]]. Адзін з ключавых тэрмінаў [[Марксізм-ленінізм|марксізму-ленінізму]].

Слова «імперыялізм» паходзіць ад лацінскага слова imperium&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0060%3Aentry%3Dimperium|загаловак=Lewis, Charlton T. &quot;imperium (inp-)&quot;. An Elementary Latin Dictionary. Tufts University. Retrieved 11 September 2016.}}&lt;/ref&gt;, што у арыгінале азначала простую уладу палкаводца «загадваць», «быць суверэнным» або «кіраваць» жыццём яго жаўнераў уключаючы нават іх смерць&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Howe, Stephen Howe, ed., The New Imperial Histories Reader (2009) online review. с. 13.}}&lt;/ref&gt;. Пераасэнсаваны тэрмін «імперыялізм» з’явіўся ў Англіі ў 1860-я, утвораны ад слова «[[імперыя]]» і ўводзіўся журналістамі дзеля насмешлівага апісання спроб [[Напалеон III|Напалеона III]] потым брытанскага прэм’ера [[Бенджамін Дызраэлі|Бенджаміна Дызраэлі]], каб атрымаць унутраную палітычную падтрымку шляхам замежных інтэрвенцый &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Magnusson, Lars (1991). Teorier om imperialism (in Swedish). Tidens Förl. p. 19. ISBN 978-91-550-3830-4.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=http://www-personal.umich.edu/~geostein/docs/Steinmetz%202014%20Empires%20imperial%20states%20and%20colonies.pdf|загаловак=Steinmetz, George, (2014). &quot;Empires, Imperial States, and Colonial Societies,&quot; Concise Encyclopedia of Comparative Sociology, ed. Sasaki, Masamichi, (Leiden &amp; Boston: Brill), p 59}}&lt;/ref&gt;. За 1880-я гады ён набыў станоўчае адценне на Захадзе і пачаў выкарыстоўвацца дзеля характарыстыкі палітыкі краін, што валодаюць калоніямі або дамінуюць над іншымі краінамі — незалежна да часу, месца і таго, ці клічуць яны сябе імперыямі&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://assets.press.princeton.edu/chapters/s10967.pdf|загаловак=Kumar, Krishan (2017). Visions of Empire: How Five Imperial Regimes Shaped the World, (New Jersey: Princeton University Press), p 16, ISBN 978-1400884919}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Sasaki 2014, p 59.}}&lt;/ref&gt;. Ганна Арэндт і Ёзэф Шумпетэр вызначылі імперыялізм як экспансію дзеля экспансіі&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Knorr, Klaus (1952). Schumpeter, Joseph A.; Arendt, Hannah (eds.). &quot;Theories of Imperialism&quot;. World Politics. 4 (3): 402–431. doi:10.2307/2009130. ISSN 0043-8871. JSTOR 2009130. S2CID 145320143}}&lt;/ref&gt;.

[[:en:J._A._Hobson|Дж. Гобсан]], а ў 1917 годзе і [[Уладзімір Ільіч Ленін|Ленін]], спрабавалі пераасэнсаваць імперыялізм як «найвышэйшую стадыю капіталізму», бо заходнія фірмы экспартавалі капітал, каб дамінаваць эканамічна, але не тэрытарыяльна і не засяляючы землі сваімі каланістамі. У 1965 годзе [[Квамэ Нкрума|Нкрума]] назваў неакаланіялізм «апошняй стадыяй імперыялізму», звязаўшы яго з гандлем, базамі, культурным дамінаваннем і [[Міжнародны валютны фонд|МВФ]]&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Nkrumah, Kwame (1966). Neo-colonialism: The Last Stage of Imperialism. International Publishers. ISBN 978-0-7178-0141-1.}}&lt;/ref&gt;. У 1967 годзе Франк сцвярджаў, што «няроўны абмен» (кошты, якія кантралююцца імперыяй) сам па сабе ўзнаўляе і стварае імперыю&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Frank, Andre Gunder (1967). [Imperialism at Google Books Capitalism and Underdevelopment in Latin America]. NYU Press. ISBN 978-0-85345-093-1}}&lt;/ref&gt;. У 1978 годзе [[:en:Edward_Said|Эдвард Саід]] выкарыстаў гэты тэрмін дзеля апісання дамінавання і падпарадкавання, якія адлюстроўваюць імперскае ядро ​​і перыферыю&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Edward W. Said. Culture and Imperialism. Vintage Publishers, 1994. p. 9.}}&lt;/ref&gt;. Саід пісаў, што акрамя таго, што еўрапейскія ўрады выкарыстоўваюць імперыялізм, каб ўмацаваць свае пазіцыі, аслабляючы пры гэтым мясцовыя сістэмы ўлады, імперыялізм таксама адносіцца і да культурных поглядаў, што суправаджаюць гэты праект, бо часта станоўча абгрунтоўваюцца ідэямі аказання «цывілізацыйнага», «паляпшаючага», «выпраўляючага» ўплыву [[Метраполія (дзяржава)|метраполі]] на народы перыферыі&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Wong, Stephanie M. (2025). Making Catholicism Chinese: the Catholic Church in a modernizing China. New York, NY, United States of America: Oxford University Press. p. 17. ISBN 978-0-19-762369-5.}}&lt;/ref&gt;. Маршал далей развіў гэты тэрмін, каб ахапіць такія з’явы, як засваенне прасторы ў т.л. космасу&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Alan Marshall (February 1995). &quot;Development and imperialism in space&quot;. Space Policy. 11 (1): 41–52. Bibcode:1995SpPol..11...41M. doi:10.1016/0265-9646(95)93233-B}}&lt;/ref&gt;.

Імперыялізм апошнія 500 гадоў лічыцца у першую чаргу практыкай заходніх краін, якія праводзілі экспансіянісцкую палітыку, а таксама камуністычных сістэм, хаця практыкі захопу і кантролю тэрыторый арміяй і бюракратыяй відавочны таксама ў арабскай, кітайскай, індускай, японскай гісторыі&lt;ref&gt;Johnston, Ronald John (2000). [http://books.google.ca/books?id=0-GxowMfwlkC&amp;pg=375 «The Dictionary of Human Geography» (4th ed.)]. Wiley-Blackwell. p. 375. ISBN 0-631-20561-6.&lt;/ref&gt;. Геаграфічныя і гістарычныя дамены ўжывання ўключаюць [[Германская імперыя|Германскую імперыю]], [[Мангольская імперыя|Мангольскую імперыю]], [[Рымская імперыя|Рымскую імперыю]], [[Асманская імперыя|Асманскую імперыю]], [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэнную Рымскую імперыю]], [[Партугальская імперыя|Партугальскую імперыю]], [[іспанская імперыя|Іспанскую імперыю]], [[Нідэрландская імперыя|Нідэрландскую імперыю]], [[Персідская імперыя|Персідскую імперыю]], [[Калоніі Францыі|Французскую імперыю]], [[Расійская імперыя|Расійскую імперыю]], [[Імперыя Цын|Кітайскую імперыю]] і [[Брытанская імперыя|Брытанскую імперыю]], але гэты тэрмін можа ў роўнай ступені прымяняецца да абласей ведаў, перакананняў, каштоўнасцей і досведу, напрыклад, імперый [[хрысціянства|хрысціян]] (крыжакоў ці [[Імператар|імператараў]]) альбо [[іслам]]у (арабаў, [[Султан|султанаў]], махараджаў). Імперыялізм, як правіла, грунтуецца і праводзіцца ці самадзяржаўнай, ці маналітнай палітычнай структуры. Яна можа быць адносна дабраякаснай, як у [[Канада|Канадзе]], ці [[Калоніі ЗША|ЗША]], альбо жорсткай, як у [[Брытанская Індыя|Брытанскай Індыі]], бельгійскім [[Бельгійскае Конга|Конга]]&lt;ref&gt;J.F. Gjersø,[http://thecivilisingmission.com/2010/04/16/the-congo-free-state-a-latifundium-of-terror/ «The Congo Free State — A Latifundium of Terror»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110830200602/http://thecivilisingmission.com/2010/04/16/the-congo-free-state-a-latifundium-of-terror/ |date=30 жніўня 2011 }}&lt;/ref&gt; ці [[Японская імперыя|Японскіх Карэі і Кітаі]].

== Тэорыі імперыялізма ==
[[Файл:Victor Gillam A Thing Well Begun Is Half Done 1899 Cornell CUL PJM 1136 01.jpg|міні|Карыкатура на планы апанавання Панамы]]
Англамоўныя акадэмічныя даследаванні часта грунтуюць свае тэорыі адносна імперыялізму на гістарычным досведзе Брытанскай імперыі. Тэрмін «імперыялізм» быў першапачаткова ўведзены ў англійскую мову ў яго цяперашнім значэнні ў канцы 1870-х гадоў праціўнікамі агрэсіўнай і паказной сілавой (імперскай) палітыкі брытанскага прэм’ер-міністра Бенджаміна Дызраэлі. Войны Брытаніі др. пал ХІХ -пач. ХХ ст. сканчваліся перамогамі і прыхільнікі «імперыялізму», такія як [[Джозеф Чэмберлен|Джозэф Чэмберлен]], хутка прысвоілі гэтае паняцце. Для некаторых, кшталту [[Джозеф Рэдзьярд Кіплінг|Р. Кіплінга]], імперыялізм азначаў трохі фанабэрліваю, але у цэлым станоўчую  палітыку ідэалізму і філантропіі «[[Цяжар белага чалавека|белага чалавека]]» адносна іншых «адсталых народаў». Іх апаненты сцвярджалі, што гэта не дабрадзейства, а палітычны эгаізм эліт, а пад уплывам сацыялістычных ідэй ўсё большая колькасць мысляроў асацыявала імперыялізм з капіталістычнай прагнасцю і падступнасццю.

Гісторыкі і палітычныя тэарэтыкі даўно спрачаюцца пра карэляцыю паміж капіталізмам, класам і імперыялізмам. Значная частка дыскусій была распачатая такімі тэарэтыкамі, як [[Джон А. Гобсан]] (1858—1940), [[Шумпетэр|Джозэф Шумпетэр]] (1883—1950), [[Торстэйн Веблен]] (1857—1929) і [[Ральф Норман Энджэл|Норман Энджэл]] (1872—1967). Хоць гэтыя немарксісцкія пісьменнікі былі найбольш плённымі да Першай сусветнай вайны, яны заставаліся актыўнымі і ў міжваенныя гады. Іх сумесная праца паўплывала на вывучэнне імперыялізму і яго ўплыву на Еўропу, а таксама спрыяла разважанням пра ўздым ваенна-прамысловага комплексу ў Злучаных Штатах з 1950-х гадоў.
[[Файл:British Empire 1921.png|міні|Брытанская імперыя на піку сваіх захопаў 1921 г.]]
[[Файл:French Empire 17th century-20th century.png|міні|Французкая каланіяльная імперыя 17-20 ст.]]
У кнізе «Імперыялізм: даследаванне» (1902) Гобсан распрацаваў вельмі ўплывовую інтэрпрэтацыю імперыялізму, якая пашырыла яго перакананне, што капіталізм свабоднага прадпрымальніцтва аказвае шкодны ўплыў на большасць насельніцтва. У кнізе «Імперыялізм» ён сцвярджаў, што фінансаванне замежных імперый высмоктвае грошы, неабходныя ўнутры краіны. Яны ўкладваліся капіталістамі за мяжу, таму што больш нізкая заработная плата, якую выплачвалі рабочым за мяжой, прыводзіла да больш высокіх прыбыткаў  у выпрацоўкі параўнанні з унутранай заработнай платай і выпрацоўкай. Такім чынам, хоць унутраная заработная плата заставалася вышэйшай, яна расла не так хутка, як магла б у адваротным выпадку. Ён прыйшоў да высновы, што экспарт капіталу стрымлівае рост унутранай заработнай платы і ўнутранага ўзроўню жыцця. Гобсан выказаў тэорыю, што ўнутраныя сацыяльныя рэформы могуць вылечыць міжнародную хваробу імперыялізму, ліквідуючы яго эканамічную аснову, у той час як дзяржаўнае ўмяшанне праз падаткаабкладанне можа стымуляваць больш шырокае спажыванне, ствараць багацце і спрыяць мірнаму, талерантнаму, шматпалярнаму сусветнаму парадку&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Peatling, G. K. (2004). &quot;Globalism, Hegemonism and British Power: J. A. Hobson and Alfred Zimmern Reconsidered&quot;. History. 89 (295): 381–398. doi:10.1111/j.1468-229X.2004.00305.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Cain, P. J. (2007). &quot;Capitalism, Aristocracy and Empire: Some 'Classical' Theories of Imperialism Revisited&quot;. The Journal of Imperial and Commonwealth History. 35: 25–47. doi:10.1080/03086530601143388. S2CID 159660602.}}&lt;/ref&gt;.

Еўрапейскія марксісты падхапілі ідэі Гобсана, уключылі іх у сваю ўласную тэорыю імперыялізму, найлепш сфармуляваную ў кнізе Уладзіміра Леніна «Імперыялізм, як найвышэйшая стадыя капіталізму» (1916)[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC,_%D0%BA%D0%B0%D0%BA_%D0%B2%D1%8B%D1%81%D1%88%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B0]. Ленін адлюстроўваў імперыялізм як манапольны капіталізм на глабальнай арэне. Дзеля мэтаў капіталістычнага эканамічнага росту і атрымання максімальных прыбытку ён прыводзіць да каланіяльнай экспансіі. Пазнейшыя марксісцкія тэарэтыкі паўтаралі гэтую канцэпцыю імперыялізму як структурнай рысы капіталізму і тлумачылі сусветныя войны як барацьбу паміж імперыялістычнымі краінамі а пазней карпарацыямі за кантроль над знешнімі рынкамі. Трактат Леніна стаў стандартным падручнікам, базай дзеля аналізу сацыяльнай рэальнасці і міжнародных стасункаў у сацыялістычным лагеры да распаду Савецкага Саюза ў 1991 г.
[[Файл:LaGuerreAMadagascar.jpg|міні|французкі плакат заклікаючы ваяваць за Мадагаскар 1890я]]
Некаторыя тэарэтыкі некамуністычных левых падкрэслівалі структурны або сістэмны характар ​​&quot;імперыялізму&quot;. Такія аўтары пашырылі перыяд, звязаны з гэтым тэрмінам, так што цяпер ён не абазначае ані палітыку, ані кароткі прамежак некалькіх дзесяцігоддзяў у канцы 19 стагоддзя. Па іх меркаванні, гэта сусветная сістэма, якая ахоплівае некалькі стагоддзяў, бяручы пачатак ад каланізацыі Эпохі Вялікіх Геаграфічных Адкрыццяў, а ў некаторых публікацыях — ад крыжовых паходаў. Па меры пашырэння ўжывання тэрміна яго значэнне змянілася па пяці розных, але часта паралельных восях: '''''маральнай, эканамічнай, сістэмнай, культурнай і часовай'''''. Гэтыя змены адлюстроўваюць — сярод іншых зрухаў у адчувальнасці — усё большую трывогу, нават вялікую агіду, да ўсюдыіснасці такой («імперыяльнай») улады, у прыватнасці, заходняй улады над нееўрапейскімі грамадствамі&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Fieldhouse, D. K. (1961). &quot;'Imperialism': An Historiographical Revision&quot;. The Economic History Review. 14 (2): 187–209. doi:10.1111/j.1468-0289.1961.tb00045.x. JSTOR 2593218}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Colonisation 1800.hu.png|міні|Каланіяльныя імперыі на 1800 г.]]
Да 1970-х гадоў такія гісторыкі, як Дэвід К. Філдхаус&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Proudman, Mark F. (2008). &quot;Words for Scholars: The Semantics of &quot;Imperialism&quot;&quot;. Journal of the Historical Society. 8 (3): 395–433. doi:10.1111/j.1540-5923.2008.00252.x}}&lt;/ref&gt;, Дэвід Лэндэс і Оран Хейл &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Hale, Oron J. (1971). The great illusion: 1900–14. Harper &amp; Row.с. 5-6}}&lt;/ref&gt;, сцвярджалі, што гобсанаўская канцэпцыя імперыялізму больш не вытрымлівае выпрабаванне рэчаіснасццю. Яны сцвярджалі, што сучасны імперыялізм — гэта ў першую чаргу палітычны прадукт, выкліканы нацыянальнай масавай істэрыяй, а не капіталістамі&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/theoriesofimperi0000momm/page/78/mode/2up?view=theater|загаловак=Mommsen, Wolfgang (1982). Theories of Imperialism, (tr. Falla, P. S. Chicago: University of Chicago Press), p.72, 79}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:World 1914 empires colonies territory.PNG|міні|Каланіяльныя імперыі 1914 г.]]
Уолтэр Родні ў сваёй кнізе 1972 года «Як Еўропа недастаткова развівала Афрыку» прапануе ідэю, што імперыялізм — гэта фаза капіталізму, «у якой заходнееўрапейскія капіталістычныя краіны, ЗША і Японія ўсталявалі палітычную, эканамічную, ваенную і культурную гегемонію над іншымі часткамі свету, якія першапачаткова знаходзіліся на ніжэйшым узроўні і таму не маглі супраціўляцца панаванню». У выніку імперыялізм «на працягу многіх гадоў ахопліваў увесь свет — адна частка была эксплуататарамі, а другая — эксплуатаванай, адна частка знаходзілася пад панаваннем, а другая дзейнічала як пана, адна частка праводзіла палітыку, а другая была залежнай»&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Walter., Rodney (1972). How Europe underdeveloped Africa. Howard University Press.}}&lt;/ref&gt;.

Храналагічнымі рамкамі феномена імперыялізму лічыцца  1592 - 1945. У розных аўтараў пачаткі чыстага - сілавога імперыялізма вагаюцца  1760-1870 г.,  пасля Першай сусветнай вайны надыходзіць змена метадаў кантролю і адносінаў - пачынаецца эпоха [[Неаімперыялізм|нэаімперыялізму.]] &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Wesseling, Henk (2005). &quot;Imperialism &amp; the roots of the Great War.&quot; Daedalus, vol 134 (2): p. 100.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=August, Thomas (July 1986). &quot;Locating the Age of Imperialism.&quot; Itinerario. vol 10 (2): p. 85.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=MacKenzie, John M. (2016). &quot;Empires in world history: Characteristics, concepts, and consequences.&quot; The Encyclopedia of Empire. (John Wiley &amp; Sons, Ltd. ISBN 978-1118440643), vol. I, p. 2.}}&lt;/ref&gt;. [[Другая сусветная вайна|Другая сусветная]] і [[халодная вайна]] прыводзіць  да канчатковага краху [[Каланіяльная імперыя|каланіяльных імперый]], [[Антыімперыялізм|руху антыімперыялізма]] і [[Дэкаланізацыя|дэкаланізацыі.]] 

== Абгрунтаванне і практыка ==

=== Экспансіянізм ===
Імперыялізм быў распаўсюджаны ў форме экспансіянізму праз [[васалітэт]], [[ірэдэнтызм]] і [[Права заваявання|заваёвы]].&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Pitts, Jennifer (15 June 2010). &quot;Political Theory of Empire and Imperialism&quot;. Annual Review of Political Science. 13: с. 211–235. doi:10.1146/annurev.polisci.051508.214538. ISSN 1094-2939}}&lt;/ref&gt;

'''Арыенталізм і ўяўная геаграфія'''

Імперскі кантроль, тэрытарыяльны і культурны, апраўдваецца праз дыскурсы пра разуменне імперыялістамі розных абшараў. Канцэптуальна ўяўныя геаграфіі тлумачаць абмежаванасці імперыялістычнага разумення грамадстваў розных прастор, населеных нееўрапейскім «Іншым»&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Hubbard, P., &amp; Kitchin, R. Eds. Key Thinkers on Space and Place, 2nd. Ed. Los Angeles, Calif:Sage Publications. 2010. p. 239.}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Siege of Belgrade (Nándorfehérvár) 1456.jpg|міні|аблога Белграда асманамі 1456]]
У сваёй кнізе «Арыенталізм» (1978) [[Эдвард Саід]] пісаў, што Захад распрацаваў канцэпцыю Усходу — уяўную геаграфію Ўсходняга свету, — якая функцыянуе як эсэнцыялізуючы дыскурс (спрашчаючая вытрымка), якая не прадстаўляе ані этнічнай разнастайнасці, ані сацыяльнай рэальнасці Ўсходняга свету&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Sharp, J. (2008). Geographies of Postcolonialism. Los Angeles:London:Sage Publications. pp. 16, 17.}}&lt;/ref&gt;. Што, зводзячы Усход да культурных сутнасцей, імперскі дыскурс выкарыстоўвае ідэнтычнасці, заснаваныя на месцы, дзеля будавання культурных адрозненняў і псіхалагічнай дыстанцыі паміж «Мы, Захад» і «Яны, Усход», а таксама паміж «Тут, на Захадзе» і «Там, на Усходзе»&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Said, Edward. &quot;Imaginative Geography and its Representations: Orientalizing the Oriental&quot;, Orientalism. New York:Vintage. p. 357}}&lt;/ref&gt;.

Гэтая культурная дыферэнцыяцыя была асабліва прыкметнай у кнігах і карцінах ранніх усходазнаўчых даследаванняў, еўрапейскіх даследаваннях Усходу, якія скажоныя ўяўлялі Усход як ірацыянальны і адсталы, супрацьлегласць рацыянальнаму і прагрэсіўнаму Захаду&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Sharp, J. Geographies of Postcolonialism. Los Angeles: London: Sage Publications. 2008. p. 22}}&lt;/ref&gt;. Вызначэнне Усходу як негатыўнага бачання заходняга свету, як яго ніжэйшага, не толькі ўзмацняла пачуццё ўласнага «я» Захаду, але і было спосабам упарадкавання Усходу і данясення яго да Захаду, каб ён мог быць падпарадкаваны і кантраляваны&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Said, Edward.(1979) &quot;Imaginative Geography and its Representations: Orientalizing the Oriental&quot;, Orientalism. New York: Vintage. p. 361}}&lt;/ref&gt;. Такім чынам, арыенталізм быў ідэалагічным абгрунтаваннем ранняга заходняга імперыялізму — сукупнасцю ведаў і ідэй, якія рацыяналізавалі сацыяльны, культурны, палітычны і эканамічны кантроль над іншымі, небелымі народамі&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Said, Edward. &quot;Imaginative Geography and its Representations: Orientalizing the Oriental&quot;, Orientalism. New York:Vintage. p. 357}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Gilmartin, Mary (2009). &quot;Colonialism/Imperialism&quot;. In Gallaher, Carolyn; Dahlman, Carl; Gilmartin, Mary; Mountz, Alison; Shirlow, Peter (eds.). Key Concepts in Political Geography. pp. 115–123}}&lt;/ref&gt;.

=== Картаграфічная прапаганда ===
[[Файл:Arthur Mees Flags of A Free Empire 1910 Cornell CUL PJM 1167 01 (Reddit source).jpg|міні|А. Мес. Сцягі Брытанскай імперыі 1910 ]]
Адным з галоўных інструментаў, якія выкарыстоўвалі імперыялісты, была картаграфія. Картаграфія — гэта «мастацтва, навука і тэхналогія стварэння карт», але гэтае вызначэнне праблематычнае. Яно засярэджвае ўвагу, на тым, што карты з’яўляюцца аб’ектыўнымі адлюстраваннямі свету, калі на самой справе яны служаць палітычным сродкам. Для Харлі карты служаць прыкладам канцэпцыі ўлады і ведаў [[Мішэль Фуко|М. Фуко]]&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Harley, J. B. (1989). &quot;Deconstructing the Map&quot; (PDF). Cartographica: The International Journal for Geographic Information and Geovisualization. 26 (2): 1–20, p. 2}}&lt;/ref&gt;.

Каб лепш праілюстраваць гэтую ідэю, Бассет засяроджвае свой аналіз на ролі карт 19-га стагоддзя падчас «Барацьбы за Афрыку». Ён сцвярджае, што карты «спрыялі імперыі, прасоўваючы, дапамагаючы і легітымізуючы пашырэнне французскай і брытанскай улады над Заходняй Афрыкай». Падчас аналізу картаграфічных метадаў 19-га ст. ён падкрэслівае выкарыстанне пустой прасторы для абазначэння невядомай або недаследаванай тэрыторыі. Гэта стымулявала імперскія і каланіяльныя дзяржавы атрымліваць «інфармацыю для запаўнення пустых месцаў на сучасных картах».

Нягледзячы на ​​тое, што картаграфічныя працэсы развіваліся дзякуючы імперыялізму, далейшы аналіз іх прагрэсу выяўляе шматлікія прадузятасці, звязаныя з еўрацэнтрызмам. Паводле Басэта, «даследчыкі ХІХ стагоддзя звычайна прасілі афрыканцаў намаляваць карты невядомых тэрыторый на зямлі. Многія з гэтых карт высока цаніліся за сваю дакладнасць», але не друкаваліся ў Еўропе, пакуль еўрапейцы іх не праверылі&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Bassett, Thomas J. (1994). &quot;Cartography and Empire Building in Nineteenth-Century West Africa&quot;. Geographical Review. 84 (3), с. 316–335}}&lt;/ref&gt;.

'''Культурны імперыялізм'''

Паняцце ''культурнага імперыялізму'' адносіцца да ажыццяўлення кантролю над насельніцтвам пры дапамозе '''мягкай сілы''' — культурнага ўплыву адной дамінуючай культуры на іншыя. Праз дэманстрацыю культурных прадуктаў і ўзораў спажывання,  змяняецца мараль, культурны і грамадскі светапогляд падпарадкаванай культуры. Гэта азначае больш, чым проста папулярнасць «замежнай» музыкі, тэлебачання ці фільмаў сярод моладзі; хутчэй, насельніцтва змяняе свае ўласныя чаканні ад жыцця, жадаючы, каб яго ўласная краіна стала больш падобнай на намаляваную замежную краіну. Напрыклад, выявы раскошнага амерыканскага ладу жыцця ў мыльнай оперы «Далас» падчас халоднай вайны змянілі чаканні румын; больш познім прыкладам з’яўляецца ўплыў кантрабандных паўднёвакарэйскіх драматычных серыялаў у Паўночнай Карэі. Важнасць мяккай сілы не губляецца з-пад увагі аўтарытарным рэжымам, якія могуць супрацьстаяць такому ўплыву забаронамі на замежную папулярную культуру, кантролем над Інтэрнэтам і несанкцыянаванымі спадарожнікавымі антэнамі і г.д. Такое выкарыстанне культуры таксама не з’яўляецца новым — як частка рымскага імперыялізму рымляне дапускалі мясцовыя эліты да пераваг і раскошаў рымскай культуры і ладу жыцця, каб тыя потым добраахвотна ўдзельнічалі ў іх і спрыялі Рыму.

Імперыялізм падвяргаўся маральнаму асуджэнню з боку сваіх крытыкаў, і таму тэрмін «імперыялізм» часта выкарыстоўваецца ў міжнароднай прапагандзе як зневажальны знак для экспансіянісцкай і агрэсіўнай знешняй палітыкі&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=&quot;Imperialism.&quot; International Encyclopedia of the Social Sciences, 2nd edition.}}&lt;/ref&gt;.

'''Рэлігійны імперыялізм'''

Аспекты імперыялізму, матываваныя місіянствам і рэлігійным супрэматызмам, можна ахарактарызаваць як рэлігійны імперыялізм&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Cramer, Frederick H. (1952). &quot;The Arab Empire: A Religious Imperialism&quot;. Current History. 22 (130). University of California Press: с. 340–347}}&lt;/ref&gt;. Рэлігійны імперыялізм прадугледжвае пашырэнне рэлігійнай улады па ўзоры каланіяльных структур улады. У 1932 годзе навуковец Кліфард Маншардт вызначыў рэлігійны імперыялізм як «стан розуму, які кажа, што ў тое, у што я веру, павінны верыць усе астатнія; і які гатовы цярпець цяжкасці і прыносіць ахвяры дзеля пашырэння гэтага пераканання»&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Manshardt, Clifford (October 1932). &quot;What Will Succeed Religious Imperialism?&quot;. The Journal of Religion. 12 (4), с. 526–543}}&lt;/ref&gt;. Відавочна ўсе сусветныя рэлігіі і большасць цэркваў маюць гэтыя рысы ў сваіх вучэннях.

'''Псіхалагічны імперыялізм'''

Імперскі менталітэт можа грунтавацца на поглядах, якія супрацьпастаўляюць «прымітыўныя» і «развітыя» народы і культуры, тым самым апраўдваючы і заахвочваючы імперыялістычную практыку сярод удзельнікаў. Звязаныя з гэтым псіхалагічныя тропы ўключаюць «[[цяжар белага чалавека]]» і ідэю «[[Цывілізацыйная місія|цывілізацыйнай місіі]]» (французская: mission civilatrice)&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Linstrum, Erik (2016). &quot;The Laboratory in the Field: Inventing Imperial Psychology&quot;. Ruling Minds: Psychology in the British Empire. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. p. 36}}&lt;/ref&gt;.

'''Сацыяльны імперыялізм'''

Палітычная канцэпцыя сацыяльнага імперыялізм — гэта марксісцкі выраз, упершыню выкарыстаны ў пачатку 20 стагоддзя Леніным як «сацыялістычны на словах, імперыялістычны на справах», які апісвае Фабіянскае таварыства і іншыя не бальшавіцкія сацыялістычныя арганізацыі&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Lenin, Vladimir (1987). Essential Works of Lenin. Mineola, New York: Dover Publications. p. 254}}&lt;/ref&gt;. Падчас разладу з Савецкім Саюзам, Мао Цзэдун раскрытыкаваў яго лідараў як сацыял-імперыялістаў.

=== Сацыял дарвінізм ===
Пад сацыял-дарвінізмам у гуманітарных дысцыплінах разумеюць прыцягванне пеаракручаных на карысць «сільнейшага» законаў біялогіі, дзеля тлумачэння адносінаў паміж людзмі унутры грамадстваў. У практыцы пачатку ХХ ст. адрозненні у заможнасці, санітарных умовах, адукацыі паміж классамі і рэгіенамі часта тлумачыліся праз прызму расы і сацыяльнага паходжання. З часоў [[Асветніцтва]] &quot;вярхі&quot; павінны былі высакародна цывілізоўваць &quot;нізы&quot;, &quot;моцныя&quot;  ратаваць &quot;слабых&quot; ад &quot;бруднага і злога дзікунства&quot;, ну а хто быў супраць — быў &quot;непатрэбны&quot; дзеля прагрэсу і эвалюцыі грамадства. Стывен Хоў апісваў станоўчы вынік панавання імперый так:
[[Файл:Russian expansion 1300-1914.png|міні|Маскоўская і расейская экспансія 1300 -1914 г.]]
&quot;Прынамсі, некаторыя з вялікіх сучасных імперый — Брытанская, Французская, Аўстра-Венгерская, Расейкая і нават Асманская — маюць вартасці, якія занадта хутка забыліся. Яны забяспечвалі стабільнасць, бяспеку і прававы парадак для сваіх падданых. Яны стрымлівалі, а ў лепшым выпадку імкнуліся пераадолець патэнцыйна дзікія этнічныя ці рэлігійныя варожасці паміж народамі. А арыстакратыі, якія кіравалі большасцю з іх, часта былі значна больш ліберальнымі, гуманнымі і касмапалітычнымі, чым іх нібыта ўсё больш дэмакратычныя пераемнікі&quot;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Stephen Howe (2002). Empire: A Very Short Introduction. OUP Oxford. p. 164.}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Qing Empire circa 1820 EN.svg|міні|Імперыя Цын на 1820 г.]]
Спрэчным аспектам імперыялізму з’яўляецца абарона і апраўданне будаўніцтва імперыі, заснаванае на, здавалася б, рацыянальных падставах. У старажытным Кітаі &quot;Цянься&quot; абазначала землі, прастору і тэрыторыю, боска прызначаныя імператару ў адпаведнасці з універсальнымі і добра акрэсленымі прынцыпамі парадку. Цэнтр гэтай зямлі быў непасрэдна размеркаваны паміж імператарскім дваром, утвараючы цэнтр светапогляду, які сканцэнтраваны вакол імператарскага двара і канцэнтрычна распаўсюджваўся на буйных і дробных чыноўнікаў, а затым на простых грамадзян, залежных дзяржаў і, нарэшце, на крайніх «варвараў». Ідэя іерархіі Цянься давала кітайцам прывілеяванае становішча і апраўдвалася абяцаннем парадку і міру.

Нібыта навуковы характар ​​&quot;[[Сацыяльны дарвінізм|сацыяльнага дарвінізму]]&quot; і [[тэорыя рас]] фармавалі нібыта рацыянальнае апраўданне імперыялізму. Згодна з гэтай дактрынай, французскі палітык Жуль Фэры мог заявіць у 1883 годзе, што «вышэйшыя расы маюць права, таму што ў іх ёсць абавязак. Яны маюць абавязак цывілізаваць ніжэйшыя расы»&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Austen, Ralph (1969). Modern Imperialism. Lexington, Massachusetts: D.C. Heath. pp. 70–73}}&lt;/ref&gt;. Дж. А. Гобсан вызначае гэтае абгрунтаванне ў агульных рысах наступным чынам: &quot;Пажадана, каб зямля была заселенай, кіраванай і развівалася, наколькі гэта магчыма, расамі, якія могуць рабіць гэтую працу найлепш, г.зн. расамі з найвышэйшай «сацыяльнай эфектыўнасцю»&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.121968/page/n183/mode/2up?view=theater|загаловак=Hobson, J.A. Imperialism: A Study. Cosimo, Inc., 2005. p. 154}}&lt;/ref&gt;. Каралеўскае геаграфічнае таварыства Лондана і іншыя геаграфічныя таварыствы ў Еўропе мелі вялікі ўплыў і маглі фінансаваць падарожнікаў, якія вярталіся з апавяданнямі пра свае адкрыцці. Гэтыя грамадства таксама служылі прасторай для падарожнікаў, каб яны маглі падзяліцца гэтымі гісторыямі&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Gilmartin, Mary (2009). &quot;Colonialism/Imperialism&quot;. In Gallaher, Carolyn; Dahlman, Carl; Gilmartin, Mary; Mountz, Alison; Shirlow, Peter (eds.). Key Concepts in Political Geography. pp. 115–123.}}&lt;/ref&gt;. Палітычныя географы, такія як [[Фрыдрых Ратцэль]] з Германіі і Халфард Маккіндэр з Вялікабрытаніі, таксама падтрымлівалі імперыялізм.  Ратцэль лічыў, што экспансія неабходная для выжывання дзяржавы, і гэты аргумент дамінаваў у геапалітыцы на працягу дзесяцігоддзяў і стаў падмуркаў [[Нацызм|нацысцкай тэорыі]] &quot;[[Жыццёвая прастора на Усходзе|жыццевай прасторы&quot;]].  Брытанскі імперыялізм у некаторых маланаселеных рэгіёнах прымяняў прынцып, які цяпер называецца Terra nullius (лацінскі выраз, які паходзіць з рымскага права і азначае «нічыйная зямля»). Брытанскія паселішчы ў Аўстраліі ці ЗША ў 18-19 ст. , напрыклад, заснаваныя на праве terra nullius, бо пасяленцы лічылі зямлю кантынента нявыкарыстанай яе першапачатковымі жыхарамі. Рыторыка каланізатараў пра расавую перавагу, здаецца, усё яшчэ мае свой уплыў. Напрыклад, ва ўсёй Лацінскай Амерыцы, Індыі і Усходняй Азіі «беласць» дагэтуль шануецца, і распаўсюджваныя розныя формы blanqueamiento (адбельвання).

Імперскія перыферыі выйгралі ад павышэння эканамічнай эфектыўнасці дзякуючы будаўніцтву дарог, школ, шпіталёў іншай інфраструктуры і ўкараненню новых тэхналогій. Герберт Люці адзначае, што самі былыя каланіяльныя народы не праяўляюць жадання ліквідаваць асноўныя наступствы гэтага працэсу. Так што як палітычная маніпуляцыя і маральны абсалютызм крытыка імперыялізму мае месца, але не мусць быць абсалютнай&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Mommsen, Wolfgang (1982). Theories of Imperialism, (tr. Falla, P. S. Chicago: University of Chicago Press), p 76–77}}&lt;/ref&gt;.

'''Экалагічны дэтэрмінізм'''

Канцэпцыя [[Геаграфічны дэтэрмінізм|экалагічнага дэтэрмінізму]] з часоў Старажытнага свету служыла маральным апраўданнем панавання над пэўнымі тэрыторыямі і народамі. Школа экалагічнага дэтэрмінізму лічыла, што асяроддзе, у якім жывуць пэўныя людзі, вызначае іх паводзіны і тым самым пацвярджае іх права і здольгнасці да панавання. Некаторыя навукоўцы-геаграфы ва ўмовах каланіялных імперый падзялілі свет на кліматычныя зоны. Гэтыя навукоўцы лічылі, што Паўночная Еўропа і сярэднеатлантычны ўмераны клімат ствараюць працавітых, маральных і сумленных людзей. Наадварот, трапічны клімат нібыта спарадзіў лянівыя погляды, распусту ў сексуальных адносінах, экзатычную культуру і маральную дэгенерацыю. Лічылася, што трапічныя народы «менш цывілізаваныя» і маюць патрэбу ў еўрапейскім кіраўніцтве&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Gilmartin, Mary (2009). &quot;Colonialism/Imperialism&quot;. In Gallaher, Carolyn; Dahlman, Carl; Gilmartin, Mary; Mountz, Alison; Shirlow, Peter (eds.). Key Concepts in Political Geography. pp. 115–123. doi:10.4135/9781446279496.n13. ISBN 978-1-4129-4672-8.}}&lt;/ref&gt;,  таму каланіяльны кантроль апраўдвалі як цывілізацыйную місію. Напрыклад, амерыканскі географ Элен Чэрчыль Сэмпл сцвярджала, што, нягледзячы на ​​тое, што людзі ўзніклі ў тропіках, яны змаглі стаць паўнавартаснымі людзьмі толькі ва ўмераным поясе. На працягу трох асноўных хваль еўрапейскага каланіялізму (першая ў Амерыцы, другая ў Азіі і апошняя ў Афрыцы) экалагічны дэтэрмінізм паслужыў для катэгарычнага размяшчэння карэнных народаў у расавай іерархіі ніжэй за еўрапеоідаў. &quot;Трапічнасць&quot; рас можна параўнаць з арыенталізмам Эдварда Саіда як канструяванне Захадам усходу як «іншага»&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Arnold, David (2000). &quot;&quot;Illusory Riches&quot;: Representations of the Tropical World, 1840–1950&quot;. Singapore Journal of Tropical Geography. 21 (1), с. 6–18. Bibcode:2000SJTG...21....6A. doi:10.1111/1467-9493.00060}}&lt;/ref&gt;.  Паводле Саіда, арыенталізм дазволіў Еўропе заявіць пра сябе як пра вышэйшую і норму, што апраўдвала яе дамінаванне над эсэнцыялізаваным Усходам&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Mountz, Alison (2009). &quot;The other&quot;. In Gallaher, Carolyn; Dahlman, Carl; Gilmartin, Mary; Mountz, Alison; Shirlow, Peter (eds.). Key Concepts in Political Geography. pp. 328–338}}&lt;/ref&gt;. З іншага боку як і каланіяльны расавы дэтэрмінізм так і саідаўскі Арыенталізм — гэта погляд на народы, заснаваны на іх геаграфічным размяшчэнні&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Gilmartin, Mary (2009). &quot;Colonialism/Imperialism&quot;. In Gallaher, Carolyn; Dahlman, Carl; Gilmartin, Mary; Mountz, Alison; Shirlow, Peter (eds.). Key Concepts in Political Geography. pp. 115–123.}}&lt;/ref&gt;. У сучасных, узніклых у выніку дэмаграфічнага крызісу, [[Глабалізацыя|глабалізацыі]], масавых міграцый, адбываецца рост долі нееўрапейскіх абшынаў у грамадствах Захаду, якія развіваюцца ў кірунку [[Мультыкультуралізм|мультыкультуралізму]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Imperialism}}

{{Каланіяльныя імперыі}}
{{Фашызм, тэмы}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]
[[Катэгорыя:Капіталізм]]
[[Катэгорыя:Каланіялізм]]
[[Катэгорыя:Марксізм]]
[[Катэгорыя:Імперыялізм| ]]</text>
      <sha1>tu5owkqkckwkyb5s5ukm0y2ujn0jwan</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181372</id>
      <parentid>5181154</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T08:01:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5181372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52816" sha1="4b9amvhyqyqchow7t872tp68jb11cch" xml:space="preserve">{{Машынны пераклад|en|Imperialism}}
{{фарматаванне}}

[[Файл:The British Empire.png|міні|справа|Тэрыторыі былой Брытанскай імперыі]]
[[Файл:Rhodes Colossus Punch 1892 (crop).jpg|міні|Ілюстрацыя з «{{Нп3|Родскі калос|4=The Rhodes Colossus}}», на якой паказана, як [[Сесіль Родс|Сесіл Родс]] спрабуе {{Нп3|Чыгуначная лінія з Кейптаўна ў Каір|правесці|4=Cape to Cairo Railway}} чыгунку і тэлеграф з [[Кейптаўн]]а ў [[Каір]].]]
'''Імперыялізм''' (ад {{Lang-en|imperialism}}''&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/ESBM_1978-2017/ESBM_3/page/n189/mode/2up|загаловак=Этымалагічны слоўнік беларускай мовы|адказны=В. У. Мартынаў|год=|спасылка частка=|мова=be|месца=Мінск|выдавецтва=Навука і тэхніка|том=3 Г — І|старонкі=385|старонак=407}}&lt;/ref&gt;'', далей ад {{lang-la|imperium}} — улада, панаванне) — дзяржаўная палітыка стварэння маштабных [[каланіялізм|каланіяльных]] і [[эканоміка|эканамічных]] [[Імперыя|імперый]], [[Экспансія|экспансіі]], барацьбы [[дзяржава|дзяржавы]] за сусветную [[гегемонія|гегемонію]]. Адзін з ключавых тэрмінаў [[Марксізм-ленінізм|марксізму-ленінізму]].

Слова «імперыялізм» паходзіць ад лацінскага слова imperium&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0060%3Aentry%3Dimperium|загаловак=Lewis, Charlton T. &quot;imperium (inp-)&quot;. An Elementary Latin Dictionary. Tufts University. Retrieved 11 September 2016.}}&lt;/ref&gt;, што у арыгінале азначала простую уладу палкаводца «загадваць», «быць суверэнным» або «кіраваць» жыццём яго жаўнераў уключаючы нават іх смерць&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Howe, Stephen Howe, ed., The New Imperial Histories Reader (2009) online review. с. 13.}}&lt;/ref&gt;. Пераасэнсаваны тэрмін «імперыялізм» з’явіўся ў Англіі ў 1860-я, утвораны ад слова «[[імперыя]]» і ўводзіўся журналістамі дзеля насмешлівага апісання спроб [[Напалеон III|Напалеона III]] потым брытанскага прэм’ера [[Бенджамін Дызраэлі|Бенджаміна Дызраэлі]], каб атрымаць унутраную палітычную падтрымку шляхам замежных інтэрвенцый &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Magnusson, Lars (1991). Teorier om imperialism (in Swedish). Tidens Förl. p. 19. ISBN 978-91-550-3830-4.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=http://www-personal.umich.edu/~geostein/docs/Steinmetz%202014%20Empires%20imperial%20states%20and%20colonies.pdf|загаловак=Steinmetz, George, (2014). &quot;Empires, Imperial States, and Colonial Societies,&quot; Concise Encyclopedia of Comparative Sociology, ed. Sasaki, Masamichi, (Leiden &amp; Boston: Brill), p 59}}&lt;/ref&gt;. За 1880-я гады ён набыў станоўчае адценне на Захадзе і пачаў выкарыстоўвацца дзеля характарыстыкі палітыкі краін, што валодаюць калоніямі або дамінуюць над іншымі краінамі — незалежна да часу, месца і таго, ці клічуць яны сябе імперыямі&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://assets.press.princeton.edu/chapters/s10967.pdf|загаловак=Kumar, Krishan (2017). Visions of Empire: How Five Imperial Regimes Shaped the World, (New Jersey: Princeton University Press), p 16, ISBN 978-1400884919}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Sasaki 2014, p 59.}}&lt;/ref&gt;. Ганна Арэндт і Ёзэф Шумпетэр вызначылі імперыялізм як экспансію дзеля экспансіі&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Knorr, Klaus (1952). Schumpeter, Joseph A.; Arendt, Hannah (eds.). &quot;Theories of Imperialism&quot;. World Politics. 4 (3): 402–431. doi:10.2307/2009130. ISSN 0043-8871. JSTOR 2009130. S2CID 145320143}}&lt;/ref&gt;.

[[:en:J. A. Hobson|Дж. Гобсан]], а ў 1917 годзе і [[Уладзімір Ільіч Ленін|Ленін]], спрабавалі пераасэнсаваць імперыялізм як «найвышэйшую стадыю капіталізму», бо заходнія фірмы экспартавалі капітал, каб дамінаваць эканамічна, але не тэрытарыяльна і не засяляючы землі сваімі каланістамі. У 1965 годзе [[Квамэ Нкрума|Нкрума]] назваў неакаланіялізм «апошняй стадыяй імперыялізму», звязаўшы яго з гандлем, базамі, культурным дамінаваннем і [[Міжнародны валютны фонд|МВФ]]&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Nkrumah, Kwame (1966). Neo-colonialism: The Last Stage of Imperialism. International Publishers. ISBN 978-0-7178-0141-1.}}&lt;/ref&gt;. У 1967 годзе Франк сцвярджаў, што «няроўны абмен» (кошты, якія кантралююцца імперыяй) сам па сабе ўзнаўляе і стварае імперыю&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Frank, Andre Gunder (1967). [Imperialism at Google Books Capitalism and Underdevelopment in Latin America]. NYU Press. ISBN 978-0-85345-093-1}}&lt;/ref&gt;. У 1978 годзе [[:en:Edward Said|Эдвард Саід]] выкарыстаў гэты тэрмін дзеля апісання дамінавання і падпарадкавання, якія адлюстроўваюць імперскае ядро ​​і перыферыю&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Edward W. Said. Culture and Imperialism. Vintage Publishers, 1994. p. 9.}}&lt;/ref&gt;. Саід пісаў, што акрамя таго, што еўрапейскія ўрады выкарыстоўваюць імперыялізм, каб ўмацаваць свае пазіцыі, аслабляючы пры гэтым мясцовыя сістэмы ўлады, імперыялізм таксама адносіцца і да культурных поглядаў, што суправаджаюць гэты праект, бо часта станоўча абгрунтоўваюцца ідэямі аказання «цывілізацыйнага», «паляпшаючага», «выпраўляючага» ўплыву [[Метраполія (дзяржава)|метраполі]] на народы перыферыі&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Wong, Stephanie M. (2025). Making Catholicism Chinese: the Catholic Church in a modernizing China. New York, NY, United States of America: Oxford University Press. p. 17. ISBN 978-0-19-762369-5.}}&lt;/ref&gt;. Маршал далей развіў гэты тэрмін, каб ахапіць такія з’явы, як засваенне прасторы ў т.л. космасу&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Alan Marshall (February 1995). &quot;Development and imperialism in space&quot;. Space Policy. 11 (1): 41–52. Bibcode:1995SpPol..11...41M. doi:10.1016/0265-9646(95)93233-B}}&lt;/ref&gt;.

Імперыялізм апошнія 500 гадоў лічыцца у першую чаргу практыкай заходніх краін, якія праводзілі экспансіянісцкую палітыку, а таксама камуністычных сістэм, хаця практыкі захопу і кантролю тэрыторый арміяй і бюракратыяй відавочны таксама ў арабскай, кітайскай, індускай, японскай гісторыі&lt;ref&gt;Johnston, Ronald John (2000). [http://books.google.ca/books?id=0-GxowMfwlkC&amp;pg=375 «The Dictionary of Human Geography» (4th ed.)]. Wiley-Blackwell. p. 375. ISBN 0-631-20561-6.&lt;/ref&gt;. Геаграфічныя і гістарычныя дамены ўжывання ўключаюць [[Германская імперыя|Германскую імперыю]], [[Мангольская імперыя|Мангольскую імперыю]], [[Рымская імперыя|Рымскую імперыю]], [[Асманская імперыя|Асманскую імперыю]], [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэнную Рымскую імперыю]], [[Партугальская імперыя|Партугальскую імперыю]], [[іспанская імперыя|Іспанскую імперыю]], [[Нідэрландская імперыя|Нідэрландскую імперыю]], [[Персідская імперыя|Персідскую імперыю]], [[Калоніі Францыі|Французскую імперыю]], [[Расійская імперыя|Расійскую імперыю]], [[Імперыя Цын|Кітайскую імперыю]] і [[Брытанская імперыя|Брытанскую імперыю]], але гэты тэрмін можа ў роўнай ступені прымяняецца да абласей ведаў, перакананняў, каштоўнасцей і досведу, напрыклад, імперый [[хрысціянства|хрысціян]] (крыжакоў ці [[Імператар|імператараў]]) альбо [[іслам]]у (арабаў, [[Султан|султанаў]], махараджаў). Імперыялізм, як правіла, грунтуецца і праводзіцца ці самадзяржаўнай, ці маналітнай палітычнай структуры. Яна можа быць адносна дабраякаснай, як у [[Канада|Канадзе]], ці [[Калоніі ЗША|ЗША]], альбо жорсткай, як у [[Брытанская Індыя|Брытанскай Індыі]], бельгійскім [[Бельгійскае Конга|Конга]]&lt;ref&gt;J.F. Gjersø,[http://thecivilisingmission.com/2010/04/16/the-congo-free-state-a-latifundium-of-terror/ «The Congo Free State — A Latifundium of Terror»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110830200602/http://thecivilisingmission.com/2010/04/16/the-congo-free-state-a-latifundium-of-terror/ |date=30 жніўня 2011 }}&lt;/ref&gt; ці [[Японская імперыя|Японскіх Карэі і Кітаі]].

== Тэорыі імперыялізма ==
[[Файл:Victor Gillam A Thing Well Begun Is Half Done 1899 Cornell CUL PJM 1136 01.jpg|міні|Карыкатура на планы апанавання Панамы]]
Англамоўныя акадэмічныя даследаванні часта грунтуюць свае тэорыі адносна імперыялізму на гістарычным досведзе Брытанскай імперыі. Тэрмін «імперыялізм» быў першапачаткова ўведзены ў англійскую мову ў яго цяперашнім значэнні ў канцы 1870-х гадоў праціўнікамі агрэсіўнай і паказной сілавой (імперскай) палітыкі брытанскага прэм’ер-міністра Бенджаміна Дызраэлі. Войны Брытаніі др. пал ХІХ -пач. ХХ ст. сканчваліся перамогамі і прыхільнікі «імперыялізму», такія як [[Джозеф Чэмберлен|Джозэф Чэмберлен]], хутка прысвоілі гэтае паняцце. Для некаторых, кшталту [[Джозеф Рэдзьярд Кіплінг|Р. Кіплінга]], імперыялізм азначаў трохі фанабэрліваю, але у цэлым станоўчую палітыку ідэалізму і філантропіі «[[Цяжар белага чалавека|белага чалавека]]» адносна іншых «адсталых народаў». Іх апаненты сцвярджалі, што гэта не дабрадзейства, а палітычны эгаізм эліт, а пад уплывам сацыялістычных ідэй ўсё большая колькасць мысляроў асацыявала імперыялізм з капіталістычнай прагнасцю і падступнасццю.

Гісторыкі і палітычныя тэарэтыкі даўно спрачаюцца пра карэляцыю паміж капіталізмам, класам і імперыялізмам. Значная частка дыскусій была распачатая такімі тэарэтыкамі, як [[Джон А. Гобсан]] (1858—1940), [[Шумпетэр|Джозэф Шумпетэр]] (1883—1950), [[Торстэйн Веблен]] (1857—1929) і [[Ральф Норман Энджэл|Норман Энджэл]] (1872—1967). Хоць гэтыя немарксісцкія пісьменнікі былі найбольш плённымі да Першай сусветнай вайны, яны заставаліся актыўнымі і ў міжваенныя гады. Іх сумесная праца паўплывала на вывучэнне імперыялізму і яго ўплыву на Еўропу, а таксама спрыяла разважанням пра ўздым ваенна-прамысловага комплексу ў Злучаных Штатах з 1950-х гадоў.
[[Файл:British Empire 1921.png|міні|Брытанская імперыя на піку сваіх захопаў 1921 г.]]
[[Файл:French Empire 17th century-20th century.png|міні|Французкая каланіяльная імперыя 17-20 ст.]]
У кнізе «Імперыялізм: даследаванне» (1902) Гобсан распрацаваў вельмі ўплывовую інтэрпрэтацыю імперыялізму, якая пашырыла яго перакананне, што капіталізм свабоднага прадпрымальніцтва аказвае шкодны ўплыў на большасць насельніцтва. У кнізе «Імперыялізм» ён сцвярджаў, што фінансаванне замежных імперый высмоктвае грошы, неабходныя ўнутры краіны. Яны ўкладваліся капіталістамі за мяжу, таму што больш нізкая заработная плата, якую выплачвалі рабочым за мяжой, прыводзіла да больш высокіх прыбыткаў у выпрацоўкі параўнанні з унутранай заработнай платай і выпрацоўкай. Такім чынам, хоць унутраная заработная плата заставалася вышэйшай, яна расла не так хутка, як магла б у адваротным выпадку. Ён прыйшоў да высновы, што экспарт капіталу стрымлівае рост унутранай заработнай платы і ўнутранага ўзроўню жыцця. Гобсан выказаў тэорыю, што ўнутраныя сацыяльныя рэформы могуць вылечыць міжнародную хваробу імперыялізму, ліквідуючы яго эканамічную аснову, у той час як дзяржаўнае ўмяшанне праз падаткаабкладанне можа стымуляваць больш шырокае спажыванне, ствараць багацце і спрыяць мірнаму, талерантнаму, шматпалярнаму сусветнаму парадку&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Peatling, G. K. (2004). &quot;Globalism, Hegemonism and British Power: J. A. Hobson and Alfred Zimmern Reconsidered&quot;. History. 89 (295): 381–398. doi:10.1111/j.1468-229X.2004.00305.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Cain, P. J. (2007). &quot;Capitalism, Aristocracy and Empire: Some 'Classical' Theories of Imperialism Revisited&quot;. The Journal of Imperial and Commonwealth History. 35: 25–47. doi:10.1080/03086530601143388. S2CID 159660602.}}&lt;/ref&gt;.

Еўрапейскія марксісты падхапілі ідэі Гобсана, уключылі іх у сваю ўласную тэорыю імперыялізму, найлепш сфармуляваную ў кнізе Уладзіміра Леніна «Імперыялізм, як найвышэйшая стадыя капіталізму» (1916)[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC,_%D0%BA%D0%B0%D0%BA_%D0%B2%D1%8B%D1%81%D1%88%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B0]. Ленін адлюстроўваў імперыялізм як манапольны капіталізм на глабальнай арэне. Дзеля мэтаў капіталістычнага эканамічнага росту і атрымання максімальных прыбытку ён прыводзіць да каланіяльнай экспансіі. Пазнейшыя марксісцкія тэарэтыкі паўтаралі гэтую канцэпцыю імперыялізму як структурнай рысы капіталізму і тлумачылі сусветныя войны як барацьбу паміж імперыялістычнымі краінамі а пазней карпарацыямі за кантроль над знешнімі рынкамі. Трактат Леніна стаў стандартным падручнікам, базай дзеля аналізу сацыяльнай рэальнасці і міжнародных стасункаў у сацыялістычным лагеры да распаду Савецкага Саюза ў 1991 г.
[[Файл:LaGuerreAMadagascar.jpg|міні|французкі плакат заклікаючы ваяваць за Мадагаскар 1890я]]
Некаторыя тэарэтыкі некамуністычных левых падкрэслівалі структурны або сістэмны характар ​​&quot;імперыялізму&quot;. Такія аўтары пашырылі перыяд, звязаны з гэтым тэрмінам, так што цяпер ён не абазначае ані палітыку, ані кароткі прамежак некалькіх дзесяцігоддзяў у канцы 19 стагоддзя. Па іх меркаванні, гэта сусветная сістэма, якая ахоплівае некалькі стагоддзяў, бяручы пачатак ад каланізацыі Эпохі Вялікіх Геаграфічных Адкрыццяў, а ў некаторых публікацыях — ад крыжовых паходаў. Па меры пашырэння ўжывання тэрміна яго значэнне змянілася па пяці розных, але часта паралельных восях: '''''маральнай, эканамічнай, сістэмнай, культурнай і часовай'''''. Гэтыя змены адлюстроўваюць — сярод іншых зрухаў у адчувальнасці — усё большую трывогу, нават вялікую агіду, да ўсюдыіснасці такой («імперыяльнай») улады, у прыватнасці, заходняй улады над нееўрапейскімі грамадствамі&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Fieldhouse, D. K. (1961). &quot;'Imperialism': An Historiographical Revision&quot;. The Economic History Review. 14 (2): 187–209. doi:10.1111/j.1468-0289.1961.tb00045.x. JSTOR 2593218}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Colonisation 1800.hu.png|міні|Каланіяльныя імперыі на 1800 г.]]
Да 1970-х гадоў такія гісторыкі, як Дэвід К. Філдхаус&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Proudman, Mark F. (2008). &quot;Words for Scholars: The Semantics of &quot;Imperialism&quot;&quot;. Journal of the Historical Society. 8 (3): 395–433. doi:10.1111/j.1540-5923.2008.00252.x}}&lt;/ref&gt;, Дэвід Лэндэс і Оран Хейл &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Hale, Oron J. (1971). The great illusion: 1900–14. Harper &amp; Row.с. 5-6}}&lt;/ref&gt;, сцвярджалі, што гобсанаўская канцэпцыя імперыялізму больш не вытрымлівае выпрабаванне рэчаіснасццю. Яны сцвярджалі, што сучасны імперыялізм — гэта ў першую чаргу палітычны прадукт, выкліканы нацыянальнай масавай істэрыяй, а не капіталістамі&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/theoriesofimperi0000momm/page/78/mode/2up?view=theater|загаловак=Mommsen, Wolfgang (1982). Theories of Imperialism, (tr. Falla, P. S. Chicago: University of Chicago Press), p.72, 79}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:World 1914 empires colonies territory.PNG|міні|Каланіяльныя імперыі 1914 г.]]
Уолтэр Родні ў сваёй кнізе 1972 года «Як Еўропа недастаткова развівала Афрыку» прапануе ідэю, што імперыялізм — гэта фаза капіталізму, «у якой заходнееўрапейскія капіталістычныя краіны, ЗША і Японія ўсталявалі палітычную, эканамічную, ваенную і культурную гегемонію над іншымі часткамі свету, якія першапачаткова знаходзіліся на ніжэйшым узроўні і таму не маглі супраціўляцца панаванню». У выніку імперыялізм «на працягу многіх гадоў ахопліваў увесь свет — адна частка была эксплуататарамі, а другая — эксплуатаванай, адна частка знаходзілася пад панаваннем, а другая дзейнічала як пана, адна частка праводзіла палітыку, а другая была залежнай»&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Walter., Rodney (1972). How Europe underdeveloped Africa. Howard University Press.}}&lt;/ref&gt;.

Храналагічнымі рамкамі феномена імперыялізму лічыцца 1592—1945. У розных аўтараў пачаткі чыстага — сілавога імперыялізма вагаюцца 1760—1870 г., пасля Першай сусветнай вайны надыходзіць змена метадаў кантролю і адносінаў — пачынаецца эпоха [[Неаімперыялізм|нэаімперыялізму.]] &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Wesseling, Henk (2005). &quot;Imperialism &amp; the roots of the Great War.&quot; Daedalus, vol 134 (2): p. 100.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=August, Thomas (July 1986). &quot;Locating the Age of Imperialism.&quot; Itinerario. vol 10 (2): p. 85.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=MacKenzie, John M. (2016). &quot;Empires in world history: Characteristics, concepts, and consequences.&quot; The Encyclopedia of Empire. (John Wiley &amp; Sons, Ltd. ISBN 978-1118440643), vol. I, p. 2.}}&lt;/ref&gt;. [[Другая сусветная вайна|Другая сусветная]] і [[халодная вайна]] прыводзіць да канчатковага краху [[Каланіяльная імперыя|каланіяльных імперый]], [[Антыімперыялізм|руху антыімперыялізма]] і [[Дэкаланізацыя|дэкаланізацыі.]]

== Абгрунтаванне і практыка ==

=== Экспансіянізм ===
Імперыялізм быў распаўсюджаны ў форме экспансіянізму праз [[васалітэт]], [[ірэдэнтызм]] і [[Права заваявання|заваёвы]].&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Pitts, Jennifer (15 June 2010). &quot;Political Theory of Empire and Imperialism&quot;. Annual Review of Political Science. 13: с. 211–235. doi:10.1146/annurev.polisci.051508.214538. ISSN 1094-2939}}&lt;/ref&gt;

'''Арыенталізм і ўяўная геаграфія'''

Імперскі кантроль, тэрытарыяльны і культурны, апраўдваецца праз дыскурсы пра разуменне імперыялістамі розных абшараў. Канцэптуальна ўяўныя геаграфіі тлумачаць абмежаванасці імперыялістычнага разумення грамадстваў розных прастор, населеных нееўрапейскім «Іншым»&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Hubbard, P., &amp; Kitchin, R. Eds. Key Thinkers on Space and Place, 2nd. Ed. Los Angeles, Calif:Sage Publications. 2010. p. 239.}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Siege of Belgrade (Nándorfehérvár) 1456.jpg|міні|аблога Белграда асманамі 1456]]
У сваёй кнізе «Арыенталізм» (1978) [[Эдвард Саід]] пісаў, што Захад распрацаваў канцэпцыю Усходу — уяўную геаграфію Ўсходняга свету, — якая функцыянуе як эсэнцыялізуючы дыскурс (спрашчаючая вытрымка), якая не прадстаўляе ані этнічнай разнастайнасці, ані сацыяльнай рэальнасці Ўсходняга свету&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Sharp, J. (2008). Geographies of Postcolonialism. Los Angeles:London:Sage Publications. pp. 16, 17.}}&lt;/ref&gt;. Што, зводзячы Усход да культурных сутнасцей, імперскі дыскурс выкарыстоўвае ідэнтычнасці, заснаваныя на месцы, дзеля будавання культурных адрозненняў і псіхалагічнай дыстанцыі паміж «Мы, Захад» і «Яны, Усход», а таксама паміж «Тут, на Захадзе» і «Там, на Усходзе»&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Said, Edward. &quot;Imaginative Geography and its Representations: Orientalizing the Oriental&quot;, Orientalism. New York:Vintage. p. 357}}&lt;/ref&gt;.

Гэтая культурная дыферэнцыяцыя была асабліва прыкметнай у кнігах і карцінах ранніх усходазнаўчых даследаванняў, еўрапейскіх даследаваннях Усходу, якія скажоныя ўяўлялі Усход як ірацыянальны і адсталы, супрацьлегласць рацыянальнаму і прагрэсіўнаму Захаду&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Sharp, J. Geographies of Postcolonialism. Los Angeles: London: Sage Publications. 2008. p. 22}}&lt;/ref&gt;. Вызначэнне Усходу як негатыўнага бачання заходняга свету, як яго ніжэйшага, не толькі ўзмацняла пачуццё ўласнага «я» Захаду, але і было спосабам упарадкавання Усходу і данясення яго да Захаду, каб ён мог быць падпарадкаваны і кантраляваны&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Said, Edward.(1979) &quot;Imaginative Geography and its Representations: Orientalizing the Oriental&quot;, Orientalism. New York: Vintage. p. 361}}&lt;/ref&gt;. Такім чынам, арыенталізм быў ідэалагічным абгрунтаваннем ранняга заходняга імперыялізму — сукупнасцю ведаў і ідэй, якія рацыяналізавалі сацыяльны, культурны, палітычны і эканамічны кантроль над іншымі, небелымі народамі&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Said, Edward. &quot;Imaginative Geography and its Representations: Orientalizing the Oriental&quot;, Orientalism. New York:Vintage. p. 357}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Gilmartin, Mary (2009). &quot;Colonialism/Imperialism&quot;. In Gallaher, Carolyn; Dahlman, Carl; Gilmartin, Mary; Mountz, Alison; Shirlow, Peter (eds.). Key Concepts in Political Geography. pp. 115–123}}&lt;/ref&gt;.

=== Картаграфічная прапаганда ===
[[Файл:Arthur Mees Flags of A Free Empire 1910 Cornell CUL PJM 1167 01 (Reddit source).jpg|міні|А. Мес. Сцягі Брытанскай імперыі 1910 ]]
Адным з галоўных інструментаў, якія выкарыстоўвалі імперыялісты, была картаграфія. Картаграфія — гэта «мастацтва, навука і тэхналогія стварэння карт», але гэтае вызначэнне праблематычнае. Яно засярэджвае ўвагу, на тым, што карты з’яўляюцца аб’ектыўнымі адлюстраваннямі свету, калі на самой справе яны служаць палітычным сродкам. Для Харлі карты служаць прыкладам канцэпцыі ўлады і ведаў [[Мішэль Фуко|М. Фуко]]&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Harley, J. B. (1989). &quot;Deconstructing the Map&quot; (PDF). Cartographica: The International Journal for Geographic Information and Geovisualization. 26 (2): 1–20, p. 2}}&lt;/ref&gt;.

Каб лепш праілюстраваць гэтую ідэю, Бассет засяроджвае свой аналіз на ролі карт 19-га стагоддзя падчас «Барацьбы за Афрыку». Ён сцвярджае, што карты «спрыялі імперыі, прасоўваючы, дапамагаючы і легітымізуючы пашырэнне французскай і брытанскай улады над Заходняй Афрыкай». Падчас аналізу картаграфічных метадаў 19-га ст. ён падкрэслівае выкарыстанне пустой прасторы для абазначэння невядомай або недаследаванай тэрыторыі. Гэта стымулявала імперскія і каланіяльныя дзяржавы атрымліваць «інфармацыю для запаўнення пустых месцаў на сучасных картах».

Нягледзячы на ​​тое, што картаграфічныя працэсы развіваліся дзякуючы імперыялізму, далейшы аналіз іх прагрэсу выяўляе шматлікія прадузятасці, звязаныя з еўрацэнтрызмам. Паводле Басэта, «даследчыкі ХІХ стагоддзя звычайна прасілі афрыканцаў намаляваць карты невядомых тэрыторый на зямлі. Многія з гэтых карт высока цаніліся за сваю дакладнасць», але не друкаваліся ў Еўропе, пакуль еўрапейцы іх не праверылі&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Bassett, Thomas J. (1994). &quot;Cartography and Empire Building in Nineteenth-Century West Africa&quot;. Geographical Review. 84 (3), с. 316–335}}&lt;/ref&gt;.

'''Культурны імперыялізм'''

Паняцце ''культурнага імперыялізму'' адносіцца да ажыццяўлення кантролю над насельніцтвам пры дапамозе '''мягкай сілы''' — культурнага ўплыву адной дамінуючай культуры на іншыя. Праз дэманстрацыю культурных прадуктаў і ўзораў спажывання, змяняецца мараль, культурны і грамадскі светапогляд падпарадкаванай культуры. Гэта азначае больш, чым проста папулярнасць «замежнай» музыкі, тэлебачання ці фільмаў сярод моладзі; хутчэй, насельніцтва змяняе свае ўласныя чаканні ад жыцця, жадаючы, каб яго ўласная краіна стала больш падобнай на намаляваную замежную краіну. Напрыклад, выявы раскошнага амерыканскага ладу жыцця ў мыльнай оперы «Далас» падчас халоднай вайны змянілі чаканні румын; больш познім прыкладам з’яўляецца ўплыў кантрабандных паўднёвакарэйскіх драматычных серыялаў у Паўночнай Карэі. Важнасць мяккай сілы не губляецца з-пад увагі аўтарытарным рэжымам, якія могуць супрацьстаяць такому ўплыву забаронамі на замежную папулярную культуру, кантролем над Інтэрнэтам і несанкцыянаванымі спадарожнікавымі антэнамі і г.д. Такое выкарыстанне культуры таксама не з’яўляецца новым — як частка рымскага імперыялізму рымляне дапускалі мясцовыя эліты да пераваг і раскошаў рымскай культуры і ладу жыцця, каб тыя потым добраахвотна ўдзельнічалі ў іх і спрыялі Рыму.

Імперыялізм падвяргаўся маральнаму асуджэнню з боку сваіх крытыкаў, і таму тэрмін «імперыялізм» часта выкарыстоўваецца ў міжнароднай прапагандзе як зневажальны знак для экспансіянісцкай і агрэсіўнай знешняй палітыкі&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=&quot;Imperialism.&quot; International Encyclopedia of the Social Sciences, 2nd edition.}}&lt;/ref&gt;.

'''Рэлігійны імперыялізм'''

Аспекты імперыялізму, матываваныя місіянствам і рэлігійным супрэматызмам, можна ахарактарызаваць як рэлігійны імперыялізм&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Cramer, Frederick H. (1952). &quot;The Arab Empire: A Religious Imperialism&quot;. Current History. 22 (130). University of California Press: с. 340–347}}&lt;/ref&gt;. Рэлігійны імперыялізм прадугледжвае пашырэнне рэлігійнай улады па ўзоры каланіяльных структур улады. У 1932 годзе навуковец Кліфард Маншардт вызначыў рэлігійны імперыялізм як «стан розуму, які кажа, што ў тое, у што я веру, павінны верыць усе астатнія; і які гатовы цярпець цяжкасці і прыносіць ахвяры дзеля пашырэння гэтага пераканання»&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Manshardt, Clifford (October 1932). &quot;What Will Succeed Religious Imperialism?&quot;. The Journal of Religion. 12 (4), с. 526–543}}&lt;/ref&gt;. Відавочна ўсе сусветныя рэлігіі і большасць цэркваў маюць гэтыя рысы ў сваіх вучэннях.

'''Псіхалагічны імперыялізм'''

Імперскі менталітэт можа грунтавацца на поглядах, якія супрацьпастаўляюць «прымітыўныя» і «развітыя» народы і культуры, тым самым апраўдваючы і заахвочваючы імперыялістычную практыку сярод удзельнікаў. Звязаныя з гэтым псіхалагічныя тропы ўключаюць «[[цяжар белага чалавека]]» і ідэю «[[Цывілізацыйная місія|цывілізацыйнай місіі]]» (французская: mission civilatrice)&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Linstrum, Erik (2016). &quot;The Laboratory in the Field: Inventing Imperial Psychology&quot;. Ruling Minds: Psychology in the British Empire. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. p. 36}}&lt;/ref&gt;.

'''Сацыяльны імперыялізм'''

Палітычная канцэпцыя сацыяльнага імперыялізм — гэта марксісцкі выраз, упершыню выкарыстаны ў пачатку 20 стагоддзя Леніным як «сацыялістычны на словах, імперыялістычны на справах», які апісвае Фабіянскае таварыства і іншыя не бальшавіцкія сацыялістычныя арганізацыі&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Lenin, Vladimir (1987). Essential Works of Lenin. Mineola, New York: Dover Publications. p. 254}}&lt;/ref&gt;. Падчас разладу з Савецкім Саюзам, Мао Цзэдун раскрытыкаваў яго лідараў як сацыял-імперыялістаў.

=== Сацыял дарвінізм ===
Пад сацыял-дарвінізмам у гуманітарных дысцыплінах разумеюць прыцягванне пеаракручаных на карысць «сільнейшага» законаў біялогіі, дзеля тлумачэння адносінаў паміж людзмі унутры грамадстваў. У практыцы пачатку ХХ ст. адрозненні у заможнасці, санітарных умовах, адукацыі паміж классамі і рэгіенамі часта тлумачыліся праз прызму расы і сацыяльнага паходжання. З часоў [[Асветніцтва]] «вярхі» павінны былі высакародна цывілізоўваць «нізы», «моцныя» ратаваць «слабых» ад «бруднага і злога дзікунства», ну а хто быў супраць — быў «непатрэбны» дзеля прагрэсу і эвалюцыі грамадства. Стывен Хоў апісваў станоўчы вынік панавання імперый так:
[[Файл:Russian expansion 1300-1914.png|міні|Маскоўская і расійская экспансія 1300 −1914 г.]]
«Прынамсі, некаторыя з вялікіх сучасных імперый — Брытанская, Французская, Аўстра-Венгерская, Расейкая і нават Асманская — маюць вартасці, якія занадта хутка забыліся. Яны забяспечвалі стабільнасць, бяспеку і прававы парадак для сваіх падданых. Яны стрымлівалі, а ў лепшым выпадку імкнуліся пераадолець патэнцыйна дзікія этнічныя ці рэлігійныя варожасці паміж народамі. А арыстакратыі, якія кіравалі большасцю з іх, часта былі значна больш ліберальнымі, гуманнымі і касмапалітычнымі, чым іх нібыта ўсё больш дэмакратычныя пераемнікі»&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Stephen Howe (2002). Empire: A Very Short Introduction. OUP Oxford. p. 164.}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Qing Empire circa 1820 EN.svg|міні|Імперыя Цын на 1820 г.]]
Спрэчным аспектам імперыялізму з’яўляецца абарона і апраўданне будаўніцтва імперыі, заснаванае на, здавалася б, рацыянальных падставах. У старажытным Кітаі «Цянься» абазначала землі, прастору і тэрыторыю, боска прызначаныя імператару ў адпаведнасці з універсальнымі і добра акрэсленымі прынцыпамі парадку. Цэнтр гэтай зямлі быў непасрэдна размеркаваны паміж імператарскім дваром, утвараючы цэнтр светапогляду, які сканцэнтраваны вакол імператарскага двара і канцэнтрычна распаўсюджваўся на буйных і дробных чыноўнікаў, а затым на простых грамадзян, залежных дзяржаў і, нарэшце, на крайніх «варвараў». Ідэя іерархіі Цянься давала кітайцам прывілеяванае становішча і апраўдвалася абяцаннем парадку і міру.

Нібыта навуковы характар ​​&quot;[[Сацыяльны дарвінізм|сацыяльнага дарвінізму]]&quot; і [[тэорыя рас]] фармавалі нібыта рацыянальнае апраўданне імперыялізму. Згодна з гэтай дактрынай, французскі палітык Жуль Фэры мог заявіць у 1883 годзе, што «вышэйшыя расы маюць права, таму што ў іх ёсць абавязак. Яны маюць абавязак цывілізаваць ніжэйшыя расы»&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Austen, Ralph (1969). Modern Imperialism. Lexington, Massachusetts: D.C. Heath. pp. 70–73}}&lt;/ref&gt;. Дж. А. Гобсан вызначае гэтае абгрунтаванне ў агульных рысах наступным чынам: &quot;Пажадана, каб зямля была заселенай, кіраванай і развівалася, наколькі гэта магчыма, расамі, якія могуць рабіць гэтую працу найлепш, г.зн. расамі з найвышэйшай «сацыяльнай эфектыўнасцю»&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.121968/page/n183/mode/2up?view=theater|загаловак=Hobson, J.A. Imperialism: A Study. Cosimo, Inc., 2005. p. 154}}&lt;/ref&gt;. Каралеўскае геаграфічнае таварыства Лондана і іншыя геаграфічныя таварыствы ў Еўропе мелі вялікі ўплыў і маглі фінансаваць падарожнікаў, якія вярталіся з апавяданнямі пра свае адкрыцці. Гэтыя грамадства таксама служылі прасторай для падарожнікаў, каб яны маглі падзяліцца гэтымі гісторыямі&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Gilmartin, Mary (2009). &quot;Colonialism/Imperialism&quot;. In Gallaher, Carolyn; Dahlman, Carl; Gilmartin, Mary; Mountz, Alison; Shirlow, Peter (eds.). Key Concepts in Political Geography. pp. 115–123.}}&lt;/ref&gt;. Палітычныя географы, такія як [[Фрыдрых Ратцэль]] з Германіі і Халфард Маккіндэр з Вялікабрытаніі, таксама падтрымлівалі імперыялізм.  Ратцэль лічыў, што экспансія неабходная для выжывання дзяржавы, і гэты аргумент дамінаваў у геапалітыцы на працягу дзесяцігоддзяў і стаў падмуркаў [[Нацызм|нацысцкай тэорыі]] «[[Жыццёвая прастора на Усходзе|жыццевай прасторы»]].  Брытанскі імперыялізм у некаторых маланаселеных рэгіёнах прымяняў прынцып, які цяпер называецца Terra nullius (лацінскі выраз, які паходзіць з рымскага права і азначае «нічыйная зямля»). Брытанскія паселішчы ў Аўстраліі ці ЗША ў 18-19 ст. , напрыклад, заснаваныя на праве terra nullius, бо пасяленцы лічылі зямлю кантынента нявыкарыстанай яе першапачатковымі жыхарамі. Рыторыка каланізатараў пра расавую перавагу, здаецца, усё яшчэ мае свой уплыў. Напрыклад, ва ўсёй Лацінскай Амерыцы, Індыі і Усходняй Азіі «беласць» дагэтуль шануецца, і распаўсюджваныя розныя формы blanqueamiento (адбельвання).

Імперскія перыферыі выйгралі ад павышэння эканамічнай эфектыўнасці дзякуючы будаўніцтву дарог, школ, шпіталёў іншай інфраструктуры і ўкараненню новых тэхналогій. Герберт Люці адзначае, што самі былыя каланіяльныя народы не праяўляюць жадання ліквідаваць асноўныя наступствы гэтага працэсу. Так што як палітычная маніпуляцыя і маральны абсалютызм крытыка імперыялізму мае месца, але не мусць быць абсалютнай&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Mommsen, Wolfgang (1982). Theories of Imperialism, (tr. Falla, P. S. Chicago: University of Chicago Press), p 76–77}}&lt;/ref&gt;.

'''Экалагічны дэтэрмінізм'''

Канцэпцыя [[Геаграфічны дэтэрмінізм|экалагічнага дэтэрмінізму]] з часоў Старажытнага свету служыла маральным апраўданнем панавання над пэўнымі тэрыторыямі і народамі. Школа экалагічнага дэтэрмінізму лічыла, што асяроддзе, у якім жывуць пэўныя людзі, вызначае іх паводзіны і тым самым пацвярджае іх права і здольгнасці да панавання. Некаторыя навукоўцы-геаграфы ва ўмовах каланіялных імперый падзялілі свет на кліматычныя зоны. Гэтыя навукоўцы лічылі, што Паўночная Еўропа і сярэднеатлантычны ўмераны клімат ствараюць працавітых, маральных і сумленных людзей. Наадварот, трапічны клімат нібыта спарадзіў лянівыя погляды, распусту ў сексуальных адносінах, экзатычную культуру і маральную дэгенерацыю. Лічылася, што трапічныя народы «менш цывілізаваныя» і маюць патрэбу ў еўрапейскім кіраўніцтве&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Gilmartin, Mary (2009). &quot;Colonialism/Imperialism&quot;. In Gallaher, Carolyn; Dahlman, Carl; Gilmartin, Mary; Mountz, Alison; Shirlow, Peter (eds.). Key Concepts in Political Geography. pp. 115–123. doi:10.4135/9781446279496.n13. ISBN 978-1-4129-4672-8.}}&lt;/ref&gt;,  таму каланіяльны кантроль апраўдвалі як цывілізацыйную місію. Напрыклад, амерыканскі географ Элен Чэрчыль Сэмпл сцвярджала, што, нягледзячы на ​​тое, што людзі ўзніклі ў тропіках, яны змаглі стаць паўнавартаснымі людзьмі толькі ва ўмераным поясе. На працягу трох асноўных хваль еўрапейскага каланіялізму (першая ў Амерыцы, другая ў Азіі і апошняя ў Афрыцы) экалагічны дэтэрмінізм паслужыў для катэгарычнага размяшчэння карэнных народаў у расавай іерархіі ніжэй за еўрапеоідаў. «Трапічнасць» рас можна параўнаць з арыенталізмам Эдварда Саіда як канструяванне Захадам усходу як «іншага»&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Arnold, David (2000). &quot;&quot;Illusory Riches&quot;: Representations of the Tropical World, 1840–1950&quot;. Singapore Journal of Tropical Geography. 21 (1), с. 6–18. Bibcode:2000SJTG...21....6A. doi:10.1111/1467-9493.00060}}&lt;/ref&gt;.  Паводле Саіда, арыенталізм дазволіў Еўропе заявіць пра сябе як пра вышэйшую і норму, што апраўдвала яе дамінаванне над эсэнцыялізаваным Усходам&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Mountz, Alison (2009). &quot;The other&quot;. In Gallaher, Carolyn; Dahlman, Carl; Gilmartin, Mary; Mountz, Alison; Shirlow, Peter (eds.). Key Concepts in Political Geography. pp. 328–338}}&lt;/ref&gt;. З іншага боку як і каланіяльны расавы дэтэрмінізм так і саідаўскі Арыенталізм — гэта погляд на народы, заснаваны на іх геаграфічным размяшчэнні&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Gilmartin, Mary (2009). &quot;Colonialism/Imperialism&quot;. In Gallaher, Carolyn; Dahlman, Carl; Gilmartin, Mary; Mountz, Alison; Shirlow, Peter (eds.). Key Concepts in Political Geography. pp. 115–123.}}&lt;/ref&gt;. У сучасных, узніклых у выніку дэмаграфічнага крызісу, [[Глабалізацыя|глабалізацыі]], масавых міграцый, адбываецца рост долі нееўрапейскіх абшынаў у грамадствах Захаду, якія развіваюцца ў кірунку [[мультыкультуралізм]]у.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Imperialism}}

{{Каланіяльныя імперыі}}
{{Фашызм, тэмы}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]
[[Катэгорыя:Капіталізм]]
[[Катэгорыя:Каланіялізм]]
[[Катэгорыя:Марксізм]]
[[Катэгорыя:Імперыялізм| ]]</text>
      <sha1>4b9amvhyqyqchow7t872tp68jb11cch</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181377</id>
      <parentid>5181372</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T08:04:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5181377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52900" sha1="ld9d3ylyops5gf2kcba3qip2alnebsx" xml:space="preserve">{{Машынны пераклад|en|Imperialism|усё яшчэ вымагае вычыткі, часткова яе правялі}}
{{фарматаванне}}

[[Файл:The British Empire.png|міні|справа|Тэрыторыі былой Брытанскай імперыі]]
[[Файл:Rhodes Colossus Punch 1892 (crop).jpg|міні|Ілюстрацыя з «{{Нп3|Родскі калос|4=The Rhodes Colossus}}», на якой паказана, як [[Сесіль Родс|Сесіл Родс]] спрабуе {{Нп3|Чыгуначная лінія з Кейптаўна ў Каір|правесці|4=Cape to Cairo Railway}} чыгунку і тэлеграф з [[Кейптаўн]]а ў [[Каір]].]]
'''Імперыялізм''' (ад {{Lang-en|imperialism}}''&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/ESBM_1978-2017/ESBM_3/page/n189/mode/2up|загаловак=Этымалагічны слоўнік беларускай мовы|адказны=В. У. Мартынаў|год=|спасылка частка=|мова=be|месца=Мінск|выдавецтва=Навука і тэхніка|том=3 Г — І|старонкі=385|старонак=407}}&lt;/ref&gt;'', далей ад {{lang-la|imperium}} — улада, панаванне) — дзяржаўная палітыка стварэння маштабных [[каланіялізм|каланіяльных]] і [[эканоміка|эканамічных]] [[Імперыя|імперый]], [[Экспансія|экспансіі]], барацьбы [[дзяржава|дзяржавы]] за сусветную [[гегемонія|гегемонію]]. Адзін з ключавых тэрмінаў [[Марксізм-ленінізм|марксізму-ленінізму]].

Слова «імперыялізм» паходзіць ад лацінскага слова imperium&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0060%3Aentry%3Dimperium|загаловак=Lewis, Charlton T. &quot;imperium (inp-)&quot;. An Elementary Latin Dictionary. Tufts University. Retrieved 11 September 2016.}}&lt;/ref&gt;, што у арыгінале азначала простую уладу палкаводца «загадваць», «быць суверэнным» або «кіраваць» жыццём яго жаўнераў уключаючы нават іх смерць&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Howe, Stephen Howe, ed., The New Imperial Histories Reader (2009) online review. с. 13.}}&lt;/ref&gt;. Пераасэнсаваны тэрмін «імперыялізм» з’явіўся ў Англіі ў 1860-я, утвораны ад слова «[[імперыя]]» і ўводзіўся журналістамі дзеля насмешлівага апісання спроб [[Напалеон III|Напалеона III]] потым брытанскага прэм’ера [[Бенджамін Дызраэлі|Бенджаміна Дызраэлі]], каб атрымаць унутраную палітычную падтрымку шляхам замежных інтэрвенцый &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Magnusson, Lars (1991). Teorier om imperialism (in Swedish). Tidens Förl. p. 19. ISBN 978-91-550-3830-4.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=http://www-personal.umich.edu/~geostein/docs/Steinmetz%202014%20Empires%20imperial%20states%20and%20colonies.pdf|загаловак=Steinmetz, George, (2014). &quot;Empires, Imperial States, and Colonial Societies,&quot; Concise Encyclopedia of Comparative Sociology, ed. Sasaki, Masamichi, (Leiden &amp; Boston: Brill), p 59}}&lt;/ref&gt;. За 1880-я гады ён набыў станоўчае адценне на Захадзе і пачаў выкарыстоўвацца дзеля характарыстыкі палітыкі краін, што валодаюць калоніямі або дамінуюць над іншымі краінамі — незалежна да часу, месца і таго, ці клічуць яны сябе імперыямі&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://assets.press.princeton.edu/chapters/s10967.pdf|загаловак=Kumar, Krishan (2017). Visions of Empire: How Five Imperial Regimes Shaped the World, (New Jersey: Princeton University Press), p 16, ISBN 978-1400884919}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Sasaki 2014, p 59.}}&lt;/ref&gt;. Ганна Арэндт і Ёзэф Шумпетэр вызначылі імперыялізм як экспансію дзеля экспансіі&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Knorr, Klaus (1952). Schumpeter, Joseph A.; Arendt, Hannah (eds.). &quot;Theories of Imperialism&quot;. World Politics. 4 (3): 402–431. doi:10.2307/2009130. ISSN 0043-8871. JSTOR 2009130. S2CID 145320143}}&lt;/ref&gt;.

[[:en:J. A. Hobson|Дж. Гобсан]], а ў 1917 годзе і [[Уладзімір Ільіч Ленін|Ленін]], спрабавалі пераасэнсаваць імперыялізм як «найвышэйшую стадыю капіталізму», бо заходнія фірмы экспартавалі капітал, каб дамінаваць эканамічна, але не тэрытарыяльна і не засяляючы землі сваімі каланістамі. У 1965 годзе [[Квамэ Нкрума|Нкрума]] назваў неакаланіялізм «апошняй стадыяй імперыялізму», звязаўшы яго з гандлем, базамі, культурным дамінаваннем і [[Міжнародны валютны фонд|МВФ]]&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Nkrumah, Kwame (1966). Neo-colonialism: The Last Stage of Imperialism. International Publishers. ISBN 978-0-7178-0141-1.}}&lt;/ref&gt;. У 1967 годзе Франк сцвярджаў, што «няроўны абмен» (кошты, якія кантралююцца імперыяй) сам па сабе ўзнаўляе і стварае імперыю&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Frank, Andre Gunder (1967). [Imperialism at Google Books Capitalism and Underdevelopment in Latin America]. NYU Press. ISBN 978-0-85345-093-1}}&lt;/ref&gt;. У 1978 годзе [[:en:Edward Said|Эдвард Саід]] выкарыстаў гэты тэрмін дзеля апісання дамінавання і падпарадкавання, якія адлюстроўваюць імперскае ядро ​​і перыферыю&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Edward W. Said. Culture and Imperialism. Vintage Publishers, 1994. p. 9.}}&lt;/ref&gt;. Саід пісаў, што акрамя таго, што еўрапейскія ўрады выкарыстоўваюць імперыялізм, каб ўмацаваць свае пазіцыі, аслабляючы пры гэтым мясцовыя сістэмы ўлады, імперыялізм таксама адносіцца і да культурных поглядаў, што суправаджаюць гэты праект, бо часта станоўча абгрунтоўваюцца ідэямі аказання «цывілізацыйнага», «паляпшаючага», «выпраўляючага» ўплыву [[Метраполія (дзяржава)|метраполі]] на народы перыферыі&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Wong, Stephanie M. (2025). Making Catholicism Chinese: the Catholic Church in a modernizing China. New York, NY, United States of America: Oxford University Press. p. 17. ISBN 978-0-19-762369-5.}}&lt;/ref&gt;. Маршал далей развіў гэты тэрмін, каб ахапіць такія з’явы, як засваенне прасторы ў т.л. космасу&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Alan Marshall (February 1995). &quot;Development and imperialism in space&quot;. Space Policy. 11 (1): 41–52. Bibcode:1995SpPol..11...41M. doi:10.1016/0265-9646(95)93233-B}}&lt;/ref&gt;.

Імперыялізм апошнія 500 гадоў лічыцца у першую чаргу практыкай заходніх краін, якія праводзілі экспансіянісцкую палітыку, а таксама камуністычных сістэм, хаця практыкі захопу і кантролю тэрыторый арміяй і бюракратыяй відавочны таксама ў арабскай, кітайскай, індускай, японскай гісторыі&lt;ref&gt;Johnston, Ronald John (2000). [http://books.google.ca/books?id=0-GxowMfwlkC&amp;pg=375 «The Dictionary of Human Geography» (4th ed.)]. Wiley-Blackwell. p. 375. ISBN 0-631-20561-6.&lt;/ref&gt;. Геаграфічныя і гістарычныя дамены ўжывання ўключаюць [[Германская імперыя|Германскую імперыю]], [[Мангольская імперыя|Мангольскую імперыю]], [[Рымская імперыя|Рымскую імперыю]], [[Асманская імперыя|Асманскую імперыю]], [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэнную Рымскую імперыю]], [[Партугальская імперыя|Партугальскую імперыю]], [[іспанская імперыя|Іспанскую імперыю]], [[Нідэрландская імперыя|Нідэрландскую імперыю]], [[Персідская імперыя|Персідскую імперыю]], [[Калоніі Францыі|Французскую імперыю]], [[Расійская імперыя|Расійскую імперыю]], [[Імперыя Цын|Кітайскую імперыю]] і [[Брытанская імперыя|Брытанскую імперыю]], але гэты тэрмін можа ў роўнай ступені прымяняецца да абласей ведаў, перакананняў, каштоўнасцей і досведу, напрыклад, імперый [[хрысціянства|хрысціян]] (крыжакоў ці [[Імператар|імператараў]]) альбо [[іслам]]у (арабаў, [[Султан|султанаў]], махараджаў). Імперыялізм, як правіла, грунтуецца і праводзіцца ці самадзяржаўнай, ці маналітнай палітычнай структуры. Яна можа быць адносна дабраякаснай, як у [[Канада|Канадзе]], ці [[Калоніі ЗША|ЗША]], альбо жорсткай, як у [[Брытанская Індыя|Брытанскай Індыі]], бельгійскім [[Бельгійскае Конга|Конга]]&lt;ref&gt;J.F. Gjersø,[http://thecivilisingmission.com/2010/04/16/the-congo-free-state-a-latifundium-of-terror/ «The Congo Free State — A Latifundium of Terror»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110830200602/http://thecivilisingmission.com/2010/04/16/the-congo-free-state-a-latifundium-of-terror/ |date=30 жніўня 2011 }}&lt;/ref&gt; ці [[Японская імперыя|Японскіх Карэі і Кітаі]].

== Тэорыі імперыялізма ==
[[Файл:Victor Gillam A Thing Well Begun Is Half Done 1899 Cornell CUL PJM 1136 01.jpg|міні|Карыкатура на планы апанавання Панамы]]
Англамоўныя акадэмічныя даследаванні часта грунтуюць свае тэорыі адносна імперыялізму на гістарычным досведзе Брытанскай імперыі. Тэрмін «імперыялізм» быў першапачаткова ўведзены ў англійскую мову ў яго цяперашнім значэнні ў канцы 1870-х гадоў праціўнікамі агрэсіўнай і паказной сілавой (імперскай) палітыкі брытанскага прэм’ер-міністра Бенджаміна Дызраэлі. Войны Брытаніі др. пал ХІХ -пач. ХХ ст. сканчваліся перамогамі і прыхільнікі «імперыялізму», такія як [[Джозеф Чэмберлен|Джозэф Чэмберлен]], хутка прысвоілі гэтае паняцце. Для некаторых, кшталту [[Джозеф Рэдзьярд Кіплінг|Р. Кіплінга]], імперыялізм азначаў трохі фанабэрліваю, але у цэлым станоўчую палітыку ідэалізму і філантропіі «[[Цяжар белага чалавека|белага чалавека]]» адносна іншых «адсталых народаў». Іх апаненты сцвярджалі, што гэта не дабрадзейства, а палітычны эгаізм эліт, а пад уплывам сацыялістычных ідэй ўсё большая колькасць мысляроў асацыявала імперыялізм з капіталістычнай прагнасцю і падступнасццю.

Гісторыкі і палітычныя тэарэтыкі даўно спрачаюцца пра карэляцыю паміж капіталізмам, класам і імперыялізмам. Значная частка дыскусій была распачатая такімі тэарэтыкамі, як [[Джон А. Гобсан]] (1858—1940), [[Шумпетэр|Джозэф Шумпетэр]] (1883—1950), [[Торстэйн Веблен]] (1857—1929) і [[Ральф Норман Энджэл|Норман Энджэл]] (1872—1967). Хоць гэтыя немарксісцкія пісьменнікі былі найбольш плённымі да Першай сусветнай вайны, яны заставаліся актыўнымі і ў міжваенныя гады. Іх сумесная праца паўплывала на вывучэнне імперыялізму і яго ўплыву на Еўропу, а таксама спрыяла разважанням пра ўздым ваенна-прамысловага комплексу ў Злучаных Штатах з 1950-х гадоў.
[[Файл:British Empire 1921.png|міні|Брытанская імперыя на піку сваіх захопаў 1921 г.]]
[[Файл:French Empire 17th century-20th century.png|міні|Французкая каланіяльная імперыя 17-20 ст.]]
У кнізе «Імперыялізм: даследаванне» (1902) Гобсан распрацаваў вельмі ўплывовую інтэрпрэтацыю імперыялізму, якая пашырыла яго перакананне, што капіталізм свабоднага прадпрымальніцтва аказвае шкодны ўплыў на большасць насельніцтва. У кнізе «Імперыялізм» ён сцвярджаў, што фінансаванне замежных імперый высмоктвае грошы, неабходныя ўнутры краіны. Яны ўкладваліся капіталістамі за мяжу, таму што больш нізкая заработная плата, якую выплачвалі рабочым за мяжой, прыводзіла да больш высокіх прыбыткаў у выпрацоўкі параўнанні з унутранай заработнай платай і выпрацоўкай. Такім чынам, хоць унутраная заработная плата заставалася вышэйшай, яна расла не так хутка, як магла б у адваротным выпадку. Ён прыйшоў да высновы, што экспарт капіталу стрымлівае рост унутранай заработнай платы і ўнутранага ўзроўню жыцця. Гобсан выказаў тэорыю, што ўнутраныя сацыяльныя рэформы могуць вылечыць міжнародную хваробу імперыялізму, ліквідуючы яго эканамічную аснову, у той час як дзяржаўнае ўмяшанне праз падаткаабкладанне можа стымуляваць больш шырокае спажыванне, ствараць багацце і спрыяць мірнаму, талерантнаму, шматпалярнаму сусветнаму парадку&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Peatling, G. K. (2004). &quot;Globalism, Hegemonism and British Power: J. A. Hobson and Alfred Zimmern Reconsidered&quot;. History. 89 (295): 381–398. doi:10.1111/j.1468-229X.2004.00305.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Cain, P. J. (2007). &quot;Capitalism, Aristocracy and Empire: Some 'Classical' Theories of Imperialism Revisited&quot;. The Journal of Imperial and Commonwealth History. 35: 25–47. doi:10.1080/03086530601143388. S2CID 159660602.}}&lt;/ref&gt;.

Еўрапейскія марксісты падхапілі ідэі Гобсана, уключылі іх у сваю ўласную тэорыю імперыялізму, найлепш сфармуляваную ў кнізе Уладзіміра Леніна «Імперыялізм, як найвышэйшая стадыя капіталізму» (1916)[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC,_%D0%BA%D0%B0%D0%BA_%D0%B2%D1%8B%D1%81%D1%88%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B0]. Ленін адлюстроўваў імперыялізм як манапольны капіталізм на глабальнай арэне. Дзеля мэтаў капіталістычнага эканамічнага росту і атрымання максімальных прыбытку ён прыводзіць да каланіяльнай экспансіі. Пазнейшыя марксісцкія тэарэтыкі паўтаралі гэтую канцэпцыю імперыялізму як структурнай рысы капіталізму і тлумачылі сусветныя войны як барацьбу паміж імперыялістычнымі краінамі а пазней карпарацыямі за кантроль над знешнімі рынкамі. Трактат Леніна стаў стандартным падручнікам, базай дзеля аналізу сацыяльнай рэальнасці і міжнародных стасункаў у сацыялістычным лагеры да распаду Савецкага Саюза ў 1991 г.
[[Файл:LaGuerreAMadagascar.jpg|міні|французкі плакат заклікаючы ваяваць за Мадагаскар 1890я]]
Некаторыя тэарэтыкі некамуністычных левых падкрэслівалі структурны або сістэмны характар ​​&quot;імперыялізму&quot;. Такія аўтары пашырылі перыяд, звязаны з гэтым тэрмінам, так што цяпер ён не абазначае ані палітыку, ані кароткі прамежак некалькіх дзесяцігоддзяў у канцы 19 стагоддзя. Па іх меркаванні, гэта сусветная сістэма, якая ахоплівае некалькі стагоддзяў, бяручы пачатак ад каланізацыі Эпохі Вялікіх Геаграфічных Адкрыццяў, а ў некаторых публікацыях — ад крыжовых паходаў. Па меры пашырэння ўжывання тэрміна яго значэнне змянілася па пяці розных, але часта паралельных восях: '''''маральнай, эканамічнай, сістэмнай, культурнай і часовай'''''. Гэтыя змены адлюстроўваюць — сярод іншых зрухаў у адчувальнасці — усё большую трывогу, нават вялікую агіду, да ўсюдыіснасці такой («імперыяльнай») улады, у прыватнасці, заходняй улады над нееўрапейскімі грамадствамі&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Fieldhouse, D. K. (1961). &quot;'Imperialism': An Historiographical Revision&quot;. The Economic History Review. 14 (2): 187–209. doi:10.1111/j.1468-0289.1961.tb00045.x. JSTOR 2593218}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Colonisation 1800.hu.png|міні|Каланіяльныя імперыі на 1800 г.]]
Да 1970-х гадоў такія гісторыкі, як Дэвід К. Філдхаус&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Proudman, Mark F. (2008). &quot;Words for Scholars: The Semantics of &quot;Imperialism&quot;&quot;. Journal of the Historical Society. 8 (3): 395–433. doi:10.1111/j.1540-5923.2008.00252.x}}&lt;/ref&gt;, Дэвід Лэндэс і Оран Хейл &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Hale, Oron J. (1971). The great illusion: 1900–14. Harper &amp; Row.с. 5-6}}&lt;/ref&gt;, сцвярджалі, што гобсанаўская канцэпцыя імперыялізму больш не вытрымлівае выпрабаванне рэчаіснасццю. Яны сцвярджалі, што сучасны імперыялізм — гэта ў першую чаргу палітычны прадукт, выкліканы нацыянальнай масавай істэрыяй, а не капіталістамі&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/theoriesofimperi0000momm/page/78/mode/2up?view=theater|загаловак=Mommsen, Wolfgang (1982). Theories of Imperialism, (tr. Falla, P. S. Chicago: University of Chicago Press), p.72, 79}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:World 1914 empires colonies territory.PNG|міні|Каланіяльныя імперыі 1914 г.]]
Уолтэр Родні ў сваёй кнізе 1972 года «Як Еўропа недастаткова развівала Афрыку» прапануе ідэю, што імперыялізм — гэта фаза капіталізму, «у якой заходнееўрапейскія капіталістычныя краіны, ЗША і Японія ўсталявалі палітычную, эканамічную, ваенную і культурную гегемонію над іншымі часткамі свету, якія першапачаткова знаходзіліся на ніжэйшым узроўні і таму не маглі супраціўляцца панаванню». У выніку імперыялізм «на працягу многіх гадоў ахопліваў увесь свет — адна частка была эксплуататарамі, а другая — эксплуатаванай, адна частка знаходзілася пад панаваннем, а другая дзейнічала як пана, адна частка праводзіла палітыку, а другая была залежнай»&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Walter., Rodney (1972). How Europe underdeveloped Africa. Howard University Press.}}&lt;/ref&gt;.

Храналагічнымі рамкамі феномена імперыялізму лічыцца 1592—1945. У розных аўтараў пачаткі чыстага — сілавога імперыялізма вагаюцца 1760—1870 г., пасля Першай сусветнай вайны надыходзіць змена метадаў кантролю і адносінаў — пачынаецца эпоха [[Неаімперыялізм|нэаімперыялізму.]] &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Wesseling, Henk (2005). &quot;Imperialism &amp; the roots of the Great War.&quot; Daedalus, vol 134 (2): p. 100.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=August, Thomas (July 1986). &quot;Locating the Age of Imperialism.&quot; Itinerario. vol 10 (2): p. 85.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=MacKenzie, John M. (2016). &quot;Empires in world history: Characteristics, concepts, and consequences.&quot; The Encyclopedia of Empire. (John Wiley &amp; Sons, Ltd. ISBN 978-1118440643), vol. I, p. 2.}}&lt;/ref&gt;. [[Другая сусветная вайна|Другая сусветная]] і [[халодная вайна]] прыводзіць да канчатковага краху [[Каланіяльная імперыя|каланіяльных імперый]], [[Антыімперыялізм|руху антыімперыялізма]] і [[Дэкаланізацыя|дэкаланізацыі.]]

== Абгрунтаванне і практыка ==

=== Экспансіянізм ===
Імперыялізм быў распаўсюджаны ў форме экспансіянізму праз [[васалітэт]], [[ірэдэнтызм]] і [[Права заваявання|заваёвы]].&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Pitts, Jennifer (15 June 2010). &quot;Political Theory of Empire and Imperialism&quot;. Annual Review of Political Science. 13: с. 211–235. doi:10.1146/annurev.polisci.051508.214538. ISSN 1094-2939}}&lt;/ref&gt;

'''Арыенталізм і ўяўная геаграфія'''

Імперскі кантроль, тэрытарыяльны і культурны, апраўдваецца праз дыскурсы пра разуменне імперыялістамі розных абшараў. Канцэптуальна ўяўныя геаграфіі тлумачаць абмежаванасці імперыялістычнага разумення грамадстваў розных прастор, населеных нееўрапейскім «Іншым»&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Hubbard, P., &amp; Kitchin, R. Eds. Key Thinkers on Space and Place, 2nd. Ed. Los Angeles, Calif:Sage Publications. 2010. p. 239.}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Siege of Belgrade (Nándorfehérvár) 1456.jpg|міні|аблога Белграда асманамі 1456]]
У сваёй кнізе «Арыенталізм» (1978) [[Эдвард Саід]] пісаў, што Захад распрацаваў канцэпцыю Усходу — уяўную геаграфію Ўсходняга свету, — якая функцыянуе як эсэнцыялізуючы дыскурс (спрашчаючая вытрымка), якая не прадстаўляе ані этнічнай разнастайнасці, ані сацыяльнай рэальнасці Ўсходняга свету&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Sharp, J. (2008). Geographies of Postcolonialism. Los Angeles:London:Sage Publications. pp. 16, 17.}}&lt;/ref&gt;. Што, зводзячы Усход да культурных сутнасцей, імперскі дыскурс выкарыстоўвае ідэнтычнасці, заснаваныя на месцы, дзеля будавання культурных адрозненняў і псіхалагічнай дыстанцыі паміж «Мы, Захад» і «Яны, Усход», а таксама паміж «Тут, на Захадзе» і «Там, на Усходзе»&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Said, Edward. &quot;Imaginative Geography and its Representations: Orientalizing the Oriental&quot;, Orientalism. New York:Vintage. p. 357}}&lt;/ref&gt;.

Гэтая культурная дыферэнцыяцыя была асабліва прыкметнай у кнігах і карцінах ранніх усходазнаўчых даследаванняў, еўрапейскіх даследаваннях Усходу, якія скажоныя ўяўлялі Усход як ірацыянальны і адсталы, супрацьлегласць рацыянальнаму і прагрэсіўнаму Захаду&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Sharp, J. Geographies of Postcolonialism. Los Angeles: London: Sage Publications. 2008. p. 22}}&lt;/ref&gt;. Вызначэнне Усходу як негатыўнага бачання заходняга свету, як яго ніжэйшага, не толькі ўзмацняла пачуццё ўласнага «я» Захаду, але і было спосабам упарадкавання Усходу і данясення яго да Захаду, каб ён мог быць падпарадкаваны і кантраляваны&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Said, Edward.(1979) &quot;Imaginative Geography and its Representations: Orientalizing the Oriental&quot;, Orientalism. New York: Vintage. p. 361}}&lt;/ref&gt;. Такім чынам, арыенталізм быў ідэалагічным абгрунтаваннем ранняга заходняга імперыялізму — сукупнасцю ведаў і ідэй, якія рацыяналізавалі сацыяльны, культурны, палітычны і эканамічны кантроль над іншымі, небелымі народамі&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Said, Edward. &quot;Imaginative Geography and its Representations: Orientalizing the Oriental&quot;, Orientalism. New York:Vintage. p. 357}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Gilmartin, Mary (2009). &quot;Colonialism/Imperialism&quot;. In Gallaher, Carolyn; Dahlman, Carl; Gilmartin, Mary; Mountz, Alison; Shirlow, Peter (eds.). Key Concepts in Political Geography. pp. 115–123}}&lt;/ref&gt;.

=== Картаграфічная прапаганда ===
[[Файл:Arthur Mees Flags of A Free Empire 1910 Cornell CUL PJM 1167 01 (Reddit source).jpg|міні|А. Мес. Сцягі Брытанскай імперыі 1910 ]]
Адным з галоўных інструментаў, якія выкарыстоўвалі імперыялісты, была картаграфія. Картаграфія — гэта «мастацтва, навука і тэхналогія стварэння карт», але гэтае вызначэнне праблематычнае. Яно засярэджвае ўвагу, на тым, што карты з’яўляюцца аб’ектыўнымі адлюстраваннямі свету, калі на самой справе яны служаць палітычным сродкам. Для Харлі карты служаць прыкладам канцэпцыі ўлады і ведаў [[Мішэль Фуко|М. Фуко]]&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Harley, J. B. (1989). &quot;Deconstructing the Map&quot; (PDF). Cartographica: The International Journal for Geographic Information and Geovisualization. 26 (2): 1–20, p. 2}}&lt;/ref&gt;.

Каб лепш праілюстраваць гэтую ідэю, Бассет засяроджвае свой аналіз на ролі карт 19-га стагоддзя падчас «Барацьбы за Афрыку». Ён сцвярджае, што карты «спрыялі імперыі, прасоўваючы, дапамагаючы і легітымізуючы пашырэнне французскай і брытанскай улады над Заходняй Афрыкай». Падчас аналізу картаграфічных метадаў 19-га ст. ён падкрэслівае выкарыстанне пустой прасторы для абазначэння невядомай або недаследаванай тэрыторыі. Гэта стымулявала імперскія і каланіяльныя дзяржавы атрымліваць «інфармацыю для запаўнення пустых месцаў на сучасных картах».

Нягледзячы на ​​тое, што картаграфічныя працэсы развіваліся дзякуючы імперыялізму, далейшы аналіз іх прагрэсу выяўляе шматлікія прадузятасці, звязаныя з еўрацэнтрызмам. Паводле Басэта, «даследчыкі ХІХ стагоддзя звычайна прасілі афрыканцаў намаляваць карты невядомых тэрыторый на зямлі. Многія з гэтых карт высока цаніліся за сваю дакладнасць», але не друкаваліся ў Еўропе, пакуль еўрапейцы іх не праверылі&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Bassett, Thomas J. (1994). &quot;Cartography and Empire Building in Nineteenth-Century West Africa&quot;. Geographical Review. 84 (3), с. 316–335}}&lt;/ref&gt;.

'''Культурны імперыялізм'''

Паняцце ''культурнага імперыялізму'' адносіцца да ажыццяўлення кантролю над насельніцтвам пры дапамозе '''мягкай сілы''' — культурнага ўплыву адной дамінуючай культуры на іншыя. Праз дэманстрацыю культурных прадуктаў і ўзораў спажывання, змяняецца мараль, культурны і грамадскі светапогляд падпарадкаванай культуры. Гэта азначае больш, чым проста папулярнасць «замежнай» музыкі, тэлебачання ці фільмаў сярод моладзі; хутчэй, насельніцтва змяняе свае ўласныя чаканні ад жыцця, жадаючы, каб яго ўласная краіна стала больш падобнай на намаляваную замежную краіну. Напрыклад, выявы раскошнага амерыканскага ладу жыцця ў мыльнай оперы «Далас» падчас халоднай вайны змянілі чаканні румын; больш познім прыкладам з’яўляецца ўплыў кантрабандных паўднёвакарэйскіх драматычных серыялаў у Паўночнай Карэі. Важнасць мяккай сілы не губляецца з-пад увагі аўтарытарным рэжымам, якія могуць супрацьстаяць такому ўплыву забаронамі на замежную папулярную культуру, кантролем над Інтэрнэтам і несанкцыянаванымі спадарожнікавымі антэнамі і г.д. Такое выкарыстанне культуры таксама не з’яўляецца новым — як частка рымскага імперыялізму рымляне дапускалі мясцовыя эліты да пераваг і раскошаў рымскай культуры і ладу жыцця, каб тыя потым добраахвотна ўдзельнічалі ў іх і спрыялі Рыму.

Імперыялізм падвяргаўся маральнаму асуджэнню з боку сваіх крытыкаў, і таму тэрмін «імперыялізм» часта выкарыстоўваецца ў міжнароднай прапагандзе як зневажальны знак для экспансіянісцкай і агрэсіўнай знешняй палітыкі&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=&quot;Imperialism.&quot; International Encyclopedia of the Social Sciences, 2nd edition.}}&lt;/ref&gt;.

'''Рэлігійны імперыялізм'''

Аспекты імперыялізму, матываваныя місіянствам і рэлігійным супрэматызмам, можна ахарактарызаваць як рэлігійны імперыялізм&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Cramer, Frederick H. (1952). &quot;The Arab Empire: A Religious Imperialism&quot;. Current History. 22 (130). University of California Press: с. 340–347}}&lt;/ref&gt;. Рэлігійны імперыялізм прадугледжвае пашырэнне рэлігійнай улады па ўзоры каланіяльных структур улады. У 1932 годзе навуковец Кліфард Маншардт вызначыў рэлігійны імперыялізм як «стан розуму, які кажа, што ў тое, у што я веру, павінны верыць усе астатнія; і які гатовы цярпець цяжкасці і прыносіць ахвяры дзеля пашырэння гэтага пераканання»&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Manshardt, Clifford (October 1932). &quot;What Will Succeed Religious Imperialism?&quot;. The Journal of Religion. 12 (4), с. 526–543}}&lt;/ref&gt;. Відавочна ўсе сусветныя рэлігіі і большасць цэркваў маюць гэтыя рысы ў сваіх вучэннях.

'''Псіхалагічны імперыялізм'''

Імперскі менталітэт можа грунтавацца на поглядах, якія супрацьпастаўляюць «прымітыўныя» і «развітыя» народы і культуры, тым самым апраўдваючы і заахвочваючы імперыялістычную практыку сярод удзельнікаў. Звязаныя з гэтым псіхалагічныя тропы ўключаюць «[[цяжар белага чалавека]]» і ідэю «[[Цывілізацыйная місія|цывілізацыйнай місіі]]» (французская: mission civilatrice)&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Linstrum, Erik (2016). &quot;The Laboratory in the Field: Inventing Imperial Psychology&quot;. Ruling Minds: Psychology in the British Empire. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. p. 36}}&lt;/ref&gt;.

'''Сацыяльны імперыялізм'''

Палітычная канцэпцыя сацыяльнага імперыялізм — гэта марксісцкі выраз, упершыню выкарыстаны ў пачатку 20 стагоддзя Леніным як «сацыялістычны на словах, імперыялістычны на справах», які апісвае Фабіянскае таварыства і іншыя не бальшавіцкія сацыялістычныя арганізацыі&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Lenin, Vladimir (1987). Essential Works of Lenin. Mineola, New York: Dover Publications. p. 254}}&lt;/ref&gt;. Падчас разладу з Савецкім Саюзам, Мао Цзэдун раскрытыкаваў яго лідараў як сацыял-імперыялістаў.

=== Сацыял дарвінізм ===
Пад сацыял-дарвінізмам у гуманітарных дысцыплінах разумеюць прыцягванне пеаракручаных на карысць «сільнейшага» законаў біялогіі, дзеля тлумачэння адносінаў паміж людзмі унутры грамадстваў. У практыцы пачатку ХХ ст. адрозненні у заможнасці, санітарных умовах, адукацыі паміж классамі і рэгіенамі часта тлумачыліся праз прызму расы і сацыяльнага паходжання. З часоў [[Асветніцтва]] «вярхі» павінны былі высакародна цывілізоўваць «нізы», «моцныя» ратаваць «слабых» ад «бруднага і злога дзікунства», ну а хто быў супраць — быў «непатрэбны» дзеля прагрэсу і эвалюцыі грамадства. Стывен Хоў апісваў станоўчы вынік панавання імперый так:
[[Файл:Russian expansion 1300-1914.png|міні|Маскоўская і расійская экспансія 1300 −1914 г.]]
«Прынамсі, некаторыя з вялікіх сучасных імперый — Брытанская, Французская, Аўстра-Венгерская, Расейкая і нават Асманская — маюць вартасці, якія занадта хутка забыліся. Яны забяспечвалі стабільнасць, бяспеку і прававы парадак для сваіх падданых. Яны стрымлівалі, а ў лепшым выпадку імкнуліся пераадолець патэнцыйна дзікія этнічныя ці рэлігійныя варожасці паміж народамі. А арыстакратыі, якія кіравалі большасцю з іх, часта былі значна больш ліберальнымі, гуманнымі і касмапалітычнымі, чым іх нібыта ўсё больш дэмакратычныя пераемнікі»&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Stephen Howe (2002). Empire: A Very Short Introduction. OUP Oxford. p. 164.}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Qing Empire circa 1820 EN.svg|міні|Імперыя Цын на 1820 г.]]
Спрэчным аспектам імперыялізму з’яўляецца абарона і апраўданне будаўніцтва імперыі, заснаванае на, здавалася б, рацыянальных падставах. У старажытным Кітаі «Цянься» абазначала землі, прастору і тэрыторыю, боска прызначаныя імператару ў адпаведнасці з універсальнымі і добра акрэсленымі прынцыпамі парадку. Цэнтр гэтай зямлі быў непасрэдна размеркаваны паміж імператарскім дваром, утвараючы цэнтр светапогляду, які сканцэнтраваны вакол імператарскага двара і канцэнтрычна распаўсюджваўся на буйных і дробных чыноўнікаў, а затым на простых грамадзян, залежных дзяржаў і, нарэшце, на крайніх «варвараў». Ідэя іерархіі Цянься давала кітайцам прывілеяванае становішча і апраўдвалася абяцаннем парадку і міру.

Нібыта навуковы характар ​​&quot;[[Сацыяльны дарвінізм|сацыяльнага дарвінізму]]&quot; і [[тэорыя рас]] фармавалі нібыта рацыянальнае апраўданне імперыялізму. Згодна з гэтай дактрынай, французскі палітык Жуль Фэры мог заявіць у 1883 годзе, што «вышэйшыя расы маюць права, таму што ў іх ёсць абавязак. Яны маюць абавязак цывілізаваць ніжэйшыя расы»&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Austen, Ralph (1969). Modern Imperialism. Lexington, Massachusetts: D.C. Heath. pp. 70–73}}&lt;/ref&gt;. Дж. А. Гобсан вызначае гэтае абгрунтаванне ў агульных рысах наступным чынам: &quot;Пажадана, каб зямля была заселенай, кіраванай і развівалася, наколькі гэта магчыма, расамі, якія могуць рабіць гэтую працу найлепш, г.зн. расамі з найвышэйшай «сацыяльнай эфектыўнасцю»&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.121968/page/n183/mode/2up?view=theater|загаловак=Hobson, J.A. Imperialism: A Study. Cosimo, Inc., 2005. p. 154}}&lt;/ref&gt;. Каралеўскае геаграфічнае таварыства Лондана і іншыя геаграфічныя таварыствы ў Еўропе мелі вялікі ўплыў і маглі фінансаваць падарожнікаў, якія вярталіся з апавяданнямі пра свае адкрыцці. Гэтыя грамадства таксама служылі прасторай для падарожнікаў, каб яны маглі падзяліцца гэтымі гісторыямі&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Gilmartin, Mary (2009). &quot;Colonialism/Imperialism&quot;. In Gallaher, Carolyn; Dahlman, Carl; Gilmartin, Mary; Mountz, Alison; Shirlow, Peter (eds.). Key Concepts in Political Geography. pp. 115–123.}}&lt;/ref&gt;. Палітычныя географы, такія як [[Фрыдрых Ратцэль]] з Германіі і Халфард Маккіндэр з Вялікабрытаніі, таксама падтрымлівалі імперыялізм.  Ратцэль лічыў, што экспансія неабходная для выжывання дзяржавы, і гэты аргумент дамінаваў у геапалітыцы на працягу дзесяцігоддзяў і стаў падмуркаў [[Нацызм|нацысцкай тэорыі]] «[[Жыццёвая прастора на Усходзе|жыццевай прасторы»]].  Брытанскі імперыялізм у некаторых маланаселеных рэгіёнах прымяняў прынцып, які цяпер называецца Terra nullius (лацінскі выраз, які паходзіць з рымскага права і азначае «нічыйная зямля»). Брытанскія паселішчы ў Аўстраліі ці ЗША ў 18-19 ст. , напрыклад, заснаваныя на праве terra nullius, бо пасяленцы лічылі зямлю кантынента нявыкарыстанай яе першапачатковымі жыхарамі. Рыторыка каланізатараў пра расавую перавагу, здаецца, усё яшчэ мае свой уплыў. Напрыклад, ва ўсёй Лацінскай Амерыцы, Індыі і Усходняй Азіі «беласць» дагэтуль шануецца, і распаўсюджваныя розныя формы blanqueamiento (адбельвання).

Імперскія перыферыі выйгралі ад павышэння эканамічнай эфектыўнасці дзякуючы будаўніцтву дарог, школ, шпіталёў іншай інфраструктуры і ўкараненню новых тэхналогій. Герберт Люці адзначае, што самі былыя каланіяльныя народы не праяўляюць жадання ліквідаваць асноўныя наступствы гэтага працэсу. Так што як палітычная маніпуляцыя і маральны абсалютызм крытыка імперыялізму мае месца, але не мусць быць абсалютнай&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Mommsen, Wolfgang (1982). Theories of Imperialism, (tr. Falla, P. S. Chicago: University of Chicago Press), p 76–77}}&lt;/ref&gt;.

'''Экалагічны дэтэрмінізм'''

Канцэпцыя [[Геаграфічны дэтэрмінізм|экалагічнага дэтэрмінізму]] з часоў Старажытнага свету служыла маральным апраўданнем панавання над пэўнымі тэрыторыямі і народамі. Школа экалагічнага дэтэрмінізму лічыла, што асяроддзе, у якім жывуць пэўныя людзі, вызначае іх паводзіны і тым самым пацвярджае іх права і здольгнасці да панавання. Некаторыя навукоўцы-геаграфы ва ўмовах каланіялных імперый падзялілі свет на кліматычныя зоны. Гэтыя навукоўцы лічылі, што Паўночная Еўропа і сярэднеатлантычны ўмераны клімат ствараюць працавітых, маральных і сумленных людзей. Наадварот, трапічны клімат нібыта спарадзіў лянівыя погляды, распусту ў сексуальных адносінах, экзатычную культуру і маральную дэгенерацыю. Лічылася, што трапічныя народы «менш цывілізаваныя» і маюць патрэбу ў еўрапейскім кіраўніцтве&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Gilmartin, Mary (2009). &quot;Colonialism/Imperialism&quot;. In Gallaher, Carolyn; Dahlman, Carl; Gilmartin, Mary; Mountz, Alison; Shirlow, Peter (eds.). Key Concepts in Political Geography. pp. 115–123. doi:10.4135/9781446279496.n13. ISBN 978-1-4129-4672-8.}}&lt;/ref&gt;,  таму каланіяльны кантроль апраўдвалі як цывілізацыйную місію. Напрыклад, амерыканскі географ Элен Чэрчыль Сэмпл сцвярджала, што, нягледзячы на ​​тое, што людзі ўзніклі ў тропіках, яны змаглі стаць паўнавартаснымі людзьмі толькі ва ўмераным поясе. На працягу трох асноўных хваль еўрапейскага каланіялізму (першая ў Амерыцы, другая ў Азіі і апошняя ў Афрыцы) экалагічны дэтэрмінізм паслужыў для катэгарычнага размяшчэння карэнных народаў у расавай іерархіі ніжэй за еўрапеоідаў. «Трапічнасць» рас можна параўнаць з арыенталізмам Эдварда Саіда як канструяванне Захадам усходу як «іншага»&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Arnold, David (2000). &quot;&quot;Illusory Riches&quot;: Representations of the Tropical World, 1840–1950&quot;. Singapore Journal of Tropical Geography. 21 (1), с. 6–18. Bibcode:2000SJTG...21....6A. doi:10.1111/1467-9493.00060}}&lt;/ref&gt;.  Паводле Саіда, арыенталізм дазволіў Еўропе заявіць пра сябе як пра вышэйшую і норму, што апраўдвала яе дамінаванне над эсэнцыялізаваным Усходам&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Mountz, Alison (2009). &quot;The other&quot;. In Gallaher, Carolyn; Dahlman, Carl; Gilmartin, Mary; Mountz, Alison; Shirlow, Peter (eds.). Key Concepts in Political Geography. pp. 328–338}}&lt;/ref&gt;. З іншага боку як і каланіяльны расавы дэтэрмінізм так і саідаўскі Арыенталізм — гэта погляд на народы, заснаваны на іх геаграфічным размяшчэнні&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Gilmartin, Mary (2009). &quot;Colonialism/Imperialism&quot;. In Gallaher, Carolyn; Dahlman, Carl; Gilmartin, Mary; Mountz, Alison; Shirlow, Peter (eds.). Key Concepts in Political Geography. pp. 115–123.}}&lt;/ref&gt;. У сучасных, узніклых у выніку дэмаграфічнага крызісу, [[Глабалізацыя|глабалізацыі]], масавых міграцый, адбываецца рост долі нееўрапейскіх абшынаў у грамадствах Захаду, якія развіваюцца ў кірунку [[мультыкультуралізм]]у.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Imperialism}}

{{Каланіяльныя імперыі}}
{{Фашызм, тэмы}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]
[[Катэгорыя:Капіталізм]]
[[Катэгорыя:Каланіялізм]]
[[Катэгорыя:Марксізм]]
[[Катэгорыя:Імперыялізм| ]]</text>
      <sha1>ld9d3ylyops5gf2kcba3qip2alnebsx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вікіпедыя:Шаблоны</title>
    <ns>4</ns>
    <id>47505</id>
    <revision>
      <id>5181199</id>
      <parentid>5058480</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T16:01:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-44507-44</username>
        <id>172600</id>
      </contributor>
      <comment>kulupkul</comment>
      <origin>5181199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8887" sha1="6ystnlndshben776jpwke65dnqnkvni" xml:space="preserve">{{Рэкамендацыя|imageright={{shortcut|ВП:tagar}}}}
Шаблоны -- магутны сродак, які дапамагае палепшыць арганізацыю Вікіпедыі. Карыстайцеся існымі шаблонамі і дадавайце новыя пры патрэбе.

== Дакументацыя шаблонаў ==
У выпадку, калі правілы выкарыстання шаблона невідавочныя, мае сэнс ствараць старонку дакументацыі, дзе апісаць прызначэнне шаблона, параметры, правілы выкарыстання і іншыя асаблівасці. Дакументацыю можна дадаць на старонку шаблона, паставіўшы &lt;tt&gt;&lt;nowiki&gt;{{doc}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/tt&gt; унутры тэгаў &lt;tt&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/tt&gt;.

== Катэгорыі ==
Шаблоны, як і артыкулы, варта катэгарызаваць. Катэгорыі дадаюцца на самой старонцы шаблона (не на старонках дакументацыі і не на іншых падстаронках) унутры тэгаў &lt;tt&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/tt&gt;. Шаблоны мусяць дадавацца ў падкатэгорыі катэгорыі [[:Катэгорыя:Шаблоны|Шаблоны]], і не павінны ўваходзіць у катэгорыі, прызначаныя для артыкулаў.

== Ужыванне ==
Шаблоны не з’яўляюцца артыкуламі, а з’яўляюцца тэхнічнымі старонкамі, якія патрэбны для паляпшэння працы з праектам. Па гэтай прычыне шаблон мусіць выкарыстоўвацца, бо невыкарыстаны шаблон не мае сэнсу для праекта. Невыкарыстаныя шаблоны без перспектывы выкарыстання і без дастатковага тлумачэння (такое тлумачэнне можа быць, напрыклад, на старонцы дакументацыі) мусяць [[Вікіпедыя:Хуткае выдаленне#Шаблоны|хутка выдаляцца]].

Перад стварэннем шаблона ўважліва вывучыце ўжо існуючыя шаблоны падобнай тэматыкі. Магчыма, іншага шаблона будзе дастакова для выканання патрэбных мэт, ці прасцей будзе дапрацаваць існуючы шаблон, чым ствараць новы.

Не рэкамендуецца стварэнне шаблонаў, якія па функцыях ідэнтычны ўжо існуючым шаблонам, а адрозніваюцца толькі афармленнем.

== Навігацыйныя шаблоны ==
Навігацыйныя шаблоны — адмысловы клас шаблонаў, якія звычайна знаходзяцца ўнізе старонкі і змяшчаюць спасылкі на звязаныя артыкулы.

Для навігацыйных шаблонаў маюцца пэўныя патрабаванні да зместу:
* Змест навігацыйных шаблонаў павінен адпавядаць прынцыпам [[Вікіпедыя:Нейтральны пункт гледжання]], [[Вікіпедыя:Правяральнасць]], [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя]].
* Для навігацыйных шаблонаў павінен быць акрэслены (відавочна або прыблізна) пералік артыкулаў, якія ў яго ўваходзяць. Не варта ствараць шаблоны, якія тэарэтычна могуць змяшчаць вялікую колькасць старонак (больш за 100). У такім выпадку мае сэнс разбіць шаблон на некалькі, або дакладна прапісаць у дакументацыі крытэрыі ўключэння.
* Навігацыйныя шаблоны павінны змяшчаць тэматычна звязаныя артыкулы. Не павінна існаваць навігацыйных шаблонаў са штучнай групоўкай ці іншымі неапраўданымі крытэрыямі ўключэння. 
* Навігацыйныя шаблоны павінны быць завершанымі. Не дапускаецца стварэнне навігацыйных шаблонаў, якія не могуць змясціць усе меркаваныя элементы з той прычыны, што яны невядомы стваральніку. Як альтэрнатыва, у такіх выпадках можна ствараць каардынацыйныя спісы, або выкарыстоўваць шаблоны паслядоўнасцей ({{Ш|Паслядоўнасць людзей}}, {{Ш|Succession box}}).
* Навігацыйныя шаблоны павінны выконваць навігацыйную ролю. Для артыкулаў, якія змяшчаюцца ў шаблоне, павінен быць сэнс для пераходу з аднаго артыкула на іншы. Таксама для выкананняў мэт навігацыі трэба сачыць, каб артыкулы змяшчалі не больш 3-4 шаблоны ўнізе. Шаблоны, якія з’яўляюцца менш значнымі ў параўнанні з іншымі, магчыма, не варта ствараць, бо яны не змогуць выконваць навігацыйную ролю. Калі ж у артыкуле патрэбна размясціць больш за 3-4 шаблоны, то рэкамендуецца дадаваць іх у згортвальныя блокі. 

Навігацыйныя шаблоны мусяць стаяць ва ўсіх артыкулах, згаданых у шаблоне, і не стаяць ні ў якіх іншых артыкулах.

Не рэкамендуецца рабіць у навігацыйных шаблонах даданне катэгорый у артыкулы, якія іх змяшчаюць, з дапамогай тэгаў &lt;tt&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;includeonly&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/tt&gt;. Катэгорыі могуць дадавацца шаблонамі-карткамі, або непасрэдна быць прапісанымі ў артыкуле.

== Шаблоны-юзербоксы ==
Юзербоксы — спецыяльныя шаблоны, якія адлюстроўваюцца на старонцы ўдзельніка і паведамляюць пэўную інфармацыю пра яго. Змест такіх шаблонаў павінен адпавядаць [[Вікіпедыя:Старонка ўдзельніка]]. Назвы шаблонаў юзербоксаў мусяць пачынацца з &quot;Шаблон:Userbox/&quot;, напрыклад [[Шаблон:Userbox/Студэнт]].

Юзербоксы, як і іншыя шаблоны, мусяць выкарыстоўвацца, у адваротным выпадку яны могуць быць выдаленыя. Выкарыстанне шаблонаў-юзербоксаў можна забяспечыць даданнем іх на адмысловую старонку [[Вікіпедыя:Юзербоксы]], дзе даюцца спісы юзербоксаў з катэгарызацыяй.

У выпадку, калі на старонцы іншага ўдзельніка юзербоксам пазначана нейкая інфармацыя, дапушчальна замяніць яе на шаблон-юзербокс, які нясе тую ж сэнсавую інфармацыю. Пры гэтым трэба ўважліва ставіцца да істотнага змянення зместу шаблона (напрыклад, сцяга або адценняў сэнсу ў подпісе), бо яно можа выклікаць нязгоду ўдзельніка, у якога шаблон стаіць.

== Гл. таксама ==
* [[Вікіпедыя:Размовы пра шаблоны]]
* [[Вікіпедыя:Механізм шаблонаў]] — пра стварэнне і выкарыстанне шаблонаў.

{{Правілы Вікіпедыі}}

[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Службовыя]]</text>
      <sha1>6ystnlndshben776jpwke65dnqnkvni</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181200</id>
      <parentid>5181199</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T16:02:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aqurs1</username>
        <id>90683</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Праўка аўтарства [[Special:Contributions/~2026-44507-44|~2026-44507-44]] ([[User talk:~2026-44507-44|размовы]]) адкочана; вернута апошняя версія аўтарства [[User:M.L.Bot|M.L.Bot]]</comment>
      <origin>5058480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8884" sha1="95xshtp1rafeliv8faxmtp6k0di44em" xml:space="preserve">{{Рэкамендацыя|imageright={{shortcut|ВП:Ш}}}}
Шаблоны -- магутны сродак, які дапамагае палепшыць арганізацыю Вікіпедыі. Карыстайцеся існымі шаблонамі і дадавайце новыя пры патрэбе.

== Дакументацыя шаблонаў ==
У выпадку, калі правілы выкарыстання шаблона невідавочныя, мае сэнс ствараць старонку дакументацыі, дзе апісаць прызначэнне шаблона, параметры, правілы выкарыстання і іншыя асаблівасці. Дакументацыю можна дадаць на старонку шаблона, паставіўшы &lt;tt&gt;&lt;nowiki&gt;{{doc}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/tt&gt; унутры тэгаў &lt;tt&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/tt&gt;.

== Катэгорыі ==
Шаблоны, як і артыкулы, варта катэгарызаваць. Катэгорыі дадаюцца на самой старонцы шаблона (не на старонках дакументацыі і не на іншых падстаронках) унутры тэгаў &lt;tt&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/tt&gt;. Шаблоны мусяць дадавацца ў падкатэгорыі катэгорыі [[:Катэгорыя:Шаблоны|Шаблоны]], і не павінны ўваходзіць у катэгорыі, прызначаныя для артыкулаў.

== Ужыванне ==
Шаблоны не з’яўляюцца артыкуламі, а з’яўляюцца тэхнічнымі старонкамі, якія патрэбны для паляпшэння працы з праектам. Па гэтай прычыне шаблон мусіць выкарыстоўвацца, бо невыкарыстаны шаблон не мае сэнсу для праекта. Невыкарыстаныя шаблоны без перспектывы выкарыстання і без дастатковага тлумачэння (такое тлумачэнне можа быць, напрыклад, на старонцы дакументацыі) мусяць [[Вікіпедыя:Хуткае выдаленне#Шаблоны|хутка выдаляцца]].

Перад стварэннем шаблона ўважліва вывучыце ўжо існуючыя шаблоны падобнай тэматыкі. Магчыма, іншага шаблона будзе дастакова для выканання патрэбных мэт, ці прасцей будзе дапрацаваць існуючы шаблон, чым ствараць новы.

Не рэкамендуецца стварэнне шаблонаў, якія па функцыях ідэнтычны ўжо існуючым шаблонам, а адрозніваюцца толькі афармленнем.

== Навігацыйныя шаблоны ==
Навігацыйныя шаблоны — адмысловы клас шаблонаў, якія звычайна знаходзяцца ўнізе старонкі і змяшчаюць спасылкі на звязаныя артыкулы.

Для навігацыйных шаблонаў маюцца пэўныя патрабаванні да зместу:
* Змест навігацыйных шаблонаў павінен адпавядаць прынцыпам [[Вікіпедыя:Нейтральны пункт гледжання]], [[Вікіпедыя:Правяральнасць]], [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя]].
* Для навігацыйных шаблонаў павінен быць акрэслены (відавочна або прыблізна) пералік артыкулаў, якія ў яго ўваходзяць. Не варта ствараць шаблоны, якія тэарэтычна могуць змяшчаць вялікую колькасць старонак (больш за 100). У такім выпадку мае сэнс разбіць шаблон на некалькі, або дакладна прапісаць у дакументацыі крытэрыі ўключэння.
* Навігацыйныя шаблоны павінны змяшчаць тэматычна звязаныя артыкулы. Не павінна існаваць навігацыйных шаблонаў са штучнай групоўкай ці іншымі неапраўданымі крытэрыямі ўключэння. 
* Навігацыйныя шаблоны павінны быць завершанымі. Не дапускаецца стварэнне навігацыйных шаблонаў, якія не могуць змясціць усе меркаваныя элементы з той прычыны, што яны невядомы стваральніку. Як альтэрнатыва, у такіх выпадках можна ствараць каардынацыйныя спісы, або выкарыстоўваць шаблоны паслядоўнасцей ({{Ш|Паслядоўнасць людзей}}, {{Ш|Succession box}}).
* Навігацыйныя шаблоны павінны выконваць навігацыйную ролю. Для артыкулаў, якія змяшчаюцца ў шаблоне, павінен быць сэнс для пераходу з аднаго артыкула на іншы. Таксама для выкананняў мэт навігацыі трэба сачыць, каб артыкулы змяшчалі не больш 3-4 шаблоны ўнізе. Шаблоны, якія з’яўляюцца менш значнымі ў параўнанні з іншымі, магчыма, не варта ствараць, бо яны не змогуць выконваць навігацыйную ролю. Калі ж у артыкуле патрэбна размясціць больш за 3-4 шаблоны, то рэкамендуецца дадаваць іх у згортвальныя блокі. 

Навігацыйныя шаблоны мусяць стаяць ва ўсіх артыкулах, згаданых у шаблоне, і не стаяць ні ў якіх іншых артыкулах.

Не рэкамендуецца рабіць у навігацыйных шаблонах даданне катэгорый у артыкулы, якія іх змяшчаюць, з дапамогай тэгаў &lt;tt&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;includeonly&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/tt&gt;. Катэгорыі могуць дадавацца шаблонамі-карткамі, або непасрэдна быць прапісанымі ў артыкуле.

== Шаблоны-юзербоксы ==
Юзербоксы — спецыяльныя шаблоны, якія адлюстроўваюцца на старонцы ўдзельніка і паведамляюць пэўную інфармацыю пра яго. Змест такіх шаблонаў павінен адпавядаць [[Вікіпедыя:Старонка ўдзельніка]]. Назвы шаблонаў юзербоксаў мусяць пачынацца з &quot;Шаблон:Userbox/&quot;, напрыклад [[Шаблон:Userbox/Студэнт]].

Юзербоксы, як і іншыя шаблоны, мусяць выкарыстоўвацца, у адваротным выпадку яны могуць быць выдаленыя. Выкарыстанне шаблонаў-юзербоксаў можна забяспечыць даданнем іх на адмысловую старонку [[Вікіпедыя:Юзербоксы]], дзе даюцца спісы юзербоксаў з катэгарызацыяй.

У выпадку, калі на старонцы іншага ўдзельніка юзербоксам пазначана нейкая інфармацыя, дапушчальна замяніць яе на шаблон-юзербокс, які нясе тую ж сэнсавую інфармацыю. Пры гэтым трэба ўважліва ставіцца да істотнага змянення зместу шаблона (напрыклад, сцяга або адценняў сэнсу ў подпісе), бо яно можа выклікаць нязгоду ўдзельніка, у якога шаблон стаіць.

== Гл. таксама ==
* [[Вікіпедыя:Размовы пра шаблоны]]
* [[Вікіпедыя:Механізм шаблонаў]] — пра стварэнне і выкарыстанне шаблонаў.

{{Правілы Вікіпедыі}}

[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Службовыя]]</text>
      <sha1>95xshtp1rafeliv8faxmtp6k0di44em</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Паморскае ваяводства</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48871</id>
    <revision>
      <id>5181060</id>
      <parentid>4779966</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T12:32:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5181060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3022" sha1="pzsukq9jy0749pzfvo7sdsd68nljxu5" xml:space="preserve">{{значэнні|Паморскае ваяводства (значэнні)}}
{{Адміністратыўная адзінка}}
'''Паморскае ваяводства''' ({{lang-pl|województwo pomorskie}}) — ваяводства на поўначы [[Польшча|Польшчы]]. Адміністрацыйны цэнтр і найбуйнейшы горад — [[Гданьск]]. Насельніцтва — 2 290 070 жыхароў (2013 год), гарадскога 74 %&lt;ref&gt;Główny Urząd Statystyczny, dane za rok 2013 [http://stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/l_powierzchnia_i_ludnosc_przekroj_terytorialny_2013.pdf]&lt;/ref&gt;. Плошча 22,7 тыс. км². Адміністрацыйны цэнтр — г. [[Гданьск]]. Найбуйнейшыя гарады: [[Гдыня]], [[Слупск]], [[Сопат]]. Рэльеф нізінны на ўзбярэжжы [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] і ў межах дэльты р. [[Вісла]] (Віслянскія Жулавы), у цэнтральнай частцы Кашубскае Паазер’е (вышыня да 329 м, г. Вяжыца). Клімат умераны, пераходны да марскога. Сярэдняя тэмпература студзеня ад −1 °C да −3 °C, ліп. 16—17,5 °C, [[ападкі|ападкаў]] 500—600 мм за год. Галоўная рака — Вісла (з прытокамі [[Вда]] і [[Вяжыца]]), [[Леба]], [[Слупя]]. Найбуйнейшыя азёры Вдзыдзэ і Радунскае. Глебы пераважна [[падзолістыя глебы|падзолістыя]], у далінах рэк алювіяльныя. Пад лесам каля 30 % тэрыторыі (хвоя, елка, бук). Гаспадарка прамыслова-аграрная. [[Прамысловасць]]: [[машынабудаванне]] (пераважае [[суднабудаванне]] і суднарамонт, радыётэхнічная, электронная), [[хімічная прамысловасць|хімічная]], нафтахімічная, фармацэўтычная, харчовая, дрэваапрацоўчая, лёгкая. Пад сельскагаспадарчымі ўгоддзямі 54 % тэрыторыі. Вырошчваюць жыта, пшаніцу, бульбу, цукровыя буракі, кармавыя травы. Гадуюць буйную рагатую жывёлу, свіней. [[Рыбалоўства]]. [[Турызм]] (Сопат, Ястшэмбе-Гура, Уладыславова і інш.).

== Вядомыя асобы ==
* [[Анджэй Лепер]]
{{зноскі}}
{{Паморскае ваяводства}}
{{Ваяводствы Польшчы}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Ваяводствы Польшчы]]
[[Катэгорыя:Паморскае ваяводства| ]]</text>
      <sha1>pzsukq9jy0749pzfvo7sdsd68nljxu5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181061</id>
      <parentid>5181060</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T12:33:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5181061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3128" sha1="dl97r8qdnspirkeexe12q8kxxl4a0r0" xml:space="preserve">{{значэнні|Паморскае ваяводства (значэнні)}}
{{Адміністратыўная адзінка}}
'''Паморскае ваяводства''' ({{lang-pl|województwo pomorskie}}) — ваяводства на поўначы [[Польшча|Польшчы]]. Адміністрацыйны цэнтр і найбуйнейшы горад — [[Гданьск]]. Насельніцтва — 2 290 070 жыхароў (2013 год), гарадскога 74 %&lt;ref&gt;Główny Urząd Statystyczny, dane za rok 2013 [http://stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/l_powierzchnia_i_ludnosc_przekroj_terytorialny_2013.pdf]&lt;/ref&gt;. Плошча 22,7 тыс. км². Адміністрацыйны цэнтр — г. [[Гданьск]]. Найбуйнейшыя гарады: [[Гдыня]], [[Слупск]], [[Сопат]]. Рэльеф нізінны на ўзбярэжжы [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] і ў межах дэльты р. [[Вісла]] (Віслянскія Жулавы), у цэнтральнай частцы Кашубскае Паазер’е (вышыня да 329 м, г. Вяжыца). Клімат умераны, пераходны да марскога. Сярэдняя тэмпература студзеня ад −1 °C да −3 °C, ліп. 16—17,5 °C, [[ападкі|ападкаў]] 500—600 мм за год. Галоўная рака — Вісла (з прытокамі [[Вда]] і [[Вяжыца]]), [[Леба]], [[Слупя]]. Найбуйнейшыя азёры Вдзыдзэ і Радунскае. Глебы пераважна [[падзолістыя глебы|падзолістыя]], у далінах рэк алювіяльныя. Пад лесам каля 30 % тэрыторыі (хвоя, елка, бук). Гаспадарка прамыслова-аграрная. [[Прамысловасць]]: [[машынабудаванне]] (пераважае [[суднабудаванне]] і суднарамонт, радыётэхнічная, электронная), [[хімічная прамысловасць|хімічная]], нафтахімічная, фармацэўтычная, харчовая, дрэваапрацоўчая, лёгкая. Пад сельскагаспадарчымі ўгоддзямі 54 % тэрыторыі. Вырошчваюць жыта, пшаніцу, бульбу, цукровыя буракі, кармавыя травы. Гадуюць буйную рагатую жывёлу, свіней. [[Рыбалоўства]]. [[Турызм]] (Сопат, Ястшэмбе-Гура, Уладыславова і інш.).

== Вядомыя асобы ==
* [[Анджэй Лепер]]

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Паморскае ваяводства|||}}
{{зноскі}}
{{Паморскае ваяводства}}
{{Ваяводствы Польшчы}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Ваяводствы Польшчы]]
[[Катэгорыя:Паморскае ваяводства| ]]</text>
      <sha1>dl97r8qdnspirkeexe12q8kxxl4a0r0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181062</id>
      <parentid>5181061</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T12:33:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5181062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3156" sha1="29bhlft8ym06po598adj503q6fpjbmi" xml:space="preserve">{{значэнні|Паморскае ваяводства (значэнні)}}
{{Адміністратыўная адзінка}}
'''Паморскае ваяводства''' ({{lang-pl|województwo pomorskie}}) — ваяводства на поўначы [[Польшча|Польшчы]]. Адміністрацыйны цэнтр і найбуйнейшы горад — [[Гданьск]]. Насельніцтва — 2 290 070 жыхароў (2013 год), гарадскога 74 %&lt;ref&gt;Główny Urząd Statystyczny, dane za rok 2013 [http://stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/l_powierzchnia_i_ludnosc_przekroj_terytorialny_2013.pdf]&lt;/ref&gt;. Плошча 22,7 тыс. км². Адміністрацыйны цэнтр — г. [[Гданьск]]. Найбуйнейшыя гарады: [[Гдыня]], [[Слупск]], [[Сопат (Польшча)|Сопат]]. Рэльеф нізінны на ўзбярэжжы [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] і ў межах дэльты р. [[Вісла]] (Віслянскія Жулавы), у цэнтральнай частцы Кашубскае Паазер’е (вышыня да 329 м, г. Вяжыца). Клімат умераны, пераходны да марскога. Сярэдняя тэмпература студзеня ад −1 °C да −3 °C, ліп. 16—17,5 °C, [[ападкі|ападкаў]] 500—600 мм за год. Галоўная рака — Вісла (з прытокамі [[Вда]] і [[Вяжыца]]), [[Леба]], [[Слупя]]. Найбуйнейшыя азёры Вдзыдзэ і Радунскае. Глебы пераважна [[падзолістыя глебы|падзолістыя]], у далінах рэк алювіяльныя. Пад лесам каля 30 % тэрыторыі (хвоя, елка, бук). Гаспадарка прамыслова-аграрная. [[Прамысловасць]]: [[машынабудаванне]] (пераважае [[суднабудаванне]] і суднарамонт, радыётэхнічная, электронная), [[хімічная прамысловасць|хімічная]], нафтахімічная, фармацэўтычная, харчовая, дрэваапрацоўчая, лёгкая. Пад сельскагаспадарчымі ўгоддзямі 54 % тэрыторыі. Вырошчваюць жыта, пшаніцу, бульбу, цукровыя буракі, кармавыя травы. Гадуюць буйную рагатую жывёлу, свіней. [[Рыбалоўства]]. [[Турызм]] (Сопат, Ястшэмбе-Гура, Уладыславова і інш.).

== Вядомыя асобы ==
* [[Анджэй Лепер]]

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Паморскае ваяводства|||}}
{{зноскі}}
{{Паморскае ваяводства}}
{{Ваяводствы Польшчы}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Ваяводствы Польшчы]]
[[Катэгорыя:Паморскае ваяводства| ]]</text>
      <sha1>29bhlft8ym06po598adj503q6fpjbmi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181076</id>
      <parentid>5181062</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T12:46:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5181076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3178" sha1="3rqixkkn0gel1phy2caztmdat0rw4tn" xml:space="preserve">{{значэнні|Паморскае ваяводства (значэнні)}}
{{Адміністратыўная адзінка}}
'''Паморскае ваяводства''' ({{lang-pl|województwo pomorskie}}) — ваяводства на поўначы [[Польшча|Польшчы]]. Адміністрацыйны цэнтр і найбуйнейшы горад — [[Гданьск]]. Насельніцтва — 2 290 070 жыхароў (2013 год), гарадскога 74 %&lt;ref&gt;Główny Urząd Statystyczny, dane za rok 2013 [http://stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/l_powierzchnia_i_ludnosc_przekroj_terytorialny_2013.pdf]&lt;/ref&gt;. Плошча 22,7 тыс. км². Адміністрацыйны цэнтр — г. [[Гданьск]]. Найбуйнейшыя гарады: [[Гдыня]], [[Слупск]], [[Сопат (Польшча)|Сопат]]. Рэльеф нізінны на ўзбярэжжы [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] і ў межах дэльты р. [[Вісла]] (Віслянскія Жулавы), у цэнтральнай частцы Кашубскае Паазер’е (вышыня да 329 м, г. Вяжыца). Клімат умераны, пераходны да марскога. Сярэдняя тэмпература студзеня ад −1 °C да −3 °C, ліп. 16—17,5 °C, [[ападкі|ападкаў]] 500—600 мм за год. Галоўная рака — Вісла (з прытокамі [[Вда]] і [[Вяжыца]]), [[Леба]], [[Слупя (рака)|Слупя]]. Найбуйнейшыя азёры Вдзыдзэ і Радунскае. Глебы пераважна [[падзолістыя глебы|падзолістыя]], у далінах рэк алювіяльныя. Пад лесам каля 30 % тэрыторыі (хвоя, елка, бук). Гаспадарка прамыслова-аграрная. [[Прамысловасць]]: [[машынабудаванне]] (пераважае [[суднабудаванне]] і суднарамонт, радыётэхнічная, электронная), [[хімічная прамысловасць|хімічная]], нафтахімічная, фармацэўтычная, харчовая, дрэваапрацоўчая, лёгкая. Пад сельскагаспадарчымі ўгоддзямі 54 % тэрыторыі. Вырошчваюць жыта, пшаніцу, бульбу, цукровыя буракі, кармавыя травы. Гадуюць буйную рагатую жывёлу, свіней. [[Рыбалоўства]]. [[Турызм]] (Сопат, Ястшэмбе-Гура, Уладыславова і інш.).

== Вядомыя асобы ==
* [[Анджэй Лепер]]

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Паморскае ваяводства|||}}
{{зноскі}}
{{Паморскае ваяводства}}
{{Ваяводствы Польшчы}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Ваяводствы Польшчы]]
[[Катэгорыя:Паморскае ваяводства| ]]</text>
      <sha1>3rqixkkn0gel1phy2caztmdat0rw4tn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181144</id>
      <parentid>5181076</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T13:46:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5181144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3182" sha1="rfs58e1r3ybs37v7vky30ffu7q78cnd" xml:space="preserve">{{значэнні|Паморскае ваяводства (значэнні)}}
{{Адміністратыўная адзінка}}
'''Паморскае ваяводства''' ({{lang-pl|województwo pomorskie}}) — ваяводства на поўначы [[Польшча|Польшчы]]. Адміністрацыйны цэнтр і найбуйнейшы горад — [[Гданьск]]. Насельніцтва — 2 290 070 жыхароў (2013 год), гарадскога 74 %&lt;ref&gt;Główny Urząd Statystyczny, dane za rok 2013 [http://stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/l_powierzchnia_i_ludnosc_przekroj_terytorialny_2013.pdf]&lt;/ref&gt;. Плошча 22,7 тыс. км². Адміністрацыйны цэнтр — г. [[Гданьск]]. Найбуйнейшыя гарады: [[Гдыня]], [[Слупск]], [[Сопат (Польшча)|Сопат]]. Рэльеф нізінны на ўзбярэжжы [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] і ў межах дэльты р. [[Вісла]] (Віслянскія Жулавы), у цэнтральнай частцы Кашубскае Паазер’е (вышыня да 329 м, г. Вяжыца). Клімат умераны, пераходны да марскога. Сярэдняя тэмпература студзеня ад −1 °C да −3 °C, ліп. 16—17,5 °C, [[ападкі|ападкаў]] 500—600 мм за год. Галоўная рака — Вісла (з прытокамі [[Вда]] і [[Вяжыца]]), [[Леба]], [[Слупя (рака)|Слупя]]. Найбуйнейшыя азёры [[Вдзыдзэ]] і Радунскае. Глебы пераважна [[падзолістыя глебы|падзолістыя]], у далінах рэк алювіяльныя. Пад лесам каля 30 % тэрыторыі (хвоя, елка, бук). Гаспадарка прамыслова-аграрная. [[Прамысловасць]]: [[машынабудаванне]] (пераважае [[суднабудаванне]] і суднарамонт, радыётэхнічная, электронная), [[хімічная прамысловасць|хімічная]], нафтахімічная, фармацэўтычная, харчовая, дрэваапрацоўчая, лёгкая. Пад сельскагаспадарчымі ўгоддзямі 54 % тэрыторыі. Вырошчваюць жыта, пшаніцу, бульбу, цукровыя буракі, кармавыя травы. Гадуюць буйную рагатую жывёлу, свіней. [[Рыбалоўства]]. [[Турызм]] (Сопат, Ястшэмбе-Гура, Уладыславова і інш.).

== Вядомыя асобы ==
* [[Анджэй Лепер]]

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Паморскае ваяводства|||}}
{{зноскі}}
{{Паморскае ваяводства}}
{{Ваяводствы Польшчы}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Ваяводствы Польшчы]]
[[Катэгорыя:Паморскае ваяводства| ]]</text>
      <sha1>rfs58e1r3ybs37v7vky30ffu7q78cnd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кольская звышглыбокая свідравіна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55979</id>
    <revision>
      <id>5181348</id>
      <parentid>5125915</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T07:48:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Свідравіны]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5181348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8243" sha1="gnyjxx3ezp45iq594qnun3zkv4jhhxn" xml:space="preserve">{{Універсальная картка}}

'''Кольская звышглыбокая свідравіна''' (СГ-3) — найглыбейшая [[свідравіна]] ў свеце. Знаходзіцца ў [[Мурманская вобласць|Мурманскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], за 10 км на захад ад горада [[Запалярны|Запалярнага]], на тэрыторыі [[Балтыйскі шчыт|Балтыйскага шчыта]]. Яе глыбіня складае 12 262 метры. У адрозненне ад іншых звышглубокіх свідравін, якія рабіліся для здабычы [[нафта|нафты]] або геолагавыведкі, СГ-3 была прасвідраваная выключна з мэтай даследавання [[Літасфера|літасферы]] ў тым месцы, дзе [[мяжа Махаровічыча]] падыходзіць блізка да паверхні [[Планета Зямля|Зямлі]].[[Выява:Кольская сверхглубокая скважина crop.jpg|thumb|300px|Кольская звышглыбокая, фотаздымак 2007 года]]
== Гісторыя ==

Кольская звышглыбокая свідравіна была закладзена ў гонар 100-годдзя з дня нараджэння [[Уладзімір Ільіч Ленін|У. І. Леніна]].

Бурэнне пачалося 24 мая 1970 года. Да глыбіні ў 7000 метраў бурэнне праходзіла адносна спакойна, бур праходзіў праз аднастайныя трывалыя граніты. Пасля гэтай глыбіні буравая галоўка ўвайшла ў менш трывалыя слаістай пароды. Пры праходжанні праз іх ствол свідравіны стаў абсыпацца з утварэннем [[Каверна (Геалогія)|кавернаў]]. У выніку чаго буравую калону закліноўвала пародай, і галоўка абрывалася пры спробе пад'ёму. Страчаная частка свідравой калоны [[цэмент|цэментавалася]], а бурэнне працягвалася з адхіленнем свідравога абсталявання. Такія аварыі здараліся неаднаразова, таму бурэнне працягвалася на працягу некалькіх гадоў, а структура свідравіны атрымала аблічча кроны дрэва з мноствам адгалінаванняў.

6 чэрвеня 1979 года свідравіна пабіла рэкорд у 9583 метра, які раней належаў нафтавай свідравіне [[Берта Роджэрс]] ([[Аклахома]]). У лепшыя гады на Кольскай звышглыбокай свідравіне працавала 16 даследчых лабараторый, іх курыраваў асабіста [[Міністэрства геалогіі СССР|міністр геалогіі СССР]] [[Сідарэнка, Аляксандр Васільевіч|Аляксандр Сідарэнка]].

У 1983 годзе прасвідравалі 12066 метраў і часова спыніліся — рыхтаваліся да [[міжнародны геалагічны кангрэс|Міжнароднага геалагічнага Кангрэсу]], які павінен быў праходзіць у 1984 годзе ў [[Масква|Маскве]]. 27 верасня 1984 года бурэнне было працягнута. Але пад час першага жа спуску адбылася аварыя — абарвалася буравая калона. Бурэнне аднавілі з глыбіні 7000 метраў.

Да 1990 года новае адгалінаванне дасягнула глыбіні 12262 метра. Калона зноў абарвалася, і бурэнне было спынена.

У студзені 1991 года з глыбіні  9 653 метра пачалі бурэнне 4-й па ліку свідравіны. Бурэнне свідравіны было спынена ў красавіку 1992 года на глыбіні 11 882 метра. 

Бурэнне пятай свідравіны пачалося ў красавіку 1994 года з глыбіні 8 278 метраў. Бурэнне было спынена ў жніўні 1994 года на глыбіні 8 578 метраў з-за недахопу сродкаў, а сама свідравіна была закансервавана &lt;ref&gt;&quot;https://www.interfax.ru/russia/709510/ title=Кольскую звышглыбокую свідравіну прапанавалі адкрыць для турыстаў&lt;/ref&gt;.

З-за нераўнамернага разбурэння парод, геалагічных неаднастайнасцяў і іншых прычын, ствол свідравіны перакрыўляўся, і на максімальнай глыбіні адхіленне ад вертыкалі вусця свідравіны склала 840 метраў.
[[Файл:Сама скважина(заварена), август 2012.JPG|злева|міні|275x275пкс|Закрытая свідравіна (2012 год)]]

=== Сідравая ўстаноўка ===
Спачатку бурэнне вялося серыйнай свідравой устаноўкай &quot;Уралмаш-4Э&quot;, якую ўжываюць для свідравання пры пошуку і геолагаразведцы радовішчаў нафты і газу. З глыбіні 7263 метра бурэнне працягнулі ўстаноўкай «Уралмаш-15000».

У ліку асаблівасцяў, якія ўвабралі перадавы вопыт свідравання глыбокіх свідравін.

* Свідравая калона ніжэй 2000 метраў была сабрана трубамі з лёгкіх [[Алюміній|алюмініевых сплаваў]] (сталёвая проста разарвалася б ад сваёй вагі). Маса калоны — каля 200 тон.

* [[Турбабур]] — турбіна даўжынёй 46 метраў, якая дзейнічае ад ціску свідравога раствору, круціць свідравую каронку.

* Кернапрыёмнік — здымная труба ўнутры турбабура, служылая для збораў узораў пароды.
* Выкарыстанне звычайных свідравых каронак з цвёрдага сплаву. Адна каронка служыла прыблізна 4 гадзіны, за гэты час атрымоўвалася прасвідраваць 7-10 метраў. На спуск і пад'ём калоны патрабавалася да 18 гадзін. Пры гэтым калона разбіралася на секцыі з некалькіх труб

== Рэкорды ==
У 1997 годзе занесена ў Кнігу рэкордаў Гінеса як самае глыбокае ўварванне чалавека ў [[Зямная кара|зямную кару]] (і застаецца такой да гэтага часу). Свідравіна была таксама самай доўгай ў свеце да 2008 года, калі яе абышла прасвідраваная пад вострым вуглом да паверхні зямлі нафтавая свідравіна Maersk Oil BD-04A (12 290 м, нафтавы басейн Аль-Шахін, Катар){{арфаграфія}}

== Зноскі ==
[[Катэгорыя:Горная справа]]
[[Катэгорыя:Мурманская вобласць]]
[[Катэгорыя:Свідравіны]]
&lt;references /&gt;{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>gnyjxx3ezp45iq594qnun3zkv4jhhxn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Свята-Троіцкі Маркаў манастыр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59656</id>
    <revision>
      <id>5181184</id>
      <parentid>5014206</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T15:33:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6871" sha1="4pjn2zuilk1b7cj5intvnfobobsbrob" xml:space="preserve">{{Манастыр
|Беларуская назва        = Свята-Траецкі Маркаў манастыр
|Арыгінальная назва   = 
|Выява             = Troitsky Markov-2.jpg
|Шырыня выявы      = 
|Подпіс выявы     = Свята-Казанская царква Свята-Тройца-Маркава манастыра
|Краіна                  = Беларусь
|Назва месцазнаходжання = Горад
|Месцазнаходжанне          = Віцебск
 |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 10|lat_sec =18.34
 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 9|lon_sec = 14.99
 |region     = 
 |CoordScale = 
|Канфесія = Праваслаўе
|Епархія = Віцебская
|Тып манастыра = Мужчынскі
|Першае згадванне =
|Заснаванне = 
|Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты|}}
|Скасаваны =
|Будынкі = {{Славутасць/Будынкі|}}
|Вядомыя насельнікі =
|Рэліквіі =
|Настаяцель =
|Сучасны статус = Дзеючы манастыр
|Стан =
|Сайт =
|Commons = Troitsky Markov Monastery
}}
{{Значэнні|Свята-Троіцкі манастыр}}
'''Свята-Троіцкі Маркаў (Маркаў-Троіцкі) манастыр''' — мужчынскі праваслаўны манастыр у [[Віцебск]]у.

== Гісторыя ==
Маркаў манастыр, паводле розных меркаванняў, адносіцца да XIV—XV стагоддзяў. Існуе легенда аб заснавальніку манастыра — нейкім Марку, які адасобіўся на ўчастку зямлі і пабудаваў там капліцу. Неўзабаве да яго далучаліся аднадумцы.

Манастыр існаваў да 1576 года, пасля скасаваны, а Троіцкі храм ператвораны ў прыходскі. Манастыр адноўлены ў 1633 годзе князем Львом Агінскім.
  
Росквіт манастыра адносіцца да XVII стагоддзя. У той час на яго тэрыторыі знаходзіліся два драўляны храмы — Троіцкі сабор і Пакроўская царква, выбудаваныя ў 1650 годзе. У 1656 г. патрыярхам Ніканам быў падораны цудатворны спіс [[Казанская ікона Божай Маці|Казанскай іконы Божай Маці]].

У 1690 г. Пакроўская царква згарэла, на яе месцы пабудавалі новую. У 1760 г. на гэтым месцы быў пабудаваны новы каменны храм, таксама асвечаны ў гонар Покрыва Багародзіцы і захаваўся да сёння (пазней пераасвячоны ў гонар Казанскай іконы Божай Маці).

У 1850-х па праекце [[Мікалай Паўлавіч Высоцкі|М. П. Высоцкага]] была надбудавана званіца&lt;ref name=&quot;БЮСС&quot;&gt;[https://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/005289_000028_4D34F934-46BA-4F3C-BF29-1201DEBDA0F9/viewer/?page=79 Барановский Г. В. Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища) 1842—1892. с. 70] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Манастыр зачынены ў 1920 годзе. На яго тэрыторыі доўгі час размяшчалася міліцыя і іншыя ўстановы. Усе будынкі, акрамя Свята-Казанскай царквы, былі разбураныя (у тым ліку Троіцкі сабор — адзін з лепшых узораў драўлянага беларускага дойлідства).

Казанская царква — адзіная ў Віцебску, якая ў Савецкі час не зачынялася. У перыяд Вялікай Айчыннай вайны яна была пашкоджана, аднак часткова адноўлена ў пасляваенныя гады. Галоўны прастол храма асвечаны ў гонар Казанскай іконы Божай Маці, а бакавы прыдзел — у гонар Св. Сергія Раданежскага.

Манастыр адроджаны [[23 лістапада]] [[2000]] года. У Свята-Казанскі храм зноў перанесеная Казанская ікона Божай Маці ў срэбным акладзе.

&lt;center&gt;&lt;gallery caption=&quot;Маркаў-Троіцкі манастыр у XIX ст.&quot; widths=220 heights=180&gt;
Выява:Viciebsk, Markaŭ manastyr (1865).jpg|Маркаў манастыр у Віцебску, Памятная кніжка Віцебскай губерні, 1865
Выява:Viciebsk, Markaŭ's Monastery of the Holy Trinity.jpg|Маркаў манастыр, XIX ст.
Выява:Viciebsk. Віцебск (I. Trutnev, 1866).jpg|Царква Св. Тройцы Маркава манастыра, XIX ст.
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat|Troitsky Markov Monastery}}
* [http://www.vitebsk.orthodoxy.ru/monastery/monhistory/markov.shtml Віцебскі Маркаў манастыр]{{Недаступная спасылка}} на сайце Віцебскай епархіі
* [http://www.odigitria.by/nashi-raboty/ Інфармацыя на сайце АДЗІГІТРЫЯ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090207184035/http://www.odigitria.by/nashi-raboty/ |date=7 лютага 2009 }}
* [http://news.vitebsk.cc/2010/10/30/v-vitebske-prinimali-v-kazaki/ У Віцебску прымалі ў казакі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110908173317/http://news.vitebsk.cc/2010/10/30/v-vitebske-prinimali-v-kazaki/ |date=8 верасня 2011 }}
* {{radzima|7528}} — манастыр
* {{radzima|7528}} — Свята-Казанская царква
* {{ГБ|http://globustut.by/vitebsk/index.htm#mon_markov_main}}
* {{Архіварта|svjata-troicki-markau-manastyr}}

{{ВС}}
{{Славутасці Віцебска}}

[[Катэгорыя:Культавыя збудаванні Віцебска]]
[[Катэгорыя:Праваслаўныя манастыры Беларусі]]
[[Катэгорыя:Манастыры Святой Тройцы|У]]
[[Катэгорыя:Свята-Троіцкі Маркаў манастыр]]</text>
      <sha1>4pjn2zuilk1b7cj5intvnfobobsbrob</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аляхновіцкае ўзвышша</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67282</id>
    <revision>
      <id>5181448</id>
      <parentid>4652298</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T11:01:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3987" sha1="h4vkhr8ktgwqjwq63drt0l234mpd3dx" xml:space="preserve">{{Раўніна
 |Тып                           = Узвышша
 |Назва                         = Аляхновіцкае ўзвышша
  |Нацыянальная назва           = 
 |Выява                         = Putniki, Maladziečna District 3.jpg
  |Подпіс                       = Узвышша каля в. [[Путнікі (Маладзечанскі раён)]]
 |lat_dir = N|lat_deg = 54|lat_min = 12|lat_sec = 
 |lon_dir = E|lon_deg = 27|lon_min = 01|lon_sec = 
  |region                         = 
  |CoordScale                     = 
 |Размяшчэнне                     = Беларусь
 |Вышыня над узроўнем мора          = 
 |Працягласць з поўначы на поўдзень = 
 |Працягласць з захаду на ўсход = 
 |Плошча                          = 
 |Рэкі                            = 
 |Азёры                           = 
 |Пазіцыйная карта 1              = Беларусь
 |Пазіцыйная карта 2              = 
 |Катэгорыя на Вікісховішчы       = 
}}
'''Аляхновіцкае ўзвышша''' — паўночна-заходняя частка [[Мінскае ўзвышша|Мінскага ўзвышша]], якая знаходзіцца ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] Мінскай вобласці. На паўднёвым захадзе абмежавана далінай [[Заходняя Бярэзіна|Заходняй Бярэзіны]], на паўночным усходзе — далінай [[Уша (прыток Віліі)|Ушы]]. На поўначы стромкім уступам падыходзіць да забалочанай [[Нарачана-Вілейская нізіна|Нарачана-Вілейскай нізіны]].&lt;ref name=&quot;ОВ&quot;&gt;[http://belkamen.com/lands-43-169.html Олехновичская возвышенность] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110918014640/http://belkamen.com/lands-43-169.html |date=18 верасня 2011 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;

Рэльеф узвышша плоскахвалісты, з адноснымі перавышэннямі каля 5 м. Ускраіны крутыя, зыходзячы да рачных далін, утвараюць высокія схілы да 20 м. Глебы дзярнова-падзолістыя, у асноўным выкарыстоўваюцца пад пашу. Расліннасць прадстаўлена на схілах хмызнякамі і масівамі лесу.&lt;ref name=&quot;ОВ&quot;/&gt;

Найвышэйшы пункт Аляхновіцкага ўзвышша — 313 м. Назвы не мае. Знаходзіцца на лясістым пагорку паміж вёскамі [[Уланаўшчына (Маладзечанскі раён)|Уланаўшчына]], [[Гірдзі]] і [[Воўкаўшчына (Маладзечанскі раён)|Воўкаўшчына]] Маладзечанскага раёна, у 15 км на паўднёвы ўсход ад г. [[Маладзечна]]. Вяршыня пазначана разбураным [[трыянгулятар]]ам.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==

* [http://photoclub.by/work.php?id_photo=69225&amp;id_auth_photo=581 Фатаграфія Аляхновіцкага ўзвышша]
* [http://belkamen.com/lands-43-169.html Олехновичская возвышенность] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110918014640/http://belkamen.com/lands-43-169.html |date=18 верасня 2011 }} {{ref-ru}}

{{Рэльеф Беларусі}}

[[Катэгорыя:Узвышшы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Рэльеф Мінскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Геаграфія Маладзечанскага раёна]]</text>
      <sha1>h4vkhr8ktgwqjwq63drt0l234mpd3dx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гноман</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75026</id>
    <revision>
      <id>5181408</id>
      <parentid>4993583</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T08:36:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ілюстрацыя</comment>
      <origin>5181408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3694" sha1="n6zli9ecl6ph5jgvwv1kkps0axlmhgy" xml:space="preserve">[[Выява:Beijing sundial.jpg|thumb|300px|Сонечны гадзіннік у [[Забаронены горад | Забароненым горадзе]] ([[Пекін]])]]
[[Файл:AS15-86-11561 (21657704316).jpg|міні|Выкарыстанне гномана падчас месячнай місіі [[Апалон-15]]]]
'''Гно́ман''' ({{lang-grc|γνώμων}}&lt;ref name=pr&gt;{{Крыніцы/Слоўнік іншамоўных слоў|1}}, С.393&lt;/ref&gt;  — указальнік) —  найстаражытнейшы [[астранамічны інструмент]], вертыкальны прадмет ([[стэла]], [[калона]], шост), які дазваляе па найменшай даўжыні яго цені (ў [[поўдзень]]) вызначыць вуглавую вышыню сонца. Найкарацейшая цень паказвае і напрамак [[сапраўдны мерыдыян | сапраўднага мерыдыяна]]. Гноманам таксама называюць частку [[сонечны гадзіннік|сонечных гадзіннікаў]], па цені ад якой вызначаецца час у сонечных гадзінах. Вынаходнікам гномана з'яўляецца старажытнагрэчаскі філосаф і астраном [[Анаксімандр|Анаксімандр Мілецкі]].

Мастацтва канструіравання і вырабу гноманаў і сонечных гадзіннікаў называецца '''гноманікай'''.

Гноман дазваляе вызначыць:
* [[астранамічны поўдзень]] — момант, калі даўжыня яго [[цень|цені]] найменшая.
* напрамак на [[поўнач]] — па напрамку цені ў астранамічны поўдзень.
* [[шырата]] месца — па даўжыні цені ў астранамічны поўдзень.

Для [[Дакладнасць вымярэння|дакладнасці вымярэння]] важнае значэнне мае вышыня гномана — чым ён вышэйшы, тым даўжэйшы цень, які ён адкідае, што павышае дакладнасць вымярэння. Для зручнасці адліку на канцы гномана была адтуліна, якая ярка была відаць у цені. Тым не менш дакладнасць гномана ў прынцыпе невялікая, так як вуглавы дыяметр Сонца прыблізна роўны 30', выкарыстоўваць жа гноман для вымярэння па зорках немагчыма.

{{зноскі}}
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|5|Гно́ман||316}}
* {{Крыніцы/Геаграфічныя паняцці і тэрміны|Гно́ман|98}}
* {{ВСЭ3|Гно́мон|6|617}}
* ''Михаль С.'' Часы. От гномона до атомных часов = Hodiny (od gnomonu k atomovým hodinám) / Научный ред. В. А. Шполянский. Сокр. перевод с чешского Мельнера Р. Е.. — М.: Знание, 1983. — 256 с. — 80 000 экз.{{ref-ru}}

== Спасылкі==
* [http://www.astrogalaxy.ru/489.html Пачатак астраноміі. Гноман]
{{Commonscat-inline|Sundials|Гноман}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{Гадзіннікі}}
[[Катэгорыя:Астранамічныя інструменты]]
[[Катэгорыя:Гадзіннікі]]</text>
      <sha1>n6zli9ecl6ph5jgvwv1kkps0axlmhgy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жупраны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79163</id>
    <revision>
      <id>5181116</id>
      <parentid>5178287</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T13:15:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Цімур</username>
        <id>27525</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5181116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13943" sha1="3eth5ouv61fzrwsdp53z8wqeit0q1xj" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
 |статус                  = аграгарадок
 |беларуская назва        = Жупраны
 |выява                   = Church of Saints Apostles Peter and Paul, Zhuprany.jpg
 |подпіс                  = [[Касцёл Святых апосталаў Пятра і Паўла (Жупраны)|Касцёл Св. Пятра і Паўла ў Жупранах]]
 |вобласць                = Гродзенская
 |раён                    = Ашмянскі 
 |сельсавет               = Жупранскі
 |першае згадванне        = [[XV стагоддзе]]
 |ранейшыя назвы          = Зубраны
}}
'''Жупра́ны'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Župrany}}, {{lang-ru|Жупраны}}) — [[аграгарадок]] у [[Ашмянскі раён|Ашмянскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Жупранскі сельсавет|Жупранскага сельсавета]].

== Геаграфія ==
Размешчаны ў самай высокай частцы [[Ашмянскае ўзвышша|Ашмянскага ўзвышша]], на левым беразе ракі [[Ашмянка|Ашмянкі]]; за 10 км на паўночны ўсход ад [[Ашмяны|Ашмян]], 7 км ад чыгуначнай станцыі [[Ашмяны (станцыя)|Ашмяны]] (на лініі [[Маладзечна]] — [[Вільня]]), 240 км ад Гродна{{sfn|ГВБ| 2015|с=246}}.

Праз паселішча праходзіць рэспубліканская аўтадарога Барысаў — Вілейка — Ашмяны {{Таблічка-by|Р|63}}.

== Назва ==
Фіксавалася старое прозвішча Жупра ([[Вялікія Эйсманты|Эйсманты]])&lt;ref&gt;https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&amp;lang=pol&amp;bdm=D&amp;w=22br&amp;rid=4881&amp;search_lastname=zuprowna&amp;search_name=&amp;search_lastname2=&amp;search_name2=&amp;from_date=&amp;to_date=&amp;exac=1&lt;/ref&gt;.

Версію пра сувязь жупранскай назвы з зубрамі ўпершыню выказаў, абапіраючыся на фанетытычнае сугучча (''Жупр- : зубр),'' паэт [[Францішак Багушэвіч|Ф. Багушэвіч]] (у нататцы 1885 г. у польскамоўны часопіс «Kraj»). Таксама не больш чым на фанетычным сугуччы грунтуецца версія пра сувязь з літоўскім ''žuobris'' «саха»&lt;ref name=&quot;art&quot;&gt;{{артыкул|аўтар=Лукша, Г.|загаловак=А памяць жыве: 25 гадоў музею Ф. Багушэвіча ў Жупранах|выданне=Роднае слова|месца=Мн.|год=1995|нумар=3|старонкі=70—71}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.osh.by/?p=34817] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180210063009/http://www.osh.by/?p=34817|date=10 лютага 2018}}[http://www.osh.by/?p=34817 Віктар ШУКЕЛОВІЧ, ''Ці сапраўды Жупраны атрымалі назву ад зуброў?'' // «Ашмянскі веснік» ад 05.09.2017] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180210063009/http://www.osh.by/?p=34817|date=10 лютага 2018}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
Першая пісьмовая згадка датавана XV ст. У 1407 годзе вялікі князь [[Вітаўт]] даў Жупраны віленскаму ваяводзе [[Войцех Манівід|Войцеху Манівіду]]. Пазней, каля 300 гадоў належала [[Радзівілы|Радзівілам]], апошні з дзевяці ўладальнікаў гэтага роду — [[Караль Станіслаў Радзівіл «Пане Каханку»|Караль Станіслаў «Пане Каханку»]]. Пасля перайшло да [[Чапскія|Чапскіх]].

Мястэчка моцна пацярпела падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай]]. Калі ў 1652 годзе [[Багуслаў Радзівіл]] аддаваў Жупраны ў заклад за 40 000 злотых, то ў 1666 годзе пад заклад мястэчка змог пазычыць толькі 24 000 злотых&lt;ref&gt;Czesław Jankowski. [https://polona.pl/item/powiat-oszmianski-materjaly-do-dziejow-ziemi-i-ludzi-cz-1,NTAxMzEz/69/#item Powiat oszmiański: materjały do dziejów ziemi i ludzi.] Cz. 1 — Kraków, 1896&lt;/ref&gt;.

У 1692—1694 гадах адноўлены мясцовы касцёл, пад кіраўніцтвам цесляра з [[Баруны (Ашмянскі раён)|Барунаў]] закладзены новыя сцены, з Вільні замоўлены жалезны крыж даўжынёй у [[сажань]].

У канцы XVIII ст. у Жупранах было толькі 35 дамоў і тры вуліцы — Дворская, Сольская і Астравецкая.

У [[Вайна 1812 года|вайну 1812 года]] праз Жупраны ад [[Бярэзіна|Бярэзіны]] на Вільню адступалі напалеонаўскія войскі. Французы спалілі ў мястэчку 180 пабудоў, французскі генерал Філіп-Поль дэ Сегюр пісаў пра гэтыя падзеі і мястэчка ў мемуарах, прысвечаных напалеонаўскаму паходу:
&lt;blockquote&gt;{{Цытата|У Жупранах, той самай вёсцы, дзе імператар толькі на гадзіну размінуўся з рускім партызанам Сеславіным, салдаты цалкам палілі дамы проста каб пагрэцца на некалькі хвілін. Святло гэтых вогнішчаў прыцягвала некаторых з гэтых няшчасных, якіх празмерны холад і пакуты прывялі ў трызненне; яны беглі да іх, як вар'яты, і, скрыгочучы зубамі і смеючыся, як дэманы, кідаліся ў гэтыя печы, дзе і гінулі ў самых жудасных канвульсіях. Іх галодныя спадарожнікі глядзелі на іх без жаху; былі нават некаторыя, хто выцягваў гэтыя целы, знявечаныя і абпаленыя полымем, і гэта праўда, што яны адважыліся забрудзіць сабе рот гэтай агіднай ежай.|аўтар=''Philippe-Paul de Ségur'' [https://www.gutenberg.org/cache/epub/18113/pg18113-images.html#vol2 History of the expedition to Russia, undertaken by the emperor Napoleon, in the year 1812. Vol. II.] — London, 1825}}&lt;/blockquote&gt;

У 1854 годзе пачалося будаўніцтва мураванага [[Касцёл Святых апосталаў Пятра і Паўла (Жупраны)|Касцёла Святых апосталаў Пятра і Паўла]]. Мясцовыя сяляне прымалі ўдзел у [[Паўстанне 1863-1864|паўстанні 1863—1864 гадоў]], падзеі адбываліся на рынкавай плошчы ў Жупранах.

У 1900 годзе у Жупранах пахаваны беларускі паэт [[Францішак Багушэвіч]], магіла знаходзіцца на могілках за касцёлам.

Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскага мірнага дагавора]] (1921) Жупраны ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у [[Ашмянскі павет (1920—1940)|Ашмянскім павеце]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]].

[[Файл:Župrany, Rynak. Жупраны, Рынак (1915-18) (2).jpg|thumb|200px|злева|У цэнтры мястэчка, пачатак [[XX стагоддзе|XX ст.]]]]
У 1939 годзе Жупраны ўвайшлі ў [[БССР]], з 12 кастрычніка 1940 года вёска — цэнтр Жупранскага сельсавета Ашмянскага раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. З канца чэрвеня 1941 да сярэдзіны 1944 года [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупіравана нямецка-фашысцкімі войскамі]], спалена 49 дамоў, загінулі 10 жыхароў. У час вайны ў вёсцы размяшчаўся лагер для ваеннапалонных. З 20 верасня 1944 года веска ў [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай]], з 20 студзеня 1960 года ў Гродзенскай абласцях. У 1949 годзе быў створаны [[калгас]] імя Багушэвіча{{sfn|ГВБ| 2015|с=246}}.

У 1958 годзе ў вёсцы адкрыты [[Помнік Францішку Багушэвічу (Жупраны)|помнік Багушэвічу]], адзін з двух помнікаў паэту на тэрыторыі Беларусі. 22 сакавіка 1970 годзе адкрыты Музей Францішка Багушэвіча, дзе захоўваецца каля 300 экспанатаў, датычных жыцця класіка&lt;ref name=&quot;art&quot; /&gt;.

== Насельніцтва ==
* 1885 год — каля 285 чал., 60 двароў.
* 1931 год — 657 чал., 124 двары;
* 1971 год — 423 чал., 121 двор;
* 1993 год — 734 чал., 248 двароў&lt;ref&gt;[[Валерый Шаблюк]]. Жупраны // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} — С. 375.&lt;/ref&gt;;
* 1997 год — 795 чал., 288 двароў&lt;ref name=&quot;БЭ6&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|6|Жупраны}} — С. 449.&lt;/ref&gt;.
* 2010 год — 745 чал.
* 2015 год — 687 чал., 245 гаспадарак{{sfn|ГВБ| 2015|с=246}}.

== Інфраструктура ==
У Жупранах ёсць паштовае аддзяленне, бібліятэка, Дом культуры, школа, сельсавет, дзіцячы сад, гандлёвы цэнтр, амбулаторыя&lt;ref name=reg&gt;{{Спасылка| аўтар = Марына Сліж| дата публікацыі = 25 лютага 2010| url = http://rh.by/by/62/10/1325/?tpl=105| загаловак = У Жупраны - да Багушэвіча| выданне = // [[Рэгіянальная газета]]| выдавецтва = Рэгіянальная газета| дата = 9 верасня 2011| title = Архіўная копія| access-date = 9 верасня 2011| archive-url = https://web.archive.org/web/20160303214524/http://www.rh.by/by/62/10/1325/?tpl=105| archive-date = 3 сакавіка 2016| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.

== Эканоміка ==
Свінагадоўчая і малочнатаварная фермы, механізаваны двор&lt;ref name=reg/&gt;.

== Культура ==
У школе дзейнічае [[Музей Францішка Багушэвіча]].

== Славутасці ==
[[Файл:Grave of Fratsishak Bagushevich.jpg|thumb|160px|Магіла Ф. Багушэвіча]]
* [[Касцёл Святых апосталаў Пятра і Паўла (Жупраны)|Касцёл Святых апосталаў Пятра і Паўла]] (1854—1875)
* Могілкі яўрэйскія
* [[Плябанія]] (кан. XIX — пач. XX стст.)
* [[Помнік Францішку Багушэвічу (Жупраны)|Помнік Францішку Багушэвічу]] ([[1958]]) — {{ГККРБ 4|}}

== Вядомыя асобы ==
* [[Браніслаў Іпалітавіч Загорскі]] (нар. 1935) — беларускі гісторык, педагог, кандыдат гістарычных навук (1971).
* [[Якаў Ромбра]] (1858—1922) — яўрэйскі асветнік, пісьменнік, журналіст.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ЭГБ|3}}
* {{Крыніцы/ГВБ|9-1|Жупраны|246|sfn|}}
* Żuprany // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|14}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIV/855 855].

== Спасылкі ==
{{Commons}}
* [http://www.osh.by/?p=399 Артыкул «Жыў, служыў і тварыў для народа» ў «Ашмянскім Весніку»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304212836/http://www.osh.by/?p=399 |date=4 сакавіка 2016 }}
* [http://globustut.by/zhuprany/index.htm Жупраны на партале globustut.by] {{ref-ru}}
* {{SKP|XIV|855|Żuprany}}

{{Жупранскі сельсавет}}

[[Катэгорыя:Жупранскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Ашмянскага раёна]]
[[Катэгорыя:Жупраны| ]]
[[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]]</text>
      <sha1>3eth5ouv61fzrwsdp53z8wqeit0q1xj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сахалін</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82081</id>
    <revision>
      <id>5181113</id>
      <parentid>5160194</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T13:13:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59059" sha1="k5fq1zktz51qjkipf116wttwff77rn6" xml:space="preserve">{{значэнні}}
{{Востраў
 |Назва                  = Сахалін
  |Нацыянальная назва    = ru/Сахалин
 |Карта                     = В. Сахалін.png
  |Архіпелаг                 = 
 |Акваторыя                 = Ціхі акіян
 |Краіна                    = Расія
  |Рэгіён                 =  Сахалінская вобласць
   |Раён                 =  
  |lat_dir = N |lat_deg = 050 |lat_min = 51 |lat_sec =  
  |lon_dir = E |lon_deg = 143 |lon_min = 08 |lon_sec =  
  |CoordScale               = 5000000
 |Плошча                   = 76600
 |Найвышэйшы пункт           = 1609
 |Насельніцтва                 = 464120
  |Год перапісу             = 2021
 |Выява               = Cape Tihii. Sakhalin coast of Sea of Okhotsk.JPG
  |Подпіс выявы      = Ахоцкае ўзбярэжжа
 |Катэгорыя на Вікісховішчы   = Sakhalin
}}
'''Сахалі́н''' ({{lang-ru|Сахалин}}) — [[востраў]] на паўночным захадзе [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]] каля ўсходняга ўзбярэжжа [[Азія|Азіі]]. Уваходзіць у склад [[Сахалінская вобласць|Сахалінскай вобласці]], буйнейшы востраў у складзе [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]]. Плошча — 76 600 км². Насельніцтва (2021 г.) — 464 120 чалавек&lt;ref&gt;[http://www.statdata.ru/naselenie/sahalinskoi-oblasti Население Сахалинской области: численность, крупные города]&lt;/ref&gt;.

== Геаграфія ==
[[Выява:The shores of the Pomor bay. 06.jpg|thumb|left|Заліў Памор лагуннага тыпу на поўначы Сахаліна]]
Востраў Сахалін знаходзіцца ў [[Далёкі Усход Расіі|далёкаўсходнім рэгіёне Расіі]]. З поўначы і ўсходу амываецца [[Ахоцкае мора|Ахоцкім морам]]. З паўднёвага захаду — [[Японскае мора|Японскім морам]]. На захадзе аддзелены ад [[Азія]]цкага мацерыка [[Татарскі праліў|Татарскім пралівам]] (у самай вузкай частцы — праліў [[Праліў Невяльскога|Невяльскога]]{{sfn|БелЭн|2002}} — мае шырыню 7,3 км і замярзае зімой). На поўдні — ад [[Японія|японскага]] вострава [[Хакайда]] [[Праліў Лаперуза|пралівам Лаперуза]]. Даўжыня з поўначы на поўдзень — 948 км. Сярэдняя шырыня — каля 100 км, але на перасмыках істотна звужаецца да 6 км каля горада [[Аха]]&lt;ref&gt;[http://bse.sci-lib.com/article099941.html Сахалин — Большая Советская Энциклопедия (БСЭ)]&lt;/ref&gt;. Найбольшая шырыня — 160 км.

Сахалін і прылеглыя акваторыі ўтвараюць паўночна-заходні сегмент [[Ціхаакіянскае вогненнае кальцо|Ціхаакіянскага рухомага пояса]]. Уздоўж усяго Сахаліна ў мерыдыянальным кірунку працягваюцца тры буйныя разломы. Тут перыядычна здараюцца [[землятрус]]ы. 28 мая 1995 года землятрус [[Магнітуда землетрасення|магнітудай]] 7,6 за 17 секунд разбурыў пасёлак Нефцягорск на поўначы вострава&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20100528/239209313.html Землетрясение в Нефтегорске 28 мая 1995 г. Справка]&lt;/ref&gt;. Падмурак складзены [[палеазой]]скімі і [[мезазой]]скімі [[Магматычныя горныя пароды|магматычнымі пародамі]]. Іх выхад на паверхню назіраецца ў паўднёвых і цэнтральных усходніх раёнах. З канца [[пратэразой|пратэразою]] Сахалін з’яўляўся мацерыковай ускраінай, аднак перыядычна затапляўся [[акіян]]ам. У [[мелавы перыяд]] на паверхні назапашваліся [[Асадкавыя горныя пароды|асадкі]] біялагічнага паходжання. Яны складаюць аснову [[Заходне-Сахалінскія горы|Заходне-Сахалінскага]] (вышынёй да 1330 м) і [[Усходне-Сахалінскія горы|Усходне-Сахалінскага]] (вышынёй да 1609 м) хрыбтоў. Паміж імі пралягае дэпрэсія, запоўненая [[кайназой]]скімі пародамі. Поўнач ад паселішча [[Ноглікі]] ўяўляе сабою [[раўніна|раўніну]], сфарміраваную друзлымі кайназойскімі [[пясок|пяскамі]]. Вядомыя [[карысныя выкапні]]: [[каменны вугаль]], [[нафта]], [[прыродны газ]], [[фасфаты]], [[вапняк]]і, [[жалеза]], [[нікель]], [[золата]], [[магнетыт]]&lt;ref&gt;[https://catalogmineralov.ru/deposit/sakhalinskaya_oblast/ Месторождения полезных ископаемых Сахалинская область]&lt;/ref&gt; і інш.

[[Бераг]]авая лінія зрэзана слаба. Буйнейшыя [[Заліў|залівы]]: [[Аніва (заліў)|Аніва]] і [[Заліў Цярпення|Цярпення]]. У мора значна выступаюць [[Паўвостраў|паўастравы]] [[Паўвостраў Шміта|Шміта]], [[Паўвостраў Цярпення|Цярпення]], [[:ru:Крильонский полуостров|Крыльёнскі]] і [[Таніна-Аніўскі паўвостраў|Таніна-Аніўскі]]. На поўначы і захадзе намытыя моцным прыбоем пясчаныя бар’еры ўтвараюць замкнёныя салёныя [[лагуна|лагуны]]: [[возера|азёры]] [[:ru:Невское (озеро)|Неўскае]] (178 км²) і [[:ru:Тунайча|Тунайча]] (174 км²), залівы Байкал, Памор, Пільтун, Ныйскі, Набільскі і г. д. Для Сахаліна характэрна шчыльная [[рака|рачная]] сетка. Наўдаўжэйшая рака — [[Паранай]] (каля 350 км)&lt;ref&gt;[http://sakhalin.shamora.info/%D0%A0%D0%B5%D0%BA%D0%B0-%D0%9F%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B9/ Река Поронай — Сахалинская область]&lt;/ref&gt;. Яна бярэ пачатак у гарах. У [[даліна]]х ніжняй плыні ракі мноства азёр. У зонах [[тэктоніка пліт|тэктанічных]] разломаў сустракаюцца гарачыя [[Мінеральная вада|мінералізаваныя крыніцы]] і [[гразевыя вулканы]]{{sfn|Гидроминеральные ресурсы острова Сахалин|2020|}}. Найбольш вядомыя тыя, што знаходзяцца на поўначы.

Асаблівасці [[клімат]]у вызначаюцца выцягнутасцю вострава з поўначы на поўдзень. Але ўплыў геаграфічнай [[Шырата|шыраты]] не з’яўляецца вырашальным. Кліматычныя адрозненні назіраюцца паміж поўначчу і поўднем, усходнім і заходнім узбярэжжамі, а таксама паміж унутранымі часткамі і берагам. У значнай ступені клімат фарміруецца пад уплывам Азіяцкага мацерыка і [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]], якія ствараюць летнія і зімовыя [[мусон]]ы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://sakhmeteo.ru/climat/climate_sakh.php |title=Климат Сахалина — Сахалинское Метеоагентство |access-date=30 студзеня 2022 |archive-date=30 студзеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220130090854/http://sakhmeteo.ru/climat/climate_sakh.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Летні мусон рухаецца з паўднёвага ўсходу. Ён робіць лета прахалодным, вільготным, з частымі [[дождж|дажджамі]] і [[туман]]амі. Зімовы мусон прыносіць з унутраных частак мацерыка на паўночным захадзе халоднае кантынентальнае паветра, якое некалькі выграваецца і ўзбагачаецца вільгаццю над незамярзальнымі ўчасткамі Ахоцкага мора і Татарскага праліва. Значнае ўздзеянне, асабліва на поўдзень Сахаліна, аказваюць [[цыклон]]ы, што ўзімку выклікаюць пацяпленне і [[снегапад]]ы, а ў канцы лета — [[тайфун]]ы. На працягу года над Сахалінам праходзіць каля 100 цыклонаў.

У раёне [[Южна-Сахалінск]]а сярэдняя тэмпература [[жнівень|жніўня]] трымаецца каля +17,3 °C, а [[студзень|студзеня]] — каля −12,2 °C. Сярэднегадавая колькасць ападкаў — 815 мм. На поўначы ў раёне горада Аха ў [[ліпень|ліпені]] слупок тэрмометра трымаецца каля +16,7 °C, у студзені — каля −17,9 °C. Сярэднегадавая колькасць ападкаў — 627,4 мм.

== Прырода ==
На Сахаліне прынята вылучаць 2 буйныя [[батаніка]]-[[геаграфія|геаграфічныя]] рэгіёны&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.biosoil.ru/files/publications/00000823.pdf |title=П. В. Крестов, В. Ю. Баркалов, А. А. Таран, БОТАНИКО-ГЕОГРАФИЧЕСКОЕ РАЙОНИРОВАНИЕ ОСТРОВА САХАЛИН |access-date=30 студзеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220130160244/https://www.biosoil.ru/files/publications/00000823.pdf |archivedate=30 студзеня 2022 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Першы ахоплівае паўночна-ўсходнюю частку вострава. Мясцовая [[Расліны|расліннасць]] мае [[Барэальнае падцарства|барэальнае]] аблічча, шырокія прасторы занятыя [[мох]]авай [[тундра]]й. На поўдзень ад гэтага рэгіёна тыповыя паўночныя расліны суседнічаюць з паўднёвымі [[Субтрапічны клімат|субтрапічнымі]]. [[Флора]] Сахаліна збеднена ў параўнанні з суседнімі раёнамі [[Азія|мацерыка]] і востравам [[Хакайда]]{{sfn|Растительный мир Сахалина|2014|с=3}}. Тым не меней, тут вылучаюць 1100 відаў раслін, у тым ліку 200 відаў [[дрэва]]ў і [[хмызняк]]оў. Шырока прадстаўлены [[лістоўніца]], [[піхта]], [[елка]], [[бяроза]], [[таполя]], [[вольха]], [[вярба]], [[клён]], [[Амурскае коркавае дрэва|коркавае дрэва]], розныя [[ліяна|ліяны]] накшталт [[Актынідыя|актынідыі]], [[Лімоннік кітайскі|лімонніка]] і [[:ru:Виноград Куанье|японскага вінаграда]], высакарослыя [[трава|травы]], у тым ліку [[:ru:Рейнутрия сахалинская|сахалінская грэчка]], [[бамбук]] і [[рададэндран]]ы.

[[Фаўна]] [[суша|сушы]] даволі разнастайная. Нараўне з тыповымі прадстаўнікамі жывёльнага свету [[тайга|тайгі]], востраў насяляюць цеплалюбівыя жывёлы: [[земнаводныя]], [[паўзуны]], [[птушкі]], нават субтрапічныя віды [[Жукі|жукоў]] і [[Матылі|матылёў]]&lt;ref&gt;[http://old.sakhalinmuseum.ru/expo_3.php Растительный и животный мир] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220130192924/http://old.sakhalinmuseum.ru/expo_3.php |date=30 студзеня 2022 }}&lt;/ref&gt;. На Сахаліне шмат [[Буры мядзведзь|бурых мядзведзяў]]. Іх памеры дастаткова вялікія, вага цела каля 500 кг, даўжыня дасягае 2,2 м. На ўсёй тэрыторыі вострава зрэдку сустракаецца [[кабарга]], на поўначы — дзікія [[Паўночны алень|паўночныя алені]], на [[Таніна-Аніўскі паўвостраў|Таніна-Аніўскім паўвостраве]] — [[Высакародны алень|высакародныя алені]]. Распаўсюджаны чырвоныя, шэрыя і срабрыста-чорныя [[лісы]]. Іншыя наземныя [[сысуны]]: рачная [[выдра]], [[заяц-бяляк]], [[собаль]], [[гарнастай]], [[ласка]], [[вавёркі]], [[расамаха]]. Калісьці каля берагоў здабывалі [[калан]]а. У нашы дні ён захоўваецца толькі на востраве [[Манерон]] каля паўднёва-заходняга ўзбярэжжа. Берагі Сахаліна і бліжэйшых астравоў вабяць [[ластаногія|ластаногіх]]. Найбуйнейшае іх лежбішча месціцца на востраве [[Цюленевы (Ахоцкае мора)|Цюленевы]] ў [[Ахоцкае мора|Ахоцкім моры]]. Гэты востраў таксама знакаміты вялікім [[птушкі|птушыным]] базарам. Шмат птушак і на самім Сахаліне. Тут гняздуюць [[качкі]], [[гусі]], [[лебедзі]], [[Чайкавыя|гарбаткі]], [[бакланы]].

[[Рака|Рэкі]] і [[возера|азёры]] Сахаліна славяцца вялікай колькасцю [[Ласасёвыя (падсямейства)|ласасёвых]] [[рыбы|рыб]]. Аднак найбуйнейшая прахадная рыба [[Калуга (рыба)|калуга]]&lt;ref&gt;[https://skr.su/articles/31/2013-03-27/chudische-amurskoe-261781 Чудище амурское]&lt;/ref&gt; адносіцца да [[Асятровыя|асятровых]]. У навакольных марскіх водах здабываюць [[крабы|крабаў]], [[мідыі]], [[Марскія вожыкі|марскіх вожыкаў]], [[Васьміногі|васьміногаў]], шматлікіх прамысловых рыб. Ахоцкае і [[Японскае мора|Японскае моры]] насяляюць 15 відаў [[кіты|кітоў]].

== Гісторыя ==
[[Выява:スメレンクル女夷.jpg|thumb|[[Ніўхі]] Сахаліна. Японскі малюнак [[1810]] г.]]
[[Чалавек разумны|Людзі сучаснага тыпу]] перасяліліся на Сахалін каля 20 тысяч гадоў таму, верагодна, з ніжняй плыні [[Амур]]а&lt;ref&gt;[http://old.archaeology.nsc.ru/ru/publish/journal/doc/2003/153/2003_153_051-069.pdf Василевский А. А., Периодизация верхнего палеолита Сахалина и Хоккайдо в свете исследований поселения Огоньки-5]&lt;/ref&gt;. У [[каменны век|каменным веку]] мясцовыя насельнікі мелі шчыльныя сувязі з жыхарамі [[Японскія астравы|Японскіх астравоў]], адкуль паступалі прылады працы з [[абсідыян]]у&lt;ref&gt;Гл.: ''Василевский, А.'' Каменный век острова Сахалин. — Южно-Сахалинск: Сахалинское книжное издательство, 2008&lt;/ref&gt;. У VIII—III стст. да н. э. на поўдні Сахаліна сфарміравалася Аніўская археалагічная культура, адгалінаванне японскай [[неаліт]]ычнай культуры [[Дзёмон]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.archaeologysakhalin.ru/up/lib/25586c568044ede8141b9dcd8f7e3bcb.pdf |title=Василевский А. А., Грищенко В. А., САХАЛИН И КУРИЛЬСКИЕ ОСТРОВА В ЭПОХУ ПАЛЕОМЕТАЛЛА (I тыс до н. э. — ПЕРВАЯ ПОЛОВИНА I тыс. н. э.) |access-date=31 студзеня 2022 |archive-date=31 студзеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220131194152/http://www.archaeologysakhalin.ru/up/lib/25586c568044ede8141b9dcd8f7e3bcb.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. У [[1 тысячагоддзе н.э.|1]] тысячагоддзі н. э. востраў ператварыўся ў адзін з цэнтраў [[Ахоцкая археалагічная культура|Ахоцкай археалагічнай культуры]]. Мяркуецца, што яе носьбіты паходзілі з [[Прыамур’е|Прыамур’я]]. Згодна з версіяй [[Японія|японскіх]] [[мовазнаўства|лінгвістаў]], яны размаўлялі на [[мова|мове]], што стала продкавай у адносінах да [[Айнская мова|мовы айнаў]]. Аднак [[археолаг]]і Сахаліна звязваюць іх паходжанне з [[махэ]]. На іх думку, прысутнасць [[Тунгуса-маньчжурскія народы|тунгуса-маньчжурскіх груп]] болей выразна выяўляецца ў канцы 1 тысячагоддзя, калі з’яўляюцца тыповыя пяці- і шасцікутныя жытлы зямлянкавага тыпу, апрацоўка [[жалеза]] і трыманне [[Свіння свойская|свінняў]]. [[Палеагенетыка|Палеагенетычнае]] даследаванне 2007 года паказала, што паходжанне Ахоцкай культуры было болей складаным, яна сфарміравалася ў 2 этапы ў выніку міграцый з Камчаткі і Прыамур'я, яе носьбіты змешваліся з прадстаўнікамі культуры Дзёмон&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://www.nature.com/articles/jhg200786|аўтар=Takehiro Sato, Tetsuya Amano, Hiroko Ono, Hajime Ishida, Haruto Kodera, Hirofumi Matsumura, Minoru Yoneda, Ryuichi Masuda|загаловак=Origins and genetic features of the Okhotsk people, revealed by ancient mitochondrial DNA analysis|год=2007-07|мова=en|выданне=Journal of Human Genetics|том=52|выпуск=7|старонкі=618–627|issn=1435-232X|doi=10.1007/s10038-007-0164-z}}&lt;/ref&gt;. 

У XII ст. Сахалін быў далучаны да дзяржавы [[Чжурчжэні|чжурчжэняў]]. Сведчаннем гэтага з’яўляюцца рэшткі [[крэпасць|крэпасцей]], якія ўтваралі ланцуг уздоўж усходняга ўзбярэжжа ад цэнтральнай часткі да поўдня&lt;ref&gt;[http://ashcbs.ru/sahalin-vek-xii Сахалин век XII]&lt;/ref&gt;. У іх маглі жыць не толькі салдаты і [[гандаль|гандляры]], але таксама [[рамяство|рамеснікі]]. У XIII ст., калі імперыя [[Цзінь (1115—1234)|Цзінь]] пацярпела паражэнне ад [[манголы|манголаў]], на востраў з суседняга [[Хакайда]] ўварваліся плямёны [[айны|айнаў]]. Археолагі фіксуюць, што ў канцы XIII ст. або ў пачатку XIV ст. папярэдняя ахоцкая культура на поўдні Сахаліна нібы знікае, перасцілаецца айнскімі [[артэфакт (археалогія)|артэфактамі]]. Айны прыходзілі ў складзе ваенізаваных дружын. Згодна з іх апавяданнямі, папярэдняе насельніцтва ''тончы'' было вымушана збегчы на [[лодка]]х у мора{{sfn|История Сахалина и Курильских островов с древнейших времен до начала XXI столетия|2008|с=223 — 224}}. Аднак існуе імавернасць, што значная частка папярэднікаў была [[асіміляцыя (сацыялогія)|асімілявана]] заваёўнікамі. На поўначы Сахаліна захаваліся плямёны [[ніўхі|ніўхаў]], у цэнтральнай і паўночнай частках — [[Тунгуса-маньчжурскія мовы|тунгусамоўныя]] аленегадоўцы-[[оракі]]. Такая [[этнас|этнічная]] сітуацыя праіснуе да першай паловы XIX ст.

У [[1263]] г. мангольскі хан [[Хубілай]] падпарадкаваў ніжнюю плынь Амура. Ужо ў [[1265]] г. ён атрымаў скаргу пра напад айнаў на ніўхаў. У [[1284]] г., [[1285]] г. і [[1286]] г. манголы арганізоўвалі ваенныя экспедыцыі на Сахалін і канчаткова падпарадкавалі яго ў [[1308]] г. Мясцовае насельніцтва выплочвала штогадовую даніну футрамі і скурамі&lt;ref&gt;[https://www.nippon.com/ru/features/c00103/ Кикути Тосихико, Айны на Охотском море в Средние века и Новое время]&lt;/ref&gt;. Найбольшую каштоўнасць мелі скуры [[гарнастай|гарнастаяў]], з якіх рабілі цырыманіяльную [[вопратка|вопратку]] для мангольскіх імператараў [[Юань (імперыя)|Юань]]&lt;ref&gt;[http://kulturanaukadv.ru/pdf/30/61-76.pdf Пастухов А., ИМПЕРИЯ ЮАНЬ И НАРОДЫ НИЖНЕГО АМУРА И САХАЛИНА (по данным письменных источников)]&lt;/ref&gt;. Падобна да чжурчжэняў, манголы будавалі на востраве свае крэпасці. У эпоху дынастыі [[Імперыя Мін|Мін]] на Сахаліне дзейнічалі 3 [[кітай]]скія пасты, мясцовыя старэйшыны атрымоўвалі чыноўніцкія пасады і заахвочваліся за спраўную выплату даніны{{sfn|История Сахалина и Курильских островов с древнейших времен до начала XXI столетия|2008|с=255}}. Тым не меней, уплыў дынастыі Мін быў вельмі абмежаваным.

У [[1636]] г. паўднёвую частку Сахаліна даследавала японская экспедыцыя на чале з Кода Седзаэмонам. У [[1644]] г. на аснове сабранай ёю звестак была складзена першая [[геаграфічная карта|карта]] вострава&lt;ref&gt;[https://sakhalin.info/weekly/99823 Проблема Токуная]&lt;/ref&gt;. [[14 ліпеня]] [[1643]] г. Сахалін быў адкрыты экспедыцыяй [[Галандская Ост-Індская кампанія|Галандскай Ост-Індскай кампаніі]] на чале з {{нп5|Мартэн Герытсзон дэ Фрыз|М. дэ Фрызам|nl|Maarten Gerritszoon de Vries}}. Галандскія караблі ўвайшлі ў заліў [[Аніва (заліў)|Аніва]], аднак з-за туману не знайшлі [[Праліў Лаперуза|праліва]] на поўдні, таму М. дэ Фрыз палічыў Сахалін працягам Хакайда&lt;ref&gt;''Магидович И.'', ''Магидович В.'' Очерки по истории географических открытий. — М.: Просвещение, 1983. — С. 363&lt;/ref&gt;. У [[1640]] г. паўночна-заходні бераг Сахаліна маглі назіраць [[рускія]] [[казакі]] на чале з {{нп5|Іван Масквіцін|Іванам Масквіціным|ru|Москвитин, Иван Юрьевич}}, але ў сучасных навукоўцаў гэта выклікае сумненні. Хутчэй першымі рускімі, якія ўбачылі Сахалін, былі чальцы амурскай экспедыцыі {{нп5|Васіль Данілавіч Паяркаў|Васіля Паяркава|ru|Поярков, Василий Данилович}} ў 1644 г.{{sfn|История Сахалина и Курильских островов с древнейших времен до начала XXI столетия|2008|с=282 — 284}}. У [[1709]]—[[1710]] гг. ніжнюю плынь Амура і Сахалін даследавала [[Імперыя Цын|маньчжурская]] экспедыцыя, арганізаваная па загаду імператара [[Кансі]]. У яе склад уваходзілі еўрапейскія [[езуіты]]. Дзякуючы дасланым імі звесткам у [[1722]] г. у [[Лондан]]е і ў [[1736]] г. у [[Парыж]]ы былі выдадзены атласы, дзе на карце [[Далёкі Усход|Далёкага Усходу]] меліся абрысы вострава каля [[вусце ракі|вусця]] Амура, названага «''Saghalien-Ula-Hata'', або востраў Чорнай ракі»&lt;ref&gt;Гл.: ''Narangoa, L.'' Historical Atlas of Northeast Asia, 1590—2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia — Columbia University Press, 2014&lt;/ref&gt;. Такім чынам, назва Сахаліна паходзіць ад назвы Амура, вядомага сярод маньчжураў менавіта як «Чорная рака» ({{lang-mnc|ᠰᠠᡥᠠᠯᡳᠶᠠᠨ}}). У [[1787]] г. берагі вострава даследавала [[Францыя|французская]] экспедыцыя на чале з [[Жан-Франсуа дэ Лаперуз|Ж. Ф. дэ Лаперузам]]. Мараплавец быў прыемна ўражаны тубыльцамі, якія падаліся яму досыць цывілізаванымі, хаця і беднымі&lt;ref&gt;Гл.: ''La Pérouse, J.-F.'' Voyage autour du monde sur l’Astrolabe et la Boussole — Paris: La Découverte, 2005&lt;/ref&gt;.

Да сярэдзіны [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. Сахалін быў падпарадкаваны маньчжурамі. Яны прызначалі старэйшын, адказных за выплату даніны, вялі гандаль. З маньчжурамі на Сахаліне сустрэлася экспедыцыя Ж. Ф. дэ Лаперуза. Аднак з [[1773]] г. захады для каланізацыі вострава прадпрымала Японія. У заліве Аніва была пабудавана японская факторыя. У [[1785]]—[[1786]] гг. і [[1808]] г. цэнтральны ўрад Японіі арганізоўваў даследчыя экспедыцыі. З пачатку XIX ст. Сахалінам зацікавілася [[Расійска-амерыканская кампанія]]. У [[1806]] г. яе прадстаўнік самавольна абвясціў востраў валоданнем [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]] не прызнаў гэтага акта, але ў [[1808]] г. даў кампаніі дазвол на стварэнне тут калоніі. Праўда, Расійска-амерыканская кампанія ім не скарысталася&lt;ref&gt;[http://www.history.nsc.ru/website/history-institute/var/custom/File/1RNMK/009_Ermolaev.pdf А. Н. Ермолаев, Российско-американская компания и освоение острова Сахалин]&lt;/ref&gt;. Сітуацыя істотна не мянялася, пакуль [[1 жніўня]] [[1850]] г. [[Генадзь Іванавіч Невяльской|Г. І. Невяльской]] пасля даследавання вусця Амура і [[Татарскі праліў|Татарскага праліва]] не абвясціў Прыамур’е і Сахалін валоданнямі Расійскай імперыі. Расійскі ўрад фактычна пагадзіўся з анексіяй тэрыторый толькі ў [[1853]] г. На заходнім беразе і ў заліве Аніва з’явіліся расійскія ваенныя пасты&lt;ref&gt;[https://www.msun.ru/ru/about_history_pastevents_nevelskoi/amur Амурская экспедиция — МГУ им. адм. Г. И. Невельского] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220203103316/https://www.msun.ru/ru/about_history_pastevents_nevelskoi/amur |date=3 лютага 2022 }}&lt;/ref&gt;. [[7 лютага]] [[1855]] г. Расія і Японія падпісалі [[Сімодскі трактат]], згодна з якім Сахалін пераходзіў у сумеснае валоданне дзвюх дзяржаў&lt;ref&gt;[https://tass.ru/info/5556378 История территориального спора России и Японии]&lt;/ref&gt;. У [[1875]] г. у [[Санкт-Пецярбург]]у было заключана пагадненне з прадстаўніком Японіі аб размежаванні{{sfn|История Сахалина и Курильских островов с древнейших времен до начала XXI столетия|2008|с=358}}. Сахалін цалкам пераходзіў у склад Расіі, а Японія наўзамен атрымоўвала ўсе [[Курыльскія астравы]].

[[Выява:Sakhalin prisoners 19 century.jpg|thumb|Сахалінскія катаржане, 1880-я гг.]]
Згодна з рэформай [[1884]] г. Сахалін атрымаў асаблівы статус у складзе Прыамурскага генерал-губернатарства. Прызначаўся кіраўнік вострава (з [[1894]] г. — ваенны губернатар), які займаўся мясцовым адміністраваннем. Яго рэзідэнцыя месцілася ў [[Аляксандраўск-Сахалінскі|Аляксандраўску-Сахалінскім]]. У [[1869]] г. Сахалін быў афіцыйна абвешчаны месцам [[катарга|катаргі]] і высылкі&lt;ref&gt;[https://www.prlib.ru/history/1181494 УЧРЕЖДЕНИЕ КАТОРГИ НА ОСТРОВЕ САХАЛИН]&lt;/ref&gt;. Для бесперапыннага забеспячэння зняволенымі з еўрапейскай часткі Расійскай імперыі была адкрыта марская лінія [[Адэса]] — Сахалін. У [[1893]] г. у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] быў пабудаваны спецыяльны параход «Яраслаўль» — сапраўдная плывучая [[турма]], прыстасаваная для кругасветных марскіх пераходаў{{sfn|История Сахалина и Курильских островов с древнейших времен до начала XXI столетия|2008|с=362}}. З [[1880]] г. высылка на Сахалін стала незваротнай. Пасля адбывання пакарання ў турме катаржане пераводзіліся ў разрад ссыльных пасяленцаў і павінны былі заставацца на востраве. Катаржане і высыльныя займаліся будаўніцтвам, здабычай [[Каменны вугаль|вугалю]], у асобных выпадках — [[земляробства]]м і іншымі формамі гаспадарання. За гады існавання катаргі на Сахаліне адбылі пакаранне звыш 30 тысяч крымінальных і палітычных злачынцаў. На каланізацыю Сахаліна прымусовым шляхам было патрачана да 30 млн рублёў, але вынікі былі прызнаны незадавальняючымі&lt;ref&gt;[https://www.prlib.ru/history/1181494 УЧРЕЖДЕНИЕ КАТОРГИ НА ОСТРОВЕ САХАЛИН]&lt;/ref&gt;. [[Перапіс насельніцтва]] [[1897]] г. паказаў&lt;ref&gt;[https://www.prlib.ru/item/436661 ПЕРВАЯ ВСЕОБЩАЯ ПЕРЕПИСЬ НАСЕЛЕНИЯ РОССИЙСКОЙ ИМПЕРИИ 1897 Г.. 77. ОСТРОВ САХАЛИН]&lt;/ref&gt;, што агульнае насельніцтва вострава склала 28 113 чалавек. 74,4 % былі катаржанамі і ссыльнымі пасяленцамі. 648 чалавек прызнаваліся іншаземнымі падданымі, у тым ліку 275 — Японіі і 148 — Кітая. Нацыянальны склад расійскіх падданых быў вельмі стракатым. Большасць з’яўляліся рускімі (15 807 чалавек), але на востраве таксама жылі карэнныя насельнікі (ніўхі, айны і оракі — 7 421 чалавек), [[украінцы]] (2 368 чалавек), [[палякі]] (1 636 чалавек), [[беларусы]] (169 чалавек) і інш.

У канцы студзеня [[1904]] г. пачалася [[руска-японская вайна]]. На Сахаліне былі абвешчаныя [[мабілізацыя]] і фармаванне вольных дружын. Расійскія ваенныя сілы на востраве склалі 1 200 чалавек супраць 14 000 японскіх салдат, дэсантаваных на поўдні. [[19 ліпеня]] [[1905]] г. галоўныя сілы расійскіх войск на востраве склалі зброю. [[23 жніўня]] 1905 г. Расія і Японія падпісалі мірны дагавор, паводле якога частка Сахаліна на поўдзень ад 50 [[Паралель|паралелі]] перадавалася Японіі&lt;ref&gt;[https://www.prlib.ru/history/1181970 НАЧАЛАСЬ РУССКО-ЯПОНСКАЯ ВОЙНА 1904—1905 ГГ.]&lt;/ref&gt;. Пасля паражэння ў вайне Расійская імперыя была вымушана ліквідаваць катаргу і стварыць на поўначы вострава і ў ніжнім Прыамур’і Сахалінскую вобласць з цывільнай адміністрацыяй. На поўдні ў [[1907]] г. была створана японская прэфектура [[Карафута]]&lt;ref&gt;[https://rnavi.ndl.go.jp/research_guide/entry/post-782.php 旧外地官庁資料の調べ方：樺太庁]&lt;/ref&gt;. З [[1908]] г. яе адміністрацыйным цэнтрам стаў горад [[Южна-Сахалінск|Тоёхара]]. Новыя ўлады садзейнічалі пакіданню гэтай тэрыторыі расійскімі падданымі. Да канца [[1906]] г. іх засталося 123 чалавекі. Урад Японіі вылучыў для каланізацыі прэфектуры значныя сродкі, таму да [[1912]] г. яе насельніцтва павялічылася да 42 138 чалавек{{sfn|История Сахалина и Курильских островов с древнейших времен до начала XXI столетия|2008|с=427 — 428}}. Большасць перасяленцаў былі японцамі, акрамя таго, адбывалася добраахвотнае перасяленне [[карэйцы|карэйцаў]]. [[Руская мова|Рускія]] [[тапонім]]ы мяняліся на [[японская мова|японскія]], хаця [[Айнская мова|айнскія]] назвы захоўваліся. Галоўнымі галінамі гаспадаркі сталі [[рыбалоўства]], здабыча вугалю, [[лес|лясная]] [[прамысловасць]]. Эканамічнаму развіццю Карафута садзейнічала будаўніцтва сучасных [[дарога|дарог]], у тым ліку [[чыгунка|чыгункі]].

Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] [[1917]] г. адміністрацыйны цэнтр Сахалінскай вобласці быў перанесены ў [[Нікалаеўск-на-Амуры]]. Паўночны Сахалін абмінулі вострыя палітычныя баталіі і ваенныя падзеі [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] і [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны ў Расіі]]. Першы астраўны з’езд саветаў адбыўся толькі ў сакавіку [[1920]] г.{{sfn|История Сахалина и Курильских островов с древнейших времен до начала XXI столетия|2008|с=392}} Аднак ужо [[3 ліпеня]] 1920 г. паўночны Сахалін быў акупаваны японскімі войскамі і далучаны да Карафута. Японская акупацыя працягвалася да [[15 мая]] [[1925]] г.&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/2005801 «Политбюро не возражает против продажи о. Сахалина»]&lt;/ref&gt; Нават пасля ўзнаўлення савецкай улады японскія прадпрымальнікі здолелі захаваць свае канцэсіі па здабычы [[нафта|нафты]], прычым яны дзейнічалі да [[1944]] г.&lt;ref&gt;[https://cyberleninka.ru/article/n/yaponskie-kontsessii-na-severnom-sahaline-kak-instrument-sovetskoy-vneshney-politiki/viewer Булатов В. В., Японские концессии на Северном Сахалине как инструмент советской внешней политики]&lt;/ref&gt; У складзе Далёкаўсходняга (з [[1938]] г. — [[Хабараўскі край|Хабараўскага]]) края [[РСФСР]] была створана асобная Сахалінская акруга. У [[1929]] — [[1931]] гг. для карэнных народаў былі створаны 2 нацыянальныя раёны. Разам з гэтым заахвочвалася перасяленне з іншых рэгіёнаў [[СССР]]. За 15 гадоў савецкай улады насельніцтва паўночнай часткі вострава павялічылася ў 10 разоў. Тым не меней, умовы жыцця перасяленцаў былі цяжкімі. Аднойчы 18 сем'яў перасяленцаў з Амурскай вобласці не змаглі ўладкавацца і прасілі адправіць іх у японскую частку Сахаліна{{sfn|История Сахалина и Курильских островов с древнейших времен до начала XXI столетия|2008|с=414}}. Сацыяльныя праблемы абвастраліся раскулачваннем падчас [[калектывізацыя|калектывізацыі]] і [[Рэпрэсіі ў СССР|палітычнымі рэпрэсіямі]].

Падчас [[Ялцінская канферэнцыя|Ялцінскай канферэнцыі]] ў лютым [[1945]] г. СССР абавязваўся ўступіць у вайну з Японіяй пасля перамогі над [[Трэці рэйх|Германіяй]], пры гэтым разлічваў атрымаць права на валоданне ўсім Сахалінам і Курыльскімі астравамі&lt;ref&gt;[https://www.history.com/topics/world-war-ii/yalta-conference Yalta Conference - Definition, Date &amp; WW2 - HISTORY]&lt;/ref&gt;. [[11 жніўня|11]] — [[25 жніўня]] [[1945]] г. была арганізавана Паўднёва-Сахалінская наступальная аперацыя, у выніку якой прэфектура Карафута была занята савецкімі войскамі, 18 320 японскіх салдат і афіцэраў здаліся ў палон&lt;ref&gt;[https://w.histrf.ru/articles/article/show/iuzhno_sakhalinskaia_opieratsiia ЮЖНО-САХАЛИНСКАЯ ОПЕРАЦИЯ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220206122238/https://w.histrf.ru/articles/article/show/iuzhno_sakhalinskaia_opieratsiia |date=6 лютага 2022 }}&lt;/ref&gt;. У [[1946]] г. на месцы прэфектуры была ўтворана Паўднёва-Сахалінская вобласць. Японская [[іена]] вымалася з абарачэння, адбывалася перайменаванне тапонімаў. З красавіка 1946 г. грамадзяне Японіі перасяляліся на радзіму. Сахалін пакінулі не толькі этнічныя японцы, але таксама айны, частка ніўхаў і оракаў&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Южно-Сахалинская область - Большая российская энциклопедия |url=https://bigenc.ru/domestic_history/text/4931857 |accessdate=6 лютага 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220615160458/https://bigenc.ru/domestic_history/text/4931857 |archivedate=15 чэрвеня 2022 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. У [[1947]] г. Сахалінская акруга і Паўднёва-Сахалінская вобласць былі ўключаны ў склад [[Сахалінская вобласць|Сахалінскай вобласці]] РСФСР з адміністрацыйным цэнтрам у Южна-Сахалінску.

== Насельніцтва ==
У пачатку [[2021]] г. агульная колькасць насельніцтва адміністрацыйных утварэнняў на востраве Сахалін складала 464 120 чалавек&lt;ref&gt;[http://www.statdata.ru/naselenie/sahalinskoi-oblasti Население Сахалинской области: численность, крупные города]&lt;/ref&gt;, прычым большая яго частка пражывала ў [[горад|гарадах]]. 

Найбуйнейшыя гарады: 
* [[Южна-Сахалінск]] (200 235 чалавек) 
* [[Карсакаў]] (33 451 чалавек)
* [[Холмск]] (26 672 чалавекі)
* [[Аха]] (19 783 чалавекі)
* [[Паранайск]] (15 777 чалавек) 

Абсалютную большасць насельніцтва Сахаліна складаюць перасяленцы або іх нашчадкі з іншых рэгіёнаў [[Расія|Расіі]] і [[СССР]], звычайна [[рускія]]. [[Абарыген|Абарыгеннае]] насельніцтва прадстаўлена 2 [[этнас|этнічнымі]] групамі [[ніўхі|ніўхаў]] (2 450 чалавек) і [[оракі|оракаў]] (298 чалавек)&lt;ref&gt;[http://worldgeo.ru/russia/lists/?id=33&amp;code=65 Национальный состав населения Сахалинской области]&lt;/ref&gt;. [[Айны]], абарыгенныя насельнікі поўдню Сахаліна, зніклі як асобны астраўны [[этнас]] пасля [[Другая сусветная вайна|II Сусветнай вайны]] ў выніку [[Дэпартацыя|дэпартацыі]] грамадзян [[Японія|Японіі]] на [[Японскія астравы]]. 

У першай палове XX ст. склалася [[карэйцы|карэйская]] этнічная меншасць. Карэйцы пераязджалі ў паўднёвы Сахалін у якасці рабочых у гады існавання японскай прэфектуры [[Карафута]]. У пасляваенны перыяд на іх не распаўсюджвалася праграма дэпартацыі, таму 23 500 перасяленцаў былі вымушаны застацца. Акрамя таго, у [[1946]] — [[1949]] гг. на Сахаліне апынуліся 2 000 далёкаўсходніх карэйцаў, высланых у [[1937]] г. савецкімі ўладамі ў [[Сярэдняя Азія|Сярэднюю Азію]] і [[Казахстан]], а таксама 26 065 карэйцаў з [[Паўночная Карэя|Паўночнай Карэі]]&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/4897791 Корейцы на Сахалине]&lt;/ref&gt;. Частка карэйцаў перасялілася ў Японію пасля [[1956]] г., а таксама ў [[1952]] — [[1958]] гг. — у [[КНДР]]. Тым не меней, у [[1959]] г. у Сахалінскай вобласці працягвала жыць 42 337 карэйцаў. У нашы дні карэйцы складаюць адну з колькасна найбольшых этнічных меншасцей (болей за 5%)&lt;ref&gt;[http://worldgeo.ru/russia/lists/?id=33&amp;code=65 Национальный состав населения Сахалинской области]&lt;/ref&gt;. З [[1994]] г. дзейнічае праграма рэпатрыяцыі ў [[Паўднёвая Карэя|Паўднёвую Карэю]].

== Інфраструктура ==
Востраў Сахалін тэрытарыяльна належыць да [[Сахалінская вобласць|Сахалінскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], прычым складае яе большую частку. Адміністрацыйна падзелены на 14 раёнаў і 1 [[горад]] абласнога падпарадкавання — [[Южна-Сахалінск]]. На востраве развіваецца шматгаліновая [[эканоміка]]. Вызначальныя галіны: [[рыбы|рыбная]] [[прамысловасць]], а таксама здабыча [[нафта|нафты]] і [[прыродны газ|газу]], у меншай ступені — здабыча [[каменны вугаль|вугалю]] і нарыхтоўка [[драўніна|лесу]]&lt;ref&gt;[https://65.mchs.gov.ru/glavnoe-upravlenie/harakteristika-subekta Характеристика субъекта - Главное управление МЧС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220206150647/https://65.mchs.gov.ru/glavnoe-upravlenie/harakteristika-subekta |date=6 лютага 2022 }}&lt;/ref&gt;. [[Сельская гаспадарка]] развіваецца пераважна ў паўднёвых раёнах. На востраве працуе 149 агульнаадукацыйных школ&lt;ref&gt;[https://obrazovanie.sakhalin.gov.ru/edu/school/#collapse-2178 Школы - Сахминобр - Правительство Сахалинской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220206191959/https://obrazovanie.sakhalin.gov.ru/edu/school/#collapse-2178 |date=6 лютага 2022 }}&lt;/ref&gt; і 5 [[Вышэйшая навучальная ўстанова|ВНУ]]&lt;ref&gt;[https://obrazovanie.sakhalin.gov.ru/edu/vuz/ Сахминобр - Правительство Сахалинской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220206192001/https://obrazovanie.sakhalin.gov.ru/edu/vuz/ |date=6 лютага 2022 }}&lt;/ref&gt;.

Найважнейшыя [[порт]]ы: [[Карсакаў]], [[Холмск]], [[Шахцёрск (Сахалінская вобласць)|Шахцёрск]], [[Паранайск]], [[Аляксандраўск-Сахалінскі]]&lt;ref&gt;[https://morflot.gov.ru/deyatelnost/portyi_rf/reestr_mp/portyi_sahalina_kuril_i_kamchatki.html Порты Сахалина, Курил и Камчатки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220206182730/https://morflot.gov.ru/deyatelnost/portyi_rf/reestr_mp/portyi_sahalina_kuril_i_kamchatki.html |date=6 лютага 2022 }}&lt;/ref&gt;. Рэгулярная сувязь з [[Азія|мацерыком]] падтрымліваецца з дапамогай [[паром]]най сувязі паміж портамі [[Ваніна]] і Холмск. Міжнародны южнасахалінскі [[аэрапорт]] імя Антона Чэхава здзяйсняе авіярэйсы ў гарады Расіі, [[Японія|Японіі]] і [[Паўднёвая Карэя|Паўднёвай Карэі]], існуюць унутраныя рэгулярныя авіярэйсы ў гарады Шахцёрск, [[Аха]], Аляксандраўск-Сахалінскі, на [[Курыльскія астравы]]. Эксплуатацыйная даўжыня [[чыгунка|чыгункі]] — 804,9 км, яна падзелена на 3 лініі з 34 [[Чыгуначная станцыя|станцыямі]]&lt;ref&gt;[https://dvzd.rzd.ru/ru/2162/page/103290?id=2419 Дальневосточная железная дорога - Сахалинское территориальное управление] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220206190915/https://dvzd.rzd.ru/ru/2162/page/103290?id=2419 |date=6 лютага 2022 }}&lt;/ref&gt;.

== У культуры ==
За межамі [[Расія|Расіі]] і [[Японія|Японіі]] Сахалін у значнай ступені стаў вядомым дзякуючы кнізе «Востраў Сахалін» ({{lang-ru|Остров Сахалин}}) [[Антон Паўлавіч Чэхаў|А. П. Чэхава]], напісанай у форме падарожных нататак у [[1891]]—[[1893]] гг. У ёй знакаміты рускі [[пісьменнік]] спасылаўся на працы свайго папярэдніка, навукоўца [[Беларусь|беларускага]] паходжання [[Фама Мацеевіч Аўгусціновіч|Томаша Аўгусціновіча]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://pdf.kamunikat.org/21407-1.pdf |title=Валянцін Грыцкевіч, Нашы славутыя землякі |access-date=5 лютага 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220205164651/http://pdf.kamunikat.org/21407-1.pdf |archivedate=5 лютага 2022 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, які двойчы наведваў востраў, апісваў сахалінскую [[катарга|катаргу]], мясцовую [[флора|флору]] і побыт [[Абарыгены|абарыгенаў]].

Сахалін і яго карэнныя жыхары ([[айны]] і [[ніўхі]]) прысутнічаюць у творах лаўрэата [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі]], японскага пісьменніка-гуманіста [[Кэндзабура Оэ]]. У ранніх апавяданнях яго суайчынніка [[Юкіа Місіма]] з’яўляецца вобраз яго дзеда, губернатара [[Карафута]]. Японскі пісьменнік [[Харукі Муракамі]] ўключае эпізоды, звязаныя з Сахалінам, у раманы «Паляванне на авечак» ({{lang-jp|羊をめぐる冒険}}) і «1Q84».

У [[Беларуская літаратура|беларускай літаратуры]] Сахалін узгадваецца ў творах [[Васіль Быкаў|В. Быкава]] «Доўгая дарога дадому», [[Барыс Пятровіч|Б. Пятровіча]] «Пуціна», [[Васіль Юр’евіч Ткачоў|В. Ткачова]] «Мы», [[Галіна Барысаўна Багданава|Г. Багданавай]] «Сакрамента».

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|14|Сахалін|Лоўчая Л. В., Нікіцін М. Г.|204—205}}
* {{h|Гидроминеральные ресурсы острова Сахалин|2020|3=[https://www.geokniga.org/bookfiles/geokniga-gidromineralnye-resursy-ostrova-sahalin.pdf Гидроминеральные ресурсы острова Сахалин] / Под общ. ред. В. А. Сахарова. — Южно-Сахалинск: СахГУ, 2020 ISBN 978-5-88811-616-6}}
* {{h|История Сахалина и Курильских островов с древнейших времен до начала XXI столетия|2008|3=[http://www.archaeologysakhalin.ru/up/lib/6e6b1aed6f66fda95c80f98a2d327aa8.pdf История Сахалина и Курильских островов с древнейших времен до начала XXI столетия] / М. С. Высоков, А. А. Василевский, А. И. Костанов, М. И. Ищенко. — Южно-Сахалинск: Сахалинское книжное издательство, 2008 ISBN 978-5-88453-207-5}}
* Матюшков, Г. В. [http://old.sakhalinmuseum.ru/ufile/Geologicheskoe_proshloe.pdf Естественная история Сахалина и Курильских островов. Геологическое прошлое острова Сахалин] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220125160116/http://old.sakhalinmuseum.ru/ufile/Geologicheskoe_proshloe.pdf |date=25 студзеня 2022 }} / Г. В. Матюшков, А. В. Соловьёв, О. А. Мельников. — Южно-Сахалинск: Государственное бюджетное учреждение культуры «Сахалинский областной краеведческий музей», 2014 ISBN 978-5-900334-75-2
* {{h|Растительный мир Сахалина|2014|3=[http://www.sakhalinenergy.ru/media/library/ru/publications/Rastitelnost_Sakhalina.pdf Растительный мир Сахалина] / Наталья Сурмач, Валентина Андреева, Наталья Царенко. — Владивосток: Издательство «Апельсин», 2014 ISBN 978-5-98137-040-3}}

== Спасылкі ==
* [http://www.sakhalin.ru Сахалин и Курилы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210125001300/http://www.sakhalin.ru/ |date=25 студзеня 2021 }}
* [https://encsakhalin.su/ Энциклопедия Сахалинской области]
* [http://www.mnr.gov.ru/activity/regions/sakhalinskaya_oblast/ Сахалинская область — Минприроды России] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220130130106/http://www.mnr.gov.ru/activity/regions/sakhalinskaya_oblast/ |date=30 студзеня 2022 }}
* [https://ostrov65.com/sakhalin/ Путеводитель по Острову Сахалин и Курильским островам. Фотографии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220130085155/https://ostrov65.com/sakhalin/ |date=30 студзеня 2022 }}

{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Геастратэгічныя пункты сусветнага акіяна}}
{{Ціхі акіян}}

[[Катэгорыя:Сахалін| ]]
[[Катэгорыя:Альпійская складкавасць]]
[[Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна]]
[[Катэгорыя:Астравы Азіі]]
[[Катэгорыя:Астравы Расіі]]</text>
      <sha1>k5fq1zktz51qjkipf116wttwff77rn6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сапфір</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89656</id>
    <revision>
      <id>5181057</id>
      <parentid>5165983</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T12:25:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5034" sha1="nveu0r2bk4ae4p9yove8dy5dceec5ju" xml:space="preserve">{{Мінерал
 |Назва    =
 |Выява = Saphir.jpg
 |Подпіс     = Неапрацаваны сапфір
 |Формула     = Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
 |Колер        = Сіні і блакітны розных адценняў; бясколерны, ружовы, аранжавы, жоўты, зялёны, фіялетавы, чорны
 |Колер рысы  = Белы
 |Бляск       = Шкляны
 |Празрыстасць= Празрысты да непразрыстага
 |Спайнасць   = Адсутнічае
 |Сінгонія    = [[Трыганальная сінгонія|Трыганальная]]
 |Цвёрдасць   = 9
 |Злом       = Няроўны да ракавістага
 |Прымесь     = Fe&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt;, Fe&lt;sup&gt;3+&lt;/sup&gt;, Ti
 |Шчыльнасць   = 3,95 — 4,00
 |Паказчык пераламлення = 1,766 — 1,774
}}
'''Сапфі́р''' (ад {{lang-grc|σάπφειρος}} (sappheiros)&lt;ref name=pr&gt;{{Крыніцы/Слоўнік іншамоўных слоў|2}}. — С. 350.&lt;/ref&gt; — сіні камень, магчыма, ад {{lang-he|ספּיר}} (sapir) або персідскай назвы з тым жа значэннем) — адна з разнавіднасцей [[мінерал]]а [[карунд]], [[каштоўны камень]] розных адценняў, пераважна [[сіні колер|сіняга колеру]]. Хімічная формула Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; ([[аксід]] алюмінія).

[[Тэмпература плаўлення]] 2040 [[Градус Цэльсія|°C]]. [[Шчыльнасць]] 3,93{{sfn|ФЭС|1983}} г/см³. [[Малярная маса]] 101,94. Цвёрдасць па [[Шкала Моаса|шкале Моаса]] — 9. Празрысты ў [[Інфрачырвонае выпраменьванне|інфрачырвоным]] дыяпазоне да [[Даўжыня хвалі|даўжыні хвалі]] прыкладна 6,5 [[Мікраметр|мкм]]. Добры [[дыэлектрык]] і праваднік [[гіпергук]]у{{sfn|ФЭС|1983}}.

Сапфіры здабываюць у [[Індыя|Індыі]], [[Шры-Ланка|Шры-Ланцы]], [[Тайланд]]зе, [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Кенія|Кеніі]], [[Калумбія|Калумбіі]], [[ЗША]]&lt;ref name=&quot;krug&quot;&gt;[http://krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geologiya/SAPFIR.html Сапфир] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130621173327/http://krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geologiya/SAPFIR.html |date=21 чэрвеня 2013 }} // [[Энцыклапедыя Кругасвет]] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Выкарыстанне ==
Сапфір выкарыстоўваецца пры вырабе прылад [[вакуум]]най тэхнікі, [[святлафільтр]]аў і [[святлавод]]аў. У мікраэлектроніцы ў вытворчасці [[Мікрасхема|мікрасхем]].

=== Штучныя сапфіры ===
Штучныя карунды ўпершыню сінтэзаваны ў [[1904]] годзе французскім фізікам М. Вернейлем. Сучасныя сінтэтычныя карунды цяжка адрозніць ад прыродных (выкарыстоўваюцца аптычныя, рэнтгенаўскія і спектральныя даследаванні)&lt;ref name=&quot;krug&quot; /&gt;.

Штучныя сапфіры выкарыстоўваюцца ў [[лазер]]най тэхніцы, у вытворчасці [[Вымяральны прыбор|вымяральных]] і авіяцыйных прыбораў, у ювелірнай прамысловасці.

== Гл. таксама ==
* [[Рубін]]

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/ФЭС|||279}}
* {{Крыніцы/БелЭн|14|Сапфір||174}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Sapphire}}
* [http://www.mindat.org/min-3529.html Сапфір на сайце Mindat.org]{{ref-en}}
* [http://www.mineralienatlas.de/lexikon/index.php/MineralData?mineral=Saphir&amp;lang=en&amp;language=english Сапфір у атласе мінералаў]{{ref-en}}{{ref-de}}{{ref-es}}
* [http://www.royal-magazin.de/russia/saphire-romanov-sapphires.htm Сапфіры імператарскага дому Раманавых]{{ref-de}}
* [http://krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geologiya/SAPFIR.html Сапфир] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130621173327/http://krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geologiya/SAPFIR.html |date=21 чэрвеня 2013 }} // [[Энцыклапедыя Кругасвет]] {{ref-ru}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Вокіслы і гідравокіслы (мінералы)]]
[[Катэгорыя:Вокіслы (мінералы)]]
[[Катэгорыя:Каштоўныя камяні]]
[[Катэгорыя:Мінералы алюмінію]]</text>
      <sha1>nveu0r2bk4ae4p9yove8dy5dceec5ju</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка</title>
    <ns>4</ns>
    <id>90386</id>
    <revision>
      <id>5181276</id>
      <parentid>5176221</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T20:06:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <origin>5181276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="758" sha1="bpphqqx82dircfloxyod11zsfsuju1n" xml:space="preserve">''Новыя факты, калі ласка, дадавайце зверху, каб не было блытаніны :)''

* У пачатку XXI стагоддзя [[Міністэрства культуры Літоўскай Рэспублікі|Міністэрства культуры Літвы]] ўзначальваў '''[[Уладзімір Уладзіміравіч Пруднікаў|віленскі беларус]]'''.
* Раней тэрміны «'''[[расіяне]]'''» і «[[рускія]]» ўжываліся як [[сінонім]]ы.

''[[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка/Архіў|Архіў]]''

[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праекты|Ці ведаеце вы]]</text>
      <sha1>bpphqqx82dircfloxyod11zsfsuju1n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пампасы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93618</id>
    <revision>
      <id>5181137</id>
      <parentid>3932841</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T13:33:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5181137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2165" sha1="obhsm8pthuah3i48kdlp1kfe312pgq6" xml:space="preserve">{{coord|display=title|34|36|0|S|57|53|59|W|}}
[[Файл:Autódromo Eusebio Marcilla.jpg|thumb|300px|Пампасы]]
'''Пампа (пампасы)''' ({{lang-es|Pampa}}) — субтрапічная стэпавая расліннасць, якая займае раўніны на поўдні [[Паўднёвая Амерыка|Паўдёвай Амерыкі]]. Прадстаўлена злакамі і разнатраўем. Пампай называюць таксама некаторыя раўнінныя тэрыторыі ў Паўднёвай Амерыцы з пераважаннем аднайменнай травяністай расліннасці. Уласна пампа — прыродная вобласць у цэнтральнай частцы [[Аргенціна|Аргенціны]]. Акумулятыўная раўніна з лёсавым покрывам, якая паступова ўздымаецца на захад, да перадгор’яў [[Анды|Анд]]. На паўднёвым усходзе горныя масівы вышынёй да 1243 м. Клімат субтрапічны. [[ападкі|Ападкаў]] ад 300—500 мм (на захадзе) да 800—950 мм (на ўсходзе) за год. Характэрны штармавыя вятры пампера. Галоўная рака — [[Парана]]. Прыродная разнатраўна-злакавая расліннасць захавалася на асобных мясцінах. Пампа — адзін з асноўных эканамічных раёнаў краіны. Вялікая колькасць гарадоў; пасевы [[пшаніца|пшаніцы]] і [[кукуруза|кукурузы]]; на захадзе — пашы.

== Гл. таксама ==
* [[Прэрыя]]
* [[Саванна]]
* [[Стэп]]
* [[Льянас]]

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Пампа, пампасы|||}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Стэпы]]
[[Катэгорыя:Біёмы]]
[[Катэгорыя:Геаграфія Аргенціны]]</text>
      <sha1>obhsm8pthuah3i48kdlp1kfe312pgq6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181138</id>
      <parentid>5181137</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T13:33:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5181138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2189" sha1="c98ihevjuxrpax97s63ch6nprfwe6ph" xml:space="preserve">{{coord|display=title|34|36|0|S|57|53|59|W|}}
[[Файл:Autódromo Eusebio Marcilla.jpg|thumb|300px|Пампасы]]
'''Пампа (пампасы)''' ({{lang-es|Pampa}}) — субтрапічная стэпавая расліннасць, якая займае раўніны на поўдні [[Паўднёвая Амерыка|Паўдёвай Амерыкі]]. Прадстаўлена злакамі і разнатраўем. Пампай называюць таксама некаторыя раўнінныя тэрыторыі ў Паўднёвай Амерыцы з пераважаннем аднайменнай травяністай расліннасці. Уласна пампа — прыродная вобласць у цэнтральнай частцы [[Аргенціна|Аргенціны]]. Акумулятыўная раўніна з лёсавым покрывам, якая паступова ўздымаецца на захад, да перадгор’яў [[Анды|Анд]]. На паўднёвым усходзе горныя масівы вышынёй да 1243 м. Клімат субтрапічны. [[ападкі|Ападкаў]] ад 300—500 мм (на захадзе) да 800—950 мм (на ўсходзе) за год. Характэрны штармавыя вятры пампера. Галоўная рака — [[Парана (рака)|Парана]]. Прыродная разнатраўна-злакавая расліннасць захавалася на асобных мясцінах. Пампа — адзін з асноўных эканамічных раёнаў краіны. Вялікая колькасць гарадоў; пасевы [[пшаніца|пшаніцы]] і [[кукуруза|кукурузы]]; на захадзе — пашы.

== Гл. таксама ==
* [[Прэрыя]]
* [[Саванна]]
* [[Стэп]]
* [[Льянас]]

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Пампа, пампасы|||}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Стэпы]]
[[Катэгорыя:Біёмы]]
[[Катэгорыя:Геаграфія Аргенціны]]</text>
      <sha1>c98ihevjuxrpax97s63ch6nprfwe6ph</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181139</id>
      <parentid>5181138</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T13:34:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5181139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2204" sha1="qt35zzk0wfl0z1bo716ermx5bo3zlgs" xml:space="preserve">{{coord|display=title|34|36|0|S|57|53|59|W|}}
[[Файл:Autódromo Eusebio Marcilla.jpg|thumb|300px|Пампасы]]
'''Пампа (пампасы)''' ({{lang-es|Pampa}}) — субтрапічная стэпавая расліннасць, якая займае раўніны на поўдні [[Паўднёвая Амерыка|Паўдёвай Амерыкі]]. Прадстаўлена [[злакі|злакамі]] і разнатраўем. Пампай называюць таксама некаторыя раўнінныя тэрыторыі ў Паўднёвай Амерыцы з пераважаннем аднайменнай травяністай расліннасці. Уласна пампа — прыродная вобласць у цэнтральнай частцы [[Аргенціна|Аргенціны]]. Акумулятыўная раўніна з лёсавым покрывам, якая паступова ўздымаецца на захад, да перадгор’яў [[Анды|Анд]]. На паўднёвым усходзе горныя масівы вышынёй да 1243 м. Клімат субтрапічны. [[ападкі|Ападкаў]] ад 300—500 мм (на захадзе) да 800—950 мм (на ўсходзе) за год. Характэрны штармавыя вятры пампера. Галоўная рака — [[Парана (рака)|Парана]]. Прыродная разнатраўна-злакавая расліннасць захавалася на асобных мясцінах. Пампа — адзін з асноўных эканамічных раёнаў краіны. Вялікая колькасць гарадоў; пасевы [[пшаніца|пшаніцы]] і [[кукуруза|кукурузы]]; на захадзе — пашы.

== Гл. таксама ==
* [[Прэрыя]]
* [[Саванна]]
* [[Стэп]]
* [[Льянас]]

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Пампа, пампасы|||}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Стэпы]]
[[Катэгорыя:Біёмы]]
[[Катэгорыя:Геаграфія Аргенціны]]</text>
      <sha1>qt35zzk0wfl0z1bo716ermx5bo3zlgs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шлак</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108410</id>
    <revision>
      <id>5181073</id>
      <parentid>4570846</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T12:43:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5181073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1425" sha1="17a81l2eoo32pmoksms6wsaukb5gsfu" xml:space="preserve">[[Файл:Slag2.jpg|thumb|Шлакавы адкід у г. Кларкдэйл ([[штат Арызона]])]]
'''Шлак''' (ням. Schlacke) — расплаў (пасля зацвярдзення — шклопадобная маса) у металургічных, плавільных працэсах, які пакрывае паверхню вадкага [[метал]]у, складаецца з ўсплылых прадуктаў пустой пароды з флюсамі. Шлак засцерагае метал ад шкоднага ўздзеяння газавага асяроддзя печы, выдаляе прымешкі. Шлак прымяняецца для вырабу будматэрыялаў ([[цэгла]], [[дахоўка]]), як угнаенне. Таксама шлак — цвёрдыя адходы некаторых хімічных вытворчасцей і запечаны попел ад спальвання цвёрдага паліва (напрыклад, [[каменны вугаль|каменнага вугалю]]).

== Літаратура ==
* Хімічны слоўнік навучэнца. — Мн.: Народная асвета, 2004. — С. 271.
{{commonscat}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Металургія]]
[[Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы]]
[[Катэгорыя:Угнаенні]]</text>
      <sha1>17a81l2eoo32pmoksms6wsaukb5gsfu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сен-Іасент</title>
    <ns>0</ns>
    <id>109618</id>
    <revision>
      <id>5181420</id>
      <parentid>4880061</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T09:12:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1640" sha1="99xhqsewbup839kzm03adjl96y0v9kb" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Сен-Іасент''' (фр. Saint-Hyacinthe) — горад у [[Квебек (правінцыя)|Квебеку]], у адміністрацыйнай вобласці Мантэрэжы. Горад дзеліць папалам [[Ямаска|рака Ямаска]], якая працякае перпендыкулярна шашы нумар 20. Горад мае мянушку «Канадскі агра-тэхнопаль», бо ў ім знаходзіцца Даследчы цэнтр харчавання, Інстытут харчовых тэхналогій і штаб-кватэра Цэнтра па штучным асемяненні Квебека. Сен-Іасент таксама мае адзіны факультэт ветэрынарнай медыцыны ў Квебеку (і адзіны франкамоўны ў Паўночнай Амерыцы). Па дадзеных перапісу насельніцтва 2006 года, 96,4% насельніцтва размаўлялі на французскай мове ў якасці роднай.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Гарады-пабрацімы ==
{{Гарады-пабрацімы}}

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Спасылкі ==
* [http://ville.st-hyacinthe.qc.ca Афіцыйны сайт горада]
* [http://www.tourismesainthyacinthe.qc.ca Афіцыйны сайт бюро турызму горада]{{Недаступная спасылка}}
* [http://www.st-hyacinthetechnopole.qc.ca/ Тэхнопаль горада]

[[Катэгорыя:Гарады Квебека]]</text>
      <sha1>99xhqsewbup839kzm03adjl96y0v9kb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мікалай Апанасавіч Апіёк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>117070</id>
    <revision>
      <id>5181097</id>
      <parentid>5039337</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T13:02:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <origin>5181097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7923" sha1="5ghbmvmek9ttvu6oukyvqbr36xt8d5f" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Апіёк}}
{{Мастак
 | імя              = Мікалай Апанасавіч Апіёк
 | арыгінальнае імя = 
 | імя пры нараджэнні = 
 | партрэт =Mikola Apiyok.jpg
 | шырыня =
 | загаловак =''Мікалай Апіёк. Фота [[Яўген Аляксеевіч Колчаў|Яўгена Колчава]]''
 | дата нараджэння = 
 | месца нараджэння = 
 | дата смерці =
 | месца смерці = 
 | паходжанне =
 | падданства =
 | грамадзянства = 
 | жанр =
 | вучоба = 
 | стыль =[[Рэалізм (жывапіс)|рэалізм]]
 | працы =«Год 1929», «Май 1945 года», «Маё хрышчэнне», «…І апусціўся анёл», «Сын цывілізацыі», «[[Слуцкі пояс|Слуцкія]] ткачыхі»
 | заступнікі =
 | уплыў =
 | уплыў на =
 | узнагароды =
 | сайт =
 | вікісховішча =
}}
'''Мікалай Апанасавіч Апіёк''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[мастак]].

== Біяграфія ==
Скончыў Пірагоўскую сямігадовую школу. У 1951—1955 гг. вучыўся ў [[Віцебскае мастацка-графічнае вучылішча|Віцебскім мастацка-графічным вучылішчы]], у 1956—1957 гг. — на 5 курсе [[Мінскі дзяржаўны мастацкі каледж імя А. К. Глебава|Мінскага мастацкага вучылішча]]. Некаторы час працаваў у сістэме [[Мастацкі фонд БССР|Мастацкага Фонду БССР]] (г. [[Віцебск]]). У 1964 годзе скончыў [[Беларускі дзяржаўны тэатральны інстытут]]. Вучыўся ў [[Фёдар Іванавіч Дарашэвіч|Ф. Дарашэвіча]], [[Аляксандр Пятровіч Мазалёў|Аляксандра Мазалёва]], [[Яўген Рыгоравіч Чамадураў|Яўгена Чамадурава]].

З 1964 года 10 лет працаваў мастаком-пастаноўшчыкам [[Гродзенскі абласны драматычны тэатр|Гродзенскага абласнога драматычнага тэатра]], аформіў больш за 30 спектакляў.

Удзельнік мастацкіх выставак з 1966 г. Член [[Беларускі саюз мастакоў|Саюза мастакоў БССР]] з 1966 г, кіраўнік Гродзенскай абласной арганізацыяй Саюза мастакоў БССР.

== Творчасць ==
Персанальныя выстаўкі жывапісу наладжваў у Беларусі, Польшчы і Германіі.

Працуе ў станковым жывапісе ў жанрах [[пейзаж]]а, [[партрэт]]а, тэматычнай карціны і [[нацюрморт]]а, а таксама ў станковай [[Графіка (мастацтва)|графіцы]] і сцэнаграфіі.

Асноўныя творы: карціны «Год 1929», «Май 1945 года», «Маё хрышчэнне», «…І апусціўся анёл», «Сын цывілізацыі», «[[Слуцкі пояс|Слуцкія]] ткачыхі», серыя партрэтаў дзеячаў культуры Беларусі; афармленне спектакляў: «[[Варвары (п'еса)|Варвары]]» [[Максім Горкі|М. Горкага]], «Шануй бацьку свайго» В. Лаўрэнцьева, «Амністыя» [[Мікалай Ягоравіч Матукоўскі|М. Матукоўскага]], «[[Трыбунал (трагікамедыя)|Трыбунал]]» [[Андрэй Ягоравіч Макаёнак|Андрэя Макаёнка]], «Дамы і гусары» А. Фрэдра, «Снежная каралева» {{нп5|Яўгена Шварца||ru|Шварц, Евгений Львович}}.

Творы знаходзяцца ў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі]], фондах Беларускага саюза мастакоў і [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Музеі сучаснага выяўленчага мастацтва ў Мінску]], а таксама ў прыватных калекцыях Расіі, Польшчы, Германіі, Галандыі і іншых краін.

== Сям’я ==
Жонка — актрыса, заслужаная артыстка Рэспублікі Беларусь [[Тамара Нікалаева]].

== Узнагароды ==
* [[Заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь]]
* лаўрэат [[Прэмія Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Прэміі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]]
* кавалер [[Ордэн Францыска Скарыны|ордэна Францыска Скарыны]] (2011)
* лаўрэат спецыяльнай прэміі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь «[[За духоўнае адраджэнне]]» (2007)
* ганаровы член [[Расійская акадэмія мастацтваў|Расійскай акадэміі мастацтваў]] (2017)&lt;ref&gt;[https://www.rah.ru/exhibitions/detail.php?ID=32339&amp;sphrase_id=71215 На пасяджэнні Прэзідыума Расійскай акадэміі мастацтваў 17 студзеня 2017 года]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;
* ганаровы грамадзянін Дубровенскага раёна (2018)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://mk.by/2016/06/03/145338/ |title=''Ольга Лебедева'' В 25-й раз прошел Международный фестиваль песни и музыки «Дняпроўскія галасы ў Дуброўне» // Беларусь Сегодня, 26 июня 2018. |access-date=9 сакавіка 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200302202350/http://mk.by/2016/06/03/145338/ |archivedate=2 сакавіка 2020 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Апіёк Мікалай Апанасавіч // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 2004. — Т. 18, Кн.1. — С. 335.
* Апіёк Мікалай Апанасавіч // Беларускі Саюз Мастакоў : энцыклапедычны даведнік / рэдкал.: Б. А. Крэпак [і інш.]. — Мн., 1998. — С. 25.

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Апіёк Мікалай Апанасавіч}}
[[Катэгорыя:Выпускнікі Мінскага дзяржаўнага мастацкага каледжа імя А. К. Глебава]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай акадэміі мастацтваў]]
[[Катэгорыя:Мастакі СССР]]
[[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Члены Беларускага саюза мастакоў]]
[[Катэгорыя:Мастакі XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Мастакі XXI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Віцебскага мастацка-графічнага педагагічнага вучылішча]]</text>
      <sha1>5ghbmvmek9ttvu6oukyvqbr36xt8d5f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анатоль Мікалаевіч Міхайлаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119412</id>
    <revision>
      <id>5181209</id>
      <parentid>4349653</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T16:30:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vitedg</username>
        <id>130413</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5181209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4186" sha1="ko8cvicdo1xn7el3e13aibs8w499ppe" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Міхайлаў}}
{{навуковец}}
'''Анатоль Мікалаевіч Міхайлаў''' ({{ДН|3|11|1936}}, в. {{нп5|Індыкава||ru|Индыково}}, цяпер у межах [[Віцебск]]а — [[14 жніўня]] [[2026]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bsmu.by/novosti/obshcheuniversitetskie/vechnaya-pamyat-mikhaylovu-anatoliyu-nikolaevichu/|title=Вечная память Михайлову Анатолию Николаевичу|website=www.bsmu.by|access-date=2026-08-14}}&lt;/ref&gt;) — беларускі [[вучоны]] ў галіне медыцыны, [[доктар медыцынскіх навук]] (1974), [[акадэмік]] [[НАН Беларусі]].

== Біяграфія ==
У 1961 годзе скончыў [[Віцебскі медыцынскі інстытут]], працаваў намеснікам галоўнага ўрача Іванаўскай раённай бальніцы Брэсцкай вобласці, урачом-эпідэміёлагам Бярэзінскай райбальніцы, урачом-рэнтгенолагам бальніцы ст. Гомель. З 1966 года ў [[Беларускі дзяржаўны інстытут удасканалення ўрачоў|Беларускім дзяржаўным інстытуце ўдасканалення ўрачоў]] — аспірант, асістэнт, загадчык кафедры рэнтгеналогіі і прамянёвай дыягностыкі.

Аўтар 200 навуковых работ, 15 манаграфій, у тым ліку: «Рэнтгенадыягнастычны атлас», «Рэнтгенасеміётыка хвароб чалавека» і інш. Член Еўрапейскай асацыяцыі радыёлагаў і прамянёвых дыягностаў. Увайшоў у лік выдатных сусветных лідараў навукі ([[Амерыканскі біяграфічны інстытут]], ЗША, 1997).

== Узнагароды і прэміі ==
* [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь]] у галіне навукі і тэхнікі (1992, у аўтарскім калектыве) — ''за цыкл прац па распрацоўцы і ўкараненні ў практыку сасудзістай хірургіі новых метадаў дыягностыкі і лячэння''.
* [[медаль Францыска Скарыны]] (2021)&lt;ref&gt;[https://pravo.by/document/?guid=12551&amp;p0=P32100334&amp;p1 Указ Прэзідэнта Республікі Беларусь ад 10 верасня 2021 года № 336 «Аб узнагароджанні»]&lt;/ref&gt;.
* залаты медаль [[Міжнародны біяграфічны цэнтр|Міжнароднага біяграфічнага цэнтра]] (Кембрыдж, Англія, 1997).

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|10|старонкі=481—482|артыкул=Міхайлаў Анатоль Мікалаевіч}}

== Спасылкі ==
* [https://csl.bas-net.by/personalii/88848/mihaylov-anatoliy-nikolaevich/ Анатоль Мікалаевіч Міхайлаў] у базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}}

{{DEFAULTSORT:Міхайлаў Анатоль Мікалаевіч}}
[[Катэгорыя:Медыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Дактары медыцынскіх навук]]
[[Катэгорыя:Акадэмікі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь]]
[[Катэгорыя:Рэнтгенолагі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Віцебскім раёне]]</text>
      <sha1>ko8cvicdo1xn7el3e13aibs8w499ppe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Біяграфіі/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>121975</id>
    <revision>
      <id>5181193</id>
      <parentid>5180607</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T15:50:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+10 новых</comment>
      <origin>5181193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2091" sha1="7irugdzhl5779rl250lfs2am3tu6d1a" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Юзаф Ваўжэцкі|2026-08-14T10:00:24Z|Kanstas}}
{{Новы артыкул|Эма Томас|2026-08-14T07:32:51Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Міа Гот|2026-08-14T07:25:35Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Валерый Пятровіч Дзевіскіба|2026-08-14T07:20:32Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Коры Хокінс|2026-08-14T07:16:32Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Бені Сафдзі|2026-08-14T07:09:09Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Генадзь Мікалаевіч Пятроўскі|2026-08-14T06:55:19Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Біл Ірвін|2026-08-14T06:33:46Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Альберт Леанідавіч Філозаў|2026-08-14T05:53:47Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Пикник|2026-08-13T18:45:05Z|DzBar}}
{{Новы артыкул|Адам Іванавіч Храптовіч|2026-08-13T12:39:35Z|Kanstas}}
{{Новы артыкул|Габрыель Жанчынскі|2026-08-13T10:22:55Z|Aliaksei Lastouski}}
{{Новы артыкул|Франсіска дэ Паула Сантандэр|2026-08-13T10:01:00Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Ксаверый Карніцкі|2026-08-13T09:47:12Z|Aliaksei Lastouski}}
{{Новы артыкул|Леан Казімір Агінскі|2026-08-13T09:26:04Z|Kanstas}}
{{Новы артыкул|Ян Шадурскі|2026-08-13T08:41:13Z|Kanstas}}
{{Новы артыкул|Міхал Антоні Копаць|2026-08-13T08:28:34Z|Kanstas}}
{{Новы артыкул|Абеларда дэ ла Эспрыэлья|2026-08-13T05:43:31Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Барыс Аляксеевіч Хмяльніцкі|2026-08-13T04:55:31Z|StarDeg}}
{{Новы артыкул|Юрый Насілоўскі|2026-08-12T17:26:42Z|JerzyKundrat}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7irugdzhl5779rl250lfs2am3tu6d1a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Секс у рэкламе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127583</id>
    <revision>
      <id>5181267</id>
      <parentid>4452943</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T19:55:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9977" sha1="a6gl73temm9syy0dt4mgeai9c9a2rox" xml:space="preserve">{{Маркетынг}}
'''Секс у рэкламе''' — выкарыстанне сексуальных ці эратычных вобразаў, выяў у рэкламе для прыцягнення цікавасці да нейкага прадукту з мэтай продажу. Характэрная рыса сексу ў рэкламе заключаецца ў адсутнасці сувязі між прадуктамі, якія рэкламуюць і скарыстанымі вобразамі, такімі, напрыклад, як прыгожая жанчына. Мэта сексуальнага вобразу ў рэкламе — прыцягнуць увагу патэнцыяльнага пакупніка або спажыўца. Секс у рэкламе ўключае галізну, [[пінап]], [[біфкейк]] (выкарыстанне выяў цалкам або напалову аголеных мужчынскіх целаў).

У сучаснай рэкламе тавараў шырокага спажывання (у часопісах, на тэлебачанні і г.д.) секс прадстаўлены ў рэкламных прадуктах вялікай колькасці гандлёвых марак. Сексуальныя вобразы жанчын і мужчын спрыяюць прасоўванню адзення, алкаголю, касметыкі і парфумерыі. Рэкламадаўцы, такія як [[Calvin Klein]], [[Victoria’s Secret]], [[Pepsi]] выкарыстоўваюць сексуальныя вобразы для культывавання паўсюднай сексуальна афарбаванай прысутнасці ў інфармацыйным асяроддзі.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3778/is_200201/ai_n9032366 |title=Sex in advertising research: A review of content, effects, and functions of sexual information in consumer advertising, 2002, by Tom Reichert |access-date=22 жніўня 2012 |archive-date=2 мая 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050502180247/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_qa3778/is_200201/ai_n9032366/print |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Канцэпцыя ==
Секс у рэкламе асноўваецца на праяўленні цікавасці ў людзей да ўсяго, што звязана з [[Сексуальнасць|сексуальнасцю]]. Вынікі маркетынгу паказваюць, што сексуальныя вобразы спрыяюць продажу тавараў і паслуг. З маркетынгавага пункту гледжання сексуальнасць можа мець біялагічны, эмацыянальны ці духоўны аспекты. Біялагічны аспект сексуальнасці базіруецца на рэпрадуктыўныя механізмы. Эмацыянальны аспект сексуальнасці апіраецца на сувязі, якія існуюць між людзьмі, і выражаецца праз пачуцці і фізічныя праяўленні любоўных перажыванняў, эмоцый, дэманстрацыі клопатаў, даверу, блізкасці.

Сексуальны змест падаецца ў рознай форме, і можа быць вызначаны як: «любая выява якая адлюстроўвае ці мае на ўвазе сексуальную зацікаўленасць, паводзіны або матывацыі». Сексам у рэкламе лічацца сітуацыі: (а) героі ўдзельнічаюць у сексуальных паводзінах (напрыклад, пацалункі, ласкі, ініцыятыва або прапанова сексуальнага кантакту, сексуальны акт), (б) распрананне або галізна, (в) героі апрануты ў правакацыйнае адзенне, якое скіравана на павышэнне сексуальнай прывабнасці, або (г) героі паказаныя ў якасці аб'екта сексуальнага позірку.&lt;ref&gt;Tom Reichert and Jacqueline Lambiase, Sex in consumer culture, (New York: Lawrence Erlbaum Associates, 2006)&lt;/ref&gt;

== Прыклады з гісторыі ==
У 1883 годзе прэзідэнт кампаніі па вытворчасці цыгарэт «W. Duke, Sons &amp; Company» Джэймс Б'юкенен Дзюк выступіў з ідэяй уставіць невялікія папяровыя карты ў цыгарэтныя пачкі з выявамі «пышных паненак у вельмі смелых, часам, шакуючых касцюмах». Жанчыны на картах былі вызначаны ў якасці актрыс; агульная тэма картак была сексуальная прывабнасць. Дзякуючы гэтай кампаніі продаж падняўся за год з 30 мільёнаў цыгарэт (1883) да 100 мільёнаў. Да 1890 года кампанія зрабілася вядучым вытворцам цыгарэт у ЗША.&lt;ref&gt;Tom Reichert, The erotic history of advertising, (New York: Prometheus Books, 2003)&lt;/ref&gt;

«Cкура, якая вабіць дакрануцца.» («A skin you love to touch») — радок з рэкламы мыла ''Woodbury''. Дзякуючы гэтаму моцнаму эмацыйнаму звароту да жаночага жадання быць прыгожай і чароўнай, мець гладкую ды прывабную скуру, продажы Woodbury мыла ўзляцелі з $ 0,515 млн у 1915 годзе да $ 2,58 млн у 1920 годзе.&lt;ref&gt;Juliann Sivulka, «Historical and psychological perspectives of the erotic appeal in advertising» in Sex in consumer culture, ed. Tom Reichert and Jacqueline Lambiase, (New York: Lawrence Erlbaum Associates, 2006)&lt;/ref&gt;

У 1960 годзе штат Вірджынія (ЗША) быў не так папулярны ў турыстаў як іншыя прыбярэжныя штаты. У 1969 годзе ў спробе прыцягнуць турыстаў дэпартамент па захаванні і эканамічным развіцці (Department of Conservation and Economic Development) штата Вірджынія прыдумаў новы лозунг штата: «Вірджынія для закаханых» («Virginia is for Lovers»). Кампанія была вельмі паспяховай і ў наступным годзе больш за 20 мільёнаў чалавек наведалі штат.&lt;ref&gt; Tom Reichert, The erotic history of advertising, (New York: Prometheus Books, 2003)&lt;/ref&gt;

== Секс у рэкламе алкаголю ==
Выкарыстанне сексу ў продажы алкаголю — звычайная рэч. Вытворцы алкаголю візуальна ўзмацняюць культурны стэрэатып аб тым, што алкаголь робіць жанчын лёгка-даступнымі, а секс больш інтэнсіўным.

Часам рэкламы трапляюцца вельмі [http://blog.lib.umn.edu/raim0007/gwss3307_fall2007/Skyy.jpg брутальныя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130113105611/http://blog.lib.umn.edu/raim0007/gwss3307_fall2007/Skyy.jpg |date=13 студзеня 2013 }}, з выражанай непавагай для жанчыны, але ёсць прыклады не такія відавочныя, як здацца на першы погляд. Як напрыклад, вядомы шведскі вытворца ''Absolut Vodka'' з кампаніяй 1980 года. На [http://www.absolutad.com/absolut_gallery/singles/pictures/?id=277&amp;_s=singles выяве] была сексуальная жаночая нага, апранутая ў чорныя панчоха і падвязкі, з малюсенькай фіялетавай кліпсай у форме бутэлькі Абсалют. З аднаго боку гэта простая выява з рэкламы алкаголю — вобраз прыцягвае мужчын. Аднак, з іншага боку, сэнс выявы ў тым, што адкрыўшы бутэльку Абсалют, ці расшпіліўшы яе вобраз на малюнку прыводзіць да сексу.

== Галерэя ==
&lt;gallery&gt;
Выява:SchraderAp1921.jpg|Выявы прыгожых жанчын часта з'яўляюцца ў рэкламе без сувязі з прадуктам, які рэкламуюць.
Выява:Ivoryso2.jpg|Рэклама [[мыла]] ў перыяд Першай сусветнай вайны паказвае маракоў, якія мыюцца на палубе карабля.&lt;/gallery&gt;

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://aappolicy.aappublications.org/cgi/content/full/pediatrics;107/1/191 Сексуальнасць, кантрацэпцыя і мас-медыя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070124042340/http://aappolicy.aappublications.org/cgi/content/full/pediatrics%3B107/1/191 |date=24 студзеня 2007 }} {{ref-en}}
* [http://www.gallup-robinson.com/essay1.html Gallup &amp; Robinson: Секс у рэкламе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100903194328/http://www.gallup-robinson.com/essay1.html |date=3 верасня 2010 }} {{ref-en}}
* [http://www.genderads.com The Gender Ads Project] {{ref-en}}

[[Катэгорыя:Рэклама]]
[[Катэгорыя:Секс і грамадства]]</text>
      <sha1>a6gl73temm9syy0dt4mgeai9c9a2rox</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Свідравіна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138161</id>
    <revision>
      <id>5181341</id>
      <parentid>4610283</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T07:28:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Свідравіны]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5181341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1644" sha1="tbzyjcrlg0u8r45isy4jb5qhuqbfqf7" xml:space="preserve">'''Свідраві́на''' — [[горная вырабатка]] [[цыліндр]]ычнай формы глыбінёй ад некалькіх [[метр]]аў да некалькіх кіламетраў і [[Дыяметр|дыяметрам]] 75—800 мм.

Праходка свідравін ажыццяўляецца з дапамогай [[буравая вышка|буравых установак]].

== Гл. таксама ==
* [[Кольская звышглыбокая свідравіна]]

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БелЭн|14}}
* Свідраві́на // {{крыніцы/ТСБМ|5-1|90}}
* Буровая скважина // Геологический словарь. В 2-х тт. Т. 1: А—Л / Под. ред. А. Н. Криштофовича. Отв. ред. Т. В. Спижарский. — М.: Государственное научно-техническое издательство по геологии и охране недр, 1955. — С. 104. — 25 000 экз.{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
* [http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Скважина/ ''Удянский С. Н.'' Скважина] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110514154439/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%A1%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B0 |date=14 мая 2011 }} // [[Вялікая савецкая энцыклапедыя]] {{ref-ru}}
{{Commons|Category:Boreholes}}

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Горная справа]]
[[Катэгорыя:Свідравіны]]</text>
      <sha1>tbzyjcrlg0u8r45isy4jb5qhuqbfqf7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Саона</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140258</id>
    <revision>
      <id>5181050</id>
      <parentid>4451120</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T12:15:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6685" sha1="9jidmdgos2wld5hx9aoutmr54pa1rvh" xml:space="preserve">{{Востраў
 |Назва                  = Саона
  |Нацыянальная назва    = es/Saona
 |Карта                     = Saona mapa be.svg
 |Архіпелаг                 = Вялікія Антыльскія астравы
 |Акваторыя                 = Карыбскае мора
 |Краіна                    = Дамініканская Рэспубліка 
  |Рэгіён           =
  |Раён = 
  |UTC                      = 
  |lat_dir = N |lat_deg = 18 |lat_min = 09 |lat_sec = 20 
 |lon_dir = W |lon_deg = 68 |lon_min = 41 |lon_sec = 58 
 |CoordScale          = 500000 
 |Плошча                   = 110
 |Вышыня                    = 35
 |Насельніцтва                 = 300
  |Год                      = 
 |Выява               = Isla Saona.jpg
  |Подпіс выявы      = Пляж
|Катэгорыя на Вікісховішчы = Saona Island
}}

'''Саона''' ({{lang-es|Saona}}) — [[востраў]] на паўднёвым усходзе [[Дамініканская Рэспубліка|Дамініканскай Рэспублікі]], уваходзіць у склад Паўднёва-Усходняга Нацыянальнага запаведніка. Займае плошчу 110 км². На востраве знаходзяцца невялікія рыбацкія вёскі. Насельніцтва - каля 300 чал.

== Гісторыя ==
У старажытнасці востраў Саона быў населены плямёнамі [[таіна]]. Адкрыты [[Хрыстафор Калумб|Хрыстафорам Калумбам]] падчас другой экспедыцыі [[14 верасня]] [[1494]]. Названы ў гонар [[Лігурыя|лігурыйскага]] [[горад Савона|горада Савона]] каля [[Генуя|Генуі]]. У нашы дні паміж востравам і горадам захоўваюцца афіцыйныя сувязі. Згодна паданню, у [[16 стагоддзе|XVI]] ст. падчас паўстання таіна на [[востраў Гаіці|востраве Гаіці]] сюды збёг правадыр Катубанама, які, аднак, быў знойдзены і закатаваны.

Хаця востраў Саона знаходзіцца ў складзе Паўднёва-Усходняга Нацыянальнага запаведніка, тут маюцца два сталыя паселішчы і [[Дамініканская Рэспубліка|дамініканская]] ваенная база. У [[2012]] г. цікавасць да пабудовы ваеннай базы на востраве таксама выказвалі ўлады [[ЗША]].

== Геаграфія ==
[[Выява:Saona mapa be.svg|міні|злева|Карта]]
Востраў Саона знаходзіцца каля паўднёва-ўсходняга ўзбярэжжа [[востраў Гаіці|вострава Гаіці]], аддзелены ад яго вузкім [[праліў|пралівам]] (1,15 км). Даўжыня - 23,9 км. Найбольшая шырыня - 6,78 км. Востраў мае складаную [[геалогія|геалагічную]] гісторыю. Сфарміраваны на старажытным [[вулкан]]ічным заснаванні, агульным для Саоны і Гаіці. На працягу свайго існавання некалькі разоў аказваўся пад паверхняй [[акіян]]а і нагадваў падводнае [[плато]], на якім развіваліся [[каралавыя паліпы|каралы]] і назапашваліся [[Арганічныя рэчывы|арганічныя]] асадкі. У нашы дні яны складаюць асноўную частку сушы.

Паверхня вострава Саона нізкая, складзеная [[вапняк]]амі. Бераг [[пясок|пясчаны]]. На Саоне шмат [[карст]]авых [[пячора|пячор]], што ў старажытнасці выкарыстоўваліся [[індзейцы|індзейцамі]]-[[таіна]]. Кіпрыя [[глебы]] выдатна ўсмоктваюць вільгаць, таму сталых паверхневых вадацёкаў няма. Прэсная вада назапашваецца ў падземных рэзервуарах.

[[Трапічны клімат|Клімат трапічны]] [[пасат]]ны. У [[лета|летнія]] месяцы існуе пагроза [[ураган|ўраганаў]].

== Прырода ==
На тэрыторыі вострава Саона растуць каля 539 розных відаў [[расліны|раслін]], многія з якіх эндэмікі. Водзяцца [[чарапахі]] і [[ігуанавыя|ігуаны]], у прыбярэжных раёнах можна ўбачыць [[Ламанціны|ламанцінаў]] і [[дэльфіны|дэльфінаў]], а ў цёплых водах плыткаводдзя — [[марскія зоркі]]. На востраве жывуць [[Чайкавыя|чайкі]], [[Голубападобныя|галубы]], зялёныя [[папугаепадобныя|папугаі]], [[Бусліныя|буслы]] і іншыя віды [[птушкі|птушак]]. Вядомыя 40 розных відаў [[рыбы|рыб]], 124 віды [[малюскі|малюскаў]], якія жывуць у прыбярэжных водах.

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Saona Island}}
* [http://toursaonaisland.com/history.php Saona Island History] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304121438/http://toursaonaisland.com/history.php |date=4 сакавіка 2016 }}
* [http://www.ecoguiadominicana.com/inc/fiche.php?id_lieu=163 Parque Nacional del Este] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160310101609/http://www.ecoguiadominicana.com/inc/fiche.php?id_lieu=163 |date=10 сакавіка 2016 }}
* [https://www.change.org/p/stop-the-us-military-base-on-isla-saona Stop the US Military Base on Isla Saona]

[[Катэгорыя:Астравы Дамініканскай Рэспублікі|Саона]]
[[Катэгорыя:Вялікія Антыльскія астравы]]
[[Катэгорыя:Астравы Карыбскага мора]]
[[Катэгорыя:Астравы Атлантычнага акіяна]]</text>
      <sha1>9jidmdgos2wld5hx9aoutmr54pa1rvh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Секретные исследования</title>
    <ns>0</ns>
    <id>141144</id>
    <revision>
      <id>5181266</id>
      <parentid>4319053</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T19:55:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2142" sha1="9r75hzo5rbr768qxh2f3n2wnmh0xfu5" xml:space="preserve">{{Газета
 |назва                   = 
 |арыгінальная назва      = 
 |выява                   = 
 |подпіс                  = 
 |тып                     = 
 |фармат                  = 
 |заснаванне              = 
 |спыненне публікацый     = 
 |заснавальнікі           = 
 |уладальнікі             = 
 |выдавец                 = 
 |рэдактар                = 
 |галоўны рэдактар        = 
 |штат                    = 
 |палітычна               = 
 |мова                    = 
 |перыядычнасць           = 
 |аб'ём                   = 
 |тыраж                   = 
 |галоўны офіс            = 
 |ISSN                    = 
 |вэб-сайт                = 
}}

'''Аналитическая газета «Секретные исследования»''' ({{lang-be|Аналітычная газета «Сакрэтныя даследаванні»}}) — беларуская навукова-папулярная газета.

Выдаецца з [[2001]] года. Газета выходзіць 2 разы ў месяц і распаўсюджваецца як у кіёсках «[[Белсаюздрук]]а», так і праз прыватных распаўсюднікаў, а таксама па падпісцы.

Дырэктар — Андрэй Ладыжэнка, галоўны рэдактар — [[Вадзім Уладзіміравіч Дзеружынскі|Вадзім Дзеружынскі]].
 
== Спасылкі ==
* [http://secret-r.net Афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081201184900/http://secret-r.net/ |date=1 снежня 2008 }}
* [[BelSmi]], [http://www.belsmi.narod.ru/gazeta-secret-i.htm Аналитическая газета «Секретные исследования»] {{ref-ru}}

[[Катэгорыя:Газеты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Газеты на рускай мове]]
[[Катэгорыя:2001 год у Беларусі]]</text>
      <sha1>9r75hzo5rbr768qxh2f3n2wnmh0xfu5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Слоўнік беларускай мовы (2012)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162495</id>
    <revision>
      <id>5181456</id>
      <parentid>5131247</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T11:26:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3370" sha1="cey0gf2ge5o788xelodkhb5phn0ibyj" xml:space="preserve">{{Book
| Назва          = Слоўнік беларускай мовы
| Арыгінал назвы = 
| Выява       = Слоўнік беларускай мовы.jpg
| Шырыня            = 
| Подпіс           = Вокладка Слоўніка беларускай мовы
| Аўтар             = уклад. [[Н. П. Еўсіевіч]] [і інш]; навук. рэд. [[А. А. Лукашанец]], [[В. П. Русак]].
| Жанр              = акадэмічны слоўнік
| Мова              = [[Беларуская мова|беларуская]]
| Перакладчык        =  
| Афармленне        = 
| Серыя             =  
| Выдавецтва      = ''[[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]]'' 
| Выпуск            = 1987, 2012, 2024 
| Старонак           = 916 
| Носьбіт          = 
| isbn              =978-985-08-1365-7
| Lib               = 
}}
'''Слоўнік беларускай мовы''' — найбольш поўны акадэмічны слоўнік [[беларуская мова|беларускай мовы]], выдадзены ў 2012 годзе, падрыхтаваны з улікам змен, што адбыліся ў адпаведнасці з Законам Рэспублікі Беларусь «Аб правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі». У аснову рэестра слоўніка, які ўключае каля 150 тыс. слоў, пакладзены рэестр «Слоўніка беларускай мовы» 1987 года выдання, значна дапоўнены лексікай, што ўвайшла ва ўжытак у апошнія дзесяцігоддзі, а таксама лексікай, якая можа вызваць цяжкасці пры напісанні па новых правілах.

У 2024 годзе выйшла новае выданне слоўніка.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://be.natbook.org.by/knigapis/zhyli-byli-litary%E2%80%A6-zajmalnyya-gistoryi-pra-litary-belaruskaga-alfavita|title=Слоўнік беларускай мовы|website=Кніжная палата Беларусі|access-date=2026-02-23|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
  
== Гл.таксама ==
* [[Гістарычны слоўнік беларускай мовы]]

== Літаратура ==
* Слоўнік беларускай мовы / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; ўклад. Н. П. Еўсіевіч [і інш]; навук. рэд. А. А. Лукашанец, В. П. Русак. - Мінск : Беларус. навука, 2012. - 916 с. - ISBN 978-985-08-1365-7 : 53 334 р.
* Слоўнік беларускай мовы / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовазнаўства імя Якуба Коласа ; уклад. В. П. Русак [і інш.] ; навук. рэд. В. П. Русак. – Мінск : Беларуская навука, 2024. – 915 с. – 1000 экз. – &lt;nowiki&gt;ISBN 978-985-08-3088-3&lt;/nowiki&gt;.

== Зноскі ==
[[Катэгорыя:Слоўнікі беларускай мовы]]
[[Катэгорыя:Кнігі 2012 года]]</text>
      <sha1>cey0gf2ge5o788xelodkhb5phn0ibyj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Леанід Лявонцьевіч Лаўрэш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>166931</id>
    <revision>
      <id>5181415</id>
      <parentid>5172242</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T09:07:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lavon</username>
        <id>1118</id>
      </contributor>
      <comment>/* Артыкулы */</comment>
      <origin>5181415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="135190" sha1="7kq7cqu4dtudplxbotkdc3emk6y3xoa" xml:space="preserve">{{навуковец}}
'''Леанід Лявонцьевіч Ла́ўрэш''' (нар. {{ДН|1|3|1963}}, {{МН|Ліда}}) — беларускі [[пісьменнік]], [[краязнавец]], [[перакладчык]] і незалежны даследчык, экскурсавод.

== Біяграфія ==
Скончыў [[электратэхнічны факультэт БНТУ|электратэхнічны факультэт]] [[Беларускі політэхнічны інстытут|Беларускага політэхнічнага інстытута]] (1985)&lt;ref name=&quot;МарозСН23&quot;&gt;''Марозава С. В.'' Сфера навуковых… С. 23.&lt;/ref&gt;. Па адукацыі інжынер&lt;ref&gt;''Шчарбачэвіч Ніна''. Леанід Лаўрэш:… С. 7.&lt;/ref&gt;.  Сябра [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] з 2017 года. Жыве ў Лідзе. Мае жонку, сына, нявестку і ўнука.

== Дзейнасць ==
Сфера навуковых інтарэсаў Леаніда Лаўрэша — краязнаўства і гісторыя прыродазнаўчых навук на Беларусі. Навуковая зацікаўленасць гісторыяй Лідчыны тычыцца шырокага часавага дыяпазону — ад першабытнасці да часоў Заходняй Беларусі (1921—1939). Асобна цікавіцца еўрапейскімі падзеямі канца XIV — пачатку XV стагоддзяў, якія закранулі Лідчыну. Быў удзельнікам творчага калектыву [[ГрДУ|ГрДУ імя Я. Купалы]], які па заданні [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытута гісторыі]] [[НАНБ]] выконваў навукова-даследчую работу па канфесійнай гісторыі Беларусі XIX ст.&lt;ref name=&quot;МарозСН23&quot;/&gt;

Публікуецца з 2000 года. Першыя артыкулы былі вынікам вандровак па Лідчыне, падчас якіх у в. [[Ішчална]] быў знойдзены дзейны сонечны гадзіннік (мусіць адзіны ў Беларусі), а ў в. Бабры — раней неапісаны камень-следавік.&lt;ref name=&quot;МарозСН23&quot;/&gt;

Выказаў уласную гіпотэзу пра месца заключэння [[Востраўскае пагадненне|Востраўскага пагаднення]] (1392). Распрацоўваў тэму удзелу англійскіх арыстакратаў, персанажаў [[Уільям Шэкспір|Уільяма Шэкспіра]] — [[Генрых IV (кароль Англіі)|Генры Ланкастэра]], Генры Персі Хотспура, Джона Бафорта і іншых, у [[Вайна Тэўтонскага ордэна і ВКЛ|вайне Тэўтонскага ордэна супраць Вялікага княства Літоўскага]]. Пісаў пра адбітак войнаў і паўстанняў у XIX ст. — [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]], паўстанняў [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|1830—1831]] і [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|1863—1864]] гадоў, у гісторыі Лідчыны. Звяртаецца і да пытанняў эканамічнай гісторыі Ліды і Лідчыны. Рэканструяваў раней невядомыя моманты з гісторыі многіх паселішч Лідчыны. Частка артыкулаў Леаніда Лаўрэша прысвечана і архітэктурным помнікам, архітэктуры готыкі і рамантызму на Лідчыне.&lt;ref name=&quot;МарозСН23&quot;/&gt;

Распрацоўвае канфесійную гісторыю Лідчыны, аўтар артыкулаў пра асобныя прыходы, храмы і капліцы. Зрабіў уклад у царкоўнае краязнаўства. Пры гэтым, мабыць першым у Беларусі, заняўся царкоўным краязнаўствам уніяцкай (грэка-каталіцкай) царквы. У кнізе «Грэка-каталіцкая (уніяцкая) Царква на Лідчыне» (2012) паказаў у кантэксце аналагічных усходнееўрапейскіх працэсаў царкоўна-рэлігійныя працэсы на Лідчыне ў XVI—XX ст., апісаў адбітак стварэння, дзейнасці і ліквідацыі ўніяцкай царквы ў Беларусі на гісторыі Лідчыны. Кніга заснавана на багатым факталагічным матэрыяле, з апублікаваннем дакументаў у Дадатках. Прэзентацыя кнігі выклікала пэўны рэзананс&lt;ref name=&quot;МарозСН23&quot;/&gt;.

Даследуе гісторыю прыродазнаўчых навук у Беларусі. Асобная сфера даследаванняў Леаніда Лаўрэша ў гэтай галіне — астраномія, ёй прысвечаны шэраг артыкулаў і кніга нарысаў «І зорнае неба над галавой…» (2013)&lt;ref name=&quot;МарозСН23&quot;/&gt;.

Прафесар [[Святлана Валянцінаўна Марозава|Святлана Марозава]] лічыць, што кніга Лаўрэша «Маламажэйкаўская царква» — не звыклы краязнаўчы нарыс: «Чым далей чытаеш, тым больш разумееш веліч і трагізм нашай мінуўшчыны… Пасля адкрыццяў, якія зрабіў аўтар кнігі, пра Мураванку можна складаць вершы і пісаць ледзь не дэтэктыўныя раманы. … Старонка за старонкай мы гартаем кнігу гісторыі Маламажэйкаўскай царквы даўжынёй у 500 год. Мы знаёмімся з падзеямі і людзьмі: уладальнікамі Мажэйкава, „калятарамі“ царквы (дабрадзеямі і самадурамі), са шматлікімі прэтэндэнтамі на сам храм і яго маёмасць, рэліквіі, землі. З дзяржаўнымі мужамі і мясцовымі чыноўнікамі, ад якіх залежаў лёс храма. Перад намі праходзіць цэлы шэраг прадстаўнікоў духоўнага саслоўя: ад вышэйшых царкоўных іерархаў да шараговых святароў. Дарэчы, Лаўрэш аднавіў імёны ўсіх настаяцеляў храма, пачынаючы з сярэдзіны XVII ст.»&lt;ref&gt;[https://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=185226 «Пасля адкрыццяў, якія зрабіў Лаўрэш, пра Мураванку можна складаць вершы»] // nashaniva.by, 10.02.2017, 22:52&lt;/ref&gt;

У 2017 годзе выйшла кніга «Шэпт пажоўклых старонак. Лідчына ў люстэрку прэсы. 1900—1939 гг.». Прафесар [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Аляксандр Смалянчук]] адзначыў, што кніга «ў пэўным сэнсе ўнікальная. Гэта свайго роду хроніка мінулага Ліды, складзеная карэспандэнтамі шматлікіх газет і часопісаў, у якой адлюстравалася жыццё горада і наваколляў у першае саракагоддзе XX ст … [Кніга] дазваляе зазірнуць у малавядомыя старонкі гісторыі горада і наваколляў у апошнія гады існавання Расійскай Імперыі, у часы ваенных выпрабаванняў, якія працягваліся для Лідчыны доўгія 7 гадоў — з 1914 да 1921 года. Шмат месца ў кнізе займае хроніка горада міжваеннага перыяду, калі Ліда знаходзілася ў складзе Польскай Рэспублікі. Гэтыя старонкі прыцягваюць асаблівую ўвагу ў сувязі з тым, што ў ранейшыя часы гэты перыяд гісторыі звычайна адпраўлялі ў забыццё. Кніга заканчваецца падзеямі, у якіх адчувальны подых Другой сусветнай вайны…»&lt;ref&gt;[https://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=203558 Гісторыя Лідчыны на старонках старых газет — выйшла даследаванне Лявона Лаўрэша] // nashaniva.by, 27.01.2018, 11:52&lt;/ref&gt;.

У 2021 годзе ў Варшаве ў выдавецтве Poligraf выйшаў пераклад «Шэпта …» на польскую мову. У польскім выданні гісторыя Ліды распавядаецца з 1921 да 1939 года і замест храналагічнага выкладання гісторыі горада, як у беларускай версіі, польская версія перапрацавана па тэматычным прынцыпе&lt;ref&gt;[https://www.bn.org.pl/download/document/1634544770.pdf Urzędowy Wykaz Druków Wydanych w Rzeczypospolitej Polskiej. Przewodnik Bibliograficzny. Biblioteka Narodowa. Warszawa, 9—15 sierpnia 2021 r. Nr 32. S. 100.]&lt;/ref&gt;.

100-годдзю БНР прысвечана біяграфія генерала ад інфантэрыі і міністра абароны БНР [[Кіпрыян Антонавіч Кандратовіч|Кіпрыяна Кандратовіча]]. Хабілітаваны доктар з універсітэта Мікалая Каперніка ў Торуні [[Дарота Міхалюк]] у прадмове да кнігі, сярод іншага напісала: «На стагоддзе абвяшчэння Беларускай Народнай Рэспублікі ў рукі чытача патрапляе біяграфія генерала Кіпрыяна Кандратовіча … Вяртанне на старонкі гісторыі гэтай постаці адбылося дзякуючы пісьменніку і гісторыку Леаніду Лаўрэшу, які ўжо каля дваццаці гадоў даследуе лёс генерала і публікуе працы пра яго жыццё. Ягонай заслугай з’яўляецца адшуканне магілы генерала, пахаванага каля царквы ў Воранаве. … Праца мае высокую навуковую каштоўнасць, бо падмацавана дакументамі і добра напісана. … Аўтар не толькі з захапленнем праводзіць нас праз жыццё генерала Кіпрыяна Кандратовіча, але таксама дзеліцца з чытачом этапамі сваіх пошукаў і даследаванняў і паказвае, якой надзвычай захапляльнай можа быць праца гісторыка»&lt;ref&gt;[https://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=210268 Кіпрыян Кандратовіч: генерал Расійскай імперыі, які падтрымаў БНР] // nashaniva.by, 28.05.2018, 15:21&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Лаўрэш Леанід, сакавік 2023..jpg|злева|міні]]

У 2020 г. выйшла кніга «Шпацыры па старой Лідзе». Доктар гістарычных навук [[Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч|Аляксандр Краўцэвіч]] лічыць, што кніга гэта плён шматгадовай працы лідскага пісьменніка і краязнаўца Леаніда Лаўрэша, «працы архіўнай, гістарыяграфічнай, але таксама і даследчыцка-палявой, менавіта, апытання сталых жыхароў горада пра падзеі XX ст. Строга падыходзячы да справы, тут не зусім пасуе слова „краязнаўства“ як да кнігі, так і да яе аўтара, бо яно асацыіруецца з аматарствам. Больш дакладным будзе акрэсленне „рэгіянальная гісторыя“, бо мы маем выкладзенае ў папулярнай форме навуковае даследаванне. Кніга Лаўрэша — як вяршыня айсберга, менавіта яго частка, найбольш відочная і даступная для людскога ўспрымання. Па-за полем зроку застаецца „падводная“ частка — нашмат большая як па працягласці, так і па аб’ёму праробленай працы. Каштоўнасць кнігі менавіта ў тым, што яна ўяўляе сабой прадукт гістарычнага даследавання, даведзены да канцавой мэты — масавага чытача. Але яна — не прадукт масавай культуры. Напісаная добрай выразнай мовай ў апоры на грунтоўным крыніцазнаўчым і гістарыяграфічным падмурку — кніга прэзентуе культуру прафесійную»&lt;ref&gt;[http://pawet.net/ns/2020/08/%E2%84%96_08_(1471).html Аляксандар Краўцэвіч. &quot;Шпацыры па старой Лідзе&quot; Леаніда Лаўрэша // Наша слова № 8 (1471), 19 лютага 2020.]&lt;/ref&gt;.

Адзін з найстарэйшых беларускіх архітэктараў, кандыдат архітэктуры, дацэнт БНТУ, [[Юрый Нікадзімавіч Кішык| Кішык Ю. Н.]] які раней і сам працаваў архітэтарам горада Ліда, пісаў у сваёй рэцэнзіі на кнігу «Шпацыры па старой Лідзе»: &quot;Кнігу Леаніда Лаўрэша трэба чытаць некалькі разоў. Правільней сказаць - трэба не чытаць, а ўважліва вывучаць і асэнсоўваць цікавыя эпізоды горадабудаўнічай гісторыі Ліды. Я рабіў гэта з аднолькава вялікай цікавасцю, задавальненнем і ... прыкрасцю. Справа ў тым, што некалькі дзесяцігоддзяў таму я як выпускнік менскага палітэха працаваў у Лідзе архітэктарам горада, але тады належнай цікавасці да гісторыі горада не праявіў. А былі гэта 1960-я гады, і я мог быць больш актыўным сведкам, удзельнікам і нават летапісцам шматлікіх гістарычных працэсаў, якія разгортваліся ў краіне. Аднак менавіта такім пісьменнікам стаў Л. Лаўрэш. ... кніга надзвычай змястоўная, &quot;шматслойная&quot; і ўспрымаецца як шэраг партрэтаў аднаго і таго ж, здавалася б, знаёмага чалавека. Л. Лаўрэш дабіўся цікавасці чытачоў да кнігі краязнаўчага характару, выкарыстоўваючы спалучэнне рацыянальных спосабаў і вынаходлівых прыёмаў. Бо, усё ў канчатковым выніку зводзіцца да таго, што Л. Лаўрэш прыводзіць велізарны аб'ём &quot;здабытага&quot; ім жа багатага факталагічнага матэрыялу, малавядомага і зусім невядомага, прадстаўленага аднолькава цікава і ў кароткім тэксце, і ў змястоўных ілюстрацыях. Аднак вельмі важна, як адбіраюцца і як падаюцца падзеі і з'явы з гісторыі горада. Лепшыя фрагменты кнігі - тыя, у якіх чытачу як прыемнаму суразмоўцу не проста паведамляецца нейкі цікавы факт, а &quot;давяраецца&quot; яркі, нават у нейкай ступені таямнічы эпізод, ініцыяваны шпацырам па старой Лідзе. Наколькі ж цікавей становіцца аповед, калі адчуваеш асабістыя, эмацыйна афарбаваныя адносіны да эпізоду з боку аўтара, ды яшчэ і прыцягнутага для гэтай мэты знаёмага яму чалавека, які дзеліцца з намі сваімі непаўторнымі ўражаннямі і характэрнымі ўспамінамі! І тады не толькі раскрываюцца старонкі гісторыі старажытнай Ліды, але лёгка запамінаюцца яе персанажы, імёны, даты, нумары будынкаў, іх стылявыя асаблівасці і г. д.&quot;&lt;ref&gt;[https://www.academia.edu/162473826/%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%8B%D0%BA_%D0%AE_%D0%9D_%D0%A0%D1%8D%D1%86%D1%8D%D0%BD%D0%B7%D1%96%D1%8F_%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D1%83_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4%D0%B0_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88%D0%B0_%D0%A8%D0%BF%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%80%D1%8B_%D0%BF%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B9_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D0%B5_ Кішык Ю. Н. Рэцэнзія на кнігу Леаніда Лаўрэша &quot;Шпацыры па старой Лідзе&quot; // Наша слова.pdf № 5 (214), 4 лютага 2026.]&lt;/ref&gt;.

У 2020 годзе Леанід Лаўрэш быў узнагароджаны граматай-падзякай ад Інстытута гісторыі НАН Беларусі «… за арганізацыю навукова-пошукавай работы і плённую працу на ніве краязнаўства».

У 2023 годзе ўзнагароджаны граматай-падзякай Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі «… за плённую літаратурную і краязнаўчую працу…».

У 2023 годзе выйшла кніга Леаніда Лаўрэша «Інстынкт пазнання». Аўтар прадмовы да гэтай кнігі, кандыдат гістарычных навук, дацэнт Святлана Лугаўцова, заўважыла: «Палітыка ў галіне адукацыі той ці іншай дзяржавы з’яўляецца ключавым фактарам, які вызначае яе дынаміку: прагрэсіўны рух або стагнацыю. Разам з тым пытанням развіцця адукацыі ў беларускай гістарыяграфіі традыцыйна надавалася менш увагі, чым аналізу палітычных і эканамічных праблем. Новая праца Леаніда Лаўрэша „Інстынкт пазнання“ ў значнай меры закрывае гэтую лакуну. У ёй паслядоўна разглядаецца гісторыя адукацыі ў Лідзе з сярэдзіны XVIII стагоддзя да канца 30-х гадоў ХХ стагоддзя»&lt;ref&gt;[https://www.academia.edu/104730167/%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_1_101_ Лідскі летапісец. 2023. № 2(102). С. 34.]&lt;/ref&gt;.

Шэраг публікацый Л. Лаўрэша прысвечана рэчавым, вусным, пісьмовым і выяўленчым крыніцам рэгіянальнай гісторыі, у т.л. каменным магілам, камяням-следавікам, паданням, малюнкам, паштоўкам і фотаздымкам.&lt;ref name=&quot;МарозСН23&quot;/&gt;

Таксама ён даследуе біяграфіі і дзейнасць вядомых ураджэнцаў Лідчыны, у т.л. звяртае ўвагу на забытыя і малавядомыя імёны. Апублікаваў шэраг біяграм і біяграфічных даследаванняў, у т.л. [[Кіпрыян Антонавіч Кандратовіч|Кіпрыяна Кандратовіча]], [[Яўген фон Гротэ дэ Буко|Яўгена фон Гротэ дэ Буко]], [[Дзіянісій Хлявінскі|Дзіянісія Хлявінскага]], [[Антоні Гарэцкі|Антонія Гарэцкага]], [[Францішак Нарвойш|Францішка Нарвойша]], [[Аляксандра Нарбут|Аляксандры Нарбут]], [[Цэзарый Каменскі|Цэзарыя Каменскага]], [[Віктар Басяцкі|Віктара Басяцкага]], [[Марцін Пачобут-Адляніцкі|Марціна Пачобут-Адляніцкага]], [[Ян Снядэцкі|Яна Снядэцкага]], [[Вітольд Карлавіч Цэраскі|Вітольда Цэраскага]], [[Гаўрыла Адрыянавіч Ціхаў|Гаўрылы Ціхава]] і іншых.&lt;ref name=&quot;МарозСН23&quot;/&gt;

Аўтар 21 кнігі (гл. спіс ніжэй) і каля 400 артыкулаў. Сталы аўтар газеты «Наша слова», часопіса «Лідскі летапісец», «Маладосць», «Гістарычны альманах» і розных навуковых зборнікаў.

Удзельнік многіх навуковых гістарычных канферэнцый і круглых сталоў, дзе выступае па лідскай тэматыцы&lt;ref&gt;''Марозава С. В.'' Сфера навуковых… С. 23—24.&lt;/ref&gt;.

== Ацэнкі ==
Як заўважыла доктар гістарычных навук [[Святлана Валянцінаўна Марозава|Святлана Марозава]], краязнаўчымі даследаваннямі Л. Лаўрэш робіць значны ўклад у пашырэнне ведаў пра гісторыю Лідчыны, пазнанню яе месца і значнасці ў еўрапейскім гістарычным кантэксце&lt;ref name=&quot;МарозСН24&quot;&gt;''Марозава С. В.'' Сфера навуковых… С. 24.&lt;/ref&gt;.

У артыкуле пра Маламажэйкаўскую царкву на сайце «Сінадальнага аддзела рэлігійнай адукацыі і катэхізацыі БПЦ», Леанід Лаўрэш характарызаваны як «…даследчык і пісьменнік, знакаміты краязнаўца Лідчыны і аўтар кнігі пра Маламажэйкаўскую царкву-крэпасць»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://oroik.by/xram-rastva-prasvyatoj-bagarodzicy-z-gistoryi-starazhytnaj-muravanki/|title=Храм Раства Прасвятой Багародзіцы: з гісторыі старажытнай “Мураванкі”| access-date=2024-03-29}}&lt;/ref&gt;.

== Асноўныя публікацыі ==
Паводле&lt;ref&gt;Спіс важнейшых публікацый… С. 24—26.&lt;/ref&gt;:

=== Кнігі ===
* Лаўрэш Л. Л. [https://www.academia.edu/167252305/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%A2%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%B7_%D0%91%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%BC_%D0%B3%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%86%D1%8C_%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%86%D1%8D%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%9E_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%BA_%D0%A0%D0%90_%D0%93%D1%80%D1%8D%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%8F_%D0%A1%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BA%D1%83%D1%82%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0_%D0%AF%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D1%9E_%D0%B3_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%BA%D1%83_2026_744_%D1%81 Там дзе з Богам гавораць... Гісторыя цэркваў на Лідчыне;] пад рэд. С. В. Марозавай. Полацк, 2026. — 744 с.
* Лаўрэш Л. Л.  [https://www.academia.edu/164650303/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B_%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%91%D0%BB_%D1%83_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%B1_%D0%BC_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2026_76_%D1%81 Фарны касцёл у Лідзе.] Издательские решения, 2026. — 76 с.
* Лаўрэш Л. Л. [https://independent.academia.edu/LLauresh Лідскі замак : Кароткая гісторыя.] Издательские решения, 2025. — 100 с.
* Lauresh L. [https://www.academia.edu/122186957/Leanid_Lauresh_Spacery_po_starej_Lidzie_Warszawa_Sowa_2023_340_s Spacery po starej Lidzie]. Warszawa: Sowa, — 2025. — 340 s.
* Лаўрэш Л. Л. [https://www.academia.edu/143403929/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA_%D0%AE%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82_%D0%AF%D0%B3%D0%BE_%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D1%81%D1%8F%D0%BC_%D1%8F_%D1%96_%D1%81%D1%8F%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%B1%D0%B0_%D1%8F%D0%B3%D0%BE_%D0%B4%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BB%D0%B0_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_100_%D1%81 Гісторык Юстын Нарбут. Яго навуковая дзейнасць, сям’я і сядзіба, яго дачка Каміла.] Издательские решения, 2025. — 100 с.
* Lauresh L., Lauresh H. [https://www.academia.edu/143185397/Lauresh_L_Lauresh_H_Tam_gdzie_zatrzyma%C5%82_czas_si%C4%99_Historyczne_lidzkie_nekropolie_Warszawa_Sowa_2025_198_s Tam, gdzie zatrzymał czas się... Historyczne lidzkie nekropolie.] Warszawa: Sowa, 2025. — 198 s.
* Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/143318905/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%92%D1%8B%D1%85%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96_%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B7%D1%91%D1%9E_%D0%A7%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D0%B4_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%8B_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_60_%D1%81 Выхаванкі князёў Чартарыскіх з-пад Ліды.] Издательские решения, 2025. — 60 с.
* Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/128183633/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D1%83_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D1%83%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D1%83_%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F%D1%85_%D0%96%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%91_%D1%96_%D1%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%8F%D1%82%D0%B0%D1%9E_%D1%83_%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B2%D1%96%D0%B4%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96_%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%96_%D0%BF%D0%B0%D0%B4_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%A1_%D0%92_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B9_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%BA_2025_326_%D1%81 Стойкасць у веры, мужнасць у выпрабаваннях : Жыццё і ўспаміны беларускіх уніятаў у часы ліквідацыі уніі;] пад рэд. С. В. Марозавай. — Полацк, 2025. — 326 с. 
* Лаўрэш Л.  [https://www.academia.edu/128829000/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%A2%D1%8D%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%80_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82_%D0%9D%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D1%96_%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D1%81%D1%8F%D0%BC_%D1%8F_%D1%96_%D1%81%D1%8F%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%B1%D0%B0_%D1%8F%D0%B3%D0%BE_%D1%87%D0%B0%D1%81_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_172_%D1%81 Тэадор Нарбут : Навуковая і літаратурная дзейнасць, сям’я і сядзіба, яго час.] Издательские решения, 2025. — 172 с.
* Лаўрэш Л., Лаўрэш Г. [https://www.academia.edu/124479815/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93_%D0%86_%D0%A2%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D1%81%D0%BF%D1%8B%D0%BD%D1%96%D1%9E%D1%81%D1%8F_%D1%87%D0%B0%D1%81_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%96_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93_%D0%86_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%94%D1%80%D1%83%D0%BA_2024_222_%D1%81 Там, дзе спыніўся час… . Лідскія гістарычныя некропалі.] ГроКарДрук, — 2024. — 222 с.
* Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/121536228/%D0%AF%D0%BA_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B0_%D1%9E%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D1%88%D0%BE%D1%9E_%D1%83_XX%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%82%D0%B0_%D1%87%D1%8B%D0%B3%D1%83%D0%BD%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%BE_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D1%96_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D1%9E%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%94%D1%80%D1%83%D0%BA_2024_150_%D1%81 Як горад Ліда ўвайшоў у ХХ стагоддзе. Пошта, чыгунка, кіно, электрычнасць і першыя аўтамабілі.] ГроКарДрук, — 2024. — 150 с.
* Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/100869582/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%86%D0%BD%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%BA%D1%82_%D0%BF%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96_%D1%9E_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B0_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D0%A1%D0%B0%D0%9F%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2023_192_%D1%81 Інстынкт пазнання. Нарысы з гісторыі адукацыі ў горадзе Ліда.] Гродна: ЮрСаПрынт, — 2023. — 192 с.
* Lauresh L. [https://www.academia.edu/108954944/Leanid_Lauresh_Szept_po%C5%BC%C3%B3%C5%82k%C5%82ych_stron_Ziemia_Lidzka_w_zwierciadle_prasy_lat_1922_1939_Warszawa_Wydawnictwo_Poligraf_2021_338_s Szept pożółkłych stron. Ziemia Lidzka w zwierciadle prasy lat 1922—1939.] Warszawa: Wydawnictwo Poligraf, — 2021. — 338 s.
* Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/78138036/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%A8%D0%BF%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%80%D1%8B_%D0%BF%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B9_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D0%B5 Шпацыры па старой Лідзе.] Гродна: ЮрСаПрынт, — 2020. — 342 с.
* Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/39182685/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%93%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%8F%D0%BA%D1%96_%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%88%D0%BE%D1%9E_%D0%B4%D0%B0_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_%D0%96%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%8F%D0%BF%D1%96%D1%81_%D0%9A%D1%96%D0%BF%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D0%A1%D0%B0%D0%9F%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2018_154_%D1%81 Генерал, які дайшоў да Беларусі.] Жыццяпіс Кіпрыяна Кандратовіча. Гродна: ЮрСаПрынт, — 2018. — 154 с.
* Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/36101118/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%A8%D1%8D%D0%BF%D1%82_%D0%BF%D0%B0%D0%B6%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D0%BB%D1%8B%D1%85_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BA_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D1%9E_%D0%BB%D1%8E%D1%81%D1%82%D1%8D%D1%80%D0%BA%D1%83_%D0%BF%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%8B_1900_1939_%D0%B3%D0%B3_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_2017_%D0%A8%D1%8D%D0%BF%D1%82_%D0%BF%D0%B0%D0%B6%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D0%BB%D1%8B%D1%85_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BA_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D1%9E_%D0%BB%D1%8E%D1%81%D1%82%D1%8D%D1%80%D0%BA%D1%83_%D0%BF%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%8B_1900_1939_%D0%B3%D0%B3_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%90%D0%90_%D0%AE%D1%80%D0%A1%D0%B0%D0%9F%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2017_432_%D1%81 Шэпт пажоўклых старонак. Лідчына ў люстэрку прэсы. 1900—1939 гг.] Гродна: ТАА «ЮрСаПрынт», — 2017. — 432 с.
* Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/34790331/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D0%A1%D0%B0%D0%9F%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2017_114_%D1%81_%D1%96%D0%BB Маламажэйкаўская царква: гістарычны нарыс] / пад рэд. С. В. Марозавай. Гродна: ЮрСаПрынт, — 2017. — 114 с.
* Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/28862000/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%87%D1%8B_%D0%B4%D1%83%D1%85_1812_1831_1863_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2016_244_%D1%81_%D1%96%D0%BB Паўстанчы дух. 1812, 1831, 1863 гады на Лідчыне.] Гродна: Юрсапрынт, — 2016. — 244 с.
* Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/28862139/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%92%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%BD_%D0%A8%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B3_%D1%96_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%86%D0%B0_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA_%D0%A5%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82_2014_63_1_%D1%81_100_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D1%8F%D1%87%D0%B0%D1%9E_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B_ Вандалін Шукевіч: беларускі археолаг і краязнаўца.] Мінск: Харвест, — 2014. — 63 с. (100 выдатных дзеячаў беларускай культуры).
* Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/13120984/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B0_%D1%9E%D1%87%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D1%96_%D1%81%D1%91%D0%BD%D0%BD%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D1%8F%D0%B2%D0%B0%D1%85_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B4%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8F_2013_152_%D1%81 Ліда ўчора і сёння : гісторыя горада ў выявах.] Ліда: Лідская друкарня, — 2013. — 152 с.
* Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/3552888/_I_%D0%B7%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B5_%D0%BD%D0%B5%D0%B1%D0%B0_%D0%BD%D0%B0%D0%B4_%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B7_%D0%B3i%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8Bi_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%BCii_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BDi%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA_%D0%9B%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%83%D1%81_2013_266_%D1%81_%D1%96%D0%BB «І зорнае неба над галавой…»: Нарысы з гісторыі астраноміі.] Мінск: Лімарыус, — 2013. — 266 с.
* Лаўрэш Л. Грэка-каталіцкая (уніяцкая) Царква на Лідчыне; пад рэд. С. В. Марозавай. Полацк: Грэка-каталіцкая парафія Святамучаніка Язафата ў г. Полацку, — 2012. — 128 с.
* Лаўрэш Л. Генерал Кіпрыян Кандратовіч (Дзеячы Беларускай Народнай Рэспублікі). Ліда, — 2007. — 43 с.
* Лаўрэш Л., Круцікаў У. Ліда на старых малюнках, паштоўках, фотаздымках. Ліда, — 2001. — 108 с.

==== Укладанне і пераклад ====
* [https://www.academia.edu/117827014/%D0%9BI%D0%94%D0%97%D0%AF%D0%9D%D0%95_%D0%90%D0%A1%D0%9E%D0%91%D0%90_%D0%86_%D0%A7%D0%90%D0%A1_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B1%D1%96%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%85_%D0%92%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA_6_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA_2015_%D0%A1_68_165 АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Выпуск 6.] Укладальнікі: Леанід Лаўрэш, Аляксандр Фядута. Мінск, — 2015. — 365 с.
* ''[[Міхал Шымялевіч|Шымялевіч Міхал.]]'' [https://www.academia.edu/122743668/%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8F%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%9C%D1%96%D1%85%D0%B0%D0%BB_%D0%97%D0%B1%D0%BE%D1%80_%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%9E_%D1%83%D0%BA%D0%BB_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%90%D0%90_%D0%AE%D1%80%D0%A1%D0%B0%D0%9F%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2019_326_%D1%81 Збор твораў] / укл. Леанід Лаўрэш. Гродна: ТАА «ЮрСаПрынт», — 2019. — 326 с.
* [https://www.academia.edu/122743731/_%D0%97%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%B9_%D0%B7%D1%8F%D0%B7%D1%8E%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D0%BA%D0%B0_%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D1%96%D1%8F_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%BF%D0%B5%D1%81%D0%BD%D1%8F%D1%9E_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%86%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5_%D1%9E_1905_1912_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%85_%D0%92%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%86%D0%BA%D1%96_%D0%B4%D0%BE%D0%BC_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%B0%D0%B1%D1%8F%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F_%D0%A2%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D1%96%D0%BC%D1%8F_%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%96%D1%88%D0%BA%D0%B0_%D0%A1%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%D1%83%D0%BA%D0%BB_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B0_2021_108_%D1%81 Закуй, закуй, зязюленька, рана… Анталогія беларускіх народных песень] / укл. Леанід Лаўрэш. Ліда. — 2021. — 108 с.
* [https://www.academia.edu/105522264/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%B4%D1%83%D0%BC%D0%BA%D1%96_%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B0%D1%96_%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%8B_%D0%B7_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A5%D0%86%D0%A5_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B7%D1%8F_%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B7%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%96%D0%BA_2023_%D0%B3_%D0%9D%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B0_72_%D1%81 Беларускія думкі, звычаі, абрады з Лідскага павета ХІХ стагоддзя. Этнаграфічны зборнік] / укл. Леанід Лаўрэш, Станіслаў Суднік. Ліда, — 2023. — 72 с.
* [https://www.academia.edu/125238447/%D0%92%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D1%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%AE%D0%BB%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%B0_%D0%A6%D1%96%D1%82%D1%8B%D1%8E%D1%81%D0%B0_%D0%B7_%D0%B4%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D0%BC_%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%87%D0%BA%D1%96_%D1%83%D0%BA%D0%BB_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_Ridero_2024_68_%D1%81 Віленскія ўспаміны доктара Юльяна Цітыюса з дадаткам Уладзіслава Талочкі] / пер. з польскае мовы, і камент. Леанід Лаўрэш. Издательские решения, — 2025. — 74 с.
* Віленскія ўспаміны доктара Юльяна Цітыюса з дадаткам Уладзіслава Талочкі] / пер. з польскае мовы, і камент. Леанід Лаўрэш. Издательские решения. — 2024. — 68 с.
* ''[[Іпаліт Корвін-Мілеўскі|Корвін-Мілеўскі Гіпаліт]]''. [https://www.academia.edu/127672566/%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B2%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%93%D1%96%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%82_%D0%A3%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D1%81%D1%8F%D1%82_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E_1855_1925_Ridero_2025_276_%D1%81 Успаміны пра семдзесят гадоў (1855–1925)]. пер. з польскае мовы, і камент. Леанід Лаўрэш. Издательские решения, Издательские решения, — 2025. — 276 с.
* ''[[Юзаф Мацкевіч|Мацкевіч Юзаф]].'' [https://flibusta.is/b/857840 «Тут заўсёды было сэрца Вялікага Княства…»: Выбраныя артыкулы 1930-х гг.], 2025. — 136 с.
* ''[[Ігнат Ходзька|Ходзька Ігнат.]] ''[https://www.academia.edu/142943930/%D0%A5%D0%BE%D0%B4%D0%B7%D1%8C%D0%BA%D0%B0_%D0%86%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%80_%D0%B7_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B5_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_90_%D1%81 Баруны]. пер. з польскае мовы, і камент. Леанід Лаўрэш. Издательские решения, — 2025. — 90 с.
* ''[[Станіслаў Мараўскі|Станіслаў Мараўскі.]]'' [https://www.academia.edu/144740309/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D1%96_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E_%D0%BC%D0%B0%D1%91%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%86%D1%96_%D1%9E_%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96_1818_1825_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%A1%D1%83%D0%B4%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B1_%D0%BC_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_332_%D1%81_ISBN_978_5_0068_4005_8 Некалькі гадоў маёй маладосці ў Вільні (1818—1825)] / Станіслаў Мараўскі. Пераклад і каментары Леанід Лаўрэш, рэд. Станіслаў Суднік, стыль-рэд. Максім Клімковіч. — [б. м.] Издательские решения, 2025. — 332 с. — ISBN 978-5-0068-4005-8
* ''[[Станіслаў Лорэнц|Лорэнц Станіслаў.]]'' [https://www.academia.edu/150128870/%D0%9B%D0%BE%D1%80%D1%8D%D0%BD%D1%86_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%92%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%BE%D0%BC_%D0%A1%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%87%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4_2026_138_%D1%81 Віленскі альбом : Скарочаны пераклад. (пер. Леанід Лаўрэш)]. 2026. — 138 с.
* ''[[Ежы Хопен|Хопен Ежы.]]'' [https://www.academia.edu/161244111/%D0%A5%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%95%D0%B6%D1%8B_%D0%92%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%85_%D1%82%D1%8D%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%9E_1930_%D1%85_%D0%B3%D0%B3_2026_48_%D1%81 Выбраныя артыкулы : Пераклады некаторых тэкстаў 1930-х гг. (пер. Леанід Лаўрэш)] 2026. — 48 с.
* ''Пузыня Габрыэля.'' [https://www.academia.edu/166177166/%D0%9F%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D1%8F_%D0%93%D0%B0%D0%B1%D1%80%D1%8B%D1%8D%D0%BB%D1%8F_%D0%A3_%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96_%D1%96_%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%B4%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85_%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_1815_1843_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E_%D0%93%D0%B0%D0%B1%D1%80%D1%8B%D1%8D%D0%BB%D1%8F_%D0%9F%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D1%8F_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%A1%D1%83%D0%B4%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B1_%D0%BC_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2026_284_%D1%81 У Вільні і літоўскіх дварах, успаміны 1815–1843 гадоў] / Габрыэля Пузыня. Пераклад і каментары Леанід Лаўрэш, рэд. Станіслаў Суднік, стыль-рэд. Максім Клімковіч. — [б. м.] Издательские решения, 2026. — 284 с. — ISBN 978-5-0069-9687-8
* [https://www.academia.edu/167595137/%D0%97%D1%8F%D0%BC%D0%BB%D1%8F_%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D1%83%D0%B6%D0%BE_%D0%BD%D0%B5_%D1%9E%D0%B1%D0%B0%D1%87%D1%8B%D1%88_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B0_XVIII_XIX_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D1%9E_%D0%B2%D0%B0_%D1%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B0%D1%85_%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_2026_368_%D1%81 Зямля, якой ужо не ўбачыш : Лідчына XVIII — XIX стагоддзяў ва ўспамінах] / сост. Леанід Лаўрэш. 2026. — 368 с.
* Лоранц Станіслаў. [https://www.academia.edu/170878654/%D0%9B%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%86%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D1%80%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%84_%D0%93%D0%BB%D0%B0%D1%9E%D0%B1%D1%96%D1%86_%D0%B2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B0%D1%80%D1%85%D1%96%D1%82%D1%8D%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%80_XVIII_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B7%D1%8F_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D1%8D%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96_%D1%96_%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%96_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%9B%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86_2026_74_%D1%81 Іаган Крыштаф Глаўбіц, віленскі архітэктар XVIII стагоддзя : Матэрыялы да біяграфіі і творчасці] / Станіслаў Лоранц.  2026. — 74 с.

=== Артыкулы ===
;2026
* [https://www.academia.edu/171838414/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BB%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D1%8D%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B7_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%9E_%D1%96_%D1%80%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B0%D1%9E%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%87%D1%8B%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B0_2026_2_116_%D0%A1_28_29_%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BB%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D1%8D%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B7_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%9E_%D0%9B%D1%96%D1%81%D1%82_%D0%B4%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D1%8B_%D0%9C_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B0_2026_2_116_%D0%A1_30_33 Каміла Юрэвіч з Нарбутаў і раўнапраўе жанчын] // Наша вера. 2026. №2 (116). С. 28-29
* [https://www.academia.edu/167154657/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9D%D0%B0%D1%88_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_13_%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D1%8F_2026 Наш халаднік] // Наша слова.pdf. 13 траўня 2026.
* [https://www.academia.edu/166113881/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D1%91%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_1_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2026_8_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2026_15_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2026_22_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2026_29_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2026 Маёнтак Гародна] // Наша слова.pdf. 1 красавіка 2026; 8 красавіка 2026; 15 красавіка 2026; 22 красавіка 2026; 29 красавіка 2026.
* [https://www.academia.edu/165306841/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D0%BA%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BB%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D1%8D%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B7_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%9E_%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B0%D1%8F_%D1%84%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BA%D0%B0_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_12_221_25_%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2026 Лідзянка Каміла Юрэвіч з Нарбутаў – наша першая феміністка] // Наша слова.pdf. 25 сакавіка 2026.
* Фарны касцёл у Лідзе // Наша слова.pdf. 21 студзеня 2026; 28 студзеня 2026; 4 лютага 2026.
;2025
* [https://www.academia.edu/145726608/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%BE_%D1%84%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B0_%D0%B7_%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D1%8F_1941_%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_53_209_31_%D1%81%D0%BD%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D1%8F_2025 Гісторыя аднаго фотаздымка з ліпеня 1941 года] // Наша слова.pdf. 31 снежня 2025.
* [https://www.academia.edu/144641750/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D1%8B%D0%B2%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F_%D0%93%D0%B0%D0%B9%D1%86%D1%8E%D0%BD%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96_%D1%81%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D1%96%D1%8F_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BA_2025_14_%D0%A1_198_213 Страчаная цывілізацыя: Гайцюнішкі і суседнія Падварышкі] // Новы Замак. 2025. № 14. С. 198–213.
* Кароткая гісторыя Лідскага замка // Наша слова.pdf. 16 ліпеня 2025; 23 ліпеня 2025; 30 ліпеня 2025; 13 жніўня 2025; 20 жніўня 2025; 27 жніўня 2025; 3 верасня 2025.
* Лідскія Нарбуты // Ад лідскіх муроў. 2025. № 11. Кн. 2. C. 348–412. 
* [https://www.academia.edu/143785027/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%96%D1%86%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BB%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D1%8D%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B7_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%9E_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_35_191_27_%D0%B6%D0%BD%D1%96%D1%9E%D0%BD%D1%8F_2025 Лідская пісьменніца Каміла Юрэвіч з Нарбутаў] // Наша слова.pdf. 27 жніўня 2025.
* [https://www.academia.edu/130141549/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%AF%D1%88%D1%87%D1%8D_%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D0%BB%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_26_182_25_%D1%87%D1%8D%D1%80%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%8F_2025 Яшчэ раз пра старыя лідскія вайсковыя могілкі] // Наша слова.pdf. 25 чэрвеня 2025.
* [https://www.academia.edu/128945425/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%97_%D0%B6%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%8F_%D0%9C%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_17_173_21_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2025 З жыцця Мікалая Сапегі] // Наша слова.pdf. 21 красавіка 2025.
* [https://www.academia.edu/128343834/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%90%D1%80%D1%85%D1%96%D1%82%D1%8D%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%B1%D1%83%D0%B4%D1%8B%D0%BD%D0%BA%D0%B0%D1%9E_%D1%83_1920_30_%D1%8F_%D0%B3%D0%B3_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_12_168_19_%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2025 Архітэктары Лідскіх будынкаў у 1920–30-я гг.] // Наша слова.pdf . 19 сакавіка 2025.

;2024
* [https://www.academia.edu/165499904/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%A2%D1%8D%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B0_%D0%B4%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D1%96%D1%86%D1%8D%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2024_3_107_%D0%A1_68_80_2024_4_108_%D0%A1_76_80 Лісты Тэадора Нарбута да Аніцэта Рэніера] //  Лідскі Летапісец. 2024. № 3. С. 68–80; Лідскі Летапісец. 2024. № 4. С. 76–80.
* Маёнтак Хацяновічы // Лідскі Летапісец. 2024. № 3. С. 16–24.
* Легенды Лідскага замка // Лідскі Летапісец. 2024. № 3. С. 8–15.
* Страчаная цывілізацыя: Бальценікі // Новы замак. 2024. № 13. С. 189–208.
* [https://www.academia.edu/165499854/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%AF%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%85_%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D1%96_%D1%8F%D0%B3%D0%BE_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D1%83%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D1%83%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%AF%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%85%D0%B0_%D0%A9%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2024_1_2_105_16_%D0%A1_120_124_2024_3_107_%D0%A1_63_67_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2024_4_108_%D0%A1_63_82 Яўстах Шалевіч і яго мемуары] // Лідскі Летапісец. 2024. № 1–2(105–16). С. 120–124; 2024. № 3(107). С. 63–67; Лідскі Летапісец. 2024. № 4(108). С. 63–82.
* [https://www.academia.edu/124839625/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%A2%D1%8D%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%80_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%8F%D0%BF%D1%96%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%B7_%D0%BF%D1%80%D1%8D%D1%82%D1%8D%D0%BD%D0%B7%D1%96%D1%96_%D0%BD%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%83_%D0%94%D0%B0_240_%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B7%D1%8F_%D0%B7_%D0%B4%D0%BD%D1%8F_%D1%81%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%86%D1%96_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2024_1_2_105_16_%D0%A1_31_74 Тэадор Нарбут: жыццяпіс без прэтэнзіі на паўнату. Да 240-годдзя з дня смерці гісторыка] // Лідскі Летапісец. 2024. № 1–2. С. 31–74.
* [https://www.academia.edu/116989141/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D1%9E%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96_%D1%96_%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%86%D1%8B%D0%BA%D0%BB%D1%8B_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2024_1_2_105_106_%D0%A1_83_88 Першыя аўтамабілі і матацыклы на Лідчыне] // Лідскі Летапісец. 2024. № 1–2. С. 83–88.
* [https://www.academia.edu/124839869/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D1%86%D1%8D%D1%80%D0%BA%D0%B2%D1%8B_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%B4%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%BA%D1%83_XIX_%D1%81%D1%82_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2024_1_2_105_106_%D0%A1_75_82 Лідскія цэрквы горада да пачатку XIX ст.] // Лідскі Летапісец. 2024. № 1–2. С. 75–82.
* Вёска Гарні пад Лідай // Наша слова.pdf. 2024. 9 кастрычніка.
* Біскупы, датычныя горада Ліды // Наша слова.pdf. 2024. 24 ліпеня.
* [https://www.academia.edu/121873427/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%97%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%86%D1%8C_%D0%90%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%B0_%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%8F_%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B_%D0%86%D0%BD%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%82%D1%83%D1%82%D0%B0_%D1%96%D0%BC%D1%8F_%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%9E_%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0%D1%9E_%D0%93%D0%BE%D0%B4_III_%D0%A1%D1%88%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%BA_3_Vilnius_%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA_2023_%D0%A1_41_50 Зразумець Адольфа Сегеня] // Запісы Інстытута імя братоў Луцкевічаў. Год III. Сшытак 3. Vilnius — Менск. 2023. С. 41-50.
* [https://www.academia.edu/121778067/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%92%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D1%86%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%96_%D0%A8%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D1%9E_%D1%83_%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_27_131_4_%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D1%8F_2024 Віленскія цукерні Штраляў у нашай гісторыі] // Наша слова.pdf. 2024. 4 ліпеня.
* Уладзіслаў Абакановіч — лідскі краязнавец з першай генерацыі // Наша слова.pdf. 2024. 5 чэрвеня.
* [https://www.academia.edu/105950417/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D1%91%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96_%D1%81%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D1%96%D1%8F_%D0%93%D0%B0%D0%B9%D1%86%D1%8E%D0%BD%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_4_104_C_76_85 Маёнтак Падварышкі і суседнія Гайцюнішкі] // Лідскі летапісец. 2023. № 4(104). C. 76-85.
* [https://www.academia.edu/118875334/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9A%D0%9F%D0%97%D0%91_%D1%83_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_4_104_C_18_59 КПЗБ у Лідзе] // Лідскі летапісец. 2023. № 4(104). C. 18-59.
* Легенды Лідскага замка // Наша слова.pdf. 2024. 2 траўня 2024; 2024. 8 траўня 2024.
* Першыя аўтамабілі на Лідчыне // Наша слова.pdf, 3 красавіка 2024.
* [https://www.academia.edu/114392021/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9F%D1%96%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D0%AE%D0%B7%D0%B0%D1%84_%D0%9C%D0%B0%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%96%D0%B7%D1%8B_%D0%9F%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D1%83_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%86%D0%B5_%D0%A1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_1938_%D0%B3_%D1%96_%D1%8F%D1%88%D1%87%D1%8D_%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D1%81%D1%8F%D0%BC%D1%8E_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%96%D0%B7%D1%8B_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_3_103_%D0%A1_42_46 Пісьменнік Юзаф Мацкевіч пра магілу Алаізы Пашкевіч у газеце «Слова», 1938 г. і яшчэ трошкі пра сям’ю Алаізы] // Лідскі Летапісец. 2023. № 3(103). С. 42-46.
* Цэрквы горада Ліды да пачатку XIX ст. // Наша слова.pdf. 2024. 28 лютага; 2024. 6 сакавіка.
;2023
* [https://www.academia.edu/108269067/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%94%D0%B7%D0%B5_%D1%96_%D1%88%D1%82%D0%BE_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%BC_%D1%88%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8C_%D1%83_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_3_103_%D0%A1_36_41 Дзе і што археолагам шукаць у Лідзе] // Лідскі Летапісец. 2023. № 3(103). С. 36-41.
* Астрынская, Глыбоцкая і Дэмбраўская цэрквы Лідскага павета, але Гарадзенскага дэканата // Лідскі Летапісец. 2023. № 3(103). С. 56-70.
* [https://pawet.net/library/history/city_district/towns/razanka/%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B0.html Мястэчка Ражанка і касцёл у ім // Лідскі Летапісец. 2023. № 3(103). С. 47-55.]
* [https://www.academia.edu/111926931/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D1%8B%D0%B2%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F_%D0%BC%D0%B0%D1%91%D0%BD%D1%82%D0%BA%D1%96_%D0%A1%D1%82%D1%80%D1%8D%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%B0_%D1%96_%D0%9A%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8F%D0%BD%D1%91%D0%B2%D0%B0_%D0%B7_%D0%9F%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8F%D0%B9_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5_%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BA_2023_%D0%92%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA_12_%D0%A1_172_192 Страчаная цывілізацыя: маёнткі Стрэліца і Касцянёва з Паперняй на Лідчыне. Гістарычныя хронікі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240420053938/https://www.academia.edu/111926931/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D1%8B%D0%B2%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F_%D0%BC%D0%B0%D1%91%D0%BD%D1%82%D0%BA%D1%96_%D0%A1%D1%82%D1%80%D1%8D%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%B0_%D1%96_%D0%9A%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8F%D0%BD%D1%91%D0%B2%D0%B0_%D0%B7_%D0%9F%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8F%D0%B9_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5_%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BA_2023_%D0%92%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA_12_%D0%A1_172_192 |date=20 красавіка 2024 }} // Новы замак. 2023. Выпуск. 12. С. 172—192.
* Лідчына ў XV ст. // Лідскі Летапісец. 2023. № 2(102). С. 36-49.
* [https://www.academia.edu/104927634/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B0_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%88%D1%87%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%82%D1%8D%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_2_102_%D0%A1_30_35 Лакалізацыя «Ліды Нарбута», першаснага паселішча на тэрыторыі нашага горада] // Лідскі Летапісец. 2023. № 2(102). С. 30-35.
* Лідскі ветраны млын // Лідскі Летапісец. 2023. № 2(102). С. 55-58.
* Святары Лідчыны розных канфесій у 1920-30-я гг. // Лідскі Летапісец. 2023. № 2(102). С. 50-54.
* [https://www.academia.edu/111250992/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%AF%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%85_%D0%A2%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D1%8F%D0%B3%D0%BE_%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%86%D1%8B%D1%8F_%D1%96_%D1%8F%D0%B3%D0%BE_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_49_101_6_%D1%81%D0%BD%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D1%8F_2023_50_102_13_%D1%81%D0%BD%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D1%8F_2023 Яўстах Тышкевіч, яго калекцыя і яго музей] // Наша слова.pdf. 2023. 6 снежня; 13 снежня.
* Юстын Нарбут // Наша слова.pdf. 2023. 25 кастрычніка.
* Ліда раскрывае таямніцы неахвотна: дзе і што шукаць у Лідзе // Наша слова.pdf . 2023. 18 кастрычніка.
* Лідскі след Уладзіслава Вярыгі // Наша слова.pdf. 2023. 16 жніўня.
* Маёнтак Падварышкі і суседнія Гайцюнішкі // Наша слова.pdf. 2023. 9 жніўня; 16 жніўня 23 жніўня.
* Яшчэ раз пра «Ліду Тэадора Нарбута» // Наша слова.pdf. 2023. 25 ліпеня.
* [https://www.academia.edu/104507114/%D0%97%D0%BD%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%BA%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F_%D0%B2%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B7%D1%8F_%D0%92%D0%9A%D0%9B_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B0_%D1%96_%D0%B2%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D1%96%D0%BD%D1%8C_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%9E_%D0%9B%D1%96%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%8B_%D1%96_%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%9E_1931_%D0%B3 Знаходка пахавання вялікага князя ВКЛ і караля Аляксандра і вялікіх княгінь і каралеў Лізаветы і Барбары ў 1931 г.] // Наша слова.pdf. 2023. 12 ліпеня.
* Пра лідскія ветраныя млыны // Наша слова.pdf. 2023. 7 сакавіка.
* Крэскі да біяграфіі акадэміка Аркадзя Мігдала // Наша слова.pdf. 2023. 5 красавіка.
* Гісторыя двух, амаль што аднатыпных будынкаў у Лідзе // Наша слова.pdf. 2023. 15 лютага.
* Падымны рэестр шляхты Лідскага павета, 1728 г. // Лідскі Летапісец. 2022. № 3-4(99-100). С. 43-60.
* Помнік па Алаізе Пашкевіч // Наша слова.pdf. 2023. 19 красавіка.
* Ражанка // Наша слова.pdf. 2023. 14 чэрвеня.
* Гісторыя двух, амаль што аднатыпных будынкаў у Лідзе // Лідскі Летапісец. 2023. № 1(101). С. 61-65.
* 260 гадоў бульбе на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2023. № 1(101). С. 21-23.
* Гарадское самакіраванне Ліды ў другой палове XIX ст.// Лідскі Летапісец. 2023. № 1(101). С. 44-52.
* Лідскія прывілеі ў архіве Лідскага магістрата, 1785 г. // Лідскі Летапісец. 2022. № 3-4(99-100). С. 42.
* Шымка Мацкавіч, яго нашчадкі і перадумовы будаўніцтва Маламажэйкаўскай царквы // Лідскі Летапісец. 2022. № 3-4(99-100). С. 61-69.

;2022
* Уніяцка-праваслаўныя дыспуты ў п’есах школьных езуіцкіх тэатраў (першая палова XVII ст.) // Традыцыі і сучасны стан культуры і мастацтваў : зборнік навуковых артыкулаў. Мінск. 2022. Вып. 3. С. 175—178.
* Спіс былых сяброў Беларускай партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў // Нясвіжскія каеты. 2022. № 9. С. 18-23.
* Страчаная цывілізацыя: Маёнтак Вялікае Мажэйкава // Новы Замак. 2022. № 11. С. 206—228.
* Лідскія пісьменніцы XVIII—XIX ст. // Ад лідскіх муроў. 2022. № 10. С. 478—490.
* Гісторыя маёнтка Востраў // Гісторыка-культурная спадчына Лідчыны. Зборнік навуковых артыкулаў. Мінск, 2022. С. 39-45.
* Новае пра генерала Яўгена фон Гротэ дэ Буко // Лідскі Летапісец. 2022. № 1-2. С. 28-29.
* Жалудок і палац Чацвярцінскіх // Лідскі Летапісец. 2022. № 1-2. С. 32-38.
* Лідскія Хрулі герба «Праўдзіч» // Герольд Litherland. 2022. № 23. С. 145—150.
* 260 гадоў беларускай бульбе // Наша слова.pdf. 2022. 9 лістапада.
* Лідскія камуністы ў данясеннях канфідэнта Чорнага (1932—1937) // Homo Historicus 2022. Гадавік антрапалагічнай гісторыі. Мінск, 2022. С. 200—218.
* Падымны рэестр шляхты Лідскага павета, 1728 г. // Лідскі Летапісец. 2022. № 3-4. С. 43-60.
* Шымка Мацкавіч, яго нашчадкі і перадумовы будаўніцтва Маламажэйкаўскай царквы // Лідскі Летапісец. 2022. № 3-4. С. 61-69.
* Лідскія прывілеі ў архіве Лідскага магістрата, 1785 г. // Лідскі Летапісец. 2022. № 3-4. С. 42.

;2021
* Шчучыншчына // Наша Слова. 2021. 27 студзеня.
* Адукацыя ў Лідзе, 1920-1930-я гады // Маладосць. 2021. № 2. С. 92-109.
* Кароткі ўспамін пра Ларысу Канчэўскую // Наша Слова. 2021. 24 сакавіка.
* Ганна Патоцкая, пісьменніца, мемуарыстка, мастак // Наша Слова. 2021. 14 красавіка.
* Ваверка і род Клаўсуцяў на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2021. № 1. С. 18-28.
* Бальтазар Калясінскі, Аніцэт Рэніер і Каятан Дарашкеіч // Лідскі Летапісец. 2021. № 1. С. 37-44.
* Новае пра лепшага лідскага гісторыка XX ст. Міхала Шымялевіча // Лідскі Летапісец. 2021. № 1. С. 15-17.
* Палац у Жалудку // Наша Слова. 2021. 15 ліпеня; 22 ліпеня.
* Дом інжынера Мінейкі ў Дзікушках // Наша Слова. 2021. 12 жніўня.
* Сяклюцкія і маёнтак Стрэліца на Лідчыне // Наша Слова. 2021. 9 верасня; 16 верасня.
* Архівы і зборы маёнткаў Ішчална і Вялікае Мажэйкава // XVI Гарадзенскія навуковыя чытанні «Скарбы гарадзенскіх калекцый». Гродна, 2021. С. 46-54.
* Маёнткі Касцянёва і Паперня // Наша Слова. 2021. 30 верасня; 7 кастрычніка; 14 кастрычніка; 21 кастрычніка.
* Фундатар Маламажэйкаўскай царквы Шымка Мацкавіч і яго нашчадкі // Беларусь у кантэксце еўрапейскай гісторыі: асоба, грамадства, дзяржава: зб. навук. арт. / ГрДУ імя Янкі Купалы. Гродна: ГрДУ, 2021. С. 299—305.
* Пошта на Лідчыне // Маладосць. 2021. № 6. С. 97-104.
* Прыход у Мыто // Лідскі Летапісец. 2021. № 2. С. 19-29.
* Урады, ураднікі і старасты лідскія // Лідскі Летапісец. 2021. № 2. С. 30-54.
* Новае пра лідскі фарны касцёл, замак і абразы пэндзля Смуглевіча // Лідскі Летапісец. 2021. № 2. С. 55-58.
* Прыход у Ракавічах // Лідскі Летапісец. 2021. № 3-4. С. 32-41.
* Стары дом паміж сучасным Ліцэем № 1 і Еўраоптам // Лідскі Летапісец. 2021. № 3-4. С. 74.
* Новае пра цэрквы Лідчыны ў другой палове XIX — першай палове XX стст. // Лідскі Летапісец. 2021. № 3-4. С. 42-51.
* Новае пра Тэадора Нарбута і яго сям’ю // Лідскі Летапісец. 2021. № 3-4. С. 52-59.
* Страчаная цывілізацыя. Гістарычныя хронікі: Маёнтак Ішчална // Новы замак. 2021. Вып. 10. С. 179—200.

;2020
* Надзеі і расчараванні протаіерэя Антона Сасноўскага // Наша Слова. 2020. 23 снежня; 30 снежня.
* «На жаль, у нас не водзяцца гэтыя звяркі…» Якая армія прынесла ў Беларусь тараканаў? // Наша Гісторыя. 2020. № 5. С. 89-91.
* Браніслаў Друцкі-Падбярэскі. Да 130-тых угодкаў з дня нараджэння // Лідскі Летапісец. 2020. № 1. С. 19-20.
* Паўстанцы і маёнткі // Маладосць. 2020. № 9. С. 94-100.
* Зноў пра святароў і царкву ў Малым Мажэйкаве // Лідскі Летапісец. 2020. № 1. С. 21-31.
* Ксёндз Юзаф Бародзіч і яго успаміны, датычныя Ліды // Лідскі Летапісец, 2020. 1. С. 76-80.
* Успаміны ўніятаў-пакутнікаў // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 9. Уклад.: Д. Кандакоў, А. Фядута. Мінск. 2020. С. 246—248.
* Тадэвуш Іваноўскі, яго сям’я і ягоныя ўспаміны // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 9. Уклад.: Д. Кандакоў, А. Фядута. Мінск. 2020. С. 57-59.
* Маршалкі Лідскага павета // Лідскі Летапісец. 2020. № 2. С. 13-19.
* Бердаўка // Лідскі Летапісец. 2020. № 2. С. 20-30.
* Прыход у Лебядзе // Лідскі Летапісец. 2020. № 2. С. 31-45.
* Новае пра лідскі фарны касцёл і замак // Наша Слова. 2020. 3 чэрвеня.
* Лідчына ў XIV стагоддзі // Лідскі Летапісец. 2020. № 3. С. 14-32.
* Ольжава // Лідскі Летапісец. 2020. № 3. С. 33-43.
* Другі Вацлаў Ластоўскі // Лідскі Летапісец. 2020. № 4. С. 20-21.
* Леанард Іваноўскі, тайны дарадца і ганаровы грамадзянін Ліды // Лідскі Летапісец. 2020. № 4. С. 72-79.
* Графіня Сафія Шуазёль-Гуф’е // Лідскі Летапісец. 2020. № 4. С. 18-19.
* Прыходы ў Ганчарах і Дакудаве // Лідскі Летапісец. 2020. № 4. С. 44-71.
* Краязнаўства ў Лідзе // Маладосць. 2020. № 4. С. 76-77.

;2019
* Эміграцыя ў Амерыку // Маладосць. 2019. № 1. С. 17-18.
* Адкуль у нас з’явіліся прусакі? // Наша Слова. 2019. 23 студзеня.
* Да 135-тых угодкаў нараджэння Антона Луцкевіча // Наша Слова. 2019. 6 лютага.
* Тэадор Нарбут у падзеях 1812 года // Наша Слова. 2019. 3 красавіка.
* Іван Дрозд — грамадскі дзеяч і навуковец // Лідскі Летапісец. 2019. № 1. С. 23.
* Пра Валеек з Галавічполя і газету «Свабода» // Лідскі Летапісец. 2019. № 1. С. 20-22.
* «Невядомая вайна» XVII ст. на Лідчыне і вакол яе // Лідскі Летапісец. 2019. № 1. С. 24-37.
* Амброзі Кастравіцкі // Наша Слова. 2019. 22 траўня.
* Гісторыя з пахаваннем паўстанцаў аддзела Людвіка Нарбута // Наша Слова. 2019. 29 траўня.
* Бальтазар Калясінскі, лідскі паўстанец і сябар Тараса Шаўчэнкі // Наша Слова. 2019. 12 чэрвеня; 19 чэрвеня.
* Юлія Шышкова з лідскіх Нарбутаў // Маладосць. 2019. № 6. С. 114—122.
* Ваколіца Ліды Вісманты // Наша Слова. 2019. 4 ліпеня.
* Апошні беларускі базыльянін XIX ст. // Наша Слова. 2019. 10 ліпеня.
* Яшчэ раз пра Летаўта // Наша Слова. 2019. 24 ліпеня.
* Алена Іваноўская // Маладосць. 2019. № 8. С. 20-33.
* Зноў пра апошняга беларускага базыльяніна а. Кірыла Летаўта // Наша Слова. 2019. 28 жніўня.
* Грэка-каталіцкі епіскап Галаўня // Наша Слова. 2019. 16 кастрычніка.
* Новае з гісторыі ўніяцкай царквы на Лідчыне: царква ў Дзікушках і прыватнаўласніцкія капліцы ў Вялікім Мажэйкаве і Красулях // Лідскі летапісец. 2019. № 2. С. 37-40.
* Прыход у Радзівонішках // Лідскі летапісец. 2019. № 2. С. 41-53.
* Астраномія ў Лукішскай турме // Наша Слова. 2019. 27 лістапада.
* Лідчына да XIV стагоддзя // Лідскі летапісец. 2019. № 3. С. 16-34.
* Касцёл на крыві // Лідскі летапісец. 2019. № 3. С. 8.
* Пра трываласць беларускай рэлігійнай традыцыі // Слонімскі край. 2019. № 10. С. 14-15; № 11. С. 12-14.
* Неаунія ў Дзікушскай царкве Лідскага павета ў 1925 г. // Гадавік Цэнтра Беларускіх Студыяў. Варшава, 2019. № 5. С. 78-90.
* Амброзі Кастравіцкі // Лідскі летапісец. 2019. № 3. С. 49-52.
* Пра Фелікса Стацкевіча. Да 140-годдзя з дня нараджэння // Лідскі Летапісец. 2019. 4. С. 11-15.
* Сайту «Павет» — 20 гадоў // Лідскі Летапісец. 2019. 4. С. 7.
* LIDA einst und jetzt // Лідскі Летапісец. 2019. 4. С. 43-61.
* Сабакінцы // Лідскі Летапісец. 2019. 4. С. 22-42.

;2018
* Генералы БНР // Наша Слова. 2018. 31 студзеня.
* Дом Юрыя Іваноўскага ў Галавічполі, пабудаваны па праекце архітэктара Лявона Вітан-Дубейкаўскага // Наша Слова. 2018. 2 траўня.
* Трошкі пра Кастуся Езавітава // Наша Слова. 2018. 16 траўня.
* Кастусь Езавітаў і Кіпрыян Кандратовіч: крэскі да біяграфій // Лідскі Летапісец. 2018. № 1. С. 13-15.
* Лідская адукацыя на пачатку XX стагоддзя // Маладосць. 2018. № 10. С. 117—125.
* Дыспуты паміж уніятамі і праваслаўнымі ў школьных тэатрах першай паловы XVII ст. // Наша Слова. 2018. 14 лістапада.
* Яшчэ раз пра караля Андоры // Лідскі Летапісец. 2018. № 1. С. 37-50.
* Новае пра лідскую чыгунку // Лідскі Летапісец. 2018. № 2. С. 32-38.
* Прыход у Турэйску // Лідскі Летапісец. 2018. № 2. С. 20-28.
* Гісторык у высылцы: да біяграфіі Міхала Шымялевіча // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 8. Уклад.: А. Фядута. Мінск, 2018. С. 136—139.
* Рок плывёт над Лидой (Воспоминания Владимира Крушевского) // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 8. Уклад.: А. Фядута. Мінск, 2018. С. 254—256.
* Фелікс Стацкевіч // Наша Слова. 2018. 22 жніўня; 29 жніўня.
* Лідская чыгунка. Дакументальная аповесць // Маладосць. 2018. № 7. С. 120—139; № 9. С. 116—122.
* Іваноўскія і Валейкі // Наша Слова. 2018. 26 верасня.
* Лідскі дэкан — філамат, ксёндз Дзіянісі Хлявінскі // Лідскі Летапісец. 2018. № 3. С. 7-10.
* Філамат Ануфры Петрашкевіч // Лідскі Летапісец. 2018. № 3. С. 11-16.
* Іншыя лідскія філаматы // Лідскі Летапісец. 2018. № 3. С. 16-17.
* Горад Ліда ў лёсе ксяндза Віктара Шутовіча // Лідскі Летапісец. 2018. № 3. С. 49-51.
* Новае пра Лідскія гарадскія могілкі // Лідскі Летапісец. 2018. № 3. С. 34-41.
* Гротэ дэ Буко ва ўспамінах Станіслава Іваноўскага // Лідскі Летапісец. 2018. № 4. С. 10-12.
* Пахаванне паўстанцаў 1863 г. каля былога фальварка Стрэліца на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2018. № 4. С. 14-15.
* Прыходы ў Голдаве і Бабрах // Лідскі Летапісец. 2018. № 4. С. 22-40.
* Лідская павятовая 5-ці класная вучэльня ва ўспамінах Яўстаха Шалевіча // Лідскі Летапісец. 2018. № 4. С. 54-60.
* Новая інфармацыя пра крыж на магіле паўстанцаў 1863 г. каля Стрэліцы і іншыя народныя мемарыялы 1863 г. на Лідчыне // Наша Слова. 2018. 5 снежня.

;2017
* Савецкая, 27, 32, 34. Функцыяналізм // Лідская газета. 2017. 5 студзеня
* Вуліца Савецкая (Віленская, Сувальская) далей на поўнач // Лідская газета. 2017. 18 студзеня.
* Па старонках нашай гісторыі. Вуліца Савецкая каля перакрыжавання з чыгункай // Лідская газета. 2017. 1 сакавіка.
* Славойкі // Наша Слова. 2017. 12 красавіка.
* Лідская Тарбут-школа // Наша Слова. 2017. 10 траўня.
* Калона арханёла Рафаіла ў Жырмунах // Лідскі летапісец. 2017. № 1. С. 38.
* Ліда да 1914 г. // Лідскі летапісец. 2017. № 1. С. 46-70.
* Лідскі замак у 1891—1939 гг. // Лідская газета. 2017. 11 мая.
* Новае з гісторыі лідскай архітэктуры // Наша Слова. 2017. 14 чэрвеня.
* Паліцыя ў Лідзе // Лідская газета. 2017. 28 чэрвеня.
* 400-годдзе базыльянскай кангрэгацыі ў Нагародавічах // Наша Слова. 2017. 12 ліпеня.
* Грэка-каталіцкая парафія ў Нагародавічах // Лідскі Летапісец. 2017. № 2. С. 28-39.
* Вузкакалейныя чыгуначныя лініі вакол Ліды // Лідскі Летапісец. 2017. № 2. С. 40-45.
* З жыцця вуліцы Школьнай — сучаснай Кірава // Лідская газета. 2017. 19 ліпеня.
* Лідская павятовая вучэльня // Маладосць. 2017. № 7. С. 125—132.
* Выган — раён горада // Лідская газета. 2017. 6 ліпеня.
* Генерал К. А. Кандратовіч ў 1916—1917 гг. // Наша лова. 2017. 3 жніўня.
* Ксёндз Віктар Шутовіч і горад Ліда // Наша Слова. 2017. 30 жніўня.
* Будынак Лідскай пошты — шэдэўр стылю функцыяналізму // Лідская газета. 2017. 6 верасня.
* «Абрусіцелі» і дзяцінства генерала Кіпрыяна Кандратовіча // Наша Слова. 2017. 6 верасня.
* Алена Скінадар з Іваноўскіх // Наша Слова. 2017. 20 верасня.
* Лідскія кінатэатры // Маладосць. 2017. № 11. С. 95-104.
* Генерал Кандратовіч і БНР // Наша Слова. 2017. 11 кастрычніка; 18 кастрычніка.
* Грамадскі дзеяч і навуковец Іван Дрозд // Наша Слова. 2017. 25 кастрычніка.
* Генерал Кіпрыян Кандратовіч у Парыжы // Наша Слова. 2017. 1 лістапада.
* Лідскія друкарні // Лідскі Летапісец. 2017. № 3. С. 14-16.
* Школа № 1 // Лідская газета. 2017. 15 лістапада.
* Браніслаў Друцкі-Падбярэскі // Наша Слова. 2017. 20 снежня.
* Кнігі цэркваў Лідчыны ў XVIII ст. // Лідскі Летапісец. 2017. № 3. С. 17-19.
* Прыход ў Зблянах // Лідскі Летапісец. 2017. № 3. С. 30-48.
* Славойкі на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2017. № 4. С. 39-40.
* Тарбут-школа ў Лідзе // Лідскі Летапісец. 2017. № 4. С. 41-42.
* Прыход у Орлі. // Лідскі Летапісец. 2017. № 4. С. 22-38.

;2016
* Загадкі Тарноўскага палаца // Лідская газета. 2016. 13 студзеня.
* Кароль Андоры // Лідская газета. 2016. 20 студзеня.
* Старыя дамы на карце нашага горада // Лідская газета. 2016. 3 лютага.
* Мінская электрастанцыя // Маладосць. 2016. № 1. С. 108—113.
* Яшчэ раз пра генерала фон Гротэ дэ Буко // Наша Слова. 2016. 23 сакавіка.
* Яўрэі Ліды // Маладосць 2016. № 4. С. 141—154.
* Старыя дамы на карце нашага горада. На поўнач ад замка — вучылішча // Лідская газета. 2016. 27 красавіка.
* 700-годдзе Літоўска-Наваградскай мітраполіі // Наша Слова. 2016. 4 траўня.
* Пошта ў стылі канструктывізму // Звязда. 2016. 7 чэрвеня.
* На поўнач ад замка — аўтавакзалы Ліды // Лідская газета. 2016. 15 чэрвеня.
* Падарожжа па старых вуліцах // Лідская газета. 2016. 20 ліпеня.
* Лідская гарадская электроўня, 1916—1939 // Маладосць. 2016. № 7. С. 131—139.
* Кінематограф у Лідзе. Кінатэатр «Эдысан» // Лідская газета. 2016. 3 жніўня.
* Дом Віленская, 19 і далей на поўнач // Лідская газета. 2016. 24 жніўня.
* Цікавы лёс дома № 16 па вуліцы Савецкай // Лідская газета. 2016. 14 верасня.
* Прыход у Дзікушках // Лідскі летапісец. 2016. № 1. С. 15-29.
* Насупраць сённяшняй Савецкай, 16 // Лідская газета. 2016. 21 верасня.
* Купецкая гімназія. Якой яна была? // Лідская газета. 2016. 5 лістапада.
* Міхал Шымялевіч. Крэскі да біяграфіі найлепшага гісторыка горада Ліды // Лідскі летапісец. 2016. № 1. С. 45-58.
* Дом па вуліцы Савецкай, 26 і вакол яго // Лідская газета. 2016. 16 лістапада.
* Лідскі піярскі калегіум // Маладосць. 2016. № 11. С. 120—130.
* Хто і для якіх мэтаў будаваў дом № 23 па вуліцы Савецкай і «дом з калонамі» // Лідская газета. 2016. 30 лістапада.
* 13 траўня 1901 г. нарадзіўся Вітольд Пілецкі // Лідскі Летапісец. 2016. № 2. С. 15-19.
* Лідскія могілкі // Лідскі Летапісец. 2016. № 2. С. 38-60.
* 100 гадоў Лідскай гарадской электрастанцыі // Лідскі Летапісец. 2016. № 4. С. 10-12.
* Парафіяне Лідскай, Дзікушкай, Маламажэйкаўскай і Жыжмянскай грэка-каталіцкіх цэркваў у 1829 г. // Лідскі Летапісец. 2016. № 3. С. 26-40.
* Ян Карловіч // Лідскі Летапісец. 2016. № 3&amp;nbsp;°C. 11-13.
* Лёсы родных Алаізы Пашкевіч // Лідскі Летапісец. 2016. № 3. С. 15-16.
* Прыход ў Жыжме // Лідскі Летапісец. 2016. № 3. С. 20-25.
* Горад Яго Каралеўскай Мосці Ліда ў другой палове XVII і ў XVIII стагоддзях // Лідскі Летапісец. 2016. № 4. С. 28-51.

;2015
* Лідчына ў 1924—1929 гг. у люстэрку прэсы // Лідскі Летапісец. 2015. № 1. С. 51-67; № 2. С. 26-65.
* Прыгоды Сяргея Пясецкага на Лідчыне // Маладосць. 2015. № 2. С. 148—153.
* Лідскія могілкі // Наша Слова. 2015. 13 траўня.
* Людвік Нарбут // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 6. Уклад.: Л. Лаўрэш, А. Фядута. Мінск, 2015. С. 74-105.
* Уніяцкі святар Адам Плаўскі // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 6. Уклад.: Л. Лаўрэш, А. Фядута. Мінск, 2015. С. 125—132.
* Пра Міхала Шымялевіча: Крэскі да біяграфіі найлепшага гісторыка горада Ліды // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 6. Уклад.: Л. Лаўрэш, А. Фядута. Мінск, 2015. С. 133—165.
* Пра што гавораць помнікі каля Ходараўцаў // Лідская газета. 2015. 24 чэрвеня.
* Больш за 130 гадоў таму праз Ліду прайшоў першы цягнік // Лідская газета 2015. 12 жніўня.
* Па справе першай беларускай школы… // Звязда. 2015. 25 жніўня.
* Пачаткі беларускамоўнай адукацыі на Лідчыне // Наша Слова. 2015. 26 жніўня.
* Штодзённае жыццё павятовага горада Ліда ў 1915—1918 гадах. Паводле віленскай беларускай газеты «Гоман» // Маладосць. 2015. № 8. С. 132—140.
* 110 гадоў таму, выйшла першая кніга па гісторыі нашага горада // Лідскі летапісец. 2015. № 3. С. 12.
* Лідчына ў люстэрку прэсы, 1930—1935 гг. // Лідскі летапісец. 2015. № 3. С. 45-84.
* Будынак вясковай школкі будавалі самі сяляне // Лідская газета. 2015. 2 верасня.
* Лёсы родных Алаізы Пашкевіч // Наша Слова. 2015. 14 кастрычніка.
* Другі Вацлаў Ластоўскі // Наша Слова. 2015. 11 лістапада.
* Народная паэзія Багушэвіча // Звязда. 2015. 22 снежня.
* 100 гадоў першай беларускай школе на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2015. № 4. С. 7-9.
* Распаўсюд вершаў Багушэвіча на Лідчыне пры канцы XIX-га ст. // Лідскі Летапісец. 2015. № 4. С. 20-21.
* Рэнерты ў Лідзе // Лідскі Летапісец 2015. № 4. С. 22.
* Выбітныя манахі-базіліяне часоў ліквідацыі ўніі // Biuletyn Historii Pogranicza. 2015. № 15. С. 65-89.

;2014
* Ліда на старых выявах. Вуліцы Крывая і Замкавая // Лідская газета. 2014. 25 студзеня.
* Генерал Яўген фон Гротэ дэ Буко // Лідскі Летапісец. 2014. № 1. С. 59-64.
* Лідчына да 1914 г. у люстэрку прэсы // Лідскі Летапісец. 2014. № 1. С. 30-58.
* Датаванне пабудовы царквы ў Малым Мажэйкаве // Białoruskie Zeszyty Historyczne. № 40. Białystok,, 2013. № 40. С. 226—232.
* Маламажэйкаўскі святар айцец Леў Савіцкі // Маладосць. 2014. № 1. С. 120—129.
* Генерал Кандратовіч: два імгненні вечнасці // Наша Слова. 2014. 19 сакавіка.
* Ліда на старых выявах. На Выгане вырасла Вялікая Ліда // Лідская газета. 2014. 12 красавіка.
* Стыль функцыяналізму ў Лідзе да 1939 г. // Наша Слова. 2014. 7 траўня; 14 траўня; 21 траўня.
* Багушэвіч на Лідчыне пры канцы 19-га ст. // Наша Слова. 2014. 4 чэрвеня.
* Першая Сусветная і Ліда // Маладосць. 2014. № 7. С. 92-98.
* Ліда перад паўстаннем 1863 года // Запісы таварыства аматараў беларускай гісторыі імя Вацлава Ластоўскага. Вып. 3. Рыга, 2014. С. 63-85.
* Адукацыя ў Лідзе ў першай палове XX стагоддзя // Лідская газета. 2014. 15 ліпеня.
* Водгук ваенных падзей у Лідзе // Лідская газета. 2014. 29 ліпеня.
* Горад на старых выявах. Установы горада // Лідская газета. 2014. 9 верасня.
* Горад на старых выявах. Фарны касцёл // Лідская газета. 2014. 16 верасня.
* 20-ці годдзе аднаўлення дзейнасці грэка-каталіцкай царквы ў Лідзе // Наша Слова. 2014. 24 верасня.
* Ліда ў 1936—1939 гг. // Лідскі Летапісец. 2014. № 2. С. 25-94.
* Прафесар Баброўскі і скасаванне ўніяцкай царквы // Наша Слова. 2014. 9 ліпеня.
* Уладзіслаў Абрамовіч // Наша Слова. 2014. 1 кастрычніка.
* «Народ, які абуджаецца, не патрабуе нянек» // Звязда. 2014. 4 лістапада.
* «Лідская рэвалюцыя» 1936 года // Arche. 2014. № 7-8. С. 318—333.
* Кароль Андоры з-пад Ліды // Маладосць. 2014. № 10. С. 114—125.
* Ліда ад пачатку Першай сусветнай вайны да нямецкай акупацыі // Лідская газета. 2014. 22 лістапада.
* Жыццё дала… чыгунка // Звязда. 2014. 30 снежня.
* Лідчына ў люстэрку прэсы, 1913—1923 // Лідскі Летапісец. 2014. № 3. С. 37-81.
* 20-ці годдзе аднаўлення дзейнасці грэка-каталіцкай царквы ў Лідзе // Лідскі Летапісец. 2014. № 3. С. 9-10.
* Рэдактар — краязнавец. 105 гадоў з дня нараджэння Ўладзіслава Абрамовіча // Лідскі Летапісец. 2014. № 3. С. 22-25.
* Тодар Нарбут — папулярызатар найноўшых дасягненняў прыродазнаўства // Лідскі Летапісец. 2014. № 4. С. 12-13.
* «Лідская рэвалюцыя» 1936 г. у люстэрку прэсы // Лідскі Летапісец. 2014. № 4. С. 47-62.
* Лідскія цэрквы да 1939 г. // Лідскі Летапісец. 2014. № 4. С. 63-79.
* Жыццё святара Адама Плаўскага // Актуальныя праблемы гістарычнай навукі і адукацыі: зб. навук. арт. Гродна, 2014. С. 54-64.

;2013
* Паўстанне 1863 года на Лідчыне. Перад паўстаннем // Лідскі Летапісец. 2013. № 1. С. 40-58.
* Ліда на старых выявах. Замак у 1915—1918 гг. // Лідская газета. 2013. 5 студзеня; 12 сакавіка.
* Аляксандра Нарбут: жанчына-акадэмік у XVIII стагоддзі // Через гендерное равенство — к участию в общественной и политической жизни общества: материалы II Республиканской научн.-практ. конф. 15 июня 2012 г. / Мозырь, 2012. С. 177—179.
* Каменныя магілы і камяні-следавікі Лідчыны. // Запісы таварыства аматараў беларускай гісторыі імя Вацлава Ластоўскага. Вып. 1. Мінск, 2013. С. 34-41.
* Паўстанне 1863 г. на Лідчыне. Перад паўстаннем // Наша Слова. 2013. 23 студзеня; 30 студзеня; 6 лютага; 13 лютага; 20 лютага.
* Паўстанне 1863 г. на Лідчыне. За нашу і вашу свабоду // Наша Слова. 2013. 13 сакавіка; 20 сакавіка; 27 сакавіка; 3 красавіка; 10 красавіка
* Яўген фон Гротэ дэ Буко — першы кіраўнік беларускага руху ў Лідзе // Наша Слова. 2013. 20 сакавіка
* Гайцюнішкі // Маладосць 2013. № 2. С. 114—118.
* Фарны касцёл у Лідзе: да 690-годдзя заснавання Ліды // Наша вера. 2013. № 4. С. 12-15.
* Пасля паўстання // Паўстанне 1863 г. на Беларусі і Кастусь Каліноўскі. Матэрыялы навукова-практычнай канферэнцыі (Менск, 23 сакавіка 2013 г.). Мінск, 2013. С. 5-12.
* Горад на старых выявах. Замак у 1920—1930 гадах // Лідская газета. 2013. 18 красавіка
* Паўстанне 1863 г. на Лідчыне. Заканчэнне, вынікі і наступствы // Наша Слова. 2013. 12 чэрвеня; 19 чэрвеня.
* Ліда на старых выявах. Рыначная плошча // Лідская газета. 2013. 8 чэрвеня; 5 ліпеня.
* Вайна 1812 г. на Лідчыне // Мірскі замак у кантэксце падзелаў Рэчы Паспалітай і вайны 1812 г. Матэрыялы навукова-практычнай канферэнцыі (г.п. Мір, 16 чэрвеня 2012 г.). Мінск, 2013. С. 127—141.
* Ліда на старых выявах. Вуліца Віленская (зараз — Савецкая) // Лідская газета. 2013 20 ліпеня; 8 жніўня.
* Жыццё павятовага горада Ліда ў 1906—1912 гг.: па матэрыялах віленскіх газет «Kurier Litewski» і «Kurier Wilenski» // Другі Міжнародны Кангрэс даследчыкаў Беларусі. Працоўныя матэрыялы. Т. 2. Kaunas, 2013. С. 95-97.
* Калантаі і Зельзін // Маладосць. 2013. № 7. С. 124—131.
* Віктар Басяцкі // Наша Слова. 2013. 21 жніўня.
* Паўстанне 1863 г. на Лідчыне. За нашу і вашу свабоду // Лідскі Летапісец. 2013. № 2. С. 48-73.
* Калонія дзяржаўных дамоў у Лідзе (1920-я — 1930-я гг.) // Лідскі Летапісец. 2013. № 2. С. 74-78.
* Сябар ТБШ Міхал Шымялевіч // Наша Слова. 2013. 18 верасня.
* Ліда на старых выявах. Вуліца Каменская (зараз — Ленінская): якой яна была? // Лідская газета. 2013. 3 кастрычніка; 12 лістапада.
* Царква ў Мураванцы // Лідскі Летапісец. 2013. № 3. С. 75-103.
* Пра галоўнага лідскага боўдзілу XX ст. // Лідскі Летапісец. 2013. № 4. С. 73-74.
* Лідскія касцёлы. Фарны касцёл, касцёл Піяраў, Кармеліцкі касцёл // Лідскі Летапісец. 2013. № 4. С. 36-54.
* Род Путкамераў // АСОБА і ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 5. 2013. С. 302—313.

;2012
* Размова са старым шляхціцам // Наша Слова. 2012. 18 студзеня; 25 студзеня; 1 лютага; 8 лютага; 15 лютага.
* Праўду ў яміну не закапаеш, або шукайце і знойдзеце // Маладосць. 2012. № 2. С. 96-100.
* Касцёл у Начы // Наша Слова. 2012. 4 красавіка.
* Гісторыя чыгункі на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2012. № 1. С. 30-39.
* Размова са старым шляхціцам // Лідскі Летапісец. 2012. № 2. С. 51-61.
* Сляды герояў Шэкспіра ў Беларусі і на Лідчыне // Лідская газета. 2012. 10 красавіка
* Гісторыя чыгункі на Лідчыне // Наша Слова. 2012. 10 траўня; 16 траўня.
* Вайна 1812 г. у Літве і на Лідчыне // Наша Слова. 2012. 13 чэрвеня; 20 чэрвеня; 27 чэрвеня; 4 ліпеня 2012.
* Таямнічыя замкі Лідчыны // Маладосць. 2012. № 6. С. 97-100.
* Вітольд Карлавіч Цэраскі // Гістарычны альманах. Т. 17. 2011. С. 101—124.
* Пагадненне 1392 г. у Востраве пад Лідай // Лідская газета. 2012. 11 верасня.
* След старадаўняга палаца ў Дайнаве // Лідская газета. 2012. 6 кастрычніка.
* Гісторыя чыгункі на Лідчыне // Сучасны стан беларускага краязнаўства і валанцёрскі рух. Матэрыялы Рэспубліканская навукова-практычнай канферэнцыі 16 красавіка 2012 г. Мінск, 2012. С. 173—186.
* Ліда на старых выявах // Лідская газета. 2012. 1 лістапада.
* Аляксандра Нарбут: жанчына-акадэмік // Лідская газета. 2012. 13 лістапада
* Вайна 1812 г. у Літве і на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2012. № 3. С. 29-48.
* Цэзары Каменскі // Наша Слова. 2012. 14 лістапада; 2012. 21 лістапада.
* Ліда на старых выявах. Замак на пачатку XX ст. // Лідская газета. 2012. 15 снежня.
* Пачатак будаўніцтва гімназіі імя гетмана Караля Хадкевіча ў Лідзе // Лідскі Летапісец. 2012. № 4. С. 32-36.

;2011
* Антоні Гарэцкі: забыты паэт // Наша Слова. 2011 2 лютага.
* Funkcjonalizm w lidzkiej architekturze // Ziemia Lidzka. 2011. № 2.
* Паўстанне 1830—1831 гг. // Наша Слова. 2011. 11 траўня; 18 траўня; 25 траўня; 1 чэрвеня; 8 чэрвеня.
* Селішчы і гарадзішчы гістарычнай Лідчыны // Наша Слова. 2011. 6 ліпеня.
* Архітэктура нацыянальнага рамантызму на Лідчыне // Наша слова. 2011. 14 верасня; 21 верасня.
* «Жыў аднойчы рыцар…», або сляды герояў Шэкспіра ў старажытнай Беларусі // Маладосць. 2011. № 9. С. 121—126.
* След вялікай каметы 1811 г. у сусветнай культуры // Роднае слова. 2011. № 10. С. 88-92.
* Антоні Гарэцкі — забыты паэт // Ад Лідскіх муроў. № 7. 2011. С. 194—200.
* Нагародавічы // Наша Слова. 2011. 7 снежня.
* Аляксандра Нарбут — акадэмік Берлінскай акадэміі навук // АСОБА і ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Выпуск 4. 2011. Мінск. С. 6-16.
* Крыніцы для вывучэння гісторыі калоніі дзяржаўных дамоў у Лідзе (1920-я — 1930-я гг.) // Гістарычная ўрбаністыка: асновы метадалогіі і крыніцазнаўчая база: зб. навук. арт. Гродна, 2011. С. 362—366.
* Дайноўскі і Радуньскі замкі гістарычнай Лідчыны. Нататкі краязнаўцы // Румлёўскія старонкі: Помнікі гісторыі, прыроды і культуры паміж турыстычнай прывабнасцю і навуковай цікавасцю: матэрыялы IV адкрытай рэгіян. навук.-практ. канф. па праблемах рэгіяналістыкі і краязнаўства «Румлёўскія чытанні» (Гродна, 18 лют. 2011 г.). Гродна, 2011. С. 39-45.
* Паўстанне 1830—1831 гг. Да 180-х угодкаў // Лідскі летапісец. 2011. № 4. С. 18-28.

;2010
* Лідская Дайнова // Наша Слова. 2010. 2 чэрвеня.
* Ксёндз Дзіянісій Хлявінскі, філамат // Навагрудчына ў гістарычна-культурнай спадчыне Еўропы (да 600-годдзя Грунвальдскай бітвы). 2010. С. 172—175.
* Радуньскі замак // Наша Слова. 2010. 23 чэрвеня.
* Каменныя магілы Лідчыны // Наша Слова. 2010. 15 ліпеня.
* Камяні-следавікі Лідчыны // Наша Слова. 2010. 1 верасня; 8 верасня.
* Капліца на Лідскім чыгуначным вакзале // Наша Слова. 2010. 13 кастрычніка.
* Генерал Кіпрыян Кандратовіч: крэскі да жыцця // Асоба і час. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 2. 2010. С. 81-105.
* Літоўскія прыгоды шэксьпіраўскіх пэрсанажаў // ARCHE. 2010. № 10. С. 145—156.
* Прамысловасць горада Ліда ў 1920-30-я гг. // Працэсы ўрбанізацыі ў Беларусі ў XIX — пачатку XXI ст.: зб. навук. арт. Гродна, 2010. С. 181—188.

;2009
* Марцін Пачобут-Адляніцкі // Наша Слова. 2009. 4 сакавіка; 11 сакавіка.
* Занатоўкі да біяграфіі міністра БНР генерала Кандратовіча // Наша Слова. 2009. 1 красавіка.
* Скасаванне уніі на Лідчыне // Царква. 2009. № 1.
* Генерал Кіпрыян Кандратовіч. 150 гадоў з дня нараджэння // Лідскі Летапісец. 2009. № 1-2. С. 24-27.
* Ян Снядэцкі // Наша Слова. 2009. 20 траўня; 2009. 27 траўня; 3 чэрвеня.
* Вітольд Карлавіч Цэраскі. Да 160-тых угодкаў з дня нараджэння // Наша Слова. 2009. 22 ліпеня; 29 ліпеня; 5 жніўня; 12 жніўня; 19 жніўня.
* Ціхаў Гаўрыіл Андрыянавіч // Наша Слова. 2009. 25 лістапада; 2 снежня; 9 снежня; 16 снежня; 23 снежня.
* Гараджанін эпохі Асветніцтва (Францішак Нарвойш) // Гістарыяграфія і крыніцы па гісторыі гарадоў і працэсаў урбанізацыі ў Беларусі. Зборнік навуковых артыкулаў. Гродна, 2009. С. 208—214.
* Ліквідацыя грэка-каталіцкай царквы на Лідчыне // Хрысціянства у гістарычным лёсе беларускага народа. Ч. 1. Гродна: ГрДУ, 2009. С. 333—339.
* Царква ў Дзікушках на Лідчыне // Хрысціянства у гістарычным лёсе беларускага народа. Ч. 2. Гродна : ГрДУ, 2009. С. 311—316.
* Ян Снядэцкі (1756—1830) — навуковец і асветнік гістарычнай Літвы // Гістарычны альманах. Т. 15. 2009. С. 75-88.
* Аляксандра Нарбут з Ліды — акадэмік Берлінскай акадэміі навук // 3-я Нефёдаўскія чытанні. Беларускае мастацтва: гісторыя і сучаснасць. ВКЛ у гісторыі Беларусі. Т. III. Мінск. 2009. С. 120—124.
* Месца заключэння Востраўскага пагаднення 1392 г. // Ліда і Лідчына: да 685-годдзе заснавання горада: матэрыялы рэспубліканскай навукова-практычнай канферэнцыі (Ліда, 3 кастрычніка 2008 г.). Ліда, 2009. С. 44-48.

;2008
* Персанажы Шэкспіра — ў Літве. Граф Дэрбі // Наша Слова. 2008. 30 ліпеня; 6 жніўня.
* Персанажы Шэкспіра — ў Літве. Генры Персі Хотспур // Наша Слова. 2008. 27 жніўня.
* Персанажы Шэкспіра — ў Літве. Джон Бафорт // Наша Слова. 2008. 15 кастрычніка.
* У пошуках знакамітага Вострава //Лідская газета. 2008. 11 лістапада.
* Месца заключэння Востраўскага пагаднення 1392 г. Пачатак // Наша слова. 2007. 2 траўня.
* Месца заключэння Востраўскага пагаднення 1392 г. Заканчэнне // Наша слова. 2007. 13 чэрвеня.
* Крэскі да біяграфіі генерала К. Кандратовіча // Наша слова. 2007. 10 кастрычніка.
* Астранамічная абсерваторыя ў Гародні // Наша Слова. 2008. 16 студзеня.
* Астраномія ў Віленскім універсітэце // Наша Слова. 2008. 27 лютага.
* Аляксандра Нарбутоўна, лідзянка — акадэмік Берлінскай акадэміі // Наша Слова. 2008. 9 красавіка
* Месца заключэння Востраўскага пагаднення 1392 г. // Гістарычны альманах. 2007. Т. 13. С. 109—118.

;2000—2007
* Miejsce zawarcia ugody ostrowskiej 1392 r. // Ziemia Lidzka. 2007. № 2.
* Каталіцкае Свята Божага нараджэння ў Лідзе // Наша слова. 2006. 27 снежня.
* Генерал Кіпрыян Кандратовіч // Лідскі летапісец. 2005. № 4. С. 12-26.
* Паданні вёскі Бабры // Наша Слова. 2005. 17 жніўня.
* Гісторыя парафіі ў Ішчалне. 490 гадоў Ішчалнянскай парафіі // Наша Слова. 2005. 15 чэрвеня.
* Гайцюнішкі // Наша Слова. 2005. 19 кастрычніка.
* Генерал Кіпрыян Кандратовіч на службе БНР // Наша Слова. 2004. 17 сакавіка.
* Грэка-каталіцкая (уніяцкая) царква у Лідзе і Лідскім павеце // Наша слова. 2003. 26 лістапада.
* Міністр БНР, генерал Кіпрыян (Цыпрыян) Кандратовіч // Наша слова. 2002. 10 сакавіка; 17 сакавіка.
* Генерал Кіпрыян Кандратовіч // Спадчына. 2002. № 1. С. 161—166.
* Лідзяне XX стагоддзя // Лідскі летапісец. 2002. № 2. С. 9-11.
* Lidzianie XX wieku // Ziemia Lidzka. 2001. № 1.
* Kościół greko-katolicki w Lidzie i Ziemi Lidzkiej // Ziemia Lidzka. 2001. № 1.
* Мажэйкаўскія сядзібна-паркавыя комплексы // Спадчына. 2001. № 1-2. С. 206—212.
* Архітэктура Лідчыны. Готыка // Лідскі Летапісец. 2000. № 3. С. 32-34.
* Камень-следавік ў в. Бабры // Лідскі Летапісец. 2000. № 1. С. 24.
* Сонечны гадзіньнік у в. Ішчална // Спадчына. 2000. № 2. С. 139—141.
* Сонечны гадзіньнік у вёсцы Ішчална // Лідскі Летапісец. 1999. № 4. С. 21.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* «Павет» Леаніда Лаўрэша // Лідскі летапісец. — 2001. — № 3. — С. 1.
* Лявон Лаўрэш, рэдактар аднаго з найбольш грунтоўных краязнаўчых сайтаў «Pawet» // Наша слова. — 2008. — 27 лютага.
* ''Суднік С.'' Лідскія беларускамоўныя сайты // Наша слова. — 2008. — 10 снежня.
* Леаніду Лаўрэшу — 50 // Наша слова. — 2013. — 27 лютага. — С. 1
* ''[[Святлана Валянцінаўна Марозава|Марозава С. В.]]'' [http://pawet.net/ns/2013/09/%E2%84%96_09_%281108%29.html#_Toc349758332 Мае адкрыцці Леаніда Лаўрэша] // Наша слова. — 2013. — 27 лютага. — С. 7.
* ''Марозава С. В.'' Мае адкрыцці Леаніда Лаўрэша // Лідская газета. — 2013. — 28 лютага. — С. 4.
* ''Марозава С. В.'' [https://www.academia.edu/100996534/%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2013_1_61_ Сфера навуковых зацікаўленняў лідскага краязнаўца Леаніда Лаўрэша] // Лідскі летапісец. — 2013. — № 1 (61). — С. 23—24.
* [https://www.academia.edu/100996534/%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2013_1_61_ Спіс важнейшых публікацый Л. Л. Лаўрэша] // Лідскі летапісец. — 2013. — № 1 (61). — С. 24—26.
* ''Чэмер М.'' [http://nastgaz.by/?p=3487 Астраномія — навука светапоглядная] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140729014233/http://nastgaz.by/?p=3487 |date=29 ліпеня 2014 }} // Настаўніцкая газета. — 2013. — 20 мая.
* ''Шчарбачэвіч Ніна.'' [http://zviazda.by/wp-content/uploads/2014/09/30ver-15.indd_.pdf Леанід Лаўрэш: «Кожная знаходка — нагода для радасці»] // Звязда № 185 (27795) 30 верасня 2014 г.
* [https://www.livelib.ru/review/815259-vandalin-shukevich-belaruski-arheolag-i-krayaznatsa-leanid-laresh Леанід Лаўрэш. «Вандалін Шукевіч: беларускі археолаг і краязнаўца» — рецензия elefant] // livelib.ru — 2017. — 29 мая.
* {{Cite web|url=http://tv-lida.by/2018/03/05/on-ne-predstavlyaet-svoej-zhizni-bez-istorii-i-literatury/|title=Он не представляет своей жизни без истории и литературы — Лидское телерадиообъединение|website=web.archive.org|date=2018-06-10|access-date=2024-04-26|archive-date=10 чэрвеня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180610031555/http://tv-lida.by/2018/03/05/on-ne-predstavlyaet-svoej-zhizni-bez-istorii-i-literatury/|url-status=bot: unknown}} // Ліда-ТБ
* ''Ціхаміраў Андрэй''. [https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/lauresh/006/%D1%80%D1%8D%D1%86%D1%8D%D0%BD%D0%B7%D1%96%D1%8F_%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D1%83__%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%BB%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88._%D0%BF%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%87%D1%8B_%D0%B4%D1%83%D1%85._1812,_1831,_1863_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B0_%D0%BB%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5.html Абуджэнне рэгіянальнай гісторыі?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200226145603/http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/lauresh/006/%D0%A0%D1%8D%D1%86%D1%8D%D0%BD%D0%B7%D1%96%D1%8F_%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D1%83:_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88._%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%87%D1%8B_%D0%B4%D1%83%D1%85._1812,_1831,_1863_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5.html |date=26 лютага 2020 }}. Рэцэнзія на кнігу «Паўстанчы дух. 1812, 1831, 1863 гады на Лідчыне». — 2018. — 3 красавіка.
* ''Сяргей Чыгрын''. [https://czasopis.pl/ljeanid-lauresz-haczu-realizavac-raniej-zadumanaje/ Леанід Лаўрэш: «Хачу рэалізаваць раней задуманае…»] // Czasopis. — 2019. — № 9(327). — С. 16—18.
* ''Сяргей Чыгрын''.  Гісторыка-краязнаўчы сайт «Павет» працуе 20 гадоў {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230406171039/https://www.racyja.com/kultura/gistoryka-krayaznauchy-sajt-pavet-p/ |date=6 красавіка 2023 }}
*  Героі Шэксьпіра ў Лідзкім замку. 9 будынкаў аднаго з найстарэйшых гарадоў Беларусі 
* Краўцэвіч Аляксандр. «Шпацыры па старой Лідзе»: выдатны дапаможнік для турыстаў і даследчыкаў!
* ''Комягина Ольга''  Небанальная история Лиды. Как связаны Петр I и тараканы, «непатрэбныя» туалеты и министр {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200526073143/https://news.tut.by/culture/674768.html |date=26 мая 2020 }} // TUT.BY
* ''Трефилов Сергей'' [https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/lauresh/0077/%D0%A1%D0%B5%D0%BA%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%8B_%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%B2_%D0%9B%D0%B8%D0%B4%D0%B5.html Секреты улицы Советской в Лиде: Своя «Американка», Фарный костел с соломенной крышей и казино] // Комсомольская Правда
* [http://zviazda.by/be/news/20200304/1583301603-shpacyry-pa-staroy-lidze Шпацыры па старой Лідзе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200306091737/http://zviazda.by/be/news/20200304/1583301603-shpacyry-pa-staroy-lidze |date=6 сакавіка 2020 }} // Маладосць
* Что пишут лидские авторы и где их почитать: Леонид Лавреш // Принёманские вести. — 2022. — 3 марта. — С. 4.
* [https://www.livelib.ru/review/2997811-shpatsyry-pa-staroj-lidze-leanid-laresh Леанід Лаўрэш. Шпацыры па старой Лідзе — рецензия Osman_Pasha] // livelib.ru — 2022. — 1 кастрычніка.
* ''Марозава С. В.'' [https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/lauresh/5/%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4%D1%83_%D0%BB%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88%D1%83_-_60_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E.html Леаніду Лаўрэшу — 60 гадоў // Наша слова.pdf № 9 (61), 1 сакавіка 2023.]
* ''Чыгрын Сяргей''. Плён працы Леаніда Лаўрэша // Краязнаўчая газета. 2023. 3 сакавіка.
* ''Марозава С. В.'' [https://www.academia.edu/98903404/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D0%A1_%D0%92_%D0%9B%D1%8E%D0%B4%D0%B7%D1%96_%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D0%A1%D0%B0%D0%9F%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2023_64_%D1%81 Людзі культуры Гродзеншчыны: Леанід Лаўрэш.] — Гродна : ЮрСаПрынт, 2023.
* ''Чыгрын Сяргей''. Кніга, прысвечаная лідскаму краязнаўцу // Краязнаўчая газета. № 25(942), ліпень 2023.
* {{крыніцы/Сучасныя беларускія даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага|ЛАЎРЭШ Леанід Лявонцьевіч|146—147}}
* ''Марозава С. В.'' [https://www.academia.edu/104730167/%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_1_101_ Пра Леаніда Лаўрэша. 60 гадоў з дня нараджэння] // Лідскі Летапісец. 2023. № 1(101). С. 27-43.
* [https://www.academia.edu/127871351/%D0%9E%D1%82_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%B5%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B4%D0%BE_%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%B9_%D0%B2_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B3%D0%BE_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0_%D0%BF%D1%83%D1%82%D1%8C_%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8F_%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%9B%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B0_%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B8%D0%B5_%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8_2024_17_1304_25_%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8F_%D0%A1_1_4 От солнечных часов до многочисленных открытий в истории нашего города: путь лидского исследователя Леонида Лавреша] // Принемансие вести. — 2024. — 25 апреля. — С. 1; 4.
* ''Суднік Станіслаў''. Вынік шматгадовай працы // Наша слова.pdf № 42 (146), 16 кастрычніка 2024.
* ''Грынкевіч Яраслаў''. [https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/lauresh/5_3c/%D1%81%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8D%D1%87%D0%B0_%D0%B7_%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BC_%D1%83_%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B5.html Сустрэча з пісьменнікам у роднай школе] // Наша слова.pdf № 48 (152), 27 лістапада 2024.
* ''Зенюкевіч Тамара''. [https://www.academia.edu/145813034/%D0%97%D0%B5%D0%BD%D1%8E%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A7%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D0%B0_%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BA%D0%B0%D1%85_%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8D%D1%87%D0%B0_%D0%B7_%D0%BB%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BC_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_1_210_6_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%8F_2026 'Чарговая гісторыя, сабраная па дробках'. Сустрэча з лідскім пісьменнікам]{{Недаступная спасылка}} // Наша слова.pdf № 1 (210), 6 студзеня 2026.
* ''Штых Ала''. [https://www.academia.edu/146240043/%D0%A8%D1%82%D1%8B%D1%85_%D0%90%D0%BB%D0%B0_%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8D%D1%87%D0%B0_%D0%B7_%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BC_%D1%83_%D0%BB%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D1%8F%D1%80%D0%BD%D1%96_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_3_212_21_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%8F_2026 Сустрэча з пісьменнікам у лідскай кавярні 'Моманты'] // Наша слова.pdf № 3 (212), 21 студзеня 2026.
* ''Кішык Ю. Н.'' [https://www.academia.edu/162473826/%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%8B%D0%BA_%D0%AE_%D0%9D_%D0%A0%D1%8D%D1%86%D1%8D%D0%BD%D0%B7%D1%96%D1%8F_%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D1%83_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4%D0%B0_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88%D0%B0_%D0%A8%D0%BF%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%80%D1%8B_%D0%BF%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B9_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D0%B5_ Рэцэнзія на кнігу Леаніда Лаўрэша &quot;Шпацыры па старой Лідзе&quot;] // Наша слова.pdf № 5 (214), 4 лютага 2026.
*[https://www.radiomaria.by/news/2650-shto-pachytats-farny-kastsjol-u-lidze Радыё Марыя. Што пачытаць? &quot;Фарны касцёл у Лідзе&quot;]

== Спасылкі ==


{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Лаўрэш Леанід Лявонцьевіч}}
[[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]]</text>
      <sha1>7kq7cqu4dtudplxbotkdc3emk6y3xoa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181417</id>
      <parentid>5181415</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T09:09:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lavon</username>
        <id>1118</id>
      </contributor>
      <comment>/* Артыкулы */</comment>
      <origin>5181417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="135358" sha1="6ab56ccsbrgc4pggeotpqraknkvhagt" xml:space="preserve">{{навуковец}}
'''Леанід Лявонцьевіч Ла́ўрэш''' (нар. {{ДН|1|3|1963}}, {{МН|Ліда}}) — беларускі [[пісьменнік]], [[краязнавец]], [[перакладчык]] і незалежны даследчык, экскурсавод.

== Біяграфія ==
Скончыў [[электратэхнічны факультэт БНТУ|электратэхнічны факультэт]] [[Беларускі політэхнічны інстытут|Беларускага політэхнічнага інстытута]] (1985)&lt;ref name=&quot;МарозСН23&quot;&gt;''Марозава С. В.'' Сфера навуковых… С. 23.&lt;/ref&gt;. Па адукацыі інжынер&lt;ref&gt;''Шчарбачэвіч Ніна''. Леанід Лаўрэш:… С. 7.&lt;/ref&gt;.  Сябра [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] з 2017 года. Жыве ў Лідзе. Мае жонку, сына, нявестку і ўнука.

== Дзейнасць ==
Сфера навуковых інтарэсаў Леаніда Лаўрэша — краязнаўства і гісторыя прыродазнаўчых навук на Беларусі. Навуковая зацікаўленасць гісторыяй Лідчыны тычыцца шырокага часавага дыяпазону — ад першабытнасці да часоў Заходняй Беларусі (1921—1939). Асобна цікавіцца еўрапейскімі падзеямі канца XIV — пачатку XV стагоддзяў, якія закранулі Лідчыну. Быў удзельнікам творчага калектыву [[ГрДУ|ГрДУ імя Я. Купалы]], які па заданні [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытута гісторыі]] [[НАНБ]] выконваў навукова-даследчую работу па канфесійнай гісторыі Беларусі XIX ст.&lt;ref name=&quot;МарозСН23&quot;/&gt;

Публікуецца з 2000 года. Першыя артыкулы былі вынікам вандровак па Лідчыне, падчас якіх у в. [[Ішчална]] быў знойдзены дзейны сонечны гадзіннік (мусіць адзіны ў Беларусі), а ў в. Бабры — раней неапісаны камень-следавік.&lt;ref name=&quot;МарозСН23&quot;/&gt;

Выказаў уласную гіпотэзу пра месца заключэння [[Востраўскае пагадненне|Востраўскага пагаднення]] (1392). Распрацоўваў тэму удзелу англійскіх арыстакратаў, персанажаў [[Уільям Шэкспір|Уільяма Шэкспіра]] — [[Генрых IV (кароль Англіі)|Генры Ланкастэра]], Генры Персі Хотспура, Джона Бафорта і іншых, у [[Вайна Тэўтонскага ордэна і ВКЛ|вайне Тэўтонскага ордэна супраць Вялікага княства Літоўскага]]. Пісаў пра адбітак войнаў і паўстанняў у XIX ст. — [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]], паўстанняў [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|1830—1831]] і [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|1863—1864]] гадоў, у гісторыі Лідчыны. Звяртаецца і да пытанняў эканамічнай гісторыі Ліды і Лідчыны. Рэканструяваў раней невядомыя моманты з гісторыі многіх паселішч Лідчыны. Частка артыкулаў Леаніда Лаўрэша прысвечана і архітэктурным помнікам, архітэктуры готыкі і рамантызму на Лідчыне.&lt;ref name=&quot;МарозСН23&quot;/&gt;

Распрацоўвае канфесійную гісторыю Лідчыны, аўтар артыкулаў пра асобныя прыходы, храмы і капліцы. Зрабіў уклад у царкоўнае краязнаўства. Пры гэтым, мабыць першым у Беларусі, заняўся царкоўным краязнаўствам уніяцкай (грэка-каталіцкай) царквы. У кнізе «Грэка-каталіцкая (уніяцкая) Царква на Лідчыне» (2012) паказаў у кантэксце аналагічных усходнееўрапейскіх працэсаў царкоўна-рэлігійныя працэсы на Лідчыне ў XVI—XX ст., апісаў адбітак стварэння, дзейнасці і ліквідацыі ўніяцкай царквы ў Беларусі на гісторыі Лідчыны. Кніга заснавана на багатым факталагічным матэрыяле, з апублікаваннем дакументаў у Дадатках. Прэзентацыя кнігі выклікала пэўны рэзананс&lt;ref name=&quot;МарозСН23&quot;/&gt;.

Даследуе гісторыю прыродазнаўчых навук у Беларусі. Асобная сфера даследаванняў Леаніда Лаўрэша ў гэтай галіне — астраномія, ёй прысвечаны шэраг артыкулаў і кніга нарысаў «І зорнае неба над галавой…» (2013)&lt;ref name=&quot;МарозСН23&quot;/&gt;.

Прафесар [[Святлана Валянцінаўна Марозава|Святлана Марозава]] лічыць, што кніга Лаўрэша «Маламажэйкаўская царква» — не звыклы краязнаўчы нарыс: «Чым далей чытаеш, тым больш разумееш веліч і трагізм нашай мінуўшчыны… Пасля адкрыццяў, якія зрабіў аўтар кнігі, пра Мураванку можна складаць вершы і пісаць ледзь не дэтэктыўныя раманы. … Старонка за старонкай мы гартаем кнігу гісторыі Маламажэйкаўскай царквы даўжынёй у 500 год. Мы знаёмімся з падзеямі і людзьмі: уладальнікамі Мажэйкава, „калятарамі“ царквы (дабрадзеямі і самадурамі), са шматлікімі прэтэндэнтамі на сам храм і яго маёмасць, рэліквіі, землі. З дзяржаўнымі мужамі і мясцовымі чыноўнікамі, ад якіх залежаў лёс храма. Перад намі праходзіць цэлы шэраг прадстаўнікоў духоўнага саслоўя: ад вышэйшых царкоўных іерархаў да шараговых святароў. Дарэчы, Лаўрэш аднавіў імёны ўсіх настаяцеляў храма, пачынаючы з сярэдзіны XVII ст.»&lt;ref&gt;[https://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=185226 «Пасля адкрыццяў, якія зрабіў Лаўрэш, пра Мураванку можна складаць вершы»] // nashaniva.by, 10.02.2017, 22:52&lt;/ref&gt;

У 2017 годзе выйшла кніга «Шэпт пажоўклых старонак. Лідчына ў люстэрку прэсы. 1900—1939 гг.». Прафесар [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Аляксандр Смалянчук]] адзначыў, што кніга «ў пэўным сэнсе ўнікальная. Гэта свайго роду хроніка мінулага Ліды, складзеная карэспандэнтамі шматлікіх газет і часопісаў, у якой адлюстравалася жыццё горада і наваколляў у першае саракагоддзе XX ст … [Кніга] дазваляе зазірнуць у малавядомыя старонкі гісторыі горада і наваколляў у апошнія гады існавання Расійскай Імперыі, у часы ваенных выпрабаванняў, якія працягваліся для Лідчыны доўгія 7 гадоў — з 1914 да 1921 года. Шмат месца ў кнізе займае хроніка горада міжваеннага перыяду, калі Ліда знаходзілася ў складзе Польскай Рэспублікі. Гэтыя старонкі прыцягваюць асаблівую ўвагу ў сувязі з тым, што ў ранейшыя часы гэты перыяд гісторыі звычайна адпраўлялі ў забыццё. Кніга заканчваецца падзеямі, у якіх адчувальны подых Другой сусветнай вайны…»&lt;ref&gt;[https://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=203558 Гісторыя Лідчыны на старонках старых газет — выйшла даследаванне Лявона Лаўрэша] // nashaniva.by, 27.01.2018, 11:52&lt;/ref&gt;.

У 2021 годзе ў Варшаве ў выдавецтве Poligraf выйшаў пераклад «Шэпта …» на польскую мову. У польскім выданні гісторыя Ліды распавядаецца з 1921 да 1939 года і замест храналагічнага выкладання гісторыі горада, як у беларускай версіі, польская версія перапрацавана па тэматычным прынцыпе&lt;ref&gt;[https://www.bn.org.pl/download/document/1634544770.pdf Urzędowy Wykaz Druków Wydanych w Rzeczypospolitej Polskiej. Przewodnik Bibliograficzny. Biblioteka Narodowa. Warszawa, 9—15 sierpnia 2021 r. Nr 32. S. 100.]&lt;/ref&gt;.

100-годдзю БНР прысвечана біяграфія генерала ад інфантэрыі і міністра абароны БНР [[Кіпрыян Антонавіч Кандратовіч|Кіпрыяна Кандратовіча]]. Хабілітаваны доктар з універсітэта Мікалая Каперніка ў Торуні [[Дарота Міхалюк]] у прадмове да кнігі, сярод іншага напісала: «На стагоддзе абвяшчэння Беларускай Народнай Рэспублікі ў рукі чытача патрапляе біяграфія генерала Кіпрыяна Кандратовіча … Вяртанне на старонкі гісторыі гэтай постаці адбылося дзякуючы пісьменніку і гісторыку Леаніду Лаўрэшу, які ўжо каля дваццаці гадоў даследуе лёс генерала і публікуе працы пра яго жыццё. Ягонай заслугай з’яўляецца адшуканне магілы генерала, пахаванага каля царквы ў Воранаве. … Праца мае высокую навуковую каштоўнасць, бо падмацавана дакументамі і добра напісана. … Аўтар не толькі з захапленнем праводзіць нас праз жыццё генерала Кіпрыяна Кандратовіча, але таксама дзеліцца з чытачом этапамі сваіх пошукаў і даследаванняў і паказвае, якой надзвычай захапляльнай можа быць праца гісторыка»&lt;ref&gt;[https://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=210268 Кіпрыян Кандратовіч: генерал Расійскай імперыі, які падтрымаў БНР] // nashaniva.by, 28.05.2018, 15:21&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Лаўрэш Леанід, сакавік 2023..jpg|злева|міні]]

У 2020 г. выйшла кніга «Шпацыры па старой Лідзе». Доктар гістарычных навук [[Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч|Аляксандр Краўцэвіч]] лічыць, што кніга гэта плён шматгадовай працы лідскага пісьменніка і краязнаўца Леаніда Лаўрэша, «працы архіўнай, гістарыяграфічнай, але таксама і даследчыцка-палявой, менавіта, апытання сталых жыхароў горада пра падзеі XX ст. Строга падыходзячы да справы, тут не зусім пасуе слова „краязнаўства“ як да кнігі, так і да яе аўтара, бо яно асацыіруецца з аматарствам. Больш дакладным будзе акрэсленне „рэгіянальная гісторыя“, бо мы маем выкладзенае ў папулярнай форме навуковае даследаванне. Кніга Лаўрэша — як вяршыня айсберга, менавіта яго частка, найбольш відочная і даступная для людскога ўспрымання. Па-за полем зроку застаецца „падводная“ частка — нашмат большая як па працягласці, так і па аб’ёму праробленай працы. Каштоўнасць кнігі менавіта ў тым, што яна ўяўляе сабой прадукт гістарычнага даследавання, даведзены да канцавой мэты — масавага чытача. Але яна — не прадукт масавай культуры. Напісаная добрай выразнай мовай ў апоры на грунтоўным крыніцазнаўчым і гістарыяграфічным падмурку — кніга прэзентуе культуру прафесійную»&lt;ref&gt;[http://pawet.net/ns/2020/08/%E2%84%96_08_(1471).html Аляксандар Краўцэвіч. &quot;Шпацыры па старой Лідзе&quot; Леаніда Лаўрэша // Наша слова № 8 (1471), 19 лютага 2020.]&lt;/ref&gt;.

Адзін з найстарэйшых беларускіх архітэктараў, кандыдат архітэктуры, дацэнт БНТУ, [[Юрый Нікадзімавіч Кішык| Кішык Ю. Н.]] які раней і сам працаваў архітэтарам горада Ліда, пісаў у сваёй рэцэнзіі на кнігу «Шпацыры па старой Лідзе»: &quot;Кнігу Леаніда Лаўрэша трэба чытаць некалькі разоў. Правільней сказаць - трэба не чытаць, а ўважліва вывучаць і асэнсоўваць цікавыя эпізоды горадабудаўнічай гісторыі Ліды. Я рабіў гэта з аднолькава вялікай цікавасцю, задавальненнем і ... прыкрасцю. Справа ў тым, што некалькі дзесяцігоддзяў таму я як выпускнік менскага палітэха працаваў у Лідзе архітэктарам горада, але тады належнай цікавасці да гісторыі горада не праявіў. А былі гэта 1960-я гады, і я мог быць больш актыўным сведкам, удзельнікам і нават летапісцам шматлікіх гістарычных працэсаў, якія разгортваліся ў краіне. Аднак менавіта такім пісьменнікам стаў Л. Лаўрэш. ... кніга надзвычай змястоўная, &quot;шматслойная&quot; і ўспрымаецца як шэраг партрэтаў аднаго і таго ж, здавалася б, знаёмага чалавека. Л. Лаўрэш дабіўся цікавасці чытачоў да кнігі краязнаўчага характару, выкарыстоўваючы спалучэнне рацыянальных спосабаў і вынаходлівых прыёмаў. Бо, усё ў канчатковым выніку зводзіцца да таго, што Л. Лаўрэш прыводзіць велізарны аб'ём &quot;здабытага&quot; ім жа багатага факталагічнага матэрыялу, малавядомага і зусім невядомага, прадстаўленага аднолькава цікава і ў кароткім тэксце, і ў змястоўных ілюстрацыях. Аднак вельмі важна, як адбіраюцца і як падаюцца падзеі і з'явы з гісторыі горада. Лепшыя фрагменты кнігі - тыя, у якіх чытачу як прыемнаму суразмоўцу не проста паведамляецца нейкі цікавы факт, а &quot;давяраецца&quot; яркі, нават у нейкай ступені таямнічы эпізод, ініцыяваны шпацырам па старой Лідзе. Наколькі ж цікавей становіцца аповед, калі адчуваеш асабістыя, эмацыйна афарбаваныя адносіны да эпізоду з боку аўтара, ды яшчэ і прыцягнутага для гэтай мэты знаёмага яму чалавека, які дзеліцца з намі сваімі непаўторнымі ўражаннямі і характэрнымі ўспамінамі! І тады не толькі раскрываюцца старонкі гісторыі старажытнай Ліды, але лёгка запамінаюцца яе персанажы, імёны, даты, нумары будынкаў, іх стылявыя асаблівасці і г. д.&quot;&lt;ref&gt;[https://www.academia.edu/162473826/%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%8B%D0%BA_%D0%AE_%D0%9D_%D0%A0%D1%8D%D1%86%D1%8D%D0%BD%D0%B7%D1%96%D1%8F_%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D1%83_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4%D0%B0_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88%D0%B0_%D0%A8%D0%BF%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%80%D1%8B_%D0%BF%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B9_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D0%B5_ Кішык Ю. Н. Рэцэнзія на кнігу Леаніда Лаўрэша &quot;Шпацыры па старой Лідзе&quot; // Наша слова.pdf № 5 (214), 4 лютага 2026.]&lt;/ref&gt;.

У 2020 годзе Леанід Лаўрэш быў узнагароджаны граматай-падзякай ад Інстытута гісторыі НАН Беларусі «… за арганізацыю навукова-пошукавай работы і плённую працу на ніве краязнаўства».

У 2023 годзе ўзнагароджаны граматай-падзякай Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі «… за плённую літаратурную і краязнаўчую працу…».

У 2023 годзе выйшла кніга Леаніда Лаўрэша «Інстынкт пазнання». Аўтар прадмовы да гэтай кнігі, кандыдат гістарычных навук, дацэнт Святлана Лугаўцова, заўважыла: «Палітыка ў галіне адукацыі той ці іншай дзяржавы з’яўляецца ключавым фактарам, які вызначае яе дынаміку: прагрэсіўны рух або стагнацыю. Разам з тым пытанням развіцця адукацыі ў беларускай гістарыяграфіі традыцыйна надавалася менш увагі, чым аналізу палітычных і эканамічных праблем. Новая праца Леаніда Лаўрэша „Інстынкт пазнання“ ў значнай меры закрывае гэтую лакуну. У ёй паслядоўна разглядаецца гісторыя адукацыі ў Лідзе з сярэдзіны XVIII стагоддзя да канца 30-х гадоў ХХ стагоддзя»&lt;ref&gt;[https://www.academia.edu/104730167/%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_1_101_ Лідскі летапісец. 2023. № 2(102). С. 34.]&lt;/ref&gt;.

Шэраг публікацый Л. Лаўрэша прысвечана рэчавым, вусным, пісьмовым і выяўленчым крыніцам рэгіянальнай гісторыі, у т.л. каменным магілам, камяням-следавікам, паданням, малюнкам, паштоўкам і фотаздымкам.&lt;ref name=&quot;МарозСН23&quot;/&gt;

Таксама ён даследуе біяграфіі і дзейнасць вядомых ураджэнцаў Лідчыны, у т.л. звяртае ўвагу на забытыя і малавядомыя імёны. Апублікаваў шэраг біяграм і біяграфічных даследаванняў, у т.л. [[Кіпрыян Антонавіч Кандратовіч|Кіпрыяна Кандратовіча]], [[Яўген фон Гротэ дэ Буко|Яўгена фон Гротэ дэ Буко]], [[Дзіянісій Хлявінскі|Дзіянісія Хлявінскага]], [[Антоні Гарэцкі|Антонія Гарэцкага]], [[Францішак Нарвойш|Францішка Нарвойша]], [[Аляксандра Нарбут|Аляксандры Нарбут]], [[Цэзарый Каменскі|Цэзарыя Каменскага]], [[Віктар Басяцкі|Віктара Басяцкага]], [[Марцін Пачобут-Адляніцкі|Марціна Пачобут-Адляніцкага]], [[Ян Снядэцкі|Яна Снядэцкага]], [[Вітольд Карлавіч Цэраскі|Вітольда Цэраскага]], [[Гаўрыла Адрыянавіч Ціхаў|Гаўрылы Ціхава]] і іншых.&lt;ref name=&quot;МарозСН23&quot;/&gt;

Аўтар 21 кнігі (гл. спіс ніжэй) і каля 400 артыкулаў. Сталы аўтар газеты «Наша слова», часопіса «Лідскі летапісец», «Маладосць», «Гістарычны альманах» і розных навуковых зборнікаў.

Удзельнік многіх навуковых гістарычных канферэнцый і круглых сталоў, дзе выступае па лідскай тэматыцы&lt;ref&gt;''Марозава С. В.'' Сфера навуковых… С. 23—24.&lt;/ref&gt;.

== Ацэнкі ==
Як заўважыла доктар гістарычных навук [[Святлана Валянцінаўна Марозава|Святлана Марозава]], краязнаўчымі даследаваннямі Л. Лаўрэш робіць значны ўклад у пашырэнне ведаў пра гісторыю Лідчыны, пазнанню яе месца і значнасці ў еўрапейскім гістарычным кантэксце&lt;ref name=&quot;МарозСН24&quot;&gt;''Марозава С. В.'' Сфера навуковых… С. 24.&lt;/ref&gt;.

У артыкуле пра Маламажэйкаўскую царкву на сайце «Сінадальнага аддзела рэлігійнай адукацыі і катэхізацыі БПЦ», Леанід Лаўрэш характарызаваны як «…даследчык і пісьменнік, знакаміты краязнаўца Лідчыны і аўтар кнігі пра Маламажэйкаўскую царкву-крэпасць»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://oroik.by/xram-rastva-prasvyatoj-bagarodzicy-z-gistoryi-starazhytnaj-muravanki/|title=Храм Раства Прасвятой Багародзіцы: з гісторыі старажытнай “Мураванкі”| access-date=2024-03-29}}&lt;/ref&gt;.

== Асноўныя публікацыі ==
Паводле&lt;ref&gt;Спіс важнейшых публікацый… С. 24—26.&lt;/ref&gt;:

=== Кнігі ===
* Лаўрэш Л. Л. [https://www.academia.edu/167252305/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%A2%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%B7_%D0%91%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%BC_%D0%B3%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%86%D1%8C_%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%86%D1%8D%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%9E_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%BA_%D0%A0%D0%90_%D0%93%D1%80%D1%8D%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%8F_%D0%A1%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BA%D1%83%D1%82%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0_%D0%AF%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D1%9E_%D0%B3_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%BA%D1%83_2026_744_%D1%81 Там дзе з Богам гавораць... Гісторыя цэркваў на Лідчыне;] пад рэд. С. В. Марозавай. Полацк, 2026. — 744 с.
* Лаўрэш Л. Л.  [https://www.academia.edu/164650303/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B_%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%91%D0%BB_%D1%83_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%B1_%D0%BC_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2026_76_%D1%81 Фарны касцёл у Лідзе.] Издательские решения, 2026. — 76 с.
* Лаўрэш Л. Л. [https://independent.academia.edu/LLauresh Лідскі замак : Кароткая гісторыя.] Издательские решения, 2025. — 100 с.
* Lauresh L. [https://www.academia.edu/122186957/Leanid_Lauresh_Spacery_po_starej_Lidzie_Warszawa_Sowa_2023_340_s Spacery po starej Lidzie]. Warszawa: Sowa, — 2025. — 340 s.
* Лаўрэш Л. Л. [https://www.academia.edu/143403929/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA_%D0%AE%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82_%D0%AF%D0%B3%D0%BE_%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D1%81%D1%8F%D0%BC_%D1%8F_%D1%96_%D1%81%D1%8F%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%B1%D0%B0_%D1%8F%D0%B3%D0%BE_%D0%B4%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BB%D0%B0_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_100_%D1%81 Гісторык Юстын Нарбут. Яго навуковая дзейнасць, сям’я і сядзіба, яго дачка Каміла.] Издательские решения, 2025. — 100 с.
* Lauresh L., Lauresh H. [https://www.academia.edu/143185397/Lauresh_L_Lauresh_H_Tam_gdzie_zatrzyma%C5%82_czas_si%C4%99_Historyczne_lidzkie_nekropolie_Warszawa_Sowa_2025_198_s Tam, gdzie zatrzymał czas się... Historyczne lidzkie nekropolie.] Warszawa: Sowa, 2025. — 198 s.
* Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/143318905/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%92%D1%8B%D1%85%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96_%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B7%D1%91%D1%9E_%D0%A7%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D0%B4_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%8B_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_60_%D1%81 Выхаванкі князёў Чартарыскіх з-пад Ліды.] Издательские решения, 2025. — 60 с.
* Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/128183633/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D1%83_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D1%83%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D1%83_%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F%D1%85_%D0%96%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%91_%D1%96_%D1%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%8F%D1%82%D0%B0%D1%9E_%D1%83_%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B2%D1%96%D0%B4%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96_%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%96_%D0%BF%D0%B0%D0%B4_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%A1_%D0%92_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B9_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%BA_2025_326_%D1%81 Стойкасць у веры, мужнасць у выпрабаваннях : Жыццё і ўспаміны беларускіх уніятаў у часы ліквідацыі уніі;] пад рэд. С. В. Марозавай. — Полацк, 2025. — 326 с. 
* Лаўрэш Л.  [https://www.academia.edu/128829000/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%A2%D1%8D%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%80_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82_%D0%9D%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D1%96_%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D1%81%D1%8F%D0%BC_%D1%8F_%D1%96_%D1%81%D1%8F%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%B1%D0%B0_%D1%8F%D0%B3%D0%BE_%D1%87%D0%B0%D1%81_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_172_%D1%81 Тэадор Нарбут : Навуковая і літаратурная дзейнасць, сям’я і сядзіба, яго час.] Издательские решения, 2025. — 172 с.
* Лаўрэш Л., Лаўрэш Г. [https://www.academia.edu/124479815/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93_%D0%86_%D0%A2%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D1%81%D0%BF%D1%8B%D0%BD%D1%96%D1%9E%D1%81%D1%8F_%D1%87%D0%B0%D1%81_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%96_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93_%D0%86_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%94%D1%80%D1%83%D0%BA_2024_222_%D1%81 Там, дзе спыніўся час… . Лідскія гістарычныя некропалі.] ГроКарДрук, — 2024. — 222 с.
* Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/121536228/%D0%AF%D0%BA_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B0_%D1%9E%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D1%88%D0%BE%D1%9E_%D1%83_XX%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%82%D0%B0_%D1%87%D1%8B%D0%B3%D1%83%D0%BD%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%BE_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D1%96_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D1%9E%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%94%D1%80%D1%83%D0%BA_2024_150_%D1%81 Як горад Ліда ўвайшоў у ХХ стагоддзе. Пошта, чыгунка, кіно, электрычнасць і першыя аўтамабілі.] ГроКарДрук, — 2024. — 150 с.
* Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/100869582/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%86%D0%BD%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%BA%D1%82_%D0%BF%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96_%D1%9E_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B0_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D0%A1%D0%B0%D0%9F%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2023_192_%D1%81 Інстынкт пазнання. Нарысы з гісторыі адукацыі ў горадзе Ліда.] Гродна: ЮрСаПрынт, — 2023. — 192 с.
* Lauresh L. [https://www.academia.edu/108954944/Leanid_Lauresh_Szept_po%C5%BC%C3%B3%C5%82k%C5%82ych_stron_Ziemia_Lidzka_w_zwierciadle_prasy_lat_1922_1939_Warszawa_Wydawnictwo_Poligraf_2021_338_s Szept pożółkłych stron. Ziemia Lidzka w zwierciadle prasy lat 1922—1939.] Warszawa: Wydawnictwo Poligraf, — 2021. — 338 s.
* Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/78138036/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%A8%D0%BF%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%80%D1%8B_%D0%BF%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B9_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D0%B5 Шпацыры па старой Лідзе.] Гродна: ЮрСаПрынт, — 2020. — 342 с.
* Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/39182685/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%93%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%8F%D0%BA%D1%96_%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%88%D0%BE%D1%9E_%D0%B4%D0%B0_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_%D0%96%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%8F%D0%BF%D1%96%D1%81_%D0%9A%D1%96%D0%BF%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D0%A1%D0%B0%D0%9F%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2018_154_%D1%81 Генерал, які дайшоў да Беларусі.] Жыццяпіс Кіпрыяна Кандратовіча. Гродна: ЮрСаПрынт, — 2018. — 154 с.
* Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/36101118/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%A8%D1%8D%D0%BF%D1%82_%D0%BF%D0%B0%D0%B6%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D0%BB%D1%8B%D1%85_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BA_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D1%9E_%D0%BB%D1%8E%D1%81%D1%82%D1%8D%D1%80%D0%BA%D1%83_%D0%BF%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%8B_1900_1939_%D0%B3%D0%B3_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_2017_%D0%A8%D1%8D%D0%BF%D1%82_%D0%BF%D0%B0%D0%B6%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D0%BB%D1%8B%D1%85_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BA_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D1%9E_%D0%BB%D1%8E%D1%81%D1%82%D1%8D%D1%80%D0%BA%D1%83_%D0%BF%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%8B_1900_1939_%D0%B3%D0%B3_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%90%D0%90_%D0%AE%D1%80%D0%A1%D0%B0%D0%9F%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2017_432_%D1%81 Шэпт пажоўклых старонак. Лідчына ў люстэрку прэсы. 1900—1939 гг.] Гродна: ТАА «ЮрСаПрынт», — 2017. — 432 с.
* Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/34790331/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D0%A1%D0%B0%D0%9F%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2017_114_%D1%81_%D1%96%D0%BB Маламажэйкаўская царква: гістарычны нарыс] / пад рэд. С. В. Марозавай. Гродна: ЮрСаПрынт, — 2017. — 114 с.
* Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/28862000/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%87%D1%8B_%D0%B4%D1%83%D1%85_1812_1831_1863_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2016_244_%D1%81_%D1%96%D0%BB Паўстанчы дух. 1812, 1831, 1863 гады на Лідчыне.] Гродна: Юрсапрынт, — 2016. — 244 с.
* Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/28862139/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%92%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%BD_%D0%A8%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B3_%D1%96_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%86%D0%B0_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA_%D0%A5%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82_2014_63_1_%D1%81_100_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D1%8F%D1%87%D0%B0%D1%9E_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B_ Вандалін Шукевіч: беларускі археолаг і краязнаўца.] Мінск: Харвест, — 2014. — 63 с. (100 выдатных дзеячаў беларускай культуры).
* Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/13120984/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B0_%D1%9E%D1%87%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D1%96_%D1%81%D1%91%D0%BD%D0%BD%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D1%8F%D0%B2%D0%B0%D1%85_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B4%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8F_2013_152_%D1%81 Ліда ўчора і сёння : гісторыя горада ў выявах.] Ліда: Лідская друкарня, — 2013. — 152 с.
* Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/3552888/_I_%D0%B7%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B5_%D0%BD%D0%B5%D0%B1%D0%B0_%D0%BD%D0%B0%D0%B4_%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B7_%D0%B3i%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8Bi_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%BCii_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BDi%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA_%D0%9B%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%83%D1%81_2013_266_%D1%81_%D1%96%D0%BB «І зорнае неба над галавой…»: Нарысы з гісторыі астраноміі.] Мінск: Лімарыус, — 2013. — 266 с.
* Лаўрэш Л. Грэка-каталіцкая (уніяцкая) Царква на Лідчыне; пад рэд. С. В. Марозавай. Полацк: Грэка-каталіцкая парафія Святамучаніка Язафата ў г. Полацку, — 2012. — 128 с.
* Лаўрэш Л. Генерал Кіпрыян Кандратовіч (Дзеячы Беларускай Народнай Рэспублікі). Ліда, — 2007. — 43 с.
* Лаўрэш Л., Круцікаў У. Ліда на старых малюнках, паштоўках, фотаздымках. Ліда, — 2001. — 108 с.

==== Укладанне і пераклад ====
* [https://www.academia.edu/117827014/%D0%9BI%D0%94%D0%97%D0%AF%D0%9D%D0%95_%D0%90%D0%A1%D0%9E%D0%91%D0%90_%D0%86_%D0%A7%D0%90%D0%A1_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B1%D1%96%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%85_%D0%92%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA_6_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA_2015_%D0%A1_68_165 АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Выпуск 6.] Укладальнікі: Леанід Лаўрэш, Аляксандр Фядута. Мінск, — 2015. — 365 с.
* ''[[Міхал Шымялевіч|Шымялевіч Міхал.]]'' [https://www.academia.edu/122743668/%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8F%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%9C%D1%96%D1%85%D0%B0%D0%BB_%D0%97%D0%B1%D0%BE%D1%80_%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%9E_%D1%83%D0%BA%D0%BB_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%90%D0%90_%D0%AE%D1%80%D0%A1%D0%B0%D0%9F%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2019_326_%D1%81 Збор твораў] / укл. Леанід Лаўрэш. Гродна: ТАА «ЮрСаПрынт», — 2019. — 326 с.
* [https://www.academia.edu/122743731/_%D0%97%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%B9_%D0%B7%D1%8F%D0%B7%D1%8E%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D0%BA%D0%B0_%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D1%96%D1%8F_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%BF%D0%B5%D1%81%D0%BD%D1%8F%D1%9E_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%86%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5_%D1%9E_1905_1912_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%85_%D0%92%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%86%D0%BA%D1%96_%D0%B4%D0%BE%D0%BC_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%B0%D0%B1%D1%8F%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F_%D0%A2%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D1%96%D0%BC%D1%8F_%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%96%D1%88%D0%BA%D0%B0_%D0%A1%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%D1%83%D0%BA%D0%BB_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B0_2021_108_%D1%81 Закуй, закуй, зязюленька, рана… Анталогія беларускіх народных песень] / укл. Леанід Лаўрэш. Ліда. — 2021. — 108 с.
* [https://www.academia.edu/105522264/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%B4%D1%83%D0%BC%D0%BA%D1%96_%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B0%D1%96_%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%8B_%D0%B7_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A5%D0%86%D0%A5_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B7%D1%8F_%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B7%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%96%D0%BA_2023_%D0%B3_%D0%9D%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B0_72_%D1%81 Беларускія думкі, звычаі, абрады з Лідскага павета ХІХ стагоддзя. Этнаграфічны зборнік] / укл. Леанід Лаўрэш, Станіслаў Суднік. Ліда, — 2023. — 72 с.
* [https://www.academia.edu/125238447/%D0%92%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D1%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%AE%D0%BB%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%B0_%D0%A6%D1%96%D1%82%D1%8B%D1%8E%D1%81%D0%B0_%D0%B7_%D0%B4%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D0%BC_%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%87%D0%BA%D1%96_%D1%83%D0%BA%D0%BB_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_Ridero_2024_68_%D1%81 Віленскія ўспаміны доктара Юльяна Цітыюса з дадаткам Уладзіслава Талочкі] / пер. з польскае мовы, і камент. Леанід Лаўрэш. Издательские решения, — 2025. — 74 с.
* Віленскія ўспаміны доктара Юльяна Цітыюса з дадаткам Уладзіслава Талочкі] / пер. з польскае мовы, і камент. Леанід Лаўрэш. Издательские решения. — 2024. — 68 с.
* ''[[Іпаліт Корвін-Мілеўскі|Корвін-Мілеўскі Гіпаліт]]''. [https://www.academia.edu/127672566/%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B2%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%93%D1%96%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%82_%D0%A3%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D1%81%D1%8F%D1%82_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E_1855_1925_Ridero_2025_276_%D1%81 Успаміны пра семдзесят гадоў (1855–1925)]. пер. з польскае мовы, і камент. Леанід Лаўрэш. Издательские решения, Издательские решения, — 2025. — 276 с.
* ''[[Юзаф Мацкевіч|Мацкевіч Юзаф]].'' [https://flibusta.is/b/857840 «Тут заўсёды было сэрца Вялікага Княства…»: Выбраныя артыкулы 1930-х гг.], 2025. — 136 с.
* ''[[Ігнат Ходзька|Ходзька Ігнат.]] ''[https://www.academia.edu/142943930/%D0%A5%D0%BE%D0%B4%D0%B7%D1%8C%D0%BA%D0%B0_%D0%86%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%80_%D0%B7_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B5_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_90_%D1%81 Баруны]. пер. з польскае мовы, і камент. Леанід Лаўрэш. Издательские решения, — 2025. — 90 с.
* ''[[Станіслаў Мараўскі|Станіслаў Мараўскі.]]'' [https://www.academia.edu/144740309/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D1%96_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E_%D0%BC%D0%B0%D1%91%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%86%D1%96_%D1%9E_%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96_1818_1825_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%A1%D1%83%D0%B4%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B1_%D0%BC_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_332_%D1%81_ISBN_978_5_0068_4005_8 Некалькі гадоў маёй маладосці ў Вільні (1818—1825)] / Станіслаў Мараўскі. Пераклад і каментары Леанід Лаўрэш, рэд. Станіслаў Суднік, стыль-рэд. Максім Клімковіч. — [б. м.] Издательские решения, 2025. — 332 с. — ISBN 978-5-0068-4005-8
* ''[[Станіслаў Лорэнц|Лорэнц Станіслаў.]]'' [https://www.academia.edu/150128870/%D0%9B%D0%BE%D1%80%D1%8D%D0%BD%D1%86_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%92%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%BE%D0%BC_%D0%A1%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%87%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4_2026_138_%D1%81 Віленскі альбом : Скарочаны пераклад. (пер. Леанід Лаўрэш)]. 2026. — 138 с.
* ''[[Ежы Хопен|Хопен Ежы.]]'' [https://www.academia.edu/161244111/%D0%A5%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%95%D0%B6%D1%8B_%D0%92%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%85_%D1%82%D1%8D%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%9E_1930_%D1%85_%D0%B3%D0%B3_2026_48_%D1%81 Выбраныя артыкулы : Пераклады некаторых тэкстаў 1930-х гг. (пер. Леанід Лаўрэш)] 2026. — 48 с.
* ''Пузыня Габрыэля.'' [https://www.academia.edu/166177166/%D0%9F%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D1%8F_%D0%93%D0%B0%D0%B1%D1%80%D1%8B%D1%8D%D0%BB%D1%8F_%D0%A3_%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96_%D1%96_%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%B4%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85_%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_1815_1843_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E_%D0%93%D0%B0%D0%B1%D1%80%D1%8B%D1%8D%D0%BB%D1%8F_%D0%9F%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D1%8F_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%A1%D1%83%D0%B4%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B1_%D0%BC_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2026_284_%D1%81 У Вільні і літоўскіх дварах, успаміны 1815–1843 гадоў] / Габрыэля Пузыня. Пераклад і каментары Леанід Лаўрэш, рэд. Станіслаў Суднік, стыль-рэд. Максім Клімковіч. — [б. м.] Издательские решения, 2026. — 284 с. — ISBN 978-5-0069-9687-8
* [https://www.academia.edu/167595137/%D0%97%D1%8F%D0%BC%D0%BB%D1%8F_%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D1%83%D0%B6%D0%BE_%D0%BD%D0%B5_%D1%9E%D0%B1%D0%B0%D1%87%D1%8B%D1%88_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B0_XVIII_XIX_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D1%9E_%D0%B2%D0%B0_%D1%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B0%D1%85_%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_2026_368_%D1%81 Зямля, якой ужо не ўбачыш : Лідчына XVIII — XIX стагоддзяў ва ўспамінах] / сост. Леанід Лаўрэш. 2026. — 368 с.
* Лоранц Станіслаў. [https://www.academia.edu/170878654/%D0%9B%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%86%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D1%80%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%84_%D0%93%D0%BB%D0%B0%D1%9E%D0%B1%D1%96%D1%86_%D0%B2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B0%D1%80%D1%85%D1%96%D1%82%D1%8D%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%80_XVIII_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B7%D1%8F_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D1%8D%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96_%D1%96_%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%96_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%9B%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86_2026_74_%D1%81 Іаган Крыштаф Глаўбіц, віленскі архітэктар XVIII стагоддзя : Матэрыялы да біяграфіі і творчасці] / Станіслаў Лоранц.  2026. — 74 с.

=== Артыкулы ===
;2026
* [https://www.academia.edu/171838414/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BB%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D1%8D%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B7_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%9E_%D1%96_%D1%80%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B0%D1%9E%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%87%D1%8B%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B0_2026_2_116_%D0%A1_28_29_%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BB%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D1%8D%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B7_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%9E_%D0%9B%D1%96%D1%81%D1%82_%D0%B4%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D1%8B_%D0%9C_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B0_2026_2_116_%D0%A1_30_33 Лаўрэш Леанід. Каміла Юрэвіч з Нарбутаў і раўнапраўе жанчын // Наша вера. 2026. №2 (116). С. 28-29; Каміла Юрэвіч з Нарбутаў. Ліст да Аляксандры М.... // Наша вера. 2026. №2 (116). С. 30-33.]
* [https://www.academia.edu/167154657/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9D%D0%B0%D1%88_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_13_%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D1%8F_2026 Наш халаднік] // Наша слова.pdf. 13 траўня 2026.
* [https://www.academia.edu/166113881/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D1%91%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_1_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2026_8_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2026_15_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2026_22_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2026_29_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2026 Маёнтак Гародна] // Наша слова.pdf. 1 красавіка 2026; 8 красавіка 2026; 15 красавіка 2026; 22 красавіка 2026; 29 красавіка 2026.
* [https://www.academia.edu/165306841/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D0%BA%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BB%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D1%8D%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B7_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%9E_%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B0%D1%8F_%D1%84%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BA%D0%B0_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_12_221_25_%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2026 Лідзянка Каміла Юрэвіч з Нарбутаў – наша першая феміністка] // Наша слова.pdf. 25 сакавіка 2026.
* Фарны касцёл у Лідзе // Наша слова.pdf. 21 студзеня 2026; 28 студзеня 2026; 4 лютага 2026.
;2025
* [https://www.academia.edu/145726608/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%BE_%D1%84%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B0_%D0%B7_%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D1%8F_1941_%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_53_209_31_%D1%81%D0%BD%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D1%8F_2025 Гісторыя аднаго фотаздымка з ліпеня 1941 года] // Наша слова.pdf. 31 снежня 2025.
* [https://www.academia.edu/144641750/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D1%8B%D0%B2%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F_%D0%93%D0%B0%D0%B9%D1%86%D1%8E%D0%BD%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96_%D1%81%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D1%96%D1%8F_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BA_2025_14_%D0%A1_198_213 Страчаная цывілізацыя: Гайцюнішкі і суседнія Падварышкі] // Новы Замак. 2025. № 14. С. 198–213.
* Кароткая гісторыя Лідскага замка // Наша слова.pdf. 16 ліпеня 2025; 23 ліпеня 2025; 30 ліпеня 2025; 13 жніўня 2025; 20 жніўня 2025; 27 жніўня 2025; 3 верасня 2025.
* Лідскія Нарбуты // Ад лідскіх муроў. 2025. № 11. Кн. 2. C. 348–412. 
* [https://www.academia.edu/143785027/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%96%D1%86%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BB%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D1%8D%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B7_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%9E_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_35_191_27_%D0%B6%D0%BD%D1%96%D1%9E%D0%BD%D1%8F_2025 Лідская пісьменніца Каміла Юрэвіч з Нарбутаў] // Наша слова.pdf. 27 жніўня 2025.
* [https://www.academia.edu/130141549/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%AF%D1%88%D1%87%D1%8D_%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D0%BB%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_26_182_25_%D1%87%D1%8D%D1%80%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%8F_2025 Яшчэ раз пра старыя лідскія вайсковыя могілкі] // Наша слова.pdf. 25 чэрвеня 2025.
* [https://www.academia.edu/128945425/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%97_%D0%B6%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%8F_%D0%9C%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_17_173_21_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2025 З жыцця Мікалая Сапегі] // Наша слова.pdf. 21 красавіка 2025.
* [https://www.academia.edu/128343834/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%90%D1%80%D1%85%D1%96%D1%82%D1%8D%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%B1%D1%83%D0%B4%D1%8B%D0%BD%D0%BA%D0%B0%D1%9E_%D1%83_1920_30_%D1%8F_%D0%B3%D0%B3_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_12_168_19_%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2025 Архітэктары Лідскіх будынкаў у 1920–30-я гг.] // Наша слова.pdf . 19 сакавіка 2025.

;2024
* [https://www.academia.edu/165499904/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%A2%D1%8D%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B0_%D0%B4%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D1%96%D1%86%D1%8D%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2024_3_107_%D0%A1_68_80_2024_4_108_%D0%A1_76_80 Лісты Тэадора Нарбута да Аніцэта Рэніера] //  Лідскі Летапісец. 2024. № 3. С. 68–80; Лідскі Летапісец. 2024. № 4. С. 76–80.
* Маёнтак Хацяновічы // Лідскі Летапісец. 2024. № 3. С. 16–24.
* Легенды Лідскага замка // Лідскі Летапісец. 2024. № 3. С. 8–15.
* Страчаная цывілізацыя: Бальценікі // Новы замак. 2024. № 13. С. 189–208.
* [https://www.academia.edu/165499854/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%AF%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%85_%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D1%96_%D1%8F%D0%B3%D0%BE_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D1%83%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D1%83%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%AF%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%85%D0%B0_%D0%A9%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2024_1_2_105_16_%D0%A1_120_124_2024_3_107_%D0%A1_63_67_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2024_4_108_%D0%A1_63_82 Яўстах Шалевіч і яго мемуары] // Лідскі Летапісец. 2024. № 1–2(105–16). С. 120–124; 2024. № 3(107). С. 63–67; Лідскі Летапісец. 2024. № 4(108). С. 63–82.
* [https://www.academia.edu/124839625/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%A2%D1%8D%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%80_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%8F%D0%BF%D1%96%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%B7_%D0%BF%D1%80%D1%8D%D1%82%D1%8D%D0%BD%D0%B7%D1%96%D1%96_%D0%BD%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%83_%D0%94%D0%B0_240_%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B7%D1%8F_%D0%B7_%D0%B4%D0%BD%D1%8F_%D1%81%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%86%D1%96_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2024_1_2_105_16_%D0%A1_31_74 Тэадор Нарбут: жыццяпіс без прэтэнзіі на паўнату. Да 240-годдзя з дня смерці гісторыка] // Лідскі Летапісец. 2024. № 1–2. С. 31–74.
* [https://www.academia.edu/116989141/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D1%9E%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96_%D1%96_%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%86%D1%8B%D0%BA%D0%BB%D1%8B_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2024_1_2_105_106_%D0%A1_83_88 Першыя аўтамабілі і матацыклы на Лідчыне] // Лідскі Летапісец. 2024. № 1–2. С. 83–88.
* [https://www.academia.edu/124839869/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D1%86%D1%8D%D1%80%D0%BA%D0%B2%D1%8B_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%B4%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%BA%D1%83_XIX_%D1%81%D1%82_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2024_1_2_105_106_%D0%A1_75_82 Лідскія цэрквы горада да пачатку XIX ст.] // Лідскі Летапісец. 2024. № 1–2. С. 75–82.
* Вёска Гарні пад Лідай // Наша слова.pdf. 2024. 9 кастрычніка.
* Біскупы, датычныя горада Ліды // Наша слова.pdf. 2024. 24 ліпеня.
* [https://www.academia.edu/121873427/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%97%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%86%D1%8C_%D0%90%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%B0_%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%8F_%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B_%D0%86%D0%BD%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%82%D1%83%D1%82%D0%B0_%D1%96%D0%BC%D1%8F_%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%9E_%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0%D1%9E_%D0%93%D0%BE%D0%B4_III_%D0%A1%D1%88%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%BA_3_Vilnius_%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA_2023_%D0%A1_41_50 Зразумець Адольфа Сегеня] // Запісы Інстытута імя братоў Луцкевічаў. Год III. Сшытак 3. Vilnius — Менск. 2023. С. 41-50.
* [https://www.academia.edu/121778067/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%92%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D1%86%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%96_%D0%A8%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D1%9E_%D1%83_%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_27_131_4_%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D1%8F_2024 Віленскія цукерні Штраляў у нашай гісторыі] // Наша слова.pdf. 2024. 4 ліпеня.
* Уладзіслаў Абакановіч — лідскі краязнавец з першай генерацыі // Наша слова.pdf. 2024. 5 чэрвеня.
* [https://www.academia.edu/105950417/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D1%91%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96_%D1%81%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D1%96%D1%8F_%D0%93%D0%B0%D0%B9%D1%86%D1%8E%D0%BD%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_4_104_C_76_85 Маёнтак Падварышкі і суседнія Гайцюнішкі] // Лідскі летапісец. 2023. № 4(104). C. 76-85.
* [https://www.academia.edu/118875334/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9A%D0%9F%D0%97%D0%91_%D1%83_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_4_104_C_18_59 КПЗБ у Лідзе] // Лідскі летапісец. 2023. № 4(104). C. 18-59.
* Легенды Лідскага замка // Наша слова.pdf. 2024. 2 траўня 2024; 2024. 8 траўня 2024.
* Першыя аўтамабілі на Лідчыне // Наша слова.pdf, 3 красавіка 2024.
* [https://www.academia.edu/114392021/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9F%D1%96%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D0%AE%D0%B7%D0%B0%D1%84_%D0%9C%D0%B0%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%96%D0%B7%D1%8B_%D0%9F%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D1%83_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%86%D0%B5_%D0%A1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_1938_%D0%B3_%D1%96_%D1%8F%D1%88%D1%87%D1%8D_%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D1%81%D1%8F%D0%BC%D1%8E_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%96%D0%B7%D1%8B_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_3_103_%D0%A1_42_46 Пісьменнік Юзаф Мацкевіч пра магілу Алаізы Пашкевіч у газеце «Слова», 1938 г. і яшчэ трошкі пра сям’ю Алаізы] // Лідскі Летапісец. 2023. № 3(103). С. 42-46.
* Цэрквы горада Ліды да пачатку XIX ст. // Наша слова.pdf. 2024. 28 лютага; 2024. 6 сакавіка.
;2023
* [https://www.academia.edu/108269067/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%94%D0%B7%D0%B5_%D1%96_%D1%88%D1%82%D0%BE_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%BC_%D1%88%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8C_%D1%83_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_3_103_%D0%A1_36_41 Дзе і што археолагам шукаць у Лідзе] // Лідскі Летапісец. 2023. № 3(103). С. 36-41.
* Астрынская, Глыбоцкая і Дэмбраўская цэрквы Лідскага павета, але Гарадзенскага дэканата // Лідскі Летапісец. 2023. № 3(103). С. 56-70.
* [https://pawet.net/library/history/city_district/towns/razanka/%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B0.html Мястэчка Ражанка і касцёл у ім // Лідскі Летапісец. 2023. № 3(103). С. 47-55.]
* [https://www.academia.edu/111926931/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D1%8B%D0%B2%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F_%D0%BC%D0%B0%D1%91%D0%BD%D1%82%D0%BA%D1%96_%D0%A1%D1%82%D1%80%D1%8D%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%B0_%D1%96_%D0%9A%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8F%D0%BD%D1%91%D0%B2%D0%B0_%D0%B7_%D0%9F%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8F%D0%B9_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5_%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BA_2023_%D0%92%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA_12_%D0%A1_172_192 Страчаная цывілізацыя: маёнткі Стрэліца і Касцянёва з Паперняй на Лідчыне. Гістарычныя хронікі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240420053938/https://www.academia.edu/111926931/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D1%8B%D0%B2%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F_%D0%BC%D0%B0%D1%91%D0%BD%D1%82%D0%BA%D1%96_%D0%A1%D1%82%D1%80%D1%8D%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%B0_%D1%96_%D0%9A%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8F%D0%BD%D1%91%D0%B2%D0%B0_%D0%B7_%D0%9F%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8F%D0%B9_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5_%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BA_2023_%D0%92%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA_12_%D0%A1_172_192 |date=20 красавіка 2024 }} // Новы замак. 2023. Выпуск. 12. С. 172—192.
* Лідчына ў XV ст. // Лідскі Летапісец. 2023. № 2(102). С. 36-49.
* [https://www.academia.edu/104927634/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B0_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%88%D1%87%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%82%D1%8D%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_2_102_%D0%A1_30_35 Лакалізацыя «Ліды Нарбута», першаснага паселішча на тэрыторыі нашага горада] // Лідскі Летапісец. 2023. № 2(102). С. 30-35.
* Лідскі ветраны млын // Лідскі Летапісец. 2023. № 2(102). С. 55-58.
* Святары Лідчыны розных канфесій у 1920-30-я гг. // Лідскі Летапісец. 2023. № 2(102). С. 50-54.
* [https://www.academia.edu/111250992/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%AF%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%85_%D0%A2%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D1%8F%D0%B3%D0%BE_%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%86%D1%8B%D1%8F_%D1%96_%D1%8F%D0%B3%D0%BE_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_49_101_6_%D1%81%D0%BD%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D1%8F_2023_50_102_13_%D1%81%D0%BD%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D1%8F_2023 Яўстах Тышкевіч, яго калекцыя і яго музей] // Наша слова.pdf. 2023. 6 снежня; 13 снежня.
* Юстын Нарбут // Наша слова.pdf. 2023. 25 кастрычніка.
* Ліда раскрывае таямніцы неахвотна: дзе і што шукаць у Лідзе // Наша слова.pdf . 2023. 18 кастрычніка.
* Лідскі след Уладзіслава Вярыгі // Наша слова.pdf. 2023. 16 жніўня.
* Маёнтак Падварышкі і суседнія Гайцюнішкі // Наша слова.pdf. 2023. 9 жніўня; 16 жніўня 23 жніўня.
* Яшчэ раз пра «Ліду Тэадора Нарбута» // Наша слова.pdf. 2023. 25 ліпеня.
* [https://www.academia.edu/104507114/%D0%97%D0%BD%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%BA%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F_%D0%B2%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B7%D1%8F_%D0%92%D0%9A%D0%9B_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B0_%D1%96_%D0%B2%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D1%96%D0%BD%D1%8C_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%9E_%D0%9B%D1%96%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%8B_%D1%96_%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%9E_1931_%D0%B3 Знаходка пахавання вялікага князя ВКЛ і караля Аляксандра і вялікіх княгінь і каралеў Лізаветы і Барбары ў 1931 г.] // Наша слова.pdf. 2023. 12 ліпеня.
* Пра лідскія ветраныя млыны // Наша слова.pdf. 2023. 7 сакавіка.
* Крэскі да біяграфіі акадэміка Аркадзя Мігдала // Наша слова.pdf. 2023. 5 красавіка.
* Гісторыя двух, амаль што аднатыпных будынкаў у Лідзе // Наша слова.pdf. 2023. 15 лютага.
* Падымны рэестр шляхты Лідскага павета, 1728 г. // Лідскі Летапісец. 2022. № 3-4(99-100). С. 43-60.
* Помнік па Алаізе Пашкевіч // Наша слова.pdf. 2023. 19 красавіка.
* Ражанка // Наша слова.pdf. 2023. 14 чэрвеня.
* Гісторыя двух, амаль што аднатыпных будынкаў у Лідзе // Лідскі Летапісец. 2023. № 1(101). С. 61-65.
* 260 гадоў бульбе на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2023. № 1(101). С. 21-23.
* Гарадское самакіраванне Ліды ў другой палове XIX ст.// Лідскі Летапісец. 2023. № 1(101). С. 44-52.
* Лідскія прывілеі ў архіве Лідскага магістрата, 1785 г. // Лідскі Летапісец. 2022. № 3-4(99-100). С. 42.
* Шымка Мацкавіч, яго нашчадкі і перадумовы будаўніцтва Маламажэйкаўскай царквы // Лідскі Летапісец. 2022. № 3-4(99-100). С. 61-69.

;2022
* Уніяцка-праваслаўныя дыспуты ў п’есах школьных езуіцкіх тэатраў (першая палова XVII ст.) // Традыцыі і сучасны стан культуры і мастацтваў : зборнік навуковых артыкулаў. Мінск. 2022. Вып. 3. С. 175—178.
* Спіс былых сяброў Беларускай партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў // Нясвіжскія каеты. 2022. № 9. С. 18-23.
* Страчаная цывілізацыя: Маёнтак Вялікае Мажэйкава // Новы Замак. 2022. № 11. С. 206—228.
* Лідскія пісьменніцы XVIII—XIX ст. // Ад лідскіх муроў. 2022. № 10. С. 478—490.
* Гісторыя маёнтка Востраў // Гісторыка-культурная спадчына Лідчыны. Зборнік навуковых артыкулаў. Мінск, 2022. С. 39-45.
* Новае пра генерала Яўгена фон Гротэ дэ Буко // Лідскі Летапісец. 2022. № 1-2. С. 28-29.
* Жалудок і палац Чацвярцінскіх // Лідскі Летапісец. 2022. № 1-2. С. 32-38.
* Лідскія Хрулі герба «Праўдзіч» // Герольд Litherland. 2022. № 23. С. 145—150.
* 260 гадоў беларускай бульбе // Наша слова.pdf. 2022. 9 лістапада.
* Лідскія камуністы ў данясеннях канфідэнта Чорнага (1932—1937) // Homo Historicus 2022. Гадавік антрапалагічнай гісторыі. Мінск, 2022. С. 200—218.
* Падымны рэестр шляхты Лідскага павета, 1728 г. // Лідскі Летапісец. 2022. № 3-4. С. 43-60.
* Шымка Мацкавіч, яго нашчадкі і перадумовы будаўніцтва Маламажэйкаўскай царквы // Лідскі Летапісец. 2022. № 3-4. С. 61-69.
* Лідскія прывілеі ў архіве Лідскага магістрата, 1785 г. // Лідскі Летапісец. 2022. № 3-4. С. 42.

;2021
* Шчучыншчына // Наша Слова. 2021. 27 студзеня.
* Адукацыя ў Лідзе, 1920-1930-я гады // Маладосць. 2021. № 2. С. 92-109.
* Кароткі ўспамін пра Ларысу Канчэўскую // Наша Слова. 2021. 24 сакавіка.
* Ганна Патоцкая, пісьменніца, мемуарыстка, мастак // Наша Слова. 2021. 14 красавіка.
* Ваверка і род Клаўсуцяў на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2021. № 1. С. 18-28.
* Бальтазар Калясінскі, Аніцэт Рэніер і Каятан Дарашкеіч // Лідскі Летапісец. 2021. № 1. С. 37-44.
* Новае пра лепшага лідскага гісторыка XX ст. Міхала Шымялевіча // Лідскі Летапісец. 2021. № 1. С. 15-17.
* Палац у Жалудку // Наша Слова. 2021. 15 ліпеня; 22 ліпеня.
* Дом інжынера Мінейкі ў Дзікушках // Наша Слова. 2021. 12 жніўня.
* Сяклюцкія і маёнтак Стрэліца на Лідчыне // Наша Слова. 2021. 9 верасня; 16 верасня.
* Архівы і зборы маёнткаў Ішчална і Вялікае Мажэйкава // XVI Гарадзенскія навуковыя чытанні «Скарбы гарадзенскіх калекцый». Гродна, 2021. С. 46-54.
* Маёнткі Касцянёва і Паперня // Наша Слова. 2021. 30 верасня; 7 кастрычніка; 14 кастрычніка; 21 кастрычніка.
* Фундатар Маламажэйкаўскай царквы Шымка Мацкавіч і яго нашчадкі // Беларусь у кантэксце еўрапейскай гісторыі: асоба, грамадства, дзяржава: зб. навук. арт. / ГрДУ імя Янкі Купалы. Гродна: ГрДУ, 2021. С. 299—305.
* Пошта на Лідчыне // Маладосць. 2021. № 6. С. 97-104.
* Прыход у Мыто // Лідскі Летапісец. 2021. № 2. С. 19-29.
* Урады, ураднікі і старасты лідскія // Лідскі Летапісец. 2021. № 2. С. 30-54.
* Новае пра лідскі фарны касцёл, замак і абразы пэндзля Смуглевіча // Лідскі Летапісец. 2021. № 2. С. 55-58.
* Прыход у Ракавічах // Лідскі Летапісец. 2021. № 3-4. С. 32-41.
* Стары дом паміж сучасным Ліцэем № 1 і Еўраоптам // Лідскі Летапісец. 2021. № 3-4. С. 74.
* Новае пра цэрквы Лідчыны ў другой палове XIX — першай палове XX стст. // Лідскі Летапісец. 2021. № 3-4. С. 42-51.
* Новае пра Тэадора Нарбута і яго сям’ю // Лідскі Летапісец. 2021. № 3-4. С. 52-59.
* Страчаная цывілізацыя. Гістарычныя хронікі: Маёнтак Ішчална // Новы замак. 2021. Вып. 10. С. 179—200.

;2020
* Надзеі і расчараванні протаіерэя Антона Сасноўскага // Наша Слова. 2020. 23 снежня; 30 снежня.
* «На жаль, у нас не водзяцца гэтыя звяркі…» Якая армія прынесла ў Беларусь тараканаў? // Наша Гісторыя. 2020. № 5. С. 89-91.
* Браніслаў Друцкі-Падбярэскі. Да 130-тых угодкаў з дня нараджэння // Лідскі Летапісец. 2020. № 1. С. 19-20.
* Паўстанцы і маёнткі // Маладосць. 2020. № 9. С. 94-100.
* Зноў пра святароў і царкву ў Малым Мажэйкаве // Лідскі Летапісец. 2020. № 1. С. 21-31.
* Ксёндз Юзаф Бародзіч і яго успаміны, датычныя Ліды // Лідскі Летапісец, 2020. 1. С. 76-80.
* Успаміны ўніятаў-пакутнікаў // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 9. Уклад.: Д. Кандакоў, А. Фядута. Мінск. 2020. С. 246—248.
* Тадэвуш Іваноўскі, яго сям’я і ягоныя ўспаміны // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 9. Уклад.: Д. Кандакоў, А. Фядута. Мінск. 2020. С. 57-59.
* Маршалкі Лідскага павета // Лідскі Летапісец. 2020. № 2. С. 13-19.
* Бердаўка // Лідскі Летапісец. 2020. № 2. С. 20-30.
* Прыход у Лебядзе // Лідскі Летапісец. 2020. № 2. С. 31-45.
* Новае пра лідскі фарны касцёл і замак // Наша Слова. 2020. 3 чэрвеня.
* Лідчына ў XIV стагоддзі // Лідскі Летапісец. 2020. № 3. С. 14-32.
* Ольжава // Лідскі Летапісец. 2020. № 3. С. 33-43.
* Другі Вацлаў Ластоўскі // Лідскі Летапісец. 2020. № 4. С. 20-21.
* Леанард Іваноўскі, тайны дарадца і ганаровы грамадзянін Ліды // Лідскі Летапісец. 2020. № 4. С. 72-79.
* Графіня Сафія Шуазёль-Гуф’е // Лідскі Летапісец. 2020. № 4. С. 18-19.
* Прыходы ў Ганчарах і Дакудаве // Лідскі Летапісец. 2020. № 4. С. 44-71.
* Краязнаўства ў Лідзе // Маладосць. 2020. № 4. С. 76-77.

;2019
* Эміграцыя ў Амерыку // Маладосць. 2019. № 1. С. 17-18.
* Адкуль у нас з’явіліся прусакі? // Наша Слова. 2019. 23 студзеня.
* Да 135-тых угодкаў нараджэння Антона Луцкевіча // Наша Слова. 2019. 6 лютага.
* Тэадор Нарбут у падзеях 1812 года // Наша Слова. 2019. 3 красавіка.
* Іван Дрозд — грамадскі дзеяч і навуковец // Лідскі Летапісец. 2019. № 1. С. 23.
* Пра Валеек з Галавічполя і газету «Свабода» // Лідскі Летапісец. 2019. № 1. С. 20-22.
* «Невядомая вайна» XVII ст. на Лідчыне і вакол яе // Лідскі Летапісец. 2019. № 1. С. 24-37.
* Амброзі Кастравіцкі // Наша Слова. 2019. 22 траўня.
* Гісторыя з пахаваннем паўстанцаў аддзела Людвіка Нарбута // Наша Слова. 2019. 29 траўня.
* Бальтазар Калясінскі, лідскі паўстанец і сябар Тараса Шаўчэнкі // Наша Слова. 2019. 12 чэрвеня; 19 чэрвеня.
* Юлія Шышкова з лідскіх Нарбутаў // Маладосць. 2019. № 6. С. 114—122.
* Ваколіца Ліды Вісманты // Наша Слова. 2019. 4 ліпеня.
* Апошні беларускі базыльянін XIX ст. // Наша Слова. 2019. 10 ліпеня.
* Яшчэ раз пра Летаўта // Наша Слова. 2019. 24 ліпеня.
* Алена Іваноўская // Маладосць. 2019. № 8. С. 20-33.
* Зноў пра апошняга беларускага базыльяніна а. Кірыла Летаўта // Наша Слова. 2019. 28 жніўня.
* Грэка-каталіцкі епіскап Галаўня // Наша Слова. 2019. 16 кастрычніка.
* Новае з гісторыі ўніяцкай царквы на Лідчыне: царква ў Дзікушках і прыватнаўласніцкія капліцы ў Вялікім Мажэйкаве і Красулях // Лідскі летапісец. 2019. № 2. С. 37-40.
* Прыход у Радзівонішках // Лідскі летапісец. 2019. № 2. С. 41-53.
* Астраномія ў Лукішскай турме // Наша Слова. 2019. 27 лістапада.
* Лідчына да XIV стагоддзя // Лідскі летапісец. 2019. № 3. С. 16-34.
* Касцёл на крыві // Лідскі летапісец. 2019. № 3. С. 8.
* Пра трываласць беларускай рэлігійнай традыцыі // Слонімскі край. 2019. № 10. С. 14-15; № 11. С. 12-14.
* Неаунія ў Дзікушскай царкве Лідскага павета ў 1925 г. // Гадавік Цэнтра Беларускіх Студыяў. Варшава, 2019. № 5. С. 78-90.
* Амброзі Кастравіцкі // Лідскі летапісец. 2019. № 3. С. 49-52.
* Пра Фелікса Стацкевіча. Да 140-годдзя з дня нараджэння // Лідскі Летапісец. 2019. 4. С. 11-15.
* Сайту «Павет» — 20 гадоў // Лідскі Летапісец. 2019. 4. С. 7.
* LIDA einst und jetzt // Лідскі Летапісец. 2019. 4. С. 43-61.
* Сабакінцы // Лідскі Летапісец. 2019. 4. С. 22-42.

;2018
* Генералы БНР // Наша Слова. 2018. 31 студзеня.
* Дом Юрыя Іваноўскага ў Галавічполі, пабудаваны па праекце архітэктара Лявона Вітан-Дубейкаўскага // Наша Слова. 2018. 2 траўня.
* Трошкі пра Кастуся Езавітава // Наша Слова. 2018. 16 траўня.
* Кастусь Езавітаў і Кіпрыян Кандратовіч: крэскі да біяграфій // Лідскі Летапісец. 2018. № 1. С. 13-15.
* Лідская адукацыя на пачатку XX стагоддзя // Маладосць. 2018. № 10. С. 117—125.
* Дыспуты паміж уніятамі і праваслаўнымі ў школьных тэатрах першай паловы XVII ст. // Наша Слова. 2018. 14 лістапада.
* Яшчэ раз пра караля Андоры // Лідскі Летапісец. 2018. № 1. С. 37-50.
* Новае пра лідскую чыгунку // Лідскі Летапісец. 2018. № 2. С. 32-38.
* Прыход у Турэйску // Лідскі Летапісец. 2018. № 2. С. 20-28.
* Гісторык у высылцы: да біяграфіі Міхала Шымялевіча // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 8. Уклад.: А. Фядута. Мінск, 2018. С. 136—139.
* Рок плывёт над Лидой (Воспоминания Владимира Крушевского) // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 8. Уклад.: А. Фядута. Мінск, 2018. С. 254—256.
* Фелікс Стацкевіч // Наша Слова. 2018. 22 жніўня; 29 жніўня.
* Лідская чыгунка. Дакументальная аповесць // Маладосць. 2018. № 7. С. 120—139; № 9. С. 116—122.
* Іваноўскія і Валейкі // Наша Слова. 2018. 26 верасня.
* Лідскі дэкан — філамат, ксёндз Дзіянісі Хлявінскі // Лідскі Летапісец. 2018. № 3. С. 7-10.
* Філамат Ануфры Петрашкевіч // Лідскі Летапісец. 2018. № 3. С. 11-16.
* Іншыя лідскія філаматы // Лідскі Летапісец. 2018. № 3. С. 16-17.
* Горад Ліда ў лёсе ксяндза Віктара Шутовіча // Лідскі Летапісец. 2018. № 3. С. 49-51.
* Новае пра Лідскія гарадскія могілкі // Лідскі Летапісец. 2018. № 3. С. 34-41.
* Гротэ дэ Буко ва ўспамінах Станіслава Іваноўскага // Лідскі Летапісец. 2018. № 4. С. 10-12.
* Пахаванне паўстанцаў 1863 г. каля былога фальварка Стрэліца на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2018. № 4. С. 14-15.
* Прыходы ў Голдаве і Бабрах // Лідскі Летапісец. 2018. № 4. С. 22-40.
* Лідская павятовая 5-ці класная вучэльня ва ўспамінах Яўстаха Шалевіча // Лідскі Летапісец. 2018. № 4. С. 54-60.
* Новая інфармацыя пра крыж на магіле паўстанцаў 1863 г. каля Стрэліцы і іншыя народныя мемарыялы 1863 г. на Лідчыне // Наша Слова. 2018. 5 снежня.

;2017
* Савецкая, 27, 32, 34. Функцыяналізм // Лідская газета. 2017. 5 студзеня
* Вуліца Савецкая (Віленская, Сувальская) далей на поўнач // Лідская газета. 2017. 18 студзеня.
* Па старонках нашай гісторыі. Вуліца Савецкая каля перакрыжавання з чыгункай // Лідская газета. 2017. 1 сакавіка.
* Славойкі // Наша Слова. 2017. 12 красавіка.
* Лідская Тарбут-школа // Наша Слова. 2017. 10 траўня.
* Калона арханёла Рафаіла ў Жырмунах // Лідскі летапісец. 2017. № 1. С. 38.
* Ліда да 1914 г. // Лідскі летапісец. 2017. № 1. С. 46-70.
* Лідскі замак у 1891—1939 гг. // Лідская газета. 2017. 11 мая.
* Новае з гісторыі лідскай архітэктуры // Наша Слова. 2017. 14 чэрвеня.
* Паліцыя ў Лідзе // Лідская газета. 2017. 28 чэрвеня.
* 400-годдзе базыльянскай кангрэгацыі ў Нагародавічах // Наша Слова. 2017. 12 ліпеня.
* Грэка-каталіцкая парафія ў Нагародавічах // Лідскі Летапісец. 2017. № 2. С. 28-39.
* Вузкакалейныя чыгуначныя лініі вакол Ліды // Лідскі Летапісец. 2017. № 2. С. 40-45.
* З жыцця вуліцы Школьнай — сучаснай Кірава // Лідская газета. 2017. 19 ліпеня.
* Лідская павятовая вучэльня // Маладосць. 2017. № 7. С. 125—132.
* Выган — раён горада // Лідская газета. 2017. 6 ліпеня.
* Генерал К. А. Кандратовіч ў 1916—1917 гг. // Наша лова. 2017. 3 жніўня.
* Ксёндз Віктар Шутовіч і горад Ліда // Наша Слова. 2017. 30 жніўня.
* Будынак Лідскай пошты — шэдэўр стылю функцыяналізму // Лідская газета. 2017. 6 верасня.
* «Абрусіцелі» і дзяцінства генерала Кіпрыяна Кандратовіча // Наша Слова. 2017. 6 верасня.
* Алена Скінадар з Іваноўскіх // Наша Слова. 2017. 20 верасня.
* Лідскія кінатэатры // Маладосць. 2017. № 11. С. 95-104.
* Генерал Кандратовіч і БНР // Наша Слова. 2017. 11 кастрычніка; 18 кастрычніка.
* Грамадскі дзеяч і навуковец Іван Дрозд // Наша Слова. 2017. 25 кастрычніка.
* Генерал Кіпрыян Кандратовіч у Парыжы // Наша Слова. 2017. 1 лістапада.
* Лідскія друкарні // Лідскі Летапісец. 2017. № 3. С. 14-16.
* Школа № 1 // Лідская газета. 2017. 15 лістапада.
* Браніслаў Друцкі-Падбярэскі // Наша Слова. 2017. 20 снежня.
* Кнігі цэркваў Лідчыны ў XVIII ст. // Лідскі Летапісец. 2017. № 3. С. 17-19.
* Прыход ў Зблянах // Лідскі Летапісец. 2017. № 3. С. 30-48.
* Славойкі на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2017. № 4. С. 39-40.
* Тарбут-школа ў Лідзе // Лідскі Летапісец. 2017. № 4. С. 41-42.
* Прыход у Орлі. // Лідскі Летапісец. 2017. № 4. С. 22-38.

;2016
* Загадкі Тарноўскага палаца // Лідская газета. 2016. 13 студзеня.
* Кароль Андоры // Лідская газета. 2016. 20 студзеня.
* Старыя дамы на карце нашага горада // Лідская газета. 2016. 3 лютага.
* Мінская электрастанцыя // Маладосць. 2016. № 1. С. 108—113.
* Яшчэ раз пра генерала фон Гротэ дэ Буко // Наша Слова. 2016. 23 сакавіка.
* Яўрэі Ліды // Маладосць 2016. № 4. С. 141—154.
* Старыя дамы на карце нашага горада. На поўнач ад замка — вучылішча // Лідская газета. 2016. 27 красавіка.
* 700-годдзе Літоўска-Наваградскай мітраполіі // Наша Слова. 2016. 4 траўня.
* Пошта ў стылі канструктывізму // Звязда. 2016. 7 чэрвеня.
* На поўнач ад замка — аўтавакзалы Ліды // Лідская газета. 2016. 15 чэрвеня.
* Падарожжа па старых вуліцах // Лідская газета. 2016. 20 ліпеня.
* Лідская гарадская электроўня, 1916—1939 // Маладосць. 2016. № 7. С. 131—139.
* Кінематограф у Лідзе. Кінатэатр «Эдысан» // Лідская газета. 2016. 3 жніўня.
* Дом Віленская, 19 і далей на поўнач // Лідская газета. 2016. 24 жніўня.
* Цікавы лёс дома № 16 па вуліцы Савецкай // Лідская газета. 2016. 14 верасня.
* Прыход у Дзікушках // Лідскі летапісец. 2016. № 1. С. 15-29.
* Насупраць сённяшняй Савецкай, 16 // Лідская газета. 2016. 21 верасня.
* Купецкая гімназія. Якой яна была? // Лідская газета. 2016. 5 лістапада.
* Міхал Шымялевіч. Крэскі да біяграфіі найлепшага гісторыка горада Ліды // Лідскі летапісец. 2016. № 1. С. 45-58.
* Дом па вуліцы Савецкай, 26 і вакол яго // Лідская газета. 2016. 16 лістапада.
* Лідскі піярскі калегіум // Маладосць. 2016. № 11. С. 120—130.
* Хто і для якіх мэтаў будаваў дом № 23 па вуліцы Савецкай і «дом з калонамі» // Лідская газета. 2016. 30 лістапада.
* 13 траўня 1901 г. нарадзіўся Вітольд Пілецкі // Лідскі Летапісец. 2016. № 2. С. 15-19.
* Лідскія могілкі // Лідскі Летапісец. 2016. № 2. С. 38-60.
* 100 гадоў Лідскай гарадской электрастанцыі // Лідскі Летапісец. 2016. № 4. С. 10-12.
* Парафіяне Лідскай, Дзікушкай, Маламажэйкаўскай і Жыжмянскай грэка-каталіцкіх цэркваў у 1829 г. // Лідскі Летапісец. 2016. № 3. С. 26-40.
* Ян Карловіч // Лідскі Летапісец. 2016. № 3&amp;nbsp;°C. 11-13.
* Лёсы родных Алаізы Пашкевіч // Лідскі Летапісец. 2016. № 3. С. 15-16.
* Прыход ў Жыжме // Лідскі Летапісец. 2016. № 3. С. 20-25.
* Горад Яго Каралеўскай Мосці Ліда ў другой палове XVII і ў XVIII стагоддзях // Лідскі Летапісец. 2016. № 4. С. 28-51.

;2015
* Лідчына ў 1924—1929 гг. у люстэрку прэсы // Лідскі Летапісец. 2015. № 1. С. 51-67; № 2. С. 26-65.
* Прыгоды Сяргея Пясецкага на Лідчыне // Маладосць. 2015. № 2. С. 148—153.
* Лідскія могілкі // Наша Слова. 2015. 13 траўня.
* Людвік Нарбут // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 6. Уклад.: Л. Лаўрэш, А. Фядута. Мінск, 2015. С. 74-105.
* Уніяцкі святар Адам Плаўскі // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 6. Уклад.: Л. Лаўрэш, А. Фядута. Мінск, 2015. С. 125—132.
* Пра Міхала Шымялевіча: Крэскі да біяграфіі найлепшага гісторыка горада Ліды // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 6. Уклад.: Л. Лаўрэш, А. Фядута. Мінск, 2015. С. 133—165.
* Пра што гавораць помнікі каля Ходараўцаў // Лідская газета. 2015. 24 чэрвеня.
* Больш за 130 гадоў таму праз Ліду прайшоў першы цягнік // Лідская газета 2015. 12 жніўня.
* Па справе першай беларускай школы… // Звязда. 2015. 25 жніўня.
* Пачаткі беларускамоўнай адукацыі на Лідчыне // Наша Слова. 2015. 26 жніўня.
* Штодзённае жыццё павятовага горада Ліда ў 1915—1918 гадах. Паводле віленскай беларускай газеты «Гоман» // Маладосць. 2015. № 8. С. 132—140.
* 110 гадоў таму, выйшла першая кніга па гісторыі нашага горада // Лідскі летапісец. 2015. № 3. С. 12.
* Лідчына ў люстэрку прэсы, 1930—1935 гг. // Лідскі летапісец. 2015. № 3. С. 45-84.
* Будынак вясковай школкі будавалі самі сяляне // Лідская газета. 2015. 2 верасня.
* Лёсы родных Алаізы Пашкевіч // Наша Слова. 2015. 14 кастрычніка.
* Другі Вацлаў Ластоўскі // Наша Слова. 2015. 11 лістапада.
* Народная паэзія Багушэвіча // Звязда. 2015. 22 снежня.
* 100 гадоў першай беларускай школе на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2015. № 4. С. 7-9.
* Распаўсюд вершаў Багушэвіча на Лідчыне пры канцы XIX-га ст. // Лідскі Летапісец. 2015. № 4. С. 20-21.
* Рэнерты ў Лідзе // Лідскі Летапісец 2015. № 4. С. 22.
* Выбітныя манахі-базіліяне часоў ліквідацыі ўніі // Biuletyn Historii Pogranicza. 2015. № 15. С. 65-89.

;2014
* Ліда на старых выявах. Вуліцы Крывая і Замкавая // Лідская газета. 2014. 25 студзеня.
* Генерал Яўген фон Гротэ дэ Буко // Лідскі Летапісец. 2014. № 1. С. 59-64.
* Лідчына да 1914 г. у люстэрку прэсы // Лідскі Летапісец. 2014. № 1. С. 30-58.
* Датаванне пабудовы царквы ў Малым Мажэйкаве // Białoruskie Zeszyty Historyczne. № 40. Białystok,, 2013. № 40. С. 226—232.
* Маламажэйкаўскі святар айцец Леў Савіцкі // Маладосць. 2014. № 1. С. 120—129.
* Генерал Кандратовіч: два імгненні вечнасці // Наша Слова. 2014. 19 сакавіка.
* Ліда на старых выявах. На Выгане вырасла Вялікая Ліда // Лідская газета. 2014. 12 красавіка.
* Стыль функцыяналізму ў Лідзе да 1939 г. // Наша Слова. 2014. 7 траўня; 14 траўня; 21 траўня.
* Багушэвіч на Лідчыне пры канцы 19-га ст. // Наша Слова. 2014. 4 чэрвеня.
* Першая Сусветная і Ліда // Маладосць. 2014. № 7. С. 92-98.
* Ліда перад паўстаннем 1863 года // Запісы таварыства аматараў беларускай гісторыі імя Вацлава Ластоўскага. Вып. 3. Рыга, 2014. С. 63-85.
* Адукацыя ў Лідзе ў першай палове XX стагоддзя // Лідская газета. 2014. 15 ліпеня.
* Водгук ваенных падзей у Лідзе // Лідская газета. 2014. 29 ліпеня.
* Горад на старых выявах. Установы горада // Лідская газета. 2014. 9 верасня.
* Горад на старых выявах. Фарны касцёл // Лідская газета. 2014. 16 верасня.
* 20-ці годдзе аднаўлення дзейнасці грэка-каталіцкай царквы ў Лідзе // Наша Слова. 2014. 24 верасня.
* Ліда ў 1936—1939 гг. // Лідскі Летапісец. 2014. № 2. С. 25-94.
* Прафесар Баброўскі і скасаванне ўніяцкай царквы // Наша Слова. 2014. 9 ліпеня.
* Уладзіслаў Абрамовіч // Наша Слова. 2014. 1 кастрычніка.
* «Народ, які абуджаецца, не патрабуе нянек» // Звязда. 2014. 4 лістапада.
* «Лідская рэвалюцыя» 1936 года // Arche. 2014. № 7-8. С. 318—333.
* Кароль Андоры з-пад Ліды // Маладосць. 2014. № 10. С. 114—125.
* Ліда ад пачатку Першай сусветнай вайны да нямецкай акупацыі // Лідская газета. 2014. 22 лістапада.
* Жыццё дала… чыгунка // Звязда. 2014. 30 снежня.
* Лідчына ў люстэрку прэсы, 1913—1923 // Лідскі Летапісец. 2014. № 3. С. 37-81.
* 20-ці годдзе аднаўлення дзейнасці грэка-каталіцкай царквы ў Лідзе // Лідскі Летапісец. 2014. № 3. С. 9-10.
* Рэдактар — краязнавец. 105 гадоў з дня нараджэння Ўладзіслава Абрамовіча // Лідскі Летапісец. 2014. № 3. С. 22-25.
* Тодар Нарбут — папулярызатар найноўшых дасягненняў прыродазнаўства // Лідскі Летапісец. 2014. № 4. С. 12-13.
* «Лідская рэвалюцыя» 1936 г. у люстэрку прэсы // Лідскі Летапісец. 2014. № 4. С. 47-62.
* Лідскія цэрквы да 1939 г. // Лідскі Летапісец. 2014. № 4. С. 63-79.
* Жыццё святара Адама Плаўскага // Актуальныя праблемы гістарычнай навукі і адукацыі: зб. навук. арт. Гродна, 2014. С. 54-64.

;2013
* Паўстанне 1863 года на Лідчыне. Перад паўстаннем // Лідскі Летапісец. 2013. № 1. С. 40-58.
* Ліда на старых выявах. Замак у 1915—1918 гг. // Лідская газета. 2013. 5 студзеня; 12 сакавіка.
* Аляксандра Нарбут: жанчына-акадэмік у XVIII стагоддзі // Через гендерное равенство — к участию в общественной и политической жизни общества: материалы II Республиканской научн.-практ. конф. 15 июня 2012 г. / Мозырь, 2012. С. 177—179.
* Каменныя магілы і камяні-следавікі Лідчыны. // Запісы таварыства аматараў беларускай гісторыі імя Вацлава Ластоўскага. Вып. 1. Мінск, 2013. С. 34-41.
* Паўстанне 1863 г. на Лідчыне. Перад паўстаннем // Наша Слова. 2013. 23 студзеня; 30 студзеня; 6 лютага; 13 лютага; 20 лютага.
* Паўстанне 1863 г. на Лідчыне. За нашу і вашу свабоду // Наша Слова. 2013. 13 сакавіка; 20 сакавіка; 27 сакавіка; 3 красавіка; 10 красавіка
* Яўген фон Гротэ дэ Буко — першы кіраўнік беларускага руху ў Лідзе // Наша Слова. 2013. 20 сакавіка
* Гайцюнішкі // Маладосць 2013. № 2. С. 114—118.
* Фарны касцёл у Лідзе: да 690-годдзя заснавання Ліды // Наша вера. 2013. № 4. С. 12-15.
* Пасля паўстання // Паўстанне 1863 г. на Беларусі і Кастусь Каліноўскі. Матэрыялы навукова-практычнай канферэнцыі (Менск, 23 сакавіка 2013 г.). Мінск, 2013. С. 5-12.
* Горад на старых выявах. Замак у 1920—1930 гадах // Лідская газета. 2013. 18 красавіка
* Паўстанне 1863 г. на Лідчыне. Заканчэнне, вынікі і наступствы // Наша Слова. 2013. 12 чэрвеня; 19 чэрвеня.
* Ліда на старых выявах. Рыначная плошча // Лідская газета. 2013. 8 чэрвеня; 5 ліпеня.
* Вайна 1812 г. на Лідчыне // Мірскі замак у кантэксце падзелаў Рэчы Паспалітай і вайны 1812 г. Матэрыялы навукова-практычнай канферэнцыі (г.п. Мір, 16 чэрвеня 2012 г.). Мінск, 2013. С. 127—141.
* Ліда на старых выявах. Вуліца Віленская (зараз — Савецкая) // Лідская газета. 2013 20 ліпеня; 8 жніўня.
* Жыццё павятовага горада Ліда ў 1906—1912 гг.: па матэрыялах віленскіх газет «Kurier Litewski» і «Kurier Wilenski» // Другі Міжнародны Кангрэс даследчыкаў Беларусі. Працоўныя матэрыялы. Т. 2. Kaunas, 2013. С. 95-97.
* Калантаі і Зельзін // Маладосць. 2013. № 7. С. 124—131.
* Віктар Басяцкі // Наша Слова. 2013. 21 жніўня.
* Паўстанне 1863 г. на Лідчыне. За нашу і вашу свабоду // Лідскі Летапісец. 2013. № 2. С. 48-73.
* Калонія дзяржаўных дамоў у Лідзе (1920-я — 1930-я гг.) // Лідскі Летапісец. 2013. № 2. С. 74-78.
* Сябар ТБШ Міхал Шымялевіч // Наша Слова. 2013. 18 верасня.
* Ліда на старых выявах. Вуліца Каменская (зараз — Ленінская): якой яна была? // Лідская газета. 2013. 3 кастрычніка; 12 лістапада.
* Царква ў Мураванцы // Лідскі Летапісец. 2013. № 3. С. 75-103.
* Пра галоўнага лідскага боўдзілу XX ст. // Лідскі Летапісец. 2013. № 4. С. 73-74.
* Лідскія касцёлы. Фарны касцёл, касцёл Піяраў, Кармеліцкі касцёл // Лідскі Летапісец. 2013. № 4. С. 36-54.
* Род Путкамераў // АСОБА і ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 5. 2013. С. 302—313.

;2012
* Размова са старым шляхціцам // Наша Слова. 2012. 18 студзеня; 25 студзеня; 1 лютага; 8 лютага; 15 лютага.
* Праўду ў яміну не закапаеш, або шукайце і знойдзеце // Маладосць. 2012. № 2. С. 96-100.
* Касцёл у Начы // Наша Слова. 2012. 4 красавіка.
* Гісторыя чыгункі на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2012. № 1. С. 30-39.
* Размова са старым шляхціцам // Лідскі Летапісец. 2012. № 2. С. 51-61.
* Сляды герояў Шэкспіра ў Беларусі і на Лідчыне // Лідская газета. 2012. 10 красавіка
* Гісторыя чыгункі на Лідчыне // Наша Слова. 2012. 10 траўня; 16 траўня.
* Вайна 1812 г. у Літве і на Лідчыне // Наша Слова. 2012. 13 чэрвеня; 20 чэрвеня; 27 чэрвеня; 4 ліпеня 2012.
* Таямнічыя замкі Лідчыны // Маладосць. 2012. № 6. С. 97-100.
* Вітольд Карлавіч Цэраскі // Гістарычны альманах. Т. 17. 2011. С. 101—124.
* Пагадненне 1392 г. у Востраве пад Лідай // Лідская газета. 2012. 11 верасня.
* След старадаўняга палаца ў Дайнаве // Лідская газета. 2012. 6 кастрычніка.
* Гісторыя чыгункі на Лідчыне // Сучасны стан беларускага краязнаўства і валанцёрскі рух. Матэрыялы Рэспубліканская навукова-практычнай канферэнцыі 16 красавіка 2012 г. Мінск, 2012. С. 173—186.
* Ліда на старых выявах // Лідская газета. 2012. 1 лістапада.
* Аляксандра Нарбут: жанчына-акадэмік // Лідская газета. 2012. 13 лістапада
* Вайна 1812 г. у Літве і на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2012. № 3. С. 29-48.
* Цэзары Каменскі // Наша Слова. 2012. 14 лістапада; 2012. 21 лістапада.
* Ліда на старых выявах. Замак на пачатку XX ст. // Лідская газета. 2012. 15 снежня.
* Пачатак будаўніцтва гімназіі імя гетмана Караля Хадкевіча ў Лідзе // Лідскі Летапісец. 2012. № 4. С. 32-36.

;2011
* Антоні Гарэцкі: забыты паэт // Наша Слова. 2011 2 лютага.
* Funkcjonalizm w lidzkiej architekturze // Ziemia Lidzka. 2011. № 2.
* Паўстанне 1830—1831 гг. // Наша Слова. 2011. 11 траўня; 18 траўня; 25 траўня; 1 чэрвеня; 8 чэрвеня.
* Селішчы і гарадзішчы гістарычнай Лідчыны // Наша Слова. 2011. 6 ліпеня.
* Архітэктура нацыянальнага рамантызму на Лідчыне // Наша слова. 2011. 14 верасня; 21 верасня.
* «Жыў аднойчы рыцар…», або сляды герояў Шэкспіра ў старажытнай Беларусі // Маладосць. 2011. № 9. С. 121—126.
* След вялікай каметы 1811 г. у сусветнай культуры // Роднае слова. 2011. № 10. С. 88-92.
* Антоні Гарэцкі — забыты паэт // Ад Лідскіх муроў. № 7. 2011. С. 194—200.
* Нагародавічы // Наша Слова. 2011. 7 снежня.
* Аляксандра Нарбут — акадэмік Берлінскай акадэміі навук // АСОБА і ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Выпуск 4. 2011. Мінск. С. 6-16.
* Крыніцы для вывучэння гісторыі калоніі дзяржаўных дамоў у Лідзе (1920-я — 1930-я гг.) // Гістарычная ўрбаністыка: асновы метадалогіі і крыніцазнаўчая база: зб. навук. арт. Гродна, 2011. С. 362—366.
* Дайноўскі і Радуньскі замкі гістарычнай Лідчыны. Нататкі краязнаўцы // Румлёўскія старонкі: Помнікі гісторыі, прыроды і культуры паміж турыстычнай прывабнасцю і навуковай цікавасцю: матэрыялы IV адкрытай рэгіян. навук.-практ. канф. па праблемах рэгіяналістыкі і краязнаўства «Румлёўскія чытанні» (Гродна, 18 лют. 2011 г.). Гродна, 2011. С. 39-45.
* Паўстанне 1830—1831 гг. Да 180-х угодкаў // Лідскі летапісец. 2011. № 4. С. 18-28.

;2010
* Лідская Дайнова // Наша Слова. 2010. 2 чэрвеня.
* Ксёндз Дзіянісій Хлявінскі, філамат // Навагрудчына ў гістарычна-культурнай спадчыне Еўропы (да 600-годдзя Грунвальдскай бітвы). 2010. С. 172—175.
* Радуньскі замак // Наша Слова. 2010. 23 чэрвеня.
* Каменныя магілы Лідчыны // Наша Слова. 2010. 15 ліпеня.
* Камяні-следавікі Лідчыны // Наша Слова. 2010. 1 верасня; 8 верасня.
* Капліца на Лідскім чыгуначным вакзале // Наша Слова. 2010. 13 кастрычніка.
* Генерал Кіпрыян Кандратовіч: крэскі да жыцця // Асоба і час. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 2. 2010. С. 81-105.
* Літоўскія прыгоды шэксьпіраўскіх пэрсанажаў // ARCHE. 2010. № 10. С. 145—156.
* Прамысловасць горада Ліда ў 1920-30-я гг. // Працэсы ўрбанізацыі ў Беларусі ў XIX — пачатку XXI ст.: зб. навук. арт. Гродна, 2010. С. 181—188.

;2009
* Марцін Пачобут-Адляніцкі // Наша Слова. 2009. 4 сакавіка; 11 сакавіка.
* Занатоўкі да біяграфіі міністра БНР генерала Кандратовіча // Наша Слова. 2009. 1 красавіка.
* Скасаванне уніі на Лідчыне // Царква. 2009. № 1.
* Генерал Кіпрыян Кандратовіч. 150 гадоў з дня нараджэння // Лідскі Летапісец. 2009. № 1-2. С. 24-27.
* Ян Снядэцкі // Наша Слова. 2009. 20 траўня; 2009. 27 траўня; 3 чэрвеня.
* Вітольд Карлавіч Цэраскі. Да 160-тых угодкаў з дня нараджэння // Наша Слова. 2009. 22 ліпеня; 29 ліпеня; 5 жніўня; 12 жніўня; 19 жніўня.
* Ціхаў Гаўрыіл Андрыянавіч // Наша Слова. 2009. 25 лістапада; 2 снежня; 9 снежня; 16 снежня; 23 снежня.
* Гараджанін эпохі Асветніцтва (Францішак Нарвойш) // Гістарыяграфія і крыніцы па гісторыі гарадоў і працэсаў урбанізацыі ў Беларусі. Зборнік навуковых артыкулаў. Гродна, 2009. С. 208—214.
* Ліквідацыя грэка-каталіцкай царквы на Лідчыне // Хрысціянства у гістарычным лёсе беларускага народа. Ч. 1. Гродна: ГрДУ, 2009. С. 333—339.
* Царква ў Дзікушках на Лідчыне // Хрысціянства у гістарычным лёсе беларускага народа. Ч. 2. Гродна : ГрДУ, 2009. С. 311—316.
* Ян Снядэцкі (1756—1830) — навуковец і асветнік гістарычнай Літвы // Гістарычны альманах. Т. 15. 2009. С. 75-88.
* Аляксандра Нарбут з Ліды — акадэмік Берлінскай акадэміі навук // 3-я Нефёдаўскія чытанні. Беларускае мастацтва: гісторыя і сучаснасць. ВКЛ у гісторыі Беларусі. Т. III. Мінск. 2009. С. 120—124.
* Месца заключэння Востраўскага пагаднення 1392 г. // Ліда і Лідчына: да 685-годдзе заснавання горада: матэрыялы рэспубліканскай навукова-практычнай канферэнцыі (Ліда, 3 кастрычніка 2008 г.). Ліда, 2009. С. 44-48.

;2008
* Персанажы Шэкспіра — ў Літве. Граф Дэрбі // Наша Слова. 2008. 30 ліпеня; 6 жніўня.
* Персанажы Шэкспіра — ў Літве. Генры Персі Хотспур // Наша Слова. 2008. 27 жніўня.
* Персанажы Шэкспіра — ў Літве. Джон Бафорт // Наша Слова. 2008. 15 кастрычніка.
* У пошуках знакамітага Вострава //Лідская газета. 2008. 11 лістапада.
* Месца заключэння Востраўскага пагаднення 1392 г. Пачатак // Наша слова. 2007. 2 траўня.
* Месца заключэння Востраўскага пагаднення 1392 г. Заканчэнне // Наша слова. 2007. 13 чэрвеня.
* Крэскі да біяграфіі генерала К. Кандратовіча // Наша слова. 2007. 10 кастрычніка.
* Астранамічная абсерваторыя ў Гародні // Наша Слова. 2008. 16 студзеня.
* Астраномія ў Віленскім універсітэце // Наша Слова. 2008. 27 лютага.
* Аляксандра Нарбутоўна, лідзянка — акадэмік Берлінскай акадэміі // Наша Слова. 2008. 9 красавіка
* Месца заключэння Востраўскага пагаднення 1392 г. // Гістарычны альманах. 2007. Т. 13. С. 109—118.

;2000—2007
* Miejsce zawarcia ugody ostrowskiej 1392 r. // Ziemia Lidzka. 2007. № 2.
* Каталіцкае Свята Божага нараджэння ў Лідзе // Наша слова. 2006. 27 снежня.
* Генерал Кіпрыян Кандратовіч // Лідскі летапісец. 2005. № 4. С. 12-26.
* Паданні вёскі Бабры // Наша Слова. 2005. 17 жніўня.
* Гісторыя парафіі ў Ішчалне. 490 гадоў Ішчалнянскай парафіі // Наша Слова. 2005. 15 чэрвеня.
* Гайцюнішкі // Наша Слова. 2005. 19 кастрычніка.
* Генерал Кіпрыян Кандратовіч на службе БНР // Наша Слова. 2004. 17 сакавіка.
* Грэка-каталіцкая (уніяцкая) царква у Лідзе і Лідскім павеце // Наша слова. 2003. 26 лістапада.
* Міністр БНР, генерал Кіпрыян (Цыпрыян) Кандратовіч // Наша слова. 2002. 10 сакавіка; 17 сакавіка.
* Генерал Кіпрыян Кандратовіч // Спадчына. 2002. № 1. С. 161—166.
* Лідзяне XX стагоддзя // Лідскі летапісец. 2002. № 2. С. 9-11.
* Lidzianie XX wieku // Ziemia Lidzka. 2001. № 1.
* Kościół greko-katolicki w Lidzie i Ziemi Lidzkiej // Ziemia Lidzka. 2001. № 1.
* Мажэйкаўскія сядзібна-паркавыя комплексы // Спадчына. 2001. № 1-2. С. 206—212.
* Архітэктура Лідчыны. Готыка // Лідскі Летапісец. 2000. № 3. С. 32-34.
* Камень-следавік ў в. Бабры // Лідскі Летапісец. 2000. № 1. С. 24.
* Сонечны гадзіньнік у в. Ішчална // Спадчына. 2000. № 2. С. 139—141.
* Сонечны гадзіньнік у вёсцы Ішчална // Лідскі Летапісец. 1999. № 4. С. 21.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* «Павет» Леаніда Лаўрэша // Лідскі летапісец. — 2001. — № 3. — С. 1.
* Лявон Лаўрэш, рэдактар аднаго з найбольш грунтоўных краязнаўчых сайтаў «Pawet» // Наша слова. — 2008. — 27 лютага.
* ''Суднік С.'' Лідскія беларускамоўныя сайты // Наша слова. — 2008. — 10 снежня.
* Леаніду Лаўрэшу — 50 // Наша слова. — 2013. — 27 лютага. — С. 1
* ''[[Святлана Валянцінаўна Марозава|Марозава С. В.]]'' [http://pawet.net/ns/2013/09/%E2%84%96_09_%281108%29.html#_Toc349758332 Мае адкрыцці Леаніда Лаўрэша] // Наша слова. — 2013. — 27 лютага. — С. 7.
* ''Марозава С. В.'' Мае адкрыцці Леаніда Лаўрэша // Лідская газета. — 2013. — 28 лютага. — С. 4.
* ''Марозава С. В.'' [https://www.academia.edu/100996534/%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2013_1_61_ Сфера навуковых зацікаўленняў лідскага краязнаўца Леаніда Лаўрэша] // Лідскі летапісец. — 2013. — № 1 (61). — С. 23—24.
* [https://www.academia.edu/100996534/%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2013_1_61_ Спіс важнейшых публікацый Л. Л. Лаўрэша] // Лідскі летапісец. — 2013. — № 1 (61). — С. 24—26.
* ''Чэмер М.'' [http://nastgaz.by/?p=3487 Астраномія — навука светапоглядная] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140729014233/http://nastgaz.by/?p=3487 |date=29 ліпеня 2014 }} // Настаўніцкая газета. — 2013. — 20 мая.
* ''Шчарбачэвіч Ніна.'' [http://zviazda.by/wp-content/uploads/2014/09/30ver-15.indd_.pdf Леанід Лаўрэш: «Кожная знаходка — нагода для радасці»] // Звязда № 185 (27795) 30 верасня 2014 г.
* [https://www.livelib.ru/review/815259-vandalin-shukevich-belaruski-arheolag-i-krayaznatsa-leanid-laresh Леанід Лаўрэш. «Вандалін Шукевіч: беларускі археолаг і краязнаўца» — рецензия elefant] // livelib.ru — 2017. — 29 мая.
* {{Cite web|url=http://tv-lida.by/2018/03/05/on-ne-predstavlyaet-svoej-zhizni-bez-istorii-i-literatury/|title=Он не представляет своей жизни без истории и литературы — Лидское телерадиообъединение|website=web.archive.org|date=2018-06-10|access-date=2024-04-26|archive-date=10 чэрвеня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180610031555/http://tv-lida.by/2018/03/05/on-ne-predstavlyaet-svoej-zhizni-bez-istorii-i-literatury/|url-status=bot: unknown}} // Ліда-ТБ
* ''Ціхаміраў Андрэй''. [https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/lauresh/006/%D1%80%D1%8D%D1%86%D1%8D%D0%BD%D0%B7%D1%96%D1%8F_%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D1%83__%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%BB%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88._%D0%BF%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%87%D1%8B_%D0%B4%D1%83%D1%85._1812,_1831,_1863_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B0_%D0%BB%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5.html Абуджэнне рэгіянальнай гісторыі?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200226145603/http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/lauresh/006/%D0%A0%D1%8D%D1%86%D1%8D%D0%BD%D0%B7%D1%96%D1%8F_%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D1%83:_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88._%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%87%D1%8B_%D0%B4%D1%83%D1%85._1812,_1831,_1863_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5.html |date=26 лютага 2020 }}. Рэцэнзія на кнігу «Паўстанчы дух. 1812, 1831, 1863 гады на Лідчыне». — 2018. — 3 красавіка.
* ''Сяргей Чыгрын''. [https://czasopis.pl/ljeanid-lauresz-haczu-realizavac-raniej-zadumanaje/ Леанід Лаўрэш: «Хачу рэалізаваць раней задуманае…»] // Czasopis. — 2019. — № 9(327). — С. 16—18.
* ''Сяргей Чыгрын''.  Гісторыка-краязнаўчы сайт «Павет» працуе 20 гадоў {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230406171039/https://www.racyja.com/kultura/gistoryka-krayaznauchy-sajt-pavet-p/ |date=6 красавіка 2023 }}
*  Героі Шэксьпіра ў Лідзкім замку. 9 будынкаў аднаго з найстарэйшых гарадоў Беларусі 
* Краўцэвіч Аляксандр. «Шпацыры па старой Лідзе»: выдатны дапаможнік для турыстаў і даследчыкаў!
* ''Комягина Ольга''  Небанальная история Лиды. Как связаны Петр I и тараканы, «непатрэбныя» туалеты и министр {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200526073143/https://news.tut.by/culture/674768.html |date=26 мая 2020 }} // TUT.BY
* ''Трефилов Сергей'' [https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/lauresh/0077/%D0%A1%D0%B5%D0%BA%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%8B_%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%B2_%D0%9B%D0%B8%D0%B4%D0%B5.html Секреты улицы Советской в Лиде: Своя «Американка», Фарный костел с соломенной крышей и казино] // Комсомольская Правда
* [http://zviazda.by/be/news/20200304/1583301603-shpacyry-pa-staroy-lidze Шпацыры па старой Лідзе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200306091737/http://zviazda.by/be/news/20200304/1583301603-shpacyry-pa-staroy-lidze |date=6 сакавіка 2020 }} // Маладосць
* Что пишут лидские авторы и где их почитать: Леонид Лавреш // Принёманские вести. — 2022. — 3 марта. — С. 4.
* [https://www.livelib.ru/review/2997811-shpatsyry-pa-staroj-lidze-leanid-laresh Леанід Лаўрэш. Шпацыры па старой Лідзе — рецензия Osman_Pasha] // livelib.ru — 2022. — 1 кастрычніка.
* ''Марозава С. В.'' [https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/lauresh/5/%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4%D1%83_%D0%BB%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88%D1%83_-_60_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E.html Леаніду Лаўрэшу — 60 гадоў // Наша слова.pdf № 9 (61), 1 сакавіка 2023.]
* ''Чыгрын Сяргей''. Плён працы Леаніда Лаўрэша // Краязнаўчая газета. 2023. 3 сакавіка.
* ''Марозава С. В.'' [https://www.academia.edu/98903404/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D0%A1_%D0%92_%D0%9B%D1%8E%D0%B4%D0%B7%D1%96_%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D0%A1%D0%B0%D0%9F%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2023_64_%D1%81 Людзі культуры Гродзеншчыны: Леанід Лаўрэш.] — Гродна : ЮрСаПрынт, 2023.
* ''Чыгрын Сяргей''. Кніга, прысвечаная лідскаму краязнаўцу // Краязнаўчая газета. № 25(942), ліпень 2023.
* {{крыніцы/Сучасныя беларускія даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага|ЛАЎРЭШ Леанід Лявонцьевіч|146—147}}
* ''Марозава С. В.'' [https://www.academia.edu/104730167/%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_1_101_ Пра Леаніда Лаўрэша. 60 гадоў з дня нараджэння] // Лідскі Летапісец. 2023. № 1(101). С. 27-43.
* [https://www.academia.edu/127871351/%D0%9E%D1%82_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%B5%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B4%D0%BE_%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%B9_%D0%B2_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B3%D0%BE_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0_%D0%BF%D1%83%D1%82%D1%8C_%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8F_%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%9B%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B0_%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B8%D0%B5_%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8_2024_17_1304_25_%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8F_%D0%A1_1_4 От солнечных часов до многочисленных открытий в истории нашего города: путь лидского исследователя Леонида Лавреша] // Принемансие вести. — 2024. — 25 апреля. — С. 1; 4.
* ''Суднік Станіслаў''. Вынік шматгадовай працы // Наша слова.pdf № 42 (146), 16 кастрычніка 2024.
* ''Грынкевіч Яраслаў''. [https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/lauresh/5_3c/%D1%81%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8D%D1%87%D0%B0_%D0%B7_%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BC_%D1%83_%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B5.html Сустрэча з пісьменнікам у роднай школе] // Наша слова.pdf № 48 (152), 27 лістапада 2024.
* ''Зенюкевіч Тамара''. [https://www.academia.edu/145813034/%D0%97%D0%B5%D0%BD%D1%8E%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A7%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D0%B0_%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BA%D0%B0%D1%85_%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8D%D1%87%D0%B0_%D0%B7_%D0%BB%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BC_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_1_210_6_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%8F_2026 'Чарговая гісторыя, сабраная па дробках'. Сустрэча з лідскім пісьменнікам]{{Недаступная спасылка}} // Наша слова.pdf № 1 (210), 6 студзеня 2026.
* ''Штых Ала''. [https://www.academia.edu/146240043/%D0%A8%D1%82%D1%8B%D1%85_%D0%90%D0%BB%D0%B0_%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8D%D1%87%D0%B0_%D0%B7_%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BC_%D1%83_%D0%BB%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D1%8F%D1%80%D0%BD%D1%96_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_3_212_21_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%8F_2026 Сустрэча з пісьменнікам у лідскай кавярні 'Моманты'] // Наша слова.pdf № 3 (212), 21 студзеня 2026.
* ''Кішык Ю. Н.'' [https://www.academia.edu/162473826/%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%8B%D0%BA_%D0%AE_%D0%9D_%D0%A0%D1%8D%D1%86%D1%8D%D0%BD%D0%B7%D1%96%D1%8F_%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D1%83_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4%D0%B0_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88%D0%B0_%D0%A8%D0%BF%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%80%D1%8B_%D0%BF%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B9_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D0%B5_ Рэцэнзія на кнігу Леаніда Лаўрэша &quot;Шпацыры па старой Лідзе&quot;] // Наша слова.pdf № 5 (214), 4 лютага 2026.
*[https://www.radiomaria.by/news/2650-shto-pachytats-farny-kastsjol-u-lidze Радыё Марыя. Што пачытаць? &quot;Фарны касцёл у Лідзе&quot;]

== Спасылкі ==


{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Лаўрэш Леанід Лявонцьевіч}}
[[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]]</text>
      <sha1>6ab56ccsbrgc4pggeotpqraknkvhagt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181418</id>
      <parentid>5181417</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T09:09:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lavon</username>
        <id>1118</id>
      </contributor>
      <comment>/* Артыкулы */</comment>
      <origin>5181418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="135331" sha1="f9isz91uevyjb3up4wks5o73cxcubte" xml:space="preserve">{{навуковец}}
'''Леанід Лявонцьевіч Ла́ўрэш''' (нар. {{ДН|1|3|1963}}, {{МН|Ліда}}) — беларускі [[пісьменнік]], [[краязнавец]], [[перакладчык]] і незалежны даследчык, экскурсавод.

== Біяграфія ==
Скончыў [[электратэхнічны факультэт БНТУ|электратэхнічны факультэт]] [[Беларускі політэхнічны інстытут|Беларускага політэхнічнага інстытута]] (1985)&lt;ref name=&quot;МарозСН23&quot;&gt;''Марозава С. В.'' Сфера навуковых… С. 23.&lt;/ref&gt;. Па адукацыі інжынер&lt;ref&gt;''Шчарбачэвіч Ніна''. Леанід Лаўрэш:… С. 7.&lt;/ref&gt;.  Сябра [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] з 2017 года. Жыве ў Лідзе. Мае жонку, сына, нявестку і ўнука.

== Дзейнасць ==
Сфера навуковых інтарэсаў Леаніда Лаўрэша — краязнаўства і гісторыя прыродазнаўчых навук на Беларусі. Навуковая зацікаўленасць гісторыяй Лідчыны тычыцца шырокага часавага дыяпазону — ад першабытнасці да часоў Заходняй Беларусі (1921—1939). Асобна цікавіцца еўрапейскімі падзеямі канца XIV — пачатку XV стагоддзяў, якія закранулі Лідчыну. Быў удзельнікам творчага калектыву [[ГрДУ|ГрДУ імя Я. Купалы]], які па заданні [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытута гісторыі]] [[НАНБ]] выконваў навукова-даследчую работу па канфесійнай гісторыі Беларусі XIX ст.&lt;ref name=&quot;МарозСН23&quot;/&gt;

Публікуецца з 2000 года. Першыя артыкулы былі вынікам вандровак па Лідчыне, падчас якіх у в. [[Ішчална]] быў знойдзены дзейны сонечны гадзіннік (мусіць адзіны ў Беларусі), а ў в. Бабры — раней неапісаны камень-следавік.&lt;ref name=&quot;МарозСН23&quot;/&gt;

Выказаў уласную гіпотэзу пра месца заключэння [[Востраўскае пагадненне|Востраўскага пагаднення]] (1392). Распрацоўваў тэму удзелу англійскіх арыстакратаў, персанажаў [[Уільям Шэкспір|Уільяма Шэкспіра]] — [[Генрых IV (кароль Англіі)|Генры Ланкастэра]], Генры Персі Хотспура, Джона Бафорта і іншых, у [[Вайна Тэўтонскага ордэна і ВКЛ|вайне Тэўтонскага ордэна супраць Вялікага княства Літоўскага]]. Пісаў пра адбітак войнаў і паўстанняў у XIX ст. — [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]], паўстанняў [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|1830—1831]] і [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|1863—1864]] гадоў, у гісторыі Лідчыны. Звяртаецца і да пытанняў эканамічнай гісторыі Ліды і Лідчыны. Рэканструяваў раней невядомыя моманты з гісторыі многіх паселішч Лідчыны. Частка артыкулаў Леаніда Лаўрэша прысвечана і архітэктурным помнікам, архітэктуры готыкі і рамантызму на Лідчыне.&lt;ref name=&quot;МарозСН23&quot;/&gt;

Распрацоўвае канфесійную гісторыю Лідчыны, аўтар артыкулаў пра асобныя прыходы, храмы і капліцы. Зрабіў уклад у царкоўнае краязнаўства. Пры гэтым, мабыць першым у Беларусі, заняўся царкоўным краязнаўствам уніяцкай (грэка-каталіцкай) царквы. У кнізе «Грэка-каталіцкая (уніяцкая) Царква на Лідчыне» (2012) паказаў у кантэксце аналагічных усходнееўрапейскіх працэсаў царкоўна-рэлігійныя працэсы на Лідчыне ў XVI—XX ст., апісаў адбітак стварэння, дзейнасці і ліквідацыі ўніяцкай царквы ў Беларусі на гісторыі Лідчыны. Кніга заснавана на багатым факталагічным матэрыяле, з апублікаваннем дакументаў у Дадатках. Прэзентацыя кнігі выклікала пэўны рэзананс&lt;ref name=&quot;МарозСН23&quot;/&gt;.

Даследуе гісторыю прыродазнаўчых навук у Беларусі. Асобная сфера даследаванняў Леаніда Лаўрэша ў гэтай галіне — астраномія, ёй прысвечаны шэраг артыкулаў і кніга нарысаў «І зорнае неба над галавой…» (2013)&lt;ref name=&quot;МарозСН23&quot;/&gt;.

Прафесар [[Святлана Валянцінаўна Марозава|Святлана Марозава]] лічыць, што кніга Лаўрэша «Маламажэйкаўская царква» — не звыклы краязнаўчы нарыс: «Чым далей чытаеш, тым больш разумееш веліч і трагізм нашай мінуўшчыны… Пасля адкрыццяў, якія зрабіў аўтар кнігі, пра Мураванку можна складаць вершы і пісаць ледзь не дэтэктыўныя раманы. … Старонка за старонкай мы гартаем кнігу гісторыі Маламажэйкаўскай царквы даўжынёй у 500 год. Мы знаёмімся з падзеямі і людзьмі: уладальнікамі Мажэйкава, „калятарамі“ царквы (дабрадзеямі і самадурамі), са шматлікімі прэтэндэнтамі на сам храм і яго маёмасць, рэліквіі, землі. З дзяржаўнымі мужамі і мясцовымі чыноўнікамі, ад якіх залежаў лёс храма. Перад намі праходзіць цэлы шэраг прадстаўнікоў духоўнага саслоўя: ад вышэйшых царкоўных іерархаў да шараговых святароў. Дарэчы, Лаўрэш аднавіў імёны ўсіх настаяцеляў храма, пачынаючы з сярэдзіны XVII ст.»&lt;ref&gt;[https://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=185226 «Пасля адкрыццяў, якія зрабіў Лаўрэш, пра Мураванку можна складаць вершы»] // nashaniva.by, 10.02.2017, 22:52&lt;/ref&gt;

У 2017 годзе выйшла кніга «Шэпт пажоўклых старонак. Лідчына ў люстэрку прэсы. 1900—1939 гг.». Прафесар [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Аляксандр Смалянчук]] адзначыў, што кніга «ў пэўным сэнсе ўнікальная. Гэта свайго роду хроніка мінулага Ліды, складзеная карэспандэнтамі шматлікіх газет і часопісаў, у якой адлюстравалася жыццё горада і наваколляў у першае саракагоддзе XX ст … [Кніга] дазваляе зазірнуць у малавядомыя старонкі гісторыі горада і наваколляў у апошнія гады існавання Расійскай Імперыі, у часы ваенных выпрабаванняў, якія працягваліся для Лідчыны доўгія 7 гадоў — з 1914 да 1921 года. Шмат месца ў кнізе займае хроніка горада міжваеннага перыяду, калі Ліда знаходзілася ў складзе Польскай Рэспублікі. Гэтыя старонкі прыцягваюць асаблівую ўвагу ў сувязі з тым, што ў ранейшыя часы гэты перыяд гісторыі звычайна адпраўлялі ў забыццё. Кніга заканчваецца падзеямі, у якіх адчувальны подых Другой сусветнай вайны…»&lt;ref&gt;[https://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=203558 Гісторыя Лідчыны на старонках старых газет — выйшла даследаванне Лявона Лаўрэша] // nashaniva.by, 27.01.2018, 11:52&lt;/ref&gt;.

У 2021 годзе ў Варшаве ў выдавецтве Poligraf выйшаў пераклад «Шэпта …» на польскую мову. У польскім выданні гісторыя Ліды распавядаецца з 1921 да 1939 года і замест храналагічнага выкладання гісторыі горада, як у беларускай версіі, польская версія перапрацавана па тэматычным прынцыпе&lt;ref&gt;[https://www.bn.org.pl/download/document/1634544770.pdf Urzędowy Wykaz Druków Wydanych w Rzeczypospolitej Polskiej. Przewodnik Bibliograficzny. Biblioteka Narodowa. Warszawa, 9—15 sierpnia 2021 r. Nr 32. S. 100.]&lt;/ref&gt;.

100-годдзю БНР прысвечана біяграфія генерала ад інфантэрыі і міністра абароны БНР [[Кіпрыян Антонавіч Кандратовіч|Кіпрыяна Кандратовіча]]. Хабілітаваны доктар з універсітэта Мікалая Каперніка ў Торуні [[Дарота Міхалюк]] у прадмове да кнігі, сярод іншага напісала: «На стагоддзе абвяшчэння Беларускай Народнай Рэспублікі ў рукі чытача патрапляе біяграфія генерала Кіпрыяна Кандратовіча … Вяртанне на старонкі гісторыі гэтай постаці адбылося дзякуючы пісьменніку і гісторыку Леаніду Лаўрэшу, які ўжо каля дваццаці гадоў даследуе лёс генерала і публікуе працы пра яго жыццё. Ягонай заслугай з’яўляецца адшуканне магілы генерала, пахаванага каля царквы ў Воранаве. … Праца мае высокую навуковую каштоўнасць, бо падмацавана дакументамі і добра напісана. … Аўтар не толькі з захапленнем праводзіць нас праз жыццё генерала Кіпрыяна Кандратовіча, але таксама дзеліцца з чытачом этапамі сваіх пошукаў і даследаванняў і паказвае, якой надзвычай захапляльнай можа быць праца гісторыка»&lt;ref&gt;[https://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=210268 Кіпрыян Кандратовіч: генерал Расійскай імперыі, які падтрымаў БНР] // nashaniva.by, 28.05.2018, 15:21&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Лаўрэш Леанід, сакавік 2023..jpg|злева|міні]]

У 2020 г. выйшла кніга «Шпацыры па старой Лідзе». Доктар гістарычных навук [[Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч|Аляксандр Краўцэвіч]] лічыць, што кніга гэта плён шматгадовай працы лідскага пісьменніка і краязнаўца Леаніда Лаўрэша, «працы архіўнай, гістарыяграфічнай, але таксама і даследчыцка-палявой, менавіта, апытання сталых жыхароў горада пра падзеі XX ст. Строга падыходзячы да справы, тут не зусім пасуе слова „краязнаўства“ як да кнігі, так і да яе аўтара, бо яно асацыіруецца з аматарствам. Больш дакладным будзе акрэсленне „рэгіянальная гісторыя“, бо мы маем выкладзенае ў папулярнай форме навуковае даследаванне. Кніга Лаўрэша — як вяршыня айсберга, менавіта яго частка, найбольш відочная і даступная для людскога ўспрымання. Па-за полем зроку застаецца „падводная“ частка — нашмат большая як па працягласці, так і па аб’ёму праробленай працы. Каштоўнасць кнігі менавіта ў тым, што яна ўяўляе сабой прадукт гістарычнага даследавання, даведзены да канцавой мэты — масавага чытача. Але яна — не прадукт масавай культуры. Напісаная добрай выразнай мовай ў апоры на грунтоўным крыніцазнаўчым і гістарыяграфічным падмурку — кніга прэзентуе культуру прафесійную»&lt;ref&gt;[http://pawet.net/ns/2020/08/%E2%84%96_08_(1471).html Аляксандар Краўцэвіч. &quot;Шпацыры па старой Лідзе&quot; Леаніда Лаўрэша // Наша слова № 8 (1471), 19 лютага 2020.]&lt;/ref&gt;.

Адзін з найстарэйшых беларускіх архітэктараў, кандыдат архітэктуры, дацэнт БНТУ, [[Юрый Нікадзімавіч Кішык| Кішык Ю. Н.]] які раней і сам працаваў архітэтарам горада Ліда, пісаў у сваёй рэцэнзіі на кнігу «Шпацыры па старой Лідзе»: &quot;Кнігу Леаніда Лаўрэша трэба чытаць некалькі разоў. Правільней сказаць - трэба не чытаць, а ўважліва вывучаць і асэнсоўваць цікавыя эпізоды горадабудаўнічай гісторыі Ліды. Я рабіў гэта з аднолькава вялікай цікавасцю, задавальненнем і ... прыкрасцю. Справа ў тым, што некалькі дзесяцігоддзяў таму я як выпускнік менскага палітэха працаваў у Лідзе архітэктарам горада, але тады належнай цікавасці да гісторыі горада не праявіў. А былі гэта 1960-я гады, і я мог быць больш актыўным сведкам, удзельнікам і нават летапісцам шматлікіх гістарычных працэсаў, якія разгортваліся ў краіне. Аднак менавіта такім пісьменнікам стаў Л. Лаўрэш. ... кніга надзвычай змястоўная, &quot;шматслойная&quot; і ўспрымаецца як шэраг партрэтаў аднаго і таго ж, здавалася б, знаёмага чалавека. Л. Лаўрэш дабіўся цікавасці чытачоў да кнігі краязнаўчага характару, выкарыстоўваючы спалучэнне рацыянальных спосабаў і вынаходлівых прыёмаў. Бо, усё ў канчатковым выніку зводзіцца да таго, што Л. Лаўрэш прыводзіць велізарны аб'ём &quot;здабытага&quot; ім жа багатага факталагічнага матэрыялу, малавядомага і зусім невядомага, прадстаўленага аднолькава цікава і ў кароткім тэксце, і ў змястоўных ілюстрацыях. Аднак вельмі важна, як адбіраюцца і як падаюцца падзеі і з'явы з гісторыі горада. Лепшыя фрагменты кнігі - тыя, у якіх чытачу як прыемнаму суразмоўцу не проста паведамляецца нейкі цікавы факт, а &quot;давяраецца&quot; яркі, нават у нейкай ступені таямнічы эпізод, ініцыяваны шпацырам па старой Лідзе. Наколькі ж цікавей становіцца аповед, калі адчуваеш асабістыя, эмацыйна афарбаваныя адносіны да эпізоду з боку аўтара, ды яшчэ і прыцягнутага для гэтай мэты знаёмага яму чалавека, які дзеліцца з намі сваімі непаўторнымі ўражаннямі і характэрнымі ўспамінамі! І тады не толькі раскрываюцца старонкі гісторыі старажытнай Ліды, але лёгка запамінаюцца яе персанажы, імёны, даты, нумары будынкаў, іх стылявыя асаблівасці і г. д.&quot;&lt;ref&gt;[https://www.academia.edu/162473826/%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%8B%D0%BA_%D0%AE_%D0%9D_%D0%A0%D1%8D%D1%86%D1%8D%D0%BD%D0%B7%D1%96%D1%8F_%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D1%83_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4%D0%B0_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88%D0%B0_%D0%A8%D0%BF%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%80%D1%8B_%D0%BF%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B9_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D0%B5_ Кішык Ю. Н. Рэцэнзія на кнігу Леаніда Лаўрэша &quot;Шпацыры па старой Лідзе&quot; // Наша слова.pdf № 5 (214), 4 лютага 2026.]&lt;/ref&gt;.

У 2020 годзе Леанід Лаўрэш быў узнагароджаны граматай-падзякай ад Інстытута гісторыі НАН Беларусі «… за арганізацыю навукова-пошукавай работы і плённую працу на ніве краязнаўства».

У 2023 годзе ўзнагароджаны граматай-падзякай Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі «… за плённую літаратурную і краязнаўчую працу…».

У 2023 годзе выйшла кніга Леаніда Лаўрэша «Інстынкт пазнання». Аўтар прадмовы да гэтай кнігі, кандыдат гістарычных навук, дацэнт Святлана Лугаўцова, заўважыла: «Палітыка ў галіне адукацыі той ці іншай дзяржавы з’яўляецца ключавым фактарам, які вызначае яе дынаміку: прагрэсіўны рух або стагнацыю. Разам з тым пытанням развіцця адукацыі ў беларускай гістарыяграфіі традыцыйна надавалася менш увагі, чым аналізу палітычных і эканамічных праблем. Новая праца Леаніда Лаўрэша „Інстынкт пазнання“ ў значнай меры закрывае гэтую лакуну. У ёй паслядоўна разглядаецца гісторыя адукацыі ў Лідзе з сярэдзіны XVIII стагоддзя да канца 30-х гадоў ХХ стагоддзя»&lt;ref&gt;[https://www.academia.edu/104730167/%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_1_101_ Лідскі летапісец. 2023. № 2(102). С. 34.]&lt;/ref&gt;.

Шэраг публікацый Л. Лаўрэша прысвечана рэчавым, вусным, пісьмовым і выяўленчым крыніцам рэгіянальнай гісторыі, у т.л. каменным магілам, камяням-следавікам, паданням, малюнкам, паштоўкам і фотаздымкам.&lt;ref name=&quot;МарозСН23&quot;/&gt;

Таксама ён даследуе біяграфіі і дзейнасць вядомых ураджэнцаў Лідчыны, у т.л. звяртае ўвагу на забытыя і малавядомыя імёны. Апублікаваў шэраг біяграм і біяграфічных даследаванняў, у т.л. [[Кіпрыян Антонавіч Кандратовіч|Кіпрыяна Кандратовіча]], [[Яўген фон Гротэ дэ Буко|Яўгена фон Гротэ дэ Буко]], [[Дзіянісій Хлявінскі|Дзіянісія Хлявінскага]], [[Антоні Гарэцкі|Антонія Гарэцкага]], [[Францішак Нарвойш|Францішка Нарвойша]], [[Аляксандра Нарбут|Аляксандры Нарбут]], [[Цэзарый Каменскі|Цэзарыя Каменскага]], [[Віктар Басяцкі|Віктара Басяцкага]], [[Марцін Пачобут-Адляніцкі|Марціна Пачобут-Адляніцкага]], [[Ян Снядэцкі|Яна Снядэцкага]], [[Вітольд Карлавіч Цэраскі|Вітольда Цэраскага]], [[Гаўрыла Адрыянавіч Ціхаў|Гаўрылы Ціхава]] і іншых.&lt;ref name=&quot;МарозСН23&quot;/&gt;

Аўтар 21 кнігі (гл. спіс ніжэй) і каля 400 артыкулаў. Сталы аўтар газеты «Наша слова», часопіса «Лідскі летапісец», «Маладосць», «Гістарычны альманах» і розных навуковых зборнікаў.

Удзельнік многіх навуковых гістарычных канферэнцый і круглых сталоў, дзе выступае па лідскай тэматыцы&lt;ref&gt;''Марозава С. В.'' Сфера навуковых… С. 23—24.&lt;/ref&gt;.

== Ацэнкі ==
Як заўважыла доктар гістарычных навук [[Святлана Валянцінаўна Марозава|Святлана Марозава]], краязнаўчымі даследаваннямі Л. Лаўрэш робіць значны ўклад у пашырэнне ведаў пра гісторыю Лідчыны, пазнанню яе месца і значнасці ў еўрапейскім гістарычным кантэксце&lt;ref name=&quot;МарозСН24&quot;&gt;''Марозава С. В.'' Сфера навуковых… С. 24.&lt;/ref&gt;.

У артыкуле пра Маламажэйкаўскую царкву на сайце «Сінадальнага аддзела рэлігійнай адукацыі і катэхізацыі БПЦ», Леанід Лаўрэш характарызаваны як «…даследчык і пісьменнік, знакаміты краязнаўца Лідчыны і аўтар кнігі пра Маламажэйкаўскую царкву-крэпасць»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://oroik.by/xram-rastva-prasvyatoj-bagarodzicy-z-gistoryi-starazhytnaj-muravanki/|title=Храм Раства Прасвятой Багародзіцы: з гісторыі старажытнай “Мураванкі”| access-date=2024-03-29}}&lt;/ref&gt;.

== Асноўныя публікацыі ==
Паводле&lt;ref&gt;Спіс важнейшых публікацый… С. 24—26.&lt;/ref&gt;:

=== Кнігі ===
* Лаўрэш Л. Л. [https://www.academia.edu/167252305/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%A2%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%B7_%D0%91%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%BC_%D0%B3%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%86%D1%8C_%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%86%D1%8D%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%9E_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%BA_%D0%A0%D0%90_%D0%93%D1%80%D1%8D%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%8F_%D0%A1%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BA%D1%83%D1%82%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0_%D0%AF%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D1%9E_%D0%B3_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%BA%D1%83_2026_744_%D1%81 Там дзе з Богам гавораць... Гісторыя цэркваў на Лідчыне;] пад рэд. С. В. Марозавай. Полацк, 2026. — 744 с.
* Лаўрэш Л. Л.  [https://www.academia.edu/164650303/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B_%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%91%D0%BB_%D1%83_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%B1_%D0%BC_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2026_76_%D1%81 Фарны касцёл у Лідзе.] Издательские решения, 2026. — 76 с.
* Лаўрэш Л. Л. [https://independent.academia.edu/LLauresh Лідскі замак : Кароткая гісторыя.] Издательские решения, 2025. — 100 с.
* Lauresh L. [https://www.academia.edu/122186957/Leanid_Lauresh_Spacery_po_starej_Lidzie_Warszawa_Sowa_2023_340_s Spacery po starej Lidzie]. Warszawa: Sowa, — 2025. — 340 s.
* Лаўрэш Л. Л. [https://www.academia.edu/143403929/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA_%D0%AE%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82_%D0%AF%D0%B3%D0%BE_%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D1%81%D1%8F%D0%BC_%D1%8F_%D1%96_%D1%81%D1%8F%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%B1%D0%B0_%D1%8F%D0%B3%D0%BE_%D0%B4%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BB%D0%B0_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_100_%D1%81 Гісторык Юстын Нарбут. Яго навуковая дзейнасць, сям’я і сядзіба, яго дачка Каміла.] Издательские решения, 2025. — 100 с.
* Lauresh L., Lauresh H. [https://www.academia.edu/143185397/Lauresh_L_Lauresh_H_Tam_gdzie_zatrzyma%C5%82_czas_si%C4%99_Historyczne_lidzkie_nekropolie_Warszawa_Sowa_2025_198_s Tam, gdzie zatrzymał czas się... Historyczne lidzkie nekropolie.] Warszawa: Sowa, 2025. — 198 s.
* Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/143318905/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%92%D1%8B%D1%85%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96_%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B7%D1%91%D1%9E_%D0%A7%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D0%B4_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%8B_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_60_%D1%81 Выхаванкі князёў Чартарыскіх з-пад Ліды.] Издательские решения, 2025. — 60 с.
* Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/128183633/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D1%83_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D1%83%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D1%83_%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F%D1%85_%D0%96%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%91_%D1%96_%D1%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%8F%D1%82%D0%B0%D1%9E_%D1%83_%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B2%D1%96%D0%B4%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96_%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%96_%D0%BF%D0%B0%D0%B4_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%A1_%D0%92_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B9_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%BA_2025_326_%D1%81 Стойкасць у веры, мужнасць у выпрабаваннях : Жыццё і ўспаміны беларускіх уніятаў у часы ліквідацыі уніі;] пад рэд. С. В. Марозавай. — Полацк, 2025. — 326 с. 
* Лаўрэш Л.  [https://www.academia.edu/128829000/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%A2%D1%8D%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%80_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82_%D0%9D%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D1%96_%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D1%81%D1%8F%D0%BC_%D1%8F_%D1%96_%D1%81%D1%8F%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%B1%D0%B0_%D1%8F%D0%B3%D0%BE_%D1%87%D0%B0%D1%81_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_172_%D1%81 Тэадор Нарбут : Навуковая і літаратурная дзейнасць, сям’я і сядзіба, яго час.] Издательские решения, 2025. — 172 с.
* Лаўрэш Л., Лаўрэш Г. [https://www.academia.edu/124479815/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93_%D0%86_%D0%A2%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D1%81%D0%BF%D1%8B%D0%BD%D1%96%D1%9E%D1%81%D1%8F_%D1%87%D0%B0%D1%81_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%96_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93_%D0%86_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%94%D1%80%D1%83%D0%BA_2024_222_%D1%81 Там, дзе спыніўся час… . Лідскія гістарычныя некропалі.] ГроКарДрук, — 2024. — 222 с.
* Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/121536228/%D0%AF%D0%BA_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B0_%D1%9E%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D1%88%D0%BE%D1%9E_%D1%83_XX%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%82%D0%B0_%D1%87%D1%8B%D0%B3%D1%83%D0%BD%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%BE_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D1%96_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D1%9E%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%94%D1%80%D1%83%D0%BA_2024_150_%D1%81 Як горад Ліда ўвайшоў у ХХ стагоддзе. Пошта, чыгунка, кіно, электрычнасць і першыя аўтамабілі.] ГроКарДрук, — 2024. — 150 с.
* Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/100869582/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%86%D0%BD%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%BA%D1%82_%D0%BF%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96_%D1%9E_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B0_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D0%A1%D0%B0%D0%9F%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2023_192_%D1%81 Інстынкт пазнання. Нарысы з гісторыі адукацыі ў горадзе Ліда.] Гродна: ЮрСаПрынт, — 2023. — 192 с.
* Lauresh L. [https://www.academia.edu/108954944/Leanid_Lauresh_Szept_po%C5%BC%C3%B3%C5%82k%C5%82ych_stron_Ziemia_Lidzka_w_zwierciadle_prasy_lat_1922_1939_Warszawa_Wydawnictwo_Poligraf_2021_338_s Szept pożółkłych stron. Ziemia Lidzka w zwierciadle prasy lat 1922—1939.] Warszawa: Wydawnictwo Poligraf, — 2021. — 338 s.
* Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/78138036/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%A8%D0%BF%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%80%D1%8B_%D0%BF%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B9_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D0%B5 Шпацыры па старой Лідзе.] Гродна: ЮрСаПрынт, — 2020. — 342 с.
* Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/39182685/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%93%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%8F%D0%BA%D1%96_%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%88%D0%BE%D1%9E_%D0%B4%D0%B0_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_%D0%96%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%8F%D0%BF%D1%96%D1%81_%D0%9A%D1%96%D0%BF%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D0%A1%D0%B0%D0%9F%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2018_154_%D1%81 Генерал, які дайшоў да Беларусі.] Жыццяпіс Кіпрыяна Кандратовіча. Гродна: ЮрСаПрынт, — 2018. — 154 с.
* Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/36101118/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%A8%D1%8D%D0%BF%D1%82_%D0%BF%D0%B0%D0%B6%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D0%BB%D1%8B%D1%85_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BA_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D1%9E_%D0%BB%D1%8E%D1%81%D1%82%D1%8D%D1%80%D0%BA%D1%83_%D0%BF%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%8B_1900_1939_%D0%B3%D0%B3_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_2017_%D0%A8%D1%8D%D0%BF%D1%82_%D0%BF%D0%B0%D0%B6%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D0%BB%D1%8B%D1%85_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BA_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D1%9E_%D0%BB%D1%8E%D1%81%D1%82%D1%8D%D1%80%D0%BA%D1%83_%D0%BF%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%8B_1900_1939_%D0%B3%D0%B3_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%90%D0%90_%D0%AE%D1%80%D0%A1%D0%B0%D0%9F%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2017_432_%D1%81 Шэпт пажоўклых старонак. Лідчына ў люстэрку прэсы. 1900—1939 гг.] Гродна: ТАА «ЮрСаПрынт», — 2017. — 432 с.
* Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/34790331/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D0%A1%D0%B0%D0%9F%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2017_114_%D1%81_%D1%96%D0%BB Маламажэйкаўская царква: гістарычны нарыс] / пад рэд. С. В. Марозавай. Гродна: ЮрСаПрынт, — 2017. — 114 с.
* Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/28862000/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%87%D1%8B_%D0%B4%D1%83%D1%85_1812_1831_1863_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2016_244_%D1%81_%D1%96%D0%BB Паўстанчы дух. 1812, 1831, 1863 гады на Лідчыне.] Гродна: Юрсапрынт, — 2016. — 244 с.
* Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/28862139/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%92%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%BD_%D0%A8%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B3_%D1%96_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%86%D0%B0_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA_%D0%A5%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82_2014_63_1_%D1%81_100_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D1%8F%D1%87%D0%B0%D1%9E_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B_ Вандалін Шукевіч: беларускі археолаг і краязнаўца.] Мінск: Харвест, — 2014. — 63 с. (100 выдатных дзеячаў беларускай культуры).
* Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/13120984/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B0_%D1%9E%D1%87%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D1%96_%D1%81%D1%91%D0%BD%D0%BD%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D1%8F%D0%B2%D0%B0%D1%85_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B4%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8F_2013_152_%D1%81 Ліда ўчора і сёння : гісторыя горада ў выявах.] Ліда: Лідская друкарня, — 2013. — 152 с.
* Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/3552888/_I_%D0%B7%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B5_%D0%BD%D0%B5%D0%B1%D0%B0_%D0%BD%D0%B0%D0%B4_%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B7_%D0%B3i%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8Bi_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%BCii_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BDi%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA_%D0%9B%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%83%D1%81_2013_266_%D1%81_%D1%96%D0%BB «І зорнае неба над галавой…»: Нарысы з гісторыі астраноміі.] Мінск: Лімарыус, — 2013. — 266 с.
* Лаўрэш Л. Грэка-каталіцкая (уніяцкая) Царква на Лідчыне; пад рэд. С. В. Марозавай. Полацк: Грэка-каталіцкая парафія Святамучаніка Язафата ў г. Полацку, — 2012. — 128 с.
* Лаўрэш Л. Генерал Кіпрыян Кандратовіч (Дзеячы Беларускай Народнай Рэспублікі). Ліда, — 2007. — 43 с.
* Лаўрэш Л., Круцікаў У. Ліда на старых малюнках, паштоўках, фотаздымках. Ліда, — 2001. — 108 с.

==== Укладанне і пераклад ====
* [https://www.academia.edu/117827014/%D0%9BI%D0%94%D0%97%D0%AF%D0%9D%D0%95_%D0%90%D0%A1%D0%9E%D0%91%D0%90_%D0%86_%D0%A7%D0%90%D0%A1_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B1%D1%96%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%85_%D0%92%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA_6_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA_2015_%D0%A1_68_165 АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Выпуск 6.] Укладальнікі: Леанід Лаўрэш, Аляксандр Фядута. Мінск, — 2015. — 365 с.
* ''[[Міхал Шымялевіч|Шымялевіч Міхал.]]'' [https://www.academia.edu/122743668/%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8F%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%9C%D1%96%D1%85%D0%B0%D0%BB_%D0%97%D0%B1%D0%BE%D1%80_%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%9E_%D1%83%D0%BA%D0%BB_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%90%D0%90_%D0%AE%D1%80%D0%A1%D0%B0%D0%9F%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2019_326_%D1%81 Збор твораў] / укл. Леанід Лаўрэш. Гродна: ТАА «ЮрСаПрынт», — 2019. — 326 с.
* [https://www.academia.edu/122743731/_%D0%97%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%B9_%D0%B7%D1%8F%D0%B7%D1%8E%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D0%BA%D0%B0_%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D1%96%D1%8F_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%BF%D0%B5%D1%81%D0%BD%D1%8F%D1%9E_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%86%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5_%D1%9E_1905_1912_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%85_%D0%92%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%86%D0%BA%D1%96_%D0%B4%D0%BE%D0%BC_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%B0%D0%B1%D1%8F%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F_%D0%A2%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D1%96%D0%BC%D1%8F_%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%96%D1%88%D0%BA%D0%B0_%D0%A1%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%D1%83%D0%BA%D0%BB_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B0_2021_108_%D1%81 Закуй, закуй, зязюленька, рана… Анталогія беларускіх народных песень] / укл. Леанід Лаўрэш. Ліда. — 2021. — 108 с.
* [https://www.academia.edu/105522264/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%B4%D1%83%D0%BC%D0%BA%D1%96_%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B0%D1%96_%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%8B_%D0%B7_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A5%D0%86%D0%A5_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B7%D1%8F_%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B7%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%96%D0%BA_2023_%D0%B3_%D0%9D%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B0_72_%D1%81 Беларускія думкі, звычаі, абрады з Лідскага павета ХІХ стагоддзя. Этнаграфічны зборнік] / укл. Леанід Лаўрэш, Станіслаў Суднік. Ліда, — 2023. — 72 с.
* [https://www.academia.edu/125238447/%D0%92%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D1%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%AE%D0%BB%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%B0_%D0%A6%D1%96%D1%82%D1%8B%D1%8E%D1%81%D0%B0_%D0%B7_%D0%B4%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D0%BC_%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%87%D0%BA%D1%96_%D1%83%D0%BA%D0%BB_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_Ridero_2024_68_%D1%81 Віленскія ўспаміны доктара Юльяна Цітыюса з дадаткам Уладзіслава Талочкі] / пер. з польскае мовы, і камент. Леанід Лаўрэш. Издательские решения, — 2025. — 74 с.
* Віленскія ўспаміны доктара Юльяна Цітыюса з дадаткам Уладзіслава Талочкі] / пер. з польскае мовы, і камент. Леанід Лаўрэш. Издательские решения. — 2024. — 68 с.
* ''[[Іпаліт Корвін-Мілеўскі|Корвін-Мілеўскі Гіпаліт]]''. [https://www.academia.edu/127672566/%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B2%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%93%D1%96%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%82_%D0%A3%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D1%81%D1%8F%D1%82_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E_1855_1925_Ridero_2025_276_%D1%81 Успаміны пра семдзесят гадоў (1855–1925)]. пер. з польскае мовы, і камент. Леанід Лаўрэш. Издательские решения, Издательские решения, — 2025. — 276 с.
* ''[[Юзаф Мацкевіч|Мацкевіч Юзаф]].'' [https://flibusta.is/b/857840 «Тут заўсёды было сэрца Вялікага Княства…»: Выбраныя артыкулы 1930-х гг.], 2025. — 136 с.
* ''[[Ігнат Ходзька|Ходзька Ігнат.]] ''[https://www.academia.edu/142943930/%D0%A5%D0%BE%D0%B4%D0%B7%D1%8C%D0%BA%D0%B0_%D0%86%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%80_%D0%B7_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B5_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_90_%D1%81 Баруны]. пер. з польскае мовы, і камент. Леанід Лаўрэш. Издательские решения, — 2025. — 90 с.
* ''[[Станіслаў Мараўскі|Станіслаў Мараўскі.]]'' [https://www.academia.edu/144740309/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D1%96_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E_%D0%BC%D0%B0%D1%91%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%86%D1%96_%D1%9E_%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96_1818_1825_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%A1%D1%83%D0%B4%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B1_%D0%BC_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_332_%D1%81_ISBN_978_5_0068_4005_8 Некалькі гадоў маёй маладосці ў Вільні (1818—1825)] / Станіслаў Мараўскі. Пераклад і каментары Леанід Лаўрэш, рэд. Станіслаў Суднік, стыль-рэд. Максім Клімковіч. — [б. м.] Издательские решения, 2025. — 332 с. — ISBN 978-5-0068-4005-8
* ''[[Станіслаў Лорэнц|Лорэнц Станіслаў.]]'' [https://www.academia.edu/150128870/%D0%9B%D0%BE%D1%80%D1%8D%D0%BD%D1%86_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%92%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%BE%D0%BC_%D0%A1%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%87%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4_2026_138_%D1%81 Віленскі альбом : Скарочаны пераклад. (пер. Леанід Лаўрэш)]. 2026. — 138 с.
* ''[[Ежы Хопен|Хопен Ежы.]]'' [https://www.academia.edu/161244111/%D0%A5%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%95%D0%B6%D1%8B_%D0%92%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%85_%D1%82%D1%8D%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%9E_1930_%D1%85_%D0%B3%D0%B3_2026_48_%D1%81 Выбраныя артыкулы : Пераклады некаторых тэкстаў 1930-х гг. (пер. Леанід Лаўрэш)] 2026. — 48 с.
* ''Пузыня Габрыэля.'' [https://www.academia.edu/166177166/%D0%9F%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D1%8F_%D0%93%D0%B0%D0%B1%D1%80%D1%8B%D1%8D%D0%BB%D1%8F_%D0%A3_%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96_%D1%96_%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%B4%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85_%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_1815_1843_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E_%D0%93%D0%B0%D0%B1%D1%80%D1%8B%D1%8D%D0%BB%D1%8F_%D0%9F%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D1%8F_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%A1%D1%83%D0%B4%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B1_%D0%BC_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2026_284_%D1%81 У Вільні і літоўскіх дварах, успаміны 1815–1843 гадоў] / Габрыэля Пузыня. Пераклад і каментары Леанід Лаўрэш, рэд. Станіслаў Суднік, стыль-рэд. Максім Клімковіч. — [б. м.] Издательские решения, 2026. — 284 с. — ISBN 978-5-0069-9687-8
* [https://www.academia.edu/167595137/%D0%97%D1%8F%D0%BC%D0%BB%D1%8F_%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D1%83%D0%B6%D0%BE_%D0%BD%D0%B5_%D1%9E%D0%B1%D0%B0%D1%87%D1%8B%D1%88_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B0_XVIII_XIX_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D1%9E_%D0%B2%D0%B0_%D1%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B0%D1%85_%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_2026_368_%D1%81 Зямля, якой ужо не ўбачыш : Лідчына XVIII — XIX стагоддзяў ва ўспамінах] / сост. Леанід Лаўрэш. 2026. — 368 с.
* Лоранц Станіслаў. [https://www.academia.edu/170878654/%D0%9B%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%86%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D1%80%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%84_%D0%93%D0%BB%D0%B0%D1%9E%D0%B1%D1%96%D1%86_%D0%B2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B0%D1%80%D1%85%D1%96%D1%82%D1%8D%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%80_XVIII_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B7%D1%8F_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D1%8D%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96_%D1%96_%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%96_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%9B%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86_2026_74_%D1%81 Іаган Крыштаф Глаўбіц, віленскі архітэктар XVIII стагоддзя : Матэрыялы да біяграфіі і творчасці] / Станіслаў Лоранц.  2026. — 74 с.

=== Артыкулы ===
;2026
* [https://www.academia.edu/171838414/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BB%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D1%8D%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B7_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%9E_%D1%96_%D1%80%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B0%D1%9E%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%87%D1%8B%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B0_2026_2_116_%D0%A1_28_29_%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BB%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D1%8D%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B7_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%9E_%D0%9B%D1%96%D1%81%D1%82_%D0%B4%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D1%8B_%D0%9C_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B0_2026_2_116_%D0%A1_30_33 Каміла Юрэвіч з Нарбутаў і раўнапраўе жанчын // Наша вера. 2026. №2 (116). С. 28-29; Каміла Юрэвіч з Нарбутаў. Ліст да Аляксандры М.... // Наша вера. 2026. №2 (116). С. 30-33.]
* [https://www.academia.edu/167154657/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9D%D0%B0%D1%88_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_13_%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D1%8F_2026 Наш халаднік] // Наша слова.pdf. 13 траўня 2026.
* [https://www.academia.edu/166113881/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D1%91%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_1_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2026_8_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2026_15_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2026_22_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2026_29_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2026 Маёнтак Гародна] // Наша слова.pdf. 1 красавіка 2026; 8 красавіка 2026; 15 красавіка 2026; 22 красавіка 2026; 29 красавіка 2026.
* [https://www.academia.edu/165306841/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D0%BA%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BB%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D1%8D%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B7_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%9E_%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B0%D1%8F_%D1%84%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BA%D0%B0_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_12_221_25_%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2026 Лідзянка Каміла Юрэвіч з Нарбутаў – наша першая феміністка] // Наша слова.pdf. 25 сакавіка 2026.
* Фарны касцёл у Лідзе // Наша слова.pdf. 21 студзеня 2026; 28 студзеня 2026; 4 лютага 2026.
;2025
* [https://www.academia.edu/145726608/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%BE_%D1%84%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B0_%D0%B7_%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D1%8F_1941_%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_53_209_31_%D1%81%D0%BD%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D1%8F_2025 Гісторыя аднаго фотаздымка з ліпеня 1941 года] // Наша слова.pdf. 31 снежня 2025.
* [https://www.academia.edu/144641750/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D1%8B%D0%B2%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F_%D0%93%D0%B0%D0%B9%D1%86%D1%8E%D0%BD%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96_%D1%81%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D1%96%D1%8F_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BA_2025_14_%D0%A1_198_213 Страчаная цывілізацыя: Гайцюнішкі і суседнія Падварышкі] // Новы Замак. 2025. № 14. С. 198–213.
* Кароткая гісторыя Лідскага замка // Наша слова.pdf. 16 ліпеня 2025; 23 ліпеня 2025; 30 ліпеня 2025; 13 жніўня 2025; 20 жніўня 2025; 27 жніўня 2025; 3 верасня 2025.
* Лідскія Нарбуты // Ад лідскіх муроў. 2025. № 11. Кн. 2. C. 348–412. 
* [https://www.academia.edu/143785027/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%96%D1%86%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BB%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D1%8D%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B7_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%9E_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_35_191_27_%D0%B6%D0%BD%D1%96%D1%9E%D0%BD%D1%8F_2025 Лідская пісьменніца Каміла Юрэвіч з Нарбутаў] // Наша слова.pdf. 27 жніўня 2025.
* [https://www.academia.edu/130141549/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%AF%D1%88%D1%87%D1%8D_%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D0%BB%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_26_182_25_%D1%87%D1%8D%D1%80%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%8F_2025 Яшчэ раз пра старыя лідскія вайсковыя могілкі] // Наша слова.pdf. 25 чэрвеня 2025.
* [https://www.academia.edu/128945425/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%97_%D0%B6%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%8F_%D0%9C%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_17_173_21_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2025 З жыцця Мікалая Сапегі] // Наша слова.pdf. 21 красавіка 2025.
* [https://www.academia.edu/128343834/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%90%D1%80%D1%85%D1%96%D1%82%D1%8D%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%B1%D1%83%D0%B4%D1%8B%D0%BD%D0%BA%D0%B0%D1%9E_%D1%83_1920_30_%D1%8F_%D0%B3%D0%B3_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_12_168_19_%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2025 Архітэктары Лідскіх будынкаў у 1920–30-я гг.] // Наша слова.pdf . 19 сакавіка 2025.

;2024
* [https://www.academia.edu/165499904/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%A2%D1%8D%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B0_%D0%B4%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D1%96%D1%86%D1%8D%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2024_3_107_%D0%A1_68_80_2024_4_108_%D0%A1_76_80 Лісты Тэадора Нарбута да Аніцэта Рэніера] //  Лідскі Летапісец. 2024. № 3. С. 68–80; Лідскі Летапісец. 2024. № 4. С. 76–80.
* Маёнтак Хацяновічы // Лідскі Летапісец. 2024. № 3. С. 16–24.
* Легенды Лідскага замка // Лідскі Летапісец. 2024. № 3. С. 8–15.
* Страчаная цывілізацыя: Бальценікі // Новы замак. 2024. № 13. С. 189–208.
* [https://www.academia.edu/165499854/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%AF%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%85_%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D1%96_%D1%8F%D0%B3%D0%BE_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D1%83%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D1%83%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%AF%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%85%D0%B0_%D0%A9%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2024_1_2_105_16_%D0%A1_120_124_2024_3_107_%D0%A1_63_67_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2024_4_108_%D0%A1_63_82 Яўстах Шалевіч і яго мемуары] // Лідскі Летапісец. 2024. № 1–2(105–16). С. 120–124; 2024. № 3(107). С. 63–67; Лідскі Летапісец. 2024. № 4(108). С. 63–82.
* [https://www.academia.edu/124839625/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%A2%D1%8D%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%80_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%8F%D0%BF%D1%96%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%B7_%D0%BF%D1%80%D1%8D%D1%82%D1%8D%D0%BD%D0%B7%D1%96%D1%96_%D0%BD%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%83_%D0%94%D0%B0_240_%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B7%D1%8F_%D0%B7_%D0%B4%D0%BD%D1%8F_%D1%81%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%86%D1%96_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2024_1_2_105_16_%D0%A1_31_74 Тэадор Нарбут: жыццяпіс без прэтэнзіі на паўнату. Да 240-годдзя з дня смерці гісторыка] // Лідскі Летапісец. 2024. № 1–2. С. 31–74.
* [https://www.academia.edu/116989141/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D1%9E%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96_%D1%96_%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%86%D1%8B%D0%BA%D0%BB%D1%8B_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2024_1_2_105_106_%D0%A1_83_88 Першыя аўтамабілі і матацыклы на Лідчыне] // Лідскі Летапісец. 2024. № 1–2. С. 83–88.
* [https://www.academia.edu/124839869/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D1%86%D1%8D%D1%80%D0%BA%D0%B2%D1%8B_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%B4%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%BA%D1%83_XIX_%D1%81%D1%82_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2024_1_2_105_106_%D0%A1_75_82 Лідскія цэрквы горада да пачатку XIX ст.] // Лідскі Летапісец. 2024. № 1–2. С. 75–82.
* Вёска Гарні пад Лідай // Наша слова.pdf. 2024. 9 кастрычніка.
* Біскупы, датычныя горада Ліды // Наша слова.pdf. 2024. 24 ліпеня.
* [https://www.academia.edu/121873427/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%97%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%86%D1%8C_%D0%90%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%B0_%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%8F_%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B_%D0%86%D0%BD%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%82%D1%83%D1%82%D0%B0_%D1%96%D0%BC%D1%8F_%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%9E_%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0%D1%9E_%D0%93%D0%BE%D0%B4_III_%D0%A1%D1%88%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%BA_3_Vilnius_%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA_2023_%D0%A1_41_50 Зразумець Адольфа Сегеня] // Запісы Інстытута імя братоў Луцкевічаў. Год III. Сшытак 3. Vilnius — Менск. 2023. С. 41-50.
* [https://www.academia.edu/121778067/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%92%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D1%86%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%96_%D0%A8%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D1%9E_%D1%83_%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_27_131_4_%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D1%8F_2024 Віленскія цукерні Штраляў у нашай гісторыі] // Наша слова.pdf. 2024. 4 ліпеня.
* Уладзіслаў Абакановіч — лідскі краязнавец з першай генерацыі // Наша слова.pdf. 2024. 5 чэрвеня.
* [https://www.academia.edu/105950417/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D1%91%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96_%D1%81%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D1%96%D1%8F_%D0%93%D0%B0%D0%B9%D1%86%D1%8E%D0%BD%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_4_104_C_76_85 Маёнтак Падварышкі і суседнія Гайцюнішкі] // Лідскі летапісец. 2023. № 4(104). C. 76-85.
* [https://www.academia.edu/118875334/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9A%D0%9F%D0%97%D0%91_%D1%83_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_4_104_C_18_59 КПЗБ у Лідзе] // Лідскі летапісец. 2023. № 4(104). C. 18-59.
* Легенды Лідскага замка // Наша слова.pdf. 2024. 2 траўня 2024; 2024. 8 траўня 2024.
* Першыя аўтамабілі на Лідчыне // Наша слова.pdf, 3 красавіка 2024.
* [https://www.academia.edu/114392021/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9F%D1%96%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D0%AE%D0%B7%D0%B0%D1%84_%D0%9C%D0%B0%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%96%D0%B7%D1%8B_%D0%9F%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D1%83_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%86%D0%B5_%D0%A1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_1938_%D0%B3_%D1%96_%D1%8F%D1%88%D1%87%D1%8D_%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D1%81%D1%8F%D0%BC%D1%8E_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%96%D0%B7%D1%8B_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_3_103_%D0%A1_42_46 Пісьменнік Юзаф Мацкевіч пра магілу Алаізы Пашкевіч у газеце «Слова», 1938 г. і яшчэ трошкі пра сям’ю Алаізы] // Лідскі Летапісец. 2023. № 3(103). С. 42-46.
* Цэрквы горада Ліды да пачатку XIX ст. // Наша слова.pdf. 2024. 28 лютага; 2024. 6 сакавіка.
;2023
* [https://www.academia.edu/108269067/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%94%D0%B7%D0%B5_%D1%96_%D1%88%D1%82%D0%BE_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%BC_%D1%88%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8C_%D1%83_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_3_103_%D0%A1_36_41 Дзе і што археолагам шукаць у Лідзе] // Лідскі Летапісец. 2023. № 3(103). С. 36-41.
* Астрынская, Глыбоцкая і Дэмбраўская цэрквы Лідскага павета, але Гарадзенскага дэканата // Лідскі Летапісец. 2023. № 3(103). С. 56-70.
* [https://pawet.net/library/history/city_district/towns/razanka/%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B0.html Мястэчка Ражанка і касцёл у ім // Лідскі Летапісец. 2023. № 3(103). С. 47-55.]
* [https://www.academia.edu/111926931/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D1%8B%D0%B2%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F_%D0%BC%D0%B0%D1%91%D0%BD%D1%82%D0%BA%D1%96_%D0%A1%D1%82%D1%80%D1%8D%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%B0_%D1%96_%D0%9A%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8F%D0%BD%D1%91%D0%B2%D0%B0_%D0%B7_%D0%9F%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8F%D0%B9_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5_%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BA_2023_%D0%92%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA_12_%D0%A1_172_192 Страчаная цывілізацыя: маёнткі Стрэліца і Касцянёва з Паперняй на Лідчыне. Гістарычныя хронікі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240420053938/https://www.academia.edu/111926931/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D1%8B%D0%B2%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F_%D0%BC%D0%B0%D1%91%D0%BD%D1%82%D0%BA%D1%96_%D0%A1%D1%82%D1%80%D1%8D%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%B0_%D1%96_%D0%9A%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8F%D0%BD%D1%91%D0%B2%D0%B0_%D0%B7_%D0%9F%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8F%D0%B9_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5_%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BA_2023_%D0%92%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA_12_%D0%A1_172_192 |date=20 красавіка 2024 }} // Новы замак. 2023. Выпуск. 12. С. 172—192.
* Лідчына ў XV ст. // Лідскі Летапісец. 2023. № 2(102). С. 36-49.
* [https://www.academia.edu/104927634/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B0_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%88%D1%87%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%82%D1%8D%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_2_102_%D0%A1_30_35 Лакалізацыя «Ліды Нарбута», першаснага паселішча на тэрыторыі нашага горада] // Лідскі Летапісец. 2023. № 2(102). С. 30-35.
* Лідскі ветраны млын // Лідскі Летапісец. 2023. № 2(102). С. 55-58.
* Святары Лідчыны розных канфесій у 1920-30-я гг. // Лідскі Летапісец. 2023. № 2(102). С. 50-54.
* [https://www.academia.edu/111250992/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%AF%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%85_%D0%A2%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D1%8F%D0%B3%D0%BE_%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%86%D1%8B%D1%8F_%D1%96_%D1%8F%D0%B3%D0%BE_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_49_101_6_%D1%81%D0%BD%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D1%8F_2023_50_102_13_%D1%81%D0%BD%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D1%8F_2023 Яўстах Тышкевіч, яго калекцыя і яго музей] // Наша слова.pdf. 2023. 6 снежня; 13 снежня.
* Юстын Нарбут // Наша слова.pdf. 2023. 25 кастрычніка.
* Ліда раскрывае таямніцы неахвотна: дзе і што шукаць у Лідзе // Наша слова.pdf . 2023. 18 кастрычніка.
* Лідскі след Уладзіслава Вярыгі // Наша слова.pdf. 2023. 16 жніўня.
* Маёнтак Падварышкі і суседнія Гайцюнішкі // Наша слова.pdf. 2023. 9 жніўня; 16 жніўня 23 жніўня.
* Яшчэ раз пра «Ліду Тэадора Нарбута» // Наша слова.pdf. 2023. 25 ліпеня.
* [https://www.academia.edu/104507114/%D0%97%D0%BD%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%BA%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F_%D0%B2%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B7%D1%8F_%D0%92%D0%9A%D0%9B_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B0_%D1%96_%D0%B2%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D1%96%D0%BD%D1%8C_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%9E_%D0%9B%D1%96%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%8B_%D1%96_%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%9E_1931_%D0%B3 Знаходка пахавання вялікага князя ВКЛ і караля Аляксандра і вялікіх княгінь і каралеў Лізаветы і Барбары ў 1931 г.] // Наша слова.pdf. 2023. 12 ліпеня.
* Пра лідскія ветраныя млыны // Наша слова.pdf. 2023. 7 сакавіка.
* Крэскі да біяграфіі акадэміка Аркадзя Мігдала // Наша слова.pdf. 2023. 5 красавіка.
* Гісторыя двух, амаль што аднатыпных будынкаў у Лідзе // Наша слова.pdf. 2023. 15 лютага.
* Падымны рэестр шляхты Лідскага павета, 1728 г. // Лідскі Летапісец. 2022. № 3-4(99-100). С. 43-60.
* Помнік па Алаізе Пашкевіч // Наша слова.pdf. 2023. 19 красавіка.
* Ражанка // Наша слова.pdf. 2023. 14 чэрвеня.
* Гісторыя двух, амаль што аднатыпных будынкаў у Лідзе // Лідскі Летапісец. 2023. № 1(101). С. 61-65.
* 260 гадоў бульбе на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2023. № 1(101). С. 21-23.
* Гарадское самакіраванне Ліды ў другой палове XIX ст.// Лідскі Летапісец. 2023. № 1(101). С. 44-52.
* Лідскія прывілеі ў архіве Лідскага магістрата, 1785 г. // Лідскі Летапісец. 2022. № 3-4(99-100). С. 42.
* Шымка Мацкавіч, яго нашчадкі і перадумовы будаўніцтва Маламажэйкаўскай царквы // Лідскі Летапісец. 2022. № 3-4(99-100). С. 61-69.

;2022
* Уніяцка-праваслаўныя дыспуты ў п’есах школьных езуіцкіх тэатраў (першая палова XVII ст.) // Традыцыі і сучасны стан культуры і мастацтваў : зборнік навуковых артыкулаў. Мінск. 2022. Вып. 3. С. 175—178.
* Спіс былых сяброў Беларускай партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў // Нясвіжскія каеты. 2022. № 9. С. 18-23.
* Страчаная цывілізацыя: Маёнтак Вялікае Мажэйкава // Новы Замак. 2022. № 11. С. 206—228.
* Лідскія пісьменніцы XVIII—XIX ст. // Ад лідскіх муроў. 2022. № 10. С. 478—490.
* Гісторыя маёнтка Востраў // Гісторыка-культурная спадчына Лідчыны. Зборнік навуковых артыкулаў. Мінск, 2022. С. 39-45.
* Новае пра генерала Яўгена фон Гротэ дэ Буко // Лідскі Летапісец. 2022. № 1-2. С. 28-29.
* Жалудок і палац Чацвярцінскіх // Лідскі Летапісец. 2022. № 1-2. С. 32-38.
* Лідскія Хрулі герба «Праўдзіч» // Герольд Litherland. 2022. № 23. С. 145—150.
* 260 гадоў беларускай бульбе // Наша слова.pdf. 2022. 9 лістапада.
* Лідскія камуністы ў данясеннях канфідэнта Чорнага (1932—1937) // Homo Historicus 2022. Гадавік антрапалагічнай гісторыі. Мінск, 2022. С. 200—218.
* Падымны рэестр шляхты Лідскага павета, 1728 г. // Лідскі Летапісец. 2022. № 3-4. С. 43-60.
* Шымка Мацкавіч, яго нашчадкі і перадумовы будаўніцтва Маламажэйкаўскай царквы // Лідскі Летапісец. 2022. № 3-4. С. 61-69.
* Лідскія прывілеі ў архіве Лідскага магістрата, 1785 г. // Лідскі Летапісец. 2022. № 3-4. С. 42.

;2021
* Шчучыншчына // Наша Слова. 2021. 27 студзеня.
* Адукацыя ў Лідзе, 1920-1930-я гады // Маладосць. 2021. № 2. С. 92-109.
* Кароткі ўспамін пра Ларысу Канчэўскую // Наша Слова. 2021. 24 сакавіка.
* Ганна Патоцкая, пісьменніца, мемуарыстка, мастак // Наша Слова. 2021. 14 красавіка.
* Ваверка і род Клаўсуцяў на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2021. № 1. С. 18-28.
* Бальтазар Калясінскі, Аніцэт Рэніер і Каятан Дарашкеіч // Лідскі Летапісец. 2021. № 1. С. 37-44.
* Новае пра лепшага лідскага гісторыка XX ст. Міхала Шымялевіча // Лідскі Летапісец. 2021. № 1. С. 15-17.
* Палац у Жалудку // Наша Слова. 2021. 15 ліпеня; 22 ліпеня.
* Дом інжынера Мінейкі ў Дзікушках // Наша Слова. 2021. 12 жніўня.
* Сяклюцкія і маёнтак Стрэліца на Лідчыне // Наша Слова. 2021. 9 верасня; 16 верасня.
* Архівы і зборы маёнткаў Ішчална і Вялікае Мажэйкава // XVI Гарадзенскія навуковыя чытанні «Скарбы гарадзенскіх калекцый». Гродна, 2021. С. 46-54.
* Маёнткі Касцянёва і Паперня // Наша Слова. 2021. 30 верасня; 7 кастрычніка; 14 кастрычніка; 21 кастрычніка.
* Фундатар Маламажэйкаўскай царквы Шымка Мацкавіч і яго нашчадкі // Беларусь у кантэксце еўрапейскай гісторыі: асоба, грамадства, дзяржава: зб. навук. арт. / ГрДУ імя Янкі Купалы. Гродна: ГрДУ, 2021. С. 299—305.
* Пошта на Лідчыне // Маладосць. 2021. № 6. С. 97-104.
* Прыход у Мыто // Лідскі Летапісец. 2021. № 2. С. 19-29.
* Урады, ураднікі і старасты лідскія // Лідскі Летапісец. 2021. № 2. С. 30-54.
* Новае пра лідскі фарны касцёл, замак і абразы пэндзля Смуглевіча // Лідскі Летапісец. 2021. № 2. С. 55-58.
* Прыход у Ракавічах // Лідскі Летапісец. 2021. № 3-4. С. 32-41.
* Стары дом паміж сучасным Ліцэем № 1 і Еўраоптам // Лідскі Летапісец. 2021. № 3-4. С. 74.
* Новае пра цэрквы Лідчыны ў другой палове XIX — першай палове XX стст. // Лідскі Летапісец. 2021. № 3-4. С. 42-51.
* Новае пра Тэадора Нарбута і яго сям’ю // Лідскі Летапісец. 2021. № 3-4. С. 52-59.
* Страчаная цывілізацыя. Гістарычныя хронікі: Маёнтак Ішчална // Новы замак. 2021. Вып. 10. С. 179—200.

;2020
* Надзеі і расчараванні протаіерэя Антона Сасноўскага // Наша Слова. 2020. 23 снежня; 30 снежня.
* «На жаль, у нас не водзяцца гэтыя звяркі…» Якая армія прынесла ў Беларусь тараканаў? // Наша Гісторыя. 2020. № 5. С. 89-91.
* Браніслаў Друцкі-Падбярэскі. Да 130-тых угодкаў з дня нараджэння // Лідскі Летапісец. 2020. № 1. С. 19-20.
* Паўстанцы і маёнткі // Маладосць. 2020. № 9. С. 94-100.
* Зноў пра святароў і царкву ў Малым Мажэйкаве // Лідскі Летапісец. 2020. № 1. С. 21-31.
* Ксёндз Юзаф Бародзіч і яго успаміны, датычныя Ліды // Лідскі Летапісец, 2020. 1. С. 76-80.
* Успаміны ўніятаў-пакутнікаў // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 9. Уклад.: Д. Кандакоў, А. Фядута. Мінск. 2020. С. 246—248.
* Тадэвуш Іваноўскі, яго сям’я і ягоныя ўспаміны // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 9. Уклад.: Д. Кандакоў, А. Фядута. Мінск. 2020. С. 57-59.
* Маршалкі Лідскага павета // Лідскі Летапісец. 2020. № 2. С. 13-19.
* Бердаўка // Лідскі Летапісец. 2020. № 2. С. 20-30.
* Прыход у Лебядзе // Лідскі Летапісец. 2020. № 2. С. 31-45.
* Новае пра лідскі фарны касцёл і замак // Наша Слова. 2020. 3 чэрвеня.
* Лідчына ў XIV стагоддзі // Лідскі Летапісец. 2020. № 3. С. 14-32.
* Ольжава // Лідскі Летапісец. 2020. № 3. С. 33-43.
* Другі Вацлаў Ластоўскі // Лідскі Летапісец. 2020. № 4. С. 20-21.
* Леанард Іваноўскі, тайны дарадца і ганаровы грамадзянін Ліды // Лідскі Летапісец. 2020. № 4. С. 72-79.
* Графіня Сафія Шуазёль-Гуф’е // Лідскі Летапісец. 2020. № 4. С. 18-19.
* Прыходы ў Ганчарах і Дакудаве // Лідскі Летапісец. 2020. № 4. С. 44-71.
* Краязнаўства ў Лідзе // Маладосць. 2020. № 4. С. 76-77.

;2019
* Эміграцыя ў Амерыку // Маладосць. 2019. № 1. С. 17-18.
* Адкуль у нас з’явіліся прусакі? // Наша Слова. 2019. 23 студзеня.
* Да 135-тых угодкаў нараджэння Антона Луцкевіча // Наша Слова. 2019. 6 лютага.
* Тэадор Нарбут у падзеях 1812 года // Наша Слова. 2019. 3 красавіка.
* Іван Дрозд — грамадскі дзеяч і навуковец // Лідскі Летапісец. 2019. № 1. С. 23.
* Пра Валеек з Галавічполя і газету «Свабода» // Лідскі Летапісец. 2019. № 1. С. 20-22.
* «Невядомая вайна» XVII ст. на Лідчыне і вакол яе // Лідскі Летапісец. 2019. № 1. С. 24-37.
* Амброзі Кастравіцкі // Наша Слова. 2019. 22 траўня.
* Гісторыя з пахаваннем паўстанцаў аддзела Людвіка Нарбута // Наша Слова. 2019. 29 траўня.
* Бальтазар Калясінскі, лідскі паўстанец і сябар Тараса Шаўчэнкі // Наша Слова. 2019. 12 чэрвеня; 19 чэрвеня.
* Юлія Шышкова з лідскіх Нарбутаў // Маладосць. 2019. № 6. С. 114—122.
* Ваколіца Ліды Вісманты // Наша Слова. 2019. 4 ліпеня.
* Апошні беларускі базыльянін XIX ст. // Наша Слова. 2019. 10 ліпеня.
* Яшчэ раз пра Летаўта // Наша Слова. 2019. 24 ліпеня.
* Алена Іваноўская // Маладосць. 2019. № 8. С. 20-33.
* Зноў пра апошняга беларускага базыльяніна а. Кірыла Летаўта // Наша Слова. 2019. 28 жніўня.
* Грэка-каталіцкі епіскап Галаўня // Наша Слова. 2019. 16 кастрычніка.
* Новае з гісторыі ўніяцкай царквы на Лідчыне: царква ў Дзікушках і прыватнаўласніцкія капліцы ў Вялікім Мажэйкаве і Красулях // Лідскі летапісец. 2019. № 2. С. 37-40.
* Прыход у Радзівонішках // Лідскі летапісец. 2019. № 2. С. 41-53.
* Астраномія ў Лукішскай турме // Наша Слова. 2019. 27 лістапада.
* Лідчына да XIV стагоддзя // Лідскі летапісец. 2019. № 3. С. 16-34.
* Касцёл на крыві // Лідскі летапісец. 2019. № 3. С. 8.
* Пра трываласць беларускай рэлігійнай традыцыі // Слонімскі край. 2019. № 10. С. 14-15; № 11. С. 12-14.
* Неаунія ў Дзікушскай царкве Лідскага павета ў 1925 г. // Гадавік Цэнтра Беларускіх Студыяў. Варшава, 2019. № 5. С. 78-90.
* Амброзі Кастравіцкі // Лідскі летапісец. 2019. № 3. С. 49-52.
* Пра Фелікса Стацкевіча. Да 140-годдзя з дня нараджэння // Лідскі Летапісец. 2019. 4. С. 11-15.
* Сайту «Павет» — 20 гадоў // Лідскі Летапісец. 2019. 4. С. 7.
* LIDA einst und jetzt // Лідскі Летапісец. 2019. 4. С. 43-61.
* Сабакінцы // Лідскі Летапісец. 2019. 4. С. 22-42.

;2018
* Генералы БНР // Наша Слова. 2018. 31 студзеня.
* Дом Юрыя Іваноўскага ў Галавічполі, пабудаваны па праекце архітэктара Лявона Вітан-Дубейкаўскага // Наша Слова. 2018. 2 траўня.
* Трошкі пра Кастуся Езавітава // Наша Слова. 2018. 16 траўня.
* Кастусь Езавітаў і Кіпрыян Кандратовіч: крэскі да біяграфій // Лідскі Летапісец. 2018. № 1. С. 13-15.
* Лідская адукацыя на пачатку XX стагоддзя // Маладосць. 2018. № 10. С. 117—125.
* Дыспуты паміж уніятамі і праваслаўнымі ў школьных тэатрах першай паловы XVII ст. // Наша Слова. 2018. 14 лістапада.
* Яшчэ раз пра караля Андоры // Лідскі Летапісец. 2018. № 1. С. 37-50.
* Новае пра лідскую чыгунку // Лідскі Летапісец. 2018. № 2. С. 32-38.
* Прыход у Турэйску // Лідскі Летапісец. 2018. № 2. С. 20-28.
* Гісторык у высылцы: да біяграфіі Міхала Шымялевіча // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 8. Уклад.: А. Фядута. Мінск, 2018. С. 136—139.
* Рок плывёт над Лидой (Воспоминания Владимира Крушевского) // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 8. Уклад.: А. Фядута. Мінск, 2018. С. 254—256.
* Фелікс Стацкевіч // Наша Слова. 2018. 22 жніўня; 29 жніўня.
* Лідская чыгунка. Дакументальная аповесць // Маладосць. 2018. № 7. С. 120—139; № 9. С. 116—122.
* Іваноўскія і Валейкі // Наша Слова. 2018. 26 верасня.
* Лідскі дэкан — філамат, ксёндз Дзіянісі Хлявінскі // Лідскі Летапісец. 2018. № 3. С. 7-10.
* Філамат Ануфры Петрашкевіч // Лідскі Летапісец. 2018. № 3. С. 11-16.
* Іншыя лідскія філаматы // Лідскі Летапісец. 2018. № 3. С. 16-17.
* Горад Ліда ў лёсе ксяндза Віктара Шутовіча // Лідскі Летапісец. 2018. № 3. С. 49-51.
* Новае пра Лідскія гарадскія могілкі // Лідскі Летапісец. 2018. № 3. С. 34-41.
* Гротэ дэ Буко ва ўспамінах Станіслава Іваноўскага // Лідскі Летапісец. 2018. № 4. С. 10-12.
* Пахаванне паўстанцаў 1863 г. каля былога фальварка Стрэліца на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2018. № 4. С. 14-15.
* Прыходы ў Голдаве і Бабрах // Лідскі Летапісец. 2018. № 4. С. 22-40.
* Лідская павятовая 5-ці класная вучэльня ва ўспамінах Яўстаха Шалевіча // Лідскі Летапісец. 2018. № 4. С. 54-60.
* Новая інфармацыя пра крыж на магіле паўстанцаў 1863 г. каля Стрэліцы і іншыя народныя мемарыялы 1863 г. на Лідчыне // Наша Слова. 2018. 5 снежня.

;2017
* Савецкая, 27, 32, 34. Функцыяналізм // Лідская газета. 2017. 5 студзеня
* Вуліца Савецкая (Віленская, Сувальская) далей на поўнач // Лідская газета. 2017. 18 студзеня.
* Па старонках нашай гісторыі. Вуліца Савецкая каля перакрыжавання з чыгункай // Лідская газета. 2017. 1 сакавіка.
* Славойкі // Наша Слова. 2017. 12 красавіка.
* Лідская Тарбут-школа // Наша Слова. 2017. 10 траўня.
* Калона арханёла Рафаіла ў Жырмунах // Лідскі летапісец. 2017. № 1. С. 38.
* Ліда да 1914 г. // Лідскі летапісец. 2017. № 1. С. 46-70.
* Лідскі замак у 1891—1939 гг. // Лідская газета. 2017. 11 мая.
* Новае з гісторыі лідскай архітэктуры // Наша Слова. 2017. 14 чэрвеня.
* Паліцыя ў Лідзе // Лідская газета. 2017. 28 чэрвеня.
* 400-годдзе базыльянскай кангрэгацыі ў Нагародавічах // Наша Слова. 2017. 12 ліпеня.
* Грэка-каталіцкая парафія ў Нагародавічах // Лідскі Летапісец. 2017. № 2. С. 28-39.
* Вузкакалейныя чыгуначныя лініі вакол Ліды // Лідскі Летапісец. 2017. № 2. С. 40-45.
* З жыцця вуліцы Школьнай — сучаснай Кірава // Лідская газета. 2017. 19 ліпеня.
* Лідская павятовая вучэльня // Маладосць. 2017. № 7. С. 125—132.
* Выган — раён горада // Лідская газета. 2017. 6 ліпеня.
* Генерал К. А. Кандратовіч ў 1916—1917 гг. // Наша лова. 2017. 3 жніўня.
* Ксёндз Віктар Шутовіч і горад Ліда // Наша Слова. 2017. 30 жніўня.
* Будынак Лідскай пошты — шэдэўр стылю функцыяналізму // Лідская газета. 2017. 6 верасня.
* «Абрусіцелі» і дзяцінства генерала Кіпрыяна Кандратовіча // Наша Слова. 2017. 6 верасня.
* Алена Скінадар з Іваноўскіх // Наша Слова. 2017. 20 верасня.
* Лідскія кінатэатры // Маладосць. 2017. № 11. С. 95-104.
* Генерал Кандратовіч і БНР // Наша Слова. 2017. 11 кастрычніка; 18 кастрычніка.
* Грамадскі дзеяч і навуковец Іван Дрозд // Наша Слова. 2017. 25 кастрычніка.
* Генерал Кіпрыян Кандратовіч у Парыжы // Наша Слова. 2017. 1 лістапада.
* Лідскія друкарні // Лідскі Летапісец. 2017. № 3. С. 14-16.
* Школа № 1 // Лідская газета. 2017. 15 лістапада.
* Браніслаў Друцкі-Падбярэскі // Наша Слова. 2017. 20 снежня.
* Кнігі цэркваў Лідчыны ў XVIII ст. // Лідскі Летапісец. 2017. № 3. С. 17-19.
* Прыход ў Зблянах // Лідскі Летапісец. 2017. № 3. С. 30-48.
* Славойкі на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2017. № 4. С. 39-40.
* Тарбут-школа ў Лідзе // Лідскі Летапісец. 2017. № 4. С. 41-42.
* Прыход у Орлі. // Лідскі Летапісец. 2017. № 4. С. 22-38.

;2016
* Загадкі Тарноўскага палаца // Лідская газета. 2016. 13 студзеня.
* Кароль Андоры // Лідская газета. 2016. 20 студзеня.
* Старыя дамы на карце нашага горада // Лідская газета. 2016. 3 лютага.
* Мінская электрастанцыя // Маладосць. 2016. № 1. С. 108—113.
* Яшчэ раз пра генерала фон Гротэ дэ Буко // Наша Слова. 2016. 23 сакавіка.
* Яўрэі Ліды // Маладосць 2016. № 4. С. 141—154.
* Старыя дамы на карце нашага горада. На поўнач ад замка — вучылішча // Лідская газета. 2016. 27 красавіка.
* 700-годдзе Літоўска-Наваградскай мітраполіі // Наша Слова. 2016. 4 траўня.
* Пошта ў стылі канструктывізму // Звязда. 2016. 7 чэрвеня.
* На поўнач ад замка — аўтавакзалы Ліды // Лідская газета. 2016. 15 чэрвеня.
* Падарожжа па старых вуліцах // Лідская газета. 2016. 20 ліпеня.
* Лідская гарадская электроўня, 1916—1939 // Маладосць. 2016. № 7. С. 131—139.
* Кінематограф у Лідзе. Кінатэатр «Эдысан» // Лідская газета. 2016. 3 жніўня.
* Дом Віленская, 19 і далей на поўнач // Лідская газета. 2016. 24 жніўня.
* Цікавы лёс дома № 16 па вуліцы Савецкай // Лідская газета. 2016. 14 верасня.
* Прыход у Дзікушках // Лідскі летапісец. 2016. № 1. С. 15-29.
* Насупраць сённяшняй Савецкай, 16 // Лідская газета. 2016. 21 верасня.
* Купецкая гімназія. Якой яна была? // Лідская газета. 2016. 5 лістапада.
* Міхал Шымялевіч. Крэскі да біяграфіі найлепшага гісторыка горада Ліды // Лідскі летапісец. 2016. № 1. С. 45-58.
* Дом па вуліцы Савецкай, 26 і вакол яго // Лідская газета. 2016. 16 лістапада.
* Лідскі піярскі калегіум // Маладосць. 2016. № 11. С. 120—130.
* Хто і для якіх мэтаў будаваў дом № 23 па вуліцы Савецкай і «дом з калонамі» // Лідская газета. 2016. 30 лістапада.
* 13 траўня 1901 г. нарадзіўся Вітольд Пілецкі // Лідскі Летапісец. 2016. № 2. С. 15-19.
* Лідскія могілкі // Лідскі Летапісец. 2016. № 2. С. 38-60.
* 100 гадоў Лідскай гарадской электрастанцыі // Лідскі Летапісец. 2016. № 4. С. 10-12.
* Парафіяне Лідскай, Дзікушкай, Маламажэйкаўскай і Жыжмянскай грэка-каталіцкіх цэркваў у 1829 г. // Лідскі Летапісец. 2016. № 3. С. 26-40.
* Ян Карловіч // Лідскі Летапісец. 2016. № 3&amp;nbsp;°C. 11-13.
* Лёсы родных Алаізы Пашкевіч // Лідскі Летапісец. 2016. № 3. С. 15-16.
* Прыход ў Жыжме // Лідскі Летапісец. 2016. № 3. С. 20-25.
* Горад Яго Каралеўскай Мосці Ліда ў другой палове XVII і ў XVIII стагоддзях // Лідскі Летапісец. 2016. № 4. С. 28-51.

;2015
* Лідчына ў 1924—1929 гг. у люстэрку прэсы // Лідскі Летапісец. 2015. № 1. С. 51-67; № 2. С. 26-65.
* Прыгоды Сяргея Пясецкага на Лідчыне // Маладосць. 2015. № 2. С. 148—153.
* Лідскія могілкі // Наша Слова. 2015. 13 траўня.
* Людвік Нарбут // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 6. Уклад.: Л. Лаўрэш, А. Фядута. Мінск, 2015. С. 74-105.
* Уніяцкі святар Адам Плаўскі // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 6. Уклад.: Л. Лаўрэш, А. Фядута. Мінск, 2015. С. 125—132.
* Пра Міхала Шымялевіча: Крэскі да біяграфіі найлепшага гісторыка горада Ліды // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 6. Уклад.: Л. Лаўрэш, А. Фядута. Мінск, 2015. С. 133—165.
* Пра што гавораць помнікі каля Ходараўцаў // Лідская газета. 2015. 24 чэрвеня.
* Больш за 130 гадоў таму праз Ліду прайшоў першы цягнік // Лідская газета 2015. 12 жніўня.
* Па справе першай беларускай школы… // Звязда. 2015. 25 жніўня.
* Пачаткі беларускамоўнай адукацыі на Лідчыне // Наша Слова. 2015. 26 жніўня.
* Штодзённае жыццё павятовага горада Ліда ў 1915—1918 гадах. Паводле віленскай беларускай газеты «Гоман» // Маладосць. 2015. № 8. С. 132—140.
* 110 гадоў таму, выйшла першая кніга па гісторыі нашага горада // Лідскі летапісец. 2015. № 3. С. 12.
* Лідчына ў люстэрку прэсы, 1930—1935 гг. // Лідскі летапісец. 2015. № 3. С. 45-84.
* Будынак вясковай школкі будавалі самі сяляне // Лідская газета. 2015. 2 верасня.
* Лёсы родных Алаізы Пашкевіч // Наша Слова. 2015. 14 кастрычніка.
* Другі Вацлаў Ластоўскі // Наша Слова. 2015. 11 лістапада.
* Народная паэзія Багушэвіча // Звязда. 2015. 22 снежня.
* 100 гадоў першай беларускай школе на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2015. № 4. С. 7-9.
* Распаўсюд вершаў Багушэвіча на Лідчыне пры канцы XIX-га ст. // Лідскі Летапісец. 2015. № 4. С. 20-21.
* Рэнерты ў Лідзе // Лідскі Летапісец 2015. № 4. С. 22.
* Выбітныя манахі-базіліяне часоў ліквідацыі ўніі // Biuletyn Historii Pogranicza. 2015. № 15. С. 65-89.

;2014
* Ліда на старых выявах. Вуліцы Крывая і Замкавая // Лідская газета. 2014. 25 студзеня.
* Генерал Яўген фон Гротэ дэ Буко // Лідскі Летапісец. 2014. № 1. С. 59-64.
* Лідчына да 1914 г. у люстэрку прэсы // Лідскі Летапісец. 2014. № 1. С. 30-58.
* Датаванне пабудовы царквы ў Малым Мажэйкаве // Białoruskie Zeszyty Historyczne. № 40. Białystok,, 2013. № 40. С. 226—232.
* Маламажэйкаўскі святар айцец Леў Савіцкі // Маладосць. 2014. № 1. С. 120—129.
* Генерал Кандратовіч: два імгненні вечнасці // Наша Слова. 2014. 19 сакавіка.
* Ліда на старых выявах. На Выгане вырасла Вялікая Ліда // Лідская газета. 2014. 12 красавіка.
* Стыль функцыяналізму ў Лідзе да 1939 г. // Наша Слова. 2014. 7 траўня; 14 траўня; 21 траўня.
* Багушэвіч на Лідчыне пры канцы 19-га ст. // Наша Слова. 2014. 4 чэрвеня.
* Першая Сусветная і Ліда // Маладосць. 2014. № 7. С. 92-98.
* Ліда перад паўстаннем 1863 года // Запісы таварыства аматараў беларускай гісторыі імя Вацлава Ластоўскага. Вып. 3. Рыга, 2014. С. 63-85.
* Адукацыя ў Лідзе ў першай палове XX стагоддзя // Лідская газета. 2014. 15 ліпеня.
* Водгук ваенных падзей у Лідзе // Лідская газета. 2014. 29 ліпеня.
* Горад на старых выявах. Установы горада // Лідская газета. 2014. 9 верасня.
* Горад на старых выявах. Фарны касцёл // Лідская газета. 2014. 16 верасня.
* 20-ці годдзе аднаўлення дзейнасці грэка-каталіцкай царквы ў Лідзе // Наша Слова. 2014. 24 верасня.
* Ліда ў 1936—1939 гг. // Лідскі Летапісец. 2014. № 2. С. 25-94.
* Прафесар Баброўскі і скасаванне ўніяцкай царквы // Наша Слова. 2014. 9 ліпеня.
* Уладзіслаў Абрамовіч // Наша Слова. 2014. 1 кастрычніка.
* «Народ, які абуджаецца, не патрабуе нянек» // Звязда. 2014. 4 лістапада.
* «Лідская рэвалюцыя» 1936 года // Arche. 2014. № 7-8. С. 318—333.
* Кароль Андоры з-пад Ліды // Маладосць. 2014. № 10. С. 114—125.
* Ліда ад пачатку Першай сусветнай вайны да нямецкай акупацыі // Лідская газета. 2014. 22 лістапада.
* Жыццё дала… чыгунка // Звязда. 2014. 30 снежня.
* Лідчына ў люстэрку прэсы, 1913—1923 // Лідскі Летапісец. 2014. № 3. С. 37-81.
* 20-ці годдзе аднаўлення дзейнасці грэка-каталіцкай царквы ў Лідзе // Лідскі Летапісец. 2014. № 3. С. 9-10.
* Рэдактар — краязнавец. 105 гадоў з дня нараджэння Ўладзіслава Абрамовіча // Лідскі Летапісец. 2014. № 3. С. 22-25.
* Тодар Нарбут — папулярызатар найноўшых дасягненняў прыродазнаўства // Лідскі Летапісец. 2014. № 4. С. 12-13.
* «Лідская рэвалюцыя» 1936 г. у люстэрку прэсы // Лідскі Летапісец. 2014. № 4. С. 47-62.
* Лідскія цэрквы да 1939 г. // Лідскі Летапісец. 2014. № 4. С. 63-79.
* Жыццё святара Адама Плаўскага // Актуальныя праблемы гістарычнай навукі і адукацыі: зб. навук. арт. Гродна, 2014. С. 54-64.

;2013
* Паўстанне 1863 года на Лідчыне. Перад паўстаннем // Лідскі Летапісец. 2013. № 1. С. 40-58.
* Ліда на старых выявах. Замак у 1915—1918 гг. // Лідская газета. 2013. 5 студзеня; 12 сакавіка.
* Аляксандра Нарбут: жанчына-акадэмік у XVIII стагоддзі // Через гендерное равенство — к участию в общественной и политической жизни общества: материалы II Республиканской научн.-практ. конф. 15 июня 2012 г. / Мозырь, 2012. С. 177—179.
* Каменныя магілы і камяні-следавікі Лідчыны. // Запісы таварыства аматараў беларускай гісторыі імя Вацлава Ластоўскага. Вып. 1. Мінск, 2013. С. 34-41.
* Паўстанне 1863 г. на Лідчыне. Перад паўстаннем // Наша Слова. 2013. 23 студзеня; 30 студзеня; 6 лютага; 13 лютага; 20 лютага.
* Паўстанне 1863 г. на Лідчыне. За нашу і вашу свабоду // Наша Слова. 2013. 13 сакавіка; 20 сакавіка; 27 сакавіка; 3 красавіка; 10 красавіка
* Яўген фон Гротэ дэ Буко — першы кіраўнік беларускага руху ў Лідзе // Наша Слова. 2013. 20 сакавіка
* Гайцюнішкі // Маладосць 2013. № 2. С. 114—118.
* Фарны касцёл у Лідзе: да 690-годдзя заснавання Ліды // Наша вера. 2013. № 4. С. 12-15.
* Пасля паўстання // Паўстанне 1863 г. на Беларусі і Кастусь Каліноўскі. Матэрыялы навукова-практычнай канферэнцыі (Менск, 23 сакавіка 2013 г.). Мінск, 2013. С. 5-12.
* Горад на старых выявах. Замак у 1920—1930 гадах // Лідская газета. 2013. 18 красавіка
* Паўстанне 1863 г. на Лідчыне. Заканчэнне, вынікі і наступствы // Наша Слова. 2013. 12 чэрвеня; 19 чэрвеня.
* Ліда на старых выявах. Рыначная плошча // Лідская газета. 2013. 8 чэрвеня; 5 ліпеня.
* Вайна 1812 г. на Лідчыне // Мірскі замак у кантэксце падзелаў Рэчы Паспалітай і вайны 1812 г. Матэрыялы навукова-практычнай канферэнцыі (г.п. Мір, 16 чэрвеня 2012 г.). Мінск, 2013. С. 127—141.
* Ліда на старых выявах. Вуліца Віленская (зараз — Савецкая) // Лідская газета. 2013 20 ліпеня; 8 жніўня.
* Жыццё павятовага горада Ліда ў 1906—1912 гг.: па матэрыялах віленскіх газет «Kurier Litewski» і «Kurier Wilenski» // Другі Міжнародны Кангрэс даследчыкаў Беларусі. Працоўныя матэрыялы. Т. 2. Kaunas, 2013. С. 95-97.
* Калантаі і Зельзін // Маладосць. 2013. № 7. С. 124—131.
* Віктар Басяцкі // Наша Слова. 2013. 21 жніўня.
* Паўстанне 1863 г. на Лідчыне. За нашу і вашу свабоду // Лідскі Летапісец. 2013. № 2. С. 48-73.
* Калонія дзяржаўных дамоў у Лідзе (1920-я — 1930-я гг.) // Лідскі Летапісец. 2013. № 2. С. 74-78.
* Сябар ТБШ Міхал Шымялевіч // Наша Слова. 2013. 18 верасня.
* Ліда на старых выявах. Вуліца Каменская (зараз — Ленінская): якой яна была? // Лідская газета. 2013. 3 кастрычніка; 12 лістапада.
* Царква ў Мураванцы // Лідскі Летапісец. 2013. № 3. С. 75-103.
* Пра галоўнага лідскага боўдзілу XX ст. // Лідскі Летапісец. 2013. № 4. С. 73-74.
* Лідскія касцёлы. Фарны касцёл, касцёл Піяраў, Кармеліцкі касцёл // Лідскі Летапісец. 2013. № 4. С. 36-54.
* Род Путкамераў // АСОБА і ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 5. 2013. С. 302—313.

;2012
* Размова са старым шляхціцам // Наша Слова. 2012. 18 студзеня; 25 студзеня; 1 лютага; 8 лютага; 15 лютага.
* Праўду ў яміну не закапаеш, або шукайце і знойдзеце // Маладосць. 2012. № 2. С. 96-100.
* Касцёл у Начы // Наша Слова. 2012. 4 красавіка.
* Гісторыя чыгункі на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2012. № 1. С. 30-39.
* Размова са старым шляхціцам // Лідскі Летапісец. 2012. № 2. С. 51-61.
* Сляды герояў Шэкспіра ў Беларусі і на Лідчыне // Лідская газета. 2012. 10 красавіка
* Гісторыя чыгункі на Лідчыне // Наша Слова. 2012. 10 траўня; 16 траўня.
* Вайна 1812 г. у Літве і на Лідчыне // Наша Слова. 2012. 13 чэрвеня; 20 чэрвеня; 27 чэрвеня; 4 ліпеня 2012.
* Таямнічыя замкі Лідчыны // Маладосць. 2012. № 6. С. 97-100.
* Вітольд Карлавіч Цэраскі // Гістарычны альманах. Т. 17. 2011. С. 101—124.
* Пагадненне 1392 г. у Востраве пад Лідай // Лідская газета. 2012. 11 верасня.
* След старадаўняга палаца ў Дайнаве // Лідская газета. 2012. 6 кастрычніка.
* Гісторыя чыгункі на Лідчыне // Сучасны стан беларускага краязнаўства і валанцёрскі рух. Матэрыялы Рэспубліканская навукова-практычнай канферэнцыі 16 красавіка 2012 г. Мінск, 2012. С. 173—186.
* Ліда на старых выявах // Лідская газета. 2012. 1 лістапада.
* Аляксандра Нарбут: жанчына-акадэмік // Лідская газета. 2012. 13 лістапада
* Вайна 1812 г. у Літве і на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2012. № 3. С. 29-48.
* Цэзары Каменскі // Наша Слова. 2012. 14 лістапада; 2012. 21 лістапада.
* Ліда на старых выявах. Замак на пачатку XX ст. // Лідская газета. 2012. 15 снежня.
* Пачатак будаўніцтва гімназіі імя гетмана Караля Хадкевіча ў Лідзе // Лідскі Летапісец. 2012. № 4. С. 32-36.

;2011
* Антоні Гарэцкі: забыты паэт // Наша Слова. 2011 2 лютага.
* Funkcjonalizm w lidzkiej architekturze // Ziemia Lidzka. 2011. № 2.
* Паўстанне 1830—1831 гг. // Наша Слова. 2011. 11 траўня; 18 траўня; 25 траўня; 1 чэрвеня; 8 чэрвеня.
* Селішчы і гарадзішчы гістарычнай Лідчыны // Наша Слова. 2011. 6 ліпеня.
* Архітэктура нацыянальнага рамантызму на Лідчыне // Наша слова. 2011. 14 верасня; 21 верасня.
* «Жыў аднойчы рыцар…», або сляды герояў Шэкспіра ў старажытнай Беларусі // Маладосць. 2011. № 9. С. 121—126.
* След вялікай каметы 1811 г. у сусветнай культуры // Роднае слова. 2011. № 10. С. 88-92.
* Антоні Гарэцкі — забыты паэт // Ад Лідскіх муроў. № 7. 2011. С. 194—200.
* Нагародавічы // Наша Слова. 2011. 7 снежня.
* Аляксандра Нарбут — акадэмік Берлінскай акадэміі навук // АСОБА і ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Выпуск 4. 2011. Мінск. С. 6-16.
* Крыніцы для вывучэння гісторыі калоніі дзяржаўных дамоў у Лідзе (1920-я — 1930-я гг.) // Гістарычная ўрбаністыка: асновы метадалогіі і крыніцазнаўчая база: зб. навук. арт. Гродна, 2011. С. 362—366.
* Дайноўскі і Радуньскі замкі гістарычнай Лідчыны. Нататкі краязнаўцы // Румлёўскія старонкі: Помнікі гісторыі, прыроды і культуры паміж турыстычнай прывабнасцю і навуковай цікавасцю: матэрыялы IV адкрытай рэгіян. навук.-практ. канф. па праблемах рэгіяналістыкі і краязнаўства «Румлёўскія чытанні» (Гродна, 18 лют. 2011 г.). Гродна, 2011. С. 39-45.
* Паўстанне 1830—1831 гг. Да 180-х угодкаў // Лідскі летапісец. 2011. № 4. С. 18-28.

;2010
* Лідская Дайнова // Наша Слова. 2010. 2 чэрвеня.
* Ксёндз Дзіянісій Хлявінскі, філамат // Навагрудчына ў гістарычна-культурнай спадчыне Еўропы (да 600-годдзя Грунвальдскай бітвы). 2010. С. 172—175.
* Радуньскі замак // Наша Слова. 2010. 23 чэрвеня.
* Каменныя магілы Лідчыны // Наша Слова. 2010. 15 ліпеня.
* Камяні-следавікі Лідчыны // Наша Слова. 2010. 1 верасня; 8 верасня.
* Капліца на Лідскім чыгуначным вакзале // Наша Слова. 2010. 13 кастрычніка.
* Генерал Кіпрыян Кандратовіч: крэскі да жыцця // Асоба і час. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 2. 2010. С. 81-105.
* Літоўскія прыгоды шэксьпіраўскіх пэрсанажаў // ARCHE. 2010. № 10. С. 145—156.
* Прамысловасць горада Ліда ў 1920-30-я гг. // Працэсы ўрбанізацыі ў Беларусі ў XIX — пачатку XXI ст.: зб. навук. арт. Гродна, 2010. С. 181—188.

;2009
* Марцін Пачобут-Адляніцкі // Наша Слова. 2009. 4 сакавіка; 11 сакавіка.
* Занатоўкі да біяграфіі міністра БНР генерала Кандратовіча // Наша Слова. 2009. 1 красавіка.
* Скасаванне уніі на Лідчыне // Царква. 2009. № 1.
* Генерал Кіпрыян Кандратовіч. 150 гадоў з дня нараджэння // Лідскі Летапісец. 2009. № 1-2. С. 24-27.
* Ян Снядэцкі // Наша Слова. 2009. 20 траўня; 2009. 27 траўня; 3 чэрвеня.
* Вітольд Карлавіч Цэраскі. Да 160-тых угодкаў з дня нараджэння // Наша Слова. 2009. 22 ліпеня; 29 ліпеня; 5 жніўня; 12 жніўня; 19 жніўня.
* Ціхаў Гаўрыіл Андрыянавіч // Наша Слова. 2009. 25 лістапада; 2 снежня; 9 снежня; 16 снежня; 23 снежня.
* Гараджанін эпохі Асветніцтва (Францішак Нарвойш) // Гістарыяграфія і крыніцы па гісторыі гарадоў і працэсаў урбанізацыі ў Беларусі. Зборнік навуковых артыкулаў. Гродна, 2009. С. 208—214.
* Ліквідацыя грэка-каталіцкай царквы на Лідчыне // Хрысціянства у гістарычным лёсе беларускага народа. Ч. 1. Гродна: ГрДУ, 2009. С. 333—339.
* Царква ў Дзікушках на Лідчыне // Хрысціянства у гістарычным лёсе беларускага народа. Ч. 2. Гродна : ГрДУ, 2009. С. 311—316.
* Ян Снядэцкі (1756—1830) — навуковец і асветнік гістарычнай Літвы // Гістарычны альманах. Т. 15. 2009. С. 75-88.
* Аляксандра Нарбут з Ліды — акадэмік Берлінскай акадэміі навук // 3-я Нефёдаўскія чытанні. Беларускае мастацтва: гісторыя і сучаснасць. ВКЛ у гісторыі Беларусі. Т. III. Мінск. 2009. С. 120—124.
* Месца заключэння Востраўскага пагаднення 1392 г. // Ліда і Лідчына: да 685-годдзе заснавання горада: матэрыялы рэспубліканскай навукова-практычнай канферэнцыі (Ліда, 3 кастрычніка 2008 г.). Ліда, 2009. С. 44-48.

;2008
* Персанажы Шэкспіра — ў Літве. Граф Дэрбі // Наша Слова. 2008. 30 ліпеня; 6 жніўня.
* Персанажы Шэкспіра — ў Літве. Генры Персі Хотспур // Наша Слова. 2008. 27 жніўня.
* Персанажы Шэкспіра — ў Літве. Джон Бафорт // Наша Слова. 2008. 15 кастрычніка.
* У пошуках знакамітага Вострава //Лідская газета. 2008. 11 лістапада.
* Месца заключэння Востраўскага пагаднення 1392 г. Пачатак // Наша слова. 2007. 2 траўня.
* Месца заключэння Востраўскага пагаднення 1392 г. Заканчэнне // Наша слова. 2007. 13 чэрвеня.
* Крэскі да біяграфіі генерала К. Кандратовіча // Наша слова. 2007. 10 кастрычніка.
* Астранамічная абсерваторыя ў Гародні // Наша Слова. 2008. 16 студзеня.
* Астраномія ў Віленскім універсітэце // Наша Слова. 2008. 27 лютага.
* Аляксандра Нарбутоўна, лідзянка — акадэмік Берлінскай акадэміі // Наша Слова. 2008. 9 красавіка
* Месца заключэння Востраўскага пагаднення 1392 г. // Гістарычны альманах. 2007. Т. 13. С. 109—118.

;2000—2007
* Miejsce zawarcia ugody ostrowskiej 1392 r. // Ziemia Lidzka. 2007. № 2.
* Каталіцкае Свята Божага нараджэння ў Лідзе // Наша слова. 2006. 27 снежня.
* Генерал Кіпрыян Кандратовіч // Лідскі летапісец. 2005. № 4. С. 12-26.
* Паданні вёскі Бабры // Наша Слова. 2005. 17 жніўня.
* Гісторыя парафіі ў Ішчалне. 490 гадоў Ішчалнянскай парафіі // Наша Слова. 2005. 15 чэрвеня.
* Гайцюнішкі // Наша Слова. 2005. 19 кастрычніка.
* Генерал Кіпрыян Кандратовіч на службе БНР // Наша Слова. 2004. 17 сакавіка.
* Грэка-каталіцкая (уніяцкая) царква у Лідзе і Лідскім павеце // Наша слова. 2003. 26 лістапада.
* Міністр БНР, генерал Кіпрыян (Цыпрыян) Кандратовіч // Наша слова. 2002. 10 сакавіка; 17 сакавіка.
* Генерал Кіпрыян Кандратовіч // Спадчына. 2002. № 1. С. 161—166.
* Лідзяне XX стагоддзя // Лідскі летапісец. 2002. № 2. С. 9-11.
* Lidzianie XX wieku // Ziemia Lidzka. 2001. № 1.
* Kościół greko-katolicki w Lidzie i Ziemi Lidzkiej // Ziemia Lidzka. 2001. № 1.
* Мажэйкаўскія сядзібна-паркавыя комплексы // Спадчына. 2001. № 1-2. С. 206—212.
* Архітэктура Лідчыны. Готыка // Лідскі Летапісец. 2000. № 3. С. 32-34.
* Камень-следавік ў в. Бабры // Лідскі Летапісец. 2000. № 1. С. 24.
* Сонечны гадзіньнік у в. Ішчална // Спадчына. 2000. № 2. С. 139—141.
* Сонечны гадзіньнік у вёсцы Ішчална // Лідскі Летапісец. 1999. № 4. С. 21.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* «Павет» Леаніда Лаўрэша // Лідскі летапісец. — 2001. — № 3. — С. 1.
* Лявон Лаўрэш, рэдактар аднаго з найбольш грунтоўных краязнаўчых сайтаў «Pawet» // Наша слова. — 2008. — 27 лютага.
* ''Суднік С.'' Лідскія беларускамоўныя сайты // Наша слова. — 2008. — 10 снежня.
* Леаніду Лаўрэшу — 50 // Наша слова. — 2013. — 27 лютага. — С. 1
* ''[[Святлана Валянцінаўна Марозава|Марозава С. В.]]'' [http://pawet.net/ns/2013/09/%E2%84%96_09_%281108%29.html#_Toc349758332 Мае адкрыцці Леаніда Лаўрэша] // Наша слова. — 2013. — 27 лютага. — С. 7.
* ''Марозава С. В.'' Мае адкрыцці Леаніда Лаўрэша // Лідская газета. — 2013. — 28 лютага. — С. 4.
* ''Марозава С. В.'' [https://www.academia.edu/100996534/%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2013_1_61_ Сфера навуковых зацікаўленняў лідскага краязнаўца Леаніда Лаўрэша] // Лідскі летапісец. — 2013. — № 1 (61). — С. 23—24.
* [https://www.academia.edu/100996534/%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2013_1_61_ Спіс важнейшых публікацый Л. Л. Лаўрэша] // Лідскі летапісец. — 2013. — № 1 (61). — С. 24—26.
* ''Чэмер М.'' [http://nastgaz.by/?p=3487 Астраномія — навука светапоглядная] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140729014233/http://nastgaz.by/?p=3487 |date=29 ліпеня 2014 }} // Настаўніцкая газета. — 2013. — 20 мая.
* ''Шчарбачэвіч Ніна.'' [http://zviazda.by/wp-content/uploads/2014/09/30ver-15.indd_.pdf Леанід Лаўрэш: «Кожная знаходка — нагода для радасці»] // Звязда № 185 (27795) 30 верасня 2014 г.
* [https://www.livelib.ru/review/815259-vandalin-shukevich-belaruski-arheolag-i-krayaznatsa-leanid-laresh Леанід Лаўрэш. «Вандалін Шукевіч: беларускі археолаг і краязнаўца» — рецензия elefant] // livelib.ru — 2017. — 29 мая.
* {{Cite web|url=http://tv-lida.by/2018/03/05/on-ne-predstavlyaet-svoej-zhizni-bez-istorii-i-literatury/|title=Он не представляет своей жизни без истории и литературы — Лидское телерадиообъединение|website=web.archive.org|date=2018-06-10|access-date=2024-04-26|archive-date=10 чэрвеня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180610031555/http://tv-lida.by/2018/03/05/on-ne-predstavlyaet-svoej-zhizni-bez-istorii-i-literatury/|url-status=bot: unknown}} // Ліда-ТБ
* ''Ціхаміраў Андрэй''. [https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/lauresh/006/%D1%80%D1%8D%D1%86%D1%8D%D0%BD%D0%B7%D1%96%D1%8F_%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D1%83__%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%BB%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88._%D0%BF%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%87%D1%8B_%D0%B4%D1%83%D1%85._1812,_1831,_1863_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B0_%D0%BB%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5.html Абуджэнне рэгіянальнай гісторыі?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200226145603/http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/lauresh/006/%D0%A0%D1%8D%D1%86%D1%8D%D0%BD%D0%B7%D1%96%D1%8F_%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D1%83:_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88._%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%87%D1%8B_%D0%B4%D1%83%D1%85._1812,_1831,_1863_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5.html |date=26 лютага 2020 }}. Рэцэнзія на кнігу «Паўстанчы дух. 1812, 1831, 1863 гады на Лідчыне». — 2018. — 3 красавіка.
* ''Сяргей Чыгрын''. [https://czasopis.pl/ljeanid-lauresz-haczu-realizavac-raniej-zadumanaje/ Леанід Лаўрэш: «Хачу рэалізаваць раней задуманае…»] // Czasopis. — 2019. — № 9(327). — С. 16—18.
* ''Сяргей Чыгрын''.  Гісторыка-краязнаўчы сайт «Павет» працуе 20 гадоў {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230406171039/https://www.racyja.com/kultura/gistoryka-krayaznauchy-sajt-pavet-p/ |date=6 красавіка 2023 }}
*  Героі Шэксьпіра ў Лідзкім замку. 9 будынкаў аднаго з найстарэйшых гарадоў Беларусі 
* Краўцэвіч Аляксандр. «Шпацыры па старой Лідзе»: выдатны дапаможнік для турыстаў і даследчыкаў!
* ''Комягина Ольга''  Небанальная история Лиды. Как связаны Петр I и тараканы, «непатрэбныя» туалеты и министр {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200526073143/https://news.tut.by/culture/674768.html |date=26 мая 2020 }} // TUT.BY
* ''Трефилов Сергей'' [https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/lauresh/0077/%D0%A1%D0%B5%D0%BA%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%8B_%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%B2_%D0%9B%D0%B8%D0%B4%D0%B5.html Секреты улицы Советской в Лиде: Своя «Американка», Фарный костел с соломенной крышей и казино] // Комсомольская Правда
* [http://zviazda.by/be/news/20200304/1583301603-shpacyry-pa-staroy-lidze Шпацыры па старой Лідзе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200306091737/http://zviazda.by/be/news/20200304/1583301603-shpacyry-pa-staroy-lidze |date=6 сакавіка 2020 }} // Маладосць
* Что пишут лидские авторы и где их почитать: Леонид Лавреш // Принёманские вести. — 2022. — 3 марта. — С. 4.
* [https://www.livelib.ru/review/2997811-shpatsyry-pa-staroj-lidze-leanid-laresh Леанід Лаўрэш. Шпацыры па старой Лідзе — рецензия Osman_Pasha] // livelib.ru — 2022. — 1 кастрычніка.
* ''Марозава С. В.'' [https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/lauresh/5/%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4%D1%83_%D0%BB%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88%D1%83_-_60_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E.html Леаніду Лаўрэшу — 60 гадоў // Наша слова.pdf № 9 (61), 1 сакавіка 2023.]
* ''Чыгрын Сяргей''. Плён працы Леаніда Лаўрэша // Краязнаўчая газета. 2023. 3 сакавіка.
* ''Марозава С. В.'' [https://www.academia.edu/98903404/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D0%A1_%D0%92_%D0%9B%D1%8E%D0%B4%D0%B7%D1%96_%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D0%A1%D0%B0%D0%9F%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2023_64_%D1%81 Людзі культуры Гродзеншчыны: Леанід Лаўрэш.] — Гродна : ЮрСаПрынт, 2023.
* ''Чыгрын Сяргей''. Кніга, прысвечаная лідскаму краязнаўцу // Краязнаўчая газета. № 25(942), ліпень 2023.
* {{крыніцы/Сучасныя беларускія даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага|ЛАЎРЭШ Леанід Лявонцьевіч|146—147}}
* ''Марозава С. В.'' [https://www.academia.edu/104730167/%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_1_101_ Пра Леаніда Лаўрэша. 60 гадоў з дня нараджэння] // Лідскі Летапісец. 2023. № 1(101). С. 27-43.
* [https://www.academia.edu/127871351/%D0%9E%D1%82_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%B5%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B4%D0%BE_%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%B9_%D0%B2_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B3%D0%BE_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0_%D0%BF%D1%83%D1%82%D1%8C_%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8F_%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%9B%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B0_%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B8%D0%B5_%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8_2024_17_1304_25_%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8F_%D0%A1_1_4 От солнечных часов до многочисленных открытий в истории нашего города: путь лидского исследователя Леонида Лавреша] // Принемансие вести. — 2024. — 25 апреля. — С. 1; 4.
* ''Суднік Станіслаў''. Вынік шматгадовай працы // Наша слова.pdf № 42 (146), 16 кастрычніка 2024.
* ''Грынкевіч Яраслаў''. [https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/lauresh/5_3c/%D1%81%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8D%D1%87%D0%B0_%D0%B7_%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BC_%D1%83_%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B5.html Сустрэча з пісьменнікам у роднай школе] // Наша слова.pdf № 48 (152), 27 лістапада 2024.
* ''Зенюкевіч Тамара''. [https://www.academia.edu/145813034/%D0%97%D0%B5%D0%BD%D1%8E%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A7%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D0%B0_%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BA%D0%B0%D1%85_%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8D%D1%87%D0%B0_%D0%B7_%D0%BB%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BC_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_1_210_6_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%8F_2026 'Чарговая гісторыя, сабраная па дробках'. Сустрэча з лідскім пісьменнікам]{{Недаступная спасылка}} // Наша слова.pdf № 1 (210), 6 студзеня 2026.
* ''Штых Ала''. [https://www.academia.edu/146240043/%D0%A8%D1%82%D1%8B%D1%85_%D0%90%D0%BB%D0%B0_%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8D%D1%87%D0%B0_%D0%B7_%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BC_%D1%83_%D0%BB%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D1%8F%D1%80%D0%BD%D1%96_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_3_212_21_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%8F_2026 Сустрэча з пісьменнікам у лідскай кавярні 'Моманты'] // Наша слова.pdf № 3 (212), 21 студзеня 2026.
* ''Кішык Ю. Н.'' [https://www.academia.edu/162473826/%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%8B%D0%BA_%D0%AE_%D0%9D_%D0%A0%D1%8D%D1%86%D1%8D%D0%BD%D0%B7%D1%96%D1%8F_%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D1%83_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4%D0%B0_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88%D0%B0_%D0%A8%D0%BF%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%80%D1%8B_%D0%BF%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B9_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D0%B5_ Рэцэнзія на кнігу Леаніда Лаўрэша &quot;Шпацыры па старой Лідзе&quot;] // Наша слова.pdf № 5 (214), 4 лютага 2026.
*[https://www.radiomaria.by/news/2650-shto-pachytats-farny-kastsjol-u-lidze Радыё Марыя. Што пачытаць? &quot;Фарны касцёл у Лідзе&quot;]

== Спасылкі ==


{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Лаўрэш Леанід Лявонцьевіч}}
[[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]]</text>
      <sha1>f9isz91uevyjb3up4wks5o73cxcubte</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>KFC</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172748</id>
    <revision>
      <id>5181211</id>
      <parentid>4917805</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T16:32:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mikhail2228</username>
        <id>138078</id>
      </contributor>
      <comment>/* KFC у Беларусі */</comment>
      <origin>5181211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6373" sha1="7hsqk2857e2zdfghzr5enbtqn3nrpg1" xml:space="preserve">{{Картка кампаніі
| назва = KFC
| тып = [[Даччынае таварыства]], цалкам належнае [[матчына кампанія|матчынай кампаніі]]
| лістынг на біржы = 
| дэвіз = sogood
| заснавана = 1952
| размяшчэнне = {{сцяг ЗША}} [[Луісвіл]] ([[ЗША]])
| ключавыя фігуры = Роджэр Ітан (прэзідэнт)
| галіна = [[Грамадскае харчаванне]]
| прадукцыя = [[Фаст-фуд]]
| абарот = $5 млрд
| аперацыйны прыбытак = 
| чысты прыбытак = $520,3 млн (2007)
| колькасць супрацоўнікаў = 24 тыс. чалавек (2007 год)
| колькасць рэстаранаў = 16 тыс. з іх у ЗША 5.200 рэстаранаў
| матчына кампанія = [[Yum! Brands]]
| сайт = http://kfc.com
}}
'''KFC''' — амерыканская сетка [[кафэ]] грамадскага харчавання, якая спецыялізуюцца на стравах з курыцы. Заснавана ў 1952 годзе [[Палкоўнік Сандэрс|Харландам Сандэрсам]] пад назвай ''Kentuсky Fried Chiken''. У 1991 годзе брэнд скараціў назву да абрэвіятуры KFC. З 1997 года сетка належыць буйной рэстараннай кампаніі ''Yum! Brands'', якая валодае таксама такімі брэндамі як [[Pizza Hut]] і [[Taco Bell]]. Станам на 2024 года сетка KFC прадстаўлена ў 110 краінах свету — гэта больш за 16 000 кропак, у якіх штодня абслугоўваюцца каля 12.000.000 кліентаў. Галоўны офіс знаходзіцца ў [[Луісвіл|Луісвілі]], [[Кентукі|штат Кентукі]].

== Дзейнасць ==
[[Файл:KFC worldmap.svg|міні|313x313пкс|Краіны, дзе ёсць кафэ KFC.]]
KFC — даччынае прадпрыемства Yum! Brands, адной з найбуйнейшых рэстаранных кампаній у свеце. У 2013 годзе аб’ём продажу KFC склаў 23 млрд $. Штаб-кватэра KFC размяшчаецца па адрасе Гардынар-Лэйн, 1441 у горадзе [[Луісвіл]]е, [[Кентукі|штат Кентукі]]. У штаб-кватэры размяшчаюцца офісы кіраўнікоў кампаніі, а таксама яе даследчы аддзел. Карпаратыўны адрас кампаніі — Норт-Орандж-стрыт, 1209, [[Уілмінгтан (Дэлавэр)|Уілмінгтан]], [[Дэлавэр|штат Дэлавэр]].

4563 гандлёвыя кропкі KFC размешчаны ў [[Кітай|КНР]], 4491 — у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], астатнія 9821 рассеяны па ўсім свеце. Пункты продажу могуць знаходзіцца як ва ўласнасці канцэсіянераў, так і непасрэдна ва ўласнасці кампаніі; на долю KFC прыпадаюць 11 % гандлёвых кропак.

У афармленні многіх рэстаранаў прысутнічае малюнак палкоўніка Сандэрса. Частка кафэ абсталявана акном для выдачы заказаў кіроўцам аўтамабіляў і іншых транспартных сродкаў. Паслуга дастаўкі даступная толькі ў некаторых рэгіёнах. Часам замест паўнавартаснага кафэ прадукцыя KFC прадаецца ў кіёсках. Падобная сітуацыя характэрная для гандлёвых кропак на заправачных станцыях, стадыёнах, у крамах каля дома, парках забаў і навучальных установах, то-бок там, дзе стварэнне буйнога кафэ немагчыма або непрактычна. Сярэдні гадавы аб’ём продажу, якія прыпадае на адну кропку, у 2013 годзе склаў 1,2 млн $. Гандлёвая кропка абслугоўвае ў сярэднім 250 заказаў у дзень, прычым вялікая іх частка прыпадае на двухгадзінны пікавы перыяд.

Першачарговую адказнасць за аперацыі кампаніі нясе генеральны дырэктар Yum! Дэвід Новак, пасада прэзідэнта Yum! займае Рычард Т. Каруччы, а аперацыйным кіраваннем мацярынскай кампаніі загадвае Роджэр Ітан. Кітайскай дзейнасцю Yum! кіруе Сэм Су; генеральным дырэктарам KFC з’яўляецца Муктэш Пант.

=== KFC у Беларусі ===
Першы рэстаран KFC у Беларусі адкрыўся ў 2015 годзе на выхадзе з метро «[[Каменная Горка (станцыя метро)|Каменная Горка]]».&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://dosug.by/news/na_kamennoy_gorke_otkrylsya_pervyy_v_belarusi_restoran_kfc.html|title=На Каменной горке открылся первый в Беларуси ресторан KFC|website=DOSUG.BY|access-date=2024-08-29}}&lt;/ref&gt; Уладальнікам франшызы стала беларуская кампанія «БелФудСэрвіс».

Станам на  жніўня 2026 года, у Беларусі 94 рэстаранаў KFC.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{commonscat-inline|Kentucky Fried Chicken|KFC}}
* [http://www.kfc.com Афіцыйны сайт кампаніі] {{ref-en}}

{{Сеткі рэстаранаў фастфуду ў ЗША}}
{{ВС}}

[[Катэгорыя:Сеткі хуткага харчавання]]
[[Катэгорыя:Сеткі рэстаранаў]]</text>
      <sha1>7hsqk2857e2zdfghzr5enbtqn3nrpg1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181340</id>
      <parentid>5181211</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T07:21:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* KFC у Беларусі */</comment>
      <origin>5181340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6391" sha1="87y2zj4h0bfdb9m2lvym9sxtj2uebba" xml:space="preserve">{{Картка кампаніі
| назва = KFC
| тып = [[Даччынае таварыства]], цалкам належнае [[матчына кампанія|матчынай кампаніі]]
| лістынг на біржы = 
| дэвіз = sogood
| заснавана = 1952
| размяшчэнне = {{сцяг ЗША}} [[Луісвіл]] ([[ЗША]])
| ключавыя фігуры = Роджэр Ітан (прэзідэнт)
| галіна = [[Грамадскае харчаванне]]
| прадукцыя = [[Фаст-фуд]]
| абарот = $5 млрд
| аперацыйны прыбытак = 
| чысты прыбытак = $520,3 млн (2007)
| колькасць супрацоўнікаў = 24 тыс. чалавек (2007 год)
| колькасць рэстаранаў = 16 тыс. з іх у ЗША 5.200 рэстаранаў
| матчына кампанія = [[Yum! Brands]]
| сайт = http://kfc.com
}}
'''KFC''' — амерыканская сетка [[кафэ]] грамадскага харчавання, якая спецыялізуюцца на стравах з курыцы. Заснавана ў 1952 годзе [[Палкоўнік Сандэрс|Харландам Сандэрсам]] пад назвай ''Kentuсky Fried Chiken''. У 1991 годзе брэнд скараціў назву да абрэвіятуры KFC. З 1997 года сетка належыць буйной рэстараннай кампаніі ''Yum! Brands'', якая валодае таксама такімі брэндамі як [[Pizza Hut]] і [[Taco Bell]]. Станам на 2024 года сетка KFC прадстаўлена ў 110 краінах свету — гэта больш за 16 000 кропак, у якіх штодня абслугоўваюцца каля 12.000.000 кліентаў. Галоўны офіс знаходзіцца ў [[Луісвіл|Луісвілі]], [[Кентукі|штат Кентукі]].

== Дзейнасць ==
[[Файл:KFC worldmap.svg|міні|313x313пкс|Краіны, дзе ёсць кафэ KFC.]]
KFC — даччынае прадпрыемства Yum! Brands, адной з найбуйнейшых рэстаранных кампаній у свеце. У 2013 годзе аб’ём продажу KFC склаў 23 млрд $. Штаб-кватэра KFC размяшчаецца па адрасе Гардынар-Лэйн, 1441 у горадзе [[Луісвіл]]е, [[Кентукі|штат Кентукі]]. У штаб-кватэры размяшчаюцца офісы кіраўнікоў кампаніі, а таксама яе даследчы аддзел. Карпаратыўны адрас кампаніі — Норт-Орандж-стрыт, 1209, [[Уілмінгтан (Дэлавэр)|Уілмінгтан]], [[Дэлавэр|штат Дэлавэр]].

4563 гандлёвыя кропкі KFC размешчаны ў [[Кітай|КНР]], 4491 — у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], астатнія 9821 рассеяны па ўсім свеце. Пункты продажу могуць знаходзіцца як ва ўласнасці канцэсіянераў, так і непасрэдна ва ўласнасці кампаніі; на долю KFC прыпадаюць 11 % гандлёвых кропак.

У афармленні многіх рэстаранаў прысутнічае малюнак палкоўніка Сандэрса. Частка кафэ абсталявана акном для выдачы заказаў кіроўцам аўтамабіляў і іншых транспартных сродкаў. Паслуга дастаўкі даступная толькі ў некаторых рэгіёнах. Часам замест паўнавартаснага кафэ прадукцыя KFC прадаецца ў кіёсках. Падобная сітуацыя характэрная для гандлёвых кропак на заправачных станцыях, стадыёнах, у крамах каля дома, парках забаў і навучальных установах, то-бок там, дзе стварэнне буйнога кафэ немагчыма або непрактычна. Сярэдні гадавы аб’ём продажу, якія прыпадае на адну кропку, у 2013 годзе склаў 1,2 млн $. Гандлёвая кропка абслугоўвае ў сярэднім 250 заказаў у дзень, прычым вялікая іх частка прыпадае на двухгадзінны пікавы перыяд.

Першачарговую адказнасць за аперацыі кампаніі нясе генеральны дырэктар Yum! Дэвід Новак, пасада прэзідэнта Yum! займае Рычард Т. Каруччы, а аперацыйным кіраваннем мацярынскай кампаніі загадвае Роджэр Ітан. Кітайскай дзейнасцю Yum! кіруе Сэм Су; генеральным дырэктарам KFC з’яўляецца Муктэш Пант.

=== KFC у Беларусі ===
Першы рэстаран KFC у Беларусі адкрыўся ў 2015 годзе на выхадзе з метро «[[Каменная Горка (станцыя метро)|Каменная Горка]]».&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://dosug.by/news/na_kamennoy_gorke_otkrylsya_pervyy_v_belarusi_restoran_kfc.html|title=На Каменной горке открылся первый в Беларуси ресторан KFC|website=DOSUG.BY|access-date=2024-08-29}}&lt;/ref&gt; Уладальнікам франшызы стала беларуская кампанія «БелФудСэрвіс».

Станам на жнівень 2026 года, у Беларусі 94 рэстаранаў KFC{{Няма АК}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{commonscat-inline|Kentucky Fried Chicken|KFC}}
* [http://www.kfc.com Афіцыйны сайт кампаніі] {{ref-en}}

{{Сеткі рэстаранаў фастфуду ў ЗША}}
{{ВС}}

[[Катэгорыя:Сеткі хуткага харчавання]]
[[Катэгорыя:Сеткі рэстаранаў]]</text>
      <sha1>87y2zj4h0bfdb9m2lvym9sxtj2uebba</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хіджаз</title>
    <ns>0</ns>
    <id>177273</id>
    <revision>
      <id>5181071</id>
      <parentid>4754366</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T12:42:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Krateven</username>
        <id>65271</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>{{Бібліяінфармацыя}}</comment>
      <origin>5181071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3362" sha1="58grf9mi067pou9u230gqznvwm4hz1p" xml:space="preserve">[[Файл:Hijaz.png|thumb|right|Хіджаз — рэгіён Саудаўскай Аравіі акрэслены чырвоным, Каралеўства Хіджаз у 1923 годзе пазначана зялёным колерам]]
'''Хіджаз''' ({{lang-ar|الحجاز}} ''al-Ḥiǧāz'', {{lang-es|Hiyaz}} — бар’ер) — рэгіён у заходняй частцы сучаснай [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]]. Размешчаны ўздоўж [[Чырвонае мора|Чырвонага мора]] ад [[Хакл]]а ў заліве [[заліў Акаба|Акаба]] да [[Джызан]]а. Гістарычнае месца ўзнікнення [[іслам]]у — тут знаходзяцца свяшчэнныя гарады мусульман [[Мекка]] і [[Медына|Медзіна]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[Джыда]]. З [[Арабская мова|арабскай]] «Хіджаз» перакладаецца як «бар’ер», у сэнсе размежавання [[Неджд]]а на ўсходзе ад [[Тыхама|Тыхамы]] на захадзе.

Гістарычна частка Хіджаза была ў складзе рымскай правінцыі [[Камяністая Аравія|Аравія]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.saudiaramcoworld.com/issue/200103/well.of.good.fortune.htm|title=Well of Good Fortune|first=Piney|last=Kesting|work=[[Saudi Aramco]]|date=May/June 2001|accessdate=2007-03-20|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HpZy0AjV?url=http://www.saudiaramcoworld.com/issue/200103/well.of.good.fortune.htm|archivedate=3 ліпеня 2013|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У 1519—1916 гадах Хіджаз уваходзіў у склад правінцыі [[Егіпет]] [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]. У 1916 годзе [[Саід Хусейн бін Алі]] абвясціў незалежнасць [[Каралеўства Хіджаз|Хіджаза]]. Але ў 1924 Хіджаз быў захоплены Недждам пад кіраўніцтвам [[Абдэль Азіз ібн Сауд]]а, пры гэтым утворана [[Каралеўства Неджда і Хіджаза]]. У 1932 годзе ўвайшоў у склад Саудаўскай Аравіі.

Агульная плошча складае 300 тыс. км². Колькасць ападкаў 100—300 мм. Хіджаз размешчаны ўздоўж [[Вялікая рыфтавай даліна|Вялікай рыфтавай даліны]], у пустынным рэгіёне, вядомым цёмным, вулканічным пяском. У рэгіёне размешчаны горы [[Сарават]], якія аддзяляюць Неджд ад Тыхама, найвышэйшы пункт якіх 2446 м.

== Гл. таксама ==
* [[Хіджазская мова]]
* [[Хіджазская чыгунка]]
* [[Каралеўства Хіджаз]]

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* {{з|ВСЭ|http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00086/56000.htm}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Геаграфія Саудаўскай Аравіі]]
[[Катэгорыя:Хіджаз| ]]</text>
      <sha1>58grf9mi067pou9u230gqznvwm4hz1p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ФК Тарпеда-БелАЗ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180741</id>
    <revision>
      <id>5181277</id>
      <parentid>5180731</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T20:18:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Reteeeee 3133</username>
        <id>132326</id>
      </contributor>
      <comment>/* «Тарпеда-БелАЗ-2» */</comment>
      <origin>5181277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38635" sha1="7bvukimuvrjxpxyfe5evumsyvhd9qt5" xml:space="preserve">{{Футбольны клуб
|Назва           = Тарпеда-БелАЗ
|Лагатып         = TorpedoZhodinoLogo.png
|ШырыняЛагатыпа  = 210px
|ПоўнаяНазва     = ТАА «Футбольны клуб „Тарпеда-БелАЗ“»
|Мянушкі         = «аўтазаводцы», «чорна-белыя», «жодзінцы»
|Горад           = [[Жодзіна]], [[Беларусь]]
|Заснаваны       = [[1961]]
|Стадыён         = «[[Тарпеда (стадыён, Жодзіна)|Тарпеда]]»
|Умяшчальнасць   = 6524
|Кіраўнік        = Станіслаў Вазняк
|ПасадаКіраўніка = Дырэктар
|Трэнер          = [[Аляксей Бага]]
|Чэмпіянат       = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]]
|Сезон           = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]]
|Месца           = 6 месца
|Сайт            = http://torpedo-belaz.by

| pattern_la1  = _adidascondivot22wb
| pattern_b1   = _adidascondivot22wb
| pattern_ra1  = _adidascondivot22wb
| pattern_sh1  = _adidaswhite
| pattern_so1  = _color_3_stripes_black
| leftarm1     = ffffff
| body1        = ffffff
| rightarm1    = ffffff
| shorts1      = 000000
| socks1       = ffffff
| pattern_la2  = _adidascondivo22bw
| pattern_b2   = _adidascondivo22bw
| pattern_ra2  = _adidascondivo22bw
| pattern_sh2  = _adidascondivo20ww
| pattern_so2  = _3_stripes_white
| leftarm2     = FFFFFF
| body2        = FFFFFF
| rightarm2    = FFFFFF
| shorts2      = FFFFFF
| socks2       = 000000
}}
'''«Тарпеда-БелАЗ»''' — [[Беларусь|беларускі]] футбольны клуб з горада [[Жодзіна]], заснаваны ў [[1961]] годзе. З 1992 года ўдзельнічае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]] (акрамя 1994—2001 гадоў). Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2016, 2023).

== Гісторыя ==
Каманда была заснавана ў [[1961]] годзе, на базе [[Беларускі аўтамабільны завод|Беларускага аўтамабільнага завода]]. Першапачаткова мела назву «Ракета». Першы матч у гісторыі футбольны клуб з Жодзіна правёў 6 мая 1962 года. У [[Мінск]]у аўтазаводцам супрацьстаяла моцная каманда «Гвардзеец». Сустрэча праходзіла ў роўнай барацьбе, аднак перамогу атрымалі гаспадары — 3:2. Менавіта гэты паядынак і стаў адпраўным пунктам у гісторыі каманды.

Адраджэнне калектыву звязана з імем [[Якаў Міхайлавіч Шапіра|Якава Шапіры]], трэнера, які вывеў «аўтабудаўнікоў» у вышэйшы дывізіён у 2001 годзе.

У 2012 годзе клуб заняў апошняе месца ў Вышэйшай лізе і патрапіў у стыкавыя матчы з «[[ФК Гарадзея|Гарадзеяй]]», што заняла другое месца ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Першай лізе]]. У першым матчы «Тарпеда» саступіла з лікам 0:1, але ў другім здолела ўзяць рэванш — 4:0 — і захавала месца ў эліце.

У верасні 2019 года галоўным трэнерам жодзінскай каманды стаў [[Юрый Пунтус]], які ў 2020 годзе здолеў прывесці клуб да яго першых у гісторыі бронзавых медалёў чэмпіянату Беларусі.

=== 2021 год ===
У пачатку [[Сезон 2021 ФК Тарпеда-БелАЗ|2021 года]] фан-рух клуба адмовіўся падтрымліваць клуб, пакуль у краіне працягваюцца палітычныя судовыя справы, збіццё і забойства людей за ўласныя меркаванні&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://sport.tut.by/news/football/720682.html|title = Фанаты белорусских футбольных клубов массово объявляют о бойкоте матчей|date = 2021-02-28|work = [[TUT.BY]]|language = ru|access-date = 2021-02-28|archive-url = https://web.archive.org/web/20210228190551/https://sport.tut.by/news/football/720682.html|archive-date = 2021-02-28|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.

У кваліфікацыі [[Ліга канферэнцый УЕФА 2020/2021|Лігі канферэнцый УЕФА 2020/2021]] клуб сустракаўся з дацкім «[[ФК Капенгаген|Капенгагенам]]». Праз міжнародныя санкцыі і [[Інцыдэнт з рэйсам Ryanair 4978#Наступствы|паветраную блакаду]] «Тарпеда-БелАЗ» вымушана было правесці хатнюю гульню па-за межамі Беларусі. Першапачаткова разглядаўся варыянт з [[Тула|тульскім]] стадыёнам «[[Арсенал (стадыён, Тула)|Арсенал]]», аднак жодзінцам адмовілі, праз што хатняя гульня прайшла на стадыёне «[[Цэнтральны (стадыён, Казань)|Цэнтральны]]» ў горадзе [[Казань]], дзе каманда прайграла з лікам 0:5.

Сезон у чэмпіянаце Беларусі атрымаўся няўдалым, каманда хутка апынулася ў ніжняй палове табліцы. У ліпені 2021 года Пунтус пакінуў пасаду галоўнага трэнера, якую заняў яго памочнік [[Сяргей Зяневіч]]. Трохі палепшыўшы вынікі ў другой палове сезона, жодзінская каманда фінішавала на восьмым месцы.

=== 2022 год ===
Сезон 2022 жодзінская каманда пачала пад кіраўніцтвам новага трэнера [[Дзмітрый Молаш|Дзмітрыя Молаша]]. Старт чэмпіянату атрымаўся няўдалым — каманда пацярпела паразы ў першых трох матчах, але неўзабаве выправіла становішча і апынулася ў сярэдзіне табліцы. Добрая гульня ў другой палове сезона дазваляла змагацца за больш высокія месцы, аднак няўпэўнены фініш пакінуў жодзінцаў на восьмым радку.

=== 2023 год ===
У 2023 годзе «Тарпеда-БелАЗ» добра пачало чэмпіянат, хутка апынуўшыся сярод лідараў у табліцы. 28 мая 2023 года клуб у другі раз здабыў Кубак Беларусі, перайграўшы ў фінале барысаўскі [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] (2:0). Дзякуючы гэтаму жодзінцы атрымалі месца ў Лізе канферэнцый УЕФА, дзе, аднак, адразу саступілі кіпрскаму [[ФК АЕК Ларнака|АЕКу]] і выбылі з далейшага розыгрышу. У чэмпіянаце праз шматлікія нічыі «Тарпеда-БелАЗ» хутка перастала прэтэндаваць на чэмпіёнства, аднак працягвала прэтэндаваць на бронзавыя медалі і ў выніку фінішавала на трэцім месцы, другі раз у гісторыі заваяваўшы медалі айчыннага чэмпіянату.

== Папярэднія назвы ==
* 1961—1967: «Ракета»
* 1967—1969: «Аўтазаводзец»
* 1969—1988: «Тарпеда»
* 1989—1992: «БелАЗ»
* 1992—2010: «Тарпеда»
* з 2011: «Тарпеда-БелАЗ»

== Дасягненні ==

=== БССР ===
* {{Зл}} [[Чэмпіянат БССР па футболе|Чэмпіён БССР]] (4): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1970|1970]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1971|1971]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1980|1980]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1981|1981]]
* {{Ср}} Срэбраны прызёр [[Чэмпіянат БССР па футболе|чэмпіянату БССР]] (2): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1972|1972]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1985|1985]]
* {{Бр}} Бронзавы [[Чэмпіянат БССР па футболе|чэмпіянату БССР]] (2): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1975|1975]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1982|1982]]
* Уладальнік [[Кубак БССР па футболе|Кубка БССР]] (8): [[Кубак БССР па футболе 1969|1969]], [[Кубак БССР па футболе 1971|1971]], [[Кубак БССР па футболе 1972|1972]], [[Кубак БССР па футболе 1977|1977]], [[Кубак БССР па футболе 1978|1978]], [[Кубак БССР па футболе 1981|1981]], [[Кубак БССР па футболе 1982|1982]], [[Кубак БССР па футболе 1983|1983]]

=== Рэспубліка Беларусь ===
* {{Бр}} Бронзавы [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|чэмпіянату Беларусі]] (3): [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|2020]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|2023]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|2024]]
* Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|2016]], [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|2023]]
* Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|2001]]
* Самая буйная перамога — 7:1 («[[ФК Смаргонь|Смаргонь]]», 2021).
* Самая буйная параза — 1:8 («[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» Мінск, 1992; «[[ФК Дынама-93 Мінск|Беларусь]]» Мінск, 1992/93).

== Цяперашні склад ==
''Станам на жнівень 2026 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Основной состав|url=http://torpedo-belaz.by/team/osnovnoy-sostav/|work=Афіцыйны сайт «Тарпеда-БелАЗ»|date=|access-date=2024-03-28|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

{{Склад}}
{{Ігрок|1|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Сяргей Ігнатовіч]]||1992}}
{{Ігрок|25|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Цімафей Юрасаў]]||2003}}
{{Ігрок|99|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Макар Масленікаў||2007}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок|3|{{Сцяг|Украіна}}|Аб|Яўген Чагавец||1998}}
{{Ігрок|4|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Уладзімір Манаеў||2004}}
{{Ігрок|6|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Кірыл Прамудраў]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1992}}
{{Ігрок|13|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Аляксей Залескі]]||1994}}
{{Ігрок|19|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Ілья Руцкі]]||1999}}
{{Ігрок|20|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Рыгор Марцьянаў]]||2002}}
{{Ігрок|22|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Захар Баранок||2006}}
{{Ігрок|66|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Арсеній Агееў|у арэндзе з «[[ФК Лакаматыў Масква|Лакаматыва]]»|2004}}
{{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Міхайрын||2005}}
{{Ігрок|96|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Уладзіслаў Мялько||2004}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок|2|{{Сцяг|Кот-д'Івуар}}|ПА|Ламін Махамед Бамба||2005}}
{{Падзел складу}}
{{Ігрок|7|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Арцём Быкаў]]||1992}}
{{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Будзько||2004}}
{{Ігрок|10|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Цімафей Шаркоўскі]]||2004}}
{{Ігрок|11|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Аляксандр Ламавіцкі||1998}}
{{Ігрок|14|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Міхаіл Ладуцька||2004}}
{{Ігрок|15|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Раман Жалезны||2004}}
{{Ігрок|18|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Мікіта Корзун]]||1995}}
{{Ігрок|27|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Гаявы||2002}}
{{Ігрок|30|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Вадзім Пабудзей]]||1994}}
{{Ігрок|68|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Даніла Жульпа||2004}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок|9|{{Сцяг|Арменія}}|Нап|Грэнік Петрасян||2001}}
{{Ігрок|16|{{Сцяг|Нігерыя}}|Нап|Наджы Агба||2006}}
{{Ігрок|29|{{Сцяг|Нігерыя}}|Нап|Стэфан Альфрэд||1997}}
{{Ігрок|89|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Аляксандр Французаў]]|у арэндзе з «[[ФК Лакаматыў Масква|Лакаматыва]]»|2004}}
{{Канец складу}}

=== Ігракі ў арэндзе ===
{{Склад}}
{{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Уладзіслаў Кролік|у «[[ФК Нафтан|Нафтане]]» да снежня 2026 года|2005}}
{{Ігрок|21|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Вадзім Кісялёў|у «Юні Ікс Лабс» да снежня 2026 года|2005}}
{{Канец складу}}

=== Трэнерскі штаб ===
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксей Бага]] (нар. 1981) — галоўны трэнер
* {{Сцяг|Беларусь}} Алег Чарнуха (нар. 1974) — начальнік каманды
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Тарасенка]] (нар. 1981) — старшы трэнер
* {{Сцяг|Беларусь}} Уладзімір Нявінскі (нар. 1973) — трэнер
* {{Сцяг|Беларусь}} Яўген Крэсік (нар. 1993) — трэнер
* {{Сцяг|Беларусь}} Уладзімір Чарнуха (нар. 1995) — трэнер
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Уладзімір Гаеў]] (нар. 1977) — трэнер брамнікаў

=== «Тарпеда-БелАЗ-2» ===
У сезоне 2026 рэзервовая каманда пад назвай «Тарпеда-БелАЗ-2» выступае ў [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лізе]]
{{Склад}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Арсеній Кітаеў||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Назар Чыж||2006}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Максім Вішнякоў||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Гардзей Кавалеўскі||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Аляксандр Кароткі||2006}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Дзмітрый Маклак||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Вячаслаў Астроўскі||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Іван Садоўскі||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Серада||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Аляксандр Фамін||2007}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Станіслаў Бальцэвіч||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Кірыл Бязрукаў||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Павел Бязрукаў||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Канстанцін Багдановіч||2006}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Яраслаў Голубеў||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Адрыян Каралёў||2008}}
{{Падзел складу}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Арсеній Стануль||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Мікіта Чалей||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Чаркас||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Дзмітрый Чаркас||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Яроцкі||2006}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Платон Каролік||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Мікіта Матусевіч||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Уладзіслаў Налівайка||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Уладзіслаў Скаўпнёў||2006}}
{{Канец складу}}

=== Трэнерскі штаб «Тарпеда-БелАЗ-2» ===
* {{Сцяг|Беларусь}} Дзяніс Каролік (нар. 1979) — галоўны трэнер
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Гранькоў]] (нар. 1978) — трэнер
* {{Сцяг|Беларусь}} Аляксандр Чаркас (нар. 1989) — трэнер брамнікаў

== Статыстыка выступленняў ==

=== Чэмпіянат і Кубак Беларусі ===
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=70|Сезон
!width=150|Ліга
!width=30|{{Comment|М|Месца}}
!width=30|{{Comment|Г|Гульняў}}
!width=30|{{Comment|В|Перамогі}}
!width=30|{{Comment|Н|Нічыі}}
!width=30|{{Comment|П|Паражэнні}}
!width=60|Галы
!width=45|Ачкі
!width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]]
!width=200|Заўвагі
|-
| 1992 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Першая]] (Д1) || '''13''' || 15 || 5 || 0 || 10 || &lt;nowiki&gt;13–31&lt;/nowiki&gt; || '''10''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/16 фіналу]] ||
|-
| 1992/93 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Першая]] (Д1) || '''17''' || 32 || 2 || 4 || 26 || &lt;nowiki&gt;17–68&lt;/nowiki&gt; || '''8''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]]
|-
| 1993/94 ||style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Другая]] (Д2) || '''8''' || 28 || 8 || 10 || 10 || &lt;nowiki&gt;24–29&lt;/nowiki&gt; || '''26''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1993/1994|1/8 фіналу]] ||
|-
| 1994/95 ||style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Другая]] (Д2) || '''10''' || 30 || 11 || 6 || 13 || &lt;nowiki&gt;37–35&lt;/nowiki&gt; || '''28''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|1/16 фіналу]] ||
|-
| 1995 ||style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Другая]] (Д2) || '''11''' || 14 || 3 || 6 || 5 || &lt;nowiki&gt;13–15&lt;/nowiki&gt; || '''15''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1/16 фіналу]] ||
|-
| 1996 ||style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Другая]] (Д2) || '''7''' || 24 || 8 || 9 || 7 || &lt;nowiki&gt;24–20&lt;/nowiki&gt; || '''33''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1/16 фіналу]] ||
|-
| 1997 ||style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Другая]] (Д2) || '''5''' || 30 || 14 || 8 || 8 || &lt;nowiki&gt;37–25&lt;/nowiki&gt; || '''50''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1/16 фіналу]] ||
|-
| 1998 ||style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Першая]] (Д2) || '''5''' || 30 || 15 || 10 || 5 || &lt;nowiki&gt;58–31&lt;/nowiki&gt; || '''55''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|1/16 фіналу]] || Змена назваў ліг
|-
| 1999 ||style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Першая]] (Д2) || '''7''' || 30 || 11 || 11 || 8 || &lt;nowiki&gt;55–43&lt;/nowiki&gt; || '''44''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|1/16 фіналу]] ||
|-
| 2000 ||style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Першая]] (Д2) || '''7''' || 30 || 13 || 6 || 11 || &lt;nowiki&gt;44–36&lt;/nowiki&gt; || '''45''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|1/16 фіналу]] ||
|-
| 2001 ||style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Першая]] (Д2) ||style=&quot;background:gold&quot;| '''1''' || 28 || 21 || 3 || 4 || &lt;nowiki&gt;56–13&lt;/nowiki&gt; || '''66''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]]
|-
| 2002 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 26 || 13 || 4 || 9 || &lt;nowiki&gt;38–27&lt;/nowiki&gt; || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|1/8 фіналу]] ||
|-
| 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 30 || 13 || 10 || 7 || &lt;nowiki&gt;44–25&lt;/nowiki&gt; || '''49''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|1/8 фіналу]] ||
|-
| 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 30 || 19 || 2 || 9 || &lt;nowiki&gt;57–28&lt;/nowiki&gt; || '''59''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|1/16 фіналу]] ||
|-
| 2005 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 26 || 14 || 5 || 7 || &lt;nowiki&gt;40–25&lt;/nowiki&gt; || '''47''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/8 фіналу]] ||
|-
| 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 26 || 7 || 9 || 10 || &lt;nowiki&gt;21–27&lt;/nowiki&gt; || '''30''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 26 || 11 || 10 || 5 || &lt;nowiki&gt;28–21&lt;/nowiki&gt; || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/16 фіналу]] ||
|-
| 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Вышэйшая]] (Д1) || '''13''' || 30 || 7 || 10 || 13 || &lt;nowiki&gt;25–36&lt;/nowiki&gt; || '''31''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|1/8 фіналу]] ||
|-
| 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 26 || 10 || 7 || 9 || &lt;nowiki&gt;31–22&lt;/nowiki&gt; || '''37''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|Фіналіст]] ||
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 33 || 7 || 7 || 19 || &lt;nowiki&gt;33–58&lt;/nowiki&gt; || '''28''' || rowspan=&quot;2&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|1/16 фіналу]] ||
|-
| Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць [[ФК СКВІЧ|СКВІЧа]], другой каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Першай лігі 2010]].}} || || 2 || 1 || 1 || 0 || &lt;nowiki&gt;3–1&lt;/nowiki&gt; || ||
|-
| 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 33 || 9 || 14 || 10 || &lt;nowiki&gt;37–41&lt;/nowiki&gt; || '''41''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|1/16 фіналу]] ||
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 2012 ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Вышэйшая]] (Д1) ||  '''11''' || 30 || 5 || 9 || 16 || &lt;nowiki&gt;17–39&lt;/nowiki&gt; || '''24''' ||rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|Паўфінал]] ||
|-
| Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць «[[ФК Гарадзея|Гарадзеі]]», другой каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Першай лігі 2012]].}} || || 2 || 1 || 0 || 1 || &lt;nowiki&gt;4–1&lt;/nowiki&gt; ||  ||
|-
| [[Сезон 2013 ФК Тарпеда-БелАЗ|2013]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 32 || 12 || 6 || 14 || &lt;nowiki&gt;33–38&lt;/nowiki&gt; || '''42''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|1/8 фіналу]] ||
|-
| [[Сезон 2014 ФК Тарпеда-БелАЗ|2014]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 32 || 13 || 11 || 8 || &lt;nowiki&gt;38–30&lt;/nowiki&gt; || '''50''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|1/16 фіналу]] ||
|-
| [[Сезон 2015 ФК Тарпеда-БелАЗ|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая]] (Д1) || '''7''' || 26 || 10 || 6 || 10 || &lt;nowiki&gt;31–29&lt;/nowiki&gt; || '''36''' ||style=&quot;background:gold&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Уладальнік]] ||
|-
| [[Сезон 2016 ФК Тарпеда-БелАЗ|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 13 || 9 || 8 || &lt;nowiki&gt;47–33&lt;/nowiki&gt; || '''48''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| [[Сезон 2017 ФК Тарпеда-БелАЗ|2017]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 14 || 9 || 7 || &lt;nowiki&gt;43–27&lt;/nowiki&gt; || '''51''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/8 фіналу]] ||
|-
| [[Сезон 2018 ФК Тарпеда-БелАЗ|2018]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 16 || 7 || 7 || &lt;nowiki&gt;36–18&lt;/nowiki&gt; || '''55''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|1/8 фіналу]] ||
|-
| [[Сезон 2019 ФК Тарпеда-БелАЗ|2019]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 30 || 13 || 6 || 11 || &lt;nowiki&gt;41–36&lt;/nowiki&gt; || '''45''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| 2020 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Вышэйшая]] (Д1) || style=&quot;background:#cc9966&quot;|'''3''' || 30 || 16 || 8 || 6 || &lt;nowiki&gt;55–37&lt;/nowiki&gt; || '''56''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|Паўфінал]] ||
|-
| 2021 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 10 || 6 || 14 || &lt;nowiki&gt;38–43&lt;/nowiki&gt; || '''36''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| 2022 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 11 || 10 || 9 || &lt;nowiki&gt;35–32&lt;/nowiki&gt; || '''43''' ||style=&quot;background:gold&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|Уладальнік]] ||
|-
| 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшая]] (Д1) || style=&quot;background:#cc9966&quot;|'''3''' || 28 || 12 || 13 || 3 || &lt;nowiki&gt;33–18&lt;/nowiki&gt; || '''49''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|Паўфінал]] ||
|-
| 2024 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|Вышэйшая]] (Д1) || style=&quot;background:#cc9966&quot;|'''3''' || 30 || 18 || 8 || 4 || &lt;nowiki&gt;45–21&lt;/nowiki&gt; || '''62''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2024/2025|Фіналіст]] ||
|-
| 2025 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|Вышэйшая]] (Д1) ||'''6''' || 30 || 13 || 10 || 7 || &lt;nowiki&gt;43–30&lt;/nowiki&gt; || '''49''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2025/2026|Чвэрцьфінал]] ||
|-
|}

{{notelist-ua}}

=== Еўракубкі ===
Дэбют клуба ў еўракубках адбыўся 1 ліпеня 2010 года: у першым кваліфікацыйным раўндзе Лігі Еўропы УЕФА 2010/11 жодзінцы (якія трапілі ў турнір у як фіналісты Кубка) упэўнена перамаглі ісландскі «[[ФК Фюлкір|Фюлкір]]», але ў другім саступілі клубу [[ОФК Бялград|ОФК]] з Сербіі.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Сезон
! Кубак
! Раўнд
! colspan=2|Клуб
! Першыя матчы
! Матчы ў адказ
! colspan=2|Вынік
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Ліга Еўропы УЕФА 2010/2011|2010/2011]]
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Ісландыя}}
|[[ФК Фюлкір|Фюлкір (Рэйк’явік)]]
|align=&quot;center&quot;|3:0 ({{Comment|Х|Хатні}})
|align=&quot;center&quot;|3:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|'''6:1'''||[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]]
|-
|2 к/р
|{{Сцяг|Сербія}}
|[[ОФК Бялград|ОФК (Бялград)]]
|align=&quot;center&quot;|2:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|0:1 ({{Comment|Х|Хатні}})
|align=&quot;center&quot;|'''2:3'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2015/2016|2015/2016]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Албанія}}
|[[ФК Кукесі|Кукесі]]
|align=&quot;center&quot;|0:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|0:0 ({{Comment|Х|Хатні}})
|align=&quot;center&quot;|'''0:2'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Ліга Еўропы УЕФА 2016/2017|2016/2017]]
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Венгрыя}}
|[[ФК Дэбрэцэн|Дэбрэцэн]]
|align=&quot;center&quot;|2:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|1:0 ({{Comment|Х|Хатні}})
|align=&quot;center&quot;|'''3:1'''||[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]]
|-
|3 к/р
|{{Сцяг|Аўстрыя}}
|[[ФК Рапід Вена|Рапід (Вена)]]
|align=&quot;center&quot;|0:0 ({{Comment|Х|Хатні}})
|align=&quot;center&quot;|0:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|'''0:3'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|-
|[[Ліга канферэнцый УЕФА 2020/2021|2020/2021]]
|[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Данія}}
|[[ФК Капенгаген|Капенгаген]]
|align=&quot;center&quot;|1:4 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|0:5 ({{Comment|Х|Хатні}})
|align=&quot;center&quot;|'''1:9'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|-
|[[Ліга канферэнцый УЕФА 2023/2024|2023/2024]]
|[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Кіпр}}
|[[ФК АЕК Ларнака|АЕК (Ларнака)]]
|align=&quot;center&quot;|2:3 ({{Comment|Х|Хатні}})
|align=&quot;center&quot;|1:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|'''3:4'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|-
|[[Ліга канферэнцый УЕФА 2024/2025|2024/2025]]
|[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Малдова}}
|[[ФК Мілсамі|Мілсамі (Орхей)]]
|align=&quot;center&quot;|2:4 ({{Comment|Х|Хатні}})
|align=&quot;center&quot;|0:0 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|'''2:4'''||
[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Ліга канферэнцый УЕФА 2025/2026|2025/2026]]
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Паўночная Македонія}}
|[[ФК Работнічкі Скоп'е|Работнічкі (Скоп'е)]]
|align=&quot;center&quot;|3:0 ({{Comment|Х|Хатні}})
|align=&quot;center&quot;|1:0 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|'''4:0'''||
[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]]
|-
|2 к/р
|{{Сцяг|Ізраіль}}
|[[ФК Макабі Хайфа|Макабі (Хайфа)]]
|align=&quot;center&quot;|1:1 ({{Comment|Х|Хатні}})
|align=&quot;center&quot;|0:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|'''1:4'''||
[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|-
|}

== Галоўныя трэнеры ==
{{div col|2}}
* [[Алег Волах]] (1973—1976)
* [[Міхаіл Якаўлевіч Андружэйчык|Міхаіл Андружэйчык]] (1993—1994)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Футбол. На 85-м году жизни умер заслуженный тренер Беларуси Михаил Андружейчик |url=https://www.pressball.by/news/football/376949 |language=ru |website=pressball.by |date=2021-01-21 |access-date=2022-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210302192720/https://www.pressball.by/news/football/376949 |archive-date=2021-03-02 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* [[Пётр Міхееў]] (да 1999)
* [[Якаў Міхайлавіч Шапіра|Якаў Шапіра]] (2001 — ліпень 2004)
* [[Юрый Малееў]] (ліпень 2004 — ліпень 2006)
* [[Уладзімір Журавель]] (в. а. у ліпені — лістападзе 2006)
* [[Алег Кубараў]] (лістапад 2006 — снежань 2009)
* [[Аляксандр Бразевіч]] (студзень — ліпень 2010)
* [[Сяргей Гурэнка]] (ліпень 2010 — май 2012)
* [[Вадзім Бразоўскі]] (в. а. у маі — ліпені 2012; ліпень — лістапад 2012)
* [[Ігар Крывушэнка]] (лістапад 2012 — ліпень 2017)
* [[Алег Кубараў]] (ліпень 2017 — снежань 2018)
* [[Вадзім Скрыпчанка]] (студзень — верасень 2019)
* [[Сяргей Зяневіч]] (в.а. у верасні 2019)
* [[Юрый Пунтус]] (верасень 2019 — ліпень 2021)
* [[Сяргей Зяневіч]] (ліпень — снежань 2021)
* [[Дзмітрый Молаш]] (снежань 2021 — снежань 2025)
* [[Дзмітрый Лянцэвіч]] (снежань 2025 — ліпень 2026)
* [[Аляксей Бага]] (з ліпеня 2026)
{{div col end}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [http://torpedo-belaz.by Афіцыйны сайт]
* {{globalsportsarchive|fk-tarpeda-belaz-zodzina/18863}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Склад ФК Тарпеда-БелАЗ}}
{{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}}

[[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Тарпеда-БелАЗ]]
[[Катэгорыя:ФК Тарпеда-БелАЗ| ]]</text>
      <sha1>7bvukimuvrjxpxyfe5evumsyvhd9qt5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Септымій (узурпатар)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182486</id>
    <revision>
      <id>5181429</id>
      <parentid>3877173</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T09:28:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1741" sha1="8qd2s58m9w025io6bah7ibgq0k0j71a" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч
| пасада         =  [[Рымскі імператар]] ([[узурпатар]])
| імя     = Септымій
| арыгінал імя  = {{lang-la|Septimius}}
| перыяд праўлення = [[271]]/[[272]]
| папярэднік = [[Аўрэліян]]
| пераемнік = [[Аўрэліян]]
}}
'''Септымій''' ({{lang-la|Septimius}}, поўная форма імя невядомая) — рымскі імператар-[[узурпатар]] у 271/272 годзе.

Септымій (ці Септыміній, у такой форме сустракаецца яго імя ў «Выманнях пра жыццё і норавы рымскіх імператараў») паўстаў у [[Далмацыя|Далмацыі]] ў 271/272 годзе. Яго паўстанне, як відаць, было звязана з пагрозай уварвання [[готы|готаў]]. Аднак неўзабаве Септымій загінуў ад рук сваіх жа салдат&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.roman-emperors.org/aurelian.htm#Note_4 |title=Roman Emperors — DIR Aurelian |access-date=23 лістапада 2013 |archive-date=7 мая 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507034854/http://www.roman-emperors.org/aurelian.htm#Note_4 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

{{Зноскі}}

== Літаратура ==
* Псеўда-Аўрэлій Віктар. Выманні пра жыццё і норавы рымскіх імператараў. 32. 3.
* [[Зосім]]. Новая гісторыя. I. 49. 2.
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Рымскія ўзурпатары]]
[[Катэгорыя:Засечаныя]]</text>
      <sha1>8qd2s58m9w025io6bah7ibgq0k0j71a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пампа-дэль-Тамаругаль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185717</id>
    <revision>
      <id>5181150</id>
      <parentid>3721236</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T13:58:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Тамаругаль]] у [[Пампа-дэль-Тамаругаль]]</comment>
      <origin>3721236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1293" sha1="7ow4dsbmhix1qkxhse5fauz0h15eplw" xml:space="preserve">[[Выява:Pintados2.jpg|thumb|250px|Тамаругаль]]
{{значэнні|Тамаругаль (значэнні)}}
'''Тамаругаль''' ({{lang-es|Раmра del Tamarugal}}) — пустынная [[раўніна]] на поўначы [[Чылі]] (ад 19 да 22 ° паўднёвай шыраты), размешчана ў Падоўжнай даліне.

Вышыня 900—1200 м над узроўнем мора, даўжыня да 450 км, шырыня 30-60 км, плошча 12.500 км². Клімат трапічны пустынны. Пустыня размяшчаецца на поўначы пустыні [[Атакама]] і лічыцца яе складовай часткай. Назву атрымала з-за хмызняку тамаруга, які адлюстроўвае першапачатковы стан ландшафтаў — стэп з зараснікамі тамаруга.

У 1903 годзе на раўніне Тамаругаль быў знойдзены аднайменны [[метэарыт]] вагой каля 320 кг.

{{Пустыні свету}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Геаграфія Чылі]]
[[Катэгорыя:Пустыні Паўднёвай Амерыкі]]</text>
      <sha1>7ow4dsbmhix1qkxhse5fauz0h15eplw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181152</id>
      <parentid>5181150</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T13:59:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5181152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1417" sha1="f77adc0rnrv17k3mxgx89objlu83iwq" xml:space="preserve">[[Файл:Pintados2.jpg|thumb|250px|Тамаругаль]]
{{значэнні|Тамаругаль (значэнні)}}
'''Пампа-дэль-Тамаругаль''' ({{lang-es|Раmра del Tamarugal}}) — пустынная [[раўніна]] на поўначы [[Чылі]] (ад 19 да 22 ° паўднёвай шыраты), размешчана ў Падоўжнай даліне.

Вышыня 900—1200 м над узроўнем мора, даўжыня да 450 км, шырыня 30-60 км, плошча 12.500 км². Клімат трапічны пустынны. Пустыня размяшчаецца на поўначы пустыні [[Атакама]] і лічыцца яе складовай часткай. Назву атрымала з-за хмызняку тамаруга, які адлюстроўвае першапачатковы стан ландшафтаў — стэп з зараснікамі тамаруга.

У 1903 годзе на раўніне Тамаругаль быў знойдзены аднайменны [[метэарыт]] вагой каля 320 кг.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Пампа-дэль-Тамаругаль|||}}
{{Пустыні свету}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Геаграфія Чылі]]
[[Катэгорыя:Пустыні Паўднёвай Амерыкі]]</text>
      <sha1>f77adc0rnrv17k3mxgx89objlu83iwq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Палац Фінляндыя</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188429</id>
    <revision>
      <id>5181270</id>
      <parentid>4443163</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T19:57:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5181270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4515" sha1="epjh306vlga9vmovz3qkpnr1kbwxspz" xml:space="preserve">{{Славутасць
| Беларуская назва = Палац Фінляндыя
| Арыгінальная назва = {{lang-fi|Finlandia-talo}}
| Выява = Helsinki Finlandia Haz.JPG
| Краіна = Фінляндыя
| Назва месцазнаходжання = Горад
| Месцазнаходжанне = Хельсінкі
| lat_dir = 
| lat_deg = 60
| lat_min = 10
| lat_sec = 33
| lon_dir = 
| lon_deg = 24
| lon_min = 55
| lon_sec = 59
| region = 
| CoordScale = 
| Добрапрыстойнасць = 
| Аўтар праекта = Алвар Аалта
| Будаўнік = 
| Заснавальнік = 
| Першае згадванне = 
| Заснаванне = 
| Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}}
| Скасаваны = 
| Пачатак будаўніцтва = 1967
| Заканчэнне будаўніцтва = 1975
| Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}}
| Вядомыя жыхары = 
| Стан = 
| Сайт = 
| Commons = Finlandia Hall
}}
'''Палац «Фінляндыя»''' ({{lang-fi|Finlandia-talo}}) — будынак на берагу бухты {{нп3|Цёёлёнлахты||fi|Töölönlahti}} ({{lang-fi|Töölönlahti}}), пасярод {{нп3|парк Гесперыі|парку Гесперыі|fi|Hesperian puisto}} ({{lang-fi|Hesperian puisto}}) у [[Хельсінкі]]. Будынак быў узведзены ў [[1967]]—[[1975]] гадах па праекце архітэктара [[Алвар Аалта|Алвара Аалта]].

{{Аб’ект Сусветнай спадчыны|BelName=Працы Аалта|ID=1752|Criteria=ii|Link=http://whc.unesco.org/ru/list/1752|Name=Aalto Works|Region=Еўропа і Паўночная Амерыка|Year=2026|Session=48}}

У палацы размяшчаюцца [[канцэртная зала|канцэртныя залы]], памяшканні для правядзення выставак, залы паседжанняў. У Палацы неаднаразова праводзіліся міжнародныя канферэнцыі, у [[1975]] годзе тут праходзіла [[АБСЕ|Нарада па бяспецы і супрацоўніцтву ў Еўропе]], на якой былі падпісаны т. зв. [[Хельсінкскія пагадненні]]. Часта ў памяшканнях палаца праводзяцца канцэрты і рэпетыцыі [[Хельсінкскі філарманічны аркестр|Хельсінкскага філарманічнага аркестра]]. 

== Архітэктура ==
[[Файл:Finlandia Wiki.jpg|міні|злева|Фасад Палаца]]
Палац Фінляндыя быў запраектаваны так, каб аб'яднаць манументальнасць канструкцыі з функцыянальнасцю, важнай для канцэртных залаў. Па гэтай прычыне ён выкананы не строга ў адным стылі, а ўтрымлівае розныя элементы, з якімі Аалта эксперыментаваў на працягу ўсёй сваёй прафесійнай кар'еры. Асноўны корпус маштабнага комплексу выкананы з [[граніт]]у і аздоблены [[карарскі мармур|карарскім мармурам]], які сімвалізуе [[Міжземнамор’е|міжземнаморскую]] культуру. Знешне будынак асноўнага корпуса нагадвае на вежу пад пакатым дахам, які служыць для забеспячэння належнай акустыкі залы&lt;ref&gt;[http://www.finlandiatalo.fi/en/architecture/ Alvar Aalto and Finlandia Hall] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Göran Schildt: Alvar Aalto – A Life's Work: Architecture, Design and Art, Otava, Helsinki, ISBN 951-1-12975-9)

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Finlandia Hall}}
* [http://www.finlandiatalo.fi/ Афіцыйны сайт Палаца «Фінляндыі»]
__NOTOC__
[[Катэгорыя:Славутасці Хельсінкі]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1975 годзе]]

[[Катэгорыя:Канцэртныя залы Фінляндыі]]
[[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Хельсінкі]]</text>
      <sha1>epjh306vlga9vmovz3qkpnr1kbwxspz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Іванава дзяцінства</title>
    <ns>0</ns>
    <id>189259</id>
    <revision>
      <id>5181146</id>
      <parentid>5180684</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T13:49:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DobryBrat</username>
        <id>5701</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5181146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2565" sha1="mf04cmuzk86k4b18p9tznirjo7cbntf" xml:space="preserve">{{Фільм}}
'''«Іванава дзяцінства»''' ({{lang-ru|Иваново детство}}) — фільм [[Андрэй Таркоўскі|Андрэя Таркоўскага]] па матывах аповесці Уладзіміра Багамолава «Іван». Прэм’ера адбылася [[9 мая]] [[1962]] года. Першы поўнаметражны фільм рэжысёра, які прынёс яму сусветную вядомасць і заваяваў высокія прызы на міжнародных кінафестывалях.

== Сюжэт ==
Дзеянне фільма адбываецца ў час Вялікай Айчыннай вайны. 12-гадовы Іван стаў разведчыкам. Вайна пазбавіла хлопчыка маці, ён апантаны нянавісцю да ворага і жаданнем помсціць. Толькі сны вяртаюць Івану адабранае дзяцінства. Аднак да Дня Перамогі яшчэ далёка…

== У ролях ==
* [[Мікалай Пятровіч Бурляеў|Мікалай Бурляеў]] — Іван
* Валянцін Зубкоў — капітан Холін
* Яўген Жарыкаў — старшы лейтэнант Гальцаў
* Сцяпан Крылоў — старшына Катасонаў
* [[Мікалай Грынько]] — падпалкоўнік Гразноў
* Валянціна Малявіна — Маша
* Уладзімір Марэнкаў — Малышаў
* Дзмітрый Мілюценка — звар’яцелы стары
* Ірына Тарковская (Ірма Раўш) — маці Івана
* Мікалай Смарчкоў — старшына
* [[Андрэй Канчалоўскі|Андрэй Міхалкоў-Канчалоўскі]] — салдат
* Іван Саўкін — эпізод
* Вера Мітурыч — эпізод

== Цікавыя факты ==
* У фільме ўпамінаецца лагер смерці [[Трасцянец]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Фільмы Андрэя Таркоўскага}}
{{Прэмія «Залаты леў»}}

[[Катэгорыя:Фільмы Андрэя Таркоўскага]]
[[Катэгорыя:Фільмы па сцэнарыях Андрэя Таркоўскага]]
[[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі «Залаты леў»]]</text>
      <sha1>mf04cmuzk86k4b18p9tznirjo7cbntf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яўген Анатолевіч Крыжаноўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191198</id>
    <revision>
      <id>5181241</id>
      <parentid>5143784</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T18:27:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Фільмы */</comment>
      <origin>5181241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5688" sha1="d551j8ss6ormsr4fm3kbgr1377tdod4" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Крыжаноўскі}}
{{Тэатральны дзеяч}}
'''Яўген Анатолевіч Крыжаноўскі''' (нар. {{ДН|6|6|1955}}, [[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеў]], [[УССР]]) — беларускі [[акцёр]] і галоўны рэжысёр Мінскага тэатра сатыры і гумару «[[Хрыстафор]]», [[заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь]]&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://blr.belta.by/president/view/vysokih-dzjarzhaunyh-uznagarod-udastoeny-vaennasluzhachyja-budauniki-i-vykladchyki-belarusi-40851-2015/|title = Высокіх дзяржаўных узнагарод удастоены ваеннаслужачыя, будаўнікі і выкладчыкі Беларусі|date = 27.11.2015}}&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў [[1955]] годзе ў [[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеве]] ([[УССР]]). Скончыў школу ў [[Казельск]]у ([[РСФСР]]) у [[1972]] годзе. Пасля правалу ў маскоўскія тэатральныя вучылішчы год працаваў у Тульскім драматычным тэатры рабочым сцэны. У [[1973]] годзе паступіў у [[Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут]] на акцёрскае аддзяленне. У [[1977]] годзе быў прыняты ў трупу [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|Акадэмічнага тэатра імя Янкі Купалы]]. У [[1986]] годзе стварыў тэатр сатыры і гумару «Хрыстафор». Сыграў больш за 30 вялікіх і галоўных роляў.

3 кастрычніка 2008 года Яўген Крыжаноўскі прызначаны намеснікам старшыні [[ЛДПБ]] і кіраўніком кіравання агітацыі і прапаганды. Такое рашэнне прынята на пашыраным паседжанні Вышэйшай рады і Цэнтральнага камітэту ЛДП.

У 2015 годзе стаў мастацкім кіраўніком кінастудыі «Гумарынка». Зняў больш за 150 серый «Прыколаў 13-й школы».

У 2019 годзе стварыў «Кінацэнтр Яўгена Крыжаноўскага», у тым жа 2019 годзе стаў намеснікам Старшыні ГПА «Вялікае сяброўства» Лазуркіна А. Л.

З 2021 года акцёр тэатра «Петрасян-шоу» (Масква).

== Фільмы ==
* [[1982]] — [[Купальская ноч (фільм)|Купальская ноч]]
* [[1985]] — [[Ідзі і глядзі]]
*[[2014]] — [[Трэба жыць]].

== Асабістае жыццё ==
[[File:Jaugen Kryzhanouski and his daughter - on an International book exhibition in Minsk city - 14 February 2015 AD - 1.JPG|250px|thumb|Яўген Крыжаноўскі і яго дачка — на XXII Міжнароднай кніжнай выстаўцы ў [[Мінск]]у ([[Беларусь]]), 14 лютага 2015 г.]]
Бацька, Анатоль Іванавіч Крыжаноўскі — ваенны (цяпер на пенсіі).

Маці, Кацярына Рыгораўна Крыжаноўская — медсястра (цяпер на пенсіі).

Мае тры дачкі: Кацярыну, Веру, Яўгенію.

== Бібліяграфія ==
* «От аншлага до аншлага»

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://kryzhanovski.tripod.com/folder/index.html Персанальны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080918110345/http://kryzhanovski.tripod.com/folder/index.html |date=18 верасня 2008 }}{{ref-ru}}
* [http://www.hrifor.com/index.php ТЭАТАР ГУМАРУ «ХРЫСТАФОР»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090405075759/http://www.hrifor.com/index.php |date=5 красавіка 2009 }}{{ref-ru}}
* [http://news.tut.by/politics/118797.html Біяграфія на сайце kino-teatr.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081012061954/http://news.tut.by/politics/118797.html |date=12 кастрычніка 2008 }}{{ref-ru}}
* [[БелаПАН]], Сяргей Пульша, [http://news.tut.by/politics/118797.html Актер Евгений Крыжановский назначен главным идеологом ЛДП] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081012061954/http://news.tut.by/politics/118797.html |date=12 кастрычніка 2008 }}{{ref-ru}}
{{Commons|Category:Jaugen Anatolevich Kryzhanouski}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Крыжаноўскі Яўген Анатолевіч}}
[[Катэгорыя:Гумарысты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Гумарысты СССР]]
[[Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры Беларусі]]
[[Катэгорыя:Акцёры Беларусі]]
[[Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры СССР]]
[[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Постаці Нацыянальнага акадэмічнага тэатра імя Янкі Купалы]]
[[Катэгорыя:Акцёры СССР]]
[[Катэгорыя:Заслужаныя артысты Беларусі]]</text>
      <sha1>d551j8ss6ormsr4fm3kbgr1377tdod4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Свяцкая сядзіба</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204142</id>
    <revision>
      <id>5181221</id>
      <parentid>5152381</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T16:52:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28443" sha1="n2d91oqunf2ewilzqk040cemkce1ywu" xml:space="preserve">{{Славутасць
|Тып                      = Палацава-паркавы комплекс 
|Беларуская назва         = Палацава-паркавы комплекс Валовічаў
|Арыгінальная назва    = 
| Выява = Śviacak. Сьвяцак (2006).jpg
| Подпіс выявы = 
| Шырыня выявы = 
|Статус                   = {{ГККРБ 4|412Г000212}}
|Краіна                   = Беларусь
|Краіна2                  = 
|Назва месцазнаходжання  = Вёска 
|Месцазнаходжанне           = Свяцк
 |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 47|lat_sec =50.75
 |lon_dir = |lon_deg = 23|lon_min = 39|lon_sec = 39.10
 |region     = 
 |CoordScale = 1000
|Канфесія                = 
|Епархія                  = 
|Добрапрыстойнасць               =  
|Тып кляштара            = 
|Тып будынка               = 
|Архітэктурны стыль      = [[барока]]
|Аўтар праекта            = [[Дж. Сака]]
|Будаўнік                = 
|Заснавальнік               = [[Ю. Валовіч]]
|Першае згадванне        = 
|Заснаванне                = 
|Асноўныя даты            = {{Славутасць/Даты||||||}}
|Скасаваны                = 
|Пачатак будаўніцтва     = 1779
|Заканчэнне будаўніцтва  = 1779
|Будынкі                  = {{Славутасць/Будынкі|палац|два флігелі|парк|капліца|склад|}}
|Вядомыя жыхары      = 
|Рэліквіі                 = 
|Настаяцель               = 
|Стан                = 
|Сайт                     = 
|На карце                 = Беларусь Гродзенскі раён
|Commons                  = 
}}
'''Свяцкая сядзіба''' — помнік архітэктуры і садова-паркавага мастацтва другой паловы XVIII — пачатку XIX стагоддзяў. Размешчаны ў в. [[Свяцк]], цяпер [[Гродзенскі раён]], у былым маёнтку [[Валовічы|Валовічаў]], на маляўнічай узгорыстай мясцовасці.

Не трэба блытаць з маёнткам [[Сядзіба Гурскіх, Радзівілкі|«Свяцк Гурскіх»]] або «Малы Свяцк», размешчаным каля 6,5 км далей у вёсцы [[Радзівілкі]].

== Гісторыя ==
Створаны паводле праекту італьянскага архітэктара [[Дж. Сака]] пры [[маршалак гродзенскі|гродзенскім маршалку]] [[Юрый Валовіч|Юрыі Валовічу]] і яго сыне [[Антоній Валовіч|Антоніі]]. Фармаваўся ў два этапы: на першым у [[1779]] годзе — будаўніцтва і афармленне інтэр’ера палаца ў [[Класіцызм|раннекласіцыстычным стылі]], на другім у пачатку XIX стагоддзя — дапаўненне агульнай кампазіцыі бакавымі флігелямі з галерэямі-каланадамі&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Кніга|аўтар=Aftanazy R.|загаловак=Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej|год=1992|месца=Wrocław|выдавецтва=Zakład Narodowy im. Ossolińskich|том=3|старонкі=140|старонак=414|isbn=8304039478}}&lt;/ref&gt;.

Вялікую шкоду маёнтку нанесла [[Першая сусветная вайна]], у выніку якой палац быў разрабаваны, а інтэр’еры моцна панішчаныя&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

=== Палац у міжваенны перыяд ===
[[Файл:Swiack 1933.jpg|thumb|left|300px|Свяцкі палац у 1933 годзе]]
У 1920-я гады ўладальнікі Свяцка [[Мірэцкія]] прадаюць яго [[Гумніцкія|Гумніцкім]], якія падверглі маёнтак [[парцэляцыя|парцэляцыі]], а палац давялі да стану руінаў. У 1929 годзе ўладальнікі хацелі яго разабраць на цэглу, але палацу пашанцавала: яго выкупіла [[Міністэрства аховы здароўя Польшчы]] з мэтай стварыць тут наркалагічны санаторый. У 1930—1933 гадах палац быў рэканструяваны па праекце архітэктарам [[Оскар Сасноўскі|Оскарам Сасноўскім]]. Згодна з праектам Сасноўскага і [[Ю. Рачыньскі|Ю. Рачыньскага]], свяцкаму палацу быў пакінуты стылістычны выгляд XVIII стагоддзя, старанна адрэстаўраваны [[інтэр’ер]], некалі адкрытая калонная [[галерэя]] была аформлена шклом. Па звестках [[М. Арловіч]]а, рэстаўрацыя палаца каштавала дзяржаве каля 1 млн. [[Польскі злоты|злотых]].

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;180&quot; caption=&quot;Рэкламная брашура лячэбніцы-санаторыя. 1930-я гады&quot;&gt;
Файл:Świack-zakład-leczniczy-broszura-01.png|alt=
Файл:Świack-zakład-leczniczy-broszura-02.png|alt=
Файл:Świack-zakład-leczniczy-broszura-03.png|alt=
Файл:Świack-zakład-leczniczy-broszura-04.png|alt=
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

У кастрычніку 1933 г. у палацы адкрылася мужчынская лячэбніца-санаторый «Свяцк» для наркаманаў, алкаголікаў і нэрвова хворых людзей. Гэта была адзіная ўстанова такога тыпу ў міжваеннай Польшчы ў той час. У пансіянаце ад [[марфін]]авай і іншай залежнасці лячыліся сярод іншых прадстаўнікі гродзенскіх творчых колаў&lt;ref name=&quot;grsu&quot;&gt;{{cite web|author = [[Аляксей Загідулін]]|last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://www.elib.grsu.by/katalog/165401-363537.pdf |title = Рэстаўрацыя і кансервацыя помнікаў архітэктуры ў Заходняй Беларусі (1921 – 1939 гг.)|format = |work = |publisher = |accessdate = 2020-04-18|language = be|postscript = }}&lt;/ref&gt;. Лячылі людзей самымі сучаснымі на той момант сродкамі — ад псіхааналізу да гідратэрапіі, сонечных ваннаў і тэрапіі працай&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/articles/yak-adnaulyali-palac-u-svyacku/|title=Выратавалі шмат, але не ўсё: як аднаўлялі палац у Свяцку ў міжваенны час|website=[[Hrodna.life]]|date=2023-07-27|access-date=2023-07-27}}&lt;/ref&gt;.

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;220&quot; heights=&quot;140&quot; caption=&quot;Абсталяванне лячэбніцы-санаторыя ў былым палацы. 1930-я гады&quot;&gt;
Файл:Świack-zakład-leczniczy-broszura-05.png|alt=
Файл:Świack-zakład-leczniczy-broszura-06.png|alt=
Файл:Świack-zakład-leczniczy-broszura-07.png|alt=
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

=== Палац у савецкі і паслясавецкі час ===
У час Другой сусветнай вайны ў палацы размяшчаўся шпіталь, у пасляваенны час — санаторый «Свяцк» для хворых на [[сухоты]]&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Кніга|аўтар=Федорук А. Т.|загаловак=Старинные усадьбы Гродненщины. Берестовицкий—Ивьевский районы|год=2014|месца=Минск|выдавецтва=[[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]]|старонкі=357—364|старонак=543|isbn=978-985-01-1091-6}}&lt;/ref&gt;. У 1985 годзе парк адноўлены паводле спецыяльнага праекту. Старадаўні інтэр’ер быў знішчаны. У 2000-х гадах санаторый быў выведзены з будынкаў палацу, а палац перададзены на баланс упраўлення адукацыі гарадзенскага райвыканкама. Палацавы комплекс апынуўся ў занядбаным стане&lt;ref&gt;[http://harodnia.com/f11.php Палац Валовічаў у Свяцку развальваецца на вачах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081223014313/http://harodnia.com/f11.php |date=23 снежня 2008 }} // [http://harodnia.com Архітэктура Гродна. Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081220092844/http://harodnia.com/ |date=20 снежня 2008 }}, 15 красавіка 2007.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://harodnia.com/a124.php Свяцк — разбурэнне працягваецца] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080915161404/http://harodnia.com/a124.php |date=15 верасня 2008 }} // [http://harodnia.com Архітэктура Гродна. Гісторыя і сучаснасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081220092844/http://harodnia.com/ |date=20 снежня 2008 }}, 10 лютага 2008.&lt;/ref&gt;. Праз разбурэнне сістэмы вадасцёкаў у сценах з’явіліся глыбокія прамыіны, сцены пакрыліся цвіллю, пачала развальвацца цагляная кладка&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== Рэканструкцыя комплексу ў 2009—2023 гг. ===
У 2009 годзе закінуты палац перадалі на баланс ААТ &quot;Санаторый «Азёрны», які з’яўляецца камерцыйнай структурай [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://www.tio.by/info/novosti/kogda-otrestavriruyut-dvorczovyj-kompleks-volovichej-v-svyatske/|title=Когда отреставрируют дворцовый комплекс Воловичей в Святске?|website=www.tio.by|access-date=2023-07-27}}&lt;/ref&gt;. У 2011—2012 гадах рэканструявалі водную сістэму з чатырох спалучаных каскадных вадаёмаў, расчысцілі парк&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://proregion24.by/ru/culture/v-svyatske-vo-dvortsovo-parkovom-ansamble-stroiteli-pristupili-k-rekonstruktsii-dvortsa.html|title=В Святске во дворцово-парковом ансамбле строители приступили к реконструкции дворца {{!}} Культура {{!}} Газета «Перспектива»|website=proregion24.by|access-date=2023-07-27|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Гэта пацягнула выдаткі каля 800 тыс. долараў, пасля чаго вольныя сродкі санаторыя скончыліся і ўласнік, разам з раённымі ўладамі, спадзяваўся атрымаць на працяг прац грант Еўрасаюза ў межах транспамежнага супрацоўніцтва з польскай гмінай Хорашч&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://proregion24.by/ru/society/dvortsovyj-perevorot-chto-svetit-zhemchuzhine-arkhitektury-rajona.html|title=Дворцовый переворот: Что светит жемчужине архитектуры района? {{!}} Общество {{!}} Газета «Перспектива»|website=proregion24.by|access-date=2023-07-27|archive-date=27 ліпеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230727085212/https://proregion24.by/ru/society/dvortsovyj-perevorot-chto-svetit-zhemchuzhine-arkhitektury-rajona.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://proregion24.by/ru/culture/chto-pomozhet-ozhivit-avgustovskij-kanal.html|title=Что поможет оживить Августовский канал {{!}} Культура {{!}} Газета «Перспектива»|website=proregion24.by|access-date=2023-07-27|archive-date=27 ліпеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230727085213/https://proregion24.by/ru/culture/chto-pomozhet-ozhivit-avgustovskij-kanal.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У студзене 2017 года пачаўся рэканструкцыя з частковай рэстаўрацыяй будынкаў палацава-паркавага комплексу пад шматфункцыянальны аздараўленчы комплекс. У левым флігелі быў зроблены новы дах, пакрыты чарапіцай. У правым флігелі быў узмоцнены падмурак, зроблены маналітныя сцены, заменена пакрыццё даху. Былі перакладзены вонкавыя сцены дваровых і паркавых фасадаў галерэй, а таксама быў перакладзены падмурак правай галерэі&lt;ref&gt;[https://hrodna.life/2017/12/09/fota-yak-pratsyagvaetstsa-rekanstruktsyiya-palatsa-u-svyatsku/ Фота: як працягваецца рэканструкцыя палаца ў Свяцку]&lt;/ref&gt;. Згодна з праектам левы флігель комплексу будзе функцыянаваць як [[гасцініца]]. У цэнтральнай частцы палаца каля ля параднай лесвіцы, што вядзе на другі паверх, падчас даследавання слаёў тынкоўкі былі раскрыты фрагменты гістарычнага [[роспіс]]у сценаў з выявай рыцара са шчытом у руках. Таксама будзе адноўлены роспіс рамантычнай залы з выявай неба на столі і пейзажных замалёвак на сценах. Пры галоўным ўваходзе адноўлены спадзістыя карэтныя спускі паабапал шырокай лесвіцы&lt;ref&gt;[https://hrodna.life/2019/05/11/rekanstrukcyiya-palaca-u-svyacku-vyiyavili-gistaryichnyiya-rospisyi-scenau/ Рэканструкцыя палаца ў Свяцку: выявілі гістарычныя роспісы сценаў]&lt;/ref&gt;.

Палацава-паркавы комплекс афіцыйна адкрылі пасля рэканструкцыі 15 мая 2023 года, калі былі скончаны працы першай чаргі рэканструкцыі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://ru.hrodna.life/2023/05/15/otkryli-sviatsk/|title=Дворец в Святске открыли после реконструкции|last=|website=Hrodna.life|date=2023-05-15|access-date=2023-07-27}}&lt;/ref&gt;. Аднак яшчэ ў чэрвені патрапіць на тэрыторыю турысты не маглі, бо комплекс не мог адкрыцца праз праблемы з арганізацыяй харчавання і пошукам персанала&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/articles/karanik-buda-nictva/|title=Аднаўленне Фары Вітаўта - “блюзнерства”, а лёс гасцініцы “Гродна” вырашаць у Кітаі. Што Уладзімір Каранік сказаў падчас прамога эфіру|website=Hrodna.life|date=2023-07-27|access-date=2023-07-27}}&lt;/ref&gt;. Ад 21 ліпеня комплекс адкрыты для турыстаў з пятніцы да нядзелі. Уваход на тэрыторыю платны. У палацы працягваюцца ўнутраныя працы. Побач працуе рэстаран «Свяцкі бровар» з уласнай міні-піваварняй&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/2023/07/25/svjack-adkryccjo-brovara/|title=Палац у Свяцку пачаў прымаць гасцей: з крафтавым півам, расійскай музыкай і платным уваходам|last=antonio|website=Hrodna.life|date=2023-07-25|access-date=2023-07-27}}&lt;/ref&gt;.

==== Знаходкі ====
Падчас рэканструкцыя палацава-паркавага комплексу ў Свяцку будаўнікі выпадкова знайшлі бутэлькі з 200-гадовым віном. Яно знаходзілася ў невялікім асобным будынку вінакурні. У зямлі былі закапаны 15 закаркаваных бутэлек, якія былі аднолькавыя, але крыху розніліся адна ад адной вышынёй і дыяметрам.

Калі бутэлькі дасталі з зямлі, то яны змянілі колер. З сінявата-чорнага яны пераўтварыліся да карычнева-зялёнага з залацістым адлівам проста на вачах у будаўнікоў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/articles/wine-in-svyatsk/|title=Якое на смак 200-гадовае віно? Пад Гроднам выпадкова знайшлі старажытныя бутэлькі|website=Hrodna.life|date=2024-02-13|access-date=2024-02-13}}&lt;/ref&gt;. Іх не адчынялі, а аддалі  на экспертызу ў Дзяржаўны камітэт судовых экспертыз па Гродзенскай вобласці.

== Архітэктура ==

=== Палац ===
[[Файл:Свяцкі палац (01).jpg|міні|злева|250пкс|Выгляд палаца ў 2015 годзе]]
Палац, які знаходзіцца на ўзвышшы, уяўляе сабой двухпавярховы мураваны будынак з [[цокаль|цокальным паверхам]], накрыты высокім ламаным [[мансарда|мансардавым дахам]]. Галоўны фасад расчлянёны трыма [[рызаліт]]амі, цэнтральны — чатырохкалонны з трохвугольным, бакавыя — з лучковымі [[франтон]]амі. Дваровы з пяцігранным [[эркер]]ам, дэкарыраваны [[пілястра]]мі і завершаны гранёным [[Шацёр (архітэктура)|шатровым дахам]]. У дэкоры будынка выкарыстаныя дробныя [[пілястры]], [[партал]]ы ўваходаў, вузкія [[рызаліт]]ы.

==== Інтэр’ер ====
Планіроўка першага паверху калідорная, другога — [[анфілада|анфіладная]]. У цэнтры — [[вестыбюль]] з параднай трохмаршавай [[лесвіца]]й, на другім паверсе — парадная васьмігранная зала з [[калона]]мі.

Першы паверх, выразна ніжэйшы за другі, быў задуманы як жылыя памяшканні для гаспадароў і пакоі для прыватных сустрэч. Другі паверх з вышэйшай столлю і высокімі вокнамі задумваўся як [[бельэтаж]] з багата ўпрыгожанымі заламі для прыёму гасцей&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

У аздобе інтэр’ераў выкарыстаныя [[рэльеф]]ы, [[ліштвы]] дзвярэй, [[ніша|нішы]] з [[камін]]амі і [[скульптура]]й, [[роспіс]]ы сцен ([[Рамантызм|рамантычныя]] [[пейзаж]]ы, антычныя статуі, [[ваза|вазы]]; мастакі [[Т. Манькоўскі]], [[Ф. Смуглевіч]]; не захаваліся); мелася зала ў [[пампеі|пампейскім стылі]]. Элементы інтэр’ера (панэлі, каміны, дзверы, люстры, [[Кансоль (архітэктура)|кансолі]], [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], [[супрапорт]]ы, мэбля) былі зроблены па эскізах і пад кіраўніцтвам Сакі.

&lt;center&gt;&lt;gallery caption=&quot;Інтэр'еры палаца&quot; widths=220 heights=150&gt;
Выява:Śviacak, Vałovič. Сьвяцак, Валовіч (1933) (3).jpg|
Выява:Śviacak, Vałovič. Сьвяцак, Валовіч (1933) (2).jpg|
Выява:Śviacak, Vałovič. Сьвяцак, Валовіч (1919-39).jpg|
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

=== Флігелі ===
[[Файл:Свяцкі палац (06).jpg|thumb|Флігель і аркадная галерэя]]
Флігелі ў стылі класіцызму былі прыбудаваныя ўжо пасля сканчэння асноўнага аб’ёму палаца, магчыма ў пачатку XIX ст&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Яны пастаўленыя перпендыкулярна да асноўнага корпуса, накрытыя [[вальмавы дах|вальмавымі дахамі]], аздобленыя [[руст]]аванымі [[Лапатка (архітэктура)|лапаткамі]]; адзін выкарыстоўваўся пад жыллё, у другім — [[манеж]]. З асноўным корпусам злучаныя паўцыркульнымі [[галерэя]]мі ў выглядзе [[Аркада (архітэктура)|аркад]]. Галерэі пачаткова былі адкрытымі, іх зашклілі ў час рэканструкцыі комплексу ў 1930—1933 гады.

=== Гаспадарчыя пабудовы ===
На ўсход ад палаца, за [[Свяцкі парк|паркам]], знаходзіцца вялікая (двухпавярховая, даўжынёй больш за 100 метраў) гаспадарчая пабудова ў форме літары Г, узнесеная ў 1841 годзе з бутавага каменю. Вуглы выкладзены з чырвонай цэглы, франтон таксама цагляны.

=== Капліца ===
[[Выява:Свяцкі палац. Капліца.jpg|thumb|Капліца]]
{{асноўны|Капліца Божай Міласэрнасці (Свяцк)}}
Насупраць палацу ў 1889 годзе ў [[Неагатычны стыль|рэтраспектыўна-гатычным стылі]] пабудаваная [[капліца]]. Капліца ўяўляе сабой кампактны і прыземісты кубападобны аб’ём з трохсценнай алтарнай часткай. Спічастыя вокны на галоўным фасадзе (суцэльны двухгранны [[Шчыт (архітэктура)|шчыт]]-[[вімперг]]) разам са спічастым уваходным парталам ствараюць урачыстасць фасаду і імітуюць грандыёзную трохнефную базіліку. Гатычную вертыкальнасць будынку надае таксама высокі двухсхільны дах&lt;ref&gt;А. Вашкевіч, Дз. Нарэль. Паміж Ласоснай і Чорнай Ганчай. Гісторыя каталіцкіх парафій у паўднёва-ўсходняй частцы Аўгустоўскай пушчы. — Мінск, 2006. — С. 92.&lt;/ref&gt;.

За савецкім часам капліца не дзейнічала. Наноў яе асвяцілі 6 жніўня 1996 года. У наш час капліцу абслугоўвае Сапоцкінская парафія Сапоцкінскага дэканата&lt;ref&gt;[http://grodnensis.by/new/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=26&amp;Itemid=66&amp;limit=1&amp;limitstart=6. Гродзенская Рымска-Каталіцкая Дыяцэзія на Беларусі — XIII. Дэканат Сапоцкін.]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. Аднак капліца не з’яўляецца ўласнасцю парафіі, а належыць, як і ўвесь палацава-паркавы комплекс, санаторыю «Азёрны».

У капліцы здарыўся пажар 28 студзеня 2020 года. У выніку часткова быў знішчаны інтэр’ер, закураны сцены і столь&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be-by|url=https://grodnensis.by/nawiny/9191-u-svyatsku-garela-starada-nyaya-kaplitsa.html|title=У Свяцку гарэла старадаўняя капліца|website=Гродзенская дыяцэзія|date=2020-01-29|access-date=2023-08-04}}&lt;/ref&gt;. Паводле стану на пачатак жніўня 2023 года рамонт у капліцы працягваецца.

== Парк ==
[[Файл:Свяцкі палац. Сажалка.jpg|thumb|Сажалка ў парку]]
{{асноўны|Свяцкі парк}}
Парк пейзажнага тыпу, плошча 12 га; закладзены ў канцы XVIII — пачатку XIX стагоддзяў. Размешчаны на двух пагорках, у лагчыне — сістэма з чатырох каскадных [[вадаём]]аў, размешчаных на ручаі, які ўпадае ў [[Аўгустоўскі канал|Агустоўскі канал]]. За вадаёмамі — [[лес|лясны масіў]]. Цэнтр кампазіцыі — палац з [[Партэр (садова-паркавае мастацтва)|партэрам]] перад ім.

Праз парк праходзіць уязная алея, якая плаўна выгібаецца і вядзе да палаца. Парк не мае выразных межаў і візуальна плаўна пераходзіць у ландшафт навокал. Часткай парку быў пладовы сад, размешчаны паміж будынкам палаца і гаспадарчай пабудовай. Сёння насаджэнні парку прадстаўлены перадусім мясцовымі відамі раслін&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|14|Свяцкі палацава-паркавы ансамбль|[[Васіль Рыгоравіч Анціпаў|Анціпаў В. Р.]], [[Анатоль Мікалаевіч Кулагін|Кулагін А. М.]]|283}}
* {{крыніцы/Дойлідства Беларусі|}}
* {{крыніцы/ЗП|}}
* {{крыніцы/ЭГБ|6}}

== Спасылкі ==
{{ГККРБ|412Г000212}}
{{Commons|Category:}}
* {{radzima|1541}}
* {{ГБ|http://globustut.by/svyatsk/index.htm#manor_main}}
* {{Архіварта|palacava-parkavy-kompleks-valovichau}}

[[Катэгорыя:Палацы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Славутасці Гродзенскага раёна]]
[[Катэгорыя:Свяцк]]
[[Катэгорыя:Валовічы]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1779 годзе]]
[[Катэгорыя:Палацава-паркавыя і сядзібна-паркавыя ансамблі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі барока]]
[[Катэгорыя:1779 год у Беларусі]]</text>
      <sha1>n2d91oqunf2ewilzqk040cemkce1ywu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Малы Балхан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>214614</id>
    <revision>
      <id>5181259</id>
      <parentid>4435774</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T19:23:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5181259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1003" sha1="4lhd9e5sxwtbubj49w5klkfjyilmiwx" xml:space="preserve">{{Хрыбет|Нацыянальная назва=tk/Kiçi Balkan dagy|Вышыня=777|Назва=Малы Балхан}}

'''Малы Балхан''' — нізкагорнае ўзняцце паміж заходнім ускрайкам [[Капетдаг]]а і [[Вялікі Балхан|Вялікім Балханам]]. Вышыня да 777 м. Даўжыня каля 30 км. Складзены [[вапняк]]амі і [[мергель|мергелямі]]. У моцна расчлянённых перадгор'ях з мергеляў і гіпсаносных глін праяўляюцца карстава-суфазійны рэльеф і формы падземнай [[Эрозія (геалогія)|эрозіі]] (так званы гліністы карст). На схілах — палыновая і палынова-салянкавая пустыня.

{{ізаляваны артыкул}}

[[Катэгорыя:Геаграфія Туркменістана]]</text>
      <sha1>4lhd9e5sxwtbubj49w5klkfjyilmiwx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сопла</title>
    <ns>0</ns>
    <id>215119</id>
    <revision>
      <id>5181075</id>
      <parentid>4558473</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T12:45:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5181075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5495" sha1="1uly4ikyv1fsibwxtvgspcskoq09oow" xml:space="preserve">[[Файл:Grifo mágico.JPG|thumb|250px|Струмень вады, які мінае з сопла «Чароўнага крана». Фантан у парку.]]

'''Сопла''', у некаторых крыніцах '''дзюза''' ({{lang-de|Düse}})&lt;ref&gt;[http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00025/37300.htm БСЭ. Артыкул «Дюза»]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt; — канал зменнага папярочнага перасеку, прызначаны для разгону вадкасцяў ці газаў да вызначанай хуткасці і надання струменю патрабаванага кірунку.

Прынцып дзеяння сопла заснаваны на бесперапынным павелічэнні хуткасці вадкасці ці газу ў кірунку плыні ад уваходнага да выходнага перасеку. Для забеспячэння плыні вадкасці (газу) неабходзен перапад ціску з перавышэннем яго на ўваходным перасеку.

== Прылада ==
[[Файл:RS-68 rocket engine test.jpg|thumb|left|250px|Заканчэнне рэактыўнай бруі з сопла ракетнага рухавіка [[RS-68]] на агнявых выпрабаваннях у Касмічным цэнтры імя Стэніса, [[NASA]], [[Каліфорнія]], [[ЗША]]. &lt;br /&gt; Масавы выдатак газу, які мінае з сопла, — каля 800 кг/с. Хуткасць заканчэння — каля 4000 м/с.]]

У найпростым выпадку сопла ўяўляе сабою цыліндрычны ці канічны патрубак, адзін канец якога далучаны да крыніцы вадкасці ці газу, а з іншага мінае струмень.

Прыкладамі гідраўлічных соплаў могуць служыць ствол пажарніка [[брандспойт]]а ці сопла [[фантан]]а.

У залежнасці ад хуткасці заканчэння вадкасці ці газу адрозніваюць дагукавое і звышгукавое сопла. Для дагукавога сопла характэрна роўнасць ціскаў на выхадзе сопла і ў навакольным асяроддзі. У такім сопле пры ўзрастанні ціску на ўваходзе сопла і сталым ціску навакольнага асяроддзя хуткасць у выходным перасеку спачатку павялічваецца, а затым пры вызначаным значэнні ўваходнага ціску становіцца сталай і не змяняецца пры далейшым павелічэнні ціску на ўваходзе. Пры гэтым хуткасць заканчэння роўная мясцовай хуткасці гуку і завецца ''крытычнай''.

[[Сопла Лаваля]] (звышгукавое) складаецца з двух участкаў — які звужваецца, прызначанага для паскарэння струменя да мясцовай хуткасці гуку, і што пашыраецца, прызначанага для паскарэння струменя да звышгукавой хуткасці. Самы вузкі папярочны перасек звышгукавога сопла завуць ''крытычным.''&lt;ref&gt;Па матэрыялах Савецкай Ваеннай Энцыклапедыі, том 7, стар.446&lt;/ref&gt;

== Ужыванне ==
У ракетнай тэхніцы сопла — гэта частка [[Ракетны рухавік|ракетнага рухавіка]], сумежная з камерай згарання, якая мае зменны перасек і прызначаная для перадачы рухавіку часткі кінэтычнай энергіі прадуктаў згарання.
У ліцейнай вытворчасці ([[ліццё]] па мадэлям, якія газіфікуюцца) дзюза, ці '''вента''' ({{lang-en|vent}}) — гэта цыліндр ці шасцікантовік з адтулінамі ці пазамі (шчылінамі), прызначаны для адводу паветра з паражніны прэсформы падчас запаўнення пенапалістыролам і падача пару, неабходнага для фармавання пенамадэлі.

У прыладзе струменевых [[прынтар]]аў дзюза, ці [[фарсунка]] (англ. ''nozzle''), — адтуліна, праз якую фарба падаецца на паперу.&lt;ref&gt;Прынтар HP Deskjet 3325, кіраўніцтва па эксплуатацыі, на некалькіх мовах&lt;/ref&gt;

== Гл. таксама ==
* [[Фарбавальнае сопла]]
* [[Рэактыўнае сопла]]
* [[Кіраванне вектарам цягі]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}
{{commonscat}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Касмічная тэхніка]]
[[Катэгорыя:Гідрадынаміка]]
[[Катэгорыя:Рухавікі]]</text>
      <sha1>1uly4ikyv1fsibwxtvgspcskoq09oow</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Свята-Казьма-Дзям’янаўская царква (Гарадок)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>220224</id>
    <revision>
      <id>5181170</id>
      <parentid>5024410</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T14:36:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16623" sha1="ft8w004mxoyf5mk1rudxa9oqfkllwry" xml:space="preserve">{{Храм
|Тып храма                = Праваслаўная царква
|Беларуская назва         = Казьма-Дзям’янаўская царква
|Арыгінальная назва       = 
 |Выява                   = Царква Кузьмы і Дзям'яна, Гарадок, Глускі р-н.jpg
 |Подпіс выявы            =
 |Шырыня выявы            = 300px
|Сучасны статус           = {{ГККРБ 4|513Г000408}}
|Краіна                   = Беларусь
|Краіна2                  = 
|Назва месцазнаходжання   = Вёска 
|Месцазнаходжанне         = [[Гарадок (Глускі раён)|Гарадок]]
 |lat_dir = N|lat_deg = 53.042117|lat_min = |lat_sec =
 |lon_dir = E|lon_deg = 28.764476|lon_min = |lon_sec = 
 |region     =   
 |CoordScale = 
|На карце                 =Беларусь Магілёўская вобласць
|Канфесія                 = [[Праваслаўе]]
|Епархія                  = Бабруйская
|Благачынне               = Бабруйска-Глускае  
|Ордэнская прыналежнасць  = 
|Тып будынка              = 
|Архітэктурны стыль       = [[народнае дойлідства Беларусі|народнае дойлідства]]
|Аўтар праекта            = [[Фёдар Санкоўскі]]&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)}} — С. 603&lt;/ref&gt;
|Будаўнік                 = 
|Заснавальнік             = Жылінскі
|Першае згадванне         = 
|Заснаванне               = 
|Асноўныя даты            = {{Славутасць/Даты||||||}}
|Скасаваны                = 
|Пачатак будаўніцтва      = 1814
|Заканчэнне будаўніцтва   = 1814
|Рэліквіі                 = 
|Сучасны стан             = дзейная
|Сайт                     = 
|Commons                  = Church of Saints Kosma and Damian in Haradok
}}
{{Значэнні2|Свята-Казьма-Дзям’янаўская царква}}
'''Свята-Казьма-Дзям’янаўская царква''' — праваслаўная царква ў вёсцы [[Гарадок (Глускі раён)|Гарадок]] [[Глускі раён|Глускага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Размешчана на заходняй ускраіне вёскі, на вуліцы Садовай, 57&lt;ref name = &quot;bobr.eparh&quot;/&gt;.

== Гісторыя ==
Царква вядома з сярэдзіны XVII стагоддзя. На [[цвінтар]]ы захаваліся магілы святароў, якія адносяцца да XVII—XVIII стагоддзяў&lt;ref name = &quot;radzima&quot;&gt;[http://www.glusk.by/2013/11/u-xrama-schastlivaya-sudba/ У храма счастливая судьба] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161022164634/http://www.glusk.by/2013/11/u-xrama-schastlivaya-sudba/ |date=22 кастрычніка 2016 }}. // Глусская районная газета «Радзіма», 12 лістапада 2013. {{ref-be}}&lt;/ref&gt;.

У 1814 годзе мясцовы памешчык Жылінскі пабудаваў у мястэчку новую царкву, якая была адкрыта на прастольнае свята 14 лістапада. Храм быў узведзены архітэктарам [[Фёдар Санкоўскі|Фёдарам Санкоўскім]] у гонар перамогі ў [[вайна 1812 года|вайне 1812 года]], удзельнікам якой быў сам Жылінскі&lt;ref name = &quot;narodnaya gazeta&quot;&gt;''Навум Сандамірскі''. [https://issuu.com/ng-online/docs/namecb9ed4 Царква пад старымі ліпамі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230304014331/https://issuu.com/ng-online/docs/namecb9ed4 |date=4 сакавіка 2023 }}. // 7 цудаў: Глускі раён. — [[Народная газета]], 22 жніўня 2009. — С. 15. {{ref-be}}&lt;/ref&gt;.

Да 1860 года царква стала трухлявай і патрабавала капітальнага рамонту&lt;ref name = &quot;babruysk eparhiya&quot;/&gt;. У 1866 годзе на дзяржаўныя грошы храм перабудавалі, была дабудавана званіца. Таксама было набыта новае царкоўнае начынне, узведзены новы дом для святара. Аднак працы былі выкананы няяксана, і ў 1884 годзе на царкве зноў перакрылі дах, перабудавалі купалы&lt;ref name = &quot;babruysk eparhiya&quot;/&gt;. У 1905 годзе будынак [[шалёўка|ашалявалі]], вакол збудавалі агароджу з брамай&lt;ref name = &quot;radzima&quot;/&gt;.

За савецкім часам храм дзейнічаў да 1940 года, калі памяшканне было перададзена пад яўрэйскую ганчарную майстэрню. Царкоўныя пабудовы былі знішчаны. З прыходам [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыйных уладаў]] на пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] службы ў царкве аднавіліся і ў далейшым не прыпыняліся&lt;ref name = &quot;narodnaya gazeta&quot;/&gt;.

У 1944 годзе, калі ў Гарадку былі жорсткія баі за стратэгічна важны мост цераз раку [[Пціч (рака)|Пціч]], нацысты ператварылі вежы храма ў агнявыя кропкі, размясціўшы на іх кулямёты. Царкву абстрэльвалі, аднак будынак не загарэўся. Яе сцены дагэтуль захоўваюць сляды ад куль і шрапнелі&lt;ref name = &quot;radzima&quot;/&gt;&lt;ref name = &quot;mahilou&quot;/&gt;.

Пасля вайны храм быў адзінай дзеючай царквой у раёне&lt;ref name = &quot;mahilou&quot;&gt;[http://mogilev-region.gov.by/news/tut_malilisya_dva_vyaki Тут маліліся два вякі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200717123201/http://mogilev-region.gov.by/news/tut_malilisya_dva_vyaki |date=17 ліпеня 2020 }}. — Магілёўскі абласны выканаўчы камітэт, 13 лістапада 2014. {{ref-be}}&lt;/ref&gt;. У 1960-я гады святыня паўторна асвячалася вікарным [[Бабруйская епархія|епіскапам Бабруйскім]] [[Лявонцій (Бондар)|Лявонціем]]&lt;ref name = &quot;babruysk eparhiya&quot;/&gt;. Шмат намаганняў для захавання храма ў пасляваенны час прыклаў святар Георгій Семянюк&lt;ref name = &quot;radzima2&quot;&gt;Да 200-годдзя рукой падаць. Касма-Даміянаўская царква на плынях гісторыі // Радзіма — 2004 — 12 лістапада. — С.2.&lt;/ref&gt;. У 1970-я гады будынак рамантаваўся.

У 1992 годзе прыход царквы быў адноўлены. У цяперашні час настаяцелем у ім з’яўляецца іерэй Аляксандр Фёдараў&lt;ref name = &quot;bobr.eparh&quot;&gt;[http://bobruisk.hram.by/temples/temples2.html Храмы Бобруйской епархии. Список приходов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151021210030/http://bobruisk.hram.by/temples/temples2.html |date=21 кастрычніка 2015 }}. — Бобруйская епархия Белорусской Православной Церкви. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Пры садзейнічанні ўладаў у царкве быў зроблены рамонт бляшанага даху&lt;ref name = &quot;radzima2&quot;/&gt;.

== Архітэктура ==
[[Файл:Гарадок (Глускі раён). Царква (02).jpg|thumb|240px|злева|Выгляд з боку апсіды]]
Помнік драўлянага [[народнае дойлідства Беларусі|народнага дойлідства]] з выкарыстаннем стылізаваных рысаў [[класіцызм]]у&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)}} — С. 143&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі|5к}} — С. 174&lt;/ref&gt;. Будынак вышынёй 22 м уяўляе працяглую падоўжана-восевую кампазіцыю, якая складаецца з прамавугольнага асноўнага аб’ёму (32x12 м), пяціграннай [[апсіда|апсіды]], трох’яруснай [[званіца|званіцы]] і [[бабінец|бабінца]]. Царква накрытая [[двухсхільны дах|двухсхільным дахам]] з [[вальмавы дах|вальмамі]] над апсідай.

З асноўнага аб’ёму выступаюць бакоўкі [[прытвор]]а і [[прыдзел]]аў. З боку галоўнага фасада размешчана [[званіца]] ([[васьмярык]] на [[Чацвярык (збудаванне)|чацверыку]]), завершаная паўсферычным [[купал]]ам. Над асноўным аб’ёмам — васьмігранны самкнуты [[купал]] на гранёным светлавым [[барабан (архітэктура)|барабане]]. Сцены прарэзаныя высокімі прамавугольнымі аконнымі праёмамі, якія абрамленыя простымі [[ліштва]]мі з [[сандрык]]амі. Кутнія часткі будынка ўмацаваны драўлянымі [[лапатка (архітэктура)|лапаткамі]]. Галоўны ўваход вырашаны ў выглядзе стылізаванага [[порцік]]а. Унутраная прастора царквы развітая па падоўжнай восі. Светлавы барабан з васьмігранным самкнутым скляпеннем падтрымліваецца васьмю [[слуп]]амі.

У глыбінна развітай унутранай прасторы пануе падкупальная прастора [[сяродкрыжжа]], перакрытая 8-гранным [[Шацёр (архітэктура)|шатром]], абапёртым на [[парус (архітэктура)|ветразі]] і 8 слупоў. У дэкоры [[інтэр’ер]]а шырока выкарыстана [[разьба па дрэве]]. Адзін з абразоў Маці Божай датуецца 1861 годам&lt;ref name = &quot;radzima&quot;/&gt;.

== Прыход ==
[[Файл:Гарадок (Глускі раён). Царква (01).jpg|міні|250px|справа|Царква з боку апсіды]]
Па звестках 1864 года, прыходу належалі 33 [[дзесяціна (мера плошчы)|дзесяціны]] сядзібнай, ворнай і сенакоснай зямлі. Штатны прыбытак [[прычт]]а складаў 256 рублёў. Побач з царквой размяшчалася [[плябанія]], пабудаваная ў 1847 годзе. Сярод дабрачынцаў храма згадваюцца графы Мікалай і Алена Бандзецкія. Налічвалася 970 мужчын і 1052 жанчын вернікаў. Царкоўнае начынне і святарскія рызы былі беднымі. Да храма былі прыпісаны цэрквы ў [[Вільча (Глускі раён)|Вільчы]] і [[Глуша (вёска)|Глушы]].

У другой палове XIX стагоддзя прыход уключаў у сябе 16 вёсак (акрамя самога мястэчка) і складаўся з 785 двароў, у якіх насялялі 3142 мужчын і 2875 жанчын. Штогадовае дараванне, якое было прызначана святару, складала 391 рубель 68 капеек, псаломшчыку — 117 рублёў 48 капеек. Царкоўная зямля налічвала 86 дзесяцін 1662 квадратных сажняў зямлі&lt;ref name = &quot;babruysk eparhiya&quot;&gt;[http://bobreparhiya.by/history_bobr_r_gorodok/ История Космо-Дамиановского храма д. Городок]. — Бобруйская епархия Белорусской Православной Церкви. {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

На 1879 год сярод царкоўнага начыння адзначаны срэбны прыбор літургічных пасудзін вагой 82 [[Лот (адзінка вымярэння)|лота]] і тры новых і чатыры старых камплектаў святарскага адзення з таннай парчы. З іншых рэчаў не хапала толькі вадасвятнай чашы. [[Евангелле]] захоўвалася ў металічнай пасярэбранай аправе. З ліку іншых кніг не было [[Ірмалогій|Ірмалогія]] і месячнай [[мінея|мінеі]]. У царкоўным архіве знаходзіліся [[метрычная кніга|метрычныя кнігі]] пачынаючы з 1822 года і спавядальныя спісы прыхаджан з 1840 года&lt;ref&gt;Описаніе церквей и приходовъ Минской епархіи, составленное по оффиціально затребованнымъ от притчовъ свѣдѣниямъ. VII Бобруйскій уѣздъ. — Минскъ: Типо-литографія Б. И. Соломонова. — 1879. — 146 с. — С. 39—42.&lt;/ref&gt;.

У прыходзе дзейнічалі 5 школ: двухкласная школа ў Гарадку, аднакласная ў Вільчы, і яшчэ 3 школы ў бліжэйшых вёсках, пра якія нічога невядома. Прыпісныя цэрквы былі ў вёсках [[Барысаўшчына (Глускі раён)|Барысаўшчыне]], Вільчы, [[Гарадзішча (Завалочыцкі сельсавет)|Гарадзішчы]], Глушы і [[Сіманавічы (Глускі раён)|Сіманавічах]]&lt;ref name = &quot;babruysk eparhiya&quot;/&gt;.

== Зноскі ==
{{reflist|2}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|}} — С. 143
* {{Крыніцы/Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі|5}} — С. 174
* {{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі (2001)}} — С. 55
* Праваслаўныя храмы Беларусі: энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. — С. 116—117. — 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4

== Спасылкі ==
{{ГККРБ|513Г000408}}
{{Commons|Category:Church of Saints Kosma and Damian in Haradok}}
* {{hram.by|22}}
* {{radzima|2592}}
* {{ГБ|http://globustut.by/gorodok_gl/index.htm#church}}
* {{Архіварта|svjata-kazma-dzjamjanauskaja-carkva-garadok}}

[[Катэгорыя:Помнікі беларускага народнага дойлідства]]
[[Катэгорыя:Гарадок (Глускі раён)]]
[[Катэгорыя:Драўляныя цэрквы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Глускага раёна]]
[[Катэгорыя:Храмы Бабруйскай епархіі]]
[[Катэгорыя:1814 год у Беларусі]]</text>
      <sha1>ft8w004mxoyf5mk1rudxa9oqfkllwry</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Грамадская арганізацыя</title>
    <ns>10</ns>
    <id>220690</id>
    <revision>
      <id>5181246</id>
      <parentid>5040466</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T18:31:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <origin>5181246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3688" sha1="dpp88hcnxu3fsegas1xuprfgyjxb56f" xml:space="preserve">{{Картка
 |імя               = Грамадская арганізацыя
 |стыль_цела        = 
 |назва          = 
 |стыль_назвы    = 
 |уверсе            = {{картка/назва|{{{назва|}}}}}
 |стыль_уверсе      = background:#eaf3ff;
 |уверсе2           = {{wikidata|p1813[language:ru]|{{{абрэвіятура|}}}}}
 |стыль_уверсе2     = 
 |вверху3           = {{картка/арыгінал назвы|{{#if:{{{арыгінал|}}}|{{{арыгінал}}}|{{{назва на мове арыгінала|}}}}}}}
 |стыль_вверху3     = 
 |выява       = {{wikidata|p154|{{{эмблема|{{{лагатып|}}}}}}|size={{#if:{{{шырыня эмблемы|}}}|{{{шырыня эмблема|}}}|180x180px}}}}
 |выява2      = {{wikidata|p18|{{{выява|}}}|size={{{шырыня|}}}|caption={{{подпіс|{{{подпіс выявы|}}}}}}}}
 |стыль_загалоўкаў  = 
 |стыль_метак       = background:#eaf3ff; padding-left:.4em; padding-right:.4em;
 |стыль_тэксту      = 

 |метка2      = Місія
 |тэкст2      = {{{місія|}}}
 |вікідадзеныя2 = 

 |метка3      = Сфера дзейнасці
 |тэкст3      = {{{сфера дзейнасці|}}}
 |вікідадзеныя3 = 

 |метка4      = Дата заснавання
 |тэкст4      = {{{дата заснавання|}}}
 |вікідадзеныя4 = p571

 |метка5      = Дата роспуску
 |тэкст5      = {{{дата роспуску|}}}
 |вікідадзеныя5 = p576

 |метка6      = Тып
 |тэкст6      = {{{тып|}}} 
 |вікідадзеныя6 = p31

 |метка7      = Колькасць удзельнікаў
 |тэкст7      = {{{колькасць удзельнікаў|}}} 
 |вікідадзеныя7 = p2124

 |метка8      = {{{назва пасады кіраўніка|Лідар}}}
 |тэкст8      = {{{кіраўнік|{{{лідар|}}}}}}
 |вікідадзеныя8 = p488
 
 |метка9             = Краіна
 |тэкст9             = {{{краіна|}}}
 |вікідадзеныя9      = P17

 |метка10      = {{{назва цэнтра|Цэнтр}}}
 |тэкст10      = {{{цэнтр|{{{штаб-кватэра|{{{месца знаходжання|}}}}}}}}}
 |вікідадзеныя10 = p159

 |метка11      = Узнагароды 
 |тэкст11      = {{{узнагароды|}}}
 |вікідадзеныя11 = p166

 |метка12      = Сайт
 |тэкст12      = {{{афіцыйны сайт|}}}
 |вікідадзеныя12 = p856

 |стыль_унізе = 
 |унізе       = 
}}&lt;!--
--&gt;{{катэгорыя па даце|{{{foundation|}}}{{{дата_заснавання1|}}}{{{дата ўтварэння|}}}|Арганізацыі, заснаваныя|p571}}&lt;!--
--&gt;{{катэгорыя па даце|{{{closed|}}}{{{дата_ліквідацыі|}}}{{{дата спынення існавання|}}}|Арганізацыі, закрытыя|p576}}&lt;!--
--&gt;&lt;noinclude&gt;
{{#if: {{{lat_deg|}}}
  | {{coord|1={{{lat_deg|0}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}}|5={{{lon_deg|0}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}}|9=type:{{#if: {{{region|}}}
  |edu_region:{{{region}}} 
  |edu}}|scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|5000}}|format=dms|display=title|yandex=1}}
  | {{if-wikidata|p625||{{wikidata|p625}}|{{#if:{{NAMESPACE}}{{{nocat|}}}||}}}}
  }}
{{doc}}

[[Катэгорыя:Шаблоны:Карткі:Арганізацыі]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dpp88hcnxu3fsegas1xuprfgyjxb56f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Себек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>232396</id>
    <revision>
      <id>5181224</id>
      <parentid>4452776</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T17:31:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2953" sha1="2rqehxi4tfkw44m23ivbwgo2rc3yno9" xml:space="preserve">{{Міфалагічны персанаж
| Імя                = Себек
| Міфалогія          = [[Старажытнаегіпецкая рэлігія|Старажытнаегіпецкая]]
| Выява        = Sobek.svg
| Памер выявы = 
| Подпіс            = 
| Апісанне           = Бог вады і разліву Ніла
| У іншых культурах   = 
| Бацька               = 
| Маці               = [[Нейт]]
| Дзеці               = 
}}
{{Hiero|Sobek|Image= Sobek.svg|&lt;hiero&gt;s-b-k:I3&lt;/hiero&gt;  '''або''' &lt;hiero&gt;I4&lt;/hiero&gt;|align=right|era=egypt}}
'''Себе́к''' ('''Сабе́к'''), або '''Су́хас''' ({{lang-grc|Σοῦχος}}) — старажытнаегіпецкі бог вады і разліву [[Ніл]]а, які маляваўся з галавой [[кракадзіл]]а; лічыцца, што ён адпужвае сілы зла і з'яўляецца абаронцам багоў і людзей. Паводле «Тэкстаў пірамід», Себек — сын [[Нейт]]. Супастаўляўся з [[Сет (міфалогія)|Сетам]], богам зямлі [[Геб]]ам, з сонечным бажаством [[Ра]] ў форме Себек-Ра і з [[Асірыс]]ам. Себек шанаваўся галоўным чынам у [[Фаюм]]е, на берагах [[мерыдава возера|Мерыдава возера]], у [[Ком-Омба]] (Омбасе), [[Кракадылопаль|Кракадылопалі]], а таксама некаторых іншых месцах блізкіх да вады. Яго культ быў асабліва распаўсюджаны ў часы [[Сярэдняе царства (Егіпет)|Сярэдняга царства]], у перыяд кіравання XII дынастыі (19-18 стст. да н.э.), многія фараоны якой мелі рэзідэнцыі ў Фаюме і часам насілі імёны, вытворныя ад імя Себек (напрыклад, Себекхатэп ці [[Нефрусебек]]). У позні перыяд з'явілася спадарожная багіня [[Себектэт]].

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|14|Себек||286}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [http://www.egyptology.ru/scarcebooks.htm#Volkov Волков И. М. Древнеегипетский бог Себек. Пг., 1917.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210817190830/http://www.egyptology.ru/scarcebooks.htm#Volkov |date=17 жніўня 2021 }}

{{Старажытнаегіпецкая рэлігія}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Старажытнаегіпецкія багі]]
[[Катэгорыя:Багі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Фаюмскі аазіс]]</text>
      <sha1>2rqehxi4tfkw44m23ivbwgo2rc3yno9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рамелькі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>237899</id>
    <revision>
      <id>5181249</id>
      <parentid>5053212</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T18:53:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Için warum</username>
        <id>153459</id>
      </contributor>
      <origin>5181249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6104" sha1="4aeg5qdjyi46o4uy65sawb39qa592u7" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Рамелькі
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 05|lat_sec = 04
 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 49|lon_sec = 55
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Віцебская
|раён                  = Пастаўскі
|сельсавет             = Юнькаўскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243007432
}}

'''Раме́лькі'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Ramieĺki}}, {{lang-ru|Ромельки}}) — [[вёска]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Юнькаўскі сельсавет|Юнькаўскага сельсавета]].

== Назва ==
На думку [[Ігар Міхайлавіч Пракаповіч|І. Пракаповіча]], назва вёскі Рамелькі ўтворана ад імя Раман, якое на Пастаўшчыне сустракаецца ў форме Ромель, а таксама ёсць такое прозвішча&lt;ref&gt;І. М. Пракаповіч. Назвы нашых мясцін. Мінск, 2013. С. 81.&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
У 1921—1945 гадах вёска ў складзе гміны Паставы [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]].

Да [[10 кастрычніка]] [[2013]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Шыркаўскі сельсавет (Пастаўскі раён)|Шыркаўскага сельсавета]]&lt;ref&gt;[http://pravo.by/main.aspx?guid=3871&amp;p0=D913v0060692&amp;p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства некоторых районов Витебской области». Решение Витебского областного Совета депутатов от 10 октября 2013 г. № 292] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180311203419/http://pravo.by/document/?guid=3871&amp;p0=D913v0060692&amp;p1=1 |date=11 сакавіка 2018 }}{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
* 1921 год — 127 жыхароў, 28 двароў&lt;ref name=&quot;skorowidz2&quot;&gt;Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 35.&lt;/ref&gt;.
* 1931 год — 184 жыхары, 38 двароў&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 43&lt;/ref&gt;.

== Іншае ==
На думку [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірылы]], Ромель — адзін з варыянтаў хрысціянскага імені Раман, а таксама прозвішча, якое ўтворана ад гэтага імені&lt;ref&gt;Бірыла М. В. Беларуская антрапанімія. Уласныя імёны, імёны-мянушкі, імёны па бацьку, прозвішчы. Мінск, 1966. С. 141-142.&lt;/ref&gt;.

Ёсць нямецкае прозвішча [[:de:Rommel|Rommel]]. Ёсць літоўскае прозвішча ''Ramelis'' з асновай ''Ram-''&lt;ref&gt;Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 570.&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|IX|736|Romelki, wieś, powiat dzisieński, gmina Postawy}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Юнькаўскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Юнькаўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Пастаўскага раёна]]</text>
      <sha1>4aeg5qdjyi46o4uy65sawb39qa592u7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Васточнае</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241312</id>
    <revision>
      <id>5181396</id>
      <parentid>5000278</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T08:13:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2852" sha1="iajblrarqbrsxqgszle47eac54vtvo2" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Васточнае
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Быхаўскі
|сельсавет             = Чарнаборскі
|ранейшыя імёны        = Язвы
}}

'''Васто́чнае'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Васто́чная, ж.. Я́звы, мн.'''&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Vastočnaje}}, {{lang-ru|Восточное}}) (да 30 ліпеня 1964 года '''Я́звы'''&lt;ref&gt;Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Аб перайменаванні некаторых населеных пунктаў Беларускай ССР ад 30 ліпеня 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 23 (1063).&lt;/ref&gt;) — [[вёска]] ў [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чарнаборскі сельсавет|Чарнаборскага сельсавета]].

Да 5 снежня 2011 года вёска ўваходзіла ў склад [[Глухскі сельсавет|Глухскага сельсавета]]&lt;ref&gt;[http://www.pravo.by/pdf/2011-144/2011_144_9_46267.pdf «Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области». Решение Могилевского областного Совета депутатов от 5 декабря 2011 г. № 12-15]{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
У 1913 г. дзейнічала [[Царкоўнапрыходская школа|царкоўна-прыходская школа]]&lt;ref&gt;РГИА, ф. 803, оп. 16, д. 1018&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Чарнаборскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Чарнаборскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]]
[[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі]]</text>
      <sha1>iajblrarqbrsxqgszle47eac54vtvo2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Званцоўка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241315</id>
    <revision>
      <id>5181389</id>
      <parentid>4903064</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T08:10:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1994" sha1="1dnq669gf0cu2ta7150g6e9zd9lyscm" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Званцоўка
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Быхаўскі
|сельсавет             = Чарнаборскі
}}

'''Званцо́ўка'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Zvancoŭka}}, {{lang-ru|Звонцовка}}) — [[вёска]] ў [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чарнаборскі сельсавет|Чарнаборскага сельсавета]].

Да [[5 снежня]] [[2011]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Глухскі сельсавет|Глухскага сельсавета]]&lt;ref&gt;[http://www.pravo.by/pdf/2011-144/2011_144_9_46267.pdf «Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области». Решение Могилевского областного Совета депутатов от 5 декабря 2011 г. № 12-15] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200324114349/http://www.pravo.by/pdf/2011-144/2011_144_9_46267.pdf |date=24 сакавіка 2020 }}{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Чарнаборскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Чарнаборскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]]</text>
      <sha1>1dnq669gf0cu2ta7150g6e9zd9lyscm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Новая Слабодка (Быхаўскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241316</id>
    <revision>
      <id>5181385</id>
      <parentid>4924342</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T08:08:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2094" sha1="nvfmpcbyvztwb362n1fd0bfgrk0l47u" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Новая Слабодка}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Новая Слабодка
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Быхаўскі
|сельсавет             = Чарнаборскі
}}

'''Но́вая Слабо́дка'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Novaja Slabodka}}, {{lang-ru|Новая Слободка}}) — [[вёска]] ў [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чарнаборскі сельсавет|Чарнаборскага сельсавета]].

Да [[5 снежня]] [[2011]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Глухскі сельсавет|Глухскага сельсавета]]&lt;ref&gt;[http://www.pravo.by/pdf/2011-144/2011_144_9_46267.pdf «Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области». Решение Могилевского областного Совета депутатов от 5 декабря 2011 г. № 12-15] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200324114349/http://www.pravo.by/pdf/2011-144/2011_144_9_46267.pdf |date=24 сакавіка 2020 }}{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Чарнаборскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Чарнаборскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]]</text>
      <sha1>nvfmpcbyvztwb362n1fd0bfgrk0l47u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Селішча (Быхаўскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241317</id>
    <revision>
      <id>5181358</id>
      <parentid>4903066</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T07:56:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2013" sha1="gn9tgozq741jj0ikxgv3gnue9xegiyn" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Селішча}}
{{НП-Беларусь
|статус                = пасёлак
|беларуская назва      = Селішча
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Быхаўскі
|сельсавет             = Чарнаборскі
}}

'''Се́лішча'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Sielišča}}, {{lang-ru|Селище}}) — [[пасёлак]] у [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чарнаборскі сельсавет|Чарнаборскага сельсавета]].

Да [[5 снежня]] [[2011]] года ў складзе [[Глухскі сельсавет|Глухскага сельсавета]]&lt;ref&gt;[http://www.pravo.by/pdf/2011-144/2011_144_9_46267.pdf «Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области». Решение Могилевского областного Совета депутатов от 5 декабря 2011 г. № 12-15] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200324114349/http://www.pravo.by/pdf/2011-144/2011_144_9_46267.pdf |date=24 сакавіка 2020 }}{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Чарнаборскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Чарнаборскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]]</text>
      <sha1>gn9tgozq741jj0ikxgv3gnue9xegiyn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сланеўшчына</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241318</id>
    <revision>
      <id>5181382</id>
      <parentid>5000246</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T08:07:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2164" sha1="h4sxzib26ljeaxkcopeh1s3gcijfus9" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Сланеўшчына
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Быхаўскі
|сельсавет             = Чарнаборскі
}}

'''Слане́ўшчына'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Slanieŭščyna}}, {{lang-ru|Слоневщина}}) — [[вёска]] ў [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чарнаборскі сельсавет|Чарнаборскага сельсавета]].

Да [[5 снежня]] [[2011]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Глухскі сельсавет|Глухскага сельсавета]]&lt;ref&gt;[http://www.pravo.by/pdf/2011-144/2011_144_9_46267.pdf «Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области». Решение Могилевского областного Совета депутатов от 5 декабря 2011 г. № 12-15] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200324114349/http://www.pravo.by/pdf/2011-144/2011_144_9_46267.pdf |date=24 сакавіка 2020 }}{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
У 1913 г. дзейнічала царкоўна-прыходская школа&lt;ref&gt;РГИА, ф. 803, оп. 16, д. 1018&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Чарнаборскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Чарнаборскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]]</text>
      <sha1>h4sxzib26ljeaxkcopeh1s3gcijfus9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Студзёнка (Быхаўскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241319</id>
    <revision>
      <id>5181379</id>
      <parentid>5093584</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T08:05:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8908" sha1="rbu8zymbuca0h66asy6atysmaalejij" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Студзёнка}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Студзёнка
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 35|lat_sec = 07
 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 01|lon_sec = 51
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Быхаўскі
|сельсавет             = Чарнаборскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243035047
}}

'''Студзёнка'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Сцюдзёнка'''&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Studzionka}}, {{lang-ru|Студёнка}}) — [[вёска]] ў [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чарнаборскі сельсавет|Чарнаборскага сельсавета]].

== Гісторыя ==
Тып сельскіх жыхароў Х-ХІІІ ст. левабярэжжа Друці аднаўляецца антраполагамі паводле пахаванняў у курганным некропалі «Студзёнка»&lt;ref&gt;Население Беларуси. Альбом в лицах — взгляд в прошлое&lt;span&gt; &lt;/span&gt;: коллективная монография. Москва: АМА-ПРЕСС, 2025. С. 89-99.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Тып сельскіх жыхароў Х-ХІІІ ст. левабярэжжа Друці.png|alt=Тып сельскіх жыхароў Х-ХІІІ ст. левабярэжжа Друці|міні|Тып сельскіх жыхароў Х-ХІІІ ст. левабярэжжа Друці|310x310пкс]]

У 1924—1954 гадах цэнтр [[Студзёнкаўскі сельсавет (Быхаўскі раён)|Студзёнкаўскага сельсавета]]. Да 11 красавіка 1960 года вёска ўваходзіла ў склад [[Гарадзецкі сельсавет (Быхаўскі раён)|Гарадзецкага сельсавета]]&lt;ref&gt;Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.&lt;/ref&gt;, да 15 студзеня 1965 года — у склад [[Балонавасялецкі сельсавет|Балонавасялецкага сельсавета]]&lt;ref&gt;Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 15 студзеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 10 (1090).&lt;/ref&gt;, да 5 снежня 2011 года — у склад [[Глухскі сельсавет|Глухскага сельсавета]]&lt;ref&gt;[http://www.pravo.by/pdf/2011-144/2011_144_9_46267.pdf Решение Могилевского областного Совета депутатов от 5 декабря 2011 г. № 12-15 Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200324114349/http://www.pravo.by/pdf/2011-144/2011_144_9_46267.pdf |date=24 сакавіка 2020 }}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Вядомыя асобы ==
* [[Леанід Сямёнавіч Данілюк]] (1919—1986) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, [[Герой Савецкага Саюза]].

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* ''Авласович А. М.'' [http://elib.psu.by:8080/bitstream/123456789/13713/1/%D0%90%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%20%D0%90%D0%9C_2015-9_c111-120.pdf «Сидячие» погребения курганных некрополей могилевского поднепровья в восточноевропейском контексте]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181102000756/http://elib.psu.by:8080/bitstream/123456789/13713/1/%D0%90%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%20%D0%90%D0%9C_2015-9_c111-120.pdf |date=2 лістапада 2018 }} // Веснік Полацкага дзяржаунага універсітэта, 2015
* ''Авласович А. М.'' [https://libr.msu.by/bitstream/123456789/4193/1/3055m.pdf Исследование сидячего погребения радимичанки в курганном некрополе у д. Студёнка Быховского района]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220619031437/https://libr.msu.by/bitstream/123456789/4193/1/3055m.pdf |date=19 чэрвеня 2022 }}, 2015
* ''Авласович А. М.'' [https://libr.msu.by/bitstream/123456789/4186/1/3048m.pdf «Сидячие» погребения в курганных некрополях могилевского течения Днепра]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220619055210/https://libr.msu.by/bitstream/123456789/4186/1/3048m.pdf |date=19 чэрвеня 2022 }}, 2015
* ''Авласович А. М.'' [https://libr.msu.by/bitstream/123456789/10755/1/1800n.pdf Пятилучевое височное кольцо из погребения с трупосожжением могильника Студëнка]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230312145055/https://libr.msu.by/bitstream/123456789/10755/1/1800n.pdf |date=12 сакавіка 2023 }}, 2020
* ''Авласович А. М.'' [https://libr.msu.by/bitstream/123456789/2625/1/268d.pdf Погребальная обрядность на территории Могилевского Поднепровья и Посожья в X—XIII вв.]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220619030234/https://libr.msu.by/bitstream/123456789/2625/1/268d.pdf |date=19 чэрвеня 2022 }}, 2017
{{Commons|Category:}}

{{Чарнаборскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Чарнаборскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]]</text>
      <sha1>rbu8zymbuca0h66asy6atysmaalejij</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ямішча (Быхаўскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241321</id>
    <revision>
      <id>5181373</id>
      <parentid>4903070</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T08:02:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2024" sha1="mbsdik3oo81mpgr0jibfilukcmuiyrs" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Ямішча}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Ямішча
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Быхаўскі
|сельсавет             = Чарнаборскі
}}

'''Я́мішча'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Jamišča}}, {{lang-ru|Ямище}}) — [[вёска]] ў [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чарнаборскі сельсавет|Чарнаборскага сельсавета]].

Да [[5 снежня]] [[2011]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Глухскі сельсавет|Глухскага сельсавета]]&lt;ref&gt;[http://www.pravo.by/pdf/2011-144/2011_144_9_46267.pdf «Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области». Решение Могилевского областного Совета депутатов от 5 декабря 2011 г. № 12-15] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200324114349/http://www.pravo.by/pdf/2011-144/2011_144_9_46267.pdf |date=24 сакавіка 2020 }}{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Чарнаборскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Чарнаборскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]]</text>
      <sha1>mbsdik3oo81mpgr0jibfilukcmuiyrs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Балонаў Сялец</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241404</id>
    <revision>
      <id>5181398</id>
      <parentid>4903146</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T08:15:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2492" sha1="hhdjl2469g50bk0di0dokiole7dca9z" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Балонаў Сялец
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Быхаўскі
|сельсавет             = Чарнаборскі
}}

'''Бало́наў Сяле́ц'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Balonaŭ Sialiec}}, {{lang-ru|Болонов Селец}}) — [[вёска]] ў [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чарнаборскі сельсавет|Чарнаборскага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Славутасці ==
[[Файл:Балонаў Сялец. Руіны царквы.jpg|міні|злева|Рэшткі царквы]]
* Стаянка перыяду ранняга мезаліту (8 — 6-е тысячагоддзі да н.э.), на ўсходняй ускраіне вёскі, у полі — {{ГККРБ 4|513В000174}}
* Рэшткі драўлянай царквы (архітэктар [[Пётр Георгіевіч Камбураў|П. Г. Камбураў]]&lt;ref name=&quot;ЮССС&quot;&gt;[http://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/005289_000028_4D34F934-46BA-4F3C-BF29-1201DEBDA0F9/viewer/?page=148 Барановский Г. В. Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища) 1842—1892 с. 139]&lt;/ref&gt;)

== Вядомыя асобы ==
* [[Іван Ярамеевіч Анісімаў]] (1920—1986) — [[Герой Сацыялістычнай Працы]].
* [[Якаў Абрамавіч Шыфрын]] (нар. 1907) — арганізатар савецкай вытворчасці.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* {{ГБ|http://globustut.by/bolonov_se/index.htm}}
{{Чарнаборскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Чарнаборскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]]</text>
      <sha1>hhdjl2469g50bk0di0dokiole7dca9z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Балонаўка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241406</id>
    <revision>
      <id>5181397</id>
      <parentid>5131562</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T08:14:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8181" sha1="ku97kfmso43cker9w4zrnhyzg9bilf5" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Балонаўка, значэнні}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Балонаўка
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Быхаўскі
|сельсавет             = Чарнаборскі
}}

'''Бало́наўка'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Balonaŭka}}, {{lang-ru|Болоновка}}) — [[вёска]] ў [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чарнаборскі сельсавет|Чарнаборскага сельсавета]].

Вёска знаходзіцца на рацэ [[Балонаўка (рака)|Балонаўка]]&lt;ref name=&quot;atl&quot;&gt;{{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=25, 40|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
Упершыню Балонаўка згадваецца ў 1729 годзе як засценак вакол вадзянога млына. Паводле падання, ксяндзы Быхаўскага кляштара канонікаў рэгулярных, што валодалі фальваркам Лубянка, у склад якога ўваходзілі балонаўскія землі, заснавалі млын і запрасілі майстра Карпа Стрыжэўскага. Паводле іншай версіі, першы Стрыжэўскі быў сіратой, які выхоўваўся ў згаданым кляштары. Калі ён вырас, ксяндзы далі яму зямлю ў Балонаўцы. У 1834 годзе 4 дамы, каля 40 жыхароў. Мікола Маркоўскі, родам з Аршанскага павета ці вёскі Глухі Быхаўскага павета, быў прымаком у Стрыжэўскага Тодара. Палавіковы нібыта прыехалі як майстры на сукнавальні, якая працавала пры млыне. Пазней, у 1860-я гады ў вёсцы пасяліўся Прахор Фадзеевіч Гейсцер як прымак у аднаго з Палавіковых. У пачатку 1880-х прымаком да Івана Палавікова прыйшоў жыхар сяла Мокрае Гаўрыла Антонавіч Фіткевіч.

Пасля закрыцця Быхаўскага кляштара канонікаў рэгулярных у 1842 годзе прыналежныя ім землі былі перададзеныя ў казну, жыхары Балонаўкі сталі казённымі сялянамі.

У 1842 годзе 4 двары, 37 душ сялян (19 мужчын і 18 жанчын), без уліку шляхты.

Першапачаткова, Балонаўка ўваходзіла ў Лубяніцкую ўніяцкую (з 1839 года — праваслаўную) парафію, пазней, пасля анулявання згаданай парафіі ў 1870-я гады, — у Збышынскую парафію. Адміністрацыйна з 1840-х гадах Балонаўка адносілася да Ямнінскай казённай сельскай грамады, пасля падзелу паветаў на воласці — да Гарадзецкай (Старобыхаўскай), а пазней — да Чыгірынскай воласці Быхаўскага павета. Для аблягчэння вырашэння гаспадарчых пытанняў балонаўцы выбіралі старасту сумесна з жыхарамі вёскі Кароткія Быхаўскага павета. Старастамі ў свой час былі Маркоўскі Захар’я Стахванавіч (каля 1855 г. н.), Бажкоў Сымон Ілліч (каля 1860 г. н.).

У 1867 годзе ў Балонаўцы было 7 двароў. У 1873 годзе 20 рэвізскіх душ мужчынскага полу. У 1909 годзе — 12 двароў і 75 жыхароў. У 1919 г. 20 двароў, 121 жыхар.

У 1930-я ўтвораны калгас імя Сталіна, старшыні: Маркоўскі Іван Апанасавіч, Палавікоў Хведзька Вавілавіч. Ад сталінскіх рэпрэсій пацярпелі: сям’я Стрыжэўскага Лявона Адамавіча (сасланыя ў Сібір у 1929 годзе, таемна вярнуліся, пазней Лявон сасланы паўторна, не вярнуўся), Стрыжэўскі Сашка Ілліч і Маркоўскі Хведзька Захар’евіч (быўшы праваслаўнымі), расстраляныя без суда і следства праз некалькі тыдняў пасля арышту, сваякам не паведамлена, жонкі працягвалі чакаць іх дзясяткі гадоў), Палавікоў Адам Сымонавіч (арыштаваны пасля вайны з даносу Палавікова, вярнуўся са ссылкі ў сярэдзіне 1950-х).

У час Вялікай Айчыннай вайны Балонаўка была акупаваная нямецкімі войскамі, якія распусцілі калгас і падзялілі зямлю падушна. Старастам быў прызначаны Чарняўскі Грышка Іванавіч. Вёска была часткова спаленая, некаторыя мірныя жыхары застрэленыя карнікамі. Некаторы час у Балонаўцы стаяла тылавая частка, якая ахоўвала шашу Магілёў — Бабруйск і мост праз раку Балонаўка. Дзеля патрэб гэтай часткі некалькі сем’яў былі выселеныя са сваіх дамоў. Адзін з дамоў немцы выкарыстоўвалі як пякарню, выразаўшы дзеля зручнасці пагрузкі хлеба частку сцяны з боку вуліцы. Пры высяленні Мікола Гейсцер перавёз хлеў для сена на паўночны бераг ракі Балонаўка, дзе і жыла яго сям’я да адыходу нямецкай часткі.

На могілках часткова захаваліся раскіданыя надмагільныя жорны пачатку XIX ст., якія ставілі на магілы млынароў і якія раней ляжалі ўнутры надмагільных церамкоў, знішчаных мясцовымі вандаламі ў сярэдзіне XX ст.. Таксама захаваўся драўляны крыж 1909 года на магіле Маркоўскага Нікіпара Тодаравіча. У вёсцы — некалькі дамоў пачатку XX с.т, ацалелых падчас вайны.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Чарнаборскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Чарнаборскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]]</text>
      <sha1>ku97kfmso43cker9w4zrnhyzg9bilf5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Будзішча (Быхаўскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241408</id>
    <revision>
      <id>5181369</id>
      <parentid>4903149</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T08:00:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1265" sha1="kw4d2g2cnez8oq92hxizszvwxcobzlt" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Будзішча}}
{{НП-Беларусь
|статус                = пасёлак
|беларуская назва      = Будзішча
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Быхаўскі
|сельсавет             = Чарнаборскі
}}

'''Бу́дзішча'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Budzišča}}, {{lang-ru|Будище}}) — [[пасёлак]] у [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чарнаборскі сельсавет|Чарнаборскага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Чарнаборскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Чарнаборскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]]</text>
      <sha1>kw4d2g2cnez8oq92hxizszvwxcobzlt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Галееўка (Быхаўскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241409</id>
    <revision>
      <id>5181395</id>
      <parentid>5000284</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T08:12:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1464" sha1="ta0x1ldiloitxhuwe75z7mxy1m3iu64" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Галееўка}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Галееўка
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Быхаўскі
|сельсавет             = Чарнаборскі
}}

'''Гале́еўка'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Haliejeŭka}}, {{lang-ru|Галеевка}}) — [[вёска]] ў [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чарнаборскі сельсавет|Чарнаборскага сельсавета]].

== Гісторыя ==
У 1904 г. у сялянскай хаце дзейнічала школа граматы (у 1913&amp;nbsp;г. 32 хл. і 7 дз.)&lt;ref&gt;РГИА, ф. 803, оп. 16, д. 1018&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Чарнаборскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Чарнаборскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]]</text>
      <sha1>ta0x1ldiloitxhuwe75z7mxy1m3iu64</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Галькоўка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241410</id>
    <revision>
      <id>5181394</id>
      <parentid>4903151</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T08:12:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1295" sha1="0o9imbyva8aanpy2mr5k22mfmvxge2w" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Галькоўка
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Быхаўскі
|сельсавет             = Чарнаборскі
}}

'''Галько́ўка'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Га́лькаўка'''&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Haĺkoŭka}}, {{lang-ru|Гальковка}}) — [[вёска]] ў [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чарнаборскі сельсавет|Чарнаборскага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Чарнаборскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Чарнаборскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]]</text>
      <sha1>0o9imbyva8aanpy2mr5k22mfmvxge2w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Глухская Сяліба</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241411</id>
    <revision>
      <id>5181393</id>
      <parentid>4999891</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T08:11:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1613" sha1="tb95bp8xkghi5qlr8351furmnf2aa53" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Глухская Сяліба
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Быхаўскі
|сельсавет             = Чарнаборскі
}}

'''Глу́хская Сялі́ба'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Глу́сская Сялі́ба'''&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Hluchskaja Sialiba}}, {{lang-ru|Глухская Селиба}}) — [[вёска]] ў [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чарнаборскі сельсавет|Чарнаборскага сельсавета]].

== Гісторыя ==
У 1909 г. дзейнічала школа (у 1913 г. 23 хл. і 25 дзяўч.), што размяшчалася ў хаце Сабалеўскага Мірона Восіпавіча&lt;ref&gt;РГИА, ф. 803, оп. 16, д. 1018&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Чарнаборскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Чарнаборскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]]</text>
      <sha1>tb95bp8xkghi5qlr8351furmnf2aa53</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гроні</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241412</id>
    <revision>
      <id>5181367</id>
      <parentid>4903153</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T08:00:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1191" sha1="29s1zj2wvsez45nk5vegy8zqedc15r3" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = пасёлак
|беларуская назва      = Гроні
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Быхаўскі
|сельсавет             = Чарнаборскі
}}

'''Гро́ні'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Hroni}}, {{lang-ru|Грони}}) — [[пасёлак]] у [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чарнаборскі сельсавет|Чарнаборскага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Чарнаборскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Чарнаборскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]]</text>
      <sha1>29s1zj2wvsez45nk5vegy8zqedc15r3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Грудзічына</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241413</id>
    <revision>
      <id>5181366</id>
      <parentid>4903154</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T07:59:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1310" sha1="i9sw01zfsd9jq565l2n9k81rsg89vku" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = пасёлак
|беларуская назва      = Грудзічына
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Быхаўскі
|сельсавет             = Чарнаборскі
}}

'''Грудзі́чына'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Грудзі́чана'''&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Hrudzičyna}}, {{lang-ru|Грудичино}}) — [[пасёлак]] у [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чарнаборскі сельсавет|Чарнаборскага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Чарнаборскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Чарнаборскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]]</text>
      <sha1>i9sw01zfsd9jq565l2n9k81rsg89vku</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Драздова Лаза</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241414</id>
    <revision>
      <id>5181392</id>
      <parentid>4903155</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T08:11:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1238" sha1="sj5qmt93larfp5wcp6oa940c657jzlk" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Драздова Лаза
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Быхаўскі
|сельсавет             = Чарнаборскі
}}

'''Драздо́ва Лаза́'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Drazdova Laza}}, {{lang-ru|Дроздова Лоза}}) — [[вёска]] ў [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чарнаборскі сельсавет|Чарнаборскага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Чарнаборскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Чарнаборскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]]</text>
      <sha1>sj5qmt93larfp5wcp6oa940c657jzlk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дуброва (Быхаўскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241415</id>
    <revision>
      <id>5181371</id>
      <parentid>4903156</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T08:01:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1345" sha1="qc4d77jtdcsjnmpsnk13b0o082o16xn" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Дуброва}}
{{НП-Беларусь
|статус                = аграгарадок
|беларуская назва      = Дуброва
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Быхаўскі
|сельсавет             = Чарнаборскі
}}

'''Дубро́ва'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Дубра́ва, Дубро́ўна'''&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Dubrova}}) — [[аграгарадок]] у [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чарнаборскі сельсавет|Чарнаборскага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Чарнаборскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Чарнаборскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]]</text>
      <sha1>qc4d77jtdcsjnmpsnk13b0o082o16xn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Залатва</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241416</id>
    <revision>
      <id>5181390</id>
      <parentid>4903157</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T08:10:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1197" sha1="bh8y28bb9eu9vu2ivb7zqd84tsfu56b" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Залатва
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Быхаўскі
|сельсавет             = Чарнаборскі
}}

'''Залатва́'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Zalatva}}, {{lang-ru|Золотва}}) — [[вёска]] ў [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чарнаборскі сельсавет|Чарнаборскага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Чарнаборскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Чарнаборскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]]</text>
      <sha1>bh8y28bb9eu9vu2ivb7zqd84tsfu56b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кароткія (Быхаўскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241419</id>
    <revision>
      <id>5181388</id>
      <parentid>4903160</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T08:10:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1260" sha1="40wfwv6d9u35wyiya6uyej0ht1mcygy" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Кароткія}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Кароткія
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Быхаўскі
|сельсавет             = Чарнаборскі
}}

'''Каро́ткія'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Karotkija}}, {{lang-ru|Короткие}}) — [[вёска]] ў [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чарнаборскі сельсавет|Чарнаборскага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Чарнаборскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Чарнаборскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]]</text>
      <sha1>40wfwv6d9u35wyiya6uyej0ht1mcygy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кароўчына (Быхаўскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241420</id>
    <revision>
      <id>5181387</id>
      <parentid>4903161</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T08:09:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1270" sha1="1ar0jnucsdbaiu48rs9qzre5c808mx5" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Кароўчына}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Кароўчына
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Быхаўскі
|сельсавет             = Чарнаборскі
}}

'''Каро́ўчына'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Karoŭčyna}}, {{lang-ru|Коровчино}}) — [[вёска]] ў [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чарнаборскі сельсавет|Чарнаборскага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Чарнаборскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Чарнаборскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]]</text>
      <sha1>1ar0jnucsdbaiu48rs9qzre5c808mx5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кучын (Быхаўскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241422</id>
    <revision>
      <id>5181386</id>
      <parentid>4999935</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T08:09:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3536" sha1="3ac4w1ct8u6z2ezpu4olo6z04al25xp" xml:space="preserve">{{значэнні|Кучын}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Кучын
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 40|lat_sec = 24
 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 57|lon_sec = 24
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Быхаўскі
|сельсавет             = Чарнаборскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243041307
}}

'''Кучы́н'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Kučyn}}, {{lang-ru|Кучин}}) — [[вёска]] ў [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чарнаборскі сельсавет|Чарнаборскага сельсавета]].

== Гісторыя ==
У 1913 г. пабудаваная школа (у 1913 г. 31 хл. і 16 дз.)&lt;ref&gt;РГИА, ф. 803, оп. 16, д. 1018&lt;/ref&gt;.

У 1924—1954 гадах цэнтр [[Кучынскі сельсавет|Кучынскага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Чарнаборскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Чарнаборскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]]</text>
      <sha1>3ac4w1ct8u6z2ezpu4olo6z04al25xp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181400</id>
      <parentid>5181386</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T08:16:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1491" sha1="fmbgi5112lg9p5dlzohcvav1vles6ye" xml:space="preserve">{{значэнні|Кучын}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Кучын
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Быхаўскі
|сельсавет             = Чарнаборскі
}}

'''Кучы́н'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Kučyn}}, {{lang-ru|Кучин}}) — [[вёска]] ў [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чарнаборскі сельсавет|Чарнаборскага сельсавета]].

== Гісторыя ==
У 1913 г. пабудаваная школа (у 1913 г. 31 хл. і 16 дз.)&lt;ref&gt;РГИА, ф. 803, оп. 16, д. 1018&lt;/ref&gt;.

У 1924—1954 гадах цэнтр [[Кучынскі сельсавет|Кучынскага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Чарнаборскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Чарнаборскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]]</text>
      <sha1>fmbgi5112lg9p5dlzohcvav1vles6ye</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Малы Крушнікоўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241423</id>
    <revision>
      <id>5181365</id>
      <parentid>4903164</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T07:59:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1381" sha1="nqajasag5efqmgpdwn0kwmzclgm9i6m" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = пасёлак
|беларуская назва      = Малы Крушнікоўскі
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Быхаўскі
|сельсавет             = Чарнаборскі
}}

'''Малы́ Крушніко́ўскі'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Малы́я Кру́шнікі, мн.'''&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Maly Krušnikoŭski}}, {{lang-ru|Малый Крушниковский}}) — [[пасёлак]] у [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чарнаборскі сельсавет|Чарнаборскага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Чарнаборскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Чарнаборскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]]</text>
      <sha1>nqajasag5efqmgpdwn0kwmzclgm9i6m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Новая Сяліба</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241424</id>
    <revision>
      <id>5181363</id>
      <parentid>4903165</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T07:58:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1241" sha1="ixbntabjm3jgvhfv0274gt3er6yj586" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = пасёлак
|беларуская назва      = Новая Сяліба
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Быхаўскі
|сельсавет             = Чарнаборскі
}}

'''Но́вая Сялі́ба'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Novaja Sialiba}}, {{lang-ru|Новая Селиба}}) — [[пасёлак]] у [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чарнаборскі сельсавет|Чарнаборскага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Чарнаборскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Чарнаборскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]]</text>
      <sha1>ixbntabjm3jgvhfv0274gt3er6yj586</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Новы Кучын</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241425</id>
    <revision>
      <id>5181384</id>
      <parentid>4903166</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T08:07:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1220" sha1="kfewzst62kfd707bkjnvp2mcx8dukqy" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Новы Кучын
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Быхаўскі
|сельсавет             = Чарнаборскі
}}

'''Но́вы Кучы́н'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Novy Kučyn}}, {{lang-ru|Новый Кучин}}) — [[вёска]] ў [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чарнаборскі сельсавет|Чарнаборскага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Чарнаборскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Чарнаборскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]]</text>
      <sha1>kfewzst62kfd707bkjnvp2mcx8dukqy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Падгаварака</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241426</id>
    <revision>
      <id>5181383</id>
      <parentid>4903167</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T08:07:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1225" sha1="legs9cxsqi91gbkrw6allsk1semzv5h" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Падгаварака
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Быхаўскі
|сельсавет             = Чарнаборскі
}}

'''Падгавара́ка'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Padhavaraka}}, {{lang-ru|Подговорака}}) — [[вёска]] ў [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чарнаборскі сельсавет|Чарнаборскага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Чарнаборскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Чарнаборскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]]</text>
      <sha1>legs9cxsqi91gbkrw6allsk1semzv5h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пасека (Быхаўскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241427</id>
    <revision>
      <id>5181364</id>
      <parentid>4903168</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T07:58:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1224" sha1="7ebq3uefta5d2fy6xhpvhzksb3j3zd0" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Пасека}}
{{НП-Беларусь
|статус                = пасёлак
|беларуская назва      = Пасека
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Быхаўскі
|сельсавет             = Чарнаборскі
}}

'''Па́сека'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Pasieka}}) — [[пасёлак]] у [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чарнаборскі сельсавет|Чарнаборскага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Чарнаборскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Чарнаборскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]]</text>
      <sha1>7ebq3uefta5d2fy6xhpvhzksb3j3zd0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пісараўка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241428</id>
    <revision>
      <id>5181351</id>
      <parentid>4903169</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T07:50:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1220" sha1="pz25eeqyfqycqlyu4dhxhwmk5h119py" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = пасёлак
|беларуская назва      = Пісараўка
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Быхаўскі
|сельсавет             = Чарнаборскі
}}

'''Пі́сараўка'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Pisaraŭka}}, {{lang-ru|Писаревка}}) — [[пасёлак]] у [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чарнаборскі сельсавет|Чарнаборскага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Чарнаборскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Чарнаборскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]]</text>
      <sha1>pz25eeqyfqycqlyu4dhxhwmk5h119py</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пузан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241429</id>
    <revision>
      <id>5181357</id>
      <parentid>4903170</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T07:55:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1251" sha1="q0mbv2wt6o5twzkuukoc4027qf76qln" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = пасёлак
|беларуская назва      = Пузан
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Быхаўскі
|сельсавет             = Чарнаборскі
}}

'''Пуза́н'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Пузаны́, мн.'''&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Puzan}}) — [[пасёлак]] у [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чарнаборскі сельсавет|Чарнаборскага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Чарнаборскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Чарнаборскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]]</text>
      <sha1>q0mbv2wt6o5twzkuukoc4027qf76qln</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Стахоўшчына</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241430</id>
    <revision>
      <id>5181381</id>
      <parentid>4903171</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T08:06:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1310" sha1="27qax81xlgyzjjdcsxsdb7mj4bkxa45" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Стахоўшчына
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Быхаўскі
|сельсавет             = Чарнаборскі
}}

'''Стахо́ўшчына'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Шкрэ́баўка'''&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Stachoŭščyna}}, {{lang-ru|Стаховщина}}) — [[вёска]] ў [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чарнаборскі сельсавет|Чарнаборскага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Чарнаборскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Чарнаборскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]]</text>
      <sha1>27qax81xlgyzjjdcsxsdb7mj4bkxa45</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сярэдні Крушнікоўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241431</id>
    <revision>
      <id>5181360</id>
      <parentid>4903172</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T07:56:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1409" sha1="hknkdfznh1nrwlkngbpr2e7cak95i1q" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = пасёлак
|беларуская назва      = Сярэдні Крушнікоўскі
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Быхаўскі
|сельсавет             = Чарнаборскі
}}

'''Сярэ́дні Крушніко́ўскі'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Сярэ́днія Кру́шнікі, мн.'''&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Siaredni Krušnikoŭski}}, {{lang-ru|Середний Крушниковский}}) — [[пасёлак]] у [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чарнаборскі сельсавет|Чарнаборскага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Чарнаборскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Чарнаборскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]]</text>
      <sha1>hknkdfznh1nrwlkngbpr2e7cak95i1q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Турлаўка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241432</id>
    <revision>
      <id>5181361</id>
      <parentid>4903173</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T07:57:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1213" sha1="6x7eaj0m4cc4gfp1m76l86noxigfs2a" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = пасёлак
|беларуская назва      = Турлаўка
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Быхаўскі
|сельсавет             = Чарнаборскі
}}

'''Ту́рлаўка'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Turlaŭka}}, {{lang-ru|Турловка}}) — [[пасёлак]] у [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чарнаборскі сельсавет|Чарнаборскага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Чарнаборскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Чарнаборскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]]</text>
      <sha1>6x7eaj0m4cc4gfp1m76l86noxigfs2a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фрунзе (Быхаўскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241433</id>
    <revision>
      <id>5181378</id>
      <parentid>4903174</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T08:04:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1398" sha1="h3jffb4paiw0zykfipbjtk46hqqe73e" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Фрунзе}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Фрунзе
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Быхаўскі
|сельсавет             = Чарнаборскі
|ранейшыя імёны        = Рамандол
}}

'''Фру́нзе'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Frunzie}}, {{lang-ru|Фрунзе}}) — [[вёска]] ў [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чарнаборскі сельсавет|Чарнаборскага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Чарнаборскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Чарнаборскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]]
[[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі]]</text>
      <sha1>h3jffb4paiw0zykfipbjtk46hqqe73e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цвёрдава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241434</id>
    <revision>
      <id>5181376</id>
      <parentid>4903175</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T08:04:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1285" sha1="leu9z8y2r6onob73xr1ypnw1fjfvedm" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Цвёрдава
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Быхаўскі
|сельсавет             = Чарнаборскі
}}

'''Цвёрдава'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Цвёрдаў, м.'''&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Cviordava}}, {{lang-ru|Твердово}}) — [[вёска]] ў [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чарнаборскі сельсавет|Чарнаборскага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Чарнаборскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Чарнаборскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]]</text>
      <sha1>leu9z8y2r6onob73xr1ypnw1fjfvedm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цешам’е</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241435</id>
    <revision>
      <id>5181362</id>
      <parentid>4903176</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T07:57:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1205" sha1="son9eouilp4b0fad00pkq92niofrvb6" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = пасёлак
|беларуская назва      = Цешам'е
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Быхаўскі
|сельсавет             = Чарнаборскі
}}

'''Це́шам'е'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Ciešamje}}, {{lang-ru|Тешемье}}) — [[пасёлак]] у [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чарнаборскі сельсавет|Чарнаборскага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Чарнаборскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Чарнаборскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]]</text>
      <sha1>son9eouilp4b0fad00pkq92niofrvb6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чарнагразь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241436</id>
    <revision>
      <id>5181375</id>
      <parentid>4903177</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T08:03:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1219" sha1="jlhvpvnwm0ekokh6plc83gyirphhy1s" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Чарнагразь
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Быхаўскі
|сельсавет             = Чарнаборскі
}}

'''Чарнагра́зь'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Čarnahraź}}, {{lang-ru|Черногрязь}}) — [[вёска]] ў [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чарнаборскі сельсавет|Чарнаборскага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Чарнаборскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Чарнаборскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]]</text>
      <sha1>jlhvpvnwm0ekokh6plc83gyirphhy1s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чачэвічы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>241437</id>
    <revision>
      <id>5181374</id>
      <parentid>4903178</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T08:03:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2456" sha1="aue7t9ep153gpwbvcuufp93jpnxgxv1" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Чачэвічы
|выява                 = Czaczeviczy.JPG
|подпіс                = 
|вобласць              = Магілёўская
|раён                  = Быхаўскі
|сельсавет             = Чарнаборскі
}}

'''Чачэ́вічы'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Čačevičy}}, {{lang-ru|Чечевичи}}) — [[вёска]] ў [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Чарнаборскі сельсавет|Чарнаборскага сельсавета]].

== Гісторыя ==
У 1924—1931 гадах вёска з'яўлялася цэнтрам [[Чачэвіцкі раён|Чачэвіцкага раёна]] ў складзе [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акругі]] [[БССР]]&lt;ref name=&quot;b17&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|17к}} — С. 266.&lt;/ref&gt;. У 1924—1960 гадах цэнтр [[Чачэвіцкі сельсавет|Чачэвіцкага сельсавета]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Вядомыя асобы ==
* [[Аляксей Фядосавіч Іваноў]] (1913—1976) — [[вучоны]] ў галіне [[Дэндралогія|дэндралогіі]], [[доктар біялагічных навук]]&lt;ref name=&quot;БЭ7&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|7}} — С. 151.&lt;/ref&gt;.
* [[Анатоль Прасаловіч]] (нар. [[1978]]) — беларускі [[перакладчык]], [[празаік]].
* [[Мікіта Іосіфавіч Перавознікаў]] (1908—1966) — поўны кавалер [[Ордэн Славы|ордэна Славы]]&lt;ref name=&quot;b12&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|12}} — С. 272.&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Чарнаборскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Чарнаборскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]]</text>
      <sha1>aue7t9ep153gpwbvcuufp93jpnxgxv1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Святаслаў Уладзіміравіч (князь пераяслаўскі)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>242470</id>
    <revision>
      <id>5181189</id>
      <parentid>4282192</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T15:42:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1895" sha1="taj672y1nyp4x8m1glxtzg6zik5vb9z" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч
 | імя                  = Святаслаў Уладзіміравіч
 }}
'''Святаслаў Уладзіміравіч''' (пам. {{Дата смерці|6|03|1114}}) — [[князь смаленскі]] (да [[1113]]), пераяслаўскі (1113—1114), адзін са старэйшых сыноў [[Уладзімір Усеваладавіч Манамах|Уладзіміра Манамаха]].

У перыяд княжання свайго бацькі ў Пераяславе быў яго [[намеснік]]ам у Смаленску&lt;ref name=&quot;Викитека ЭСБЕ СЗ&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Смоленская земля|[[Васіль Ягоравіч Рудакоў|Рудаков В. Е.]]}}&lt;/ref&gt;. Пасля смерці ў 1113 годзе [[Святаполк Ізяславіч|Святаполка Ізяславіча]] і пачатку вялікага княжання Уладзімірам Манамахам Святаслаў стаў намеснікам бацькі ў Пераяславе, а яго месца ў Смаленску заняў [[Вячаслаў Уладзіміравіч]]. Пасля смерці Святаслава ў 1114 годзе пераяслаўскім князем стаў [[Яраполк Уладзіміравіч]].

Звестак пра сям'ю і нашчадкаў Святаслава не захавалася.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://krotov.info/acts/12/pvl/ipat12.htm Іпацьцеўскі летапіс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121022015739/http://krotov.info/acts/12/pvl/ipat12.htm |date=22 кастрычніка 2012 }}

[[Катэгорыя:Манамахавічы]]
[[Катэгорыя:Князі пераяслаўскія]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя ў Пераяславе]]</text>
      <sha1>taj672y1nyp4x8m1glxtzg6zik5vb9z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Свержань (Рагачоўскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>247882</id>
    <revision>
      <id>5181298</id>
      <parentid>5177666</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T22:40:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5181298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11524" sha1="h8rvlkpzjx5fphspfsasvvf5z1wklh0" xml:space="preserve">{{Значэнні|Свержань (значэнні)}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Свержань
|вобласць              = Гомельская
|раён                  = Рагачоўскі
|сельсавет             = Доўскі
}}

'''Све́ржань'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Svieržań}}, {{lang-ru|Свержень}}) — [[вёска]] ў [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Доўскі сельсавет|Доўскага сельсавета]]. Размешчана за 20 км на паўночны ўсход ад раённага цэнтра і чыгуначнай станцыі [[Рагачоў (станцыя)|Рагачоў]] (на лініі [[Магілёў]]—[[Жлобін (станцыя)|Жлобін]]), за 104 км ад [[Гомель|Гомеля]], на рацэ [[Ракатун (рака)|Ракатун]], прытоку [[Дняпро (рака)|Дняпра]]), на ўсходзе, поўначы і захадзе мяжуе з лесам. Транспартныя сувязі па прасёлачнай, потым аўтадарозе [[Рагачоў]]—[[Доўск]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Крыніцы/ГВБ|Гомельская-2|Свержань}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
У ваколіцах у XIX ст. былі [[курган]]ы, якія разрыты сялянамі, а знойдзеныя рэчы ([[Сякера|сякеры]], [[страла|стрэлы]] і іншае) [[Каменны век на Беларусі|каменнага часу]] захоўваліся ў фальварку [[Сіпораўка]], які належаў Эрдману (згарэлі ў пажары)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Вядома з 1473 года як вёска ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]. У 1551 годзе Базыль [[Юдзіцкія|Юдзіцкі]] атрымаў Свержань (на той момант у [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]]) ад [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II Аўгуста]] за заслугі ў барацьбе супраць ардынцаў.&lt;ref&gt;Мицик Ю. Albaruthenica. Студії з історії Білорусі. — Київ: Інститут української археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського НАН України, 2009. С. 241&lt;/ref&gt; Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзейнічаў [[Касцёл Святой Тройцы (Свержань)|касцёл]]. У 1777 годзе Свержань ужо ўзгадваецца як [[мястэчка]] ва ўладанні Юзафа (Восіпа) Сулістроўскага (сына [[Антоній Юзаф Сулістроўскі|Антонія Юзафа Сулістроўскага]] і Тэрэзы з Юдзіцкіх).&lt;ref&gt;Ведомость о дворянах Могилевской губернии, по разделению на 12-ть уездов, 1777 год, c. 105&lt;/ref&gt; У 1795 годзе была 3-класная [[базыльяне|базыльянская]] школа&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

У статыстычным апісанні [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] 1784 года таксама названа мястэчкам, пазней да яго была далучана суседняя вёска [[Зладзееўка]]. Уладальнік Свержаня памешчык Сулістроўскі пабудаваў у 1835 годзе драўляную [[Раства-Багародзіцкая царква (Свержань)|Раства-Багародзіцкую царкву]] (у 1864 годзе знесена і на яе месцы пабудавана мураваная царква), паблізу знаходзіўся мураваны палац, які згарэў у 1829 годзе&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Па рэвізскіх матэрыялах 1859 года ўладанне [[Д. П. Турчанінаў|Д. П. Турчанінава]]. Памешчык меў тут і ў суседніх вёсках [[Сіпораўка]], [[Серабранка (Рагачоўскі раён)|Серабранка]] і [[Янаўка (Рагачоўскі раён)|Янаўка]] 3854 дзесяцін зямлі, 2 [[карчма|карчмы]] і [[млын]]. З 1864 года працавала школа (26 вучняў). Дзейнічалі [[хлебазапасны магазін]], з 1872 — [[крупарушка]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

У 1880 годзе працавала 7 [[крама|крам]], царква, [[вадзяны млын]], [[малітоўная школа]]. Паводле [[Перапіс насельніцтва Расійскай імперыі (1897)|перапісу 1897 года]] мястэчка, дзейнічалі малітоўная школа, хлебазапасны магазін, капліца, [[народнае вучылішча]], 17 крам, [[вадзяны млын]], [[карчма]], 1 раз на год праводзілі [[кірмаш]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

З 1911 года пры школе працавала [[бібліятэка]], на мясцовых глінах дзейнічала [[Цагельня (прадпрыемства)|цагельня]]. Паштовае аддзяленне ператворана ў 1911 годзе ў паштова-тэлеграфнае&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

З 20 жніўня 1924 года да 16 ліпеня 1954 года цэнтр [[Свержанскі сельсавет|Свержанскага сельсавета]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Гомельской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.&lt;/ref&gt;.

У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з верасня 1941 года да кастрычніка 1942 года (да адыходу ў партызаны) дзейнічала падпольная патрыятычная арганізацыя (кіраўнік [[Т. Ф. Карніленка]]). 27 снежня 1941 года нямецкія акупанты расстралялі 260 жыхароў (пахаваны ў магіле ахвяр фашызму, за 0,6 км на поўдзень ад вёскі). 14 лютага 1943 года карнікі напалі на [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызан]], якія знаходзіліся ў вёсцы, завязаўся жорсткі бой, які не быў для партызан нечаканасцю. Гітлераўцы страцілі 48 салдат забітымі, былі захоплены [[гармата]], 7 [[кулямёт]]аў, 37 [[Вінтоўка|вінтовак]] і іншыя трафеі. У лістападзе 1943 года карнікі спалілі 68 двароў і загубілі 207 жыхароў. У баях каля вёскі загінулі 113 воінаў і партызан (пахаваны ў брацкай магіле ў цэнтры вёскі). 48 вяскоўцаў загінулі на фронце&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Пасля вайны ў складзе калгаса «Зара» (цэнтр — в. [[Серабранка (Рагачоўскі раён)|Серабранка]])&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Да 14 красавіка 1960 года вёска ў складзе [[Серабранскі сельсавет|Серабранскага сельсавета]]&lt;ref&gt;Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 14 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.&lt;/ref&gt;.

== Інфраструктура ==
У вёсцы размешчаны [[пачатковая школа]], [[клуб]], [[бібліятэка]], [[магазін]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Планіроўка ==
Планіровачна складаецца з 2 паралельных паміж сабой шыротных вуліц, злучаных 2 завулкамі. Забудова двухбаковая, няшчыльная, драўляная, сядзібнага тыпу&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Насельніцтва ==
* 1848 год — 69 двароў&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;;
* 1880 год — 87 двароў, 610 жыхароў&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;;
* 1897 год — 177 двароў, 847 жыхароў&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;;
* 1925 год — 205 двароў&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;;
* 2004 год — 29 гаспадарак, 56 жыхароў&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Страчаная спадчына ==

* [[Раства-Багародзіцкая царква (Свержань)|Раства-Багародзіцкая царква]]
* [[Касцёл Святой Тройцы (Свержань)|Касцёл Святой Тройцы]]
* Палац

== Вядомыя асобы ==
* [[Яфім Якаўлевіч Беленькі]] (1875—1957) — удзельнік рэвалюцыйнага руху ў Беларусі.
* [[Фаня Максаўна Каплан]] (1913—1995) — мастак&lt;ref&gt;http://www.artpanorama.su/?category=artist&amp;id=311&amp;show=short&lt;/ref&gt;
Радзіма актыўных удзельнікаў партызанскага руху на Гомельшчыне ў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] [[М. А. Шаройка|М. А. Шаройкі]] (яго імем названа вуліца ў [[Масты|Мастах]]) і [[М. П. Жураўлёў|М. П. Жураўлёва]] (камандзір атрада 10-й Журавіцкай брыгады)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ГВБ|Гомельская-2|Свержань}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Доўскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Доўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]]</text>
      <sha1>h8rvlkpzjx5fphspfsasvvf5z1wklh0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Серабранка (Рагачоўскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>247883</id>
    <revision>
      <id>5181300</id>
      <parentid>5177669</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T23:38:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5181300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4221" sha1="p0x78zll0xiqty85t8fclztg9fhisaa" xml:space="preserve">{{Значэнні|Серабранка}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Серабранка
|вобласць              = Гомельская
|раён                  = Рагачоўскі
|сельсавет             = Доўскі
}}
'''Серабра́нка'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Sierabranka}}, {{lang-ru|Серебрянка}}) — [[вёска]] ў [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Доўскі сельсавет|Доўскага сельсавета]].

== Геаграфія ==
Знаходзіцца за 25 км у напрамку на ўсход ад горада [[Рагачоў]], за 96 км ад [[Гомель|Гомеля]], за 25 км ад чыгуначнай станцыі [[Рагачоў (станцыя)|Рагачоў]]{{sfn|БелЭн|2002}}. Праз вёску пралягае аўтамабільная дарога {{Таблічка-by|Р|43}}. У напрамку на паўднёвы захад ад вёскі працякае ручай [[Ракутун]].

== Гісторыя ==
У 1777 годзе вёска ва ўладанні Юзафа (Восіпа) Сулістроўскага (сына [[Антоній Юзаф Сулістроўскі|Антонія Юзафа Сулістроўскага]] і Тэрэзы з Юдзіцкіх).&lt;ref&gt;Ведомость о дворянах Могилевской губернии, по разделению на 12-ть уездов, 1777 год, c. 105&lt;/ref&gt;
У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] ў вёсцы дзейнічала камсамольска-маладзёжнае падполле{{sfn|БелЭн|2002}}.
У 1954—1960 гадах Серабранка — цэнтр [[Серабранскі сельсавет|Серабранскага сельсавета]]&lt;ref&gt;Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Гомельской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 14 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.&lt;/ref&gt;.

З 1991 года ў незалежнай Беларусі. У 2001 годзе 207 двароў{{sfn|БелЭн|2002}}.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|14|Серабранка||341}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2011|старонкі=9|старонак=68|isbn=978-985-508-107-5|тыраж=10&amp;nbsp;000}}{{ref-ru}}
* Ліст карты N-36-97. Выданне 1979 года.{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Доўскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Доўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]]</text>
      <sha1>p0x78zll0xiqty85t8fclztg9fhisaa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Стары Крыўск</title>
    <ns>0</ns>
    <id>247952</id>
    <revision>
      <id>5181297</id>
      <parentid>5180707</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T22:37:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5181297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4808" sha1="5db98g570uoco5fr02r9tk2hfqxfhn0" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Стары Крыўск
|вобласць              = Гомельская
|раён                  = Рагачоўскі
|сельсавет2            = Курганскі
}}

'''Стары́ Крыўск'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Stary Kryŭsk}}, {{lang-ru|Старый Кривск}}) — [[вёска]] ў [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Курганскі сельсавет (Рагачоўскі раён)|Курганскага сельсавета]].

== Геаграфія ==
Вёска знаходзіцца за 38 км на ўсход ад раённага цэнтра і чыгуначнай станцыі [[Рагачоў]] (на лініі [[Магілёў]]—[[Жлобін]]), за 87 км ад Гомеля, на шашы {{Таблічка-by|М|8}} [[Доўск]]—[[Гомель]].&lt;ref name=&quot;hvb&quot;&gt;{{Крыніцы/ГВБ|2-2}}&lt;/ref&gt;

== Гісторыя ==
Маёнтак Крыўск заснаваў ў 16 стагоддзі Аляксандр [[Юдзіцкія|Юдзіцкі]], [[падсудак]] рэчыцкі, на землях у [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце Мінскага ваяводства ВКЛ]], падараваных [[Стэфан Баторый|Стафанам Баторыем]] за службу.&lt;ref&gt;{{крыніцы/ЭГБ|6-2|Юдзіцкія||275}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Мицик Ю. Albaruthenica. Студії з історії Білорусі. — Київ: Інститут української археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського НАН України, 2009. С. 241&lt;/ref&gt; У 1777 годзе узгадваецца як сяло Крыўскае ({{lang-ru|село Кривское}}) ў Доўскай воласці [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]], маёмасць Юзафа (Восіпа) Сулістроўскага (сына [[Антоній Юзаф Сулістроўскі|Антонія Юзафа Сулістроўскага]] і Тэрэзы з [[Юдзіцкія|Юдзіцкіх]]).&lt;ref&gt;Ведомость о дворянах Могилевской губернии, по разделению на 12-ть уездов, 1777 год, c. 105&lt;/ref&gt; У 1852 годзе пабудаваная драўляная [[Свята-Мікалаеўская царква (Стары Крыўск)|царква Святога Мікалая]]. У 1884 годзе ў вёсцы дзейнічаў валавы млын. Дзейнічала земская школа, якая размяшчалася ў наёмнай сялянскай хаце. У 1920-х гадах, пасля заснавання вёскі [[Новы Крыўск]], вёска была перайменавана ў Стары Крыўск. У 1930 годзе арганізаваны калгас «Чырвоная Беларусь», працавалі 2 ветракі, кузня, ваўначоска. 2 вяскоўцы загінулі ў [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)|савецка-фінляндскую]], 61 — у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]]. Пасля вайны ў складзе саўгаса «1 Мая» (цэнтр — вёска [[Курганне (Рагачоўскі раён)|Курганне]]), была размешчана бібліятэка.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Славутасці ==
* [[Свята-Мікалаеўская царква (Стары Крыўск)|Свята-Мікалаеўская царква]] (XIX ст.)

== Вядомыя асобы ==
* Дзмітрый Пятровіч Усаў (1923—1992) — заслужаны настаўнік БССР (1968).

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Курганскі сельсавет (Рагачоўскі раён)}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Курганскі сельсавет (Рагачоўскі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Рагачоўскага раёна]]
[[Катэгорыя:Стары Крыўск| ]]</text>
      <sha1>5db98g570uoco5fr02r9tk2hfqxfhn0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Папоўшчына (Маладзечанскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>280903</id>
    <revision>
      <id>5181288</id>
      <parentid>4874396</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T21:45:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5898" sha1="5o5uktm03ut4msqzuleluxzaf0xjern" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Папоўшчына}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Папоўшчына
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Маладзечанскі
|сельсавет             = Аляхновіцкі
}}

'''Папо́ўшчына'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Papoŭščyna}}, {{lang-ru|Поповщина}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Аляхновіцкі сельсавет|Аляхновіцкага сельсавета]]. Знаходзіцца за 17 км на паўднёвы ўсход ад горада [[Маладзечна]], 61 км ад Мінска.

== Гісторыя ==
У XIX ст. ў [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] Мінскай, пазней Віленскай губерняў Расійскай імперыі. Уваходзіла ў склад маёнтка Клінок. У 1857 годзе ў вёсцы 13 сялянскіх душ, належала памешчыку Сцефанеўскаму. У 1873 г. ва Ушанскай сельскай грамадзе. У пач. XX ст. вёска, 57 дзесяцін зямлі, за 7 вёрст ад чыг. ст. [[Уша (станцыя)|Уша]], у Краснасельскай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні.

З лютага да снежня 1918 года вёска акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Затым занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года пад уладай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]].

З 1921 года ў складзе Польшчы, належала да [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]], [[Вілейскі павет (1921—1940)|Вілейскага павета]], [[Краснае (гміна)|гміны Краснае]]&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 58.&lt;/ref&gt;.

З 1939 года ў [[БССР]], з 12 кастрычніка 1940 г. ва [[Ушаўскі сельсавет|Ушанскім сельсавеце]] [[Радашковіцкі раён|Радашковіцкага раёна]] Вілейскай вобласці. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіравана нацыстамі, якія спалілі 1 двор і загубілі 2 жыхароў. З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай, з 20 студзеня 1960 года ў Мінскай абласцях. 3 16 кастрычніка 1964 года ў Аляхновіцкім сельсавеце. Землі ў складзе саўгаса «Дубрава» (цэнтр — в. [[Дубрава (Маладзечанскі раён)|Дубрава]]).

== Насельніцтва ==
* 1866 год — 31 жыхар, 3 двары&lt;ref&gt;http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VIII/806&lt;/ref&gt;.
* 1897 год — 35 жыхароў, 6 двароў.
* 1909 год — 47 жыхароў.
* 1921 год — 49 жыхароў, 9 двароў&lt;ref name=&quot;skorowidz2&quot;&gt;Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 84.&lt;/ref&gt;.
* 1931 год — 61 жыхар, 9 двароў&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 28&lt;/ref&gt;.
* 1941 год — 35 жыхароў, 10 двароў.
* 2001 год — 34 жыхары, 17 гаспадарак.
* 2010 год — 22 жыхары, 10 гаспадарак.
* 2019 год — 21 жыхар.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{SgKP|VIII|806|Popowszczyzna, wieś, powiat wilejski, gmina Krasnesioło}}
* {{Крыніцы/ГВБ|8-3}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Аляхновіцкі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Аляхновіцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]]</text>
      <sha1>5o5uktm03ut4msqzuleluxzaf0xjern</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Парэчча (Маладзечанскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>280928</id>
    <revision>
      <id>5181293</id>
      <parentid>4248758</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T22:14:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3431" sha1="getq9qhbs7czs77piy4y40dczosq8v4" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Парэчча
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Маладзечанскі
|сельсавет             = Гарадзілаўскі
}}

'''Парэ́чча'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Parečča}}, {{lang-ru|Поречье}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Гарадзілаўскі сельсавет|Гарадзілаўскага сельсавета]].

== Гісторыя ==
У XIX ст. вёска — цэнтр маёнтка ў Палачанскай воласці, [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскага павета]] Віленскай губерні Расійскай імперыі, уласнасць памешчыка Пуцяты. У склад маёнтка ўваходзіла 2 вёскі і засценак. У 1866 годзе ў вёсцы 28 рэвізскіх душ. Меліся хлебазапасны магазін, млын. У 1897 г. 20 двароў, 126 жыхароў. У пач. XX ст. вёска, 51 дзесяцін зямлі, у Шыпуліцкай сельскай грамадзе. Непадалёку размяшчаўся маёнтак памешчыка Пуцяты, які меў тут 496 дзесяцін зямлі. У 1909 годзе 159 жыхароў.

З лютага да снежня 1918 года вёска акупіравана войскамі Германіі. З 1920 года ў [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літве]].

З 1922 года ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], у Палачанскай гміне [[Ашмянскі павет (1920—1940)|Ашмянскага павета]], з 1925 г. Віленскага ваяводства, 33 двары, 188 жыхароў, у фальварку 9 жыхароў.

З 1939 года ў [[БССР]], з 12 кастрычніка 1940 года ў [[Соўлаўскі сельсавет|Соўлаўскім сельсавеце]] Маладзечанскага раёна Вілейскай вобласці. Напярэдадні [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў вёсцы 43 двары, 169 жыхароў. З канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіравана нацыстамі. З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай, з 20 студзеня 1960 года ў Мінскай абласцях.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ГВБ|8-3}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Гарадзілаўскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Гарадзілаўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]]</text>
      <sha1>getq9qhbs7czs77piy4y40dczosq8v4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пекары (Гарадзілаўскі сельсавет)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>280929</id>
    <revision>
      <id>5181337</id>
      <parentid>4248759</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T07:11:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4231" sha1="r8pfqxh91yk2c5ztznzhsapxl17sn8e" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Пекары}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Пекары
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Маладзечанскі
|сельсавет             = Гарадзілаўскі
}}

'''Пекары́'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Piekary}}, {{lang-ru|Пекари}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Гарадзілаўскі сельсавет|Гарадзілаўскага сельсавета]]. Знаходзіцца за 31 км на паўднёвы захад ад [[Маладзечна]], 109 км ад Мінска.

== Гісторыя ==
У XIX ст. вёска — цэнтр аднайменнага маёнтка ў Расійскай імперыі, уласнасць памешчыцы Лакуцоўскай. У 1866 годзе ў вёсцы 27 рэвізскіх душ, у Шыпуліцкай сельскай грамадзе. У 1897 годзе ў вёсцы 11 двароў, 79 жыхароў. У пач. XX ст. вёска, 68 дзесяцін зямлі, у Палачанскай воласці [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскага павета]] Віленскай губерні. Побач з вёскай знаходзіўся фальварак памешчыка Пакроўскага, які меў тут 53 дзесяцін зямлі.

З лютага да снежня 1918 года вёска акупіравана войскамі Германіі. З 1920 года ў [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літве]].

З 1922 года ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], у Палачанскай гміне [[Ашмянскі павет (1920—1940)|Ашмянскага павета]], з 1925 г. Віленскага ваяводства, 17 двароў, 117 жыхароў З 1927 года ў [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскім павеце]].

З 1939 года ў БССР, з 12 кастрычніка 1940 года ў [[Соўлаўскі сельсавет|Соўлаўскім сельсавеце]] Маладзечанскага раёна Вілейскай вобласці. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіравана нацыстамі, загінула 15 вяскоўцаў. З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай вобласці. З 16 ліпеня 1954 г. цэнтр [[Пякарскі сельсавет|Пякарскага сельсавета]], які 11 верасня 1959 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Гарадзілаўскага сельсавета. З 20 студзеня 1960 года ў Мінскай вобласці. У 1969 г. 100 жыхароў. У вёсцы размяшчалася цэнтральная сядзіба калгаса «Кастрычнік». 

З 1991 года ў незалежнай Беларусі. У 2001 г. 65 гаспадарак. У 2011 г. 2 магазіны, базавая школа, дзіцячы сад, камбінат бытавога абслугоўвання, клуб.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ГВБ|8-3}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Гарадзілаўскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Гарадзілаўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]]</text>
      <sha1>r8pfqxh91yk2c5ztznzhsapxl17sn8e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181338</id>
      <parentid>5181337</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T07:12:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Гісторыя */ пунктуацыя</comment>
      <origin>5181338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4232" sha1="klyu21ivvniwi1lfslpq4bp7elmdgor" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Пекары}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Пекары
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Маладзечанскі
|сельсавет             = Гарадзілаўскі
}}

'''Пекары́'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Piekary}}, {{lang-ru|Пекари}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Гарадзілаўскі сельсавет|Гарадзілаўскага сельсавета]]. Знаходзіцца за 31 км на паўднёвы захад ад [[Маладзечна]], 109 км ад Мінска.

== Гісторыя ==
У XIX ст. вёска — цэнтр аднайменнага маёнтка ў Расійскай імперыі, уласнасць памешчыцы Лакуцоўскай. У 1866 годзе ў вёсцы 27 рэвізскіх душ, у Шыпуліцкай сельскай грамадзе. У 1897 годзе ў вёсцы 11 двароў, 79 жыхароў. У пач. XX ст. вёска, 68 дзесяцін зямлі, у Палачанскай воласці [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскага павета]] Віленскай губерні. Побач з вёскай знаходзіўся фальварак памешчыка Пакроўскага, які меў тут 53 дзесяцін зямлі.

З лютага да снежня 1918 года вёска акупіравана войскамі Германіі. З 1920 года ў [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літве]].

З 1922 года ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], у Палачанскай гміне [[Ашмянскі павет (1920—1940)|Ашмянскага павета]], з 1925 г. Віленскага ваяводства, 17 двароў, 117 жыхароў. З 1927 года ў [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскім павеце]].

З 1939 года ў БССР, з 12 кастрычніка 1940 года ў [[Соўлаўскі сельсавет|Соўлаўскім сельсавеце]] Маладзечанскага раёна Вілейскай вобласці. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіравана нацыстамі, загінула 15 вяскоўцаў. З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай вобласці. З 16 ліпеня 1954 г. цэнтр [[Пякарскі сельсавет|Пякарскага сельсавета]], які 11 верасня 1959 года скасаваны, тэрыторыя далучана да Гарадзілаўскага сельсавета. З 20 студзеня 1960 года ў Мінскай вобласці. У 1969 г. 100 жыхароў. У вёсцы размяшчалася цэнтральная сядзіба калгаса «Кастрычнік». 

З 1991 года ў незалежнай Беларусі. У 2001 г. 65 гаспадарак. У 2011 г. 2 магазіны, базавая школа, дзіцячы сад, камбінат бытавога абслугоўвання, клуб.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ГВБ|8-3}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Гарадзілаўскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Гарадзілаўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]]</text>
      <sha1>klyu21ivvniwi1lfslpq4bp7elmdgor</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пажарышча (Маладзечанскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>280951</id>
    <revision>
      <id>5181286</id>
      <parentid>5180029</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T21:26:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гісторыя */</comment>
      <origin>5181286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7275" sha1="of9cuic5wpsxf63relciyp5ehbki1mm" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Пажарышча}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Пажарышча
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Маладзечанскі
|сельсавет2            = Гарадоцкі
}}

'''Пажа́рышча'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Пажа́рышчы, мн.'''&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Pažaryšča}}, {{lang-ru|Пожарище}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Гарадоцкага сельсавета]]. Знаходзіцца за 23 км на паўднёвы ўсход ад [[Маладзечна]], 54 км ад Мінска.

== Гісторыя ==
У пісьмовых крыніцах згадваецца ў 1567 годзе ў перапісе войска [[ВКЛ]] як маёнтак пана Жыгімонтавіча.

Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) у Расійскай імперыі. У канцы XVIII ст. вёска ў [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] Мінскай губ. У 1800 г. належала памешчыкам Валынскім. У 2-й пал. XIX ст. вёска ў складзе маёнтка Пятроўшчына. У 1870 г. 16 рэвізскіх душ, уласнасць памешчыка Алендзіна. У 1873 г. ў Пятроўшчынскай сельскай грамадзе. Меліся хлебазапасны магазін, заезная карчма. У 1897 г. вёска (25 двароў, 178 жыхароў, хлебазапасны магазін, царква на могілках) і аднайменны пасёлак (1 двор, 7 жыхароў). У 1904 годзе вяскоўцам належала 178 дзесяцін зямлі.

З лютага да снежня 1918 года вёска акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Затым занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года пад уладай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]].

З 1921 года ў складзе Польшчы, належала да [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]], [[Вілейскі павет (1921—1940)|Вілейскага павета]] (з 1927 года [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскага павета]]), гміны Гарадок&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.&lt;/ref&gt;.

З 1939 года ў БССР, з 1940 года ў Маладзечанскім раёне Вілейскай вобласці. З канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіравана нацыстамі, якія вывезлі 5 жыхароў у Германію на прымусовыя работы, засталося ў жывых толькі 2. 7 вяскоўцаў загінулі на фронце ў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]], 1 — у партызанскай барацьбе. У 1944 годзе ў баі за вызваленне вёскі загінуў начальнік штаба асобнага партызанскага атрада імя П. А. Альбіна П. Д. Максімаў. З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай, з 20 студзеня 1960 года ў Мінскай абласцях. Да 8 чэрвеня 1963 года вёска ўваходзіла ў склад [[Пятроўшчынскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Пятроўшчынскага сельсавета]]&lt;ref&gt;Рашэнне выканкома Мінскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 8 чэрвеня 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 23 (1023).&lt;/ref&gt;, землі ў складзе калгаса «Кастрычнік».

== Насельніцтва ==
* 1800 год — 51 жыхар, 9 двароў.
* 1866 год — 76 жыхароў, 11 двароў&lt;ref&gt;http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IX/7&lt;/ref&gt;
* 1904 год — 185 жыхароў.
* 1921 год — 169 жыхароў, 30 двароў&lt;ref name=&quot;skorowidz2&quot;&gt;Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 80.&lt;/ref&gt;.
* 1931 год — 218 жыхароў, 36 двароў&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 27&lt;/ref&gt;.
* 1969 год — 244 жыхары.
* 1999 год — 76 жыхароў.
* 2010 год — 50 жыхароў, 27 гаспадарак.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{SgKP|IX|7|Pożaryszcze, wieś, powiat wilejski, gmina Horodek}}
* {{Крыніцы/ГВБ|8-3}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]]</text>
      <sha1>of9cuic5wpsxf63relciyp5ehbki1mm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Парадоўшчына</title>
    <ns>0</ns>
    <id>280952</id>
    <revision>
      <id>5181290</id>
      <parentid>4874397</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T21:59:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9120" sha1="6hu69a679ncxng4q53tosj3i30mds8c" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Парадоўшчына
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Маладзечанскі
|сельсавет2            = Гарадоцкі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 
}}

'''Парадо́ўшчына'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Paradoŭščyna}}, {{lang-ru|Порадовщина}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Гарадоцкага сельсавета]].

== Гісторыя ==
За 1 км на паўночны ўсход ад вёскі размешчана [[гарадзішча]], што сведчыць аб засяленні гэтых мясцін у старажытнасці. Адносіцца да культуры штрыхаванай керамікі (VII ст. да н.э. — IV ст. н.э.). Асобныя знаходкі даюць падставу меркаваць, што жыццё тут працягвалася і ў 3-й чвэрці I тысячагоддзя н.э.

У пісьмовых крыніцах вёска згадваецца як засценак у Красненскіх воласці і старастве [[ВКЛ]]. У 1765 г. дзяржаўная ўласнасць у арэндзе М. Лапарэвіча.

Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) у Расійскай імперыі. У канцы XVIII ст. вёска і фальварак, казённая ўласнасць у [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] Мінскай губерні. У 1801 г. здадзена ў арэнду тайнаму саветніку Рожарсану. У вёсцы апрача прыгонных сялян жыла ваколічная шляхта. У 2-й пал. XIX ст. вёска ў складзе маёнткаў Парадоўшчына і Краснаселле. У 1857 г. ў вёсцы 28 сялянскіх душ. Маёнтак Парадоўшчына — уласнасць памешчыка Ігнація Карпіцкага, якому належала 24 душы прыгонных сялян, 4 прыгонныя селяніны вёскі адносіліся да казённага Краснасельскага маёнтка. У 1897 годзе вёска (9 двароў, 56 жыхароў), 2 засценкі (2 двары, 17 жыхароў), пасёлак (1 двор, 2 жыхары), фальварак (З двары, 22 жыхары), у Гарадоцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У 1909 годзе ў вёсцы 65 жыхароў.

З лютага да снежня 1918 года вёска акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Затым занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года пад уладай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]].

З 1921 года ў складзе Польшчы, належала да [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]], [[Вілейскі павет (1921—1940)|Вілейскага павета]] (з 1927 года [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскага павета]]), гміны Гарадок&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.&lt;/ref&gt;. У 1921 годзе — 104 жыхары, 28 двароў&lt;ref name=&quot;skorowidz2&quot;&gt;Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 80.&lt;/ref&gt;. У 1931 годзе — 110 жыхароў, 22 двары&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 27&lt;/ref&gt;.

З 1939 года ў [[БССР]], з 15 студзеня 1940 года ў Маладзечанскім раёне Вілейскай вобласці. Напярэдадні [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў вёсцы 43 двары, 169 жыхароў. З канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіравана нацыстамі, якія 24 снежня 1943 года спалілі 7 двароў і загубілі 35 жыхароў, 6 жыхароў вывезлі ў Германію на прымусовыя работы. 9 вяскоўцаў загінула на фронце, 1 — у партызанскай барацьбе.

З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай, з 20 студзеня 1960 года ў Мінскай абласцях. У 1969 г. 130 жыхароў. У 1982 г. за 0,8 км на поўнач ад вёскі, у полі, на магіле ахвяр фашызму пастаўлена стэла.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{SgKP|VII|854|Paradowszczyzna, wieś, powiat wilejski}}
* {{Крыніцы/ГВБ|8-3}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]]</text>
      <sha1>6hu69a679ncxng4q53tosj3i30mds8c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181291</id>
      <parentid>5181290</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T22:02:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7238" sha1="25fz3qubhep89mfm8lnf2knqs3mo6oz" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Парадоўшчына
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Маладзечанскі
|сельсавет2            = Гарадоцкі
}}

'''Парадо́ўшчына'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Paradoŭščyna}}, {{lang-ru|Порадовщина}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Гарадоцкага сельсавета]]. Знаходзіцца за 11 км на паўднёвы ўсход ад горада [[Маладзечна]], 67 км ад Мінска.

== Гісторыя ==
За 1 км на паўночны ўсход ад вёскі размешчана [[гарадзішча]], што сведчыць аб засяленні гэтых мясцін у старажытнасці. Адносіцца да культуры штрыхаванай керамікі (VII ст. да н.э. — IV ст. н.э.). Асобныя знаходкі даюць падставу меркаваць, што жыццё тут працягвалася і ў 3-й чвэрці I тысячагоддзя н.э.

У пісьмовых крыніцах вёска згадваецца як засценак у Красненскіх воласці і старастве [[ВКЛ]]. У 1765 г. дзяржаўная ўласнасць у арэндзе М. Лапарэвіча.

Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) у Расійскай імперыі. У канцы XVIII ст. вёска і фальварак, казённая ўласнасць у [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] Мінскай губерні. У 1801 г. здадзена ў арэнду тайнаму саветніку Рожарсану. У вёсцы апрача прыгонных сялян жыла ваколічная шляхта. У 2-й пал. XIX ст. вёска ў складзе маёнткаў Парадоўшчына і Краснаселле. У 1857 г. ў вёсцы 28 сялянскіх душ. Маёнтак Парадоўшчына — уласнасць памешчыка Ігнація Карпіцкага, якому належала 24 душы прыгонных сялян, 4 прыгонныя селяніны вёскі адносіліся да казённага Краснасельскага маёнтка. У 1897 годзе вёска (9 двароў, 56 жыхароў), 2 засценкі (2 двары, 17 жыхароў), пасёлак (1 двор, 2 жыхары), фальварак (З двары, 22 жыхары), у Гарадоцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У 1909 годзе ў вёсцы 65 жыхароў.

З лютага да снежня 1918 года вёска акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Затым занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года пад уладай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]].

З 1921 года ў складзе Польшчы, належала да [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]], [[Вілейскі павет (1921—1940)|Вілейскага павета]] (з 1927 года [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскага павета]]), гміны Гарадок&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.&lt;/ref&gt;. У 1921 годзе — 104 жыхары, 28 двароў&lt;ref name=&quot;skorowidz2&quot;&gt;Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 80.&lt;/ref&gt;. У 1931 годзе — 110 жыхароў, 22 двары&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 27&lt;/ref&gt;.

З 1939 года ў [[БССР]], з 15 студзеня 1940 года ў Маладзечанскім раёне Вілейскай вобласці. Напярэдадні [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў вёсцы 43 двары, 169 жыхароў. З канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіравана нацыстамі, якія 24 снежня 1943 года спалілі 7 двароў і загубілі 35 жыхароў, 6 жыхароў вывезлі ў Германію на прымусовыя работы. 9 вяскоўцаў загінула на фронце, 1 — у партызанскай барацьбе.

З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай, з 20 студзеня 1960 года ў Мінскай абласцях. У 1969 г. 130 жыхароў. У 1982 г. за 0,8 км на поўнач ад вёскі, у полі, на магіле ахвяр фашызму пастаўлена стэла.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{SgKP|VII|854|Paradowszczyzna, wieś, powiat wilejski}}
* {{Крыніцы/ГВБ|8-3}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]]</text>
      <sha1>25fz3qubhep89mfm8lnf2knqs3mo6oz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пятроўшчына (Маладзечанскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>280953</id>
    <revision>
      <id>5181443</id>
      <parentid>5171258</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T10:46:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7581" sha1="a6zc1ngew3beckkswoeg5m93bkkwelq" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Пятроўшчына}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Пятроўшчына
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Маладзечанскі
|сельсавет2            = Гарадоцкі
}}

'''Пятро́ўшчына'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Piatroŭščyna}}, {{lang-ru|Петровщина}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Гарадоцкага сельсавета]].

== Гісторыя ==
За 1,5 км на паўночны хахад ад вёскі размешчана [[гарадзішча]], якое адносіцца да культуры штрыхаванай керамікі. Гэты археалагічны помнік сведчыць аб засяленні тутэйшых мясцін людзьмі яшчэ ў старажытнасці.

У канцы XVIII ст. вёска [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] Мінскай губерні Расійскай імперыі. У 1800 годзе 56 жыхароў, сярод іх 6 — ваколічная шляхта. Вёска належала памешчыку Валынскаму. У 1866 г. 59 рэвізскіх душ, маёнтак памешчыка Алендзіна. У вёсцы размяшчалася праваслаўная царква. У 1870 годзе — цэнтр сельскай грамады, у якую ўваходзіла 20 навакольных вёсак. У 1897 годзе вёска (22 двары, 119 жыхароў) і аднайменны маёнтак, уласнасць памешчыцы Карпінскай (2 двары, 19 жыхароў), у Гарадоцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні.

З лютага да снежня 1918 года тэрыторыя акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Затым занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года пад уладай Польшчы.

З 1921 года вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належала да [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]], [[Вілейскі павет (1921—1940)|Вілейскага павета]] (з 1927 года [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскага павета]]), гміны Гарадок&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.&lt;/ref&gt;.

З 1939 года ў БССР, з 12 кастрычніка 1940 да 8 чэрвеня 1963 года цэнтр [[Пятроўшчынскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Пятроўшчынскага сельсавета]]&lt;ref&gt;Рашэнне выканкома Мінскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 8 чэрвеня 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 23 (1023).&lt;/ref&gt; Радашковіцкага раёна Вілейскай вобласці.

У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіравана нацыстамі, якія ў красавіку 1942 года спалілі 30 двароў і загубілі 27 жыхароў. 13 землякоў загінулі на фронце.

Пасля вайны вёска адбудавана. З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай вобласці, з 20 студзеня 1960 года ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. Быў створаны калгас «За ўладу Саветаў». У 1964 годзе ў цэнтры вёскі на ўшанаванне памяці землякоў, што загінулі ў Вялікую Айчынную вайну, пастаўлены помнік — скульптура воіна з аўтаматам.

== Насельніцтва ==

* 1800 год — 56 жыхароў, 11 двароў.
* 1866 год — 73 жыхары, 10 двароў&lt;ref&gt;http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VIII/220&lt;/ref&gt;
* 1880 год — 97 жыхароў, 10 двароў.
* 1904 год — 154 жыхары.
* 1921 год — 150 жыхароў, 25 двароў&lt;ref name=&quot;skorowidz2&quot;&gt;Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 80.&lt;/ref&gt;.
* 1931 год — 166 жыхароў, 30 двароў&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 27&lt;/ref&gt;.
* 1941 год — 212 жыхароў, 31 двор.
* 2010 год — 262  жыхары, 99 гаспадарак.

== Інфраструктура ==
У 2011 годзе ў вёсцы размешчаны магазін, школа, клуб, бібліятэка, фельчарска-акушэрскі пункт. 

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{SgKP|VIII|220|Piotrowszczyzna, dobra, powiat wilejski, gmina Horodek}}
* {{Крыніцы/ГВБ|8-3}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]]</text>
      <sha1>a6zc1ngew3beckkswoeg5m93bkkwelq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181444</id>
      <parentid>5181443</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T10:47:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7708" sha1="o4tqly0njukgiyozjrgcudteilegpie" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Пятроўшчына}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Пятроўшчына
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Маладзечанскі
|сельсавет2            = Гарадоцкі
}}

'''Пятро́ўшчына'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Piatroŭščyna}}, {{lang-ru|Петровщина}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Гарадоцкага сельсавета]]. Знаходзіцца за 25 км на паўднёвы ўсход ад [[Маладзечна]], 53 км ад Мінска.

== Гісторыя ==
За 1,5 км на паўночны хахад ад вёскі размешчана [[гарадзішча]], якое адносіцца да культуры штрыхаванай керамікі. Гэты археалагічны помнік сведчыць аб засяленні тутэйшых мясцін людзьмі яшчэ ў старажытнасці.

У канцы XVIII ст. вёска [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] Мінскай губерні Расійскай імперыі. У 1800 годзе 56 жыхароў, сярод іх 6 — ваколічная шляхта. Вёска належала памешчыку Валынскаму. У 1866 г. 59 рэвізскіх душ, маёнтак памешчыка Алендзіна. У вёсцы размяшчалася праваслаўная царква. У 1870 годзе — цэнтр сельскай грамады, у якую ўваходзіла 20 навакольных вёсак. У 1897 годзе вёска (22 двары, 119 жыхароў) і аднайменны маёнтак, уласнасць памешчыцы Карпінскай (2 двары, 19 жыхароў), у Гарадоцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні.

З лютага да снежня 1918 года тэрыторыя акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Затым занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года пад уладай Польшчы.

З 1921 года вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належала да [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]], [[Вілейскі павет (1921—1940)|Вілейскага павета]] (з 1927 года [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскага павета]]), гміны Гарадок&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.&lt;/ref&gt;.

З 1939 года ў БССР, з 12 кастрычніка 1940 да 8 чэрвеня 1963 года цэнтр [[Пятроўшчынскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Пятроўшчынскага сельсавета]]&lt;ref&gt;Рашэнне выканкома Мінскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 8 чэрвеня 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 23 (1023).&lt;/ref&gt; Радашковіцкага раёна Вілейскай вобласці.

У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіравана нацыстамі, якія ў красавіку 1942 года спалілі 30 двароў і загубілі 27 жыхароў. 13 землякоў загінулі на фронце.

Пасля вайны вёска адбудавана. З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай вобласці, з 20 студзеня 1960 года ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. Быў створаны калгас «За ўладу Саветаў». У 1964 годзе ў цэнтры вёскі на ўшанаванне памяці землякоў, што загінулі ў Вялікую Айчынную вайну, пастаўлены помнік — скульптура воіна з аўтаматам.

== Насельніцтва ==

* 1800 год — 56 жыхароў, 11 двароў.
* 1866 год — 73 жыхары, 10 двароў&lt;ref&gt;http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VIII/220&lt;/ref&gt;
* 1880 год — 97 жыхароў, 10 двароў.
* 1904 год — 154 жыхары.
* 1921 год — 150 жыхароў, 25 двароў&lt;ref name=&quot;skorowidz2&quot;&gt;Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 80.&lt;/ref&gt;.
* 1931 год — 166 жыхароў, 30 двароў&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 27&lt;/ref&gt;.
* 1941 год — 212 жыхароў, 31 двор.
* 2010 год — 262 жыхары, 99 гаспадарак.

== Інфраструктура ==
У 2011 годзе ў вёсцы размешчаны магазін, школа, клуб, бібліятэка, фельчарска-акушэрскі пункт.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{SgKP|VIII|220|Piotrowszczyzna, dobra, powiat wilejski, gmina Horodek}}
* {{Крыніцы/ГВБ|8-3}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]]</text>
      <sha1>o4tqly0njukgiyozjrgcudteilegpie</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181445</id>
      <parentid>5181444</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T10:48:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>/* Насельніцтва */</comment>
      <origin>5181445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7747" sha1="p8vy05s8t9oz7j57zan8t0zjs467cva" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Пятроўшчына}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Пятроўшчына
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Маладзечанскі
|сельсавет2            = Гарадоцкі
}}

'''Пятро́ўшчына'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Piatroŭščyna}}, {{lang-ru|Петровщина}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Гарадоцкага сельсавета]]. Знаходзіцца за 25 км на паўднёвы ўсход ад [[Маладзечна]], 53 км ад Мінска.

== Гісторыя ==
За 1,5 км на паўночны хахад ад вёскі размешчана [[гарадзішча]], якое адносіцца да культуры штрыхаванай керамікі. Гэты археалагічны помнік сведчыць аб засяленні тутэйшых мясцін людзьмі яшчэ ў старажытнасці.

У канцы XVIII ст. вёска [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] Мінскай губерні Расійскай імперыі. У 1800 годзе 56 жыхароў, сярод іх 6 — ваколічная шляхта. Вёска належала памешчыку Валынскаму. У 1866 г. 59 рэвізскіх душ, маёнтак памешчыка Алендзіна. У вёсцы размяшчалася праваслаўная царква. У 1870 годзе — цэнтр сельскай грамады, у якую ўваходзіла 20 навакольных вёсак. У 1897 годзе вёска (22 двары, 119 жыхароў) і аднайменны маёнтак, уласнасць памешчыцы Карпінскай (2 двары, 19 жыхароў), у Гарадоцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні.

З лютага да снежня 1918 года тэрыторыя акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Затым занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года пад уладай Польшчы.

З 1921 года вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належала да [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]], [[Вілейскі павет (1921—1940)|Вілейскага павета]] (з 1927 года [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскага павета]]), гміны Гарадок&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.&lt;/ref&gt;.

З 1939 года ў БССР, з 12 кастрычніка 1940 да 8 чэрвеня 1963 года цэнтр [[Пятроўшчынскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Пятроўшчынскага сельсавета]]&lt;ref&gt;Рашэнне выканкома Мінскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 8 чэрвеня 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 23 (1023).&lt;/ref&gt; Радашковіцкага раёна Вілейскай вобласці.

У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіравана нацыстамі, якія ў красавіку 1942 года спалілі 30 двароў і загубілі 27 жыхароў. 13 землякоў загінулі на фронце.

Пасля вайны вёска адбудавана. З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай вобласці, з 20 студзеня 1960 года ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. Быў створаны калгас «За ўладу Саветаў». У 1964 годзе ў цэнтры вёскі на ўшанаванне памяці землякоў, што загінулі ў Вялікую Айчынную вайну, пастаўлены помнік — скульптура воіна з аўтаматам.

== Насельніцтва ==

* 1800 год — 56 жыхароў, 11 двароў.
* 1866 год — 73 жыхары, 10 двароў&lt;ref&gt;http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VIII/220&lt;/ref&gt;
* 1880 год — 97 жыхароў, 10 двароў.
* 1904 год — 154 жыхары.
* 1921 год — 150 жыхароў, 25 двароў&lt;ref name=&quot;skorowidz2&quot;&gt;Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 80.&lt;/ref&gt;.
* 1931 год — 166 жыхароў, 30 двароў&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 27&lt;/ref&gt;.
* 1941 год — 212 жыхароў, 31 двор.
* 1999 год — 329 жыхароў.
* 2010 год — 262 жыхары, 99 гаспадарак.

== Інфраструктура ==
У 2011 годзе ў вёсцы размешчаны магазін, школа, клуб, бібліятэка, фельчарска-акушэрскі пункт.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{SgKP|VIII|220|Piotrowszczyzna, dobra, powiat wilejski, gmina Horodek}}
* {{Крыніцы/ГВБ|8-3}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]]</text>
      <sha1>p8vy05s8t9oz7j57zan8t0zjs467cva</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Радзеўцы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>280970</id>
    <revision>
      <id>5181457</id>
      <parentid>5177732</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T11:42:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8501" sha1="ir0bzkiffhhcrmq590y21pw1kjrr4pc" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Радзеўцы
|выява                 = Radzieŭcy.jpg 
|подпіс                = Вёска ў маі 2018 года
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Маладзечанскі
|сельсавет             = Радашковіцкі
}}

'''Ра́дзеўцы'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Radzieŭcy}}, {{lang-ru|Радевцы}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. Знаходзіцца за 30 км на паўднёвы ўсход ад [[Маладзечна]], 48 км ад [[Мінск]]а, 5 км ад чыг. ст. [[Уша (станцыя)|Уша]] на лініі Мінск—Маладзечна.

== Назва ==
Каля [[Пружаны|Пружанаў]] у «Рэвізіі Кобрыньскай эканоміі» 1563 г. тройчы згадваюцца носьбіты асабістага імені «Радзь»: «''Радь Олишковъ''», «''Радь Осташевичъ''», «''Радь Малеевичъ''» (з гнязда вёсак [[Малеч]], [[Залужжа (Бярозаўскі раён)|Залужжа]], [[Падкраічы]]). Патранімічнае прозвішча Радзевіч — з суседніх [[Кабакі (Бярозаўскі раён)|Кабакоў]] і [[Лінава]].&lt;ref&gt;Ревизия Кобринской экономии: составленная в 1563 году королевским ревизором Дмитрием Сапегой. — Вильна, 1876. С. 177, 211, 216, 220, 230.&lt;/ref&gt; У ХІХ ст. фіксавалася віленскае прозвішча Радзь&lt;ref&gt;https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM1-NWJH-M?i=494&amp;cat=1647808&lt;/ref&gt;. Ёсць сучасныя літоўскія ''Radys, Radaitis''&lt;ref&gt;https://pavardes.lki.lt/?pv=9fa77dd8eb02aa3350400a30cea298d1&lt;/ref&gt;. Аснова ''Rad-'' частая ў складзе старажытных двухасноўных балцка-літоўскіх імёнаў&lt;ref&gt;Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. C. 127.&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==

У канцы XVIII ст. прыватная ўласнасць у [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] Мінскай губерні Расійскай імперыі. У 1801 годе 21 двор, 128 сялян і 1 двор ваколічнай шляхты, у якім жыло 2 жыхары. Вёска належала памешчыку І. Валадзьковічу. У 2-й пал. XIX ст. ў складзе маёнтка Трашчы ў Краснасельскай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У 1857 годзе ўласнасць памешчыка Станіслава Свіды. У пач. XX ст. вёска, 202 дзесяцін зямлі, у Граніцкай сельскай грамадзе.

З лютага да снежня 1918 года тэрыторыя акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Затым занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года пад уладай Польшчы.

З 1921 года вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належала да [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]], [[Вілейскі павет (1921—1940)|Вілейскага павета]], [[Краснае (гміна)|гміны Краснае]]&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 58.&lt;/ref&gt;. З 1927 года ў [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскім павеце]].

З 1939 года ў БССР, у Маладзечанскім раёне Вілейскай вобласці. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіраваны нацыстамі, якія ў чэрвені 1944 года спалілі 38 двароў і загубілі 5 жыхароў, 4 вывезлі ў Германію на прымусовыя работы. 5 вяскоўцаў загінулі на фронце. Пасля вайны вёска адбудавана. З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай, з 20 студзеня 1960 года ў Мінскай абласцях. Землі ў складзе калгаса «Бацькаўшчына» (цэнтр — в. [[Гарнякі]]).
 
З 1991 года ў незалежнай Беларусі. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Граніцкі сельсавет|Граніцкага сельсавета]]&lt;ref&gt;[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&amp;p0=D913n0058646&amp;p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&amp;p0=D913n0058646&amp;p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
* 1857 год — 58 жыхароў.
* 1866 год — 129 жыхароў, 15 двароў&lt;ref&gt;http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IX/472&lt;/ref&gt;.
* 1897 год — 165 жыхароў, 24 двары.
* 1921 год — 206 жыхароў, 36 двароў&lt;ref name=&quot;skorowidz2&quot;&gt;Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 84.&lt;/ref&gt;.
* 1931 год — 258 жыхароў, 46 двароў&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 28&lt;/ref&gt;.
* 1969 год — 188 жыхароў, 53 двары.
* 2001 год — 58 жыхароў, 30 гаспадарак.
* 2010 год — 35 жыхароў, 19 гаспадарак.

== Вядомыя асобы ==
* [[Міхаіл Аляксандравіч Карчміт]] (1949—2004), Герой Беларусі.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{SgKP|IX|472|Radziowce, wieś, powiat wilejski, gmina Krasnesioło}}
* {{Крыніцы/ГВБ|8-3}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Радашковіцкі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]]</text>
      <sha1>ir0bzkiffhhcrmq590y21pw1kjrr4pc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181458</id>
      <parentid>5181457</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T11:43:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Насельніцтва */</comment>
      <origin>5181458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8535" sha1="bvzutcypw45yyzsg5t2jbx8ul236196" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Радзеўцы
|выява                 = Radzieŭcy.jpg 
|подпіс                = Вёска ў маі 2018 года
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Маладзечанскі
|сельсавет             = Радашковіцкі
}}

'''Ра́дзеўцы'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Radzieŭcy}}, {{lang-ru|Радевцы}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. Знаходзіцца за 30 км на паўднёвы ўсход ад [[Маладзечна]], 48 км ад [[Мінск]]а, 5 км ад чыг. ст. [[Уша (станцыя)|Уша]] на лініі Мінск—Маладзечна.

== Назва ==
Каля [[Пружаны|Пружанаў]] у «Рэвізіі Кобрыньскай эканоміі» 1563 г. тройчы згадваюцца носьбіты асабістага імені «Радзь»: «''Радь Олишковъ''», «''Радь Осташевичъ''», «''Радь Малеевичъ''» (з гнязда вёсак [[Малеч]], [[Залужжа (Бярозаўскі раён)|Залужжа]], [[Падкраічы]]). Патранімічнае прозвішча Радзевіч — з суседніх [[Кабакі (Бярозаўскі раён)|Кабакоў]] і [[Лінава]].&lt;ref&gt;Ревизия Кобринской экономии: составленная в 1563 году королевским ревизором Дмитрием Сапегой. — Вильна, 1876. С. 177, 211, 216, 220, 230.&lt;/ref&gt; У ХІХ ст. фіксавалася віленскае прозвішча Радзь&lt;ref&gt;https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM1-NWJH-M?i=494&amp;cat=1647808&lt;/ref&gt;. Ёсць сучасныя літоўскія ''Radys, Radaitis''&lt;ref&gt;https://pavardes.lki.lt/?pv=9fa77dd8eb02aa3350400a30cea298d1&lt;/ref&gt;. Аснова ''Rad-'' частая ў складзе старажытных двухасноўных балцка-літоўскіх імёнаў&lt;ref&gt;Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. C. 127.&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==

У канцы XVIII ст. прыватная ўласнасць у [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] Мінскай губерні Расійскай імперыі. У 1801 годе 21 двор, 128 сялян і 1 двор ваколічнай шляхты, у якім жыло 2 жыхары. Вёска належала памешчыку І. Валадзьковічу. У 2-й пал. XIX ст. ў складзе маёнтка Трашчы ў Краснасельскай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У 1857 годзе ўласнасць памешчыка Станіслава Свіды. У пач. XX ст. вёска, 202 дзесяцін зямлі, у Граніцкай сельскай грамадзе.

З лютага да снежня 1918 года тэрыторыя акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Затым занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года пад уладай Польшчы.

З 1921 года вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належала да [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]], [[Вілейскі павет (1921—1940)|Вілейскага павета]], [[Краснае (гміна)|гміны Краснае]]&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 58.&lt;/ref&gt;. З 1927 года ў [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскім павеце]].

З 1939 года ў БССР, у Маладзечанскім раёне Вілейскай вобласці. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіраваны нацыстамі, якія ў чэрвені 1944 года спалілі 38 двароў і загубілі 5 жыхароў, 4 вывезлі ў Германію на прымусовыя работы. 5 вяскоўцаў загінулі на фронце. Пасля вайны вёска адбудавана. З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай, з 20 студзеня 1960 года ў Мінскай абласцях. Землі ў складзе калгаса «Бацькаўшчына» (цэнтр — в. [[Гарнякі]]).
 
З 1991 года ў незалежнай Беларусі. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Граніцкі сельсавет|Граніцкага сельсавета]]&lt;ref&gt;[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&amp;p0=D913n0058646&amp;p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&amp;p0=D913n0058646&amp;p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
* 1857 год — 58 жыхароў.
* 1866 год — 129 жыхароў, 15 двароў&lt;ref&gt;http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IX/472&lt;/ref&gt;.
* 1897 год — 165 жыхароў, 24 двары.
* 1921 год — 206 жыхароў, 36 двароў&lt;ref name=&quot;skorowidz2&quot;&gt;Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 84.&lt;/ref&gt;.
* 1931 год — 258 жыхароў, 46 двароў&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 28&lt;/ref&gt;.
* 1969 год — 188 жыхароў, 53 двары.
* 2001 год — 58 жыхароў, 30 гаспадарак.
* 2010 год — 35 жыхароў, 19 гаспадарак.
* 2019 год — 31 жыхар.

== Вядомыя асобы ==
* [[Міхаіл Аляксандравіч Карчміт]] (1949—2004), Герой Беларусі.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{SgKP|IX|472|Radziowce, wieś, powiat wilejski, gmina Krasnesioło}}
* {{Крыніцы/ГВБ|8-3}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Радашковіцкі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]]</text>
      <sha1>bvzutcypw45yyzsg5t2jbx8ul236196</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181459</id>
      <parentid>5181458</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T11:46:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вядомыя асобы */</comment>
      <origin>5181459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8649" sha1="e0jupatl92yv8706pamdbyj2gk8utwq" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Радзеўцы
|выява                 = Radzieŭcy.jpg 
|подпіс                = Вёска ў маі 2018 года
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Маладзечанскі
|сельсавет             = Радашковіцкі
}}

'''Ра́дзеўцы'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Radzieŭcy}}, {{lang-ru|Радевцы}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. Знаходзіцца за 30 км на паўднёвы ўсход ад [[Маладзечна]], 48 км ад [[Мінск]]а, 5 км ад чыг. ст. [[Уша (станцыя)|Уша]] на лініі Мінск—Маладзечна.

== Назва ==
Каля [[Пружаны|Пружанаў]] у «Рэвізіі Кобрыньскай эканоміі» 1563 г. тройчы згадваюцца носьбіты асабістага імені «Радзь»: «''Радь Олишковъ''», «''Радь Осташевичъ''», «''Радь Малеевичъ''» (з гнязда вёсак [[Малеч]], [[Залужжа (Бярозаўскі раён)|Залужжа]], [[Падкраічы]]). Патранімічнае прозвішча Радзевіч — з суседніх [[Кабакі (Бярозаўскі раён)|Кабакоў]] і [[Лінава]].&lt;ref&gt;Ревизия Кобринской экономии: составленная в 1563 году королевским ревизором Дмитрием Сапегой. — Вильна, 1876. С. 177, 211, 216, 220, 230.&lt;/ref&gt; У ХІХ ст. фіксавалася віленскае прозвішча Радзь&lt;ref&gt;https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM1-NWJH-M?i=494&amp;cat=1647808&lt;/ref&gt;. Ёсць сучасныя літоўскія ''Radys, Radaitis''&lt;ref&gt;https://pavardes.lki.lt/?pv=9fa77dd8eb02aa3350400a30cea298d1&lt;/ref&gt;. Аснова ''Rad-'' частая ў складзе старажытных двухасноўных балцка-літоўскіх імёнаў&lt;ref&gt;Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. C. 127.&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==

У канцы XVIII ст. прыватная ўласнасць у [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] Мінскай губерні Расійскай імперыі. У 1801 годе 21 двор, 128 сялян і 1 двор ваколічнай шляхты, у якім жыло 2 жыхары. Вёска належала памешчыку І. Валадзьковічу. У 2-й пал. XIX ст. ў складзе маёнтка Трашчы ў Краснасельскай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У 1857 годзе ўласнасць памешчыка Станіслава Свіды. У пач. XX ст. вёска, 202 дзесяцін зямлі, у Граніцкай сельскай грамадзе.

З лютага да снежня 1918 года тэрыторыя акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Затым занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года пад уладай Польшчы.

З 1921 года вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належала да [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]], [[Вілейскі павет (1921—1940)|Вілейскага павета]], [[Краснае (гміна)|гміны Краснае]]&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 58.&lt;/ref&gt;. З 1927 года ў [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскім павеце]].

З 1939 года ў БССР, у Маладзечанскім раёне Вілейскай вобласці. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіраваны нацыстамі, якія ў чэрвені 1944 года спалілі 38 двароў і загубілі 5 жыхароў, 4 вывезлі ў Германію на прымусовыя работы. 5 вяскоўцаў загінулі на фронце. Пасля вайны вёска адбудавана. З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай, з 20 студзеня 1960 года ў Мінскай абласцях. Землі ў складзе калгаса «Бацькаўшчына» (цэнтр — в. [[Гарнякі]]).
 
З 1991 года ў незалежнай Беларусі. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Граніцкі сельсавет|Граніцкага сельсавета]]&lt;ref&gt;[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&amp;p0=D913n0058646&amp;p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&amp;p0=D913n0058646&amp;p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
* 1857 год — 58 жыхароў.
* 1866 год — 129 жыхароў, 15 двароў&lt;ref&gt;http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IX/472&lt;/ref&gt;.
* 1897 год — 165 жыхароў, 24 двары.
* 1921 год — 206 жыхароў, 36 двароў&lt;ref name=&quot;skorowidz2&quot;&gt;Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 84.&lt;/ref&gt;.
* 1931 год — 258 жыхароў, 46 двароў&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 28&lt;/ref&gt;.
* 1969 год — 188 жыхароў, 53 двары.
* 2001 год — 58 жыхароў, 30 гаспадарак.
* 2010 год — 35 жыхароў, 19 гаспадарак.
* 2019 год — 31 жыхар.

== Вядомыя асобы ==
* [[Даніла Васілевіч Казакевіч]] (1902—1988), Герой Савецкага Саюза.
* [[Міхаіл Аляксандравіч Карчміт]] (1949—2004), Герой Беларусі.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{SgKP|IX|472|Radziowce, wieś, powiat wilejski, gmina Krasnesioło}}
* {{Крыніцы/ГВБ|8-3}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Радашковіцкі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]]</text>
      <sha1>e0jupatl92yv8706pamdbyj2gk8utwq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Плябань</title>
    <ns>0</ns>
    <id>280992</id>
    <revision>
      <id>5181406</id>
      <parentid>5016260</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T08:32:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6835" sha1="1l9t3s0ggz9lalirhzi4tw8e80prxai" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Плябань
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Маладзечанскі
|сельсавет2            = Красненскі
}}

'''Пляба́нь'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Кляба́нь (за Кляба́нню). Кляба́ня (за Кляба́няй). Кляба́нія'''&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Pliabań}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на рацэ [[Уша (прыток Віліі)|Уша]] (прыток [[Вілія|Віліі]]). Уваходзіць у склад [[Красненскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Красненскага сельсавета]]. Плябань месціцца за 3 км на поўдзень ад цэнтра сельсавета [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Краснае]] і за 20 км на паўднёвы ўсход ад горада [[Маладзечна]]. Побач прыпыначны пункт чыгункі [[Ласі (прыпыначны пункт)|Ласі]].

== Гісторыя ==
Назва вёскі паходзіць ад слова плябанія, дом каталіцкага ці ўніяцкага святара. У 1500 годзе вялікі князь [[Аляксандр Ягелончык]] заклаў у паселішчы драўляны каталіцкі храм, які абслугоўваў, галоўным чынам каталікоў найбліжэйшай вёскі, пазней мястэчка [[Краснае (Маладзечанскі раён)|Краснае]]. Таксама паселішча звалася як ''Плябанія Краснае Сяло&lt;ref name=&quot;atlas2&quot;&gt;{{Крыніцы/ВГАБ|2к}} С. 250.&lt;/ref&gt;''. Будынак касцёла згарэў падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]]. У 1695 годзе на старым месцы быў пабудаваны новы драўляны храм, асвечаны ў імя Узнясення Прасвятой Дзевы Марыі.

У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1793 годзе Плябань апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ў [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]]. У 1800 годзе пачалося будаўніцтва мураванага будынка храма, якое доўжылася да 1858 года.

[[Файл:Plabań, Maci Božaj. Плябань, Маці Божай (1900).jpg|міні|злева|Касцёл па перабудове ў царкву, пач. 20 ст.]]
Падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] касцёл у вёсцы Плябань выкарыстоўваўся паўстанцамі з атрада Юліяна Бакшанскага ў якасці таемнага арсенала. Свой апошні бой яны прынялі каля вёскі Свечкі супраць карнага атраду расійскіх войск 4 сакавіка 1863 года. На старых могілках Плябані пахаваныя кіраўнік паўстання на Маладзечаншчыне і Вілейшчыне [[Юльян Бакшанскі]], а таксама ягоныя аднадумцы і памочнікі — Рафал Малішэўскі, Людвік Ямант, Леапольд Панькоўскі і пятнаццацігадовы гімназіст Сулістроўскі. Пасля падаўлення паўстання касцёл быў закрыты царскімі ўладамі. У 1872 годзе храм быў перададзены Праваслаўнай Царкве і быў перабудаваны ў храм, які атрымаў назву Успенскага.

У выніку [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] 1921 года Плябань увайшла ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе ўваходзіла ў [[Маладзечанскі павет]] Віленскага ваяводства. У 1921—1939 гадах Успенская царква зноў функцыянавала як каталіцкая. З 1939 года Плябань у складзе [[БССР]]. У савецкі перыяд Успенскі храм быў закінуты і ператварыўся ў руіны. У 1996 годзе перададзены праваслаўнаму прыходу і адноўлены як праваслаўная царква.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Славутасці ==
[[Файл:Pliabań. Плябань (2025) 03.jpg|міні|злева|Каменны крыж на могілках]]
[[Файл:Pliabań. Плябань (2025) 04.jpg|міні|Помнік паўстанцам 1863 г.]]
[[Файл:Church of the Dormition in Pliabań (1).jpg|міні|Касцёл]]
* Касцёл са званіцай (1800—1858), аднаўляецца як [[Свята-Успенская царква (Плябань)|Свята-Успенская царква]] — {{ГККРБ 4|613Г000312}}
* Плябанія
* Каталіцкія могілкі
* Магіла [[Юліян Бакшанскі|Юліяна Бакшанскага]] (1824—1863), удзельніка вызваленчага руху і [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* {{ГБ|http://globustut.by/pleban/index.htm}}
* {{SgKP|VIII|243|Plebanja, wieś, powiat wilejski}}

{{Красненскі сельсавет (Маладзечанскі раён)}}

[[Катэгорыя:Красненскі сельсавет (Маладзечанскі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]]
[[Катэгорыя:Плябань| ]]</text>
      <sha1>1l9t3s0ggz9lalirhzi4tw8e80prxai</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пронцавічы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>280993</id>
    <revision>
      <id>5181437</id>
      <parentid>4874493</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T10:06:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5929" sha1="5eqwtpwc64v7yl6mk0mlbsommife379" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|скасаваны             = так
|статус                = хутар
|беларуская назва      = Пронцавічы
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Маладзечанскі
|сельсавет2            = Красненскі
}}

'''Про́нцавічы'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Пра́нцавічы, Пранцэ́вічы'''&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Proncavičy}}, {{lang-ru|Пронцевичи}}) — былы [[хутар]]&lt;ref&gt;{{maps.by|viewate/20948}}&lt;/ref&gt; у [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіў у склад [[Красненскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Красненскага сельсавета]]. Знаходзіўся за 26 км на паўднёвы ўсход ад [[Маладзечна]], 52 км ад Мінска.

== Гісторыя ==
У 1782 годзе засценак, прыватная ўласнасць Я. Вяжэвіча ў Красненскіх воласці і старастве ВКЛ.

Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) у Расійскай імперыі. У канцы XVIII ст. вёска ў [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] Мінскай губерні. У 2-й пал. XIX ст. вёска Пранцэвічы (яна ж Францавічы) у Краснасельскай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У 1866 годзе ў вёсцы 11 аднадворцаў. У пач. XX ст. 25 дзесяцін зямлі, ва Уланаўшчынскай сельскай грамадзе. Вёска знаходзілася за 5 вёрст ад чыг. ст. [[Уша (станцыя)|Уша]].

З лютага да снежня 1918 года тэрыторыя акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Затым занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года пад уладай Польшчы.

З 1921 года вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належала да [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]], [[Вілейскі павет (1921—1940)|Вілейскага павета]], [[Краснае (гміна)|гміны Краснае]]&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 58.&lt;/ref&gt;.

Пасля [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|паходу Чырвонай Арміі ў 1939 годзе]], у складзе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. З 12 кастрычніка 1940 года ва [[Ушаўскім сельсавет|Ушанскім сельсавеце]] [[Радашковіцкі раён|Радашковіцкага раёна]] Вілейскай вобласці. З канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіраваны нацыстамі. З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай вобласці, з 20 студзеня 1960 года ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. З 16 кастрычніка 1964 года ў Аляхновіцкім сельсавеце.

З 1991 года ў незалежнай Беларусі. У 2001 годзе 1 гаспадарка, 2 жыхары. У 2004 годзе хутар скасаваны.

== Насельніцтва ==
* 1782 год — 13 жыхароў, 2 двары.
* 1800 год — 43 жыхары, 8 двароў.
* 1904 год — 39 жыхароў.
* 1921 год — 42 жыхары, 7 двароў&lt;ref name=&quot;skorowidz2&quot;&gt;Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 84.&lt;/ref&gt;.
* 1931 год — 36 жыхароў, 7 двароў&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 28&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{SgKP|IX|50|Proncewicze, wieś, powiat wilejski, gmina Krasne Sioło}}
* {{Крыніцы/ГВБ|8-3}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Заліўка НП-Беларусь}}</text>
      <sha1>5eqwtpwc64v7yl6mk0mlbsommife379</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181438</id>
      <parentid>5181437</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T10:08:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Гісторыя */</comment>
      <origin>5181438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5927" sha1="9cdjc1wcol6mh7ntwf0ryveantl130t" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|скасаваны             = так
|статус                = хутар
|беларуская назва      = Пронцавічы
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Маладзечанскі
|сельсавет2            = Красненскі
}}

'''Про́нцавічы'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Пра́нцавічы, Пранцэ́вічы'''&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Proncavičy}}, {{lang-ru|Пронцевичи}}) — былы [[хутар]]&lt;ref&gt;{{maps.by|viewate/20948}}&lt;/ref&gt; у [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіў у склад [[Красненскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Красненскага сельсавета]]. Знаходзіўся за 26 км на паўднёвы ўсход ад [[Маладзечна]], 52 км ад Мінска.

== Гісторыя ==
У 1782 годзе засценак, прыватная ўласнасць Я. Вяжэвіча ў Красненскіх воласці і старастве ВКЛ.

Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) у Расійскай імперыі. У канцы XVIII ст. вёска ў [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] Мінскай губерні. У 2-й пал. XIX ст. вёска Пранцэвічы (яна ж Францавічы) у Краснасельскай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У 1866 годзе ў вёсцы 11 аднадворцаў. У пач. XX ст. 25 дзесяцін зямлі, ва Уланаўшчынскай сельскай грамадзе. Вёска знаходзілася за 5 вёрст ад чыг. ст. [[Уша (станцыя)|Уша]].

З лютага да снежня 1918 года тэрыторыя акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Затым занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года пад уладай Польшчы.

З 1921 года вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належала да [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]], [[Вілейскі павет (1921—1940)|Вілейскага павета]], [[Краснае (гміна)|гміны Краснае]]&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 58.&lt;/ref&gt;.

Пасля [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|паходу Чырвонай Арміі ў 1939 годзе]], у складзе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. З 12 кастрычніка 1940 года ва [[Ушаўскі сельсавет|Ушанскім сельсавеце]] [[Радашковіцкі раён|Радашковіцкага раёна]] Вілейскай вобласці. З канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіраваны нацыстамі. З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай вобласці, з 20 студзеня 1960 года ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. З 16 кастрычніка 1964 года ў Аляхновіцкім сельсавеце.

З 1991 года ў незалежнай Беларусі. У 2001 годзе 1 гаспадарка, 2 жыхары. У 2004 годзе хутар скасаваны.

== Насельніцтва ==
* 1782 год — 13 жыхароў, 2 двары.
* 1800 год — 43 жыхары, 8 двароў.
* 1904 год — 39 жыхароў.
* 1921 год — 42 жыхары, 7 двароў&lt;ref name=&quot;skorowidz2&quot;&gt;Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 84.&lt;/ref&gt;.
* 1931 год — 36 жыхароў, 7 двароў&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 28&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{SgKP|IX|50|Proncewicze, wieś, powiat wilejski, gmina Krasne Sioło}}
* {{Крыніцы/ГВБ|8-3}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Заліўка НП-Беларусь}}</text>
      <sha1>9cdjc1wcol6mh7ntwf0ryveantl130t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Паляны (Маладзечанскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>281020</id>
    <revision>
      <id>5181111</id>
      <parentid>4443362</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T13:11:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5298" sha1="1fbow8tash3czdb6mx0a3kfnds8pdje" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Паляны}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Паляны
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Маладзечанскі
|сельсавет2            = Лебедзеўскі
}}

'''Паля́ны'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Paliany}}, {{lang-ru|Поляны}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лебедзеўскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Лебедзеўскага сельсавета]].

== Гісторыя ==
У XVI ст. вёска вядома як сяло ў [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскім павеце]] ВКЛ. У 1556 г. сяло, шляхецкая ўласнасць.

Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) у Расійскай імперыі. У 1800 г. вёска 10 двароў, 53 жыхары, уласнасць Е. Уланавай. У пач. XIX ст. назву Паляны мелі вёска і фальварак, якія адносіліся да маёнтка Асонава ў [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] Мінскай губерні. У 2-й пал. XIX ст. ў Лебедзеўскай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У 1861 г. вёска, 10 рэвізскіх душ, належала памешчыку Мураўскаму. У 1897 г. 10 двароў, 65 жыхароў. У 1904 г. фальварак, 11 жыхароў, 78 дзесяцін зямлі, належаў Малюшчынскаму, другі фальварак, 30 жыхароў, 50 дзесяцін зямлі належаў Мурашчынскаму. Побач з фальваркам было 2 вёскі: Паляны 1-я і 2-я, у іх 65 жыхароў, якія мелі 50 дзесяцін зямлі.

З лютага да снежня 1918 года тэрыторыя акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Затым занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года пад уладай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]].

З 1921 года ў складзе Польшчы, у Лебедзеўскай гміне [[Вілейскі павет (1920—1940)|Вілейскага павета]], з 1925 г. Віленскага ваяводства, 16 двароў, 78 жыхароў.

З 1939 года ў БССР, з 12 кастрычніка 1940 г. ў [[Лебедзеўскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Лебедзеўскім сельсавеце]] Маладзечанскага раёна Вілейскай вобласці. Напярэдадні [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] тут было 44 двары, 155 жыхароў. З канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года вёска акупіравана нацыстамі, якія спалілі 1 двор і загубілі 1 жыхара. З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай, з 20 студзеня 1960 года ў Мінскай абласцях. У 1969 годзе 49 двароў, 175 жыхароў.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Лебедзеўскі сельсавет (Маладзечанскі раён)}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Лебедзеўскі сельсавет (Маладзечанскі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]]</text>
      <sha1>1fbow8tash3czdb6mx0a3kfnds8pdje</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181112</id>
      <parentid>5181111</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T13:12:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Гісторыя */</comment>
      <origin>5181112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5295" sha1="pk5c6s34pdsvzblvx44kflmth8qq0z1" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Паляны}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Паляны
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Маладзечанскі
|сельсавет2            = Лебедзеўскі
}}

'''Паля́ны'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Paliany}}, {{lang-ru|Поляны}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лебедзеўскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Лебедзеўскага сельсавета]].

== Гісторыя ==
У XVI ст. вёска вядома як сяло ў [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскім павеце]] ВКЛ. У 1556 годзе шляхецкая ўласнасць.

Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) у Расійскай імперыі. У 1800 г. вёска 10 двароў, 53 жыхары, уласнасць Е. Уланавай. У пач. XIX ст. назву Паляны мелі вёска і фальварак, якія адносіліся да маёнтка Асонава ў [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] Мінскай губерні. У 2-й пал. XIX ст. ў Лебедзеўскай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У 1861 г. вёска, 10 рэвізскіх душ, належала памешчыку Мураўскаму. У 1897 г. 10 двароў, 65 жыхароў. У 1904 г. фальварак, 11 жыхароў, 78 дзесяцін зямлі, належаў Малюшчынскаму, другі фальварак, 30 жыхароў, 50 дзесяцін зямлі належаў Мурашчынскаму. Побач з фальваркам было 2 вёскі: Паляны 1-я і 2-я, у іх 65 жыхароў, якія мелі 50 дзесяцін зямлі.

З лютага да снежня 1918 года тэрыторыя акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Затым занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года пад уладай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]].

З 1921 года ў складзе Польшчы, у Лебедзеўскай гміне [[Вілейскі павет (1920—1940)|Вілейскага павета]], з 1925 г. Віленскага ваяводства, 16 двароў, 78 жыхароў.

З 1939 года ў БССР, з 12 кастрычніка 1940 г. ў [[Лебедзеўскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Лебедзеўскім сельсавеце]] Маладзечанскага раёна Вілейскай вобласці. Напярэдадні [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] тут было 44 двары, 155 жыхароў. З канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года вёска акупіравана нацыстамі, якія спалілі 1 двор і загубілі 1 жыхара. З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай, з 20 студзеня 1960 года ў Мінскай абласцях. У 1969 годзе 49 двароў, 175 жыхароў.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Лебедзеўскі сельсавет (Маладзечанскі раён)}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Лебедзеўскі сельсавет (Маладзечанскі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]]</text>
      <sha1>pk5c6s34pdsvzblvx44kflmth8qq0z1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пруды (вёска, Маладзечанскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>281021</id>
    <revision>
      <id>5181440</id>
      <parentid>4446647</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T10:22:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5163" sha1="d1vlxi4byfl90ou096foc5gx38fe503" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Пруды}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Пруды
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Маладзечанскі
|сельсавет2            = Лебедзеўскі
}}

'''Пруды́'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Prudy}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лебедзеўскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Лебедзеўскага сельсавета]]. [[Пруды (станцыя)|Чыгуначная станцыя]], знаходзіцца за 10 км на паўночны захад ад [[Маладзечна]], 90 км ад Мінска.

== Гісторыя ==
У 1775 г. засценак Пруднікі, 2 двары, 7 жыхароў, карчма, уласнасць П. Лабачэўскага, у Менскім ваяводстве ВКЛ.

Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) у Расійскай імперыі. У пач. XX ст. засценак і маёнтак у [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] Мінскай губерні. У засценку 2 двары, 20 жыхароў, уласнасць памешчыка Брэнца. У 1897 годзе маёнтак (19 жыхароў, на р. Гарадзея, вадзяны млын), сядзіба (6 жыхароў), пасёлак (5 жыхароў) і чыгуначная паўстанцкія Пруды на [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгунцы]].

З лютага да снежня 1918 года тэрыторыя акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Затым занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года пад уладай Польшчы.

З 1921 года вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], фальварак, 2 двары, 15 жыхароў, у Лебедзеўскай гміне Вілейскага павета, з 1925 г. Віленскага ваяводства. З 1927 года ў [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскім павеце]], у 1938 годзе маёнтак (6 двароў, 27 жыхароў) і калонія (5 двароў, 33 жыхары).

З 1939 года ў БССР, з 12 кастрычніка 1940 года ў Лебедзеўскім сельсавеце Маладзечанскага раёна Вілейскай вобласці. Напярэдадні Вялікай Айчыннай вайны ў вёсцы 6 двароў, 51 жыхар. З канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіравана нацыстамі. З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай вобласці, з 20 студзеня 1960 года ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. У 1969 годзе 6 двароў, 64 жыхары.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ГВБ|8-3}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Лебедзеўскі сельсавет (Маладзечанскі раён)}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Лебедзеўскі сельсавет (Маладзечанскі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]]
[[Катэгорыя:Пруды (вёска, Маладзечанскі раён)| ]]</text>
      <sha1>d1vlxi4byfl90ou096foc5gx38fe503</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пісараўшчына (Маладзечанскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>281058</id>
    <revision>
      <id>5181353</id>
      <parentid>4874535</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T07:51:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5598" sha1="pibl5o9yk1wa1f9hwbf9szopindevqk" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Пісараўшчына}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Пісараўшчына
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Маладзечанскі
|сельсавет             = Мясоцкі
}}

'''Пі́сараўшчына'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Pisaraŭščyna}}, {{lang-ru|Писаревщина}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Мясоцкі сельсавет|Мясоцкага сельсавета]]. Знаходзіцца за 14 км на паўднёвы ўсход ад Маладзечна, 74 км ад Мінска, на р. Пісараўка (прыток Ушы).

== Гісторыя ==
Засценак Пісараўшчына вядомы ў канцы XVIII ст. у [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] Мінскай губерні Расійскай імперыі. У 1800 годзе 4 двары, 28 жыхароў, уласнасць памешчыка К. Агінскага. У 2-й пал. XIX ст. вёска ў складзе маёнтка Мясата, у Маладзечанскай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У 1861 годзе ў вёсцы 32 рэвізскія сялянскія душы, уласнасць памешчыка Тампінскага, у 1870 годзе ў Мясоцкай сельскай грамадзе. У пач. XX ст. вёска, 98 дзесяцін зямлі.

З лютага да снежня 1918 года тэрыторыя акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Затым занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года пад уладай Польшчы.

З 1921 года вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належала да [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]], [[Вілейскі павет (1921—1940)|Вілейскага павета]], [[Краснае (гміна)|гміны Краснае]]&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 58.&lt;/ref&gt;. З 1927 года ў [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскім павеце]].

З 1939 года ў [[БССР]], з 12 кастрычніка 1940 года ў Мясоцкім сельсавеце Маладзечанскага раёна Вілейскай вобласці. З канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіравана нацыстамі. З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай, з 20 студзеня 1960 года ў Мінскай абласцях.

== Насельніцтва ==
* 1866 год — 73 жыхары, 8 двароў&lt;ref&gt;http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VIII/225&lt;/ref&gt;.
* 1897 год — 14 двароў, 97 жыхароў.
* 1909 год — 93 жыхары.
* 1921 год — 122 жыхары, 19 двароў&lt;ref name=&quot;skorowidz2&quot;&gt;Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 84.&lt;/ref&gt;.
* 1931 год — 130 жыхароў, 24 двары&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 28&lt;/ref&gt;.
* 2002 год — 59 жыхароў, 28 гаспадарак.
* 2010 год — 40 жыхароў, 22 гаспадаркі.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{SgKP|VIII|225|Pisarzewszczyzna, wieś, powiat wilejski, gmina Krasnesioło}}
* {{Крыніцы/ГВБ|8-3}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Мясоцкі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Мясоцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]]</text>
      <sha1>pibl5o9yk1wa1f9hwbf9szopindevqk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181354</id>
      <parentid>5181353</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T07:52:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Насельніцтва */</comment>
      <origin>5181354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5636" sha1="rppd3ho72vjt1iq2gzneg511zd77h2v" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Пісараўшчына}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Пісараўшчына
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Маладзечанскі
|сельсавет             = Мясоцкі
}}

'''Пі́сараўшчына'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Pisaraŭščyna}}, {{lang-ru|Писаревщина}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Мясоцкі сельсавет|Мясоцкага сельсавета]]. Знаходзіцца за 14 км на паўднёвы ўсход ад Маладзечна, 74 км ад Мінска, на р. Пісараўка (прыток Ушы).

== Гісторыя ==
Засценак Пісараўшчына вядомы ў канцы XVIII ст. у [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] Мінскай губерні Расійскай імперыі. У 1800 годзе 4 двары, 28 жыхароў, уласнасць памешчыка К. Агінскага. У 2-й пал. XIX ст. вёска ў складзе маёнтка Мясата, у Маладзечанскай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У 1861 годзе ў вёсцы 32 рэвізскія сялянскія душы, уласнасць памешчыка Тампінскага, у 1870 годзе ў Мясоцкай сельскай грамадзе. У пач. XX ст. вёска, 98 дзесяцін зямлі.

З лютага да снежня 1918 года тэрыторыя акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Затым занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года пад уладай Польшчы.

З 1921 года вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належала да [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]], [[Вілейскі павет (1921—1940)|Вілейскага павета]], [[Краснае (гміна)|гміны Краснае]]&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 58.&lt;/ref&gt;. З 1927 года ў [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскім павеце]].

З 1939 года ў [[БССР]], з 12 кастрычніка 1940 года ў Мясоцкім сельсавеце Маладзечанскага раёна Вілейскай вобласці. З канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіравана нацыстамі. З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай, з 20 студзеня 1960 года ў Мінскай абласцях.

== Насельніцтва ==
* 1866 год — 73 жыхары, 8 двароў&lt;ref&gt;http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VIII/225&lt;/ref&gt;.
* 1897 год — 14 двароў, 97 жыхароў.
* 1909 год — 93 жыхары.
* 1921 год — 122 жыхары, 19 двароў&lt;ref name=&quot;skorowidz2&quot;&gt;Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 84.&lt;/ref&gt;.
* 1931 год — 130 жыхароў, 24 двары&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 28&lt;/ref&gt;.
* 1999 год — 80 жыхароў.
* 2002 год — 59 жыхароў, 28 гаспадарак.
* 2010 год — 40 жыхароў, 22 гаспадаркі.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{SgKP|VIII|225|Pisarzewszczyzna, wieś, powiat wilejski, gmina Krasnesioło}}
* {{Крыніцы/ГВБ|8-3}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Мясоцкі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Мясоцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]]</text>
      <sha1>rppd3ho72vjt1iq2gzneg511zd77h2v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181355</id>
      <parentid>5181354</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T07:53:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Насельніцтва */</comment>
      <origin>5181355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5636" sha1="ivytes1efeiakserx77f1i8sffw8c52" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Пісараўшчына}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Пісараўшчына
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Маладзечанскі
|сельсавет             = Мясоцкі
}}

'''Пі́сараўшчына'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Pisaraŭščyna}}, {{lang-ru|Писаревщина}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Мясоцкі сельсавет|Мясоцкага сельсавета]]. Знаходзіцца за 14 км на паўднёвы ўсход ад Маладзечна, 74 км ад Мінска, на р. Пісараўка (прыток Ушы).

== Гісторыя ==
Засценак Пісараўшчына вядомы ў канцы XVIII ст. у [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] Мінскай губерні Расійскай імперыі. У 1800 годзе 4 двары, 28 жыхароў, уласнасць памешчыка К. Агінскага. У 2-й пал. XIX ст. вёска ў складзе маёнтка Мясата, у Маладзечанскай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У 1861 годзе ў вёсцы 32 рэвізскія сялянскія душы, уласнасць памешчыка Тампінскага, у 1870 годзе ў Мясоцкай сельскай грамадзе. У пач. XX ст. вёска, 98 дзесяцін зямлі.

З лютага да снежня 1918 года тэрыторыя акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Затым занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года пад уладай Польшчы.

З 1921 года вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належала да [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]], [[Вілейскі павет (1921—1940)|Вілейскага павета]], [[Краснае (гміна)|гміны Краснае]]&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 58.&lt;/ref&gt;. З 1927 года ў [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскім павеце]].

З 1939 года ў [[БССР]], з 12 кастрычніка 1940 года ў Мясоцкім сельсавеце Маладзечанскага раёна Вілейскай вобласці. З канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіравана нацыстамі. З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай, з 20 студзеня 1960 года ў Мінскай абласцях.

== Насельніцтва ==
* 1866 год — 73 жыхары, 8 двароў&lt;ref&gt;http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VIII/225&lt;/ref&gt;.
* 1897 год — 97 жыхароў, 14 двароў.
* 1909 год — 93 жыхары.
* 1921 год — 122 жыхары, 19 двароў&lt;ref name=&quot;skorowidz2&quot;&gt;Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 84.&lt;/ref&gt;.
* 1931 год — 130 жыхароў, 24 двары&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 28&lt;/ref&gt;.
* 1999 год — 80 жыхароў.
* 2002 год — 59 жыхароў, 28 гаспадарак.
* 2010 год — 40 жыхароў, 22 гаспадаркі.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{SgKP|VIII|225|Pisarzewszczyzna, wieś, powiat wilejski, gmina Krasnesioło}}
* {{Крыніцы/ГВБ|8-3}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Мясоцкі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Мясоцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]]</text>
      <sha1>ivytes1efeiakserx77f1i8sffw8c52</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Плёсы (Маладзечанскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>281059</id>
    <revision>
      <id>5181404</id>
      <parentid>4248885</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T08:28:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4227" sha1="lj5sx9pja44j5x4lq3rcxdtsbxw6wo2" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Плёсы}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Плёсы
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Маладзечанскі
|сельсавет             = Мясоцкі
}}

'''Плёсы'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Pliosy}}, {{lang-ru|Плёсы}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Мясоцкі сельсавет|Мясоцкага сельсавета]]. Знаходзіцца за 18 км на ўсход ад [[Маладзечна]], 60 км ад Мінска, над ракой [[Вілія]]й.

== Гісторыя ==
У XIX ст. засценак у Лебедзеўскай воласці [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] Віленскай губерні Расійскай імперыі. У 1858 г. 10 рэвізскіх душ, засценак у складзе маёнтка Асанава, уласнасць памешчыка Стравінскага. У 1870 г. ў Лебедзеўскай сельскай грамадзе. У 1897 г. ў вёсцы 6 двароў, 34 жыхары. У 1904 г. 15 дзесяцін зямлі.

З лютага да снежня 1918 года тэрыторыя акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Затым занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года пад уладай Польшчы.

З 1921 года вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Лебедзеўскай гміне Вілейскага павета, з 1925 года Віленскага ваяводства, з 1927 года ў [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскім павеце]]. У 1938 годзе ў вёсцы 7 двароў, 33 жыхары.

З 1939 года ў [[БССР]], з 12 кастрычніка 1940 года ў Мясоцкім сельсавеце Маладзечанскага раёна Вілейскай вобласці. З канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіравана нацыстамі. З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай, з 20 студзеня 1960 года ў Мінскай абласцях.

З 1991 года ў незалежнай Беларусі. У 2010 годзе ў вёсцы 1 жыхар.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Мясоцкі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Мясоцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]]</text>
      <sha1>lj5sx9pja44j5x4lq3rcxdtsbxw6wo2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181405</id>
      <parentid>5181404</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T08:28:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4287" sha1="54ylorx60ok6u0ychgsi5osg8fvzxap" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Плёсы}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Плёсы
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Маладзечанскі
|сельсавет             = Мясоцкі
}}

'''Плёсы'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Pliosy}}, {{lang-ru|Плёсы}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Мясоцкі сельсавет|Мясоцкага сельсавета]]. Знаходзіцца за 18 км на ўсход ад [[Маладзечна]], 60 км ад Мінска, над ракой [[Вілія]]й.

== Гісторыя ==
У XIX ст. засценак у Лебедзеўскай воласці [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] Віленскай губерні Расійскай імперыі. У 1858 г. 10 рэвізскіх душ, засценак у складзе маёнтка Асанава, уласнасць памешчыка Стравінскага. У 1870 г. ў Лебедзеўскай сельскай грамадзе. У 1897 г. ў вёсцы 6 двароў, 34 жыхары. У 1904 г. 15 дзесяцін зямлі.

З лютага да снежня 1918 года тэрыторыя акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Затым занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года пад уладай Польшчы.

З 1921 года вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Лебедзеўскай гміне Вілейскага павета, з 1925 года Віленскага ваяводства, з 1927 года ў [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскім павеце]]. У 1938 годзе ў вёсцы 7 двароў, 33 жыхары.

З 1939 года ў [[БССР]], з 12 кастрычніка 1940 года ў Мясоцкім сельсавеце Маладзечанскага раёна Вілейскай вобласці. З канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіравана нацыстамі. З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай, з 20 студзеня 1960 года ў Мінскай абласцях.

З 1991 года ў незалежнай Беларусі. У 2010 годзе ў вёсцы 1 жыхар.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ГВБ|8-3}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Мясоцкі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Мясоцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]]</text>
      <sha1>54ylorx60ok6u0ychgsi5osg8fvzxap</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Повязынь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>281094</id>
    <revision>
      <id>5181410</id>
      <parentid>5177737</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T08:46:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5892" sha1="qpszxtz8rnm2boc0k1d1orz9xy1iu6p" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Повязынь
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Маладзечанскі
|сельсавет             = Радашковіцкі
}}

'''По́вязынь'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''По́вязань, По́вязыні, мн. По́вязані, мн. Павяза́нь'''&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Poviazyń}}, {{lang-ru|Повязынь}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. Знаходзіцца за 34 км на паўднёвы ўсход ад [[Маладзечна]], 44 км ад [[Мінск]]а, 7 км ад чыг. ст. [[станцыя Аляхновічы|Аляхновічы]] на лініі Мінск—Маладзечна, на галоўным канале [[Вілейска-Мінская водная сістэма|Вілейска-Мінскай воднай сістэмы]].

== Гісторыя ==
У XVI ст. сяло ў складзе маёнтка Дзякшняны ў Менскім павеце і ваяводстве [[ВКЛ]], уласнасць князёў [[Вішнявецкія|Вішнявецкіх]], якія ў 1595 г. прадалі Павязынь князю Друцкаму-Горскаму. У 1595 годзе ў сяле 4 службы, 31 жыхар мужчынскага полу.

Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) у Расійскай імперыі. У XIX ст. вёска ў складзе маёнтка Дзякшняны, у Радашковіцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні, належала памешчыкам Валадзьковічам. У 1857 годзе ў вёсцы 72 жыхары. У 1873 годзе ў Путнікаўскай сельскай грамадзе. У 1897 годзе вёска (31 двор, 224 жыхары) і сядзіба (З двары, 24 жыхары). У 1904 годзе ў вёсцы 232 жыхары, 282 дзесяцін зямлі. Побач з вёскай на рацэ Вязынка размяшчалася сядзіба Валадзьковіча, які меў тут 28 дзесяцін зямлі.

З лютага да снежня 1918 года тэрыторыя акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Затым занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года пад уладай Польшчы.

З 1921 года вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. У 1938 г. 51 двор, 304 жыхары, у Радашковіцкай гміне [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскага павета]] Віленскага ваяводства.

З 1939 года ў БССР, з 12 кастрычніка 1940 года ў Валодзькаўскім сельсавеце [[Радашковіцкі раён|Радашковіцкага раёна]] Вілейскай вобласці. З канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіравана нацыстамі. З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай вобласці, з 20 студзеня 1960 года ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці.  У 1969 годзе ў вёсцы 238 жыхароў. З 31 сакавіка 1976 года ў Радашковіцкім сельсавеце.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Вядомыя асобы ==
* [[Тодар Куніцкі]] (1899—1985) — адзін з заснавальнікаў [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускага студэнцкага саюза]] і [[Беларускі сялянскі саюз|Беларускага сялянскага саюза]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ГВБ|8-3}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Радашковіцкі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]]</text>
      <sha1>qpszxtz8rnm2boc0k1d1orz9xy1iu6p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181411</id>
      <parentid>5181410</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T08:49:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5181411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5950" sha1="f1t41i88klxfqztkjj4ypto0y4gxnlu" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Повязынь
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Маладзечанскі
|сельсавет             = Радашковіцкі
}}

'''По́вязынь'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''По́вязань, По́вязыні, мн. По́вязані, мн. Павяза́нь'''&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Poviazyń}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. Знаходзіцца за 34 км на паўднёвы ўсход ад [[Маладзечна]], 44 км ад [[Мінск]]а, 7 км ад чыг. ст. [[станцыя Аляхновічы|Аляхновічы]] на лініі Мінск—Маладзечна, на галоўным канале [[Вілейска-Мінская водная сістэма|Вілейска-Мінскай воднай сістэмы]].

== Гісторыя ==
У XVI ст. сяло ў складзе маёнтка Дзякшняны ў Менскім павеце і ваяводстве [[ВКЛ]], уласнасць князёў [[Вішнявецкія|Вішнявецкіх]], якія ў 1595 г. прадалі Павязынь князю Друцкаму-Горскаму. У 1595 годзе ў сяле 4 службы, 31 жыхар мужчынскага полу.

Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) у Расійскай імперыі. У XIX ст. вёска ў складзе маёнтка Дзякшняны, у Радашковіцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні, належала памешчыкам Валадзьковічам. У 1857 годзе ў вёсцы 72 жыхары. У 1873 годзе ў Путнікаўскай сельскай грамадзе. У 1897 годзе вёска (31 двор, 224 жыхары) і сядзіба (З двары, 24 жыхары). У 1904 годзе ў вёсцы 232 жыхары, 282 дзесяцін зямлі. Побач з вёскай на рацэ Вязынка размяшчалася сядзіба Валадзьковіча, які меў тут 28 дзесяцін зямлі.

З лютага да снежня 1918 года тэрыторыя акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Затым занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года пад уладай Польшчы.

З 1921 года вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. У 1938 г. 51 двор, 304 жыхары, у Радашковіцкай гміне [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскага павета]] Віленскага ваяводства.

З 1939 года ў БССР, з 12 кастрычніка 1940 года ў [[Валодзькаўскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Валодзькаўскім сельсавеце]] [[Радашковіцкі раён|Радашковіцкага раёна]] Вілейскай вобласці. З канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіравана нацыстамі. З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай вобласці, з 20 студзеня 1960 года ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці.  У 1969 годзе ў вёсцы 238 жыхароў. З 31 сакавіка 1976 года ў Радашковіцкім сельсавеце.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Вядомыя асобы ==
* [[Тодар Куніцкі]] (1899—1985) — адзін з заснавальнікаў [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускага студэнцкага саюза]] і [[Беларускі сялянскі саюз|Беларускага сялянскага саюза]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ГВБ|8-3}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Радашковіцкі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]]</text>
      <sha1>f1t41i88klxfqztkjj4ypto0y4gxnlu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Поравічы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>281095</id>
    <revision>
      <id>5181422</id>
      <parentid>4930357</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T09:16:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5903" sha1="0ndhb2b21aaomkot4246dfqlycu5yjn" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Поравічы
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Маладзечанскі
|сельсавет             = Радашковіцкі
}}

'''По́равічы'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Паро́вічы'''&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Poravičy}}, {{lang-ru|Поровичи}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. Знаходзіцца за 30 км на паўднёвы ўсход ад горада [[Маладзечна]], 48 км ад [[Мінск]]а.

== Гісторыя ==
У XIX ст. вёска ў складзе маёнтка Клінок, у Краснасельскай воласці [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] Віленскай губерні Расійскай імперыі. У 1858 годзе ў вёсцы 22 сялянскія душы, уласнасць памешчыка Сцефаноўскага, у 1873 г. ва Ушанскай сельскай грамадзе. У 1897 г. вёска (З двары, 21 жыхар) і фальварак (5 жыхароў). У пач. XX ст. вёска, 179 дзесяцін зямлі, у Радашковіцкай воласці Вілейскага павета, на сплаўной р. [[Удра]], на шашэйнай дарозе ад [[Радашковічы|Радашковіч]] да мяжы губерні, на паштовым тракце Мінск—Вільня, на ваенна-камунікацыйнай дарозе з Гродна ў Радашковіцкі.

З лютага да снежня 1918 года тэрыторыя акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Затым занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года пад уладай Польшчы.

З 1921 года вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належала да [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]], [[Вілейскі павет (1921—1940)|Вілейскага павета]], [[Краснае (гміна)|гміны Краснае]]&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 58.&lt;/ref&gt;.

З 1939 года ў [[БССР]], з 12 кастрычніка 1940 года ў [[Валодзькаўскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Валодзькаўскім сельсавеце]] [[Радашковіцкі раён|Радашковіцкага раёна]] Вілейскай вобласці. З канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіравана нацыстамі. З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай вобласці, з 20 студзеня 1960 года ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. З 31 сакавіка 1976 года ў Радашковіцкім сельсавеце.

== Насельніцтва ==
* 1866 год — 12 жыхароў, 3 двары&lt;ref&gt;http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VIII/816&lt;/ref&gt;.
* 1921 год — 32 жыхары, 6 двароў&lt;ref name=&quot;skorowidz2&quot;&gt;Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 84.&lt;/ref&gt;.
* 1931 год — 48 жыхароў, 9 двароў&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 28&lt;/ref&gt;.
* 1969 год — 82 жыхары.
* 1969 год — 15 жыхароў.
* 2010 год — 8 жыхароў, 6 гаспадарак.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{SgKP|VIII|816|Porewicze, wieś, powiat wilejski, gmina Krasnesioło}}
* {{Крыніцы/ГВБ|8-3}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Радашковіцкі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]]</text>
      <sha1>0ndhb2b21aaomkot4246dfqlycu5yjn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пралескі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>281096</id>
    <revision>
      <id>5181424</id>
      <parentid>5177736</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T09:22:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1715" sha1="ksjxy400cadzeqgs90f0kgwuxyv748u" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Пралескі
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Маладзечанскі
|сельсавет             = Радашковіцкі
}}

'''Прале́скі'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Pralieski}}, {{lang-ru|Пралески}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. Знаходзіцца за 36 км на паўднёвы ўсход ад [[Маладзечна]], 42 км ад [[Мінск]]а, 1,5 км ад чыг. ст. [[Дубравы]], [[Пралескі (прыпыначны пункт)|прыпыначны пункт]] на лініі [[Мінск-Пасажырскі]] — [[Маладзечна (станцыя)|Маладзечна]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ГВБ|8-3}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Радашковіцкі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]]
[[Катэгорыя:Пралескі| ]]</text>
      <sha1>ksjxy400cadzeqgs90f0kgwuxyv748u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Путнікі (Маладзечанскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>281097</id>
    <revision>
      <id>5181446</id>
      <parentid>5177733</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T10:59:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5556" sha1="m1q0q6zads995dxqznfn3y2c9wmcqrm" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Путнікі
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Маладзечанскі
|сельсавет             = Радашковіцкі
}}

'''Пу́тнікі'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Putniki}}, {{lang-ru|Путники}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радашковіцкі сельсавет|Радашковіцкага сельсавета]]. Знаходзіцца за 36 км на паўднёвы ўсход ад [[Маладзечна]], 42 км ад [[Мінск]]а, 4,5 км ад чыг. ст. [[Аляхновічы (станцыя)|Аляхновічы]] на лініі Мінск—Маладзечна, на р. Чарняўка (прыток р. Рыбчанка).

== Гісторыя ==
Паводле архіўных дакументаў, у 1595 г. сяло ў складзе маёнтка Дзякшняны ў Менскіх павеце і ваяводстве ВКЛ, 45 жыхароў мужчынскага полу, уласнасць князя [[Фёдар Друцкі-Горскі|Фёдара Друцкага-Горскага]]. У 1770 г. 43 двары, 131 жыхар мужчынскага полу, царква, млын, карчма, уласнасць Свентаржэцкага.

Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) у Расійскай імперыі. У XIX ст. вёска ў [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] Мінскай губерні, уласнасць памешчыкаў Валадзьковічаў. У 1857 г. 94 сялянскія душы. У 1870 г. вёска — цэнтр Путнікаўскай сельскай грамады, у склад якой уваходзіла 10 вёсак. У вёсцы меліся капліца, хлебазапасны магазін. У 1897 г. 53 двары, 344 жыхары, капліца, хлебазапасны магазін, у Радашковіцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У 1904 г. вёска, 371 жыхар, якія мелі 478 дзесяцін зямлі, у 1909 годзе 29 двароў, 404 жыхары.

З лютага да снежня 1918 года тэрыторыя акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Затым занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года пад уладай Польшчы.

З 1921 года вёска ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належала да Радашковіцкай гміны [[Вілейскі павет (1920—1940)|Вілейскага павета]], з 1925 г. Віленскага ваяводства, 66 двароў, 375 жыхароў.

З 1939 года ў БССР, з 12 кастрычніка 1940 года ў Валодзькаўскім сельсавеце Радашковіцкага раёна Вілейскай вобласці. У Вялікую Айчынную вайну з канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіраваны нацыстамі. Загінула 14 жыхароў. З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай вобласці, з 20 студзеня 1960 года ў Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці, з 31 сакавіка 1976 года ў Радашковіцкім сельсавеце. У 1969 годзе 411 жыхароў.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ГВБ|8-3}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Радашковіцкі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Радашковіцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]]</text>
      <sha1>m1q0q6zads995dxqznfn3y2c9wmcqrm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Палуйкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>281133</id>
    <revision>
      <id>5181085</id>
      <parentid>4635033</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T12:54:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3033" sha1="atchj2i703nhf0woco15l8qyjvyiyt0" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|скасаваны             = так
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Палуйкі
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Маладзечанскі
|сельсавет2            = Хоўхлаўскі
}}

'''Палу́йкі'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Palujki}}, {{lang-ru|Полуйки}}) — былая [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіла ў склад [[Хоўхлаўскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Хоўхлаўскага сельсавета]]. Знаходзілася за 16 км на поўдзень ад [[Маладзечна]].

== Гісторыя ==
Вядомы з канца XIX ст. як засценак у Гарадоцкай воласці [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] Віленскай губерні Расійскай імперыі. Побач размяшчаўся фальварак. У 1897 г. засценак (З двары, 21 жыхар) і фальварак (11 жыхароў). У пач. XX ст. назву Палуйкі насілі 2 засценкі і фальварак. У 1904 годзе ў адным засценку 10 жыхароў, якія мелі 27,5 дзесяцін зямлі. Побач размяшчаўся другі засценак, 11 жыхароў, 8 дзесяцін зямлі і фальварак — уласнасць Багарэвіча, які меў тут 38 дзесяцін зямлі.

З 1921 года ў складзе Польшчы, у Гарадоцкай гміне [[Вілейскі павет (1920—1940)|Вілейскага павета]], з 1925 года Віленскага ваяводства, засценак, 7 двароў, 37 жыхароў, фальварак, 7 жыхароў.

З 1939 года ў БССР, з 12 кастрычніка 1940 года ў [[Хоўхлаўскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Хоўхлаўскім сельсавеце]] Маладзечанскага раёна Вілейскай вобласці. З канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года нацыстамі. З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай, з 20 студзеня 1960 года ў Мінскай абласцях.

З 1991 года ў незалежнай Беларусі. Скасавана ў 2004 годзе.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ГВБ|8-3}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Заліўка НП-Беларусь}}</text>
      <sha1>atchj2i703nhf0woco15l8qyjvyiyt0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181091</id>
      <parentid>5181085</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T12:56:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3056" sha1="4kf91s2h6nip0wa3prkymq5ngvd5fxo" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|скасаваны             = так
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Палуйкі
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Маладзечанскі
|сельсавет2            = Хоўхлаўскі
}}

'''Палу́йкі'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Palujki}}, {{lang-ru|Полуйки}}) — былая [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіла ў склад [[Хоўхлаўскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Хоўхлаўскага сельсавета]]. Знаходзілася за 16 км на поўдзень ад [[Маладзечна]].

== Гісторыя ==
Вядомы з канца XIX ст. як засценак у Гарадоцкай воласці [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] Віленскай губерні Расійскай імперыі. Побач размяшчаўся фальварак. У 1897 г. засценак (З двары, 21 жыхар) і фальварак (11 жыхароў). У пач. XX ст. назву Палуйкі насілі 2 засценкі і фальварак. У 1904 годзе ў адным засценку 10 жыхароў, якія мелі 27,5 дзесяцін зямлі. Побач размяшчаўся другі засценак, 11 жыхароў, 8 дзесяцін зямлі і фальварак — уласнасць Багарэвіча, які меў тут 38 дзесяцін зямлі.

З 1921 года ў складзе Польшчы, у Гарадоцкай гміне [[Вілейскі павет (1920—1940)|Вілейскага павета]], з 1925 года Віленскага ваяводства, засценак, 7 двароў, 37 жыхароў, фальварак, 7 жыхароў.

З 1939 года ў БССР, з 12 кастрычніка 1940 года ў [[Хоўхлаўскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Хоўхлаўскім сельсавеце]] Маладзечанскага раёна Вілейскай вобласці. З канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіраваны нацыстамі. З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай, з 20 студзеня 1960 года ў Мінскай абласцях.

З 1991 года ў незалежнай Беларусі. Скасавана ў 2004 годзе.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ГВБ|8-3}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Заліўка НП-Беларусь}}</text>
      <sha1>4kf91s2h6nip0wa3prkymq5ngvd5fxo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пекары (Хажоўскі сельсавет)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>281134</id>
    <revision>
      <id>5181342</id>
      <parentid>4930532</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T07:29:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6646" sha1="5qqg6quj7fqade4vg7q7te5xv8dkuzx" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Пекары}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Пекары
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Маладзечанскі
|сельсавет             = Хажоўскі
}}

'''Пекары́'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Piekary}}, {{lang-ru|Пекари}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Хажоўскі сельсавет|Хажоўскага сельсавета]]. Знаходзіцца за 16 км на поўдзень ад [[Маладзечна]], 62 км ад Мінска, 6,5 км ад чыг. ст. [[Палачаны (станцыя)|Палачаны]] на лініі Маладзечна—Ліда.

== Гісторыя ==
За 0,5 км на З ад вёскі, каля дарогі ў в. Пужаны, ва ўрочышчы Капцы размешчаны курганны могільнік: 90 насыпаў дыяметрам 3—5 м, вышынёй 0,5—1,2 м (3—4 курганы дыяметрам 7—8 м, вышынёй 1,5—1,7 м). Найбольшыя насыпы знаходзяцца ў паўночнай і заходняй частках могільніка. Курганы раней былі абкладзены камянямі, якія дзе-нідзе захаваліся. Гэты археалагічны помнік сведчыць аб тым, што тут жылі людзі яшчэ ў старажытнасці.

Вёска вядома з XVII ст. ў складзе маёнтка Хоўхла, у Менскім ваяводстве [[ВКЛ]]. У 1646 годзе ўласнасць [[Радзівілы|Радзівілаў]]. У 1792 годзе ўласнасць паноў Карніцкіх.

Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) у Расійскай імперыі. У XIX ст. засценак у Гарадоцкай воласці [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] Віленскай губерні. Уваходзіў у маёнтак Парадоўшчына, які належаў памешчыкам Карніцкім. У 1866 годзе ў засценку 10 жыхароў&lt;ref&gt;http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VIII/78&lt;/ref&gt;. У 1897 годзе вёска (13 жыхароў), сядзіба (4 жыхары) і фальварак Пекары (ён жа Воркі, 7 жыхароў). У пач. XX ст. вёска, 23 дзесяцін зямлі, у Семернікоўскай сельскай грамадзе. У 1904 годзе 29 жыхароў. Непадалёку ад вёскі размяшчаліся сядзіба і фальварак Пекары (ён жа Воркі) Аляксеевай, якая мела тут 67 дзесяцін зямлі.

З лютага да снежня 1918 года тэрыторыя акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Затым занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года пад уладай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]].

З 1921 года засценак у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належаў да [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]], [[Вілейскі павет (1921—1940)|Вілейскага павета]] (з 1927 года [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскага павета]]), гміны Гарадок&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.&lt;/ref&gt;. У 1931 годзе — 19 жыхароў, 3 двары&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 27&lt;/ref&gt;.

З 1939 года ў [[БССР]], з 15 студзеня 1940 года ў Маладзечанскім раёне Вілейскай вобласці. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіравана нацыстамі. Загінула 52 землякі. 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай, з 20 студзеня 1960 года ў Мінскай абласцях. У 1965 г. каля будынка праўлення калгаса на ўшанаванне памяці загінуўшых землякоў устаноўлены помнік — скульптура воіна. У 1969 годзе ў вёсцы 65 жыхароў.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{SgKP|VIII|78|Piekary, wieś, powiat wilejski}}
* {{Крыніцы/ГВБ|8-3}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Хажоўскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Хажоўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]]</text>
      <sha1>5qqg6quj7fqade4vg7q7te5xv8dkuzx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пранчэйкава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>281135</id>
    <revision>
      <id>5181431</id>
      <parentid>5003705</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T09:45:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9041" sha1="kjb2uswwve53qk1lixyycqb217q2na4" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Пранчэйкава
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Маладзечанскі
|сельсавет2            = Гарадоцкі
}}

'''Пранчэ́йкава'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Prančejkava}}, {{lang-ru|Прончейково}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Гарадоцкага сельсавета]]. Знаходзіцца за 16 км на поўдзень ад [[Маладзечна]], 62 км ад Мінска.

== Гісторыя ==
У 1646 годзе фальварак, вёска, 34 дымы, 30 валок зямлі, уласнасць [[Радзівілы|Радзівілаў]]. У 1663 г. згадваецца ў складзе ў складзе маёнтка Хоўхла [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]&lt;ref&gt;LVIA, f. SA, b. 2&lt;/ref&gt;.

Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) у Расійскай імперыі. У канцы XVIII ст. вёска — цэнтр аднайменнага маёнтка ў [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] Мінскай губерні. У склад маёнтка уваходзіла 10 населеных пунктаў, у тым ліку і мястэчка [[Гарадок (Маладзечанскі раён)|Гарадок]]. У 1857 годзе ў вёсцы 77 жыхароў, у маёнтку 361 жыхар, уласнасць графа Тышкевіча. Мелася заезная карчма. У 1890 г. адкрыта школа граматы. У 1897 г. вёска (27 двароў, 168 жыхароў), пасёлак (1 двор, 2 жыхары), у Гарадоцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У пач. XX ст. 222 дзесяцін зямлі. Непадалёку ад вёскі размяшчаўся маёнтак графа Тышкевіча, які меў тут 1185 дзесяцін зямлі.

З лютага да снежня 1918 года тэрыторыя акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Затым занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года пад уладай Польшчы

З 1921 года вёска і фальварак у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належаць да [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]], [[Вілейскі павет (1921—1940)|Вілейскага павета]] (з 1927 года [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскага павета]]), гміны Гарадок&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.&lt;/ref&gt;.

З 1939 года ў БССР, з 15 студзеня 1940 года ў Маладзечанскім раёне Вілейскай вобласці. У 1940—1954 гадах цэнтр [[Пранчэйкаўскі сельсавет|Пранчэйкаўскага сельсавета]].

У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіравана нацыстамі. Загінула 52 землякі. 9 снежня 1941 г. палітрук 229-га стралковага палка 8-й стралковай дывізіі Грыбанаў і работнік Радашковіцкага лясгаса стварылі ў вёсцы падпольную групу з воінаў Чырвонай Арміі, якія трапілі ў акружэнне, і мясцовых жыхароў. 12 снежня 1941 г. адбыўся сход групы (15 чал.). 13 красавіка 1942 г. арганізаваны партызанскі атрад Кузняцова, які аб’яднаўся з атрадам № 620.

З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай, з 20 студзеня 1960 года ў Мінскай абласцях. Да 9 жніўня 1960 года вёска ўваходзіла ў склад Гарадоцкага сельсавета&lt;ref&gt;Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 9 жніўня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 24.&lt;/ref&gt;, да 28 мая 2013 года — у склад [[Хоўхлаўскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Хоўхлаўскага сельсавета]]&lt;ref&gt;[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&amp;p0=D913n0058646&amp;p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&amp;p0=D913n0058646&amp;p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
* 1866 год — 185 жыхароў, 30 двароў&lt;ref&gt;http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IX/50&lt;/ref&gt;
* 1904 год — 243 жыхары.
* 1921 год — 345 жыхароў, 61 двор&lt;ref name=&quot;skorowidz2&quot;&gt;Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 80.&lt;/ref&gt;.
* 1931 год — 357 жыхароў, 69 двароў&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 27&lt;/ref&gt;.
* 2001 год — 177 жыхароў, 72 гаспадаркі.
* 2010 год — 112 жыхароў, 42 гаспадаркі.

== Памятныя мясціны ==
У 1966 г. каля будынка школы на ўшанаванне памяці землякоў, што загінулі ў Вялікую Айчынную вайну, пастаўлены абеліск. У 1978 г. ў гонар падпольшчыкаў, якія стварылі партызанскі атрад, і партызан гэтага атрада пастаўлены помнік — 2 гранітныя валуны.

== Вядомыя асобы ==
* [[Іван Іванавіч Галубовіч]] (1942—2014) — беларускі празаік, публіцыст.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{SgKP|IX|50|Pronczejkowo, folwark i wieś, powiat wilejski, gmina Horodek}}
* {{Крыніцы/ГВБ|8-3}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Гарадоцкі сельсавет, Маладзечанскі раён}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]]</text>
      <sha1>kjb2uswwve53qk1lixyycqb217q2na4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181433</id>
      <parentid>5181431</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T09:52:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Гісторыя */</comment>
      <origin>5181433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9042" sha1="ckttho34kui3x6xldnugdnhjhe89tid" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Пранчэйкава
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Маладзечанскі
|сельсавет2            = Гарадоцкі
}}

'''Пранчэ́йкава'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Prančejkava}}, {{lang-ru|Прончейково}}) — [[вёска]] ў [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Гарадоцкага сельсавета]]. Знаходзіцца за 16 км на поўдзень ад [[Маладзечна]], 62 км ад Мінска.

== Гісторыя ==
У 1646 годзе фальварак, вёска, 34 дымы, 30 валок зямлі, уласнасць [[Радзівілы|Радзівілаў]]. У 1663 г. згадваецца ў складзе ў складзе маёнтка Хоўхла [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]&lt;ref&gt;LVIA, f. SA, b. 2&lt;/ref&gt;.

Пасля 2-га падзелу Рэчы Паспалітай (1793) у Расійскай імперыі. У канцы XVIII ст. вёска — цэнтр аднайменнага маёнтка ў [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскім павеце]] Мінскай губерні. У склад маёнтка уваходзіла 10 населеных пунктаў, у тым ліку і мястэчка [[Гарадок (Маладзечанскі раён)|Гарадок]]. У 1857 годзе ў вёсцы 77 жыхароў, у маёнтку 361 жыхар, уласнасць графа Тышкевіча. Мелася заезная карчма. У 1890 г. адкрыта школа граматы. У 1897 г. вёска (27 двароў, 168 жыхароў), пасёлак (1 двор, 2 жыхары), у Гарадоцкай воласці Вілейскага павета Віленскай губерні. У пач. XX ст. 222 дзесяцін зямлі. Непадалёку ад вёскі размяшчаўся маёнтак графа Тышкевіча, які меў тут 1185 дзесяцін зямлі.

З лютага да снежня 1918 года тэрыторыя акупіравана войскамі Германіі. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Затым занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] тэрыторыя ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] з ліпеня 1919 да ліпеня 1920 года і з кастрычніка 1920 года пад уладай Польшчы.

З 1921 года вёска і фальварак у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], належаць да [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]], [[Вілейскі павет (1921—1940)|Вілейскага павета]] (з 1927 года [[Маладзечанскі павет|Маладзечанскага павета]]), гміны Гарадок&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.&lt;/ref&gt;.

З 1939 года ў БССР, з 15 студзеня 1940 года ў Маладзечанскім раёне Вілейскай вобласці. У 1940—1954 гадах цэнтр [[Пранчэйкаўскі сельсавет|Пранчэйкаўскага сельсавета]].

У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з канца чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года акупіравана нацыстамі. Загінула 52 землякі. 9 снежня 1941 г. палітрук 229-га стралковага палка 8-й стралковай дывізіі Грыбанаў і работнік Радашковіцкага лясгаса стварылі ў вёсцы падпольную групу з воінаў Чырвонай Арміі, якія трапілі ў акружэнне, і мясцовых жыхароў. 12 снежня 1941 г. адбыўся сход групы (15 чал.). 13 красавіка 1942 г. арганізаваны партызанскі атрад Кузняцова, які аб’яднаўся з атрадам № 620.

З 20 верасня 1944 года ў Маладзечанскай, з 20 студзеня 1960 года ў Мінскай абласцях. Да 9 жніўня 1960 года вёска ўваходзіла ў склад Гарадоцкага сельсавета&lt;ref&gt;Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 9 жніўня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 24.&lt;/ref&gt;, да 28 мая 2013 года — у склад [[Хоўхлаўскі сельсавет (Маладзечанскі раён)|Хоўхлаўскага сельсавета]]&lt;ref&gt;[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&amp;p0=D913n0058646&amp;p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&amp;p0=D913n0058646&amp;p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
* 1866 год — 185 жыхароў, 30 двароў&lt;ref&gt;http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IX/50&lt;/ref&gt;
* 1904 год — 243 жыхары.
* 1921 год — 345 жыхароў, 61 двор&lt;ref name=&quot;skorowidz2&quot;&gt;Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 80.&lt;/ref&gt;.
* 1931 год — 357 жыхароў, 69 двароў&lt;ref&gt;Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 27&lt;/ref&gt;.
* 2001 год — 177 жыхароў, 72 гаспадаркі.
* 2010 год — 112 жыхароў, 42 гаспадаркі.

== Памятныя мясціны ==
У 1966 г. каля будынка школы на ўшанаванне памяці землякоў, што загінулі ў Вялікую Айчынную вайну, пастаўлены абеліск. У 1978 г. ў гонар падпольшчыкаў, якія стварылі партызанскі атрад, і партызан гэтага атрада пастаўлены помнік — 2 гранітныя валуны.

== Вядомыя асобы ==
* [[Іван Іванавіч Галубовіч]] (1942—2014) — беларускі празаік, публіцыст.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{SgKP|IX|50|Pronczejkowo, folwark i wieś, powiat wilejski, gmina Horodek}}
* {{Крыніцы/ГВБ|8-3}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Гарадоцкі сельсавет, Маладзечанскі раён}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Гарадоцкі сельсавет (Маладзечанскі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Маладзечанскага раёна]]</text>
      <sha1>ckttho34kui3x6xldnugdnhjhe89tid</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андрэй Андрэевіч Каляда</title>
    <ns>0</ns>
    <id>311472</id>
    <revision>
      <id>5181295</id>
      <parentid>5041874</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T22:28:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>АлесьНавіцкі90</username>
        <id>162483</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бібліяграфія */ дробная праўка</comment>
      <origin>5181295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9745" sha1="k4ecyq13i748nn1dti0vqgn4t1ikb0g" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Каляда (значэнні)}}
{{навуковец}}
'''Андрэй Андрэевіч Каляда''' (нар. {{ДН|3|6|1940}}, [[Панямонь|вёска Панямонь]], [[Навагрудскі раён]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] — 13 кастрычніка 2022, [[Мінск]], [[Беларусь]]) — беларускі [[літаратуразнавец]], [[тэатразнавец]], [[педагог]]. [[Кандыдат педагагічных навук]] (1975).

== Біяграфічныя звесткі ==
Нарадзіўся 3 чэрвеня 1940 года ў вёсцы Панямонь на Навагрудчыне.

Скончыў [[Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут]] (1962). Працаваў у [[Тэатр імя Янкі Купалы|тэатры імя Я. Купалы]], выкладаў у [[Мінскі педагагічны інстытут|Мінскім педагагічным]] і [[Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут|Беларускім тэатральна-мастацкім інстытутах]]. Кандыдацкая дысертацыя па тэме «Выработка навыков выразительного чтения у студентов-филологов: (на материале белорусской литературы)» (1974). Прарэктар [[Беларуская акадэмія мастацтваў|Беларускай акадэміі мастацтваў]] (1989—2008). Прафесар (1993)&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://charter97.org/ru/news/2008/12/11/12971/|title=Профессора Андрея Коляду уволили за сотрудничество со «Свободным театром»|author= |date=2008|work= |publisher=Хартыя 97|accessdate=|lang=}}&lt;/ref&gt;.

Памёр 13 кастрычніка 2022 года ў Мінску, яго прах быў пахаваны 18 лістапада на [[Бромптанскія могілкі|Бромптанскіх могілках]] у Лондане&lt;ref&gt;[https://novychas.online/zamezza/u-ljondane-pahavany-slynny-belaruski-litaraturazna novychas.online]&lt;/ref&gt;.

== Навуковая праца і творчасць ==
Даследаваў праблемы майстэрства вуснай мовы, методыку навучання выразнаму чытанню; аўтар вучэбных і метадычных дапаможнікаў для студэнтаў і настаўнікаў. Займаўся перакладамі мастацкай літаратуры.

Пасольства Вялікабрытаніі ў Рэспубліцы Беларусь фінансавала стварэнне пры «Беларускім свабодным тэатры» студыі гуказапісу, адукацыйнага праекту «Fortinbras», а таксама выданне зборнікаў п’ес і аўдыёспектакляў на кампакт-дысках. Дзякуючы гэтаму, Андрэй Каляда зрабіў аўдыёзапісы раманаў [[Іван Паўлавіч Мележ|Івана Мележа]] «[[Людзі на балоце (раман)|Людзі на балоце]]», [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]] «[[Чорны замак Альшанскі]]» і «[[Каласы пад сярпом тваім]]», аповесці [[Вольга Міхайлаўна Іпатава|Вольгі Іпатавай]] «Прадслава».

== Сям’я ==
Дачка ― [[Наталля Каляда]], разам з мужам [[Мікалай Халезін|Мікалаем Халезіным]] ― стваральнікі [[Свабодны тэатр|«Беларускага свабоднага тэатра»]], пражываюць у Вялікабрытаніі&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://russianchicagomag.com/bft_nicolaikhalezin/261|title=Смысл существования Николая Халезина|author=Vika Bulakhava.|date=2016|publisher=Russian Chicago|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210410185449/https://russianchicagomag.com/bft_nicolaikhalezin/261/|archivedate=10 красавіка 2021|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.comparty.by/domoroshchennye-svobodoteatraly|title= Доморощенные «свободотеатралы»|author= |date= 2014|work= |publisher= COMPARTY.BY|accessdate= |lang= |url-status= dead|archive-date= 6 кастрычніка 2022|archive-url= https://web.archive.org/web/20221006083818/http://www.comparty.by/domoroshchennye-svobodoteatraly}}&lt;/ref&gt;. Наталля Андрэеўна вядомая як актыўная абаронца геяў у Беларусі&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://moc.media/ru/261|title=Наталья Коляда: Любая система боится думающих людей|publisher=Moc.media|accessdate=}}&lt;/ref&gt;. Унучка Андрэя Каляды Даніэла выступіла ў англійскім парламенце, выкрыўшы беларускую ўладу ў розных злачынствах&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://euroradio.fm/ru/report/doch-nikolaya-khalezina-i-natali-kolyady-vystupila-v-britanskom-parlamente-82051|title= Дочь Николая Халезина и Натальи Коляды выступила в британском парламенте|author= |date=14.12.2011|work= |publisher=Euroradio|accessdate=|lang=}}&lt;/ref&gt;.

== Бібліяграфія ==
* Выразнае чытанне: Вучэбны дапаможнік для ВНУ (1970)
* Выразнае чытанне сатырычных вершаў, баек і драматычных твораў [Камплект]: [вучэбны дапаможнік для філалагічных факультэтаў вышэйшых навучальных устаноў] (1973)
* Тэхніка мовы лектара: (Дыханне, голас, дыкцыя): [Метадычны дапаможнік] (1976)
* Квітней, Радзіма. Красуй, жыццё: зборнік для мастацкага чытання / Міністэрства культуры БССР, Рэспубліканскі Дом народнай творчасці (1978)
* Расказванне і чытанне ў дзіцячым садзе: дапаможнік для работнікаў дашкольных устаноў (1978)
* Практикум выразительного чтения: учебное пособие; Министерство просвещения БССР, Минский государственный педагогический институт (1979)
* Голас партыі ― голас міру: зборнік для мастацкага чытання / Рэпертуарна-рэдакцыйная калегія Упраўлення культасветустаноў Міністэрства культуры БССР, Рэспубліканскі навукова-метадычны цэнтр народнай творчасці і культурна-асветнай работы; [укладальнік А. А. Каляда] (1986)
* Выразнае чытанне: Вучэб.дапам.для студэнтаў філалагічных фак.пед.ін-таў (1989)
* Мастацкае чытанне ў школе: 5―11-я класы: кніга для настаўніка (1992)
* Сцэнічная мова: Навучальны дапаможнік (1993)
* Слоўнік акцёра і рэжысёра (1995)
* Беларускае літаратурнае вымаўленне: практыкум па дыкцыі і арфаэпіі (2006)
* Сцэнічная мова : вучэбна-метадычны дапаможнік для студэнтаў спецыяльнасці «Акцер» (2006)

Пераклады:
* Фёдар Дастаеўскі. Аповесці. Апавяданні (2002)
* Фёдар Дастаеўскі. Выбраныя творы (2004)
* Лялечны дом: п’есы замежных драматургаў (2006)
* Барыс Пастарнак. Доктар Жывага (2011).
* Міхаіл Шолахаў. Лёс чалавека (2011)
* Аляксандр Салжаніцын. Адзін дзень Івана Дзянісавіча (2011)
* Расповяды пра Каханне…: Любоў, Любасць, Любошчы: [апавяданні і аповесці рускіх і савецкіх класікаў] (2012)
* Іван Бунін. Акаянныя дні (2013)
* Фёдар Дастаеўскі. Д’яблы: раман з трох частак (2013)
* Андрэй Платонаў. Чэвенгур (2014)

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БЭ|7}}

{{DEFAULTSORT:Каляда Андрэй Андрэевіч}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Навагрудскім раёне]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Беларускай акадэміі мастацтваў]]
[[Катэгорыя:Тэатразнаўцы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі з рускай мовы]]
[[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]]</text>
      <sha1>k4ecyq13i748nn1dti0vqgn4t1ikb0g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сеткавы грамадзянін</title>
    <ns>0</ns>
    <id>316771</id>
    <revision>
      <id>5181432</id>
      <parentid>5003691</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T09:49:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12792" sha1="8d94baficml7vxqf5fq0f1yqc6waofp" xml:space="preserve">Тэрмін '''сеткавы грамадзянін''' (сецянін, {{lang-en|netizen}}) — спалучэнне словаў [[Інтэрнэт]] і [[грамадзянін]], кшталту «грамадзянін у сеціве»&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Seese|first1=Michael|isbn=978-1600051326|page=130|url=https://books.google.de/books?id=3noNR3IfSpgC&amp;pg=PA130&amp;lpg=PA130&amp;dq=citizen+of+the+net|title=Scrappy Information Security|accessdate=5 June 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last1=Hauben|first1=Michael|title=The Expanding Commonwealth of Learning: Printing and the Net|url=http://www.columbia.edu/~hauben/CS/printing.txt|website=columbia.edu|accessdate=5 June 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last1=Hauben|first1=Michael F.|title=The Netizens and Community Networks - Presented at the Hypernetwork '95 Beppu Bay Conference|url=http://www.columbia.edu/~hauben/text/bbc95spch.txt|accessdate=6 June 2015|date=24 November 1995}}&lt;/ref&gt;. Ён апісвае асобу&lt;ref name=&quot;amelia&quot;&gt;{{Cite web|last1=DeLoach|first1=Amelia|title=What Does it Mean to be a Netizen?|url=http://www.december.com/cmc/mag/1996/sep/callnet.html|accessdate=6 June 2015|date=September 1996}}&lt;/ref&gt;, якая актыўна ўключана ў анлайн-супольнасці або інтэрнэт увогуле&lt;ref&gt;[http://dictionary.reference.com/browse/netizen ''netizen''], Dictionary.com&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hauben&quot;&gt;[http://www.columbia.edu/~rh120/ch106.x01 ''The Net and Netizens by Michael Hauben''], Columbia University.&lt;/ref&gt;. Гэты тэрмін звычайна мае на ўвазе цікавасць і актыўны ўдзел у паляпшэнні інтэрнэту праз стварэнне інтэлектуальных і сацыяльных рэсурсаў&lt;ref name=&quot;amelia&quot;/&gt; або навакольных палітычных структур, асабліва ў адносінах да адкрытага доступу, сеткавай нейтральнасці і [[Свабода слова|свабоды слова]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://whatis.techtarget.com/definition/0,,sid9_gci212636,00.html |title=''What is netizen? definition'' |access-date=4 сакавіка 2016 |archive-date=29 красавіка 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120429115816/http://whatis.techtarget.com/definition/0,,sid9_gci212636,00.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Сеткавыя грамадзяне таксама называюцца «кіберграмадзяне», што мае падобнае значэнне. Гэты тэрмін шырока прыняты з сярэдзіны 1990-х для апісання тых, хто «пасяліўся» на прасторах інтэрнэту&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Thompson|first1=Steven John|title=Global Issues and Ethical Considerations in Human Enhancement Technologies|isbn=978-1466660106|page=4|url=https://books.google.de/books?id=DBGXBQAAQBAJ&amp;pg=PA4&amp;dq=netizen+inhabit|accessdate=6 June 2015}}&lt;/ref&gt;. Піянер Інтэрнэту і літаратар Майкл Ф. Хаўбен (''Michael F. Hauben'') праславіўся папулярызацыяй гэтага тэрміна&lt;ref name=&quot;amelia&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last1=Butler|first1=Simon|title=Michael F. Hauben|url=http://c250.columbia.edu/c250_celebrates/your_columbians/michael_hauben.html|website=c250.columbia.edu|accessdate=6 June 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last1=Hauben|first1=Ronda|title=Internet PIONEER Michael Hauben|url=http://www.edu-cyberpg.com/IEC/hauben.html|website=edu-cyberpg.com|accessdate=6 June 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;heise&quot;&gt;{{Cite web|last1=Horvath|first1=John|title=Death of a Netizen|url=http://www.heise.de/tp/artikel/9/9180/1.html|publisher=Heise Online|accessdate=6 June 2015|date=27 July 2001}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;regis&quot;&gt;{{Cite web|last1=Orlowski|first1=Andrew|title=Michael Hauben, Netizen, dies|url=http://www.theregister.co.uk/2001/06/30/michael_hauben_netizen_dies/|publisher=The Register|accessdate=6 June 2015|date=30 June 2001}}&lt;/ref&gt;.

== Цытата Майкла і Ронды Хаўбен ==
Хаўбен так апісвае агульныя адрозненні паміж інтэрнэт-карыстальнікамі:&lt;ref&gt;{{Cite web|last1=DeLoach|first1=Amelia|title=What is a Netizen?|url=http://www.december.com/cmc/mag/1996/sep/netizen.html|accessdate=6 June 2015|date=September 1996}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The need for a Netizens Association|url=http://www.columbia.edu/~hauben/text/netizen-a-call.html|accessdate=8 July 2015|date=March 1996}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last1=Hauben|first1=Michael|last2=Hauben|first2=Ronda|title=What is a Netizen?|url=http://firstmonday.org/ojs/index.php/fm/article/view/606/527|publisher=first monday|accessdate=8 July 2015|date=November 1995}}&lt;/ref&gt;{{pull quote|Мае першапачатковыя даследаванні тычыліся паходжання і развіцця глабальнага дыскусійнага форума {{нп3|Usenet}}... Я хацеў даследаваць большае Сеціва, яго сутнасць і яго значнасць. Менавіта тады ў працэсе маіх даследаванняў высветліліся раней адсутныя дэталі, якія дапамаглі мне распазнаць з’яўленне сеткавых грамадзян. Ёсць людзі анлайн, якія актыўна ўкладваюцца ў развіццё сеціва. Гэтыя людзі разумеюць каштоўнасць калектыўнай працы і супольнасныя аспекты публічнай камунікацыі. Гэта тыя людзі, хто дыскутуе і абмяркоўвае тэмы ў канструктыўнай манеры, хто піша адказы па электроннай пошце і дапамагае пачаткоўцам, хто падтрымлівае старонкі FAQ і іншыя рэпазіторыі з публічнай інфармацыяй, а таксама спісы рассылкі і г.д. Гэта тыя людзі, хто актыўна абмяркоўвае прыроду і ролю новага сродку камунікацыі. Гэта людзі, якія дзейнічаюць як грамадзяне сеціва.|author=Michael F. Hauben|source=Netizens: On the History and Impact of Usenet and the Internet&lt;ref name=&quot;heise&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;regis&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Hauben|first1=Michael|last2=Hauben|first2=Ronda|title=Netizens: On the History and Impact of Usenet and the Internet|isbn=978-0-8186-7706-9|pages=2-3|url=http://media.johnwiley.com.au/product_data/excerpt/66/08186770/0818677066-1.pdf|chapter=Preface: What is a Netizen|access-date=4 сакавіка 2016|archive-date=12 лютага 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170212194809/http://media.johnwiley.com.au/product_data/excerpt/66/08186770/0818677066-1.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;}}

== У Кітаі ==
На кітайскай мове тэрмін ''wǎngmín'' (网民, літаральна «сеткавыя людзі») і ''wǎngyǒu'' (网友, літаральна «сеткавы сябра») звычайна выкарыстоўваюцца ў сэнсе «Інтэрнэт-карыстальнікі». А англійскае слова ''netizen'' выкарыстоўваецца англамоўнымі медыя кантынентальнага Кітая для перакладу абодвух тэрмінаў. Гэта тлумачыць частае выкарыстанне гэтага англійскага слова ў паведамленнях медыя пра [[Кітай]], нашмат часцейшае, чым у іншых кантэкстах&lt;ref&gt;Brian Fung, «[http://www.theatlantic.com/international/archive/2012/10/netizen-why-is-this-goofy-sounding-word-so-important-in-china/263245/ 'Netizen': Why Is This Goofy-Sounding Word So Important in China?]»&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Matt Schiavenza, «[http://www.theatlantic.com/china/archive/2013/09/enough-with-the-word-netizen/279969/ Enough with the word „Netizen“]», ''The Atlantic'', 25 September 2013&lt;/ref&gt;.

== Прэмія сеткавага грамадзяніна ==
Міжнародная некамерцыйная арганізацыя «Рэпарцёры без меж» ў знак прызнання прысуджае штогадовую Прэмію сеткавага грамадзяніна карыстальнікам інтэрнэту, блогерам, кібердысідэнтам або групам, якія спрыялі прасоўванню свабоды выказвання ў інтэрнэце&lt;ref&gt;{{Cite web|title=World Day Against Cyber-Censorship: new “Enemies of the Internet” list|url=https://en.rsf.org/nawaat-reporters-without-borders-11-03-2011,39776.html|website=rsf.org|accessdate=6 June 2015|date=11 March 2011|archive-date=28 чэрвеня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150628212148/http://en.rsf.org/nawaat-reporters-without-borders-11-03-2011%2C39776.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Netizen Prize 2012: nominees|url=https://en.rsf.org/netizen-prize-2012-27-02-2012,41938.html|accessdate=6 June 2015|date=27 February 2012|archive-date=21 красавіка 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150421213301/http://en.rsf.org/netizen-prize-2012-27-02-2012%2C41938.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last1=Manea|first1=Elham|title=Reporters Without Borders award Raif Badawi the Netizen Prize for 2014|url=http://gmablog.org/2014/11/05/reporters-without-borders-award-raif-badawi-the-netizen-prize-for-2014/|website=gmablog.org|accessdate=6 June 2015|date=5 November 2014|archive-date=15 лютага 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190215131344/https://gmablog.org/2014/11/05/reporters-without-borders-award-raif-badawi-the-netizen-prize-for-2014/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Арганізацыя выкарыстоўвае гэты тэрмін пры апісанні палітычных рэпрэсій супраць кібердысідэнтаў, такіх як прававыя наступствы вядзення блога ў палітычна рэпрэсіўным асяроддзі.

== Гл. таксама ==
* [[Лічбавы грамадзянін]] — грамадзяне (ў фізічным сэнсе), якія выкарыстоўваюць інтэрнэт для таго, каб удзельнічаць у грамадстве, палітыцы і ўрадзе&lt;ref&gt;Mossberger, Karen. &quot;Digital Citizenship - The Internet, Society and Participation&quot; by Karen Mossberger, Caroline J. Tolbert, and Ramona S. McNeal. 23 November 2011. {{ISBN|978-0819456069}}&lt;/ref&gt;.
* Інтэрнаўты — аператары або тэхнічна прасунутыя карыстальнікі інтэрнэту&lt;ref&gt;[http://www.isoc.org/internet/history/brief.shtml A Brief History of the Internet] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070604153304/http://www.isoc.org/internet/history/brief.shtml |date=4 чэрвеня 2007 }} from the Internet Society&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Oxford Dictionaries - internaut|url=https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/internaut|website=oxforddictionaries.com|accessdate=6 June 2015|archive-date=13 чэрвеня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150613002443/https://www.oxforddictionaries.com/definition/english/internaut|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.
* Нэтыкет — сацыяльныя пагадненні для анлайн-супольнасцей.
* Кіберпрастора — новая тэрыторыя грамадства, якая заселена сеткавымі грамадзянамі.
* Актыўнае грамадзянства — канцэпцыя, паводле якой грамадзяне маюць вызначаныя ролі і абавязкі перад грамадствам і навакольным асяроддзем і павінны прымаць актыўны ўдзел.
* Піянеры Інтэрнэту — тыя, хто дапамагае падняць тэарэтычныя і тэхналагічныя асновы Інтэрнэту (замест паляпшэння яго зместу, карысці і палітычных аспектаў).

== Заўвагі ==
{{Reflist}}

[[Катэгорыя:Інфармацыйнае грамадства]]
[[Катэгорыя:Інтэрнэт-культура]]
[[Катэгорыя:Сеткавыя супольнасці]]
[[Катэгорыя:Інтэрнэт-тэрміналогія]]</text>
      <sha1>8d94baficml7vxqf5fq0f1yqc6waofp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Слонімскі тэатр Агінскага</title>
    <ns>0</ns>
    <id>321671</id>
    <revision>
      <id>5181455</id>
      <parentid>4731730</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T11:22:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10082" sha1="kl55omerler6r0ad3mt1wngop8p4p8y" xml:space="preserve">{{картка:Тэатр
 |Выява = Słonim, Opernaja. Слонім, Опэрная (1800).jpg
 |Апісанне выявы = Будынак тэатра
 |Месцазнаходжанне = [[Слонім]] 
 |Зачынены = 1792
}}
'''Слонімскі тэатр Агінскага''' — прыдворная [[тэатр]]альная [[трупа]] гетмана вялікага літоўскага [[Міхал Казімір Агінскі|Міхала Казіміра Агінскага]] ў горадзе [[Слонім]].

== Гісторыя ==

Заснаваны да [[1771]] года, спыніў дзейнасць пасля [[1791]] года.

== Трупа ==

У тэатры працавалі прафесійныя [[італія|італьянскія]], [[германія|нямецкія]], [[польшча|польскія]] спевакі, прыгонны [[хор]] і [[балет]]. Балетная трупа падрыхтавана ў [[Слонімская балетная школа|слонімскай балетнай школе]]. Паказы суправаджала [[слонімская капэла Агінскага]]. У [[1770-я|1770]]—[[1780-я]] гг. пры тэатры існавала музычная школа.

У слонімскім тэатры працавала 138 чалавек, толькі ў аркестры было 53 музыканты. Творы выконваліся спевакамі з Італіі, Германіі, Польшчы. Артыстаў для хору рыхтавалі ў Слонімскай музычнай школе, танцораў і балерын — у «Дэпартаменце балетных дзяцей», так называлася балетная школа. З 8 дзяцей у [[1777]] годзе, яна ў [[1785]] годзе павялічылася да 18. Спачатку сярод іх переважалі дзеці прыдворных музыкантаў, потым прыгонных сялян. Кіравалі балетам балетмайстар і кампазітар [[Ф. Марыні]] і вядомы польскі балетмайстар [[Ф. Шлянцоўскі]]. У чэрвені [[1792]] года балетная група цалкам пераведзена ў Целяханы&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Саламаха А. А.|частка=Слонімская балетная школа|спасылка=|загаловак=Энцыклапедыя Літаратуры і мастацтва Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1985|том=5|старонкі=57—58|старонак=703|isbn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=[[Сяргей Мікалаевіч Чыгрын|Чыгрын С. М.]]|загаловак=Тэатр у Слоніме: гісторыка-краязнаўчыя і мастацтвазнаўчыя артыкулы|спасылка=http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=9234|месца=Слонім|выдавецтва=Слонімская тыпаграфія|год=2008|старонкі=|старонак=97|isbn=|archive-date=10 чэрвеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200610051918/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=9234}}&lt;/ref&gt;.

== Рэпертуар ==

Рэпертуар тэатра складаўся з балетаў, у т. л. «Каралеўскі балет», «Балет млынароў», «Дзікі балет» і «Дэзерцір» (апошнія два паказаны ў [[1790]]—[[1791]] гадах на гастролях у горадзе [[Дубна (Украіна)|Дубна]], [[Украіна]]), опер італьянскіх кампазітараў [[Джавані Паізіела|Дж. Паізіела]], {{нп3|Эджыдзіа Дуні|Э. Дуні|ru|Дуни, Эджидио}}, [[Андрэ Грэтры|А. Грэтры]], {{нп3|П'ер Александр Мансіньі|П. А. Мансіньі|ru|Монсиньи, Пьер Александр}}, {{нп3|Нікало Іамелі|Н. Іамелі|ru|Йоммелли, Никколо}}, [[Антоніа Сакіні|А. Сакіні]], {{нп3|П'етра Алесандра Гульельмі|П. А. Гульельмі|ru|Гульельми, Пьетро Алессандро}}, [[Крыстаф Вілібальд Глюк|К. В. Глюка]], [[Дж. Таэскі]] («Тэлемах», 1780) і інш., а таксама [[Міхал Казімір Агінскі|Агінскага]] («Зменены філосаф», [[1771]]; «Енісейскія палі», [[1788]]); трагедый [[Вальтэр]]а («Альзіра», [[1780]], [[1783]] і «Марціна», [[1786]]) і інш.

На спектаклі з’язджаліся гледачы з усёй акругі, а стараннямі князя Агінскага, вядомага кампазітара, музыканта і паэта, знакамітыя оперныя спектаклі пасля прэм’ер у Вене ці Парыжы ставілі ў Слоніме. Тэатр выязджаў на гастролі у Варшаву, а маёнтак Агінскага па праве называлі «Сядзібай муз».

== Музыканты і музычны збор ==

Паводле «Інвентара інструментаў і музычных папер» (складзены ў [[1801]], пракаменціраваны [[Анджэй Цеханавецкі|А. Цеханавецкім]]) збор нот твораў, што выконваліся на розных сцэнах тэатра Агінскага, уключае 60 [[опера|опер]], 18 [[балет]]аў, 3 музычныя камедыі, 253 [[сімфонія|сімфоніі]] і больш за 460 інш. музычных твораў ([[араторыя|араторыі]], [[арыя|арыі]], музыка для [[дывертысмент]]аў, асобных танцаў і інш.). Сярод выканаўцаў дачка «мэтра ігры на [[клавікорд]]зе» Д. Грабенбаўэра, Г. Давіа, П. Драздоўская, Лісевічаўна, Канапкоўна, Сінтнер, Герман, Пленц, Марцінкевічаўна, Шуцкая, Міхайлоўская, Цэльнер; салісты Янскі і М. Лазарыні.

== Афарміцельская частка ==

Дэкарацыі для тэатра стваралі [[Мараіна]] і тэатральны машыніст Жан Баі (у дакументах праходзіў пал імем Ян Бой). Сярод іншых мастакоў тэатра: К. Атасельскі, Штроўбл (працаваў да [[1777]]), І. Рэгер (1776—1778), [[Ян Рустэм]] ([[1788]]—[[1790]]), А. С. Дамброўскі і прыгонныя майстры-дэкаратары Міхал, Мікалай, Янак.

== Філіялы ==

Філіялы тэатра працавалі ў [[Седльцы|Седльцах]] ([[Польшча]]) і [[Целяханы|Целяханах]] ([[Івацэвіцкі раён]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]). У [[1771]] функцыянаваў «плывучы тэатр» на [[баржа]]х на [[Агінскі канал|Агінскім канале]].

У 1788 годзе ў парку, на беразе [[Агінскі канал|канала Агінскага]], па праекце італьянскага архітэктара [[Іначэнца Мараіна]] было ўзведзена тварэнне стылю барока — «Опергаўз» (Дом оперы), разбураны пасля [[1804]]), двухпавярховы будынак з глядзельнай залай амаль на тысячу чалавек і двух’яруснымі ложамі, які меў вялікую [[сцэна|сцэну]], прыстасаваную для паказаў любых [[барока|барочных]] [[спектакль|спектакляў]], [[опера|оперных]] і [[балет]]ных, для выхаду вялікай колькасці [[спявак|спевакоў]] і статыстаў, для тэатральных баталій [[коннік]]аў і водных феерый (частка сцэны затаплялася вадой і канала і па ёй плавалі [[лодкі]]), для складаных перспектыў і [[дэкарацыі|дэкарацый]], розных сцэнічных эфектаў. Тэхнічныя магчымасці сцэны дазвалялі паказаць і 2 [[фантан]]ы, якія асвятляліся [[бенгальскія агні|бенгальскімі агнямі]] (пры тэатры быў спецыяльны піратэхнік — «майстар па феерверках» Ц. Г. Ваксмунт).

{{Зноскі}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БелЭн|15|Слонімскі тэатр Агінскага||20—21}}
* {{Крыніцы/Тэатральная Беларусь|2|Слонімскі тэатр Агінскага}}
* ''[[Анджэй Цеханавецкі|Andrzej Ciechanowiecki]]''. «Michal Kazimierz Oginski und sein Musenhof zu Slonim». Кёльн, 1961
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Слонімскі тэатр Агінскага|669—670}}

{{Тэатры Беларусі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Агінскія]]
[[Катэгорыя:Культура Слоніма]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Слоніма]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў XVIII стагоддзі]]
[[Катэгорыя:Тэатры Беларусі]]</text>
      <sha1>kl55omerler6r0ad3mt1wngop8p4p8y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Свята-Раства-Багародзіцкая царква на пагорку (Еуд)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>327044</id>
    <revision>
      <id>5181183</id>
      <parentid>4759562</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T15:27:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7893" sha1="e57emvio5sbhv2iktcsiws0e7sexv4q" xml:space="preserve">{{Славутасць
| Беларуская назва = Царква Нараджэння Прасвятой Багародзіцы ў Еудзе (на ўзгорку)
| Арыгінальная назва = Biserica din Ieud Deal
| Выява = Ieud deal.ulita bisericii.jpg
| Подпіс выявы =
| Шырыня выявы =
| Тып = Царква
| Статус =
| Краіна = Румынія
| Назва месцазнаходжання = Сяло
| Месцазнаходжанне = [[Еуд]]
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |region        = RO
 |CoordScale    = 20000
| Першая згадка = XVII стагоддзе
| Пачатак будаўніцтва = XVII стагоддзе
| Заканчэнне будаўніцтва = XVII стагоддзе
| Стан =
}}
{{Сусветная спадчына|904}}
[[File:Ieud deal.jpg|thumb|Еудская царква на пагорку]]
'''Царква Нараджэння Прасвятой Багародзіцы ў Еудзе (на ўзгорку)''' ({{lang-ro|Biserica din Ieud Deal}}) — драўляная праваслаўная царква ў вёсцы [[Еуд]] [[Жудзецы Румыніі|жудзеца]] [[Марамурэш (жудец)|Марамурэш]] у [[Румынія|Румыніі]].

Царква ўключана [[ЮНЕСКА]] ў склад культурнага аб'екта Сусветнай спадчыны [[Драўляныя цэрквы гістарычнай вобласці Марамурэш]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/904|title=Wooden Churches of Maramureş - UNESCO World Heritage Centre|author=UNESCO World Heritage Centre|publisher=whc.unesco.org|lang=en|accessdate=2016-04-11}}&lt;/ref&gt;. Таксама з'яўляецца гістарычным помнікам Румыніі і знаходзіцца ў рэестры Міністэрства культуры і рэлігійных спраў гэтай краіны&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.patrimoniu.gov.ro/images/LMI/LMI-2010_MM.pdf|title=MINISTERUL CULTURII ŞI PATRIMONIULUI NAŢIONAL|author=|work=|date=|publisher=|access-date=15 мая 2016|archive-date=8 верасня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908192112/http://patrimoniu.gov.ro/images/LMI/LMI-2010_MM.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Пабудавана ў другім дзесяцігоддзі [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]]. Прысвечана [[Нараджэнне Прасвятой Багародзіцы|Ражаству Багародзіцы]]. Называецца «'''''Царква на ўзгорку'''''» дзякуючы размяшчэнню на схіле пагорка і каб адрозніваць ад другой царквы гэтага сяла, вядомай як «'''''{{нп4|Царква Нараджэння Прасвятой Багародзіцы ў Еудзе (у даліне)|Царква ў даліне|ro|Biserica de lemn din Ieud Șes}}'''''»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.tabor-revista.ro/in_ro.php?module=content_full&amp;id=10412|title=TABOR - Traditie şi Actualitate în Biserica Ortodoxă Româna|publisher=www.tabor-revista.ro|accessdate=2016-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402125359/http://www.tabor-revista.ro/in_ro.php?module=content_full&amp;id=10412|archivedate=2 красавіка 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
Царква была пабудавана мясцовай знатнай сям'ёй [[Балеа, сям'я|Балеа]] ў другім дзесяцігоддзі XVII стагоддзя&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Eggertsson și Baboș 2003, 44, tabelul 2:21.|загаловак=|спасылка=|мова=|выданне=|тып=|год=|месяц=|чысло=|том=|нумар=|старонкі=|issn=}}&lt;/ref&gt;, на стагоддзе раней, чым драўляная царква ў даліне. [[Ціт Бад]] сцвярджаў, што гэта самая старая царква ў гэтым рэгіёне&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Papahagi, Tache (1925): Graiul și Folklorul Maramureșului, București, XVIII-XIX, pl. XVIII, fig. 1.|загаловак=|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=|год=|старонкі=|старонак=|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

Структура і асабліва жывапіс былі шырока апісаны [[Віктар Братулеску|Віктарам Братулеску]] у 1941 годзе, разам з апісаннем царквы былі апублікаваныя 18 фотаздымкаў і 8 эскізаў&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Brătulescu 1941, 110-119, fig. 194-219 și planșa X-XI.|загаловак=|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=|год=|старонкі=|старонак=|isbn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Brătulescu, Victor (1941). „Biserici din Maramureș”. Buletinul Comisiunii Monumentelor Istorice (Cluj) XXXIV (107-110): 150 p.|загаловак=|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=|год=|старонкі=|старонак=|isbn=}}&lt;/ref&gt;.
У 1968 годзе навукоўцы зноў пачалі даследаванне царквы&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Ștefănescu, I. D. (1968). Arta veche a Maramureșului. București: Editura Meridiane|загаловак=|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=|год=|старонкі=|старонак=|isbn=}}&lt;/ref&gt;. Але лепш за ўсё вывучыць гэтую царкву ўдалося [[Анка Поп Брату|Анке Поп Брату]] у 1982 годзе&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Апошняе вывучэнне і датаванне царквы праходзіла ў 1997 годзе ў час апошняй рэстаўрацыі. У 2007—2009 гадах жывапіс царквы прайшоў праз працэс аднаўлення і кансервацыі.

== Апісанне ==
Шырыня царквы: 7,15, даўжыня: 11,87. Максімальная ўмяшчальнасць каля 340 чалавек.
Царква падзелена на тры часткі: [[пранаас]] (жаночая частка), [[неф]] (мужчынская частка) і [[алтар]]. Алтар мае 4,15 м у шырыню і 3,6 м у вышыню.
Унутры царква асвятляецца маленькімі вокнамі, якія першапачаткова былі яшчэ меншыя&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Baboș, Alexandru (2004). Tracing a Sacred Building Tradition, Wooden Churches, Carpenters and Founders in Maramureș until the turn of the 18th century. Norrköping: Lunds universitet. ISBN 91-7740-069-0|загаловак=|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=|год=|старонкі=|старонак=|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

== Іконы, напісаныя Аляксандрам Панечалеці для царквы ==
&lt;gallery&gt;
File:IeudBisDinDeal (44).JPG
File:IeudBisDinDeal (45).JPG
File:IeudBisDinDeal (46).JPG
File:IeudBisDinDeal (43).JPG
File:IeudBisDinDeal (41).JPG
File:IeudBisDinDeal (42).JPG
File:IeudBisDinDeal (39).JPG
File:IeudBisDinDeal (40).JPG
File:IeudBisDinDeal (5).JPG
File:IeudBisDinDeal (38).JPG
File:IeudBisDinDeal (22).JPG
&lt;/gallery&gt;

== Зноскі ==
{{reflist}}

== Спасылкі ==
* [http://whc.unesco.org/en/list/904 Драўляныя цэрквы Марамурэша] // сайт ЮНЕСКА {{ref-en}}

{{Сусветная спадчына ў Румыніі}}

[[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Румыніі]]
[[Катэгорыя:Румынская праваслаўная царква]]</text>
      <sha1>e57emvio5sbhv2iktcsiws0e7sexv4q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Слупя (гміна, Лодзьскае ваяводства)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>332650</id>
    <revision>
      <id>5181067</id>
      <parentid>3268652</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T12:39:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5181067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1088" sha1="pivlz19hhx6r6ycpjyjyk3x80o8v2f7" xml:space="preserve">{{значэнні2|Слупя}}
{{Гміна Польшчы}}
'''Слу́пя'''&lt;ref&gt;{{ТКП-Польшча}}&lt;/ref&gt; ({{lang-pl|Słupia}}) — [[вясковая гміна]] ў [[Польшча|Польшчы]], уваходзіць у склад [[Скернявіцкі павет|Скернявіцкага павета]] [[Лодзьскае ваяводства|Лодзьскага ваяводства]]. Сядзіба размешчана ў [[Слупя, Скернявіцкі павет|Слупі]]. Плошча гміны складае 41,16 км². Станам на [[2004]] год у гміне Слупя пражывалі 2672 чалавекі, шчыльнасць — 64,9 чал./км².&lt;!-- Адміністрацыйна падзелена на  [[салецтва]]ў.--&gt;

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [http://www.slupia.com.pl Афіцыйная старонка]
{{Скернявіцкі павет}}
{{Заліўка гмін Польшчы}}

[[Катэгорыя:Гміны Скернявіцкага павета]]</text>
      <sha1>pivlz19hhx6r6ycpjyjyk3x80o8v2f7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181069</id>
      <parentid>5181067</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T12:42:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5181069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1143" sha1="pvznaz06ebdwv55zwx678pe0c1qlot8" xml:space="preserve">{{значэнні2|Слупя}}
{{Гміна Польшчы}}
'''Слу́пя'''&lt;ref&gt;{{ТКП-Польшча}}&lt;/ref&gt; ({{lang-pl|Słupia}}) — [[вясковая гміна]] ў [[Польшча|Польшчы]], уваходзіць у склад [[Скернявіцкі павет|Скернявіцкага павета]] [[Лодзьскае ваяводства|Лодзьскага ваяводства]]. Сядзіба размешчана ў [[Слупя, Скернявіцкі павет|Слупі]]. Плошча гміны складае 41,16 км². Станам на [[2004]] год у гміне Слупя пражывалі 2672 чалавекі, шчыльнасць — 64,9 чал./км².&lt;!-- Адміністрацыйна падзелена на  [[салецтва]]ў.--&gt;
== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [http://www.slupia.com.pl Афіцыйная старонка]
{{Скернявіцкі павет}}
{{Заліўка гмін Польшчы}}

[[Катэгорыя:Гміны Скернявіцкага павета]]</text>
      <sha1>pvznaz06ebdwv55zwx678pe0c1qlot8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181070</id>
      <parentid>5181069</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T12:42:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5181070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1088" sha1="pivlz19hhx6r6ycpjyjyk3x80o8v2f7" xml:space="preserve">{{значэнні2|Слупя}}
{{Гміна Польшчы}}
'''Слу́пя'''&lt;ref&gt;{{ТКП-Польшча}}&lt;/ref&gt; ({{lang-pl|Słupia}}) — [[вясковая гміна]] ў [[Польшча|Польшчы]], уваходзіць у склад [[Скернявіцкі павет|Скернявіцкага павета]] [[Лодзьскае ваяводства|Лодзьскага ваяводства]]. Сядзіба размешчана ў [[Слупя, Скернявіцкі павет|Слупі]]. Плошча гміны складае 41,16 км². Станам на [[2004]] год у гміне Слупя пражывалі 2672 чалавекі, шчыльнасць — 64,9 чал./км².&lt;!-- Адміністрацыйна падзелена на  [[салецтва]]ў.--&gt;

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [http://www.slupia.com.pl Афіцыйная старонка]
{{Скернявіцкі павет}}
{{Заліўка гмін Польшчы}}

[[Катэгорыя:Гміны Скернявіцкага павета]]</text>
      <sha1>pivlz19hhx6r6ycpjyjyk3x80o8v2f7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Слупя (гміна, Свентакшыскае ваяводства)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>332651</id>
    <revision>
      <id>5181065</id>
      <parentid>3268653</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T12:38:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5181065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1236" sha1="bcmuu3peaemzsu0i37gjhfmmmziwsrq" xml:space="preserve">{{значэнні2|Слупя}}
{{Адміністрацыйная адзінка}}
'''Слу́пя'''&lt;ref&gt;{{ТКП-Польшча}}&lt;/ref&gt; ({{lang-pl|Słupia}}) — [[вясковая гміна]] ў [[Польшча|Польшчы]], уваходзіць у склад [[Енджэёўскі павет|Енджэёўскага павета]] [[Свентакшыскае ваяводства|Свентакшыскага ваяводства]]. Сядзіба размешчана ў [[Слупя, Енджэёўскі павет|Слупі]]. Плошча гміны складае 108,42 км². Станам на [[2010]] год у гміне Слупя пражывалі 4461 чалавек, шчыльнасць — 41 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 14 [[салецтва]]ў.

== Населеныя пункты ==
На тэрыторыі гміны размешчаны 43 населеныя пункты.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [http://www.slupia.pl/ Афіцыйная старонка]
{{Енджэёўскі павет}}
{{Заліўка гмін Польшчы}}

[[Катэгорыя:Гміны Енджэёўскага павета]]</text>
      <sha1>bcmuu3peaemzsu0i37gjhfmmmziwsrq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сендэр Давыдавіч Палеес</title>
    <ns>0</ns>
    <id>333321</id>
    <revision>
      <id>5181423</id>
      <parentid>4687262</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T09:17:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4931" sha1="er1uo03o2hxosyrx2leahjuplte44sr" xml:space="preserve">{{навуковец}}
'''Сендэр Давыдавіч Палеес''' (таксама Аляксандр Давідавіч, {{ДН|31|7|1898}}, [[Мінск]], [[Расійская імперыя]] — {{ДС|26|9|1964}}, [[Мінск]], [[БССР]]) — беларускі мастацтвазнавец, гісторык, публіцыст.

== Біяграфія ==
Сэндэр (Аляксандр) Палеес нарадзіўся ў Мінску ў сям'і работніка піваварнага завода&lt;ref&gt;[http://mb.s5x.org/homoliber.org/ru/xx/xx020105.html Марат Батвіннік «Першыя крокі Джойнта ў Беларусі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160805192305/http://mb.s5x.org/homoliber.org/ru/xx/xx020105.html |date=5 жніўня 2016 }}&lt;/ref&gt;. Атрымаў традыцыйную яўрэйскую рэлігійную адукацыю. Першыя артыкулы і вершы публікаваў на рускай мове ў газеце «Паўночна-Заходняя думка». Рэдактар шэрагу выданняў, сярод якіх «Пракламацыі 1905 года», зборнік артыкулаў аб яўрэйскім мастацтве і культуры і інш.

* Да 1917 года служыў хранікёрам у Яўрэйскім камітэце дапамогі ахвярам вайны. 
* З 1918 года — сакратар часопіса «Эканамічная жыццё», органа СНГ Беларуска-Літоўскай Рэспублікі. 
* У 1915—1920 гадах удзельнічаў у рабоце Яўрэйскага гісторыка-этнаграфічнага таварыства. Працаваў у наркаматы рабоча-сялянскай інспекцыі Беларусі. 
* У 1917—1921 гадах быў членам яўрэйскай сацыялістычнай рабочай партыі [[Паалей Цыён]]. 
* У 1923 годзе стаў кантралёрам-інспектарам дзіцячых устаноў Мінскай яўрэйскай абшчыны беларускага аддзела Амерыканскага аб'яднанага размеркавальнага камітэта (Джойнт).
* У 1925 году па даручэнні Народнага камісарыята асветы Беларусі арганізаваў яўрэйскі аддзел народнага побыту пры Беларускім дзяржаўным музеі ў Мінску, склаў апісанне яўрэйскіх культурна-гістарычных помнікаў у Беларусі.
* У 1926 годзе скончыў [[Беларускі дзяржаўны універсітэт]].
* У 1922—1928 гадах — супрацоўнік [[Інстытут беларускай культуры|Інстытута беларускай культуры]].
* У 1928 годзе выявіў і апрацаваў (сумесна з Г. Аляксандравым) архіў мінскага [[кагал]]а 1-й паловы 19 стагоддзя.
* У 1924—1931 гадах — супрацоўнік [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Беларускага дзяржаўнага музея]]. 
* У 1939—1941 і 1947—1961 гадах — навуковы супрацоўнік Дзяржаўнага мастацкага музея БССР. Публікаваў артыкулы ў мінскай яўрэйскай газеце «Акцябер». 
{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Выяўленчае мастацтва Беларускай ССР. Каталог выставы. Складальнікі — навуковыя супрацоўнікі Дзяржаўнай карціннай галерэі БССР [[Алена Васільеўна Аладава|А. В. Аладава]] і С. Д. Палеес. М.-Л .: Дзяржвыдат «Мастацтва», 1940.

== Спасылкі ==
* [http://www.rujen.ru/index.php/%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%95%D0%95%D0%A1_%D0%90. Расійская яўрэйская энцыклапедыя. ПАЛЕЕС А.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160806074227/http://rujen.ru/index.php/%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%95%D0%95%D0%A1_%D0%90. |date=6 жніўня 2016 }}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Палеес С.}}
[[Катэгорыя:Мастацтвазнаўцы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Рэдактары Беларусі]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]]
[[Катэгорыя:Члены Паалей Цыён]]</text>
      <sha1>er1uo03o2hxosyrx2leahjuplte44sr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Steam</title>
    <ns>0</ns>
    <id>334539</id>
    <revision>
      <id>5181175</id>
      <parentid>5154599</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T14:48:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */ Усё з вікідадзеных цягнецца.</comment>
      <origin>5181175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54476" sha1="dzin4bllmargt28mgehb6vf0ua7zg6q" xml:space="preserve">{{Арфаграфія|артыкул быў дагледжаны [[удзельнік:Brubaker610|ўдзельнікам:Brubaker610]], які як паказала практыка безадказна ставіўся да націсканне кнопкі догляду; тут ужо выяўлена і выпраўлена ўжыванне мовы ў мужчынскім родзе, а таксама &quot;е&quot; замест &quot;ё&quot;, варта ўсё перачытаць і толькі тады прыбраць шаблон:арфаграфія, калі праблем з ёю няма або яны нязначныя.}}
{{Праграма}}
'''«Steam»''' ([[Міжнародны фанетычны алфавіт|МПА]]: {{IPA|[stiːm]}}) — сэрвіс [[Лічбавая дыстрыбуцыя|лічбавага распаўсюджвання]] [[Камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]] і праграм, які належыць кампаніі «Valve», вядомаму распрацоўшчыку камп’ютарных гульняў. «Steam» выконвае функцыі службы актывацыі, загрузкі праз Інтэрнэт, аўтаматычных абнаўленняў і навін для гульняў як самой «Valve», так і іншых распрацоўшчыкаў па дамове з «Valve», такіх як «Epic Games», «THQ», «2K Games», «[[Activision]]», «Capcom», «Codemasters», «Eidos Interactive», «1С», «[[GSC Game World]]», «[[id Software]]», «SEGA», «Atari», «Rockstar Games», «Telltale Games», «[[Ubisoft]]», «[[Bethesda Softworks]]», «[[Paradox Interactive]]» і многіх іншых фірмаў, якія аформілі кантракт на дыстрыбуцыю.

Па стане на восень 2015 года праз Steam распаўсюджваецца каля {{num|6500}} гульняў для [[Аперацыйная сістэма|аперацыйнай сістэмы]] «[[Microsoft Windows]]», звыш {{num|2300}} гульняў для «[[Mac OS X|OS X]]» і звыш {{num|1500}} гульняў для «[[Linux]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Nathan Mattise|title=Valve hits a Linux landmark—1,500 games available on Steam|url=http://arstechnica.com/gaming/2015/09/valve-hits-a-linux-landmark-1500-games-available-on-steam/|date=Sep 20, 2015|publisher=Arstechnica|accessdate=2015-10-28|language=en}}&lt;/ref&gt;, на якія дзейнічаюць штодзенныя і «''сяродтыднёвыя''» зніжкі, а таксама зніжкі на выхадныя дні&lt;ref name=&quot;all-games&quot;&gt;{{Cite web|url=http://store.steampowered.com/search/?term=&amp;l=russian|title=Все игры Steam|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101229043252/http://store.steampowered.com/search/?term=|archivedate=29 снежня 2010|accessdate=16 чэрвеня 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Колькасць актыўных уліковых запісаў «Steam» перавышае 125 мільенаў&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Luke Plunkett|title=There Are Over 125 Million &quot;Active&quot; Steam Accounts|url=http://kotaku.com/there-are-over-125-million-steam-accounts-1687820875|date=2/24/15|publisher=[[Kotaku]]|accessdate=2015-10-28|language=en}}&lt;/ref&gt;. Поўны спіс выдаўцоў і распрацоўшчыкаў, якія супрацоўнічаюць з сэрвісам, размешчаны ў адкрытым доступе на сайце «Steam»&lt;ref name=&quot;steam_partners&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.steampowered.com/v/index.php?area=all&amp;initial=1&amp;|title=Список издателей и разработчиков, сотрудничающих со Steam}}&lt;/ref&gt;.

Першапачаткова распаўсюджваліся толькі гульні, трэйлеры і мадыфікацыі да іх, аднак у «Valve» некалькі разоў заяўлялі, што ў далейшым плануюць пашырыць спецыялізацыю сэрвісу, пачаўшы распаўсюд праз яго музыкі і паўнаметражных фільмаў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.igromania.ru/GameNews/20766/Steam_stavit_na_universalnost.htm|title=Steam ставит на универсальность|publisher=[[Игромания.ру]]|datepublished=28 февраля 2008|accessdate=29 сентября 2008|url-status=dead|archive-date=30 кастрычніка 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151030082013/http://www.igromania.ru/GameNews/20766/Steam_stavit_na_universalnost.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.hl-inside.ru/articles/forbes|title=Статьи // Yahoo мира игр?|publisher=HL-Inside|datepublished=30 января 2006|accessdate=3 февраля 2006|archiveurl=https://www.webcitation.org/612nj01R7?url=http://www.hl-inside.ru/articles/forbes/|archivedate=19 жніўня 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
Сэрвіс прыйшоў на змену ранейшай сістэме WON, якая была больш вузкаспэцыялізаваным сэрвісам і не з’яўлялася сістэмай распаўсюду даных праз Інтэрнэт (лічбавай дыстрыбуцыі). Гісторыя Steam пачалася ў 1999 годзе з поспехам «Team Fortress Classic» і «[[Counter-Strike]]». Яшчэ да выхаду фінальных версій гэтыя гульні сталі аднымі з самых папулярных шматкарыстальніцкіх гульняў. У той час папулярнасць гульняў дасягала максімум 2-3 тысяч актыўных гульцоў. Колькасць гульцоў ''TFC'' і ''CS'' праз пару гадоў узрасла ў некалькі разоў. У выніку Valve прыступіла да перагляду традыцыйных метадаў арганізацыі анлайн-гульняў. Неабходна было вырашыць праблемы на фоне далейшага росту колькасці гульцоў. У асноўным гэта тычылася аўтаматычнага абнаўлення, удасканалення антычыт-сістэмы.

Steam упершыню быў прадстаўлены на Game Developers Conference 22 сакавіка 2002 года&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gamasutra.com/gdc2002/features/newell/newell_01.htm|title=Valve Introduces &quot;Steam&quot; Online Distribution System|lang=en|publisher=Gamasutra.com|datepublished=22 марта 2002|accessdate=29 сентября 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101111040519/http://www.gamasutra.com/gdc2002/features/newell/newell_01.htm|archivedate=11 лістапада 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://cult.compulenta.ru/27192/|title=Создатели Half-Life представили технологию, которая может преобразить игровую индустрию|publisher=Компьюлента|datepublished=25 марта 2002|accessdate=29 сентября 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071009144330/http://cult.compulenta.ru/27192/|archivedate=9 кастрычніка 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Версія ''Steam 1.0'' стала даступная падчас бэта-тэсціравання ''Counter-Strike 1.4''. Усталяванне Steam было абавязкова для бэта-тэсціроўшчыкаў ''CS 1.4'', але з’яўлялася толькі дадатковым кампанентам для фінальнай версіі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://games.times.lv/index.php?Mode=reviews&amp;ArticleID=337|title=Counter-Strike 1.4 beta. Micro preview|publisher=times.lv|datepublished=12 марта 2002|accessdate=29 сентября 2008|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w56hc9L9?url=http://games.times.lv/index.php?Mode=reviews|archivedate=28 студзеня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.warp2search.net/contentteller/news_story/counter_strike_14_next_week.html|title=Counter-Strike 1.4 Next Week!|lang=en|publisher=Warp2Search|datepublished=20 апреля 2002|accessdate=29 сентября 2008|archiveurl=https://www.webcitation.org/612nmDWbr?url=http://www.warp2search.net/|archivedate=19 жніўня 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Далейшая распрацоўка ===
У ''Steam 2.0'' быў крыху зменены [[інтэрфейс карыстальніка]] і інтэграваная сістэма імгненнага абмену паведамленнямі з сябрамі. У канцы 2003 года Valve абвясціла аб сваіх планах закрыцця WON і абавязковым усталяванні Steam для анлайн-гульняў Valve. Гэта выклікала гнеў многіх гульцоў, якія затым стварылі WON2 у якасці альтэрнатывы. 26 ліпеня 2004 года World Opponent Network была закрыта і заменена Steam&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ag.ru/news/16-07-2004#13704|title=Valve полностью переходит на Steam|work=Новости AG|publisher=AG.ru|datepublished=16 апреля 2004|accessdate=29 сентября 2008|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w56iPbtN?url=http://www.ag.ru/news/16-07-2004#13704|archivedate=28 студзеня 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

У верасні 2004 года стала вядома аб судзе Vivendi Games з Valve. Першая кампанія сцвярджала, што распаўсюджванне Half-Life 2 праз Steam парушыла выдавецкі кантракт&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ag.ru/news/21-09-2004#14036|title=Valve судится с Vivendi Universal|publisher=[[AG.ru]]|datepublished=21 сентября 2004|accessdate=5 октября 2008|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w5C2W1Qs?url=http://www.ag.ru/news/21-09-2004#14036|archivedate=28 студзеня 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Vivendi прайграла справу і ёй было забаронена працягваць [[Ліцэнзія|ліцэнзаванне]] гульняў Valve для інтэрнэт-кафэ. Пазней кантракт паміж гэтымі двума кампаніямі быў скасаваны, і Valve выбралі [[Electronic Arts]] у якасці новага рознічнага выдаўца&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ag.ru/news/19-07-2005#15317|title=Гордон Фримен перешёл в ЕА|publisher=[[AG.ru]]|datepublished=19 июля 2005|accessdate=5 октября 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081225040654/http://www.ag.ru/news/19-07-2005#15317|archivedate=25 снежня 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У лістападзе 2004 года Valve выпусціла Half-Life 2 — першую гульню для аднаго карыстальніка, якая патрабуе Steam-кліент у абавязковым парадку. Да канца 2005 года ў Steam ўпершыню з’явіліся гульні іншых распрацоўшчыкаў: ''Rag Doll Kung Fu''&lt;ref name=&quot;RagDollKungFu&quot;&gt;{{Cite web|url=http://store.steampowered.com/news/463|title=Rag Doll Kung Fu Available Now|publisher=Steampowered.com|datepublished=12 октября 2005|accessdate=6 октября 2008|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100124182321/http://store.steampowered.com/news/463/|archivedate=24 студзеня 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; (12 кастрычніка) і ''Darwinia''&lt;ref name=&quot;Darwinia&quot;&gt;{{Cite web|url=http://store.steampowered.com/news/493|title=Darwinia Available Now On Steam|publisher=Steampowered.com|datepublished=14 декабря 2005|accessdate=6 октября 2008|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111025114048/http://store.steampowered.com/news/493/|archivedate=25 кастрычніка 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; (14 снежня).

У жніўні 2006 года пачаўся пераход да ''Steam 3.0''. Спачатку быў зменены дызайн афіцыйнага сайта, а затым, у снежні, значна перапрацаваны і знешні выгляд праграмы. Тоны афармлення праграмы былі змененыя з шэра-зяленага на цемна-шэры. Таксама быў зменены фармат скінаў, у выніку скіны для старой (другой) версіі перасталі працаваць. Наступны крок рушыў услед у жніўні 2007 года — выйшла першая бэта-версія сэрвісу [[:ru:Steam#Steam Community|Steam Community]], які дазваляў гульцам, у прыватнасці, камунікаваць (публікаваць свае дасягненні, здымкі экрану, набытыя гульні і г.д.) і ладзіць спаборніцтвы; рэліз Steam Community адбыўся ў верасні.

У пачатку 2008 года Valve зрабілі платформу Steam больш адкрытай, выпусціўшы {{нп5|Steamworks||ru|Steam#Steamworks}}. Гэты пакет дае распрацоўшчыкам і выдаўцам функцыянальнасць Steam (або яго частак) бясплатна. Гэта тычыцца, перш за ўсе, статыстыкі і DRM-функцый. Мэта гэтага кроку — умацаваць рынак камп’ютарных гульняў і шырэй распаўсюдзіць Steam. Першая гульня, якая выкарыстоўвае гэтыя магчымасці, з’явілася ў сярэдзіне лютага. Гэта была музычная аркада ''Audiosurf''. Яна распаўсюджваецца праз Steam і выкарыстоўвае Steamworks для інтэграцыі з Steam Community і сістэмай дасягненняў.

4 кастрычніка 2008 года праз Steam сталі даступныя першыя пяць мадыфікацый для Source-гульняў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.hl-inside.ru/comments/?1223100366|title=Теперь в Steam — Source моды|publisher=[[HL-Inside]]|datepublished=4 октября 2008|accessdate=5 октября 2008|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w56mySb5?url=http://www.hl-inside.ru/comments/?1223100366|archivedate=28 студзеня 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (раней усе мадыфікацыі неабходна было спампоўваць і ўсталеўваць уручную); у пачатку лютага 2009 да іх дадалося яшчэ 2 моды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.hl-inside.ru/comments/?1233992522|title=Еженедельные новости Valve|publisher=[[HL-Inside]]|datepublished=7 февраля 2009|accessdate=17 марта 2009|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w56ozUum?url=http://www.hl-inside.ru/comments/?1233992522|archivedate=28 студзеня 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 16 сакавіка 2009 года ў SteamWorks была рэалізаваная новая функцыя для распрацоўшчыкаў гульняў пад назвай ''Downloadable Content'' (DLC)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://store.steampowered.com/news/2355|title=Steam offers gamers in-game downloadable content|publisher=SteamPowered.com|datepublished=16 марта 2009|accessdate=17 марта 2009|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w56qpY45?url=http://store.steampowered.com/news/2355|archivedate=28 студзеня 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Гэта дазволіла распрацоўшчыкам публікаваць дадатковы ўнутрагульнявы кантэнт па невялікіх цэнах (каля 1-15 $), што, па сутнасці, з’яўляецца аналагам мікратранзакцый&lt;ref name=&quot;DLC&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.gametech.ru/cgi-bin/show.pl?option=news&amp;id=6395|title=Premium DLC в Steam|publisher=Gametech.ru|datepublished=17 марта 2009|accessdate=17 марта 2009|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w56rjH2S?url=http://www.gametech.ru/cgi-bin/show.pl?option=news|archivedate=28 студзеня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Першымі гульнямі з падтрымкай ''DLC'' сталі The Maw&lt;ref name=&quot;DLC&quot;/&gt; і Far Cry 2&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://store.steampowered.com/app/21960/|title=Buy Far Cry 2 Fortunes Pack|publisher=Steampowered.com|accessdate=20 марта 2009|datepublished=19 марта 2009|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612npMP1M?url=http://store.steampowered.com/|archivedate=19 жніўня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У канцы 2009 года быў нязначна зменены дызайн афіцыйнага сайта — замест цемна-жоўтых з’явіліся блакітныя тоны, а таксама з’явілася магчымасць набываць гульні праз сайт Steam без выкарыстання праграмы Steam. Адначасова Valve пачала распрацоўку чацвертай версіі Steam з цалкам новым афармленнем. Бэта-версія выйшла ў канцы лютага 2010 года, у ей былі значна перапрацаваныя ўсе інтэрфейсныя меню&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://store.steampowered.com/uiupdate/|title=UI Update|publisher=SteamPowered.com|datepublished=23 февраля 2010|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w56uBQRV?url=http://store.steampowered.com/uiupdate/|archivedate=28 студзеня 2011|accessdate=16 чэрвеня 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Адначасова для бэта-карыстальнікаў быў моцна зменены дызайн афіцыйнага сайта. Амаль цалкам быў перароблены дызайн абалонкі Steam, а таксама ўнутрагульнявога овэрлэя. У прыватнасці, замест трох стандартных спісаў «Гульні», «Трэйлеры» і «Інструменты» з’явілася новае меню «Бібліятэка», у якое, акрамя гэтых 3 падраздзелаў, дадаўся новы — «Спампоўкі». Пры гэтым стала даступна 3 варыянты адлюстравання гульняў — спіс з падрабязнай інфармацыяй і фонам, буйны спіс з абноўленымі іконкамі і сетка са значкамі вялікага памеру. Кампактны выгляд болей не падтрымліваўся. Акрамя гэтага, былі выпраўленыя шматлікія памылкі, убудаваны [[браўзер]] стаў выкарыстоўваць рухавік WebKit замест Trident, даступнага толькі для [[Windows]], што ў разы павялічыла прадукцыйнасць і бяспеку працы, а таксама дало магчымасць партавання на іншыя платформы. Фармат скінаў для чацвёртай версіі таксама зведаў змены, што зрабіла непрацоўнымі скіны трэцяй версіі. 28 красавіка 2010 года Valve апублікавала стабільную версію. Таксама было зроблена абнаўленне дызайну супольнасці Steam і галоўнай вэб-старонкі Steam для ўсіх карыстальнікаў. У релізнай версіі была адноўлена магчымасць згортвання меню «Бібліятэка» ў кампактны выгляд, пры гэтым старыя нізкафарматныя іконкі былі заменены новымі маляўнічымі ў аб’емным стылі. Дадзенае абнаўленне стала самым буйным з моманту запуску Steam у 2003 годзе.

Дадзеная версія Steam выклікала неадназначныя водгукі з боку супольнасці. З аднаго боку, інтэрфейс стаў больш інтуітыўным, лагічным, сучасным і маляўнічым. З іншага — прысутнічала мноства агрэхаў, недаробак, а таксама былі праблемы з хуткадзейнасцю на слабых машынах. Гэта было выпраўлена ў наступных абнаўленнях.

У сакавіку 2010 года на афіцыйных сайтах Valve з’явілася інфармацыя аб будучым пераносе Steam і ўсіх Source-гульняў на [[Mac OS X]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.l4d.com/blog/post.php?id=3570|title=Переход на Mac в блоге Left 4 Dead|publisher=Valve|datepublished=8 марта 2010|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w56vG6Vd?url=http://www.l4d.com/blog/post.php?id=3570|archivedate=28 студзеня 2011|accessdate=16 чэрвеня 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://teamfortress.com/post.php?id=3578|title=Переход на Mac в блоге Team Fortress 2|publisher=Valve|datepublished=9 марта 2010|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w56w9wVV?url=http://teamfortress.com/post.php?id=3578|archivedate=28 студзеня 2011|accessdate=16 чэрвеня 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 12 траўня 2010 года выйшла фінальная версія Steam на Mac&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://macpages.ru/pages/steam-mac-dostupen-dlya-zagruzki-portal-do-24-maya-besplaten.html|title=Steam for Mac доступен для загрузки (Portal до 24 мая бесплатен!)|date=12-05-2010|publisher=MacPages|lang=ru|accessdate=2011-10-01|archive-date=19 кастрычніка 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111019133005/http://macpages.ru/pages/steam-mac-dostupen-dlya-zagruzki-portal-do-24-maya-besplaten.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Некаторы час на Mac OS X назіраліся праблемы з прадукцыйнасцю&lt;ref&gt;[http://arstechnica.com/apple/news/2010/05/mac-lags-windows-in-gaming-performance-excels-at-stability.ars Mac lags Windows in gaming performance, excels at stability]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.anandtech.com/show/3759/mac-os-x-steam-performance-half-life-2-episode-2-still-slower-than-windows/3 |title=Mac OS X Steam Performance: Half Life 2 Episode 2, Still Slower than Windows |access-date=16 чэрвеня 2016 |archive-date=29 снежня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151229063435/http://www.anandtech.com/show/3759/mac-os-x-steam-performance-half-life-2-episode-2-still-slower-than-windows/3 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, але 18 жніўня Valve паведаміла аб тым, што сталі даступныя абнаўлення, якія паляпшаюць прадукцыйнасць&lt;ref&gt;[http://store.steampowered.com/news/4211/ Game Performance Improvements in Latest Mac OS X Update]&lt;/ref&gt;.

10 верасня быў анансаваны і запушчаны ў бэта-тэст кашалёк Steam, з дапамогай якога карыстальнікі маглі б пераводзіць на яго пэўныя сумы грошай, каб выкарыстоўваць іх пазней&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.rockpapershotgun.com/2010/09/14/virtu-o-purse-valves-confusing-steam-wallet/|title=Virtu-o-Purse: Valve’s Confusing Steam Wallet|author=Alec Meer|date=September 14th, 2010|publisher=[[RockPaperShotgun]]|lang=en|accessdate=2011-10-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.shacknews.com/article/65530/steam-wallet-beta-lets-gamers|title=Steam Wallet Beta Lets Gamers Pre-Load Cash|author=Jeff Mattas|date=Sep 10, 2010|publisher=Shacknews|lang=en|accessdate=2011-10-24}}&lt;/ref&gt;. Канчаткова ен з’явіўся ў Steam 30 верасня разам з абнаўленнем гульні [[Team Fortress 2]]&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://store.steampowered.com/news/4406/|title=Steam Wallet and in-game transactions are here!|date=30 сентября 2010|publisher=[[Valve]]|lang=en|accessdate=2011-10-24}}&lt;/ref&gt;.

3 сакавіка 2011 года Valve анансавала і запусціла ў бэта-тэст сэрвіс Steam Guard, які павінен быў забяспечыць дадатковую бяспеку ўліковых запісаў карыстальнікаў. Пры ўключэнні гэтага сэрвісу доступ да ўліковага запісу Steam станавіўся магчымым толькі з бягучага камп’ютара; каб увайсці ў запіс з іншага камп’ютара, неабходна было ўвесці дадатковы код, які высылаўся на электронную пошту&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.1up.com/news/steam-guard-prevents-digital-games-stolen|title=Steam Guard Prevents Your Digital Games From Being Stolen|author=Chris Pereira|date=03/03/2011|publisher=1UP|lang=en|accessdate=2011-11-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120204140451/http://www.1up.com/news/steam-guard-prevents-digital-games-stolen|archivedate=4 лютага 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Steam Guard быў таксама паказаны на выставе CeBit 2011 Гейбам Ньюэлам, які там жа апублікаваў пароль да свайго ўліковага запісу і заявіў, што ніхто не зможа яго скрасці&lt;ref&gt;Golem.de — {{YouTube|pXkTMhp7QFI|Gabe Newell stellt IPT für Steam auf der Cebit 2011 vor}}&lt;/ref&gt;. Сэрвіс стаў агульнадаступны 16 сакавіка&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.hl-inside.ru/comments/?1300301858|title=Начало работы Steam Guard|author=Dosia36|publisher=HL-inside|lang=ru|accessdate=2011-11-21}}&lt;/ref&gt;.

26 студзеня 2012 года была анансаваная бэта-версія кліента Steam для аперацыйных сістэм [[iOS]] і [[Android]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://store.steampowered.com/news/7231/|title=Valve Announces Steam Mobile App|date=26-01-2012|publisher=Valve|lang=en|accessdate=2012-01-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120128162620/http://store.steampowered.com/news/7231/|archivedate=28 студзеня 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Карыстальнікі iOS — і Android-прылад могуць з яго дапамогай мець зносіны з сябрамі, наведваць супольнасці, праглядаць скрыншоты, чытаць навіны і сачыць за тым, што адбываецца ў самай онлайн-краме&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://itunes.apple.com/ru/app/steam-mobile/id495369748?mt=8|title=Steam Mobile|publisher=''[[Apple iTunes]]''|accessdate=2013-10-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://play.google.com/store/apps/details?id=com.valvesoftware.android.steam.community&amp;hl=uk|title=Steam|date=01.03.2012|publisher=''[[Google play]]''|accessdate=2013-10-11}}&lt;/ref&gt;.

У красавіку 2012 года на інтэрнэт-рэсурсе «Phoronix» была апублікаваная інфармацыя аб падрыхтоўцы выпуску Steam і платформы Source для [[Linux]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.phoronix.com/scan.php?page=article&amp;item=valve_linux_dampfnudeln|title=Valve's Gabe Newell Talks Linux Steam Client, Source Engine|author=Michael Larabel|date=25 апреля 2012 года|publisher=[[Phoronix]]|accessdate=2012-04-28|archiveurl=https://www.webcitation.org/67Jdwqq9D?url=http://www.phoronix.com/scan.php?page=article|archivedate=30 красавіка 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 22 снежня на афіцыйным сайце Steam з’явілася адкрытая бэта-версія праграмы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gamebuntu.com/2012/12/steam.html|title=Бета Steam стала доступна с началом распродажи|date=21-12-2012|accessdate=2012-12-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DRTtRjEf?url=http://www.gamebuntu.com/2012/12/steam.html|archivedate=5 студзеня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, а ў лютым 2013 года была апублікаваная першая стабільная версія.

2 кастрычніка 2012 года з’явіўся раздзел «Праграмы» (Software)&lt;ref&gt;[http://store.steampowered.com/news/8993/ Now Available — Software on Steam, 10 % off!]&lt;/ref&gt;.

23 верасня 2013 года была анансаваная аперацыйная сістэма SteamOS, распрацаваная на базе [[Linux]] і арыентаваная на запуск гульняў з бібліятэкі Steam на вялікім экране тэлевізара&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.vg247.com/2013/09/23/valve-announces-steam-os/|title=Valve announces SteamOS, is Linux-based, free &amp; coming soon|author=Dave Cook|date=24.09.2013|publisher=''[[VG247]]''|lang=en|accessdate=2013-09-24}}&lt;/ref&gt;.

У 2016 годзе Valve абяцае выпусціць буйное абнаўленне для Steam.

== Назва ==
Steam ([[Беларуская мова|беларуск.]]: ''пара'') — своеасаблівая гульня слоў, якая выкарыстоўваецца кампаніяй-распрацоўчыкам. Назва фірмы Valve перакладаецца з [[Англійская мова|англійскай мовы]] як ''клапан''; акрамя таго, «газавая» тэматыка сустракаецца і ў назвах іншых распрацовак кампаніі: ''Steamworks'' ([[Беларуская мова|беларуск.]]: ''паравыя работы''), ''Steam Cloud'' ([[Беларуская мова|беларуск.]]: ''воблака пару'') і ''Source'' ([[Беларуская мова|беларуск.]]: ''крыніца'').Таксама дадзеная тэматыка сустракаецца ў такіх гульнях ад Valve, як Half-Life.

== Уплыў на гульнявую індустрыю ==
З’яўленне Steam моцна паўплывала на распрацоўку інды-гульняў, распрацоўшчыкі якіх часта не маглі знайсці сабе выдаўца. Распаўсюджванне нестандартных гульняў на дысках з пункту гледжання выдаўцоў — рызыкоўны крок, бо загадзя невядома, як паставяцца да гульні пакупнікі. Метад лічбавай дыстрыбуцыі, які дазваляе адмовіцца ад выдаткаў на друк дыскаў, дакументацыі і скрынак, а таксама ад выдаткаў на продаж праз гандлёвыя сеткі, дазваляе выдаваць такія гульні з меншай фінансавай рызыкай.

Пасля таго, як Valve пачала распаўсюджваць праз Steam гульні Darwinia і Red Orchestra, іх распрацоўшчыкі атрымалі адразу некалькі прапаноў ад рознічных выдаўцоў, так як гэтыя гульні прадэманстравалі сваю запатрабаванасць&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.hl-inside.ru/interviews/cvg7|title=Интервью // Интервью с Гейбом Ньюэллом сайту Computer and Video Games|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120307063722/http://www.hl-inside.ru/interviews/cvg7/|archivedate=7 сакавіка 2012|accessdate=17 чэрвеня 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Таксама распаўсюджванне Steam паўплывала і на лічбавую дыстрыбуцыю ў цэлым. Адразу пасля выхаду Half-Life 2 (якая патрабуе абавязковага ўсталявання Steam) гэты сэрвіс прыцягнуў увагу мноства гульцоў. Steam стаў першым удалым праектам у гэтай галіне (каля 25 % копій Half-Life 2 было прададзена праз Steam&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.kriconf.ru/2008/rec/ppt/KRI_2008_BusinessDevelopment_18apr_KZ_03_Lyskovskii_Aleksandr_Alawar_Entertainment.ppt|title=Цифровая дистрибуция 2008|work=КРИ 2008|format=ppt|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w56xYHPB?url=http://www.kriconf.ru/2008/rec/ppt/KRI_2008_BusinessDevelopment_18apr_KZ_03_Lyskovskii_Aleksandr_Alawar_Entertainment.ppt|archivedate=28 студзеня 2011|accessdate=17 чэрвеня 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;). Неўзабаве пасля гэтага аб стварэнні сваіх падобных сэрвісаў заявілі некалькі буйных кампаній, такіх як Sega&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dtf.ru/news/read.php?id=37240|title=Steam помогает маленьким|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121106015324/http://dtf.ru/news/read.php?id=37240|archivedate=6 лістапада 2012|accessdate=17 чэрвеня 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, [[Electronic Arts|EA Games]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dtf.ru/news/read.php?id=37205|title=EA - за цифровую дистрибуцию|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121106015310/http://dtf.ru/news/read.php?id=37205|archivedate=6 лістапада 2012|accessdate=17 чэрвеня 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; і 3D Realms&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dtf.ru/news/read.php?id=35566|title=Prey будет распространяться через Интернет|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121106015318/http://dtf.ru/news/read.php?id=35566|archivedate=6 лістапада 2012|accessdate=17 чэрвеня 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Драбнейшыя кампаніі, такія як Flow Theory і Virgin Games, таксама анансавалі свае праекты&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dtf.ru/news/read.php?id=36746|title=Онлайн спасёт Hip Interactive|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121106015330/http://dtf.ru/news/read.php?id=36746|archivedate=6 лістапада 2012|accessdate=17 чэрвеня 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Аднак, некаторыя з іх не давялі ўласныя праекты да завяршэння. Sega стала прадаваць свае гульні ў Steam, а сэрвіс Triton кампаніі Game xStream, які распаўсюджваў гульні 3D Realms, быў закрыты&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://gamenavigator.ru/news/reports/9715|title=Но сначала тот же Prey лишили цифровой дистрибуции|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w573V2Sv?url=http://gamenavigator.ru/news/reports/9715|archivedate=28 студзеня 2011|accessdate=17 чэрвеня 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; (гульні 3D Realms таксама перайшлі ў Steam). [[Electronic Arts]] таксама распаўсюджвае некаторыя свае гульні праз Steam, нягледзячы на наяўнасць уласнай гандлевай пляцоўкі Origin (акрамя лічбавай дыстрыбуцыі, гэты сэрвіс прызначаны і для анлайн-продажаў гульняў на фізічных носьбітах)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://store.steampowered.com/news/2116|title=Steam Launches Hit PC Games from EA|publisher=SteamPowered.com|datepublished=19 декабря 2008|accessdate=28 декабря 2008|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101108094838/http://store.steampowered.com/news/2116/|archivedate=8 лістапада 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У канцы лістапада 2008 года Брэд Уордэл ({{Lang-en|Brad Wardell}}), кіраўнік кампаніі Stardock, якая валодае сэрвісам лічбавай дыстрыбуцыі Impulse, заявіў, што, на яго думку, «бясспрэчным лідарам на рынку лічбавай дыстрыбуцыі гульнявога кантэнту для РС з’яўляецца Steam — у яго прыкладна 70 % рынку. Наш сэрвіс Impulse ідзе на другім месцы прыкладна з 10 %. Усе астатнія падзяляюць тыя, што засталіся 20 %». Ён таксама дадаў, што ў 2009 годзе выдаўцы атрымліваюць каля 25 % сумарнага даходу ад продажаў гульняў праз падобныя сэрвісы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gametech.ru/cgi-bin/show.pl?option=news&amp;id=10008|title=Слух: на долю Steam приходится 70% цифрового рынка|publisher=[[GameTech]]|datepublished=21 ноября 2009 года|accessdate=21 ноября 2009|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w575ltzA?url=http://www.gametech.ru/cgi-bin/show.pl?option=news|archivedate=28 студзеня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Магчымасці ==
* Steam выступае ў ролі тэхнічнага сродку абароны аўтарскіх правоў (DRM) (прычым нават калі выкарыстоўваецца скрынкавая версія гульні, няма неабходнасці ўвесь час устаўляць у прывад дыск з гульней).
* Паколькі Steam дазваляе загружаць гульні непасрэдна з сервераў Valve, ён ліквідуе неабходнасць у выдаўцы — прамежкавым звяне паміж распрацоўшчыкам і спажыўцом.
* Распрацоўшчык атрымлівае магчымасць больш аператыўна рэагаваць на патрэбы гульнявой супольнасці (напрыклад, шляхам выпуску бясплатных дадаткаў накшталт ''Half-Life 2: Lost Coast'') і ажыццяўляць поўны кантроль над распаўсюджваннем саміх гульняў, так як нават скрынкавыя версіі [[:Катэгорыя:Steam-гульні|Steam-гульні]] патрабуюць абавязковай актывацыі і поўнага абнаўлення праз Steam.
* Магчымасць купіць гульню для іншага чалавека ў якасці падарунка або падарыць каму-небудзь «лішнюю» гульню, набытую паўторна ў складзе зборніка. Напрыклад, уладальнікі ''Half-Life 2'' і/або ''Half-Life 2: Episode One'' маглі падарыць гэтыя гульні іншым людзям, калі набылі зборнік ''The Orange Box''. Для гэтага дастаткова ўвесці e-mail атрымальніка або выбраць яго рахунак у спісе адпаведнага дыялогу (пры гэтым рахунак атрымальніка павінен быць дададзены ў спіс сяброў — ''Steam Friends''). Падарункі сталі самай распаўсюджанай формай пакупкі Steam-гульняў праз трэціх асоб сярод карыстальнікаў, якія не маюць магчымасці купіць гульню напрамую з-за адсутнасці крэдытнай карты. Пасля пераводу грошай пасярэдніку той купляе гульню як падарунак праз крэдытную карту і адпраўляе пакупніку па электроннай пошце або праз Steam. Кошты ў прадаўцоў, якія купляюць гульні легальна са сваёй крэдытнай карты, як правіла, некалькі вышэй за кошты гульняў у Steam. У прадаўцоў, якія займаюцца кардынгам, кошты могуць быць у некалькі разоў ніжэй (звычайна 5-10 $ за гульню), аднак пры гэтым з’яўляецца рызыка адклікання падарунка і блакавання Steam-акаўнта ў выпадку, калі ўладальнік крэдытнай карты выявіць зняцце сродкаў і выканае адмову ад плацяжу.
* Таксама Steam дазваляе ўладальнікам інтэрнэт-клубаў заключыць дагавор на выкарыстанне сістэмы '''CyberCafe''', якая дазваляе карыстацца значнай часткай Steam-гульняў&lt;ref name=&quot;CyberCafe&quot;&gt;{{Cite web|url=https://support.steampowered.com/kb_article.php?ref=3806-RYSJ-1102|title=Valve Cyber Cafe Program: Steam For Cafes|date=2008-04-05|work=Сайт CyberCafe|lang=en}}&lt;/ref&gt; за пэўную штомесячную абаненцкую плату.
* 2 чэрвеня 2015 года Steam запусціў сістэму вяртання сродкаў за набытыя гульні (і вялікую частку DLC), калі камп’ютар карыстальніка не адпавядае сістэмным патрабаванням гульні або яна яму не спадабалася&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.3dnews.ru/915114|title=В Steam ввели опцию возврата потраченных средств|author=Алексей Лихачев|date=2015-06-03|publisher=[[3DNews Daily Digital Digest]]|access-date=17 чэрвеня 2016|archive-date=6 ліпеня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150706215806/http://www.3dnews.ru/915114|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gazeta.ru/tech/news/2015/06/04/n_7259010.shtml|title=Valve разрешила возврат денег за покупки в Steam|date=2015-06-04|publisher=[[Газета.Ru]]}}&lt;/ref&gt;. Вяртанне магчымы толькі на працягу 14 дзён і толькі калі карыстальнік правеў у гульні не больш дзвюх гадзін&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://store.steampowered.com/steam_refunds/?l=russian|title=Возврат средств в Steam|date=2015-06-02}}&lt;/ref&gt;.

=== Падтрымка моў ===
Steam у цяперашні час даступны на наступных мовах: [[Англійская мова|англійская]], [[Балгарская мова|балгарская]], бразільская партугальская, [[Венгерская мова|венгерская]], [[Нідэрландская мова|галандская]], [[Грэчаская мова|грэчаская]], [[Дацкая мова|дацкая]], [[Іспанская мова|іспанская]], [[Італьянская мова|італьянская]], [[Карэйская мова|карэйская]], [[Нямецкая мова|нямецкая]], [[Нарвежская мова|нарвежская]], [[Польская мова|польская]], [[Партугальская мова|партугальская]], [[Румынская мова|румынская]], [[Руская мова|руская]], тайская, [[Кітайская мова|традыцыйная кітайская]], [[Турэцкая мова|турэцкая]], [[Украінская мова|украінская]], [[Кітайская мова|спрошчаная кітайская]], [[Фінская мова|фінская]], [[Французская мова|французская]], [[Чэшская мова|чэшская]], [[Шведская мова|шведская]] і [[Японская мова|японская]].

У Steam рэалізавана рэгіянальная абарона з прычыны таго, што ў розных рэгіенах скрынкавыя выдання Steam-гульні маюць розную вартасць. То-бок гульні, набытыя ў Расіі (у скрынкавым варыянце), не будуць працаваць за межамі [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]] (такая абарона была ажыццеўлена да выхаду Half-Life 2: Episode One ў 2006 годзе&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.hl-inside.ru/interviews/buka|title=Интервью // Интервью с представителями компании Бука|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120307090646/http://www.hl-inside.ru/interviews/buka/|archivedate=7 сакавіка 2012|accessdate=17 чэрвеня 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;). У той жа час дадзены падыход дазваляе выдаўцам зрабіць даступнай любую афіцыйную агучванне, так як выдаўцы могуць не асцерагацца рээкспарту гульняў. Большасць гульняў, набытых у Steam, мультырэгіянальныя і не маюць абмежаванняў, паколькі прадаюцца па аднолькавай цане ва ўсіх рэгіенах.

=== Сеткавыя гульні ===
У абавязкі часткі Steam, адказнай за гульні праз [[Інтэрнэт]], уваходзіць атрыманне спісу сервераў, праверка версій кліента і сервера для забеспячэння іх сумяшчальнасці, а таксама прадастаўленне серверу звестак аб ўліковым запісе Steam і блакаванне контам, абвінавачаным у несумленнай гульні службай Valve Anti-Cheat, доступу да ўсіх сеткавых Steam-гульняў, якія падтрымліваюць тэхналогію VAC.
Таксама Steam блакуе доступ да [[:ru:Steam#Контент-серверы|Steam-сервераў]] карыстальнікам, якія не маюць ўліковага запісу Steam (No-Steam версіі гульняў) або на конце якіх няма набытай гульні, што з’яўляецца яшчэ адным кампанентам абароны DRM. Гэты кампанент не могуць абыходзіць узламаныя версіі Steam, паколькі гэта патрабуе ўзлому або абыходу сервераў аўтэнтыфікацыі Valve.

=== Matchmaking ===
Дадзеная функцыя ў Steamworks з’явілася з выхадам Left 4 Dead. Сутнасць яе заключаецца ў тым, што гульцы падлучаюцца не адразу да сервера, а спачатку да створанага адным з гульцоў лобі. Лідар лобі можа выбіраць параметры гульні (карта, узровень складанасці і г . д.), «праганяць» падлучаных гульцоў, абмежаваць доступ да лобі толькі для сяброў або па запрашэннях. Пасля таго як неабходны склад гульцоў набраны, лідар лобі запускае пошук сервера. Steam падбірае найбольш прыдатны пусты сервер, на якім ўсталеўвае неабходныя налады і падлучае да яго гульцоў з лобі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.steampowered.com/steamworks/gameservices.php?area=main&amp;cc=US&amp;l=russian|title=STEAMWORKS - GAME SERVICES|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

=== Steam Cloud ===
Дадзеная функцыя дазваляе захоўваць гульнявыя дадзеныя (такія як асабістыя канфігурацыі, налады клавіятуры і мышы, лога-спрэі для мультыплэерных гульняў, файлы захаванняў) на серверах Valve&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.hl-inside.ru/comments/?1225741273|title=Релиз Steam Cloud — на этой неделе|publisher=[[HL-Inside]]|datepublished=3 ноября 2008|accessdate=16 сентября 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120707035334/http://www.hl-inside.ru/comments/?1225741273|archivedate=7 ліпеня 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Функцыя карысная тым, хто выкарыстоўвае свае Steam-гульні на некалькіх камп’ютарах. На дадзены момант Steam Cloud падтрымліваюць наступныя гульні: Half-Life 2, Half-Life 2: Episode One, Half-Life 2: Episode Two, Counter-Strike: Source, Portal, [[Portal 2]], Psychonauts, Day of Defeat: Source, Left 4 Dead 2, [[Team Fortress 2]], Alien Swarm, Sid Meier’s Civilization V, [[Plants vs. Zombies]], Call of Duty: Modern Warfare 2,[[The Elder Scrolls V: Skyrim|TES 5: Skyrim]], Dota 2&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://store.steampowered.com/news/3873/|title=Half-Life 2, Half-Life 2: Episode 1 &amp; 2 get SteamPlay, Steam Cloud and Achievements|publisher=Steampowered.com|datepublished=27 мая 2010|accessdate=16 сентября 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101229014012/http://store.steampowered.com/news/3873/|archivedate=29 снежня 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, Call of Duty: Black Ops, Fallout: New Vegas, Braid, Worms: Reloaded, Metro 2033, [[The Binding of Isaac]], Cry of Fear, Europa Universalis 4 і іншыя. Гэты спіс пастаянна абнаўляецца і дапаўняецца за кошт новых гульняў, у якіх падтрымка Steam Cloud прысутнічае першапачаткова. Таксама Steam Cloud сталі ўкараняць ва ўжо выпушчаныя гульні, у якіх ен першапачаткова не падтрымліваўся.
* Steam Community дазваляе ствараць свае пэрсанальныя [[Вэб-старонка|web-старонкі]] ў сістэме Steam, ствараць суполкі і ўступаць у іх. У кожнай суполцы ёсць [[чат]], колькасць чалавек у якім адлюстроўваецца на старонцы суполкі.
* Статус кожнага ўдзельніка адлюстроўваецца на яго старонцы: ''У сетцы'', ''Адключаны ад сеткі'', ''Адышоў'', ''Заняты'', ''У гульні'' (з указаннем назвы гульні) і ''Сплю'' (недаступны для самастойнага выбару статус, які выстаўляецца аўтаматычна пасля двухгадзіннай бяздзейнасці клавіятуры і мышы). Таксама на асабістай старонцы адлюстроўваецца статыстыка часу гульні за апошнія 2 тыдні, асобна для кожнай гульні. Час, праведзены за No-Steam гульней, у статыстыцы не адлюстроўваецца.
* Чат у Steam быў значна перапрацаваны да выхаду Steam Community. Была дададзеная магчымасць галасавых выклікаў, а магчымая колькасць удзельнікаў узрасла да некалькіх дзесяткаў (раней было магчымым перапісвацца толькі адзін-на-адзін). Галоўным абнаўленнем Steam-чата з’яўляецца магчымасць выкарыстоўваць яго ў любой гульні, нават калі яна не прадаецца ў Steam: калі ў меню Steam дазволена адпаведная опцыя, пэўнай камбінацыяй клавіш (па змаўчанні Shift+TAB) адкрываецца напаўпразрыстае меню Steam Overlay — [[інтэрфейс]] Steam Community.
* Абнаўленне кліента Steam 20 жніўня 2010 года: у чаце сяброў з’явілася структура ўставак: кожны чат зараз не адкрываецца ў новым акне, а ва ўстаўцы.
* Абнаўленне кліента Steam на 10 студзеня 2011 года: была дададзеная магчымасць размяшчаць гульнявыя скрыншоты ў сябе на старонцы ў Steam Community.

== Заўвагі ==
{{Reflist|2}}
{{Authority control}}
{{URI scheme}}

[[Катэгорыя:Freeware]]
[[Катэгорыя:Праграмы імгненнага абмену паведамленнямі]]
[[Катэгорыя:Прапрыетарнае праграмнае забеспячэнне]]
[[Катэгорыя:Сацыяльныя сеткі]]
[[Катэгорыя:Steam]]</text>
      <sha1>dzin4bllmargt28mgehb6vf0ua7zg6q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181178</id>
      <parentid>5181175</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T14:54:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Заўвагі */ Выправіла шаблоны.</comment>
      <origin>5181178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54499" sha1="70cd7wx5lhctfsn1k33wjnhvrc2p4zi" xml:space="preserve">{{Арфаграфія|артыкул быў дагледжаны [[удзельнік:Brubaker610|ўдзельнікам:Brubaker610]], які як паказала практыка безадказна ставіўся да націсканне кнопкі догляду; тут ужо выяўлена і выпраўлена ўжыванне мовы ў мужчынскім родзе, а таксама &quot;е&quot; замест &quot;ё&quot;, варта ўсё перачытаць і толькі тады прыбраць шаблон:арфаграфія, калі праблем з ёю няма або яны нязначныя.}}
{{Праграма}}
'''«Steam»''' ([[Міжнародны фанетычны алфавіт|МПА]]: {{IPA|[stiːm]}}) — сэрвіс [[Лічбавая дыстрыбуцыя|лічбавага распаўсюджвання]] [[Камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]] і праграм, які належыць кампаніі «Valve», вядомаму распрацоўшчыку камп’ютарных гульняў. «Steam» выконвае функцыі службы актывацыі, загрузкі праз Інтэрнэт, аўтаматычных абнаўленняў і навін для гульняў як самой «Valve», так і іншых распрацоўшчыкаў па дамове з «Valve», такіх як «Epic Games», «THQ», «2K Games», «[[Activision]]», «Capcom», «Codemasters», «Eidos Interactive», «1С», «[[GSC Game World]]», «[[id Software]]», «SEGA», «Atari», «Rockstar Games», «Telltale Games», «[[Ubisoft]]», «[[Bethesda Softworks]]», «[[Paradox Interactive]]» і многіх іншых фірмаў, якія аформілі кантракт на дыстрыбуцыю.

Па стане на восень 2015 года праз Steam распаўсюджваецца каля {{num|6500}} гульняў для [[Аперацыйная сістэма|аперацыйнай сістэмы]] «[[Microsoft Windows]]», звыш {{num|2300}} гульняў для «[[Mac OS X|OS X]]» і звыш {{num|1500}} гульняў для «[[Linux]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Nathan Mattise|title=Valve hits a Linux landmark—1,500 games available on Steam|url=http://arstechnica.com/gaming/2015/09/valve-hits-a-linux-landmark-1500-games-available-on-steam/|date=Sep 20, 2015|publisher=Arstechnica|accessdate=2015-10-28|language=en}}&lt;/ref&gt;, на якія дзейнічаюць штодзенныя і «''сяродтыднёвыя''» зніжкі, а таксама зніжкі на выхадныя дні&lt;ref name=&quot;all-games&quot;&gt;{{Cite web|url=http://store.steampowered.com/search/?term=&amp;l=russian|title=Все игры Steam|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101229043252/http://store.steampowered.com/search/?term=|archivedate=29 снежня 2010|accessdate=16 чэрвеня 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Колькасць актыўных уліковых запісаў «Steam» перавышае 125 мільенаў&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Luke Plunkett|title=There Are Over 125 Million &quot;Active&quot; Steam Accounts|url=http://kotaku.com/there-are-over-125-million-steam-accounts-1687820875|date=2/24/15|publisher=[[Kotaku]]|accessdate=2015-10-28|language=en}}&lt;/ref&gt;. Поўны спіс выдаўцоў і распрацоўшчыкаў, якія супрацоўнічаюць з сэрвісам, размешчаны ў адкрытым доступе на сайце «Steam»&lt;ref name=&quot;steam_partners&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.steampowered.com/v/index.php?area=all&amp;initial=1&amp;|title=Список издателей и разработчиков, сотрудничающих со Steam}}&lt;/ref&gt;.

Першапачаткова распаўсюджваліся толькі гульні, трэйлеры і мадыфікацыі да іх, аднак у «Valve» некалькі разоў заяўлялі, што ў далейшым плануюць пашырыць спецыялізацыю сэрвісу, пачаўшы распаўсюд праз яго музыкі і паўнаметражных фільмаў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.igromania.ru/GameNews/20766/Steam_stavit_na_universalnost.htm|title=Steam ставит на универсальность|publisher=[[Игромания.ру]]|datepublished=28 февраля 2008|accessdate=29 сентября 2008|url-status=dead|archive-date=30 кастрычніка 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151030082013/http://www.igromania.ru/GameNews/20766/Steam_stavit_na_universalnost.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.hl-inside.ru/articles/forbes|title=Статьи // Yahoo мира игр?|publisher=HL-Inside|datepublished=30 января 2006|accessdate=3 февраля 2006|archiveurl=https://www.webcitation.org/612nj01R7?url=http://www.hl-inside.ru/articles/forbes/|archivedate=19 жніўня 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
Сэрвіс прыйшоў на змену ранейшай сістэме WON, якая была больш вузкаспэцыялізаваным сэрвісам і не з’яўлялася сістэмай распаўсюду даных праз Інтэрнэт (лічбавай дыстрыбуцыі). Гісторыя Steam пачалася ў 1999 годзе з поспехам «Team Fortress Classic» і «[[Counter-Strike]]». Яшчэ да выхаду фінальных версій гэтыя гульні сталі аднымі з самых папулярных шматкарыстальніцкіх гульняў. У той час папулярнасць гульняў дасягала максімум 2-3 тысяч актыўных гульцоў. Колькасць гульцоў ''TFC'' і ''CS'' праз пару гадоў узрасла ў некалькі разоў. У выніку Valve прыступіла да перагляду традыцыйных метадаў арганізацыі анлайн-гульняў. Неабходна было вырашыць праблемы на фоне далейшага росту колькасці гульцоў. У асноўным гэта тычылася аўтаматычнага абнаўлення, удасканалення антычыт-сістэмы.

Steam упершыню быў прадстаўлены на Game Developers Conference 22 сакавіка 2002 года&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gamasutra.com/gdc2002/features/newell/newell_01.htm|title=Valve Introduces &quot;Steam&quot; Online Distribution System|lang=en|publisher=Gamasutra.com|datepublished=22 марта 2002|accessdate=29 сентября 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101111040519/http://www.gamasutra.com/gdc2002/features/newell/newell_01.htm|archivedate=11 лістапада 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://cult.compulenta.ru/27192/|title=Создатели Half-Life представили технологию, которая может преобразить игровую индустрию|publisher=Компьюлента|datepublished=25 марта 2002|accessdate=29 сентября 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071009144330/http://cult.compulenta.ru/27192/|archivedate=9 кастрычніка 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Версія ''Steam 1.0'' стала даступная падчас бэта-тэсціравання ''Counter-Strike 1.4''. Усталяванне Steam было абавязкова для бэта-тэсціроўшчыкаў ''CS 1.4'', але з’яўлялася толькі дадатковым кампанентам для фінальнай версіі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://games.times.lv/index.php?Mode=reviews&amp;ArticleID=337|title=Counter-Strike 1.4 beta. Micro preview|publisher=times.lv|datepublished=12 марта 2002|accessdate=29 сентября 2008|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w56hc9L9?url=http://games.times.lv/index.php?Mode=reviews|archivedate=28 студзеня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.warp2search.net/contentteller/news_story/counter_strike_14_next_week.html|title=Counter-Strike 1.4 Next Week!|lang=en|publisher=Warp2Search|datepublished=20 апреля 2002|accessdate=29 сентября 2008|archiveurl=https://www.webcitation.org/612nmDWbr?url=http://www.warp2search.net/|archivedate=19 жніўня 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Далейшая распрацоўка ===
У ''Steam 2.0'' быў крыху зменены [[інтэрфейс карыстальніка]] і інтэграваная сістэма імгненнага абмену паведамленнямі з сябрамі. У канцы 2003 года Valve абвясціла аб сваіх планах закрыцця WON і абавязковым усталяванні Steam для анлайн-гульняў Valve. Гэта выклікала гнеў многіх гульцоў, якія затым стварылі WON2 у якасці альтэрнатывы. 26 ліпеня 2004 года World Opponent Network была закрыта і заменена Steam&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ag.ru/news/16-07-2004#13704|title=Valve полностью переходит на Steam|work=Новости AG|publisher=AG.ru|datepublished=16 апреля 2004|accessdate=29 сентября 2008|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w56iPbtN?url=http://www.ag.ru/news/16-07-2004#13704|archivedate=28 студзеня 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

У верасні 2004 года стала вядома аб судзе Vivendi Games з Valve. Першая кампанія сцвярджала, што распаўсюджванне Half-Life 2 праз Steam парушыла выдавецкі кантракт&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ag.ru/news/21-09-2004#14036|title=Valve судится с Vivendi Universal|publisher=[[AG.ru]]|datepublished=21 сентября 2004|accessdate=5 октября 2008|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w5C2W1Qs?url=http://www.ag.ru/news/21-09-2004#14036|archivedate=28 студзеня 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Vivendi прайграла справу і ёй было забаронена працягваць [[Ліцэнзія|ліцэнзаванне]] гульняў Valve для інтэрнэт-кафэ. Пазней кантракт паміж гэтымі двума кампаніямі быў скасаваны, і Valve выбралі [[Electronic Arts]] у якасці новага рознічнага выдаўца&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ag.ru/news/19-07-2005#15317|title=Гордон Фримен перешёл в ЕА|publisher=[[AG.ru]]|datepublished=19 июля 2005|accessdate=5 октября 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081225040654/http://www.ag.ru/news/19-07-2005#15317|archivedate=25 снежня 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У лістападзе 2004 года Valve выпусціла Half-Life 2 — першую гульню для аднаго карыстальніка, якая патрабуе Steam-кліент у абавязковым парадку. Да канца 2005 года ў Steam ўпершыню з’явіліся гульні іншых распрацоўшчыкаў: ''Rag Doll Kung Fu''&lt;ref name=&quot;RagDollKungFu&quot;&gt;{{Cite web|url=http://store.steampowered.com/news/463|title=Rag Doll Kung Fu Available Now|publisher=Steampowered.com|datepublished=12 октября 2005|accessdate=6 октября 2008|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100124182321/http://store.steampowered.com/news/463/|archivedate=24 студзеня 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; (12 кастрычніка) і ''Darwinia''&lt;ref name=&quot;Darwinia&quot;&gt;{{Cite web|url=http://store.steampowered.com/news/493|title=Darwinia Available Now On Steam|publisher=Steampowered.com|datepublished=14 декабря 2005|accessdate=6 октября 2008|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111025114048/http://store.steampowered.com/news/493/|archivedate=25 кастрычніка 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; (14 снежня).

У жніўні 2006 года пачаўся пераход да ''Steam 3.0''. Спачатку быў зменены дызайн афіцыйнага сайта, а затым, у снежні, значна перапрацаваны і знешні выгляд праграмы. Тоны афармлення праграмы былі змененыя з шэра-зяленага на цемна-шэры. Таксама быў зменены фармат скінаў, у выніку скіны для старой (другой) версіі перасталі працаваць. Наступны крок рушыў услед у жніўні 2007 года — выйшла першая бэта-версія сэрвісу [[:ru:Steam#Steam Community|Steam Community]], які дазваляў гульцам, у прыватнасці, камунікаваць (публікаваць свае дасягненні, здымкі экрану, набытыя гульні і г.д.) і ладзіць спаборніцтвы; рэліз Steam Community адбыўся ў верасні.

У пачатку 2008 года Valve зрабілі платформу Steam больш адкрытай, выпусціўшы {{нп5|Steamworks||ru|Steam#Steamworks}}. Гэты пакет дае распрацоўшчыкам і выдаўцам функцыянальнасць Steam (або яго частак) бясплатна. Гэта тычыцца, перш за ўсе, статыстыкі і DRM-функцый. Мэта гэтага кроку — умацаваць рынак камп’ютарных гульняў і шырэй распаўсюдзіць Steam. Першая гульня, якая выкарыстоўвае гэтыя магчымасці, з’явілася ў сярэдзіне лютага. Гэта была музычная аркада ''Audiosurf''. Яна распаўсюджваецца праз Steam і выкарыстоўвае Steamworks для інтэграцыі з Steam Community і сістэмай дасягненняў.

4 кастрычніка 2008 года праз Steam сталі даступныя першыя пяць мадыфікацый для Source-гульняў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.hl-inside.ru/comments/?1223100366|title=Теперь в Steam — Source моды|publisher=[[HL-Inside]]|datepublished=4 октября 2008|accessdate=5 октября 2008|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w56mySb5?url=http://www.hl-inside.ru/comments/?1223100366|archivedate=28 студзеня 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (раней усе мадыфікацыі неабходна было спампоўваць і ўсталеўваць уручную); у пачатку лютага 2009 да іх дадалося яшчэ 2 моды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.hl-inside.ru/comments/?1233992522|title=Еженедельные новости Valve|publisher=[[HL-Inside]]|datepublished=7 февраля 2009|accessdate=17 марта 2009|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w56ozUum?url=http://www.hl-inside.ru/comments/?1233992522|archivedate=28 студзеня 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 16 сакавіка 2009 года ў SteamWorks была рэалізаваная новая функцыя для распрацоўшчыкаў гульняў пад назвай ''Downloadable Content'' (DLC)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://store.steampowered.com/news/2355|title=Steam offers gamers in-game downloadable content|publisher=SteamPowered.com|datepublished=16 марта 2009|accessdate=17 марта 2009|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w56qpY45?url=http://store.steampowered.com/news/2355|archivedate=28 студзеня 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Гэта дазволіла распрацоўшчыкам публікаваць дадатковы ўнутрагульнявы кантэнт па невялікіх цэнах (каля 1-15 $), што, па сутнасці, з’яўляецца аналагам мікратранзакцый&lt;ref name=&quot;DLC&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.gametech.ru/cgi-bin/show.pl?option=news&amp;id=6395|title=Premium DLC в Steam|publisher=Gametech.ru|datepublished=17 марта 2009|accessdate=17 марта 2009|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w56rjH2S?url=http://www.gametech.ru/cgi-bin/show.pl?option=news|archivedate=28 студзеня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Першымі гульнямі з падтрымкай ''DLC'' сталі The Maw&lt;ref name=&quot;DLC&quot;/&gt; і Far Cry 2&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://store.steampowered.com/app/21960/|title=Buy Far Cry 2 Fortunes Pack|publisher=Steampowered.com|accessdate=20 марта 2009|datepublished=19 марта 2009|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612npMP1M?url=http://store.steampowered.com/|archivedate=19 жніўня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У канцы 2009 года быў нязначна зменены дызайн афіцыйнага сайта — замест цемна-жоўтых з’явіліся блакітныя тоны, а таксама з’явілася магчымасць набываць гульні праз сайт Steam без выкарыстання праграмы Steam. Адначасова Valve пачала распрацоўку чацвертай версіі Steam з цалкам новым афармленнем. Бэта-версія выйшла ў канцы лютага 2010 года, у ей былі значна перапрацаваныя ўсе інтэрфейсныя меню&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://store.steampowered.com/uiupdate/|title=UI Update|publisher=SteamPowered.com|datepublished=23 февраля 2010|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w56uBQRV?url=http://store.steampowered.com/uiupdate/|archivedate=28 студзеня 2011|accessdate=16 чэрвеня 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Адначасова для бэта-карыстальнікаў быў моцна зменены дызайн афіцыйнага сайта. Амаль цалкам быў перароблены дызайн абалонкі Steam, а таксама ўнутрагульнявога овэрлэя. У прыватнасці, замест трох стандартных спісаў «Гульні», «Трэйлеры» і «Інструменты» з’явілася новае меню «Бібліятэка», у якое, акрамя гэтых 3 падраздзелаў, дадаўся новы — «Спампоўкі». Пры гэтым стала даступна 3 варыянты адлюстравання гульняў — спіс з падрабязнай інфармацыяй і фонам, буйны спіс з абноўленымі іконкамі і сетка са значкамі вялікага памеру. Кампактны выгляд болей не падтрымліваўся. Акрамя гэтага, былі выпраўленыя шматлікія памылкі, убудаваны [[браўзер]] стаў выкарыстоўваць рухавік WebKit замест Trident, даступнага толькі для [[Windows]], што ў разы павялічыла прадукцыйнасць і бяспеку працы, а таксама дало магчымасць партавання на іншыя платформы. Фармат скінаў для чацвёртай версіі таксама зведаў змены, што зрабіла непрацоўнымі скіны трэцяй версіі. 28 красавіка 2010 года Valve апублікавала стабільную версію. Таксама было зроблена абнаўленне дызайну супольнасці Steam і галоўнай вэб-старонкі Steam для ўсіх карыстальнікаў. У релізнай версіі была адноўлена магчымасць згортвання меню «Бібліятэка» ў кампактны выгляд, пры гэтым старыя нізкафарматныя іконкі былі заменены новымі маляўнічымі ў аб’емным стылі. Дадзенае абнаўленне стала самым буйным з моманту запуску Steam у 2003 годзе.

Дадзеная версія Steam выклікала неадназначныя водгукі з боку супольнасці. З аднаго боку, інтэрфейс стаў больш інтуітыўным, лагічным, сучасным і маляўнічым. З іншага — прысутнічала мноства агрэхаў, недаробак, а таксама былі праблемы з хуткадзейнасцю на слабых машынах. Гэта было выпраўлена ў наступных абнаўленнях.

У сакавіку 2010 года на афіцыйных сайтах Valve з’явілася інфармацыя аб будучым пераносе Steam і ўсіх Source-гульняў на [[Mac OS X]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.l4d.com/blog/post.php?id=3570|title=Переход на Mac в блоге Left 4 Dead|publisher=Valve|datepublished=8 марта 2010|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w56vG6Vd?url=http://www.l4d.com/blog/post.php?id=3570|archivedate=28 студзеня 2011|accessdate=16 чэрвеня 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://teamfortress.com/post.php?id=3578|title=Переход на Mac в блоге Team Fortress 2|publisher=Valve|datepublished=9 марта 2010|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w56w9wVV?url=http://teamfortress.com/post.php?id=3578|archivedate=28 студзеня 2011|accessdate=16 чэрвеня 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 12 траўня 2010 года выйшла фінальная версія Steam на Mac&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://macpages.ru/pages/steam-mac-dostupen-dlya-zagruzki-portal-do-24-maya-besplaten.html|title=Steam for Mac доступен для загрузки (Portal до 24 мая бесплатен!)|date=12-05-2010|publisher=MacPages|lang=ru|accessdate=2011-10-01|archive-date=19 кастрычніка 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111019133005/http://macpages.ru/pages/steam-mac-dostupen-dlya-zagruzki-portal-do-24-maya-besplaten.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Некаторы час на Mac OS X назіраліся праблемы з прадукцыйнасцю&lt;ref&gt;[http://arstechnica.com/apple/news/2010/05/mac-lags-windows-in-gaming-performance-excels-at-stability.ars Mac lags Windows in gaming performance, excels at stability]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.anandtech.com/show/3759/mac-os-x-steam-performance-half-life-2-episode-2-still-slower-than-windows/3 |title=Mac OS X Steam Performance: Half Life 2 Episode 2, Still Slower than Windows |access-date=16 чэрвеня 2016 |archive-date=29 снежня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151229063435/http://www.anandtech.com/show/3759/mac-os-x-steam-performance-half-life-2-episode-2-still-slower-than-windows/3 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, але 18 жніўня Valve паведаміла аб тым, што сталі даступныя абнаўлення, якія паляпшаюць прадукцыйнасць&lt;ref&gt;[http://store.steampowered.com/news/4211/ Game Performance Improvements in Latest Mac OS X Update]&lt;/ref&gt;.

10 верасня быў анансаваны і запушчаны ў бэта-тэст кашалёк Steam, з дапамогай якога карыстальнікі маглі б пераводзіць на яго пэўныя сумы грошай, каб выкарыстоўваць іх пазней&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.rockpapershotgun.com/2010/09/14/virtu-o-purse-valves-confusing-steam-wallet/|title=Virtu-o-Purse: Valve’s Confusing Steam Wallet|author=Alec Meer|date=September 14th, 2010|publisher=[[RockPaperShotgun]]|lang=en|accessdate=2011-10-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.shacknews.com/article/65530/steam-wallet-beta-lets-gamers|title=Steam Wallet Beta Lets Gamers Pre-Load Cash|author=Jeff Mattas|date=Sep 10, 2010|publisher=Shacknews|lang=en|accessdate=2011-10-24}}&lt;/ref&gt;. Канчаткова ен з’явіўся ў Steam 30 верасня разам з абнаўленнем гульні [[Team Fortress 2]]&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://store.steampowered.com/news/4406/|title=Steam Wallet and in-game transactions are here!|date=30 сентября 2010|publisher=[[Valve]]|lang=en|accessdate=2011-10-24}}&lt;/ref&gt;.

3 сакавіка 2011 года Valve анансавала і запусціла ў бэта-тэст сэрвіс Steam Guard, які павінен быў забяспечыць дадатковую бяспеку ўліковых запісаў карыстальнікаў. Пры ўключэнні гэтага сэрвісу доступ да ўліковага запісу Steam станавіўся магчымым толькі з бягучага камп’ютара; каб увайсці ў запіс з іншага камп’ютара, неабходна было ўвесці дадатковы код, які высылаўся на электронную пошту&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.1up.com/news/steam-guard-prevents-digital-games-stolen|title=Steam Guard Prevents Your Digital Games From Being Stolen|author=Chris Pereira|date=03/03/2011|publisher=1UP|lang=en|accessdate=2011-11-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120204140451/http://www.1up.com/news/steam-guard-prevents-digital-games-stolen|archivedate=4 лютага 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Steam Guard быў таксама паказаны на выставе CeBit 2011 Гейбам Ньюэлам, які там жа апублікаваў пароль да свайго ўліковага запісу і заявіў, што ніхто не зможа яго скрасці&lt;ref&gt;Golem.de — {{YouTube|pXkTMhp7QFI|Gabe Newell stellt IPT für Steam auf der Cebit 2011 vor}}&lt;/ref&gt;. Сэрвіс стаў агульнадаступны 16 сакавіка&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.hl-inside.ru/comments/?1300301858|title=Начало работы Steam Guard|author=Dosia36|publisher=HL-inside|lang=ru|accessdate=2011-11-21}}&lt;/ref&gt;.

26 студзеня 2012 года была анансаваная бэта-версія кліента Steam для аперацыйных сістэм [[iOS]] і [[Android]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://store.steampowered.com/news/7231/|title=Valve Announces Steam Mobile App|date=26-01-2012|publisher=Valve|lang=en|accessdate=2012-01-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120128162620/http://store.steampowered.com/news/7231/|archivedate=28 студзеня 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Карыстальнікі iOS — і Android-прылад могуць з яго дапамогай мець зносіны з сябрамі, наведваць супольнасці, праглядаць скрыншоты, чытаць навіны і сачыць за тым, што адбываецца ў самай онлайн-краме&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://itunes.apple.com/ru/app/steam-mobile/id495369748?mt=8|title=Steam Mobile|publisher=''[[Apple iTunes]]''|accessdate=2013-10-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://play.google.com/store/apps/details?id=com.valvesoftware.android.steam.community&amp;hl=uk|title=Steam|date=01.03.2012|publisher=''[[Google play]]''|accessdate=2013-10-11}}&lt;/ref&gt;.

У красавіку 2012 года на інтэрнэт-рэсурсе «Phoronix» была апублікаваная інфармацыя аб падрыхтоўцы выпуску Steam і платформы Source для [[Linux]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.phoronix.com/scan.php?page=article&amp;item=valve_linux_dampfnudeln|title=Valve's Gabe Newell Talks Linux Steam Client, Source Engine|author=Michael Larabel|date=25 апреля 2012 года|publisher=[[Phoronix]]|accessdate=2012-04-28|archiveurl=https://www.webcitation.org/67Jdwqq9D?url=http://www.phoronix.com/scan.php?page=article|archivedate=30 красавіка 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 22 снежня на афіцыйным сайце Steam з’явілася адкрытая бэта-версія праграмы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gamebuntu.com/2012/12/steam.html|title=Бета Steam стала доступна с началом распродажи|date=21-12-2012|accessdate=2012-12-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DRTtRjEf?url=http://www.gamebuntu.com/2012/12/steam.html|archivedate=5 студзеня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, а ў лютым 2013 года была апублікаваная першая стабільная версія.

2 кастрычніка 2012 года з’явіўся раздзел «Праграмы» (Software)&lt;ref&gt;[http://store.steampowered.com/news/8993/ Now Available — Software on Steam, 10 % off!]&lt;/ref&gt;.

23 верасня 2013 года была анансаваная аперацыйная сістэма SteamOS, распрацаваная на базе [[Linux]] і арыентаваная на запуск гульняў з бібліятэкі Steam на вялікім экране тэлевізара&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.vg247.com/2013/09/23/valve-announces-steam-os/|title=Valve announces SteamOS, is Linux-based, free &amp; coming soon|author=Dave Cook|date=24.09.2013|publisher=''[[VG247]]''|lang=en|accessdate=2013-09-24}}&lt;/ref&gt;.

У 2016 годзе Valve абяцае выпусціць буйное абнаўленне для Steam.

== Назва ==
Steam ([[Беларуская мова|беларуск.]]: ''пара'') — своеасаблівая гульня слоў, якая выкарыстоўваецца кампаніяй-распрацоўчыкам. Назва фірмы Valve перакладаецца з [[Англійская мова|англійскай мовы]] як ''клапан''; акрамя таго, «газавая» тэматыка сустракаецца і ў назвах іншых распрацовак кампаніі: ''Steamworks'' ([[Беларуская мова|беларуск.]]: ''паравыя работы''), ''Steam Cloud'' ([[Беларуская мова|беларуск.]]: ''воблака пару'') і ''Source'' ([[Беларуская мова|беларуск.]]: ''крыніца'').Таксама дадзеная тэматыка сустракаецца ў такіх гульнях ад Valve, як Half-Life.

== Уплыў на гульнявую індустрыю ==
З’яўленне Steam моцна паўплывала на распрацоўку інды-гульняў, распрацоўшчыкі якіх часта не маглі знайсці сабе выдаўца. Распаўсюджванне нестандартных гульняў на дысках з пункту гледжання выдаўцоў — рызыкоўны крок, бо загадзя невядома, як паставяцца да гульні пакупнікі. Метад лічбавай дыстрыбуцыі, які дазваляе адмовіцца ад выдаткаў на друк дыскаў, дакументацыі і скрынак, а таксама ад выдаткаў на продаж праз гандлёвыя сеткі, дазваляе выдаваць такія гульні з меншай фінансавай рызыкай.

Пасля таго, як Valve пачала распаўсюджваць праз Steam гульні Darwinia і Red Orchestra, іх распрацоўшчыкі атрымалі адразу некалькі прапаноў ад рознічных выдаўцоў, так як гэтыя гульні прадэманстравалі сваю запатрабаванасць&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.hl-inside.ru/interviews/cvg7|title=Интервью // Интервью с Гейбом Ньюэллом сайту Computer and Video Games|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120307063722/http://www.hl-inside.ru/interviews/cvg7/|archivedate=7 сакавіка 2012|accessdate=17 чэрвеня 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Таксама распаўсюджванне Steam паўплывала і на лічбавую дыстрыбуцыю ў цэлым. Адразу пасля выхаду Half-Life 2 (якая патрабуе абавязковага ўсталявання Steam) гэты сэрвіс прыцягнуў увагу мноства гульцоў. Steam стаў першым удалым праектам у гэтай галіне (каля 25 % копій Half-Life 2 было прададзена праз Steam&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.kriconf.ru/2008/rec/ppt/KRI_2008_BusinessDevelopment_18apr_KZ_03_Lyskovskii_Aleksandr_Alawar_Entertainment.ppt|title=Цифровая дистрибуция 2008|work=КРИ 2008|format=ppt|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w56xYHPB?url=http://www.kriconf.ru/2008/rec/ppt/KRI_2008_BusinessDevelopment_18apr_KZ_03_Lyskovskii_Aleksandr_Alawar_Entertainment.ppt|archivedate=28 студзеня 2011|accessdate=17 чэрвеня 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;). Неўзабаве пасля гэтага аб стварэнні сваіх падобных сэрвісаў заявілі некалькі буйных кампаній, такіх як Sega&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dtf.ru/news/read.php?id=37240|title=Steam помогает маленьким|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121106015324/http://dtf.ru/news/read.php?id=37240|archivedate=6 лістапада 2012|accessdate=17 чэрвеня 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, [[Electronic Arts|EA Games]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dtf.ru/news/read.php?id=37205|title=EA - за цифровую дистрибуцию|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121106015310/http://dtf.ru/news/read.php?id=37205|archivedate=6 лістапада 2012|accessdate=17 чэрвеня 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; і 3D Realms&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dtf.ru/news/read.php?id=35566|title=Prey будет распространяться через Интернет|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121106015318/http://dtf.ru/news/read.php?id=35566|archivedate=6 лістапада 2012|accessdate=17 чэрвеня 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Драбнейшыя кампаніі, такія як Flow Theory і Virgin Games, таксама анансавалі свае праекты&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dtf.ru/news/read.php?id=36746|title=Онлайн спасёт Hip Interactive|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121106015330/http://dtf.ru/news/read.php?id=36746|archivedate=6 лістапада 2012|accessdate=17 чэрвеня 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Аднак, некаторыя з іх не давялі ўласныя праекты да завяршэння. Sega стала прадаваць свае гульні ў Steam, а сэрвіс Triton кампаніі Game xStream, які распаўсюджваў гульні 3D Realms, быў закрыты&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://gamenavigator.ru/news/reports/9715|title=Но сначала тот же Prey лишили цифровой дистрибуции|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w573V2Sv?url=http://gamenavigator.ru/news/reports/9715|archivedate=28 студзеня 2011|accessdate=17 чэрвеня 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; (гульні 3D Realms таксама перайшлі ў Steam). [[Electronic Arts]] таксама распаўсюджвае некаторыя свае гульні праз Steam, нягледзячы на наяўнасць уласнай гандлевай пляцоўкі Origin (акрамя лічбавай дыстрыбуцыі, гэты сэрвіс прызначаны і для анлайн-продажаў гульняў на фізічных носьбітах)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://store.steampowered.com/news/2116|title=Steam Launches Hit PC Games from EA|publisher=SteamPowered.com|datepublished=19 декабря 2008|accessdate=28 декабря 2008|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101108094838/http://store.steampowered.com/news/2116/|archivedate=8 лістапада 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У канцы лістапада 2008 года Брэд Уордэл ({{Lang-en|Brad Wardell}}), кіраўнік кампаніі Stardock, якая валодае сэрвісам лічбавай дыстрыбуцыі Impulse, заявіў, што, на яго думку, «бясспрэчным лідарам на рынку лічбавай дыстрыбуцыі гульнявога кантэнту для РС з’яўляецца Steam — у яго прыкладна 70 % рынку. Наш сэрвіс Impulse ідзе на другім месцы прыкладна з 10 %. Усе астатнія падзяляюць тыя, што засталіся 20 %». Ён таксама дадаў, што ў 2009 годзе выдаўцы атрымліваюць каля 25 % сумарнага даходу ад продажаў гульняў праз падобныя сэрвісы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gametech.ru/cgi-bin/show.pl?option=news&amp;id=10008|title=Слух: на долю Steam приходится 70% цифрового рынка|publisher=[[GameTech]]|datepublished=21 ноября 2009 года|accessdate=21 ноября 2009|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w575ltzA?url=http://www.gametech.ru/cgi-bin/show.pl?option=news|archivedate=28 студзеня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Магчымасці ==
* Steam выступае ў ролі тэхнічнага сродку абароны аўтарскіх правоў (DRM) (прычым нават калі выкарыстоўваецца скрынкавая версія гульні, няма неабходнасці ўвесь час устаўляць у прывад дыск з гульней).
* Паколькі Steam дазваляе загружаць гульні непасрэдна з сервераў Valve, ён ліквідуе неабходнасць у выдаўцы — прамежкавым звяне паміж распрацоўшчыкам і спажыўцом.
* Распрацоўшчык атрымлівае магчымасць больш аператыўна рэагаваць на патрэбы гульнявой супольнасці (напрыклад, шляхам выпуску бясплатных дадаткаў накшталт ''Half-Life 2: Lost Coast'') і ажыццяўляць поўны кантроль над распаўсюджваннем саміх гульняў, так як нават скрынкавыя версіі [[:Катэгорыя:Steam-гульні|Steam-гульні]] патрабуюць абавязковай актывацыі і поўнага абнаўлення праз Steam.
* Магчымасць купіць гульню для іншага чалавека ў якасці падарунка або падарыць каму-небудзь «лішнюю» гульню, набытую паўторна ў складзе зборніка. Напрыклад, уладальнікі ''Half-Life 2'' і/або ''Half-Life 2: Episode One'' маглі падарыць гэтыя гульні іншым людзям, калі набылі зборнік ''The Orange Box''. Для гэтага дастаткова ўвесці e-mail атрымальніка або выбраць яго рахунак у спісе адпаведнага дыялогу (пры гэтым рахунак атрымальніка павінен быць дададзены ў спіс сяброў — ''Steam Friends''). Падарункі сталі самай распаўсюджанай формай пакупкі Steam-гульняў праз трэціх асоб сярод карыстальнікаў, якія не маюць магчымасці купіць гульню напрамую з-за адсутнасці крэдытнай карты. Пасля пераводу грошай пасярэдніку той купляе гульню як падарунак праз крэдытную карту і адпраўляе пакупніку па электроннай пошце або праз Steam. Кошты ў прадаўцоў, якія купляюць гульні легальна са сваёй крэдытнай карты, як правіла, некалькі вышэй за кошты гульняў у Steam. У прадаўцоў, якія займаюцца кардынгам, кошты могуць быць у некалькі разоў ніжэй (звычайна 5-10 $ за гульню), аднак пры гэтым з’яўляецца рызыка адклікання падарунка і блакавання Steam-акаўнта ў выпадку, калі ўладальнік крэдытнай карты выявіць зняцце сродкаў і выканае адмову ад плацяжу.
* Таксама Steam дазваляе ўладальнікам інтэрнэт-клубаў заключыць дагавор на выкарыстанне сістэмы '''CyberCafe''', якая дазваляе карыстацца значнай часткай Steam-гульняў&lt;ref name=&quot;CyberCafe&quot;&gt;{{Cite web|url=https://support.steampowered.com/kb_article.php?ref=3806-RYSJ-1102|title=Valve Cyber Cafe Program: Steam For Cafes|date=2008-04-05|work=Сайт CyberCafe|lang=en}}&lt;/ref&gt; за пэўную штомесячную абаненцкую плату.
* 2 чэрвеня 2015 года Steam запусціў сістэму вяртання сродкаў за набытыя гульні (і вялікую частку DLC), калі камп’ютар карыстальніка не адпавядае сістэмным патрабаванням гульні або яна яму не спадабалася&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.3dnews.ru/915114|title=В Steam ввели опцию возврата потраченных средств|author=Алексей Лихачев|date=2015-06-03|publisher=[[3DNews Daily Digital Digest]]|access-date=17 чэрвеня 2016|archive-date=6 ліпеня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150706215806/http://www.3dnews.ru/915114|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gazeta.ru/tech/news/2015/06/04/n_7259010.shtml|title=Valve разрешила возврат денег за покупки в Steam|date=2015-06-04|publisher=[[Газета.Ru]]}}&lt;/ref&gt;. Вяртанне магчымы толькі на працягу 14 дзён і толькі калі карыстальнік правеў у гульні не больш дзвюх гадзін&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://store.steampowered.com/steam_refunds/?l=russian|title=Возврат средств в Steam|date=2015-06-02}}&lt;/ref&gt;.

=== Падтрымка моў ===
Steam у цяперашні час даступны на наступных мовах: [[Англійская мова|англійская]], [[Балгарская мова|балгарская]], бразільская партугальская, [[Венгерская мова|венгерская]], [[Нідэрландская мова|галандская]], [[Грэчаская мова|грэчаская]], [[Дацкая мова|дацкая]], [[Іспанская мова|іспанская]], [[Італьянская мова|італьянская]], [[Карэйская мова|карэйская]], [[Нямецкая мова|нямецкая]], [[Нарвежская мова|нарвежская]], [[Польская мова|польская]], [[Партугальская мова|партугальская]], [[Румынская мова|румынская]], [[Руская мова|руская]], тайская, [[Кітайская мова|традыцыйная кітайская]], [[Турэцкая мова|турэцкая]], [[Украінская мова|украінская]], [[Кітайская мова|спрошчаная кітайская]], [[Фінская мова|фінская]], [[Французская мова|французская]], [[Чэшская мова|чэшская]], [[Шведская мова|шведская]] і [[Японская мова|японская]].

У Steam рэалізавана рэгіянальная абарона з прычыны таго, што ў розных рэгіенах скрынкавыя выдання Steam-гульні маюць розную вартасць. То-бок гульні, набытыя ў Расіі (у скрынкавым варыянце), не будуць працаваць за межамі [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]] (такая абарона была ажыццеўлена да выхаду Half-Life 2: Episode One ў 2006 годзе&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.hl-inside.ru/interviews/buka|title=Интервью // Интервью с представителями компании Бука|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120307090646/http://www.hl-inside.ru/interviews/buka/|archivedate=7 сакавіка 2012|accessdate=17 чэрвеня 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;). У той жа час дадзены падыход дазваляе выдаўцам зрабіць даступнай любую афіцыйную агучванне, так як выдаўцы могуць не асцерагацца рээкспарту гульняў. Большасць гульняў, набытых у Steam, мультырэгіянальныя і не маюць абмежаванняў, паколькі прадаюцца па аднолькавай цане ва ўсіх рэгіенах.

=== Сеткавыя гульні ===
У абавязкі часткі Steam, адказнай за гульні праз [[Інтэрнэт]], уваходзіць атрыманне спісу сервераў, праверка версій кліента і сервера для забеспячэння іх сумяшчальнасці, а таксама прадастаўленне серверу звестак аб ўліковым запісе Steam і блакаванне контам, абвінавачаным у несумленнай гульні службай Valve Anti-Cheat, доступу да ўсіх сеткавых Steam-гульняў, якія падтрымліваюць тэхналогію VAC.
Таксама Steam блакуе доступ да [[:ru:Steam#Контент-серверы|Steam-сервераў]] карыстальнікам, якія не маюць ўліковага запісу Steam (No-Steam версіі гульняў) або на конце якіх няма набытай гульні, што з’яўляецца яшчэ адным кампанентам абароны DRM. Гэты кампанент не могуць абыходзіць узламаныя версіі Steam, паколькі гэта патрабуе ўзлому або абыходу сервераў аўтэнтыфікацыі Valve.

=== Matchmaking ===
Дадзеная функцыя ў Steamworks з’явілася з выхадам Left 4 Dead. Сутнасць яе заключаецца ў тым, што гульцы падлучаюцца не адразу да сервера, а спачатку да створанага адным з гульцоў лобі. Лідар лобі можа выбіраць параметры гульні (карта, узровень складанасці і г . д.), «праганяць» падлучаных гульцоў, абмежаваць доступ да лобі толькі для сяброў або па запрашэннях. Пасля таго як неабходны склад гульцоў набраны, лідар лобі запускае пошук сервера. Steam падбірае найбольш прыдатны пусты сервер, на якім ўсталеўвае неабходныя налады і падлучае да яго гульцоў з лобі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.steampowered.com/steamworks/gameservices.php?area=main&amp;cc=US&amp;l=russian|title=STEAMWORKS - GAME SERVICES|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

=== Steam Cloud ===
Дадзеная функцыя дазваляе захоўваць гульнявыя дадзеныя (такія як асабістыя канфігурацыі, налады клавіятуры і мышы, лога-спрэі для мультыплэерных гульняў, файлы захаванняў) на серверах Valve&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.hl-inside.ru/comments/?1225741273|title=Релиз Steam Cloud — на этой неделе|publisher=[[HL-Inside]]|datepublished=3 ноября 2008|accessdate=16 сентября 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120707035334/http://www.hl-inside.ru/comments/?1225741273|archivedate=7 ліпеня 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Функцыя карысная тым, хто выкарыстоўвае свае Steam-гульні на некалькіх камп’ютарах. На дадзены момант Steam Cloud падтрымліваюць наступныя гульні: Half-Life 2, Half-Life 2: Episode One, Half-Life 2: Episode Two, Counter-Strike: Source, Portal, [[Portal 2]], Psychonauts, Day of Defeat: Source, Left 4 Dead 2, [[Team Fortress 2]], Alien Swarm, Sid Meier’s Civilization V, [[Plants vs. Zombies]], Call of Duty: Modern Warfare 2,[[The Elder Scrolls V: Skyrim|TES 5: Skyrim]], Dota 2&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://store.steampowered.com/news/3873/|title=Half-Life 2, Half-Life 2: Episode 1 &amp; 2 get SteamPlay, Steam Cloud and Achievements|publisher=Steampowered.com|datepublished=27 мая 2010|accessdate=16 сентября 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101229014012/http://store.steampowered.com/news/3873/|archivedate=29 снежня 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, Call of Duty: Black Ops, Fallout: New Vegas, Braid, Worms: Reloaded, Metro 2033, [[The Binding of Isaac]], Cry of Fear, Europa Universalis 4 і іншыя. Гэты спіс пастаянна абнаўляецца і дапаўняецца за кошт новых гульняў, у якіх падтрымка Steam Cloud прысутнічае першапачаткова. Таксама Steam Cloud сталі ўкараняць ва ўжо выпушчаныя гульні, у якіх ен першапачаткова не падтрымліваўся.
* Steam Community дазваляе ствараць свае пэрсанальныя [[Вэб-старонка|web-старонкі]] ў сістэме Steam, ствараць суполкі і ўступаць у іх. У кожнай суполцы ёсць [[чат]], колькасць чалавек у якім адлюстроўваецца на старонцы суполкі.
* Статус кожнага ўдзельніка адлюстроўваецца на яго старонцы: ''У сетцы'', ''Адключаны ад сеткі'', ''Адышоў'', ''Заняты'', ''У гульні'' (з указаннем назвы гульні) і ''Сплю'' (недаступны для самастойнага выбару статус, які выстаўляецца аўтаматычна пасля двухгадзіннай бяздзейнасці клавіятуры і мышы). Таксама на асабістай старонцы адлюстроўваецца статыстыка часу гульні за апошнія 2 тыдні, асобна для кожнай гульні. Час, праведзены за No-Steam гульней, у статыстыцы не адлюстроўваецца.
* Чат у Steam быў значна перапрацаваны да выхаду Steam Community. Была дададзеная магчымасць галасавых выклікаў, а магчымая колькасць удзельнікаў узрасла да некалькіх дзесяткаў (раней было магчымым перапісвацца толькі адзін-на-адзін). Галоўным абнаўленнем Steam-чата з’яўляецца магчымасць выкарыстоўваць яго ў любой гульні, нават калі яна не прадаецца ў Steam: калі ў меню Steam дазволена адпаведная опцыя, пэўнай камбінацыяй клавіш (па змаўчанні Shift+TAB) адкрываецца напаўпразрыстае меню Steam Overlay — [[інтэрфейс]] Steam Community.
* Абнаўленне кліента Steam 20 жніўня 2010 года: у чаце сяброў з’явілася структура ўставак: кожны чат зараз не адкрываецца ў новым акне, а ва ўстаўцы.
* Абнаўленне кліента Steam на 10 студзеня 2011 года: была дададзеная магчымасць размяшчаць гульнявыя скрыншоты ў сябе на старонцы ў Steam Community.

== Заўвагі ==
{{Крыніцы|2}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{URI scheme}}

[[Катэгорыя:Freeware]]
[[Катэгорыя:Праграмы імгненнага абмену паведамленнямі]]
[[Катэгорыя:Прапрыетарнае праграмнае забеспячэнне]]
[[Катэгорыя:Сацыяльныя сеткі]]
[[Катэгорыя:Steam]]</text>
      <sha1>70cd7wx5lhctfsn1k33wjnhvrc2p4zi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181181</id>
      <parentid>5181178</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T15:12:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <comment>вікіфікацыя, афармленне</comment>
      <origin>5181181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54542" sha1="f26n8kntcpc7ce2nefrn9wrmxteffto" xml:space="preserve">{{Арфаграфія|артыкул быў дагледжаны [[удзельнік:Brubaker610|ўдзельнікам:Brubaker610]], які як паказала практыка безадказна ставіўся да націсканне кнопкі догляду; тут ужо выяўлена і выпраўлена ўжыванне мовы ў мужчынскім родзе, а таксама &quot;е&quot; замест &quot;ё&quot;, варта ўсё перачытаць і толькі тады прыбраць шаблон:арфаграфія, калі праблем з ёю няма або яны нязначныя.}}
{{Праграма}}
'''«Steam»''' ([[Міжнародны фанетычны алфавіт|МПА]]: {{IPA|[stiːm]}}) — сэрвіс [[Лічбавая дыстрыбуцыя|лічбавага распаўсюджвання]] [[Камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]] і праграм, які належыць кампаніі «Valve», вядомаму распрацоўшчыку камп’ютарных гульняў. «Steam» выконвае функцыі службы актывацыі, загрузкі праз Інтэрнэт, аўтаматычных абнаўленняў і навін для гульняў як самой «Valve», так і іншых распрацоўшчыкаў па дамове з «Valve», такіх як «Epic Games», THQ, «2K Games», «[[Activision]]», «Capcom», «Codemasters», «Eidos Interactive», «1С», «[[GSC Game World]]», «[[id Software]]», «SEGA», «Atari», «Rockstar Games», «Telltale Games», «[[Ubisoft]]», «[[Bethesda Softworks]]», «[[Paradox Interactive]]» і многіх іншых фірмаў, якія аформілі кантракт на дыстрыбуцыю.

Па стане на восень 2015 года праз «Steam» распаўсюджваецца каля {{Num|6500}} гульняў для [[Аперацыйная сістэма|аперацыйнай сістэмы]] «[[Microsoft Windows]]», звыш {{Num|2300}} гульняў для «[[macOS]]» і звыш {{Num|1500}} гульняў для «[[Linux]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Nathan Mattise|title=Valve hits a Linux landmark—1,500 games available on Steam|url=http://arstechnica.com/gaming/2015/09/valve-hits-a-linux-landmark-1500-games-available-on-steam/|date=Sep 20, 2015|publisher=Arstechnica|access-date=2015-10-28|language=en}}&lt;/ref&gt;, на якія дзейнічаюць штодзенныя і «сяродтыднёвыя» зніжкі, а таксама зніжкі на выхадныя дні&lt;ref name=&quot;all-games&quot;&gt;{{Cite web|url=http://store.steampowered.com/search/?term=&amp;l=russian|title=Все игры Steam|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20101229043252/http://store.steampowered.com/search/?term=|archive-date=2010-12-29|access-date=2016-06-16|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Колькасць актыўных уліковых запісаў «Steam» перавышае 125 мільенаў&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Luke Plunkett|title=There Are Over 125 Million &quot;Active&quot; Steam Accounts|url=http://kotaku.com/there-are-over-125-million-steam-accounts-1687820875|date=2015-02-24|publisher={{Не перакладзена 5|Kotaku|Kotaku|ru|Kotaku}}|access-date=2015-10-28|language=en}}&lt;/ref&gt;. Поўны спіс выдаўцоў і распрацоўшчыкаў, якія супрацоўнічаюць з сэрвісам, размешчаны ў адкрытым доступе на сайце «Steam»&lt;ref name=&quot;steam_partners&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.steampowered.com/v/index.php?area=all&amp;initial=1&amp;|title=Список издателей и разработчиков, сотрудничающих со Steam}}&lt;/ref&gt;.

Першапачаткова распаўсюджваліся толькі гульні, трэйлеры і мадыфікацыі да іх, аднак у «Valve» некалькі разоў заяўлялі, што ў далейшым плануюць пашырыць спецыялізацыю сэрвісу, пачаўшы распаўсюд праз яго музыкі і паўнаметражных фільмаў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.igromania.ru/GameNews/20766/Steam_stavit_na_universalnost.htm|title=Steam ставит на универсальность|publisher={{Не перакладзена 5|Игромания.ру|Игромания.ру|ru|Игромания.ру}}|datepublished=2008-02-28|access-date=2008-09-29|url-status=dead|archive-date=2015-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20151030082013/http://www.igromania.ru/GameNews/20766/Steam_stavit_na_universalnost.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.hl-inside.ru/articles/forbes|title=Статьи // Yahoo мира игр?|publisher=HL-Inside|datepublished=2006-01-30|access-date=2006-02-03|archive-url=https://www.webcitation.org/612nj01R7?url=http://www.hl-inside.ru/articles/forbes/|archive-date=19 жніўня 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
Сэрвіс прыйшоў на змену ранейшай сістэме WON, якая была больш вузкаспэцыялізаваным сэрвісам і не з’яўлялася сістэмай распаўсюду даных праз Інтэрнэт (лічбавай дыстрыбуцыі). Гісторыя Steam пачалася ў 1999 годзе з поспехам «Team Fortress Classic» і «[[Counter-Strike]]». Яшчэ да выхаду фінальных версій гэтыя гульні сталі аднымі з самых папулярных шматкарыстальніцкіх гульняў. У той час папулярнасць гульняў дасягала максімум 2-3 тысяч актыўных гульцоў. Колькасць гульцоў ''TFC'' і ''CS'' праз пару гадоў узрасла ў некалькі разоў. У выніку Valve прыступіла да перагляду традыцыйных метадаў арганізацыі анлайн-гульняў. Неабходна было вырашыць праблемы на фоне далейшага росту колькасці гульцоў. У асноўным гэта тычылася аўтаматычнага абнаўлення, удасканалення антычыт-сістэмы.

Steam упершыню быў прадстаўлены на Game Developers Conference 22 сакавіка 2002 года&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gamasutra.com/gdc2002/features/newell/newell_01.htm|title=Valve Introduces &quot;Steam&quot; Online Distribution System|lang=en|publisher=Gamasutra.com|datepublished=22 марта 2002|accessdate=29 сентября 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101111040519/http://www.gamasutra.com/gdc2002/features/newell/newell_01.htm|archivedate=11 лістапада 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://cult.compulenta.ru/27192/|title=Создатели Half-Life представили технологию, которая может преобразить игровую индустрию|publisher=Компьюлента|datepublished=25 марта 2002|accessdate=29 сентября 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071009144330/http://cult.compulenta.ru/27192/|archivedate=9 кастрычніка 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Версія ''Steam 1.0'' стала даступная падчас бэта-тэсціравання ''Counter-Strike 1.4''. Усталяванне Steam было абавязкова для бэта-тэсціроўшчыкаў ''CS 1.4'', але з’яўлялася толькі дадатковым кампанентам для фінальнай версіі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://games.times.lv/index.php?Mode=reviews&amp;ArticleID=337|title=Counter-Strike 1.4 beta. Micro preview|publisher=times.lv|datepublished=12 марта 2002|accessdate=29 сентября 2008|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w56hc9L9?url=http://games.times.lv/index.php?Mode=reviews|archivedate=28 студзеня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.warp2search.net/contentteller/news_story/counter_strike_14_next_week.html|title=Counter-Strike 1.4 Next Week!|lang=en|publisher=Warp2Search|datepublished=20 апреля 2002|accessdate=29 сентября 2008|archiveurl=https://www.webcitation.org/612nmDWbr?url=http://www.warp2search.net/|archivedate=19 жніўня 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Далейшая распрацоўка ===
У ''Steam 2.0'' быў крыху зменены [[інтэрфейс карыстальніка]] і інтэграваная сістэма імгненнага абмену паведамленнямі з сябрамі. У канцы 2003 года Valve абвясціла аб сваіх планах закрыцця WON і абавязковым усталяванні Steam для анлайн-гульняў Valve. Гэта выклікала гнеў многіх гульцоў, якія затым стварылі WON2 у якасці альтэрнатывы. 26 ліпеня 2004 года World Opponent Network была закрыта і заменена Steam&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ag.ru/news/16-07-2004#13704|title=Valve полностью переходит на Steam|work=Новости AG|publisher=AG.ru|datepublished=16 апреля 2004|accessdate=29 сентября 2008|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w56iPbtN?url=http://www.ag.ru/news/16-07-2004#13704|archivedate=28 студзеня 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

У верасні 2004 года стала вядома аб судзе Vivendi Games з Valve. Першая кампанія сцвярджала, што распаўсюджванне Half-Life 2 праз Steam парушыла выдавецкі кантракт&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ag.ru/news/21-09-2004#14036|title=Valve судится с Vivendi Universal|publisher=[[AG.ru]]|datepublished=21 сентября 2004|accessdate=5 октября 2008|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w5C2W1Qs?url=http://www.ag.ru/news/21-09-2004#14036|archivedate=28 студзеня 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Vivendi прайграла справу і ёй было забаронена працягваць [[Ліцэнзія|ліцэнзаванне]] гульняў Valve для інтэрнэт-кафэ. Пазней кантракт паміж гэтымі двума кампаніямі быў скасаваны, і Valve выбралі [[Electronic Arts]] у якасці новага рознічнага выдаўца&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ag.ru/news/19-07-2005#15317|title=Гордон Фримен перешёл в ЕА|publisher=[[AG.ru]]|datepublished=19 июля 2005|accessdate=5 октября 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081225040654/http://www.ag.ru/news/19-07-2005#15317|archivedate=25 снежня 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У лістападзе 2004 года Valve выпусціла Half-Life 2 — першую гульню для аднаго карыстальніка, якая патрабуе Steam-кліент у абавязковым парадку. Да канца 2005 года ў Steam ўпершыню з’явіліся гульні іншых распрацоўшчыкаў: ''Rag Doll Kung Fu''&lt;ref name=&quot;RagDollKungFu&quot;&gt;{{Cite web|url=http://store.steampowered.com/news/463|title=Rag Doll Kung Fu Available Now|publisher=Steampowered.com|datepublished=12 октября 2005|accessdate=6 октября 2008|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100124182321/http://store.steampowered.com/news/463/|archivedate=24 студзеня 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; (12 кастрычніка) і ''Darwinia''&lt;ref name=&quot;Darwinia&quot;&gt;{{Cite web|url=http://store.steampowered.com/news/493|title=Darwinia Available Now On Steam|publisher=Steampowered.com|datepublished=14 декабря 2005|accessdate=6 октября 2008|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111025114048/http://store.steampowered.com/news/493/|archivedate=25 кастрычніка 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; (14 снежня).

У жніўні 2006 года пачаўся пераход да ''Steam 3.0''. Спачатку быў зменены дызайн афіцыйнага сайта, а затым, у снежні, значна перапрацаваны і знешні выгляд праграмы. Тоны афармлення праграмы былі змененыя з шэра-зяленага на цемна-шэры. Таксама быў зменены фармат скінаў, у выніку скіны для старой (другой) версіі перасталі працаваць. Наступны крок рушыў услед у жніўні 2007 года — выйшла першая бэта-версія сэрвісу [[:ru:Steam#Steam Community|Steam Community]], які дазваляў гульцам, у прыватнасці, камунікаваць (публікаваць свае дасягненні, здымкі экрану, набытыя гульні і г.д.) і ладзіць спаборніцтвы; рэліз Steam Community адбыўся ў верасні.

У пачатку 2008 года Valve зрабілі платформу Steam больш адкрытай, выпусціўшы {{нп5|Steamworks||ru|Steam#Steamworks}}. Гэты пакет дае распрацоўшчыкам і выдаўцам функцыянальнасць Steam (або яго частак) бясплатна. Гэта тычыцца, перш за ўсе, статыстыкі і DRM-функцый. Мэта гэтага кроку — умацаваць рынак камп’ютарных гульняў і шырэй распаўсюдзіць Steam. Першая гульня, якая выкарыстоўвае гэтыя магчымасці, з’явілася ў сярэдзіне лютага. Гэта была музычная аркада ''Audiosurf''. Яна распаўсюджваецца праз Steam і выкарыстоўвае Steamworks для інтэграцыі з Steam Community і сістэмай дасягненняў.

4 кастрычніка 2008 года праз Steam сталі даступныя першыя пяць мадыфікацый для Source-гульняў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.hl-inside.ru/comments/?1223100366|title=Теперь в Steam — Source моды|publisher=[[HL-Inside]]|datepublished=4 октября 2008|accessdate=5 октября 2008|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w56mySb5?url=http://www.hl-inside.ru/comments/?1223100366|archivedate=28 студзеня 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (раней усе мадыфікацыі неабходна было спампоўваць і ўсталеўваць уручную); у пачатку лютага 2009 да іх дадалося яшчэ 2 моды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.hl-inside.ru/comments/?1233992522|title=Еженедельные новости Valve|publisher=[[HL-Inside]]|datepublished=7 февраля 2009|accessdate=17 марта 2009|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w56ozUum?url=http://www.hl-inside.ru/comments/?1233992522|archivedate=28 студзеня 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 16 сакавіка 2009 года ў SteamWorks была рэалізаваная новая функцыя для распрацоўшчыкаў гульняў пад назвай ''Downloadable Content'' (DLC)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://store.steampowered.com/news/2355|title=Steam offers gamers in-game downloadable content|publisher=SteamPowered.com|datepublished=16 марта 2009|accessdate=17 марта 2009|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w56qpY45?url=http://store.steampowered.com/news/2355|archivedate=28 студзеня 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Гэта дазволіла распрацоўшчыкам публікаваць дадатковы ўнутрагульнявы кантэнт па невялікіх цэнах (каля 1-15 $), што, па сутнасці, з’яўляецца аналагам мікратранзакцый&lt;ref name=&quot;DLC&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.gametech.ru/cgi-bin/show.pl?option=news&amp;id=6395|title=Premium DLC в Steam|publisher=Gametech.ru|datepublished=17 марта 2009|accessdate=17 марта 2009|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w56rjH2S?url=http://www.gametech.ru/cgi-bin/show.pl?option=news|archivedate=28 студзеня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Першымі гульнямі з падтрымкай ''DLC'' сталі The Maw&lt;ref name=&quot;DLC&quot;/&gt; і Far Cry 2&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://store.steampowered.com/app/21960/|title=Buy Far Cry 2 Fortunes Pack|publisher=Steampowered.com|accessdate=20 марта 2009|datepublished=19 марта 2009|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/612npMP1M?url=http://store.steampowered.com/|archivedate=19 жніўня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У канцы 2009 года быў нязначна зменены дызайн афіцыйнага сайта — замест цемна-жоўтых з’явіліся блакітныя тоны, а таксама з’явілася магчымасць набываць гульні праз сайт Steam без выкарыстання праграмы Steam. Адначасова Valve пачала распрацоўку чацвертай версіі Steam з цалкам новым афармленнем. Бэта-версія выйшла ў канцы лютага 2010 года, у ей былі значна перапрацаваныя ўсе інтэрфейсныя меню&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://store.steampowered.com/uiupdate/|title=UI Update|publisher=SteamPowered.com|datepublished=23 февраля 2010|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w56uBQRV?url=http://store.steampowered.com/uiupdate/|archivedate=28 студзеня 2011|accessdate=16 чэрвеня 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Адначасова для бэта-карыстальнікаў быў моцна зменены дызайн афіцыйнага сайта. Амаль цалкам быў перароблены дызайн абалонкі Steam, а таксама ўнутрагульнявога овэрлэя. У прыватнасці, замест трох стандартных спісаў «Гульні», «Трэйлеры» і «Інструменты» з’явілася новае меню «Бібліятэка», у якое, акрамя гэтых 3 падраздзелаў, дадаўся новы — «Спампоўкі». Пры гэтым стала даступна 3 варыянты адлюстравання гульняў — спіс з падрабязнай інфармацыяй і фонам, буйны спіс з абноўленымі іконкамі і сетка са значкамі вялікага памеру. Кампактны выгляд болей не падтрымліваўся. Акрамя гэтага, былі выпраўленыя шматлікія памылкі, убудаваны [[браўзер]] стаў выкарыстоўваць рухавік WebKit замест Trident, даступнага толькі для [[Windows]], што ў разы павялічыла прадукцыйнасць і бяспеку працы, а таксама дало магчымасць партавання на іншыя платформы. Фармат скінаў для чацвёртай версіі таксама зведаў змены, што зрабіла непрацоўнымі скіны трэцяй версіі. 28 красавіка 2010 года Valve апублікавала стабільную версію. Таксама было зроблена абнаўленне дызайну супольнасці Steam і галоўнай вэб-старонкі Steam для ўсіх карыстальнікаў. У релізнай версіі была адноўлена магчымасць згортвання меню «Бібліятэка» ў кампактны выгляд, пры гэтым старыя нізкафарматныя іконкі былі заменены новымі маляўнічымі ў аб’емным стылі. Дадзенае абнаўленне стала самым буйным з моманту запуску Steam у 2003 годзе.

Дадзеная версія Steam выклікала неадназначныя водгукі з боку супольнасці. З аднаго боку, інтэрфейс стаў больш інтуітыўным, лагічным, сучасным і маляўнічым. З іншага — прысутнічала мноства агрэхаў, недаробак, а таксама былі праблемы з хуткадзейнасцю на слабых машынах. Гэта было выпраўлена ў наступных абнаўленнях.

У сакавіку 2010 года на афіцыйных сайтах Valve з’явілася інфармацыя аб будучым пераносе Steam і ўсіх Source-гульняў на [[Mac OS X]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.l4d.com/blog/post.php?id=3570|title=Переход на Mac в блоге Left 4 Dead|publisher=Valve|datepublished=8 марта 2010|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w56vG6Vd?url=http://www.l4d.com/blog/post.php?id=3570|archivedate=28 студзеня 2011|accessdate=16 чэрвеня 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://teamfortress.com/post.php?id=3578|title=Переход на Mac в блоге Team Fortress 2|publisher=Valve|datepublished=9 марта 2010|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w56w9wVV?url=http://teamfortress.com/post.php?id=3578|archivedate=28 студзеня 2011|accessdate=16 чэрвеня 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 12 траўня 2010 года выйшла фінальная версія Steam на Mac&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://macpages.ru/pages/steam-mac-dostupen-dlya-zagruzki-portal-do-24-maya-besplaten.html|title=Steam for Mac доступен для загрузки (Portal до 24 мая бесплатен!)|date=12-05-2010|publisher=MacPages|lang=ru|accessdate=2011-10-01|archive-date=19 кастрычніка 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111019133005/http://macpages.ru/pages/steam-mac-dostupen-dlya-zagruzki-portal-do-24-maya-besplaten.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Некаторы час на Mac OS X назіраліся праблемы з прадукцыйнасцю&lt;ref&gt;[http://arstechnica.com/apple/news/2010/05/mac-lags-windows-in-gaming-performance-excels-at-stability.ars Mac lags Windows in gaming performance, excels at stability]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.anandtech.com/show/3759/mac-os-x-steam-performance-half-life-2-episode-2-still-slower-than-windows/3 |title=Mac OS X Steam Performance: Half Life 2 Episode 2, Still Slower than Windows |access-date=16 чэрвеня 2016 |archive-date=29 снежня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151229063435/http://www.anandtech.com/show/3759/mac-os-x-steam-performance-half-life-2-episode-2-still-slower-than-windows/3 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, але 18 жніўня Valve паведаміла аб тым, што сталі даступныя абнаўлення, якія паляпшаюць прадукцыйнасць&lt;ref&gt;[http://store.steampowered.com/news/4211/ Game Performance Improvements in Latest Mac OS X Update]&lt;/ref&gt;.

10 верасня быў анансаваны і запушчаны ў бэта-тэст кашалёк Steam, з дапамогай якога карыстальнікі маглі б пераводзіць на яго пэўныя сумы грошай, каб выкарыстоўваць іх пазней&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.rockpapershotgun.com/2010/09/14/virtu-o-purse-valves-confusing-steam-wallet/|title=Virtu-o-Purse: Valve’s Confusing Steam Wallet|author=Alec Meer|date=September 14th, 2010|publisher=[[RockPaperShotgun]]|lang=en|accessdate=2011-10-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.shacknews.com/article/65530/steam-wallet-beta-lets-gamers|title=Steam Wallet Beta Lets Gamers Pre-Load Cash|author=Jeff Mattas|date=Sep 10, 2010|publisher=Shacknews|lang=en|accessdate=2011-10-24}}&lt;/ref&gt;. Канчаткова ен з’явіўся ў Steam 30 верасня разам з абнаўленнем гульні [[Team Fortress 2]]&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://store.steampowered.com/news/4406/|title=Steam Wallet and in-game transactions are here!|date=30 сентября 2010|publisher=[[Valve]]|lang=en|accessdate=2011-10-24}}&lt;/ref&gt;.

3 сакавіка 2011 года Valve анансавала і запусціла ў бэта-тэст сэрвіс Steam Guard, які павінен быў забяспечыць дадатковую бяспеку ўліковых запісаў карыстальнікаў. Пры ўключэнні гэтага сэрвісу доступ да ўліковага запісу Steam станавіўся магчымым толькі з бягучага камп’ютара; каб увайсці ў запіс з іншага камп’ютара, неабходна было ўвесці дадатковы код, які высылаўся на электронную пошту&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.1up.com/news/steam-guard-prevents-digital-games-stolen|title=Steam Guard Prevents Your Digital Games From Being Stolen|author=Chris Pereira|date=03/03/2011|publisher=1UP|lang=en|accessdate=2011-11-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120204140451/http://www.1up.com/news/steam-guard-prevents-digital-games-stolen|archivedate=4 лютага 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Steam Guard быў таксама паказаны на выставе CeBit 2011 Гейбам Ньюэлам, які там жа апублікаваў пароль да свайго ўліковага запісу і заявіў, што ніхто не зможа яго скрасці&lt;ref&gt;Golem.de — {{YouTube|pXkTMhp7QFI|Gabe Newell stellt IPT für Steam auf der Cebit 2011 vor}}&lt;/ref&gt;. Сэрвіс стаў агульнадаступны 16 сакавіка&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.hl-inside.ru/comments/?1300301858|title=Начало работы Steam Guard|author=Dosia36|publisher=HL-inside|lang=ru|accessdate=2011-11-21}}&lt;/ref&gt;.

26 студзеня 2012 года была анансаваная бэта-версія кліента Steam для аперацыйных сістэм [[iOS]] і [[Android]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://store.steampowered.com/news/7231/|title=Valve Announces Steam Mobile App|date=26-01-2012|publisher=Valve|lang=en|accessdate=2012-01-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120128162620/http://store.steampowered.com/news/7231/|archivedate=28 студзеня 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Карыстальнікі iOS — і Android-прылад могуць з яго дапамогай мець зносіны з сябрамі, наведваць супольнасці, праглядаць скрыншоты, чытаць навіны і сачыць за тым, што адбываецца ў самай онлайн-краме&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://itunes.apple.com/ru/app/steam-mobile/id495369748?mt=8|title=Steam Mobile|publisher=''[[Apple iTunes]]''|accessdate=2013-10-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://play.google.com/store/apps/details?id=com.valvesoftware.android.steam.community&amp;hl=uk|title=Steam|date=01.03.2012|publisher=''[[Google play]]''|accessdate=2013-10-11}}&lt;/ref&gt;.

У красавіку 2012 года на інтэрнэт-рэсурсе «Phoronix» была апублікаваная інфармацыя аб падрыхтоўцы выпуску Steam і платформы Source для [[Linux]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.phoronix.com/scan.php?page=article&amp;item=valve_linux_dampfnudeln|title=Valve's Gabe Newell Talks Linux Steam Client, Source Engine|author=Michael Larabel|date=25 апреля 2012 года|publisher=[[Phoronix]]|accessdate=2012-04-28|archiveurl=https://www.webcitation.org/67Jdwqq9D?url=http://www.phoronix.com/scan.php?page=article|archivedate=30 красавіка 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 22 снежня на афіцыйным сайце Steam з’явілася адкрытая бэта-версія праграмы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gamebuntu.com/2012/12/steam.html|title=Бета Steam стала доступна с началом распродажи|date=21-12-2012|accessdate=2012-12-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DRTtRjEf?url=http://www.gamebuntu.com/2012/12/steam.html|archivedate=5 студзеня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, а ў лютым 2013 года была апублікаваная першая стабільная версія.

2 кастрычніка 2012 года з’явіўся раздзел «Праграмы» (Software)&lt;ref&gt;[http://store.steampowered.com/news/8993/ Now Available — Software on Steam, 10 % off!]&lt;/ref&gt;.

23 верасня 2013 года была анансаваная аперацыйная сістэма SteamOS, распрацаваная на базе [[Linux]] і арыентаваная на запуск гульняў з бібліятэкі Steam на вялікім экране тэлевізара&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.vg247.com/2013/09/23/valve-announces-steam-os/|title=Valve announces SteamOS, is Linux-based, free &amp; coming soon|author=Dave Cook|date=24.09.2013|publisher=''[[VG247]]''|lang=en|accessdate=2013-09-24}}&lt;/ref&gt;.

У 2016 годзе Valve абяцае выпусціць буйное абнаўленне для Steam.

== Назва ==
Steam ([[Беларуская мова|беларуск.]]: ''пара'') — своеасаблівая гульня слоў, якая выкарыстоўваецца кампаніяй-распрацоўчыкам. Назва фірмы Valve перакладаецца з [[Англійская мова|англійскай мовы]] як ''клапан''; акрамя таго, «газавая» тэматыка сустракаецца і ў назвах іншых распрацовак кампаніі: ''Steamworks'' ([[Беларуская мова|беларуск.]]: ''паравыя работы''), ''Steam Cloud'' ([[Беларуская мова|беларуск.]]: ''воблака пару'') і ''Source'' ([[Беларуская мова|беларуск.]]: ''крыніца'').Таксама дадзеная тэматыка сустракаецца ў такіх гульнях ад Valve, як Half-Life.

== Уплыў на гульнявую індустрыю ==
З’яўленне Steam моцна паўплывала на распрацоўку інды-гульняў, распрацоўшчыкі якіх часта не маглі знайсці сабе выдаўца. Распаўсюджванне нестандартных гульняў на дысках з пункту гледжання выдаўцоў — рызыкоўны крок, бо загадзя невядома, як паставяцца да гульні пакупнікі. Метад лічбавай дыстрыбуцыі, які дазваляе адмовіцца ад выдаткаў на друк дыскаў, дакументацыі і скрынак, а таксама ад выдаткаў на продаж праз гандлёвыя сеткі, дазваляе выдаваць такія гульні з меншай фінансавай рызыкай.

Пасля таго, як Valve пачала распаўсюджваць праз Steam гульні Darwinia і Red Orchestra, іх распрацоўшчыкі атрымалі адразу некалькі прапаноў ад рознічных выдаўцоў, так як гэтыя гульні прадэманстравалі сваю запатрабаванасць&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.hl-inside.ru/interviews/cvg7|title=Интервью // Интервью с Гейбом Ньюэллом сайту Computer and Video Games|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120307063722/http://www.hl-inside.ru/interviews/cvg7/|archivedate=7 сакавіка 2012|accessdate=17 чэрвеня 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Таксама распаўсюджванне Steam паўплывала і на лічбавую дыстрыбуцыю ў цэлым. Адразу пасля выхаду Half-Life 2 (якая патрабуе абавязковага ўсталявання Steam) гэты сэрвіс прыцягнуў увагу мноства гульцоў. Steam стаў першым удалым праектам у гэтай галіне (каля 25 % копій Half-Life 2 было прададзена праз Steam&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.kriconf.ru/2008/rec/ppt/KRI_2008_BusinessDevelopment_18apr_KZ_03_Lyskovskii_Aleksandr_Alawar_Entertainment.ppt|title=Цифровая дистрибуция 2008|work=КРИ 2008|format=ppt|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w56xYHPB?url=http://www.kriconf.ru/2008/rec/ppt/KRI_2008_BusinessDevelopment_18apr_KZ_03_Lyskovskii_Aleksandr_Alawar_Entertainment.ppt|archivedate=28 студзеня 2011|accessdate=17 чэрвеня 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;). Неўзабаве пасля гэтага аб стварэнні сваіх падобных сэрвісаў заявілі некалькі буйных кампаній, такіх як Sega&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dtf.ru/news/read.php?id=37240|title=Steam помогает маленьким|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121106015324/http://dtf.ru/news/read.php?id=37240|archivedate=6 лістапада 2012|accessdate=17 чэрвеня 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, [[Electronic Arts|EA Games]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dtf.ru/news/read.php?id=37205|title=EA - за цифровую дистрибуцию|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121106015310/http://dtf.ru/news/read.php?id=37205|archivedate=6 лістапада 2012|accessdate=17 чэрвеня 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; і 3D Realms&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dtf.ru/news/read.php?id=35566|title=Prey будет распространяться через Интернет|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121106015318/http://dtf.ru/news/read.php?id=35566|archivedate=6 лістапада 2012|accessdate=17 чэрвеня 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Драбнейшыя кампаніі, такія як Flow Theory і Virgin Games, таксама анансавалі свае праекты&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dtf.ru/news/read.php?id=36746|title=Онлайн спасёт Hip Interactive|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121106015330/http://dtf.ru/news/read.php?id=36746|archivedate=6 лістапада 2012|accessdate=17 чэрвеня 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Аднак, некаторыя з іх не давялі ўласныя праекты да завяршэння. Sega стала прадаваць свае гульні ў Steam, а сэрвіс Triton кампаніі Game xStream, які распаўсюджваў гульні 3D Realms, быў закрыты&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://gamenavigator.ru/news/reports/9715|title=Но сначала тот же Prey лишили цифровой дистрибуции|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w573V2Sv?url=http://gamenavigator.ru/news/reports/9715|archivedate=28 студзеня 2011|accessdate=17 чэрвеня 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; (гульні 3D Realms таксама перайшлі ў Steam). [[Electronic Arts]] таксама распаўсюджвае некаторыя свае гульні праз Steam, нягледзячы на наяўнасць уласнай гандлевай пляцоўкі Origin (акрамя лічбавай дыстрыбуцыі, гэты сэрвіс прызначаны і для анлайн-продажаў гульняў на фізічных носьбітах)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://store.steampowered.com/news/2116|title=Steam Launches Hit PC Games from EA|publisher=SteamPowered.com|datepublished=19 декабря 2008|accessdate=28 декабря 2008|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101108094838/http://store.steampowered.com/news/2116/|archivedate=8 лістапада 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У канцы лістапада 2008 года Брэд Уордэл ({{Lang-en|Brad Wardell}}), кіраўнік кампаніі Stardock, якая валодае сэрвісам лічбавай дыстрыбуцыі Impulse, заявіў, што, на яго думку, «бясспрэчным лідарам на рынку лічбавай дыстрыбуцыі гульнявога кантэнту для РС з’яўляецца Steam — у яго прыкладна 70 % рынку. Наш сэрвіс Impulse ідзе на другім месцы прыкладна з 10 %. Усе астатнія падзяляюць тыя, што засталіся 20 %». Ён таксама дадаў, што ў 2009 годзе выдаўцы атрымліваюць каля 25 % сумарнага даходу ад продажаў гульняў праз падобныя сэрвісы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gametech.ru/cgi-bin/show.pl?option=news&amp;id=10008|title=Слух: на долю Steam приходится 70% цифрового рынка|publisher=[[GameTech]]|datepublished=21 ноября 2009 года|accessdate=21 ноября 2009|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w575ltzA?url=http://www.gametech.ru/cgi-bin/show.pl?option=news|archivedate=28 студзеня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Магчымасці ==
* Steam выступае ў ролі тэхнічнага сродку абароны аўтарскіх правоў (DRM) (прычым нават калі выкарыстоўваецца скрынкавая версія гульні, няма неабходнасці ўвесь час устаўляць у прывад дыск з гульней).
* Паколькі Steam дазваляе загружаць гульні непасрэдна з сервераў Valve, ён ліквідуе неабходнасць у выдаўцы — прамежкавым звяне паміж распрацоўшчыкам і спажыўцом.
* Распрацоўшчык атрымлівае магчымасць больш аператыўна рэагаваць на патрэбы гульнявой супольнасці (напрыклад, шляхам выпуску бясплатных дадаткаў накшталт ''Half-Life 2: Lost Coast'') і ажыццяўляць поўны кантроль над распаўсюджваннем саміх гульняў, так як нават скрынкавыя версіі [[:Катэгорыя:Steam-гульні|Steam-гульні]] патрабуюць абавязковай актывацыі і поўнага абнаўлення праз Steam.
* Магчымасць купіць гульню для іншага чалавека ў якасці падарунка або падарыць каму-небудзь «лішнюю» гульню, набытую паўторна ў складзе зборніка. Напрыклад, уладальнікі ''Half-Life 2'' і/або ''Half-Life 2: Episode One'' маглі падарыць гэтыя гульні іншым людзям, калі набылі зборнік ''The Orange Box''. Для гэтага дастаткова ўвесці e-mail атрымальніка або выбраць яго рахунак у спісе адпаведнага дыялогу (пры гэтым рахунак атрымальніка павінен быць дададзены ў спіс сяброў — ''Steam Friends''). Падарункі сталі самай распаўсюджанай формай пакупкі Steam-гульняў праз трэціх асоб сярод карыстальнікаў, якія не маюць магчымасці купіць гульню напрамую з-за адсутнасці крэдытнай карты. Пасля пераводу грошай пасярэдніку той купляе гульню як падарунак праз крэдытную карту і адпраўляе пакупніку па электроннай пошце або праз Steam. Кошты ў прадаўцоў, якія купляюць гульні легальна са сваёй крэдытнай карты, як правіла, некалькі вышэй за кошты гульняў у Steam. У прадаўцоў, якія займаюцца кардынгам, кошты могуць быць у некалькі разоў ніжэй (звычайна 5-10 $ за гульню), аднак пры гэтым з’яўляецца рызыка адклікання падарунка і блакавання Steam-акаўнта ў выпадку, калі ўладальнік крэдытнай карты выявіць зняцце сродкаў і выканае адмову ад плацяжу.
* Таксама Steam дазваляе ўладальнікам інтэрнэт-клубаў заключыць дагавор на выкарыстанне сістэмы '''CyberCafe''', якая дазваляе карыстацца значнай часткай Steam-гульняў&lt;ref name=&quot;CyberCafe&quot;&gt;{{Cite web|url=https://support.steampowered.com/kb_article.php?ref=3806-RYSJ-1102|title=Valve Cyber Cafe Program: Steam For Cafes|date=2008-04-05|work=Сайт CyberCafe|lang=en}}&lt;/ref&gt; за пэўную штомесячную абаненцкую плату.
* 2 чэрвеня 2015 года Steam запусціў сістэму вяртання сродкаў за набытыя гульні (і вялікую частку DLC), калі камп’ютар карыстальніка не адпавядае сістэмным патрабаванням гульні або яна яму не спадабалася&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.3dnews.ru/915114|title=В Steam ввели опцию возврата потраченных средств|author=Алексей Лихачев|date=2015-06-03|publisher=[[3DNews Daily Digital Digest]]|access-date=17 чэрвеня 2016|archive-date=6 ліпеня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150706215806/http://www.3dnews.ru/915114|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gazeta.ru/tech/news/2015/06/04/n_7259010.shtml|title=Valve разрешила возврат денег за покупки в Steam|date=2015-06-04|publisher=[[Газета.Ru]]}}&lt;/ref&gt;. Вяртанне магчымы толькі на працягу 14 дзён і толькі калі карыстальнік правеў у гульні не больш дзвюх гадзін&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://store.steampowered.com/steam_refunds/?l=russian|title=Возврат средств в Steam|date=2015-06-02}}&lt;/ref&gt;.

=== Падтрымка моў ===
Steam у цяперашні час даступны на наступных мовах: [[Англійская мова|англійская]], [[Балгарская мова|балгарская]], бразільская партугальская, [[Венгерская мова|венгерская]], [[Нідэрландская мова|галандская]], [[Грэчаская мова|грэчаская]], [[Дацкая мова|дацкая]], [[Іспанская мова|іспанская]], [[Італьянская мова|італьянская]], [[Карэйская мова|карэйская]], [[Нямецкая мова|нямецкая]], [[Нарвежская мова|нарвежская]], [[Польская мова|польская]], [[Партугальская мова|партугальская]], [[Румынская мова|румынская]], [[Руская мова|руская]], тайская, [[Кітайская мова|традыцыйная кітайская]], [[Турэцкая мова|турэцкая]], [[Украінская мова|украінская]], [[Кітайская мова|спрошчаная кітайская]], [[Фінская мова|фінская]], [[Французская мова|французская]], [[Чэшская мова|чэшская]], [[Шведская мова|шведская]] і [[Японская мова|японская]].

У Steam рэалізавана рэгіянальная абарона з прычыны таго, што ў розных рэгіенах скрынкавыя выдання Steam-гульні маюць розную вартасць. То-бок гульні, набытыя ў Расіі (у скрынкавым варыянце), не будуць працаваць за межамі [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]] (такая абарона была ажыццеўлена да выхаду Half-Life 2: Episode One ў 2006 годзе&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.hl-inside.ru/interviews/buka|title=Интервью // Интервью с представителями компании Бука|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120307090646/http://www.hl-inside.ru/interviews/buka/|archivedate=7 сакавіка 2012|accessdate=17 чэрвеня 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;). У той жа час дадзены падыход дазваляе выдаўцам зрабіць даступнай любую афіцыйную агучванне, так як выдаўцы могуць не асцерагацца рээкспарту гульняў. Большасць гульняў, набытых у Steam, мультырэгіянальныя і не маюць абмежаванняў, паколькі прадаюцца па аднолькавай цане ва ўсіх рэгіенах.

=== Сеткавыя гульні ===
У абавязкі часткі Steam, адказнай за гульні праз [[Інтэрнэт]], уваходзіць атрыманне спісу сервераў, праверка версій кліента і сервера для забеспячэння іх сумяшчальнасці, а таксама прадастаўленне серверу звестак аб ўліковым запісе Steam і блакаванне контам, абвінавачаным у несумленнай гульні службай Valve Anti-Cheat, доступу да ўсіх сеткавых Steam-гульняў, якія падтрымліваюць тэхналогію VAC.
Таксама Steam блакуе доступ да [[:ru:Steam#Контент-серверы|Steam-сервераў]] карыстальнікам, якія не маюць ўліковага запісу Steam (No-Steam версіі гульняў) або на конце якіх няма набытай гульні, што з’яўляецца яшчэ адным кампанентам абароны DRM. Гэты кампанент не могуць абыходзіць узламаныя версіі Steam, паколькі гэта патрабуе ўзлому або абыходу сервераў аўтэнтыфікацыі Valve.

=== Matchmaking ===
Дадзеная функцыя ў Steamworks з’явілася з выхадам Left 4 Dead. Сутнасць яе заключаецца ў тым, што гульцы падлучаюцца не адразу да сервера, а спачатку да створанага адным з гульцоў лобі. Лідар лобі можа выбіраць параметры гульні (карта, узровень складанасці і г . д.), «праганяць» падлучаных гульцоў, абмежаваць доступ да лобі толькі для сяброў або па запрашэннях. Пасля таго як неабходны склад гульцоў набраны, лідар лобі запускае пошук сервера. Steam падбірае найбольш прыдатны пусты сервер, на якім ўсталеўвае неабходныя налады і падлучае да яго гульцоў з лобі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.steampowered.com/steamworks/gameservices.php?area=main&amp;cc=US&amp;l=russian|title=STEAMWORKS - GAME SERVICES|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

=== Steam Cloud ===
Дадзеная функцыя дазваляе захоўваць гульнявыя дадзеныя (такія як асабістыя канфігурацыі, налады клавіятуры і мышы, лога-спрэі для мультыплэерных гульняў, файлы захаванняў) на серверах Valve&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.hl-inside.ru/comments/?1225741273|title=Релиз Steam Cloud — на этой неделе|publisher=[[HL-Inside]]|datepublished=3 ноября 2008|accessdate=16 сентября 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120707035334/http://www.hl-inside.ru/comments/?1225741273|archivedate=7 ліпеня 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Функцыя карысная тым, хто выкарыстоўвае свае Steam-гульні на некалькіх камп’ютарах. На дадзены момант Steam Cloud падтрымліваюць наступныя гульні: Half-Life 2, Half-Life 2: Episode One, Half-Life 2: Episode Two, Counter-Strike: Source, Portal, [[Portal 2]], Psychonauts, Day of Defeat: Source, Left 4 Dead 2, [[Team Fortress 2]], Alien Swarm, Sid Meier’s Civilization V, [[Plants vs. Zombies]], Call of Duty: Modern Warfare 2,[[The Elder Scrolls V: Skyrim|TES 5: Skyrim]], Dota 2&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://store.steampowered.com/news/3873/|title=Half-Life 2, Half-Life 2: Episode 1 &amp; 2 get SteamPlay, Steam Cloud and Achievements|publisher=Steampowered.com|datepublished=27 мая 2010|accessdate=16 сентября 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101229014012/http://store.steampowered.com/news/3873/|archivedate=29 снежня 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, Call of Duty: Black Ops, Fallout: New Vegas, Braid, Worms: Reloaded, Metro 2033, [[The Binding of Isaac]], Cry of Fear, Europa Universalis 4 і іншыя. Гэты спіс пастаянна абнаўляецца і дапаўняецца за кошт новых гульняў, у якіх падтрымка Steam Cloud прысутнічае першапачаткова. Таксама Steam Cloud сталі ўкараняць ва ўжо выпушчаныя гульні, у якіх ен першапачаткова не падтрымліваўся.
* Steam Community дазваляе ствараць свае пэрсанальныя [[Вэб-старонка|web-старонкі]] ў сістэме Steam, ствараць суполкі і ўступаць у іх. У кожнай суполцы ёсць [[чат]], колькасць чалавек у якім адлюстроўваецца на старонцы суполкі.
* Статус кожнага ўдзельніка адлюстроўваецца на яго старонцы: ''У сетцы'', ''Адключаны ад сеткі'', ''Адышоў'', ''Заняты'', ''У гульні'' (з указаннем назвы гульні) і ''Сплю'' (недаступны для самастойнага выбару статус, які выстаўляецца аўтаматычна пасля двухгадзіннай бяздзейнасці клавіятуры і мышы). Таксама на асабістай старонцы адлюстроўваецца статыстыка часу гульні за апошнія 2 тыдні, асобна для кожнай гульні. Час, праведзены за No-Steam гульней, у статыстыцы не адлюстроўваецца.
* Чат у Steam быў значна перапрацаваны да выхаду Steam Community. Была дададзеная магчымасць галасавых выклікаў, а магчымая колькасць удзельнікаў узрасла да некалькіх дзесяткаў (раней было магчымым перапісвацца толькі адзін-на-адзін). Галоўным абнаўленнем Steam-чата з’яўляецца магчымасць выкарыстоўваць яго ў любой гульні, нават калі яна не прадаецца ў Steam: калі ў меню Steam дазволена адпаведная опцыя, пэўнай камбінацыяй клавіш (па змаўчанні Shift+TAB) адкрываецца напаўпразрыстае меню Steam Overlay — [[інтэрфейс]] Steam Community.
* Абнаўленне кліента Steam 20 жніўня 2010 года: у чаце сяброў з’явілася структура ўставак: кожны чат зараз не адкрываецца ў новым акне, а ва ўстаўцы.
* Абнаўленне кліента Steam на 10 студзеня 2011 года: была дададзеная магчымасць размяшчаць гульнявыя скрыншоты ў сябе на старонцы ў Steam Community.

== Заўвагі ==
{{Крыніцы|2}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{URI scheme}}

[[Катэгорыя:Freeware]]
[[Катэгорыя:Праграмы імгненнага абмену паведамленнямі]]
[[Катэгорыя:Прапрыетарнае праграмнае забеспячэнне]]
[[Катэгорыя:Сацыяльныя сеткі]]
[[Катэгорыя:Steam]]</text>
      <sha1>f26n8kntcpc7ce2nefrn9wrmxteffto</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2001 год у гісторыі літаратуры</title>
    <ns>0</ns>
    <id>346874</id>
    <revision>
      <id>5181344</id>
      <parentid>4689776</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T07:37:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-38891-38</username>
        <id>170911</id>
      </contributor>
      <comment>Дуглас Адамс</comment>
      <origin>5181344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1914" sha1="1ev9uaxw4fcxa8y0wdfdw9ocvtc1dou" xml:space="preserve">{{Гады ў гісторыі літаратуры|2001}}
'''[[2001]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей.

== Падзеі ==

== Кнігі ==
{{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2001 года}}
* «[[Бацька наш Нёман]]» — зборнік нарысаў і вершаў [[Яўген Іванавіч Хвалей|Яўгена Іванавіча Хвалея]].
* «[[Гродзенскі дзяржаўны універсітэт імя Янкі Купалы (кніга)|Гродзенскі дзяржаўны універсітэт імя Янкі Купалы]]» — гістарычны нарыс Сяргея Аляксандравіча Габрусевіча і Івана Платонавіча Крэня.
* «[[Развітанне на пачатку вясны]]» — зборнік аповесцей [[Уладзімір Сцяпанавіч Глушакоў|У. Глушакова]].
* «[[У нерушы дзікай прыроды]]» — зборнік апавяданняў Вячаслава Іосіфавіча Стомы.
* «[[Феафанія]]» — раман [[Аляксандр Рыгоравіч Афяроўскі|Аляксандра Рыгоравіча Афяроўскага]].

== Прэміі ==
* [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Відзьядхар Сураджпрасад Найпал]].

== Нарадзіліся ==

== Памерлі ==
* [[11 траўня]]: [[Дуглас Адамс]] (49) — брытанскі пісьменнік.

{{Храналагічны пералік}}
{{Зноскі}}
==Спасылкі==
{{Навігацыя}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:2001 год у літаратуры| ]]
[[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]]</text>
      <sha1>1ev9uaxw4fcxa8y0wdfdw9ocvtc1dou</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181345</id>
      <parentid>5181344</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T07:40:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-38891-38</username>
        <id>170911</id>
      </contributor>
      <comment>Вячаслаў Адамчык</comment>
      <origin>5181345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2071" sha1="pjexm1z0ky04yktjqqte95boznxqsr3" xml:space="preserve">{{Гады ў гісторыі літаратуры|2001}}
'''[[2001]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей.

== Падзеі ==

== Кнігі ==
{{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2001 года}}
* «[[Бацька наш Нёман]]» — зборнік нарысаў і вершаў [[Яўген Іванавіч Хвалей|Яўгена Іванавіча Хвалея]].
* «[[Гродзенскі дзяржаўны універсітэт імя Янкі Купалы (кніга)|Гродзенскі дзяржаўны універсітэт імя Янкі Купалы]]» — гістарычны нарыс Сяргея Аляксандравіча Габрусевіча і Івана Платонавіча Крэня.
* «[[Развітанне на пачатку вясны]]» — зборнік аповесцей [[Уладзімір Сцяпанавіч Глушакоў|У. Глушакова]].
* «[[У нерушы дзікай прыроды]]» — зборнік апавяданняў Вячаслава Іосіфавіча Стомы.
* «[[Феафанія]]» — раман [[Аляксандр Рыгоравіч Афяроўскі|Аляксандра Рыгоравіча Афяроўскага]].

== Прэміі ==
* [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Відзьядхар Сураджпрасад Найпал]].

== Нарадзіліся ==

== Памерлі ==
* [[11 траўня]]: [[Дуглас Адамс]] (49) — брытанскі пісьменнік.
* [[5 жніўня]]: [[Вячаслаў Адамчык]] (67) — беларускі пісьменік, драматург і кінасцэнарыст.

{{Храналагічны пералік}}
{{Зноскі}}
==Спасылкі==
{{Навігацыя}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:2001 год у літаратуры| ]]
[[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]]</text>
      <sha1>pjexm1z0ky04yktjqqte95boznxqsr3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181349</id>
      <parentid>5181345</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T07:48:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-38891-38</username>
        <id>170911</id>
      </contributor>
      <comment>Алесь Галуза</comment>
      <origin>5181349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2197" sha1="prc7qv590u00zyn69kfog92rasdhqbn" xml:space="preserve">{{Гады ў гісторыі літаратуры|2001}}
'''[[2001]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей.

== Падзеі ==

== Кнігі ==
{{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2001 года}}
* «[[Бацька наш Нёман]]» — зборнік нарысаў і вершаў [[Яўген Іванавіч Хвалей|Яўгена Іванавіча Хвалея]].
* «[[Гродзенскі дзяржаўны універсітэт імя Янкі Купалы (кніга)|Гродзенскі дзяржаўны універсітэт імя Янкі Купалы]]» — гістарычны нарыс Сяргея Аляксандравіча Габрусевіча і Івана Платонавіча Крэня.
* «[[Развітанне на пачатку вясны]]» — зборнік аповесцей [[Уладзімір Сцяпанавіч Глушакоў|У. Глушакова]].
* «[[У нерушы дзікай прыроды]]» — зборнік апавяданняў Вячаслава Іосіфавіча Стомы.
* «[[Феафанія]]» — раман [[Аляксандр Рыгоравіч Афяроўскі|Аляксандра Рыгоравіча Афяроўскага]].

== Прэміі ==
* [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Відзьядхар Сураджпрасад Найпал]].

== Нарадзіліся ==

== Памерлі ==
* [[11 траўня]]: [[Дуглас Адамс]] (49) — брытанскі пісьменнік.
* [[7 чэрвеня]]: [[Алесь Галуза]] (89) — беларускі пісьменнік і настаўнік.
* [[5 жніўня]]: [[Вячаслаў Адамчык]] (67) — беларускі пісьменік, драматург і кінасцэнарыст.


{{Храналагічны пералік}}
{{Зноскі}}
==Спасылкі==
{{Навігацыя}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:2001 год у літаратуры| ]]
[[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]]</text>
      <sha1>prc7qv590u00zyn69kfog92rasdhqbn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181359</id>
      <parentid>5181349</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T07:56:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-38891-38</username>
        <id>170911</id>
      </contributor>
      <comment>Кен Кізі</comment>
      <origin>5181359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2301" sha1="t9fld2e13woyi0wzp85gow0o5nj025m" xml:space="preserve">{{Гады ў гісторыі літаратуры|2001}}
'''[[2001]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей.

== Падзеі ==

== Кнігі ==
{{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2001 года}}
* «[[Бацька наш Нёман]]» — зборнік нарысаў і вершаў [[Яўген Іванавіч Хвалей|Яўгена Іванавіча Хвалея]].
* «[[Гродзенскі дзяржаўны універсітэт імя Янкі Купалы (кніга)|Гродзенскі дзяржаўны універсітэт імя Янкі Купалы]]» — гістарычны нарыс Сяргея Аляксандравіча Габрусевіча і Івана Платонавіча Крэня.
* «[[Развітанне на пачатку вясны]]» — зборнік аповесцей [[Уладзімір Сцяпанавіч Глушакоў|У. Глушакова]].
* «[[У нерушы дзікай прыроды]]» — зборнік апавяданняў Вячаслава Іосіфавіча Стомы.
* «[[Феафанія]]» — раман [[Аляксандр Рыгоравіч Афяроўскі|Аляксандра Рыгоравіча Афяроўскага]].

== Прэміі ==
* [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Відзьядхар Сураджпрасад Найпал]].

== Нарадзіліся ==

== Памерлі ==
* [[11 траўня]]: [[Дуглас Адамс]] (49) — брытанскі пісьменнік.
* [[7 чэрвеня]]: [[Алесь Галуза]] (89) — беларускі пісьменнік і настаўнік.
* [[5 жніўня]]: [[Вячаслаў Адамчык]] (67) — беларускі пісьменік, драматург і кінасцэнарыст.
* [[10 лістапада]]: [[Кен Кізі]] (66) — амерыканскі пісьменнік.

{{Храналагічны пералік}}
{{Зноскі}}

==Спасылкі==
{{Навігацыя}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:2001 год у літаратуры| ]]
[[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]]</text>
      <sha1>t9fld2e13woyi0wzp85gow0o5nj025m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181370</id>
      <parentid>5181359</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T08:01:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-38891-38</username>
        <id>170911</id>
      </contributor>
      <comment>Паўлінэ Клявіня</comment>
      <origin>5181370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2426" sha1="q7093mokpuk06tna1cv085gywwzmnyk" xml:space="preserve">{{Гады ў гісторыі літаратуры|2001}}
'''[[2001]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей.

== Падзеі ==

== Кнігі ==
{{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2001 года}}
* «[[Бацька наш Нёман]]» — зборнік нарысаў і вершаў [[Яўген Іванавіч Хвалей|Яўгена Іванавіча Хвалея]].
* «[[Гродзенскі дзяржаўны універсітэт імя Янкі Купалы (кніга)|Гродзенскі дзяржаўны універсітэт імя Янкі Купалы]]» — гістарычны нарыс Сяргея Аляксандравіча Габрусевіча і Івана Платонавіча Крэня.
* «[[Развітанне на пачатку вясны]]» — зборнік аповесцей [[Уладзімір Сцяпанавіч Глушакоў|У. Глушакова]].
* «[[У нерушы дзікай прыроды]]» — зборнік апавяданняў Вячаслава Іосіфавіча Стомы.
* «[[Феафанія]]» — раман [[Аляксандр Рыгоравіч Афяроўскі|Аляксандра Рыгоравіча Афяроўскага]].

== Прэміі ==
* [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Відзьядхар Сураджпрасад Найпал]].

== Нарадзіліся ==

== Памерлі ==
* [[11 траўня]]: [[Дуглас Адамс]] (49) — брытанскі пісьменнік.
* [[7 чэрвеня]]: [[Алесь Галуза]] (89) — беларускі пісьменнік і настаўнік.
* [[5 жніўня]]: [[Вячаслаў Адамчык]] (67) — беларускі пісьменік, драматург і кінасцэнарыст.
* [[2 верасня]]: [[Паўлінэ Клявіня]] (83) — ліўская паэтка і перакладчыца.
* [[10 лістапада]]: [[Кен Кізі]] (66) — амерыканскі пісьменнік.

{{Храналагічны пералік}}
{{Зноскі}}

==Спасылкі==
{{Навігацыя}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:2001 год у літаратуры| ]]
[[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]]</text>
      <sha1>q7093mokpuk06tna1cv085gywwzmnyk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181399</id>
      <parentid>5181370</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T08:16:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-38891-38</username>
        <id>170911</id>
      </contributor>
      <comment>Максім Лужанін</comment>
      <origin>5181399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2530" sha1="t0960wacfl1djxy4iqfzigay1wmtbil" xml:space="preserve">{{Гады ў гісторыі літаратуры|2001}}
'''[[2001]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей.

== Падзеі ==

== Кнігі ==
{{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2001 года}}
* «[[Бацька наш Нёман]]» — зборнік нарысаў і вершаў [[Яўген Іванавіч Хвалей|Яўгена Іванавіча Хвалея]].
* «[[Гродзенскі дзяржаўны універсітэт імя Янкі Купалы (кніга)|Гродзенскі дзяржаўны універсітэт імя Янкі Купалы]]» — гістарычны нарыс Сяргея Аляксандравіча Габрусевіча і Івана Платонавіча Крэня.
* «[[Развітанне на пачатку вясны]]» — зборнік аповесцей [[Уладзімір Сцяпанавіч Глушакоў|У. Глушакова]].
* «[[У нерушы дзікай прыроды]]» — зборнік апавяданняў Вячаслава Іосіфавіча Стомы.
* «[[Феафанія]]» — раман [[Аляксандр Рыгоравіч Афяроўскі|Аляксандра Рыгоравіча Афяроўскага]].

== Прэміі ==
* [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Відзьядхар Сураджпрасад Найпал]].

== Нарадзіліся ==

== Памерлі ==
* [[11 траўня]]: [[Дуглас Адамс]] (49) — брытанскі пісьменнік.
* [[7 чэрвеня]]: [[Алесь Галуза]] (89) — беларускі пісьменнік і настаўнік.
* [[5 жніўня]]: [[Вячаслаў Адамчык]] (67) — беларускі пісьменік, драматург і кінасцэнарыст.
* [[2 верасня]]: [[Паўлінэ Клявіня]] (83) — ліўская паэтка і перакладчыца.
* [[13 кастрычніка]]: [[Максім Лужанін]] (91) — беларускі паэт.
* [[10 лістапада]]: [[Кен Кізі]] (66) — амерыканскі пісьменнік.

{{Храналагічны пералік}}
{{Зноскі}}

==Спасылкі==
{{Навігацыя}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:2001 год у літаратуры| ]]
[[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]]</text>
      <sha1>t0960wacfl1djxy4iqfzigay1wmtbil</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181402</id>
      <parentid>5181399</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T08:22:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-38891-38</username>
        <id>170911</id>
      </contributor>
      <comment>Алесь Махнач</comment>
      <origin>5181402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2673" sha1="fw81bx1jaj7wetcexgc9pkzdjzyc111" xml:space="preserve">{{Гады ў гісторыі літаратуры|2001}}
'''[[2001]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей.

== Падзеі ==

== Кнігі ==
{{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2001 года}}
* «[[Бацька наш Нёман]]» — зборнік нарысаў і вершаў [[Яўген Іванавіч Хвалей|Яўгена Іванавіча Хвалея]].
* «[[Гродзенскі дзяржаўны універсітэт імя Янкі Купалы (кніга)|Гродзенскі дзяржаўны універсітэт імя Янкі Купалы]]» — гістарычны нарыс Сяргея Аляксандравіча Габрусевіча і Івана Платонавіча Крэня.
* «[[Развітанне на пачатку вясны]]» — зборнік аповесцей [[Уладзімір Сцяпанавіч Глушакоў|У. Глушакова]].
* «[[У нерушы дзікай прыроды]]» — зборнік апавяданняў Вячаслава Іосіфавіча Стомы.
* «[[Феафанія]]» — раман [[Аляксандр Рыгоравіч Афяроўскі|Аляксандра Рыгоравіча Афяроўскага]].

== Прэміі ==
* [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Відзьядхар Сураджпрасад Найпал]].

== Нарадзіліся ==

== Памерлі ==
* [[11 траўня]]: [[Дуглас Адамс]] (49) — брытанскі пісьменнік.
* [[7 чэрвеня]]: [[Алесь Галуза]] (89) — беларускі пісьменнік і настаўнік.
* [[5 жніўня]]: [[Вячаслаў Адамчык]] (67) — беларускі пісьменік, драматург і кінасцэнарыст.
* [[8 жніўня]]: [[Алесь Махнач]] (78) — беларускі пісьменнік, драматург і публіцыст.
* [[2 верасня]]: [[Паўлінэ Клявіня]] (83) — ліўская паэтка і перакладчыца.
* [[13 кастрычніка]]: [[Максім Лужанін]] (91) — беларускі паэт.
* [[10 лістапада]]: [[Кен Кізі]] (66) — амерыканскі пісьменнік.

{{Храналагічны пералік}}
{{Зноскі}}

==Спасылкі==
{{Навігацыя}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:2001 год у літаратуры| ]]
[[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]]</text>
      <sha1>fw81bx1jaj7wetcexgc9pkzdjzyc111</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181403</id>
      <parentid>5181402</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T08:26:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-38891-38</username>
        <id>170911</id>
      </contributor>
      <comment>Самсон Пярловіч</comment>
      <origin>5181403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2769" sha1="n2k8slg0b74x1igtyxw5u4gqhozpwg3" xml:space="preserve">{{Гады ў гісторыі літаратуры|2001}}
'''[[2001]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей.

== Падзеі ==

== Кнігі ==
{{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2001 года}}
* «[[Бацька наш Нёман]]» — зборнік нарысаў і вершаў [[Яўген Іванавіч Хвалей|Яўгена Іванавіча Хвалея]].
* «[[Гродзенскі дзяржаўны універсітэт імя Янкі Купалы (кніга)|Гродзенскі дзяржаўны універсітэт імя Янкі Купалы]]» — гістарычны нарыс Сяргея Аляксандравіча Габрусевіча і Івана Платонавіча Крэня.
* «[[Развітанне на пачатку вясны]]» — зборнік аповесцей [[Уладзімір Сцяпанавіч Глушакоў|У. Глушакова]].
* «[[У нерушы дзікай прыроды]]» — зборнік апавяданняў Вячаслава Іосіфавіча Стомы.
* «[[Феафанія]]» — раман [[Аляксандр Рыгоравіч Афяроўскі|Аляксандра Рыгоравіча Афяроўскага]].

== Прэміі ==
* [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Відзьядхар Сураджпрасад Найпал]].

== Нарадзіліся ==

== Памерлі ==
* [[11 траўня]]: [[Дуглас Адамс]] (49) — брытанскі пісьменнік.
* [[7 чэрвеня]]: [[Алесь Галуза]] (89) — беларускі пісьменнік і настаўнік.
* [[5 жніўня]]: [[Вячаслаў Адамчык]] (67) — беларускі пісьменік, драматург і кінасцэнарыст.
* [[8 жніўня]]: [[Алесь Махнач]] (78) — беларускі пісьменнік, драматург і публіцыст.
* [[2 верасня]]: [[Паўлінэ Клявіня]] (83) — ліўская паэтка і перакладчыца.
* [[13 кастрычніка]]: [[Максім Лужанін]] (91) — беларускі паэт.
* [[10 лістапада]]: [[Кен Кізі]] (66) — амерыканскі пісьменнік.
* [[14 снежня]]: [[Самсон Пярловіч]] (78) — беларускі паэт.

{{Храналагічны пералік}}
{{Зноскі}}

==Спасылкі==
{{Навігацыя}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:2001 год у літаратуры| ]]
[[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]]</text>
      <sha1>n2k8slg0b74x1igtyxw5u4gqhozpwg3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181407</id>
      <parentid>5181403</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T08:33:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-38891-38</username>
        <id>170911</id>
      </contributor>
      <comment>Масей Сяднёў</comment>
      <origin>5181407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2858" sha1="cweuthl2606306o7g9whhtogg9omilx" xml:space="preserve">{{Гады ў гісторыі літаратуры|2001}}
'''[[2001]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей.

== Падзеі ==

== Кнігі ==
{{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2001 года}}
* «[[Бацька наш Нёман]]» — зборнік нарысаў і вершаў [[Яўген Іванавіч Хвалей|Яўгена Іванавіча Хвалея]].
* «[[Гродзенскі дзяржаўны універсітэт імя Янкі Купалы (кніга)|Гродзенскі дзяржаўны універсітэт імя Янкі Купалы]]» — гістарычны нарыс Сяргея Аляксандравіча Габрусевіча і Івана Платонавіча Крэня.
* «[[Развітанне на пачатку вясны]]» — зборнік аповесцей [[Уладзімір Сцяпанавіч Глушакоў|У. Глушакова]].
* «[[У нерушы дзікай прыроды]]» — зборнік апавяданняў Вячаслава Іосіфавіча Стомы.
* «[[Феафанія]]» — раман [[Аляксандр Рыгоравіч Афяроўскі|Аляксандра Рыгоравіча Афяроўскага]].

== Прэміі ==
* [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Відзьядхар Сураджпрасад Найпал]].

== Нарадзіліся ==

== Памерлі ==
* [[5 лютага]]: [[Масей Сяднёў]] (87) — беларускі паэт.
* [[11 траўня]]: [[Дуглас Адамс]] (49) — брытанскі пісьменнік.
* [[7 чэрвеня]]: [[Алесь Галуза]] (89) — беларускі пісьменнік і настаўнік.
* [[5 жніўня]]: [[Вячаслаў Адамчык]] (67) — беларускі пісьменік, драматург і кінасцэнарыст.
* [[8 жніўня]]: [[Алесь Махнач]] (78) — беларускі пісьменнік, драматург і публіцыст.
* [[2 верасня]]: [[Паўлінэ Клявіня]] (83) — ліўская паэтка і перакладчыца.
* [[13 кастрычніка]]: [[Максім Лужанін]] (91) — беларускі паэт.
* [[10 лістапада]]: [[Кен Кізі]] (66) — амерыканскі пісьменнік.
* [[14 снежня]]: [[Самсон Пярловіч]] (78) — беларускі паэт.

{{Храналагічны пералік}}
{{Зноскі}}

==Спасылкі==
{{Навігацыя}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:2001 год у літаратуры| ]]
[[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]]</text>
      <sha1>cweuthl2606306o7g9whhtogg9omilx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181409</id>
      <parentid>5181407</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T08:39:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-38891-38</username>
        <id>170911</id>
      </contributor>
      <comment>Нэлі Тулупава</comment>
      <origin>5181409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2954" sha1="4m5aljgj75jyn1bg9s2nf0c8gez9div" xml:space="preserve">{{Гады ў гісторыі літаратуры|2001}}
'''[[2001]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей.

== Падзеі ==

== Кнігі ==
{{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2001 года}}
* «[[Бацька наш Нёман]]» — зборнік нарысаў і вершаў [[Яўген Іванавіч Хвалей|Яўгена Іванавіча Хвалея]].
* «[[Гродзенскі дзяржаўны універсітэт імя Янкі Купалы (кніга)|Гродзенскі дзяржаўны універсітэт імя Янкі Купалы]]» — гістарычны нарыс Сяргея Аляксандравіча Габрусевіча і Івана Платонавіча Крэня.
* «[[Развітанне на пачатку вясны]]» — зборнік аповесцей [[Уладзімір Сцяпанавіч Глушакоў|У. Глушакова]].
* «[[У нерушы дзікай прыроды]]» — зборнік апавяданняў Вячаслава Іосіфавіча Стомы.
* «[[Феафанія]]» — раман [[Аляксандр Рыгоравіч Афяроўскі|Аляксандра Рыгоравіча Афяроўскага]].

== Прэміі ==
* [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Відзьядхар Сураджпрасад Найпал]].

== Нарадзіліся ==

== Памерлі ==
* [[5 лютага]]: [[Масей Сяднёў]] (87) — беларускі паэт.
* [[11 траўня]]: [[Дуглас Адамс]] (49) — брытанскі пісьменнік.
* [[7 чэрвеня]]: [[Алесь Галуза]] (89) — беларускі пісьменнік і настаўнік.
* [[30 ліпеня]]: [[Нэлі Тулупава]] (63) — беларускі паэтка.
* [[5 жніўня]]: [[Вячаслаў Адамчык]] (67) — беларускі пісьменік, драматург і кінасцэнарыст.
* [[8 жніўня]]: [[Алесь Махнач]] (78) — беларускі пісьменнік, драматург і публіцыст.
* [[2 верасня]]: [[Паўлінэ Клявіня]] (83) — ліўская паэтка і перакладчыца.
* [[13 кастрычніка]]: [[Максім Лужанін]] (91) — беларускі паэт.
* [[10 лістапада]]: [[Кен Кізі]] (66) — амерыканскі пісьменнік.
* [[14 снежня]]: [[Самсон Пярловіч]] (78) — беларускі паэт.

{{Храналагічны пералік}}
{{Зноскі}}

==Спасылкі==
{{Навігацыя}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:2001 год у літаратуры| ]]
[[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]]</text>
      <sha1>4m5aljgj75jyn1bg9s2nf0c8gez9div</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2000 год у гісторыі літаратуры</title>
    <ns>0</ns>
    <id>347954</id>
    <revision>
      <id>5181042</id>
      <parentid>5180973</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T11:59:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-38891-38</username>
        <id>170911</id>
      </contributor>
      <comment>Павел Пруднікаў</comment>
      <origin>5181042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1814" sha1="0kjgcbbfaix8d6w8fn76adyd7108opv" xml:space="preserve">{{Гады ў гісторыі літаратуры|2000}}
'''[[2000]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей.

== Падзеі ==

== Кнігі ==
{{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2000 года}}
* «[[І векавечны толькі край|І векавечны толькі край…]]» — зборнік эсэ [[Алесь Мікалаевіч Карлюкевіч|Алеся Карлюкевіча]].
* «[[Любіць і помніць|Любіць і помніць. Успамінае сын Якуба Коласа]]» — успаміны [[Даніла Канстанцінавіч Міцкевіч|Данілы Міцкевіча]].

== Прэміі ==
* [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Гаа Сінцянь]].

== Нарадзіліся ==

== Памерлі ==
* [[3 сакавіка]]: [[Янка Казека]] (84) — беларускі літаратуразнавец і крытык.
* [[5 сакавіка]]: [[Мікола Ермаловіч]] (78) — беларускі гісторык, публіцыст, крытык і літаратуразнавец.
* [[16 сакавіка]]: [[Павел Пруднікаў]] (88) — беларускі пісьменнік.
* [[26 сакавіка]]: [[Эдвард Вайвадзіш]] (103) — беларускі паэт.
* [[20 снежня]]: [[Янка Золак]] (88) — беларускі паэт.

{{Храналагічны пералік}}
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:2000 год у літаратуры| ]]
[[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]]</text>
      <sha1>0kjgcbbfaix8d6w8fn76adyd7108opv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181043</id>
      <parentid>5181042</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T12:05:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-38891-38</username>
        <id>170911</id>
      </contributor>
      <comment>Мікола Ракітны</comment>
      <origin>5181043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1919" sha1="ra3so4ohbdm3cajow0q16xv9wyzrd39" xml:space="preserve">{{Гады ў гісторыі літаратуры|2000}}
'''[[2000]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей.

== Падзеі ==

== Кнігі ==
{{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2000 года}}
* «[[І векавечны толькі край|І векавечны толькі край…]]» — зборнік эсэ [[Алесь Мікалаевіч Карлюкевіч|Алеся Карлюкевіча]].
* «[[Любіць і помніць|Любіць і помніць. Успамінае сын Якуба Коласа]]» — успаміны [[Даніла Канстанцінавіч Міцкевіч|Данілы Міцкевіча]].

== Прэміі ==
* [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Гаа Сінцянь]].

== Нарадзіліся ==

== Памерлі ==
* [[3 сакавіка]]: [[Янка Казека]] (84) — беларускі літаратуразнавец і крытык.
* [[5 сакавіка]]: [[Мікола Ермаловіч]] (78) — беларускі гісторык, публіцыст, крытык і літаратуразнавец.
* [[16 сакавіка]]: [[Павел Пруднікаў]] (88) — беларускі пісьменнік.
* [[26 сакавіка]]: [[Эдвард Вайвадзіш]] (103) — беларускі паэт.
* [[2 жніўня]]: [[Мікола Ракітны]] (80) — беларускі пісьменнік.
* [[20 снежня]]: [[Янка Золак]] (88) — беларускі паэт.

{{Храналагічны пералік}}
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:2000 год у літаратуры| ]]
[[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]]</text>
      <sha1>ra3so4ohbdm3cajow0q16xv9wyzrd39</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181048</id>
      <parentid>5181043</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T12:10:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-38891-38</username>
        <id>170911</id>
      </contributor>
      <comment>Аляксей Русецкі</comment>
      <origin>5181048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2043" sha1="p271uhabfu2uatacu6x3wtog9x6cp6q" xml:space="preserve">{{Гады ў гісторыі літаратуры|2000}}
'''[[2000]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей.

== Падзеі ==

== Кнігі ==
{{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2000 года}}
* «[[І векавечны толькі край|І векавечны толькі край…]]» — зборнік эсэ [[Алесь Мікалаевіч Карлюкевіч|Алеся Карлюкевіча]].
* «[[Любіць і помніць|Любіць і помніць. Успамінае сын Якуба Коласа]]» — успаміны [[Даніла Канстанцінавіч Міцкевіч|Данілы Міцкевіча]].

== Прэміі ==
* [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Гаа Сінцянь]].

== Нарадзіліся ==

== Памерлі ==
* [[3 сакавіка]]: [[Янка Казека]] (84) — беларускі літаратуразнавец і крытык.
* [[5 сакавіка]]: [[Мікола Ермаловіч]] (78) — беларускі гісторык, публіцыст, крытык і літаратуразнавец.
* [[16 сакавіка]]: [[Павел Пруднікаў]] (88) — беларускі пісьменнік.
* [[26 сакавіка]]: [[Эдвард Вайвадзіш]] (103) — беларускі паэт.
* [[17 чэрвеня]]: [[Аляксей Русецкі]] (87) — беларускі паэт і перакладчык.
* [[2 жніўня]]: [[Мікола Ракітны]] (80) — беларускі пісьменнік.
* [[20 снежня]]: [[Янка Золак]] (88) — беларускі паэт.

{{Храналагічны пералік}}
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:2000 год у літаратуры| ]]
[[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]]</text>
      <sha1>p271uhabfu2uatacu6x3wtog9x6cp6q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181059</id>
      <parentid>5181048</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T12:31:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-38891-38</username>
        <id>170911</id>
      </contributor>
      <comment>Генадзь Рымскі</comment>
      <origin>5181059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2212" sha1="bzz7vkx161b02sny3yeytsklw15zgcu" xml:space="preserve">{{Гады ў гісторыі літаратуры|2000}}
'''[[2000]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей.

== Падзеі ==

== Кнігі ==
{{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2000 года}}
* «[[І векавечны толькі край|І векавечны толькі край…]]» — зборнік эсэ [[Алесь Мікалаевіч Карлюкевіч|Алеся Карлюкевіча]].
* «[[Любіць і помніць|Любіць і помніць. Успамінае сын Якуба Коласа]]» — успаміны [[Даніла Канстанцінавіч Міцкевіч|Данілы Міцкевіча]].

== Прэміі ==
* [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Гаа Сінцянь]].

== Нарадзіліся ==

== Памерлі ==
* [[3 сакавіка]]: [[Янка Казека]] (84) — беларускі літаратуразнавец і крытык.
* [[5 сакавіка]]: [[Мікола Ермаловіч]] (78) — беларускі гісторык, публіцыст, крытык і літаратуразнавец.
* [[16 сакавіка]]: [[Павел Пруднікаў]] (88) — беларускі пісьменнік.
* [[26 сакавіка]]: [[Эдвард Вайвадзіш]] (103) — беларускі паэт.
* [[17 чэрвеня]]: [[Аляксей Русецкі]] (87) — беларускі паэт і перакладчык.
* [[2 жніўня]]: [[Мікола Ракітны]] (80) — беларускі пісьменнік.
* [[23 жніўня]]: [[Генадзь Васільевіч Рымскі|Генадзь Рымскі]] (63) — беларускі паэт і перакладчык.
* [[20 снежня]]: [[Янка Золак]] (88) — беларускі паэт.

{{Храналагічны пералік}}
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:2000 год у літаратуры| ]]
[[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]]</text>
      <sha1>bzz7vkx161b02sny3yeytsklw15zgcu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181066</id>
      <parentid>5181059</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T12:39:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-38891-38</username>
        <id>170911</id>
      </contributor>
      <comment>Мікола Янчанка</comment>
      <origin>5181066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2354" sha1="aete6gl04m7cv35lha4oycitylmny0h" xml:space="preserve">{{Гады ў гісторыі літаратуры|2000}}
'''[[2000]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей.

== Падзеі ==

== Кнігі ==
{{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2000 года}}
* «[[І векавечны толькі край|І векавечны толькі край…]]» — зборнік эсэ [[Алесь Мікалаевіч Карлюкевіч|Алеся Карлюкевіча]].
* «[[Любіць і помніць|Любіць і помніць. Успамінае сын Якуба Коласа]]» — успаміны [[Даніла Канстанцінавіч Міцкевіч|Данілы Міцкевіча]].

== Прэміі ==
* [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Гаа Сінцянь]].

== Нарадзіліся ==

== Памерлі ==
* [[3 сакавіка]]: [[Янка Казека]] (84) — беларускі літаратуразнавец і крытык.
* [[5 сакавіка]]: [[Мікола Ермаловіч]] (78) — беларускі гісторык, публіцыст, крытык і літаратуразнавец.
* [[16 сакавіка]]: [[Павел Пруднікаў]] (88) — беларускі пісьменнік.
* [[26 сакавіка]]: [[Эдвард Вайвадзіш]] (103) — беларускі паэт.
* [[17 чэрвеня]]: [[Аляксей Русецкі]] (87) — беларускі паэт і перакладчык.
* [[19 ліпеня]]: [[Мікола Янчанка]] (69) — беларускі паэт, пісьменнік і перакладчык.
* [[2 жніўня]]: [[Мікола Ракітны]] (80) — беларускі пісьменнік.
* [[23 жніўня]]: [[Генадзь Васільевіч Рымскі|Генадзь Рымскі]] (63) — беларускі паэт і перакладчык.
* [[20 снежня]]: [[Янка Золак]] (88) — беларускі паэт.

{{Храналагічны пералік}}
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:2000 год у літаратуры| ]]
[[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]]</text>
      <sha1>aete6gl04m7cv35lha4oycitylmny0h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181074</id>
      <parentid>5181066</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T12:44:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-38891-38</username>
        <id>170911</id>
      </contributor>
      <comment>Віктар Ракаў</comment>
      <origin>5181074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2446" sha1="27ix89c68ksm3c84bkzaw901imw3w5s" xml:space="preserve">{{Гады ў гісторыі літаратуры|2000}}
'''[[2000]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей.

== Падзеі ==

== Кнігі ==
{{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2000 года}}
* «[[І векавечны толькі край|І векавечны толькі край…]]» — зборнік эсэ [[Алесь Мікалаевіч Карлюкевіч|Алеся Карлюкевіча]].
* «[[Любіць і помніць|Любіць і помніць. Успамінае сын Якуба Коласа]]» — успаміны [[Даніла Канстанцінавіч Міцкевіч|Данілы Міцкевіча]].

== Прэміі ==
* [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Гаа Сінцянь]].

== Нарадзіліся ==

== Памерлі ==
* [[3 сакавіка]]: [[Янка Казека]] (84) — беларускі літаратуразнавец і крытык.
* [[5 сакавіка]]: [[Мікола Ермаловіч]] (78) — беларускі гісторык, публіцыст, крытык і літаратуразнавец.
* [[16 сакавіка]]: [[Павел Пруднікаў]] (88) — беларускі пісьменнік.
* [[26 сакавіка]]: [[Эдвард Вайвадзіш]] (103) — беларускі паэт.
* [[10 чэрвеня]]: [[Віктар Ракаў]] (65) — беларускі паэт.
* [[17 чэрвеня]]: [[Аляксей Русецкі]] (87) — беларускі паэт і перакладчык.
* [[19 ліпеня]]: [[Мікола Янчанка]] (69) — беларускі паэт, пісьменнік і перакладчык.
* [[2 жніўня]]: [[Мікола Ракітны]] (80) — беларускі пісьменнік.
* [[23 жніўня]]: [[Генадзь Васільевіч Рымскі|Генадзь Рымскі]] (63) — беларускі паэт і перакладчык.
* [[20 снежня]]: [[Янка Золак]] (88) — беларускі паэт.

{{Храналагічны пералік}}
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:2000 год у літаратуры| ]]
[[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]]</text>
      <sha1>27ix89c68ksm3c84bkzaw901imw3w5s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сербскае мастацтва</title>
    <ns>0</ns>
    <id>461469</id>
    <revision>
      <id>5181430</id>
      <parentid>5017103</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T09:36:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21188" sha1="owxtq5x43nf9g8wt4vpol204syqbpw7" xml:space="preserve">'''Сербскае мастацтва''' — мастацтва [[Сербы|сербаў]], якія пражываюць на тэрыторыі дзяржавы [[Сербія]]. На працягу доўгага часу сербскае мастацтва было выключна рэлігійным. Выяўленчае мастацтва Сербіі было звязана з архітэктурай, бо храмы распісваліся фрэскамі, царкоўныя пабудовы ўпрыгожвала скульптура.

Выяўленчае мастацтва [[Сярэднія вякі|Сярэдніх вякоў]] уключае ў сябе захаваныя ў сербскіх праваслаўных манастырах візантыйскія фрэскі і іконы. У пачатку сучаснага перыяду сербскае мастацтва знаходзілася пад уплывам мастацтва [[Габсбургская манархія|Габсбургскай манархіі]]. Сучаснае сербскае мастацтва бярэ пачатак з XIX стагоддзя.

== Сербскае мастацтва сярэднявечча ==

У 2-й палове IX стагоддзя ў Сербіі было прынята хрысціянства ў форме [[Сербская Праваслаўная Царква|праваслаўя]]. У краіне пачалі будавацца каменныя цэрквы. У царкоўнай архітэктуры адбылося злучэнне візантыйскага мастацтва з уплывамі, якія ідуць з узбярэжжа [[Далмацыя|Далмацыі]]. Гэты ўплыў адчуваецца ў царкве Святога Пятра ў Расе каля Нові-Пазара (VIII—X стст.). Цэнтральную частку царквы, увянчаную купалам, акружае кольцападобны скляпеністы неф. У X—XI стагоддзі ў сербскіх храмах з’яўляюцца трохнефныя базілікі (царква Багародзіцы Левішскай у [[Прызран]]е).

Будаўніцтва храмаў у сярэдневяковай Сербіі падтрымлівалася сербскай дзяржавай. Узорам сярэдневяковага сербскага дойлідства з’яўляецца [[манастыр Студзеніца]], заснаваны [[Стэфан Неманя|Стэфанам Неманем]]. У гэтым манастыры сабраныя творы мастацтва візантыйскага стылю, якія ўключаюць у сябе [[Фрэска|фрэскі]], унутранае ўбранне, скульптуры святых. У 1986 годзе [[ЮНЕСКА]] ўнесла манастыр у спіс Сусветнай культурнай спадчыны. Узорам візантыйскага дойлідства з’яўляюцца манастыры {{нп3|Манастыр Мілешава|Мілешава|ru|Монастырь Милешева}}, [[Манастыр Сопачані|Сопачані]] і {{нп3|Манастыр Высокія Дзечаны|Высокія Дзечаны|ru|Монастырь Высокие Дечаны}}.
[[Файл:Visoki Dečani, exterior view (Julian Nyča).jpg|міні|220x220пкс|Манастыр Высокія Дзечаны]]
Уплыў візантыйскага мастацтва ў краіне ўзмацніўся пасля захопу ў 1204 годзе [[Канстанцінопаль|Канстанцінопаля]] ў час [[Чацвёрты крыжовы паход|чацвёртага крыжовага паходу]], калі многія грэчаскія мастакі беглі ў Сербію. Візантыйскі стыль прадстаўлены ў храме Ушэсця манастыра Мілешава, у насценным жывапісе і абразах храма Святых апосталаў у горадзе {{нп3|Печ (Сербія)|Печ|ru|Печ}} і ў [[Манастыр Сопачані|манастыры Сопачані]]. Уплыў візантыйскай архітэктуры дасягнуў піку пасля 1300 года пры аднаўленні {{нп3|Царква Багародзіца Левішка|Царквы Багародзіцы Левішка|ru|Церковь Богородица Левишка}} (каля 1306—1307) і храма [[Георгій Перамаганосец|Георгія Перамоганосца]] ў Стара Нагорыяне. У 1-й палове XIV стагоддзя ў дойлідстве фарміруецца новы кірунак — косава-метохійская школа. У храмавай архітэктуры школы найбольшае распаўсюджванне атрымаў візантыйскі крыжова-купальны тып храма з заходнім [[бабінец|бабінцам]]. Прыкладам з’яўляецца царква Багародзіцы Левішскай у Прызрэне (1306—1307), царква Святога Дзімітрыя (1321—1324) у комплексе Патрыярхіі ў Печы.

У 1330—1350 гадах у Сербіі ([[Метохія]]) быў пабудаваны манастыр Высокія Дзечаны. У адрозненне ад іншых сербскіх манастыроў гэтага перыяду, ён быў пабудаваны ў стылі [[Раманскі стыль|раманскай архітэктуры]]. У 2004 годзе ЮНЕСКА таксама ўнесла Дзечанскі манастыр у спіс Сусветнай спадчыны.

Прадметамі сербскага сярэдневяковага мастацтва былі рукапісы. Рукапіс ''Міраслаўскага Евангелля'' змяшчае цікавыя мініяцюры, выдатную каліграфію. Прыгожа аформлены [[Хлудаўскі псалтыр]], які датуецца XIV стагоддзем. Сербскія князі XIV стагоддзя прыцягвалі да работ над рукапісамі лепшых [[Пісар|пісцоў]] і мастакоў.
&lt;gallery&gt;
Meister von Mileseva 001.jpg|Белы Анёл, манастыр Мілешава. 1235 г.
14th-century_fresco_of_Jesus_Christ_bearing_the_cross,_Visoki_Dečani,_Kosovo.jpg|Хрыстос з крыжам, Высокія Дзечаны, XIV ст.
Meister von Gracanica (II) 001.jpg|Успенне Прасвятой Багародзіцы, Грачаніца, XIV ст.
Uspenje presvete Bogorodice - Sopocani.jpg|Успенне Прасвятой Дзевы Марыі, Сапачані, XIV ст.
Chludov david.jpg|Хлудаўскі псалтыр, XIV ст.
&lt;/gallery&gt;

== Ранняе Адраджэнне ==
[[Файл:Черногория,_Монастырь_Морача.jpg|міні|210x210пкс|Царква Успення маці Божай манастыра Морача]]
[[Файл:Черногория,_Монастырь_Морача_02.jpg|міні|210x210пкс|Унутраны двор манастыра]]
У перыяд турэцкага нашэсця ў краіне будаваліся абарончыя збудаванні. На гандлёвых шляхах у XIII—XV стагоддзях былі збудаваныя крэпасці з вялікімі каменнымі зубчастымі сценамі, высокімі квадратнымі або круглымі вежамі. У гарах цытадэльныя сцены трымаліся рэльефу мясцовасці (Звечан і Магліч у даліне ракі Ібар; Голубац на рацэ [[Дунай]]).

Заваяванне туркамі Сербіі ў XV стагоддзі аказала негатыўны ўплыў на ўсё сербскае мастацтва, надоўга затрымала культурнае і эканамічнае развіццё сербскіх зямель. Сербаў, аб’яднаных у хрысціянскія абшчыны, туркі лічылі прадстаўнікамі ніжэйшага класа (падданыя ў мусульманскіх краінах — {{нп3|Рая (іслам)|рая|ru|Райя}}). Сербскае дваранства не было інтэгравана ў Асманскую дзяржаву. Асманскі ўрад скасаваў сербскую хрысціянскую царкву. Але паколькі менавіта прадстаўнікі дваранства і царквы былі галоўнымі заказчыкамі і заступнікамі архітэктараў і мастакоў, то пайшло на спад і сербскае мастацтва. Нягледзячы на гэтыя цяжкасці, у гэтыя гады ў краіне ствараліся помнікі мастацтваў.

Ажыўленне ў мастацтве пачалося пасля аднаўлення ў 1557 годзе Сербскай Патрыярхіі. У XVII—XVIII стагоддзях будаўніцтва храмаў вялося больш у Ваяводзіне, якая ў 1690 ўвайшла ў склад Аўстрыйскай імперыі. У пачатку XVII стагоддзя тут працаваў мастак Георгій Мітрафанавіч, які стварыў цікавыя працы ў {{нп3|Манастыр Морача|манастыры Морача|ru|Монастырь Морача}}. У канцы XVIII стагоддзя ў сербскім мастацтве (мастакі Нікола Нескові, Тэадор Крачун, Якаў Орфелін) адчуўся ўплыў мастацкага напрамку [[барока]].

=== Барока ===
Ранняе барока прыйшло ў жывапіс Сербіі пад уплывам рускіх мастакоў. У гэтым стылі працавалі мастакі {{нп3|Ёў Васілевіч||ru|Йов Василевич}} і Васіль Раманавіч, Дзмітрый Бачавіч, Ёакім Маркавіч, Ёван Попавіч і інш&lt;ref&gt;[http://www.galerijamaticesrpske.rs/slikarstvo-ranog-baroka.html «СЛИКАРСТВО РАНОГ БАРОКА»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180930081319/http://www.galerijamaticesrpske.rs/slikarstvo-ranog-baroka.html |date=30 верасня 2018 }}.&lt;/ref&gt;.

Узнікненне і развіццё жывапісу позняга барока вызначалася культурнымі і палітычнымі традыцыямі часоў [[Іосіф II Габсбург|Іосіфа II]]. У стылі позняга барока працавалі мастакі Якаў Орфелін і Тэадор Іліч, разьбяры па дрэве Аксенцій Маркавіч і Марка Вуятавіч. Неакласіцызм, як мастацкі стыль [[Новы час|новага часу]], выявіўся ў працах мастакоў наступнага стагоддзя: Стэфана Гаўрыловіча, Ёвана Ісайловіча, Георгія Мішковіча і Міхайла Жыўкавіча&lt;ref&gt;[http://www.galerijamaticesrpske.rs/slikarstvo-kasnog-baroka.html «СЛИКАРСТВО КАСНОГ БАРОКА»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160614032246/http://www.galerijamaticesrpske.rs/slikarstvo-kasnog-baroka.html |date=14 чэрвеня 2016 }}&lt;/ref&gt;.

== Жывапіс XIX стагоддзя ==

=== Графіка ===
[[Файл:Anastas_Jovanović_(self-portrait).jpg|справа|міні|183x183пкс|Анастас Ёванавіч]]
У першыя дзесяцігоддзі XIX стагоддзя сербскія мастакі шмат працавалі ў тэхніцы літаграфіі. Да іх адносяцца {{нп3|Анастас Ёванавіч||ru|Анастас Йованович}}. У літаграфіі, якая стала часткай графічнай прадукцыі, пераважалі нацыянальна-гістарычныя тэмы. У гэтай галіне працавалі сербскія мастакі: Ёван Попавіч, Ураш Княжэвіч, Сіміч Паўле, Стэве Тадаровіч, Джорджу Крсціч і інш. У канцы XIX стагоддзя ў Сербіі карысталіся папулярнасцю працы на бытавыя матывы з народнага жыцця, выявы гістарычных падзей і дзяржаўных дзеячаў&lt;ref&gt;[http://www.galerijamaticesrpske.rs/grafika-19-veka.html «ГРАФІКА XIX СТАГОДДЗЯ»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161124083619/http://www.galerijamaticesrpske.rs/grafika-19-veka.html |date=24 лістапада 2016 }}&lt;/ref&gt;.

=== Неакласіцызм ===
У канцы XVII — пачатку XIX стагоддзя сербскае мастацтва знаходзілася пад уплывам ідэй [[Асветніцтва|эпохі Асветніцтва]] і філасофіі [[Рацыяналізм (філасофія)|рацыяналізму]]. У дадатак да рэлігійнага жывапісу, які па-ранейшаму дамінаваў, мастакі звярнуліся да жанру партрэта. У галерэю партрэтнага жывапісу ўваходзілі партрэты сербскіх святароў, афіцэраў, грамадзянскіх асоб — юрыстаў, прафесараў, пісьменнікаў, багатых купцоў і іх жонак, і інш.&lt;ref&gt;[http://www.galerijamaticesrpske.rs/neoklasicizam-arsenije-teodorovic-i-pavel-djurkovic.html «НЕОКЛАСИЦИЗАМ — АРСЕНИЈЕ ТЕОДОРОВИЋ І ПАВЕЛ ЂУРКОВИЋ»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170421093254/http://www.galerijamaticesrpske.rs/neoklasicizam-arsenije-teodorovic-i-pavel-djurkovic.html |date=21 красавіка 2017 }}&lt;/ref&gt;

=== Рамантызм ===
У сярэдзіне XIX стагоддзя сербскія мастакі звярнуліся да рамантызму. Рамантычныя ідэі прыйшлі ў краіну з Аўстрыі, Германіі, Італіі. Сацыяльныя і палітычныя ўмовы жыцця ў Сербіі спрыялі росквіту гэтага напрамку мастацтва ў канцы 1860-х і пачатку 1870-х гадоў. Ствараемыя мастакамі ў цёплых танах кампазіцыі дапаўняліся гульнёй святла і ценю &lt;ref&gt;[http://www.galerijamaticesrpske.rs/epoha-romantizma.html «ЕПОХА РАМАНТЫЗМУ»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170130153920/http://www.galerijamaticesrpske.rs/epoha-romantizma.html |date=30 студзеня 2017 }}&lt;/ref&gt;. У гэтым кірунку працавалі мастакі Катарына Іванавіч (1811—1882), [[Джура Якшыч]] (1832—1878), Павел Сіміч (1818—1876), Новак Радоні (1826—1890) і Стэве Тодаровіч (1832—1925).

== Сучаснае выяўленчае мастацтва ==
[[Файл:Nadezda_Petrovic.jpg|справа|міні|242x242пкс|Надзея Петравіч]]
У 1895 годзе Кірыла Кутлік стварыў у Сербіі першую школу мастацтваў. Многія з яго вучняў працягнулі адукацыю ў Францыі і Германіі, пераняўшы там новыя авангардныя напрамкі жывапісу. Да іх ліку адносіцца {{нп3|Надзея Петравіч||ru|Надежда Петрович}}, якая знаходзілася пад уплывам [[фавізм]]у, Сава Шуманавіч, які працаваў у стылі [[кубізм]]у.

Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] асноўным напрамкам у сербскім жывапісе быў [[сацыялістычны рэалізм]]. У 1970-я гады частка мастакоў звярнулася да [[сюррэалізм]]у.

У ХХІ стагоддзі маладыя мастакі, такія як Ёванка Саніенавіч і Сіманіда Райцэвіч, адпаведна філасофскім тэорыям (у жыцці ўсё рэальна і няма нічога рэальнага), спрабавалі аб’яднаць жывапіс рэалізму з сюррэалізмам&lt;ref&gt;Gordana Biba Marković, ''[http://www.domkulturecacak.org/node/474 XV Prolećni Anale]'' {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140903080440/http://www.domkulturecacak.org/node/474 |date=3 верасня 2014 }}.&lt;/ref&gt;.

Да сучасных сербскіх мастакоў адносяцца: Уладзімір Маніч, Драган Бартулы, Ісідара Іванавіч, Дзеяна Мандзелца, Більяна Вукавіч, Сладжана Марынкавіч, Івана Настескі і Мая Джуравіч. Іх творы адлюстроўваюць як агульнасць культурных традыцый славянскіх народаў, так і новыя павевы ў сучасным мастацтве.

== Заўвагі ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{Cite web|url=http://www.rastko.rs/isk/vdjuric-medieval_art.html|title=Art in the Middle ages|last=Đurić|first=Vojislav J.|work=История сербской культуры|publisher=Rastko|year=1995}}
* {{cite book|last1=Đurić|first1=Vojislav J.|last2=Babić-Đorđević|first2=Gordana|title=Srpska umetnost u srednjem veku: XIV-XVI vek|url=https://books.google.com/books?id=GyNMAAAAMAAJ|year=1997|publisher=Srpska književna zadruga|isbn=9788637906636}}
* {{Cite web|url=http://www.rastko.rs/isk/dmedakovic-art_xviii-xix.html|title=Art in the Eighteent and Nineteenth centuries|author=Dejan Medaković|work=История сербской культуры|publisher=Rastko|year=1995}}
* {{Cite web|url=http://www.rastko.rs/isk/mprotic-art_xx_a.html|title=Painting in the Twentieth century (The First epoch - 1900-1950)|author=Miodrag B. Protić|work=История сербской культуры|publisher=Rastko|year=1995}}
* {{Cite web|url=http://www.rastko.rs/isk/mprotic-art_xx_b.html|title=Painting in the Twentieth century (The Second Epoch - after 1950)|author=Miodrag B. Protić|work=История сербской культуры|publisher=Rastko|year=1995}}
* {{Cite web|url=http://www.rastko.rs/isk/mprotic-sculpture.html|title=Painting and sculpture in the twentieth century|author=Miodrag B. Protić|work=История сербской культуры|publisher=Rastko|year=1995}}
* {{Cite web|url=http://www.rastko.rs/isk/ksmiljkovic-naive_art.html|title=Naive art|author=Koviljka Smiljković|work=История сербской культуры|publisher=Rastko|year=1995}}
* {{Cite web|url=http://www.rastko.rs/isk/mfruht-applied_art.html|title=Design and Applied art|author=Miroslav Fruht|work=История сербской культуры|publisher=Rastko|year=1995}}
* Паштрнакова, Вярба (2011). Чедомир Папоў, ур. Српски биографски рачнік 5 (Кв-Мао)). Нові Сад: Бібліятэка Матице српске. ISBN 978-86-7946-085-1.

== Спасылкі ==
* [http://www.srpska.ru/article.php?nid=1069/11.11.2005/ Архітэктура, выяўленчае і дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Сербіі IX — пачатку XIX стагоддзя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190915182100/http://www.srpska.ru/article.php?nid=1069/11.11.2005/ |date=15 верасня 2019 }}
* [http://www.sv-luka.org/ikone/sericins.htm Св. Лука: Старая сербская ікона] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190610194232/http://www.sv-luka.org/ikone/sericins.htm |date=10 чэрвеня 2019 }}
* [http://www.artgalerija.net Мастацкая галерэя]

{{ізаляваны артыкул}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Мастацтва паводле народаў]]
[[Катэгорыя:Культура Сербіі]]</text>
      <sha1>owxtq5x43nf9g8wt4vpol204syqbpw7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юрый Анатольевіч Рыдкін</title>
    <ns>0</ns>
    <id>463437</id>
    <revision>
      <id>5181174</id>
      <parentid>5143619</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T14:47:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Купалінка</username>
        <id>66113</id>
      </contributor>
      <origin>5181174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54373" sha1="gh5tbgt9biuf3vgnr1fqub2b1i3rm18" xml:space="preserve">{{Пісьменнік
|Фота = Y. A. Rydkin. Near the curtain.jpg                                                                                                                     }}
'''Юрый Анатольевіч Ры́дкін''' (нар. {{ДН|8|4|1979}}, [[Гомель]], {{abbr|Беларуская ССР|Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|2}}) — [[паэт]], [[празаік]], [[калаж]]ыст, [[даследчык]] [[Бот-паэзія|бот-паэзіі]] (жанру «размоў з [[робат|ботамі]]»), [[спявак]].

== Біяграфія ==
У 1986—1996 гадах навучаўся ў агульнаадукацыйнай школе № 3 Гомеля.

У 1996—2004 гадах вучыўся на беларускім аддзяленні філалагічнага факультэта [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Францыска Скарыны]].

6 кастрычніка 1998 года здзейсніў спробу [[самагубства]], скокнуў з чыгуначнага мосту ў Гомелі, траўмаваў [[пазваночнік]]а і страціў магчымасць хадзіць&lt;ref&gt;[https://syg.ma/@inna-bievz/podborka-fb-postov-iu-a-rydkina Падборка fb-пастоў Ю. А. Рыдкіна. Антыюбілей: 20 гадоў з моманту маёй гібелі 06. 10. 2018]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://takiedela.ru/2020/01/seks-lozh-i-kolyaska/ Інтэрв’ю] выдавецтву «Такія справы» 29.01.2020.&lt;/ref&gt;. Пазней траўмагаварэнне стане асаблівасцю творчасці Рыдкіна&lt;ref name=&quot;Podlubnova&quot;/&gt;.

== Творчасць ==
Аўтар&lt;ref name=&quot;Konakov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Famitskij&quot;/&gt;&lt;ref&gt;''Рыдкін Ю. А.'' [http://www.cirkolimp-tv.ru/articles/887/vyiti-iz-stroya-sladkii-drugoi-ili-poeticheskii-botogolizm Выйсці са строю: «Салодкі» іншы, альбо Паэтычны ботагалізм] 2019 // Цырк «Алімп».&lt;/ref&gt; [[Гіперспасылачная паэзія|гіперспасылачнай паэзіі]], канцэпцыю, спецыфіку і метад стварэння якой адлюстраваў у маніфесце&lt;ref&gt;''Рыдкін Ю. А.'' [http://syg.ma/@rydkin/manifiest-gipierssylochnoi-poezii Маніфест гіперспасылачнай паэзіі] 2016.&lt;/ref&gt;. Па меркаванню {{нп5|Яўгена Сямёнаўна Рыц|Яўгены Рыц|ru|Риц, Евгения Семёновна}}, яна прадстаўляе сабой корпус эксперыментальных [[мультымедыя|мультымедыйных]] твораў, дзе невідавочныя і асацыятыўныя выявы схаваны за клікабельным тэкстам. Гэты праект літаратурны крытык называе [[віртуальная рэальнасць|віртуальным]] помнікам няздзейсненай віртуальнай рэальнасці і пакаленню позніх 1990-х і ранніх 2000-х, выгадаванаму на ідэі інтэртэксту&lt;ref name=&quot;Rits&quot;/&gt;. [[Кандыдат філалагічных навук]] [[Кацярына Аляксееўна Абросімава|Кацярына Абросімава]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20200217032332/http://www.philfak.ru/492 Абросімава Кацярына Аляксееўна] // Омскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ф. М. Дастаеўскага.&lt;/ref&gt; адзначае, што «ў [[гіпертэкст]]авай паэзіі Ю. Рыдкіна прадстаўлены спасылкі на разнастайныя медыя: тэксты, фільмы і выявы розных эпох і стыляў, звязаныя з вершамі аўтара на ўзроўні асацыяцый, падтэксту»&lt;ref name=&quot;Abrosimova&quot;/&gt;; гэтыя вершы «цалкам ахоплены [[HTML|гіпертэкставай разметкай]] і кожны вершаблок звязаны з пэўным медыя, што стварае спецыфічную структуру»&lt;ref name=&quot;Abrosimova K&quot;/&gt;; «аўтарскі тэкст і інтэрнэт-рэсурсы &lt;…&gt; становяцца, па сутнасці, раўнапраўнымі ўдзельнікамі паэтычнай камунікацыі»&lt;ref name=&quot;Абросімава/Куламіхіна&quot;/&gt;. У [[англійская мова|англамоўным]] даследаванні Абросімава сумесна з [[Ірына Валянцінаўна Куламіхіна|Ірынай Куламіхінай]]&lt;ref&gt;[https://www.omgau.ru/o-universitete/prepodavateli/?ELEMENT_ID=8467 Куламіхіна Ірына Валянцінаўна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211103005706/https://www.omgau.ru/o-universitete/prepodavateli/?ELEMENT_ID=8467|date=3 лістапада 2021}} // Омскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. А. Сталыпіна.&lt;/ref&gt; разбіраюць гіпертэкставыя творы Рыдкіна і ўгледжваюць у іх [[эстэтыка|эстэтычныя]] паказчыкі, якія стасуюцца з «нулявой ступенню пісьма» — мовай, свабоднай ад [[знак]]аў [[ідэалогія|ідэалогіі]]&lt;ref name=&quot;Abrosimova/Kulamikhina&quot;/&gt;. У [[Чэхія|чэшскім]] даследаванні, прысвечаным медыяпаэзіі і біякібермастацтву, [[доктар навук]] [[:cz:Pedagogická fakulta Univerzity Hradec Králové#Součásti fakulty|Jana Kostincová]]&lt;ref&gt;[https://www.uhk.cz/cs/osoba/3180/jana-kostincova Jana Kostincová] // Універсітэт Градзец-Кралавэ.&lt;/ref&gt; піша, што Юрый Рыдкін стварае мульцімадальную паэзію, выкарыстоўваючы [[штучны інтэлект]] і развіваючы інтэртэкставую гульню&lt;ref name=&quot;Kostincová&quot;/&gt;. Паэт [[Антон Ачыроў]]&lt;ref&gt;[http://www.litkarta.ru/russia/moscow/persons/ochirov-a/ Антон Ачыроў] // Новая карта рускай літаратуры.&lt;/ref&gt; называе Юрыя Рыдкіна дзіўным персанажам і вельмі цікавым аўтарам, які даследуе ўплыў новых [[тэхналогія|тэхналогій]] на паэтычны тэкст&lt;ref name=&quot;Ochirov&quot;/&gt;.

[[стансы|Стансавая]] лірыка паэта [[футуралогія|футуралагічнай]] накіраванасці.
 
У рамках «бот-паэзіі»&lt;ref name=&quot;Oborin&quot;/&gt;, як яе абазначыў літаратурны крытык {{нп5|Леў Уладзіміравіч Аборын|Леў Аборын|ru|Оборин, Лев Владимирович}}, Рыдкін правёў шэраг мастацкіх дыялогаў са штучным інтэлектам віртуальнага галасавога памочніка «[[Аліса (галасавы памочнік)|Аліса]]», сеткавага бота «Уільям Шэкспір» і іншых праграм. Сам аўтар называе свае art-размовы з ботамі — ''біякібермастацтвам'' ці ''бот-нон-фікшн''. Яго працы прадстаўляюць сабой скрыншоты, утвораныя ў творчым онлайн-дыялогу з віртуальнымі суразмоўцамі ў рэжыме ўзаемазалежнай непрадказальнасці&lt;ref&gt;''Рыдкін Ю. А.'' [https://magazines.gorky.media/znamia/2021/8/mezhdu-zhivym-i-iskusstvennym.html Паміж жывым і штучным. Зліццё лічбавых тэхналогій з чалавекам, пісьменнікам і літаратурай у перыёдыцы першай паловы 2021 года] // Сцяг.&lt;/ref&gt;.

У [[Facebook]] паэт правёў мастацкі дыялог з [[COVID-19]], скрыншоты гэтых fb-пастоў пад агульнай назвай «COVID-POETRY»&lt;ref&gt;''Рыдкін Ю. А.'' [http://articulationproject.net/6265 COVID-POETRY] 2020.&lt;/ref&gt; былі апублікаваны ў літаратурна-мастацкім альманаху.

Зрабіў шэраг фотакалажаў, якія былі адзначаны ўвагай [[мастак|фотамастака]] {{нп5|Васіль Ламакін (паэт)|Васіля Ламакіна|ru|Василий Ломакин (поэт)}} і [[мастацтвазнаўства|тэарэтыка мастацтва]] {{нп5|Тэймур Даімі|Тэймура Даімі|ru|Даими, Теймур}}. Пры стварэнні эксперыментальных фотапрацаў аўтар выкарыстоўвае праграмы ACDSee, Microsoft Paint і FaceApp.

Аўтар [[літаратурная крытыка|літаратурна-крытычных]] артыкулаў, прысвечаных прозе [[Маргарыта Маратаўна Мекліна|Маргарыты Меклінай]], {{нп5|Уладзімір Зіноўевіч Паперны|Уладзіміра Папернага|ru|Паперный, Владимир Зиновьевич}}, {{нп5|Аляксандр Міхайлавіч Уланаў|Аляксандра Уланава|ru|Уланов, Александр Михайлович}} і {{нп5|Вадзім Генадзевіч Месяц|Вадзіма Месяца|ru|Месяц, Вадим Геннадиевич}}, паэзіі [[Таня Скарынкіна|Тані Скарынкінай]], {{нп5|Марыя Міхайлаўна Сцяпанава|Марыі Сцяпанавай|ru|Степанова, Мария Михайловна}}, {{нп5|Ала Глебаўна Гарбунова|Алы Гарбуновай|ru|Горбунова, Алла Глебовна}}, {{нп5|Ірына Барысаўна Шастакоўская|Ірыны Шастакоўскай|ru|Шостаковская, Ирина Борисовна}}, {{нп5|Ірына Ўладзіміраўна Котава|Ірыны Котавай|ru|Котова, Ирина Владимировна}}, {{нп5|Ліда Юсупава|Ліды Юсупавай|ru|Юсупова, Лида}}, {{нп5|Віктар Андрэевіч Лісін|Віктара Лісіна|ru|Лисин, Виктор Андреевич}} і іншых пісьменнікаў; аўтар водгукаў пра кінастужкі: «[[Патэрсан (фільм)|Патэрсан]]», «{{нп5|Зламаныя кветкі||en|Broken Flowers}}», «{{нп5|За аблокамі||it|Al di là delle nuvole}}», «[[Вялікая прыгажосць]]», «{{нп5|Рэканструкцыя (фільм)|Рэканструкцыя|en|Reconstruction (2003 film)}}», «[[Найгоршы чалавек у свеце]]», «[[Рыцар кубкаў (фільм)|Рыцар кубкаў]]», «[[Кароткі фільм пра каханне]]» і пра іншыя фільмы.

Пераклаў на беларускую мову апавяданне {{нп5|Данііл Іванавіч Хармс|Данііла Хармса|ru|Хармс, Даниил Иванович}} «Перашкода»&lt;ref&gt;''Хармс Д. І.'' [http://textura.club/perashkoda/ Перашкода / Пераклад Юрыя Рыдкіна] 2020.&lt;/ref&gt; і апавяданне [[Эдуард Лімонаў|Эдуарда Лімонава]] «Карабель пад чырвоным сцягам»&lt;ref&gt;''[[Эдуард Лімонаў|Лімонаў Э. В.]]'' [http://textura.club/perashkoda/ Карабель пад чырвоным сцягам / Пераклад Юрыя Рыдкіна] 2020.&lt;/ref&gt;, а таксама главу «{{нп5|Ultima Thule (глава)|Ultima Thule|ru|Solus Rex}}»&lt;ref&gt;''[[Уладзімір Уладзіміравіч Набокаў|Набокаў У. У.]]'' [http://textura.club/ultima-thule/ Ultima Thule / Пераклад Юрыя Рыдкіна] 2020.&lt;/ref&gt; з апошняга і незавершанага рускага рамана [[Уладзімір Уладзіміравіч Набокаў|Уладзіміра Набокава]].

Публікаваўся ў друкаваных і сеткавых выданнях: «[[IMDb]]», «{{нп5|MUBI||en|MUBI}}», «{{нп5|ČSFD||cz|Česko-Slovenská filmová databáze}}», «{{нп5|Filmweb||pl|Filmweb}}», «{{нп5|Letterboxd||en|Letterboxd}}», «{{нп5|SensCritique||fr|SensCritique}}», «{{нп5|Трансліт (альманах)|Трансліт|ru|Транслит (альманах)}}», «{{нп5|Новы свет (часопіс)|Новы свет|ru|Новый мир (журнал)}}», «{{нп5|Сцяг (часопіс)|Сцяг|ru|Знамя (журнал)}}», «{{нп5|Волга (часопіс)|Волга|ru|Волга (журнал)}}», «{{нп5|Цырк ”Алімп”||ru|Цирк «Олимп»}}», «{{нп5|Топас (сеткавы часопіс)|Топас|ru|Топос (сетевой журнал)}}», «{{нп5|Сеткавая славеснасць||ru|Сетевая словесность}}», «{{нп5|Homo Legens (часопіс)|Homo Legens|ru|Homo Legens (журнал)}}», «{{нп5|Паўтоны||ru|Полутона}}», «{{нп5|Ф-пісьмо||ru|Ф-письмо}}», «{{нп5|Ліterraтура||ru|Лиterraтура}}», «{{нп5|Метачасопіс||ru|Метажурнал}}», «{{нп5|Дактыль||ru|Дактиль (журнал)}}», «Textura», «Stenograme», «Sygma», «Post(non)fiction», «Дыскурс», «Кастапраўда», «Артыкуляцыя», «Новая рэальнасць», «Наша філасофія», «Постмадэрн», на сайце выдавецтва «{{нп5|Новы літаратурны агляд (выдавецтва)|Новы літаратурны агляд|ru|Новое литературное обозрение (издательство)}}»&lt;ref&gt;[https://nlobooks.ru/review/7981/ Рэпублікацыя]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://nlobooks.ru/review/8113/ Рэпублікацыя]&lt;/ref&gt;.

Працы паэта экспаніраваліся на выставе «Паэзія любымі сродкамі», якая была прысвечана новым readymade-тэхналогіям у паэзіі, створанай пры дапамозе інтэрнэт-пошукавікоў, разнастайных аб’ектаў, газетных артыкулаў і іншага&lt;ref&gt;[http://artuzel.com/content/25-dekabrya-galereya-viktoriya-podvela-itogi-svoey-ezhegodnoy-premii-v-oblasti-samarskogo 25 снежня галерэя «Вікторыя» падвяла вынікі сваёй штогадовай прэміі ў вобласці самарскага сучаснага мастацтва] 2020 // ART Вузел.&lt;/ref&gt;. Фотаработы аўтара прадстаўлены ў віртуальных галерэях разнастайных медыяпраектаў&lt;ref&gt;''Рыдкін Ю. А.'' [http://www.trans-lit.info/otdelpoezii/rydkin-desubjectification Дэсуб’ектывацыя] 2022 // Трансліт.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Рыдкін Ю. А.'' [https://polutona.ru/?show=1111184813 Онейроіды плоці] 2022 // Паўтоны.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Рыдкін Ю. А.'' [https://greza.space/3474-2/ Лічбавыя мроі] 2021.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Рыдкін Ю. А.'' [http://articulationproject.net/10247 Кранутыя суб’екты] 2021.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Рыдкін Ю. А.'' [https://discours.io/expo/image/photography/prizhivanie-inorodnogo#1 Прыжыванне іншароднага] 2019.&lt;/ref&gt;.

Юрыя Рыдкіна шырока цытуюць сучаснікі&lt;ref&gt;''Зейферт А. І.'' [https://www.rsuh.ru/upload/main/sf/RGGU_2019_PRINT.pdf Інтэлігентнасць як добразычлівасць (вопыт інтэрпрэтацыі сэнсу)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220308082534/https://www.rsuh.ru/upload/main/sf/RGGU_2019_PRINT.pdf|date=8 сакавіка 2022}} Серыя «Інтэлігенцыя і сучаснасць», выпуск XX, Масква, 2019, с. 65-66 // Расійскі дзяржаўны гуманітарны ўніверсітэт.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Хрушчова Н. А.'' Метамадэрн у музыцы і вакол яе. М.: Рыпол-класік, 2020, с. 90, 108, 110, 150, 158, 159, 166, 170 {{ISBN|978-5-386-13540-9}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Аборын Л. У.'' [https://gorky.media/context/stig-larsson-prav-vo-vsem/ Дайджэст самага галоўнага ў кніжным інтэрнэце] 2020 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200701040154/https://gorky.media/context/stig-larsson-prav-vo-vsem/|date=1 ліпеня 2020}} // Горкі.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Давыдаў Д. М.'' [http://literratura.org/arc/3245-literratura-136.html Літаратурны агляд] 2019 // Ліterraтура.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Крычэўскі П. З.'' [http://articulationproject.net/7187 Уцёкі з жывых тканін мовы] 2020.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Чэмбержы Д. А.'' [http://www.mari.kiev.ua/sites/default/files/inline-files/Diser_D_A_Chembergi.pdf Інсталяцыя як візуальна-камунікатыўная практыка стварэння сучаснай мастацкай прасторы (с. 183 — Рыдкін Ю. МЕТАmodernism: пераклічкі ўнутраныя і знешнія)] 2020 // Нацыянальная акадэмія мастацтваў Украіны.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Бонч-Асмалоўская Т. Б.'' [https://articulationproject.net/16598 Кніга мёртвых андроідаў] 2023 // Артыкуляцыя.&lt;/ref&gt;.

У 2024 годзе пачаў спяваць на [[англійская мова|англійскай мове]]&lt;ref&gt;''Rydkin Y.'' [https://web.archive.org/web/20240825174102/https://www-iheart-com.translate.goog/artist/yuri-rydkin-42577944/?_x_tr_sl=en&amp;_x_tr_tl=ru&amp;_x_tr_hl=ru&amp;_x_tr_pto=sc Top Songs] 2024 // iHeartRadio.&lt;/ref&gt;. Як спявак зарэгістраваны ў [[Эстонія|Эстоніі]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20240813140840/https://yurirydkin.hearnow.com/ Yuri Rydkin. Get the music: Spotify, Apple Music, iTunes, Amazon, Pandora, Deezer, YouTube] 2024 // CD Baby.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Extravafrench&quot;/&gt;. Шматразова трапляў у [[хіт-парад|чарты]] Euro Indie Music&lt;ref&gt;[https://meiweb.it/indie-music-like/nuova-euro-indie-music-chart-questa-settimana-al-primo-posto-della-classifica-troviamo-anima-nera/ Euro Indie Music Chart. Week 29, 2024] // MEI MAGAZINE.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://meiweb.it/indie-music-like/nuova-euro-indie-music-chart-al-primo-posto-della-classifica-troviamo-anima-nera/ Euro Indie Music Chart. Week 28, 2024] // MEI MAGAZINE.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://meiweb.it/?s=yuri+rydkin Euro Indie Music Chart. Results for «yuri rydkin»] 2024 // MEI MAGAZINE.&lt;/ref&gt; і радыёшоу&lt;ref&gt;[https://euroindiemusic.info/?s=formula+indie+schedule+yuri+rydkin Formula indie schedule. Results for «yuri rydkin»] 2024 // European Indie Music Network.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://euroindiemusic.info/2024/05/18/formula-urban-25/ Formula Urban 25, 2024] // European Indie Music Network.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20240828064800/https://podcasts.apple.com/us/podcast/formula-indie-3-8-2024/id1486356874?i=1000664196163 Formula Indie 3.8.2024] // Apple Podcasts.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://formula-urban.captivate.fm/episode/formula-urban-21 Formula Urban 21, 2024] // European Indie Music Network.&lt;/ref&gt; з трансляцыямі ў [[ЗША]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Францыя|Францыі]], [[Германія|Германіі]], [[Японія|Японіі]], [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Канада|Канадзе]], [[Ірландыя|Ірландыі]], [[Іспанія|Іспаніі]], [[Італія|Італіі]], [[Нідэрланды|Нідэрландах]], [[Партугалія|Партугаліі]], [[Грэцыя|Грэцыі]], [[Харватыя|Харватыі]], [[Польшча|Польшчы]], [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]], на [[Мальта|Мальце]] і ў іншых краінах.

== Ацэнкі крытыкаў ==
Літаратурны крытык {{нп5|Аляксей Андрэевіч Канакоў|Аляксей Канакоў|ru|Конаков, Алексей Андреевич}} называе Юрыя Рыдкіна стваральнікам [[Кіберзаумь|кіберзаумі]]&lt;ref&gt;''Рыдкін Ю. А.'' [https://polutona.ru/?show=1020180726 Кіберзаумь] (біякібермастацтва) 2018 // Паўтоны.&lt;/ref&gt;, параўноўвае штодзённасць яго [[Facebook|fb]]-публікацый з творчай плоднасцю паэта і мастака {{нп5|Зміцер Аляксандравіч Прыгаў|Зміцера Прыгава|ru|Пригов, Дмитрий Александрович}}. Пры даследаванні працаў Рыдкіна крытык абапіраецца на тэорыю [[лінгвіст]]а і [[семіётыка]] {{нп5|Юрый Сяргеевіч Сцяпанаў|Юрыя Сцяпанава|ru|Степанов, Юрий Сергеевич}} пра [[прастора|трохмернасць]] прасторы мовы і бачыць у art-дыялогах Рыдкіна з ботамі прагматыку аўтарскага жэсту, падрабязна аналізуе яго паэтычны бот-цыкл «1968-2018»&lt;ref&gt;''Рыдкін Ю. А.'' [https://polutona.ru/?show=0829114346 «1968-2018»] (біякібермастацтва) I частка, 2018 // Паўтоны.&lt;/ref&gt;, прысвечаны пяцідзесяцігоддзю [[Францыя#Пятая рэспубліка|майскіх падзей 1968 года ў Францыі]]. Рэцэнзент лічыць заўсёдны правал камунікацыі падставай для паэтычнага вымярэння Юрыя Рыдкіна, а праблематыку яго твораў — атрыманай у спадчыну ад п’ес [[Антон Паўлавіч Чэхаў|А. П. Чэхава]] і вершаў [[Леў Сямёнавіч Рубінштэйн|Льва Рубінштэйна]]. На думку літаратуразнаўцы, праект Рыдкіна эстэтычна пераклікаецца з «генератыўнай паэтыкай» {{нп5|Павел Мікалаевіч Жагун|Жагуна|ru|Жагун, Павел Николаевич}} і «Дорай Вей» {{нп5|Павел Арсеневіч Арсенеў|Арсенева|ru|Арсеньев, Павел Арсеньевич}}. Канакоў бачыць у творчасці Рыдкіна [[біхевіярызм|біхевіярысцкае]] даследаванне, аб’ектам якога стала ўся сучасная руская паэзія, а сам аўтар свядома ператварыўся ў бота рускай літаратуры дзеля дэманстрацыі ўсёй глыбіні адчужэння, якое ахапіла сучасных людзей. Крытык адзначае, што, нягледзячы на праграмныя заявы Рыдкіна аб неабходнасці эмансіпацыі машыннага, аб зліцці [[біялогія|біялагічнага]] і [[кібернетыка|кібернетычнага]], у яго тэкстах адчуваецца нешта вельмі чалавечае&lt;ref name=&quot;Konakov&quot;/&gt;.

Літаратурны крытык {{нп5|Марыя Юр’еўна Маліноўская|Марыя Маліноўская|ru|Малиновская, Мария Юрьевна}} даследуе вершы Ю. Рыдкіна і звяртае ўвагу на тое, як паэт асэнсоўвае траўмагаварэнне праз антыжыццё ў віртуальнай рэальнасці з [[лічбавае праграмнае кіраванне|лічбавымі]] чалавекападобнымі сутнасцямі. Рэцэнзент бачыць у гэтым асэнсаванні адсутнасць Іншага і зрашчэнне суб’екта з гэтай адсутнасцю. У рыдкінскай паэзіі традыцыйныя катэгорыі «Я» і «Ты» расшчэплены і не маюць ні адпраўшчыка, ні адрасата, што можа быць зразумета і як смерць, і як бессмяротнасць. Тэма смерці бачна і ў [[кампазіцыя (літаратуразнаўства)|кампазіцыі]] тэксту, дзе яго фрагменты нібыта знішчаюць адзін другога і размешчаны не па леваму краю пачатка, а па праваму краю канца старонкі. Жыццё чалавека-бота ў паэзіі Рыдкіна быццам праходзіць праз мытарствы, недаступныя ўспрыманню жывых, і мову з гэтай пазіцыі літаратуразнаўца лічыць унікальнай&lt;ref name=&quot;Malinovskaja&quot;/&gt;.

Паэт, літаратурны рэдактар {{нп5|Андрэй Алегавіч Фаміцкі|Андрэй Фаміцкі|ru|Фамицкий, Андрей Олегович}} аналізуе [[паэма|паэму]] «Софт» як тэкст, напісаны стансавымі строфамі, дзе аўтар прыдумляе электронныя неалагізмы тэхнагеннай эры і ўспрымае знаходжанне [[лірычны герой|лірычнага героя]] (што стаў часткай [[машынны код|праграмнага кода]]) у [[камп’ютарная сетка|кампутарным]] свеце як зацьменне, як смерць. Крытык лічыць канфліктнае развіццё паэмы нестандартным, а кожную [[страфа|страфу]] ў ёй разглядае як самастойны твор пры адзінай інтанацыйнай і тэматычнай аснове яе частак. Рэцэнзент бачыць у паэме спасылкі да тэксту «Бой пры Мадабалхане» {{нп5|Фёдар Мікалаевіч Свароўскі|Фёдара Свароўскага|ru|Сваровский, Фёдор Николаевич}} і да кінафільму «{{нп5|Анон (фільм)|Анон|ru|Анон (фильм)}}» {{нп5|Эндру Нікол|Эндру Нікола|ru|Эндрю Никкол}}. Крытык мяркуе, што сёння Рыдкін піша так, як людзі будуць размаўляць заўтра&lt;ref name=&quot;Famitskij&quot;/&gt;.

У 2019 годзе на старонках часопіса «Сцяг» адбылася дыскусія, прысвечаная новаму літаратурнаму пакаленню. Літаратурны крытык {{нп5|Уладзімір Уладзіміравіч Каркуноў|Уладзімір Каркуноў|ru|Коркунов, Владимир Владимирович}} аднёс Юрыя Рыдкіна да пакалення, якое нешта змяняе ў літаратуры, і адзначыў, што размовы з ботамі становяцца асновай [[паэтыка|паэтыкі]] Юрыя Рыдкіна. Літаратуразнаўца бачыць у гэтым спалучэнне паэзіі і матэматыкі, [[алгарытм]]ічны шок ад сутыкнення жывога і запраграміраванага, спробу зрабіць паведамленне не просталінейным&lt;ref name=&quot;Korkynov&quot;/&gt;.

На думку літаратурнага крытыка і літаратуразнаўцы {{нп5|Юлія Сяргееўна Падлубнава|Юліі Падлубнавай|ru|Подлубнова, Юлия Сергеевна}}, у кіберпаэме «Ботие» прысутнічае спалучэнне і спантаннае чаргаванне розных фрагментаў мовы, што ператварае выказванне аўтара ў дынамічную і драматычную з’яву як складаны і незавяршальны працэс віртуалізацыі быцця і цялеснасці ў пункце перакрыжавання дыскурсаў, у пагранічнасці&lt;ref name=&quot;Podlubnova2&quot; /&gt;. Крытык адзначае, што Рыдкін як медыямастак сумяшчае пасродкам сучасных тэхналогій сваю фотавыяву з разнастайнымі суб’ектамі, прадметнымі канфігурацыямі і візуальнымі цытатамі, лёгка змяняючы пол, узрост і параметры цела, раздвойваючыся, растройваючыся і разувасабляючыся, пранікаючы туды, куды фізічна трапіць немагчыма. Літаратуразнаўца ўгледжвае ў вершы «Вверх тормашками стул рогат» дасылкі да паэтыцы метарэалізму&lt;ref name=&quot;Podlubnova3&quot;/&gt;.

Літаратурный крытык {{нп5|Таццяна Барысаўна Бонч-Асмалоўская|Таццяна Бонч-Асмалоўская|ru|Бонч-Осмоловская, Татьяна Борисовна}}, аналізуючы «Размову з ботам», параўноўвае праграму-суразмоўцу паэта — з віртуальнай Галатэяй і бачыць у яе непрадказальных і смелых выказваннях прыкметы [[фемінізм]]у, які з цягам часу павінен стаць віртуальным падмуркам для эмансіпацыі ўжо рэальных жанчын&lt;ref name=&quot;Bonch&quot;/&gt;.

Паэтэса і літаратуртрэгер (ад {{lang-de|literaturträger}} — «носьбіт літаратуры», утворана па аналогіі з {{lang-de|kulturträger}} — «носьбіт культуры») {{нп5|Галіна Георгіеўна Рымбу|Галіна Рымбу|ru|Рымбу, Галина Георгиевна}} лічыць «Размову з ботам» асабліва цікавай і адносіць яе да тэхнікі found poetry&lt;ref name=&quot;Rymbu&quot;/&gt;.

Літаратуразнаўца, [[прафесар]] {{нп5|Алена Іванаўна Зейферт|Алена Зейферт|ru|Зейферт, Елена Ивановна}} ацэньвае аповесць «Рэпрэсаваны стук» як раман-п’есу, у якой празаік шырока і глыбока прадэманстраваў сінхронныя перакрыжаванні розных вымярэнняў рэальнасці. Крытык лічыць гэтае пісьмо эксклюзіўным, дзе тое ці іншае слова прадстаўляе сабой міні-тэатр&lt;ref name=&quot;Zeifert&quot;/&gt;.

Паэт і мастак {{нп5|Васіль Ламакін||ru|Василий Ломакин (поэт)}} у аналізе фотакалажаў Ю. Рыдкіна зыходзіць з філасофскай працы [[Мішэль Фуко|Мішэля Фуко]] «{{нп5|Словы і рэчы||fr|Les Mots et les Choses}}» і ацэньвае дадзеныя калажы на падставе спецыфікі чалавека [[Адраджэнне|Адраджэння]] і чатырох тыпаў падабенства рэчаў свету: спадарожнічання (замыкання на самім сабе), эмуляцыі (падваення), аналогіі (адлюстравання) і сімпатыі (счаплення з самім сабой)&lt;ref name=&quot;Lomakin&quot;/&gt;.

Мастак і тэарэтык мастацтва {{нп5|Тэймур Даімі||ru|Даими, Теймур}} мяркуе, што фотакалажы Ю. Рыдкіна знаходзяцца па-за межамі любога экспертнага фармату і праводзіць аналогію з калажамі [[Сяргей Іосіфавіч Параджанаў|Сяргея Параджанава]]. Даімі лічыць працы Рыдкіна лагічным вынікам яго эксперыментальных твораў у вобласці літаратуры, калі аўтар перайшоў ад [[слова|вербальнага]] выказвання да [[выяўленчае мастацтва|візуальнага]]. Чорны фон фотакалажаў Рыдкіна для Даімі з’яўляецца прыкметай [[метафізіка|метафізічнага]] неспакою ў духу [[Караваджа]]. Мастацтвазнаўца бачыць у іх [[эклектыка|эклектычны]] прыём, ніяк не звязаны з [[постмадэрнізм]]ам&lt;ref name=&quot;Daimi&quot;/&gt;.

Музычны аглядальнік EIMN Lucy Cicioni адзначае пераход Рыдкіна ад паэзіі і выяўленчага мастацтва да музыкі, дзе ён надае асаблівую ўвагу псіхадэлічнаму [[рэп]]у і [[хіп-хоп]]у. На думку крытыка, кампазіцыя «Pocket» — гэта не проста песня, а інавацыйнае мастацкае выказванне, якое ілюструе эвалюцыю мастака, што падняў свой унікальны вопыт і самавыяўленне на новую вышыню ў музычным свеце&lt;ref name=&quot;Cicioni&quot; /&gt;. Песню «Galatée» Cicioni лічыць наватарскай у інструментальным плане і характарызуе бачанне Рыдкіна як філасофскае і паэтычнае&lt;ref name=&quot;Cicioni2&quot;/&gt;. Песня «Gems», на яе думку, гэта маніфест творчай [[свабода|свабоды]] па-за межамі жанраў&lt;ref name=&quot;Cicioni3&quot;/&gt;.

Музычны аглядальнік «Beach House» Maddie Green адносіць кампазіцыю «Galatée» да жанру псіхадэлічнага рэпу і адзначае ў ёй трансавае даследаванне глыбокіх рэфлексіўных тэм&lt;ref name=&quot;Green&quot;/&gt;.

Французскі «Extravafrench» называе «Galatée» музычнай [[медытацыя]]й і падкрэслівае, што Рыдкін вывучае ўзаемадзеянне [[выяўленчае мастацтва|выяўленчага мастацтва]], паэзіі і музыкі, раскрывае [[экзістэнцыя]]льныя пытанні творчай ізаляцыі&lt;ref name=&quot;Extravafrench&quot;/&gt;.

Англамоўны сайт музычнай аналітыкі «Analyze my lyrics» бачыць у песне «Galatée» [[сюррэалізм|сюррэалістычнасць]] і глыбокае пачуццё асабістай барацьбы аўтара&lt;ref name=&quot;Analyze my lyrics&quot;/&gt;, паэтычны погляд мастака, які жадае адчуць сябе цэласным&lt;ref name=&quot;Analyze my lyrics2&quot;/&gt;.

== Прызнанне ==
Публікацыя Юрыя Рыдкіна «Паміж жывым і штучным. Зліццё лічбавых тэхналогій з чалавекам, пісьменнікам і літаратурай» прызнана прафесіяналамі «{{нп5|Часопісная зала|Часопіснай залы|ru|Журнальный зал}}» лепшай у жніўні 2021 года&lt;ref&gt;[https://magazines.gorky.media/library/rejting-zhurnalnogo-zala-za-avgust-2021.html Рэйтынг Часопіснай залы ў жніўні 2021. Выбар прафесіяналаў] // Часопісная зала.&lt;/ref&gt;. У 2024 годзе, паводле рэйтынгу European Indie Music Network, Рыдкін увайшоў у [[Інды-рок|Top Indie Music]] з песняй «Pocket»&lt;ref&gt;[https://euroindiemusic.info/jsprt_achv_season/topsound-2024/?action=calendar Top Indie Music, 21.24] // European Indie Music Network.&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;Podlubnova&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Падлубнава Ю. С}}|url=https://elibrary.ru/item.asp?id=47470430|title=Практыкі траўмагаварэння ў сучаснай рускамоўнай паэзіі (438-453 с.)|lang=ru |format=HTML|website=[http://elibrary.ru www.elibrary.ru]|publisher=[[Смаленскі дзяржаўны ўніверсітэт]] / eLibrary.Ru|date=2020|accessdate=20.5.2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Rits&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Рыц Я. С}}|url=http://polutona.ru/?show=1007193430|title=Водгук пра паэтычную падборку «Гіперспасылачны clickуша»|lang=ru|format=HTML|website=[http://polutona.ru www.polutona.ru]|publisher=Паўтоны|date=7.10.2017|accessdate=4.7.2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Abrosimova&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Абросімава К. А}}|url=https://cyberleninka.ru/article/n/tipologiya-intermedialnyh-otnosheniy-v-sovremennom-poeticheskom-diskurse-sistematicheskiy-obzor/viewer|title=Тыпалогія інтэрмедыяльных адносін у сучасным паэтычным дыскурсе: сістэматычны агляд // Філалагічныя навукі. Пытанні тэорыі і практыкі. Том 13, вып. 7. с. 122|lang=ru|format=HTML|website=[https://gramota.net www.gramota.net]|publisher=Грамата / КіберЛенінка|date=16.5.2020|accessdate=2.11.2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Abrosimova K&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Абросімава К. А}}|url=https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennaya-gipertekstovaya-poeziya-aspekty-vzaimodeystviya-avtorskogo-teksta-i-internet-media/viewer|title=Сучасная гіпертэкставая паэзія: аспекты ўзаемадзеяння аўтарскага тэксту і інтэрнэт-медыя (№8, с. 15)|lang=ru|format=HTML|website=[https://nauka-dialog.ru www.nauka-dialog.ru]|publisher=Навуковы дыялог / КіберЛенінка|date=2020|accessdate=2.11.2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Абросімава/Куламіхіна&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Абросімава К. А., Куламіхіна І. В}}|url=https://portal.novsu.ru/file/1783075|title=Рэалізацыя гіпертэкставых структур у сучасным паэтычным дыскурсе (234 с.)|lang=ru|format=HTML|website=[https://portal.novsu.ru www.portal.novsu.ru]|publisher=Наўгародскі дзяржаўны ўніверсітэт|date=2020|accessdate=20.5.2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Abrosimova/Kulamikhina&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Abrosimova C. А., Kulamikhina I. V}}|url=https://www.europeanproceedings.com/article/10.15405/epsbs.2021.05.02.66|title=Hyperlink Phenomenon In The Modern Internet Poetry (553 с.)|lang=ru|format=HTML|website=[https://europeanproceedings.com www.europeanproceedings.com]|publisher=European Proceedings|date=2020|accessdate=2.11.2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Kostincová&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Kostincová J}}|url=https://www.researchgate.net/publication/335196843_Media-poezie_i_bio-cyber-art_algoritmus_jako_nastroj_nebo_spoluautor|title=Media-poezie i bio-cyber-art. Algoritmus jako nástroj, nebo (spolu)autor? (13-14 с.)|lang=ru|format=HTML|website=[https://digilib.phil.muni.cz www.digilib.phil.muni.cz]|publisher=[[Масарыкаў універсітэт]] / ResearchGate|date=1.1.2019|accessdate=2.11.2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Ochirov&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Дунчанка Ц., Ачыроў А}}|url=https://www.youtube.com/watch?v=-wwMOXsCdIc|title=Несвабодны мікрафон. Працоўны стол. Пыхценне крэаклаў (таймкод: Юрый Рыдкін)|lang=ru|format=HTML|website=[https://youtube.com www.youtube.com]|publisher=[[YouTube]]|date=8.10.2020|accessdate=21.12.2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Oborin&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Аборын Л. У}}|url=https://gorky.media/context/spojler-dlya-pottera-horoshie-novosti-iz-shvetsii-i-filosofiya-zhenskij-mir/|title=Лепшае ў літаратурным інтэрнэце: 11 самых цікавых спасылак мінулага тыдня|lang=ru|format=HTML|website=[http://gorky.media www.gorky.media]|publisher=Горкі|date=25.11.2018|accessdate=4.7.2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190608112537/https://gorky.media/context/spojler-dlya-pottera-horoshie-novosti-iz-shvetsii-i-filosofiya-zhenskij-mir/|archive-date=8-6-2019}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Konakov&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Канакоў А. А}}|url=https://colta.ru/articles/literature/19784|title=Руская паэзія ў эпоху bot-to-bot-камунікацыі|lang=ru|format=HTML|website=[https://colta.ru www.colta.ru]|publisher=Colta|date=2018|accessdate=4.7.2019|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221208070016/https://www.colta.ru/articles/literature/19784-russkaya-poeziya-v-epohu-bot-to-bot-kommunikatsii|archivedate=8.12.2022}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Malinovskaja&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Маліноўская М. Ю}}|url=https://magazines.gorky.media/volga/2020/1/chelovek-i-smert.html|title=Рэцэнзія на вершы «Сіметрыя смерці»|lang=ru|format=HTML|website=[http://magazines.gorky.media www.magazines.gorky.media]|publisher=Волга №1|date=22.1.2020|accessdate=9.3.2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Famitskij&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Фаміцкі А. А}}|url=https://www.topos.ru/article/literaturnaya-kritika/o-polozhenii-poeta-v-virtualnom-mire|title=Рэцэнзія на паэму «Софт»|lang=ru|format=HTML|website=[http://www.topos.ru www.topos.ru]|publisher=Топас|date=2.12.2019|accessdate=7.2.2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Korkynov&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Каркуноў У. У}}|url=https://magazines.gorky.media/znamia/2019/6/novoe-literaturnoe-pokolenie-sushhestvuet-li-ono.html|title=Дыскусія. Новае літаратурнае пакаленне: ці існуе яно?|lang=ru|format=HTML|website=[http://znamlit.ru www.znamlit.ru]|publisher=Сцяг №6|date=2019|accessdate=4.7.2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Podlubnova2&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Падлубнава Ю. С}}|url=http://www.kastopravda.ru/proza/rydkin/botie.html|title=Водгук пра кіберпаэму «Ботие»|lang=ru|format=HTML|website=[http://kastopravda.ru www.kastopravda.ru]|publisher=Кастапраўда|date=8.3.2019|accessdate=4.7.2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Podlubnova3&quot;&gt;{{cite web |author={{nobr|Падлубнава Ю. С}}|url=https://t.me/s/metajournal?q=%D0%AE%D0%BB%D0%B8%D1%8F+%D0%9F%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0+%D0%BE+%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B8+%D0%A0%D1%8B%D0%B4%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B5|title=Водгук пра творчасць Юрыя Рыдкіна|lang=ru|format=HTML|website=[https://tlgrm.ru/channels/@metajournal www.tlgrm.ru]|publisher=Метачасопіс|date=23.9.2021|accessdate=2.1.2025|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Bonch&quot;&gt;{{cite web |author={{nobr|Бонч-Асмалоўская Т. Б}}|url=http://articulationproject.net/разговор-с-ботом|title=Водгук пра мастацкі дыялог «Размова з ботам»|lang=ru|format=HTML|website=[http://articulationproject.net www.articulationproject.net]|publisher=Артыкуляцыя|date=2019|accessdate=4.7.2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Rymbu&quot;&gt;{{cite web |author={{nobr|Рымбу Г. Г}}|url=https://godliteratury.ru/public-post/poyeziya-v-internete-mart|title=Восем паэтычных інтэрнэт-публікацый сакавіка 2019 года|lang=ru|format=HTML|website=[http://godliteratury.ru www.godliteratury.ru]|publisher=Год літаратуры|date=30.3.2019|accessdate=4.7.2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Zeifert&quot;&gt;{{cite web |author={{nobr|Зейферт А. І}}|url=http://polutona.ru/?show=1125185805|title=Водгук пра аповесць «Рэпрэсаваны стук»|lang=ru|format=HTML|website=[http://polutona.ru www.polutona.ru]|publisher=Паўтоны|date=15.1.2019|accessdate=4.7.2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Lomakin&quot;&gt;{{cite web |author={{nobr|Ламакін В}}|url=https://syg.ma/@rydkin/v-ramkakh-fotokollazhi|title=Водгук пра фотакалажы «У рамках»|lang=ru|format=HTML|website=[https://syg.ma www.syg.ma]|publisher=Sygma|date=30.1.2019|accessdate=4.7.2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Daimi&quot;&gt;{{cite web |author={{nobr|Даімі Т}}|url=https://syg.ma/@rydkin/v-ramkakh-fotokollazhi|title=Водгук пра фотакалажы «У рамках»|lang=ru|format=HTML|website=[https://syg.ma www.syg.ma]|publisher=Sygma|date=30.1.2019|accessdate=4.7.2019}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Cicioni&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Cicioni L}}|url=https://euroindiemusic.info/2024/06/22/music-for-your-ears-review-pocket-by-yuri-rydkin/|title=Music for your ears. Review Pocket by Yuri Rydkin|lang=ru|format=HTML|website=[https://euroindiemusic.info www.euroindiemusic.info]|publisher=European Indie Music Network|date=22.6.2024|accessdate=30.8.2024|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Cicioni2&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Cicioni L}}|url=https://euroindiemusic.info/2024/12/24/music-for-your-ears-galatee-by-yuri-rydkin/|title=Music for your ears. Review Galatée by Yuri Rydkin|lang=ru|format=HTML|website=[https://euroindiemusic.info www.euroindiemusic.info]|publisher=European Indie Music Network|date=24.12.2024|accessdate=2.1.2025|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Cicioni3&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Cicioni L}}|url=https://euroindiemusic.info/2025/07/26/music-for-your-ears-discover-the-review-of-gems-by-yuri-rydkin/|title=Music for your ears. Review Gems by Yuri Rydkin|lang=ru|format=HTML|website=[https://euroindiemusic.info www.euroindiemusic.info]|publisher=European Indie Music Network|date=26.7.2025|accessdate=19.5.2026|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Green&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Green M}}|url=https://beachhousemag.co/yuri-rydkin-galatee/|title=Yuri Rydkin – “Galatée”|lang=ru|format=HTML|website=[https://beachhousemag.co www.beachhousemag.co]|publisher=Beach House|date=17.11.2024|accessdate=2.1.2025|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Extravafrench&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Extravafrench}}|url=https://extravafrench.com/2024/11/13/yuri-rydkin-plonge-dans-galatee-un-voyage-au-coeur-de-la-solitude-cosmique-et-de-la-creation/|title=Yuri Rydkin plonge dans «Galatée» : Un Voyage au Cœur de la Solitude Cosmique et de la Création|lang=ru|format=HTML|website=[https://extravafrench.com www.extravafrench.com]|publisher=Extravafrench|date=13.11.2024|accessdate=2.1.2025|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Analyze my lyrics&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Analyze my lyrics}}|url=https://www.analyzemylyrics.com/yuri-rydkin/|title=Yuri Rydkin. Galatée|lang=ru|format=HTML|website=[https://www.analyzemylyrics.com www.analyzemylyrics.com]|publisher=Analyze my lyrics|date=2024|accessdate=2.1.2025|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Analyze my lyrics2&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Analyze my lyrics}}|url=https://www.analyzemylyrics.com/yuri-rydkin-2/|title=Yuri Rydkin Presents Mystical New Single “Galatée”|lang=ru|format=HTML|website=[https://www.analyzemylyrics.com www.analyzemylyrics.com]|publisher=Analyze my lyrics|date=2024|accessdate=2.1.2025|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

}}

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}
{{кал}}
* [https://www.imdb.com/user/ur201563553/legacy/?ref_=up_lg Аўтар] на кінасайце «[[IMDb]]».
* [https://mubi.com/en/users/20325747 Аўтар] на кінасайце «MUBI».
* [https://www.csfd.cz/uzivatel/958154-jurij-rydkin/denicek/ Аўтар] на кінасайце «ČSFD».
* [https://www.filmweb.pl/user/Yuri_Rydkin Аўтар] на кінасайце «Filmweb».
* [https://letterboxd.com/yuri_rydkin/ Аўтар] на кінасайце «Letterboxd».
* [https://www.senscritique.com/film/innocents/critique/326239803 Аўтар] на кінасайце «SensCritique».
* [https://magazines.gorky.media/authors/r/yurij-rydkin.html Аўтар] у літаратурным інтэрнэт-праекце «Часопісная зала».
* [http://www.trans-lit.info/?s=%D1%80%D1%8B%D0%B4%D0%BA%D0%B8%D0%BD Аўтар] у літаратурна-крытычным альманаху «Трансліт».
* [http://www.cirkolimp-tv.ru/?q=%D1%8E%D1%80%D0%B8%D0%B9+%D1%80%D1%8B%D0%B4%D0%BA%D0%B8%D0%BD Аўтар] у весніку сучаснага мастацтва «Цырк „Алімп“».
* [http://topos.ru/autor/yuriy-rydkin Аўтар] у сеткавым часопісе «Топас».
* [https://www.netslova.ru/rydkin/ Аўтар] у інтэрнэт-часопісе «Сеткавая славеснасць».
* [http://polutona.ru/?show=yurij.rydkin Аўтар] на літаратурным партале «Паўтоны».
* [https://syg.ma/@stanislava-moghilieva/androghinnoie-pismo-iulii-podlubnovoi Аўтар] у літаратурным праекце «Ф-пісьмо».
* [https://literratura.org/?do=search&amp;mode=advanced&amp;subaction=search&amp;story=%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B9%20%D0%A0%D1%8B%D0%B4%D0%BA%D0%B8%D0%BD Аўтар] у электронным часопісе «Ліterraтура».
* [https://t.me/s/metajournal?q=%D0%AE%D0%A0%D0%98%D0%99+%D0%A0%D0%AB%D0%94%D0%9A%D0%98%D0%9D+%D0%92%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85+%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8+%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BB+%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D1%82 Аўтар] у сеткавым «Метачасопісе».
* [https://dvoetochie.org/2025/03/09/yury-rydkin/ Аўтар у іўрыцкім часопісе «Двукроп’е»]
* [https://greza.space/author/yurij-rydkin/ Аўтар у медыяпраекце «Мроя»]
* [http://textura.club/category/р/юрий-рыдкин/ Аўтар на міжнародным літаратурным партале «Textura»]
* [https://stenograme.ru/author-articles/?author=%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B9+%D0%A0%D1%8B%D0%B4%D0%BA%D0%B8%D0%BD Аўтар на сайце «Stenograme»]
* [http://syg.ma/@rydkin/ Аўтар на арт-платформе «Sygma»]
* [https://postnonfiction.org/correspondence/rydkin/ Аўтар на сайце «Post(non)fiction»]
* [https://discours.io/yurii-rydkin Аўтар у незалежным мастацка-аналітычным часопісе «Дыскурс»]
* [http://www.kastopravda.ru/proza/rydkin/ Аўтар на сайце «Кастапраўда»]
* [http://articulationproject.net/юрий-рыдкин Аўтар у літаратурна-мастацкім альманаху «Артыкуляцыя»]
* [http://www.promegalit.ru/belarus/personals/3783_rydkin_yurij.html Аўтар на Еўразійскім партале «Мегаліт»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211026124606/https://promegalit.ru/belarus/personals/3783_rydkin_yurij.html|date=26 кастрычніка 2021}}
{{канец кал}}

{{DEFAULTSORT:Рыдкін Юрый Анатольевіч}}
[[Катэгорыя:Паэты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Празаікі]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]]
[[Катэгорыя:Рускамоўныя паэты]]
[[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі]]
[[Катэгорыя:Паэты XXI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі XXI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі XXI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі з рускай мовы]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]]
[[Катэгорыя:Мастакі XXI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Фотамастакі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Мастакі-самазабойцы]]</text>
      <sha1>gh5tbgt9biuf3vgnr1fqub2b1i3rm18</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181176</id>
      <parentid>5181174</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T14:52:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Купалінка</username>
        <id>66113</id>
      </contributor>
      <origin>5181176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54404" sha1="2iyqghbahxxsztqjotu2olle0h6e55b" xml:space="preserve">{{Пісьменнік
|Фота = Y. A. Rydkin. Near the curtain.jpg                                                                                                                     }}
'''Юрый Анатольевіч Ры́дкін''' (нар. {{ДН|8|4|1979}}, [[Гомель]], {{abbr|Беларуская ССР|Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|2}}) — [[паэт]], [[празаік]], [[калаж]]ыст, [[даследчык]] [[Бот-паэзія|бот-паэзіі]] (жанру «размоў з [[робат|ботамі]]»), [[спявак]].

== Біяграфія ==
У 1986—1996 гадах навучаўся ў агульнаадукацыйнай школе № 3 Гомеля.

У 1996—2004 гадах вучыўся на беларускім аддзяленні філалагічнага факультэта [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Францыска Скарыны]].

6 кастрычніка 1998 года здзейсніў спробу [[самагубства]], скокнуў з чыгуначнага мосту ў Гомелі, траўмаваў [[пазваночнік]]а і страціў магчымасць хадзіць&lt;ref&gt;[https://syg.ma/@inna-bievz/podborka-fb-postov-iu-a-rydkina Падборка fb-пастоў Ю. А. Рыдкіна. Антыюбілей: 20 гадоў з моманту маёй гібелі 06. 10. 2018]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://takiedela.ru/2020/01/seks-lozh-i-kolyaska/ Інтэрв’ю] выдавецтву «Такія справы» 29.01.2020.&lt;/ref&gt;. Пазней траўмагаварэнне стане асаблівасцю творчасці Рыдкіна&lt;ref name=&quot;Podlubnova&quot;/&gt;.

== Творчасць ==
Аўтар&lt;ref name=&quot;Konakov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Famitskij&quot;/&gt;&lt;ref&gt;''Рыдкін Ю. А.'' [http://www.cirkolimp-tv.ru/articles/887/vyiti-iz-stroya-sladkii-drugoi-ili-poeticheskii-botogolizm Выйсці са строю: «Салодкі» іншы, альбо Паэтычны ботагалізм] 2019 // Цырк «Алімп».&lt;/ref&gt; [[Гіперспасылачная паэзія|гіперспасылачнай паэзіі]], канцэпцыю, спецыфіку і метад стварэння якой адлюстраваў у маніфесце&lt;ref&gt;''Рыдкін Ю. А.'' [http://syg.ma/@rydkin/manifiest-gipierssylochnoi-poezii Маніфест гіперспасылачнай паэзіі] 2016.&lt;/ref&gt;. Па меркаванню {{нп5|Яўгена Сямёнаўна Рыц|Яўгены Рыц|ru|Риц, Евгения Семёновна}}, яна прадстаўляе сабой корпус эксперыментальных [[мультымедыя|мультымедыйных]] твораў, дзе невідавочныя і асацыятыўныя выявы схаваны за клікабельным тэкстам. Гэты праект літаратурны крытык называе [[віртуальная рэальнасць|віртуальным]] помнікам няздзейсненай віртуальнай рэальнасці і пакаленню позніх 1990-х і ранніх 2000-х, выгадаванаму на ідэі інтэртэксту&lt;ref name=&quot;Rits&quot;/&gt;. [[Кандыдат філалагічных навук]] [[Кацярына Аляксееўна Абросімава|Кацярына Абросімава]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20200217032332/http://www.philfak.ru/492 Абросімава Кацярына Аляксееўна] // Омскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ф. М. Дастаеўскага.&lt;/ref&gt; адзначае, што «ў [[гіпертэкст]]авай паэзіі Ю. Рыдкіна прадстаўлены спасылкі на разнастайныя медыя: тэксты, фільмы і выявы розных эпох і стыляў, звязаныя з вершамі аўтара на ўзроўні асацыяцый, падтэксту»&lt;ref name=&quot;Abrosimova&quot;/&gt;; гэтыя вершы «цалкам ахоплены [[HTML|гіпертэкставай разметкай]] і кожны вершаблок звязаны з пэўным медыя, што стварае спецыфічную структуру»&lt;ref name=&quot;Abrosimova K&quot;/&gt;; «аўтарскі тэкст і інтэрнэт-рэсурсы &lt;…&gt; становяцца, па сутнасці, раўнапраўнымі ўдзельнікамі паэтычнай камунікацыі»&lt;ref name=&quot;Абросімава/Куламіхіна&quot;/&gt;. У [[англійская мова|англамоўным]] даследаванні Абросімава сумесна з [[Ірына Валянцінаўна Куламіхіна|Ірынай Куламіхінай]]&lt;ref&gt;[https://www.omgau.ru/o-universitete/prepodavateli/?ELEMENT_ID=8467 Куламіхіна Ірына Валянцінаўна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211103005706/https://www.omgau.ru/o-universitete/prepodavateli/?ELEMENT_ID=8467|date=3 лістапада 2021}} // Омскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. А. Сталыпіна.&lt;/ref&gt; разбіраюць гіпертэкставыя творы Рыдкіна і ўгледжваюць у іх [[эстэтыка|эстэтычныя]] паказчыкі, якія стасуюцца з «нулявой ступенню пісьма» — мовай, свабоднай ад [[знак]]аў [[ідэалогія|ідэалогіі]]&lt;ref name=&quot;Abrosimova/Kulamikhina&quot;/&gt;. У [[Чэхія|чэшскім]] даследаванні, прысвечаным медыяпаэзіі і біякібермастацтву, [[доктар навук]] [[:cz:Pedagogická fakulta Univerzity Hradec Králové#Součásti fakulty|Jana Kostincová]]&lt;ref&gt;[https://www.uhk.cz/cs/osoba/3180/jana-kostincova Jana Kostincová] // Універсітэт Градзец-Кралавэ.&lt;/ref&gt; піша, што Юрый Рыдкін стварае мульцімадальную паэзію, выкарыстоўваючы [[штучны інтэлект]] і развіваючы інтэртэкставую гульню&lt;ref name=&quot;Kostincová&quot;/&gt;. Паэт [[Антон Ачыроў]]&lt;ref&gt;[http://www.litkarta.ru/russia/moscow/persons/ochirov-a/ Антон Ачыроў] // Новая карта рускай літаратуры.&lt;/ref&gt; называе Юрыя Рыдкіна дзіўным персанажам і вельмі цікавым аўтарам, які даследуе ўплыў новых [[тэхналогія|тэхналогій]] на паэтычны тэкст&lt;ref name=&quot;Ochirov&quot;/&gt;.

[[стансы|Стансавая]] лірыка паэта [[футуралогія|футуралагічнай]] накіраванасці.
 
У рамках «бот-паэзіі»&lt;ref name=&quot;Oborin&quot;/&gt;, як яе абазначыў літаратурны крытык {{нп5|Леў Уладзіміравіч Аборын|Леў Аборын|ru|Оборин, Лев Владимирович}}, Рыдкін правёў шэраг мастацкіх дыялогаў са штучным інтэлектам віртуальнага галасавога памочніка «[[Аліса (галасавы памочнік)|Аліса]]», сеткавага бота «Уільям Шэкспір» і іншых праграм. Сам аўтар называе свае art-размовы з ботамі — ''біякібермастацтвам'' ці ''бот-нон-фікшн''. Яго працы прадстаўляюць сабой скрыншоты, утвораныя ў творчым онлайн-дыялогу з віртуальнымі суразмоўцамі ў рэжыме ўзаемазалежнай непрадказальнасці&lt;ref&gt;''Рыдкін Ю. А.'' [https://magazines.gorky.media/znamia/2021/8/mezhdu-zhivym-i-iskusstvennym.html Паміж жывым і штучным. Зліццё лічбавых тэхналогій з чалавекам, пісьменнікам і літаратурай у перыёдыцы першай паловы 2021 года] // Сцяг.&lt;/ref&gt;.

У [[Facebook]] паэт правёў мастацкі дыялог з [[COVID-19]], скрыншоты гэтых fb-пастоў пад агульнай назвай «COVID-POETRY»&lt;ref&gt;''Рыдкін Ю. А.'' [http://articulationproject.net/6265 COVID-POETRY] 2020.&lt;/ref&gt; былі апублікаваны ў літаратурна-мастацкім альманаху.

Зрабіў шэраг фотакалажаў, якія былі адзначаны ўвагай [[мастак|фотамастака]] {{нп5|Васіль Ламакін (паэт)|Васіля Ламакіна|ru|Василий Ломакин (поэт)}} і [[мастацтвазнаўства|тэарэтыка мастацтва]] {{нп5|Тэймур Даімі|Тэймура Даімі|ru|Даими, Теймур}}. Пры стварэнні эксперыментальных фотапрацаў аўтар выкарыстоўвае праграмы ACDSee, Microsoft Paint і FaceApp.

Аўтар [[літаратурная крытыка|літаратурна-крытычных]] артыкулаў, прысвечаных прозе [[Маргарыта Маратаўна Мекліна|Маргарыты Меклінай]], {{нп5|Уладзімір Зіноўевіч Паперны|Уладзіміра Папернага|ru|Паперный, Владимир Зиновьевич}}, {{нп5|Аляксандр Міхайлавіч Уланаў|Аляксандра Уланава|ru|Уланов, Александр Михайлович}} і {{нп5|Вадзім Генадзевіч Месяц|Вадзіма Месяца|ru|Месяц, Вадим Геннадиевич}}, паэзіі [[Таня Скарынкіна|Тані Скарынкінай]], {{нп5|Марыя Міхайлаўна Сцяпанава|Марыі Сцяпанавай|ru|Степанова, Мария Михайловна}}, {{нп5|Ала Глебаўна Гарбунова|Алы Гарбуновай|ru|Горбунова, Алла Глебовна}}, {{нп5|Ірына Барысаўна Шастакоўская|Ірыны Шастакоўскай|ru|Шостаковская, Ирина Борисовна}}, {{нп5|Ірына Ўладзіміраўна Котава|Ірыны Котавай|ru|Котова, Ирина Владимировна}}, {{нп5|Ліда Юсупава|Ліды Юсупавай|ru|Юсупова, Лида}}, {{нп5|Віктар Андрэевіч Лісін|Віктара Лісіна|ru|Лисин, Виктор Андреевич}} і іншых пісьменнікаў; аўтар водгукаў пра кінастужкі: «[[Патэрсан (фільм)|Патэрсан]]», «{{нп5|Зламаныя кветкі||en|Broken Flowers}}», «{{нп5|За аблокамі||it|Al di là delle nuvole}}», «[[Вялікая прыгажосць]]», «{{нп5|Рэканструкцыя (фільм)|Рэканструкцыя|en|Reconstruction (2003 film)}}», «[[Найгоршы чалавек у свеце]]», «[[Рыцар кубкаў (фільм)|Рыцар кубкаў]]», «[[Кароткі фільм пра каханне]]» і пра іншыя фільмы.

Пераклаў на беларускую мову апавяданне {{нп5|Данііл Іванавіч Хармс|Данііла Хармса|ru|Хармс, Даниил Иванович}} «Перашкода»&lt;ref&gt;''Хармс Д. І.'' [http://textura.club/perashkoda/ Перашкода / Пераклад Юрыя Рыдкіна] 2020.&lt;/ref&gt; і апавяданне [[Эдуард Лімонаў|Эдуарда Лімонава]] «Карабель пад чырвоным сцягам»&lt;ref&gt;''[[Эдуард Лімонаў|Лімонаў Э. В.]]'' [http://textura.club/perashkoda/ Карабель пад чырвоным сцягам / Пераклад Юрыя Рыдкіна] 2020.&lt;/ref&gt;, а таксама главу «{{нп5|Ultima Thule (глава)|Ultima Thule|ru|Solus Rex}}»&lt;ref&gt;''[[Уладзімір Уладзіміравіч Набокаў|Набокаў У. У.]]'' [http://textura.club/ultima-thule/ Ultima Thule / Пераклад Юрыя Рыдкіна] 2020.&lt;/ref&gt; з апошняга і незавершанага рускага рамана [[Уладзімір Уладзіміравіч Набокаў|Уладзіміра Набокава]].

Публікаваўся ў друкаваных і сеткавых выданнях: «[[IMDb]]», «{{нп5|MUBI||en|MUBI}}», «{{нп5|ČSFD||cz|Česko-Slovenská filmová databáze}}», «{{нп5|Filmweb||pl|Filmweb}}», «{{нп5|Letterboxd||en|Letterboxd}}», «{{нп5|SensCritique||fr|SensCritique}}», «{{нп5|Трансліт (альманах)|Трансліт|ru|Транслит (альманах)}}», «{{нп5|Новы свет (часопіс)|Новы свет|ru|Новый мир (журнал)}}», «{{нп5|Сцяг (часопіс)|Сцяг|ru|Знамя (журнал)}}», «{{нп5|Волга (часопіс)|Волга|ru|Волга (журнал)}}», «{{нп5|Цырк ”Алімп”||ru|Цирк «Олимп»}}», «{{нп5|Топас (сеткавы часопіс)|Топас|ru|Топос (сетевой журнал)}}», «{{нп5|Сеткавая славеснасць||ru|Сетевая словесность}}», «{{нп5|Homo Legens (часопіс)|Homo Legens|ru|Homo Legens (журнал)}}», «{{нп5|Паўтоны||ru|Полутона}}», «{{нп5|Ф-пісьмо||ru|Ф-письмо}}», «{{нп5|Ліterraтура||ru|Лиterraтура}}», «{{нп5|Метачасопіс||ru|Метажурнал}}», «{{нп5|Дактыль (часопіс)|Дактыль|ru|Дактиль (журнал)}}», «Textura», «Stenograme», «Sygma», «Post(non)fiction», «Дыскурс», «Кастапраўда», «Артыкуляцыя», «Новая рэальнасць», «Наша філасофія», «Постмадэрн», на сайце выдавецтва «{{нп5|Новы літаратурны агляд (выдавецтва)|Новы літаратурны агляд|ru|Новое литературное обозрение (издательство)}}»&lt;ref&gt;[https://nlobooks.ru/review/7981/ Рэпублікацыя]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://nlobooks.ru/review/8113/ Рэпублікацыя]&lt;/ref&gt;.

Працы паэта экспаніраваліся на выставе «Паэзія любымі сродкамі», якая была прысвечана новым readymade-тэхналогіям у паэзіі, створанай пры дапамозе інтэрнэт-пошукавікоў, разнастайных аб’ектаў, газетных артыкулаў і іншага&lt;ref&gt;[http://artuzel.com/content/25-dekabrya-galereya-viktoriya-podvela-itogi-svoey-ezhegodnoy-premii-v-oblasti-samarskogo 25 снежня галерэя «Вікторыя» падвяла вынікі сваёй штогадовай прэміі ў вобласці самарскага сучаснага мастацтва] 2020 // ART Вузел.&lt;/ref&gt;. Фотаработы аўтара прадстаўлены ў віртуальных галерэях разнастайных медыяпраектаў&lt;ref&gt;''Рыдкін Ю. А.'' [http://www.trans-lit.info/otdelpoezii/rydkin-desubjectification Дэсуб’ектывацыя] 2022 // Трансліт.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Рыдкін Ю. А.'' [https://polutona.ru/?show=1111184813 Онейроіды плоці] 2022 // Паўтоны.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Рыдкін Ю. А.'' [https://greza.space/3474-2/ Лічбавыя мроі] 2021.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Рыдкін Ю. А.'' [http://articulationproject.net/10247 Кранутыя суб’екты] 2021.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Рыдкін Ю. А.'' [https://discours.io/expo/image/photography/prizhivanie-inorodnogo#1 Прыжыванне іншароднага] 2019.&lt;/ref&gt;.

Юрыя Рыдкіна шырока цытуюць сучаснікі&lt;ref&gt;''Зейферт А. І.'' [https://www.rsuh.ru/upload/main/sf/RGGU_2019_PRINT.pdf Інтэлігентнасць як добразычлівасць (вопыт інтэрпрэтацыі сэнсу)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220308082534/https://www.rsuh.ru/upload/main/sf/RGGU_2019_PRINT.pdf|date=8 сакавіка 2022}} Серыя «Інтэлігенцыя і сучаснасць», выпуск XX, Масква, 2019, с. 65-66 // Расійскі дзяржаўны гуманітарны ўніверсітэт.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Хрушчова Н. А.'' Метамадэрн у музыцы і вакол яе. М.: Рыпол-класік, 2020, с. 90, 108, 110, 150, 158, 159, 166, 170 {{ISBN|978-5-386-13540-9}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Аборын Л. У.'' [https://gorky.media/context/stig-larsson-prav-vo-vsem/ Дайджэст самага галоўнага ў кніжным інтэрнэце] 2020 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200701040154/https://gorky.media/context/stig-larsson-prav-vo-vsem/|date=1 ліпеня 2020}} // Горкі.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Давыдаў Д. М.'' [http://literratura.org/arc/3245-literratura-136.html Літаратурны агляд] 2019 // Ліterraтура.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Крычэўскі П. З.'' [http://articulationproject.net/7187 Уцёкі з жывых тканін мовы] 2020.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Чэмбержы Д. А.'' [http://www.mari.kiev.ua/sites/default/files/inline-files/Diser_D_A_Chembergi.pdf Інсталяцыя як візуальна-камунікатыўная практыка стварэння сучаснай мастацкай прасторы (с. 183 — Рыдкін Ю. МЕТАmodernism: пераклічкі ўнутраныя і знешнія)] 2020 // Нацыянальная акадэмія мастацтваў Украіны.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Бонч-Асмалоўская Т. Б.'' [https://articulationproject.net/16598 Кніга мёртвых андроідаў] 2023 // Артыкуляцыя.&lt;/ref&gt;.

У 2024 годзе пачаў спяваць на [[англійская мова|англійскай мове]]&lt;ref&gt;''Rydkin Y.'' [https://web.archive.org/web/20240825174102/https://www-iheart-com.translate.goog/artist/yuri-rydkin-42577944/?_x_tr_sl=en&amp;_x_tr_tl=ru&amp;_x_tr_hl=ru&amp;_x_tr_pto=sc Top Songs] 2024 // iHeartRadio.&lt;/ref&gt;. Як спявак зарэгістраваны ў [[Эстонія|Эстоніі]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20240813140840/https://yurirydkin.hearnow.com/ Yuri Rydkin. Get the music: Spotify, Apple Music, iTunes, Amazon, Pandora, Deezer, YouTube] 2024 // CD Baby.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Extravafrench&quot;/&gt;. Шматразова трапляў у [[хіт-парад|чарты]] Euro Indie Music&lt;ref&gt;[https://meiweb.it/indie-music-like/nuova-euro-indie-music-chart-questa-settimana-al-primo-posto-della-classifica-troviamo-anima-nera/ Euro Indie Music Chart. Week 29, 2024] // MEI MAGAZINE.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://meiweb.it/indie-music-like/nuova-euro-indie-music-chart-al-primo-posto-della-classifica-troviamo-anima-nera/ Euro Indie Music Chart. Week 28, 2024] // MEI MAGAZINE.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://meiweb.it/?s=yuri+rydkin Euro Indie Music Chart. Results for «yuri rydkin»] 2024 // MEI MAGAZINE.&lt;/ref&gt; і радыёшоу&lt;ref&gt;[https://euroindiemusic.info/?s=formula+indie+schedule+yuri+rydkin Formula indie schedule. Results for «yuri rydkin»] 2024 // European Indie Music Network.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://euroindiemusic.info/2024/05/18/formula-urban-25/ Formula Urban 25, 2024] // European Indie Music Network.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20240828064800/https://podcasts.apple.com/us/podcast/formula-indie-3-8-2024/id1486356874?i=1000664196163 Formula Indie 3.8.2024] // Apple Podcasts.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://formula-urban.captivate.fm/episode/formula-urban-21 Formula Urban 21, 2024] // European Indie Music Network.&lt;/ref&gt; з трансляцыямі ў [[ЗША]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Францыя|Францыі]], [[Германія|Германіі]], [[Японія|Японіі]], [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Канада|Канадзе]], [[Ірландыя|Ірландыі]], [[Іспанія|Іспаніі]], [[Італія|Італіі]], [[Нідэрланды|Нідэрландах]], [[Партугалія|Партугаліі]], [[Грэцыя|Грэцыі]], [[Харватыя|Харватыі]], [[Польшча|Польшчы]], [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]], на [[Мальта|Мальце]] і ў іншых краінах.

== Ацэнкі крытыкаў ==
Літаратурны крытык {{нп5|Аляксей Андрэевіч Канакоў|Аляксей Канакоў|ru|Конаков, Алексей Андреевич}} называе Юрыя Рыдкіна стваральнікам [[Кіберзаумь|кіберзаумі]]&lt;ref&gt;''Рыдкін Ю. А.'' [https://polutona.ru/?show=1020180726 Кіберзаумь] (біякібермастацтва) 2018 // Паўтоны.&lt;/ref&gt;, параўноўвае штодзённасць яго [[Facebook|fb]]-публікацый з творчай плоднасцю паэта і мастака {{нп5|Зміцер Аляксандравіч Прыгаў|Зміцера Прыгава|ru|Пригов, Дмитрий Александрович}}. Пры даследаванні працаў Рыдкіна крытык абапіраецца на тэорыю [[лінгвіст]]а і [[семіётыка]] {{нп5|Юрый Сяргеевіч Сцяпанаў|Юрыя Сцяпанава|ru|Степанов, Юрий Сергеевич}} пра [[прастора|трохмернасць]] прасторы мовы і бачыць у art-дыялогах Рыдкіна з ботамі прагматыку аўтарскага жэсту, падрабязна аналізуе яго паэтычны бот-цыкл «1968-2018»&lt;ref&gt;''Рыдкін Ю. А.'' [https://polutona.ru/?show=0829114346 «1968-2018»] (біякібермастацтва) I частка, 2018 // Паўтоны.&lt;/ref&gt;, прысвечаны пяцідзесяцігоддзю [[Францыя#Пятая рэспубліка|майскіх падзей 1968 года ў Францыі]]. Рэцэнзент лічыць заўсёдны правал камунікацыі падставай для паэтычнага вымярэння Юрыя Рыдкіна, а праблематыку яго твораў — атрыманай у спадчыну ад п’ес [[Антон Паўлавіч Чэхаў|А. П. Чэхава]] і вершаў [[Леў Сямёнавіч Рубінштэйн|Льва Рубінштэйна]]. На думку літаратуразнаўцы, праект Рыдкіна эстэтычна пераклікаецца з «генератыўнай паэтыкай» {{нп5|Павел Мікалаевіч Жагун|Жагуна|ru|Жагун, Павел Николаевич}} і «Дорай Вей» {{нп5|Павел Арсеневіч Арсенеў|Арсенева|ru|Арсеньев, Павел Арсеньевич}}. Канакоў бачыць у творчасці Рыдкіна [[біхевіярызм|біхевіярысцкае]] даследаванне, аб’ектам якога стала ўся сучасная руская паэзія, а сам аўтар свядома ператварыўся ў бота рускай літаратуры дзеля дэманстрацыі ўсёй глыбіні адчужэння, якое ахапіла сучасных людзей. Крытык адзначае, што, нягледзячы на праграмныя заявы Рыдкіна аб неабходнасці эмансіпацыі машыннага, аб зліцці [[біялогія|біялагічнага]] і [[кібернетыка|кібернетычнага]], у яго тэкстах адчуваецца нешта вельмі чалавечае&lt;ref name=&quot;Konakov&quot;/&gt;.

Літаратурны крытык {{нп5|Марыя Юр’еўна Маліноўская|Марыя Маліноўская|ru|Малиновская, Мария Юрьевна}} даследуе вершы Ю. Рыдкіна і звяртае ўвагу на тое, як паэт асэнсоўвае траўмагаварэнне праз антыжыццё ў віртуальнай рэальнасці з [[лічбавае праграмнае кіраванне|лічбавымі]] чалавекападобнымі сутнасцямі. Рэцэнзент бачыць у гэтым асэнсаванні адсутнасць Іншага і зрашчэнне суб’екта з гэтай адсутнасцю. У рыдкінскай паэзіі традыцыйныя катэгорыі «Я» і «Ты» расшчэплены і не маюць ні адпраўшчыка, ні адрасата, што можа быць зразумета і як смерць, і як бессмяротнасць. Тэма смерці бачна і ў [[кампазіцыя (літаратуразнаўства)|кампазіцыі]] тэксту, дзе яго фрагменты нібыта знішчаюць адзін другога і размешчаны не па леваму краю пачатка, а па праваму краю канца старонкі. Жыццё чалавека-бота ў паэзіі Рыдкіна быццам праходзіць праз мытарствы, недаступныя ўспрыманню жывых, і мову з гэтай пазіцыі літаратуразнаўца лічыць унікальнай&lt;ref name=&quot;Malinovskaja&quot;/&gt;.

Паэт, літаратурны рэдактар {{нп5|Андрэй Алегавіч Фаміцкі|Андрэй Фаміцкі|ru|Фамицкий, Андрей Олегович}} аналізуе [[паэма|паэму]] «Софт» як тэкст, напісаны стансавымі строфамі, дзе аўтар прыдумляе электронныя неалагізмы тэхнагеннай эры і ўспрымае знаходжанне [[лірычны герой|лірычнага героя]] (што стаў часткай [[машынны код|праграмнага кода]]) у [[камп’ютарная сетка|кампутарным]] свеце як зацьменне, як смерць. Крытык лічыць канфліктнае развіццё паэмы нестандартным, а кожную [[страфа|страфу]] ў ёй разглядае як самастойны твор пры адзінай інтанацыйнай і тэматычнай аснове яе частак. Рэцэнзент бачыць у паэме спасылкі да тэксту «Бой пры Мадабалхане» {{нп5|Фёдар Мікалаевіч Свароўскі|Фёдара Свароўскага|ru|Сваровский, Фёдор Николаевич}} і да кінафільму «{{нп5|Анон (фільм)|Анон|ru|Анон (фильм)}}» {{нп5|Эндру Нікол|Эндру Нікола|ru|Эндрю Никкол}}. Крытык мяркуе, што сёння Рыдкін піша так, як людзі будуць размаўляць заўтра&lt;ref name=&quot;Famitskij&quot;/&gt;.

У 2019 годзе на старонках часопіса «Сцяг» адбылася дыскусія, прысвечаная новаму літаратурнаму пакаленню. Літаратурны крытык {{нп5|Уладзімір Уладзіміравіч Каркуноў|Уладзімір Каркуноў|ru|Коркунов, Владимир Владимирович}} аднёс Юрыя Рыдкіна да пакалення, якое нешта змяняе ў літаратуры, і адзначыў, што размовы з ботамі становяцца асновай [[паэтыка|паэтыкі]] Юрыя Рыдкіна. Літаратуразнаўца бачыць у гэтым спалучэнне паэзіі і матэматыкі, [[алгарытм]]ічны шок ад сутыкнення жывога і запраграміраванага, спробу зрабіць паведамленне не просталінейным&lt;ref name=&quot;Korkynov&quot;/&gt;.

На думку літаратурнага крытыка і літаратуразнаўцы {{нп5|Юлія Сяргееўна Падлубнава|Юліі Падлубнавай|ru|Подлубнова, Юлия Сергеевна}}, у кіберпаэме «Ботие» прысутнічае спалучэнне і спантаннае чаргаванне розных фрагментаў мовы, што ператварае выказванне аўтара ў дынамічную і драматычную з’яву як складаны і незавяршальны працэс віртуалізацыі быцця і цялеснасці ў пункце перакрыжавання дыскурсаў, у пагранічнасці&lt;ref name=&quot;Podlubnova2&quot; /&gt;. Крытык адзначае, што Рыдкін як медыямастак сумяшчае пасродкам сучасных тэхналогій сваю фотавыяву з разнастайнымі суб’ектамі, прадметнымі канфігурацыямі і візуальнымі цытатамі, лёгка змяняючы пол, узрост і параметры цела, раздвойваючыся, растройваючыся і разувасабляючыся, пранікаючы туды, куды фізічна трапіць немагчыма. Літаратуразнаўца ўгледжвае ў вершы «Вверх тормашками стул рогат» дасылкі да паэтыцы метарэалізму&lt;ref name=&quot;Podlubnova3&quot;/&gt;.

Літаратурный крытык {{нп5|Таццяна Барысаўна Бонч-Асмалоўская|Таццяна Бонч-Асмалоўская|ru|Бонч-Осмоловская, Татьяна Борисовна}}, аналізуючы «Размову з ботам», параўноўвае праграму-суразмоўцу паэта — з віртуальнай Галатэяй і бачыць у яе непрадказальных і смелых выказваннях прыкметы [[фемінізм]]у, які з цягам часу павінен стаць віртуальным падмуркам для эмансіпацыі ўжо рэальных жанчын&lt;ref name=&quot;Bonch&quot;/&gt;.

Паэтэса і літаратуртрэгер (ад {{lang-de|literaturträger}} — «носьбіт літаратуры», утворана па аналогіі з {{lang-de|kulturträger}} — «носьбіт культуры») {{нп5|Галіна Георгіеўна Рымбу|Галіна Рымбу|ru|Рымбу, Галина Георгиевна}} лічыць «Размову з ботам» асабліва цікавай і адносіць яе да тэхнікі found poetry&lt;ref name=&quot;Rymbu&quot;/&gt;.

Літаратуразнаўца, [[прафесар]] {{нп5|Алена Іванаўна Зейферт|Алена Зейферт|ru|Зейферт, Елена Ивановна}} ацэньвае аповесць «Рэпрэсаваны стук» як раман-п’есу, у якой празаік шырока і глыбока прадэманстраваў сінхронныя перакрыжаванні розных вымярэнняў рэальнасці. Крытык лічыць гэтае пісьмо эксклюзіўным, дзе тое ці іншае слова прадстаўляе сабой міні-тэатр&lt;ref name=&quot;Zeifert&quot;/&gt;.

Паэт і мастак {{нп5|Васіль Ламакін||ru|Василий Ломакин (поэт)}} у аналізе фотакалажаў Ю. Рыдкіна зыходзіць з філасофскай працы [[Мішэль Фуко|Мішэля Фуко]] «{{нп5|Словы і рэчы||fr|Les Mots et les Choses}}» і ацэньвае дадзеныя калажы на падставе спецыфікі чалавека [[Адраджэнне|Адраджэння]] і чатырох тыпаў падабенства рэчаў свету: спадарожнічання (замыкання на самім сабе), эмуляцыі (падваення), аналогіі (адлюстравання) і сімпатыі (счаплення з самім сабой)&lt;ref name=&quot;Lomakin&quot;/&gt;.

Мастак і тэарэтык мастацтва {{нп5|Тэймур Даімі||ru|Даими, Теймур}} мяркуе, што фотакалажы Ю. Рыдкіна знаходзяцца па-за межамі любога экспертнага фармату і праводзіць аналогію з калажамі [[Сяргей Іосіфавіч Параджанаў|Сяргея Параджанава]]. Даімі лічыць працы Рыдкіна лагічным вынікам яго эксперыментальных твораў у вобласці літаратуры, калі аўтар перайшоў ад [[слова|вербальнага]] выказвання да [[выяўленчае мастацтва|візуальнага]]. Чорны фон фотакалажаў Рыдкіна для Даімі з’яўляецца прыкметай [[метафізіка|метафізічнага]] неспакою ў духу [[Караваджа]]. Мастацтвазнаўца бачыць у іх [[эклектыка|эклектычны]] прыём, ніяк не звязаны з [[постмадэрнізм]]ам&lt;ref name=&quot;Daimi&quot;/&gt;.

Музычны аглядальнік EIMN Lucy Cicioni адзначае пераход Рыдкіна ад паэзіі і выяўленчага мастацтва да музыкі, дзе ён надае асаблівую ўвагу псіхадэлічнаму [[рэп]]у і [[хіп-хоп]]у. На думку крытыка, кампазіцыя «Pocket» — гэта не проста песня, а інавацыйнае мастацкае выказванне, якое ілюструе эвалюцыю мастака, што падняў свой унікальны вопыт і самавыяўленне на новую вышыню ў музычным свеце&lt;ref name=&quot;Cicioni&quot; /&gt;. Песню «Galatée» Cicioni лічыць наватарскай у інструментальным плане і характарызуе бачанне Рыдкіна як філасофскае і паэтычнае&lt;ref name=&quot;Cicioni2&quot;/&gt;. Песня «Gems», на яе думку, гэта маніфест творчай [[свабода|свабоды]] па-за межамі жанраў&lt;ref name=&quot;Cicioni3&quot;/&gt;.

Музычны аглядальнік «Beach House» Maddie Green адносіць кампазіцыю «Galatée» да жанру псіхадэлічнага рэпу і адзначае ў ёй трансавае даследаванне глыбокіх рэфлексіўных тэм&lt;ref name=&quot;Green&quot;/&gt;.

Французскі «Extravafrench» называе «Galatée» музычнай [[медытацыя]]й і падкрэслівае, што Рыдкін вывучае ўзаемадзеянне [[выяўленчае мастацтва|выяўленчага мастацтва]], паэзіі і музыкі, раскрывае [[экзістэнцыя]]льныя пытанні творчай ізаляцыі&lt;ref name=&quot;Extravafrench&quot;/&gt;.

Англамоўны сайт музычнай аналітыкі «Analyze my lyrics» бачыць у песне «Galatée» [[сюррэалізм|сюррэалістычнасць]] і глыбокае пачуццё асабістай барацьбы аўтара&lt;ref name=&quot;Analyze my lyrics&quot;/&gt;, паэтычны погляд мастака, які жадае адчуць сябе цэласным&lt;ref name=&quot;Analyze my lyrics2&quot;/&gt;.

== Прызнанне ==
Публікацыя Юрыя Рыдкіна «Паміж жывым і штучным. Зліццё лічбавых тэхналогій з чалавекам, пісьменнікам і літаратурай» прызнана прафесіяналамі «{{нп5|Часопісная зала|Часопіснай залы|ru|Журнальный зал}}» лепшай у жніўні 2021 года&lt;ref&gt;[https://magazines.gorky.media/library/rejting-zhurnalnogo-zala-za-avgust-2021.html Рэйтынг Часопіснай залы ў жніўні 2021. Выбар прафесіяналаў] // Часопісная зала.&lt;/ref&gt;. У 2024 годзе, паводле рэйтынгу European Indie Music Network, Рыдкін увайшоў у [[Інды-рок|Top Indie Music]] з песняй «Pocket»&lt;ref&gt;[https://euroindiemusic.info/jsprt_achv_season/topsound-2024/?action=calendar Top Indie Music, 21.24] // European Indie Music Network.&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;Podlubnova&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Падлубнава Ю. С}}|url=https://elibrary.ru/item.asp?id=47470430|title=Практыкі траўмагаварэння ў сучаснай рускамоўнай паэзіі (438-453 с.)|lang=ru |format=HTML|website=[http://elibrary.ru www.elibrary.ru]|publisher=[[Смаленскі дзяржаўны ўніверсітэт]] / eLibrary.Ru|date=2020|accessdate=20.5.2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Rits&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Рыц Я. С}}|url=http://polutona.ru/?show=1007193430|title=Водгук пра паэтычную падборку «Гіперспасылачны clickуша»|lang=ru|format=HTML|website=[http://polutona.ru www.polutona.ru]|publisher=Паўтоны|date=7.10.2017|accessdate=4.7.2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Abrosimova&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Абросімава К. А}}|url=https://cyberleninka.ru/article/n/tipologiya-intermedialnyh-otnosheniy-v-sovremennom-poeticheskom-diskurse-sistematicheskiy-obzor/viewer|title=Тыпалогія інтэрмедыяльных адносін у сучасным паэтычным дыскурсе: сістэматычны агляд // Філалагічныя навукі. Пытанні тэорыі і практыкі. Том 13, вып. 7. с. 122|lang=ru|format=HTML|website=[https://gramota.net www.gramota.net]|publisher=Грамата / КіберЛенінка|date=16.5.2020|accessdate=2.11.2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Abrosimova K&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Абросімава К. А}}|url=https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennaya-gipertekstovaya-poeziya-aspekty-vzaimodeystviya-avtorskogo-teksta-i-internet-media/viewer|title=Сучасная гіпертэкставая паэзія: аспекты ўзаемадзеяння аўтарскага тэксту і інтэрнэт-медыя (№8, с. 15)|lang=ru|format=HTML|website=[https://nauka-dialog.ru www.nauka-dialog.ru]|publisher=Навуковы дыялог / КіберЛенінка|date=2020|accessdate=2.11.2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Абросімава/Куламіхіна&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Абросімава К. А., Куламіхіна І. В}}|url=https://portal.novsu.ru/file/1783075|title=Рэалізацыя гіпертэкставых структур у сучасным паэтычным дыскурсе (234 с.)|lang=ru|format=HTML|website=[https://portal.novsu.ru www.portal.novsu.ru]|publisher=Наўгародскі дзяржаўны ўніверсітэт|date=2020|accessdate=20.5.2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Abrosimova/Kulamikhina&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Abrosimova C. А., Kulamikhina I. V}}|url=https://www.europeanproceedings.com/article/10.15405/epsbs.2021.05.02.66|title=Hyperlink Phenomenon In The Modern Internet Poetry (553 с.)|lang=ru|format=HTML|website=[https://europeanproceedings.com www.europeanproceedings.com]|publisher=European Proceedings|date=2020|accessdate=2.11.2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Kostincová&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Kostincová J}}|url=https://www.researchgate.net/publication/335196843_Media-poezie_i_bio-cyber-art_algoritmus_jako_nastroj_nebo_spoluautor|title=Media-poezie i bio-cyber-art. Algoritmus jako nástroj, nebo (spolu)autor? (13-14 с.)|lang=ru|format=HTML|website=[https://digilib.phil.muni.cz www.digilib.phil.muni.cz]|publisher=[[Масарыкаў універсітэт]] / ResearchGate|date=1.1.2019|accessdate=2.11.2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Ochirov&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Дунчанка Ц., Ачыроў А}}|url=https://www.youtube.com/watch?v=-wwMOXsCdIc|title=Несвабодны мікрафон. Працоўны стол. Пыхценне крэаклаў (таймкод: Юрый Рыдкін)|lang=ru|format=HTML|website=[https://youtube.com www.youtube.com]|publisher=[[YouTube]]|date=8.10.2020|accessdate=21.12.2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Oborin&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Аборын Л. У}}|url=https://gorky.media/context/spojler-dlya-pottera-horoshie-novosti-iz-shvetsii-i-filosofiya-zhenskij-mir/|title=Лепшае ў літаратурным інтэрнэце: 11 самых цікавых спасылак мінулага тыдня|lang=ru|format=HTML|website=[http://gorky.media www.gorky.media]|publisher=Горкі|date=25.11.2018|accessdate=4.7.2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190608112537/https://gorky.media/context/spojler-dlya-pottera-horoshie-novosti-iz-shvetsii-i-filosofiya-zhenskij-mir/|archive-date=8-6-2019}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Konakov&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Канакоў А. А}}|url=https://colta.ru/articles/literature/19784|title=Руская паэзія ў эпоху bot-to-bot-камунікацыі|lang=ru|format=HTML|website=[https://colta.ru www.colta.ru]|publisher=Colta|date=2018|accessdate=4.7.2019|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221208070016/https://www.colta.ru/articles/literature/19784-russkaya-poeziya-v-epohu-bot-to-bot-kommunikatsii|archivedate=8.12.2022}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Malinovskaja&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Маліноўская М. Ю}}|url=https://magazines.gorky.media/volga/2020/1/chelovek-i-smert.html|title=Рэцэнзія на вершы «Сіметрыя смерці»|lang=ru|format=HTML|website=[http://magazines.gorky.media www.magazines.gorky.media]|publisher=Волга №1|date=22.1.2020|accessdate=9.3.2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Famitskij&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Фаміцкі А. А}}|url=https://www.topos.ru/article/literaturnaya-kritika/o-polozhenii-poeta-v-virtualnom-mire|title=Рэцэнзія на паэму «Софт»|lang=ru|format=HTML|website=[http://www.topos.ru www.topos.ru]|publisher=Топас|date=2.12.2019|accessdate=7.2.2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Korkynov&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Каркуноў У. У}}|url=https://magazines.gorky.media/znamia/2019/6/novoe-literaturnoe-pokolenie-sushhestvuet-li-ono.html|title=Дыскусія. Новае літаратурнае пакаленне: ці існуе яно?|lang=ru|format=HTML|website=[http://znamlit.ru www.znamlit.ru]|publisher=Сцяг №6|date=2019|accessdate=4.7.2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Podlubnova2&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Падлубнава Ю. С}}|url=http://www.kastopravda.ru/proza/rydkin/botie.html|title=Водгук пра кіберпаэму «Ботие»|lang=ru|format=HTML|website=[http://kastopravda.ru www.kastopravda.ru]|publisher=Кастапраўда|date=8.3.2019|accessdate=4.7.2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Podlubnova3&quot;&gt;{{cite web |author={{nobr|Падлубнава Ю. С}}|url=https://t.me/s/metajournal?q=%D0%AE%D0%BB%D0%B8%D1%8F+%D0%9F%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0+%D0%BE+%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B8+%D0%A0%D1%8B%D0%B4%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B5|title=Водгук пра творчасць Юрыя Рыдкіна|lang=ru|format=HTML|website=[https://tlgrm.ru/channels/@metajournal www.tlgrm.ru]|publisher=Метачасопіс|date=23.9.2021|accessdate=2.1.2025|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Bonch&quot;&gt;{{cite web |author={{nobr|Бонч-Асмалоўская Т. Б}}|url=http://articulationproject.net/разговор-с-ботом|title=Водгук пра мастацкі дыялог «Размова з ботам»|lang=ru|format=HTML|website=[http://articulationproject.net www.articulationproject.net]|publisher=Артыкуляцыя|date=2019|accessdate=4.7.2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Rymbu&quot;&gt;{{cite web |author={{nobr|Рымбу Г. Г}}|url=https://godliteratury.ru/public-post/poyeziya-v-internete-mart|title=Восем паэтычных інтэрнэт-публікацый сакавіка 2019 года|lang=ru|format=HTML|website=[http://godliteratury.ru www.godliteratury.ru]|publisher=Год літаратуры|date=30.3.2019|accessdate=4.7.2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Zeifert&quot;&gt;{{cite web |author={{nobr|Зейферт А. І}}|url=http://polutona.ru/?show=1125185805|title=Водгук пра аповесць «Рэпрэсаваны стук»|lang=ru|format=HTML|website=[http://polutona.ru www.polutona.ru]|publisher=Паўтоны|date=15.1.2019|accessdate=4.7.2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Lomakin&quot;&gt;{{cite web |author={{nobr|Ламакін В}}|url=https://syg.ma/@rydkin/v-ramkakh-fotokollazhi|title=Водгук пра фотакалажы «У рамках»|lang=ru|format=HTML|website=[https://syg.ma www.syg.ma]|publisher=Sygma|date=30.1.2019|accessdate=4.7.2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Daimi&quot;&gt;{{cite web |author={{nobr|Даімі Т}}|url=https://syg.ma/@rydkin/v-ramkakh-fotokollazhi|title=Водгук пра фотакалажы «У рамках»|lang=ru|format=HTML|website=[https://syg.ma www.syg.ma]|publisher=Sygma|date=30.1.2019|accessdate=4.7.2019}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Cicioni&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Cicioni L}}|url=https://euroindiemusic.info/2024/06/22/music-for-your-ears-review-pocket-by-yuri-rydkin/|title=Music for your ears. Review Pocket by Yuri Rydkin|lang=ru|format=HTML|website=[https://euroindiemusic.info www.euroindiemusic.info]|publisher=European Indie Music Network|date=22.6.2024|accessdate=30.8.2024|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Cicioni2&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Cicioni L}}|url=https://euroindiemusic.info/2024/12/24/music-for-your-ears-galatee-by-yuri-rydkin/|title=Music for your ears. Review Galatée by Yuri Rydkin|lang=ru|format=HTML|website=[https://euroindiemusic.info www.euroindiemusic.info]|publisher=European Indie Music Network|date=24.12.2024|accessdate=2.1.2025|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Cicioni3&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Cicioni L}}|url=https://euroindiemusic.info/2025/07/26/music-for-your-ears-discover-the-review-of-gems-by-yuri-rydkin/|title=Music for your ears. Review Gems by Yuri Rydkin|lang=ru|format=HTML|website=[https://euroindiemusic.info www.euroindiemusic.info]|publisher=European Indie Music Network|date=26.7.2025|accessdate=19.5.2026|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Green&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Green M}}|url=https://beachhousemag.co/yuri-rydkin-galatee/|title=Yuri Rydkin – “Galatée”|lang=ru|format=HTML|website=[https://beachhousemag.co www.beachhousemag.co]|publisher=Beach House|date=17.11.2024|accessdate=2.1.2025|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Extravafrench&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Extravafrench}}|url=https://extravafrench.com/2024/11/13/yuri-rydkin-plonge-dans-galatee-un-voyage-au-coeur-de-la-solitude-cosmique-et-de-la-creation/|title=Yuri Rydkin plonge dans «Galatée» : Un Voyage au Cœur de la Solitude Cosmique et de la Création|lang=ru|format=HTML|website=[https://extravafrench.com www.extravafrench.com]|publisher=Extravafrench|date=13.11.2024|accessdate=2.1.2025|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Analyze my lyrics&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Analyze my lyrics}}|url=https://www.analyzemylyrics.com/yuri-rydkin/|title=Yuri Rydkin. Galatée|lang=ru|format=HTML|website=[https://www.analyzemylyrics.com www.analyzemylyrics.com]|publisher=Analyze my lyrics|date=2024|accessdate=2.1.2025|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Analyze my lyrics2&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Analyze my lyrics}}|url=https://www.analyzemylyrics.com/yuri-rydkin-2/|title=Yuri Rydkin Presents Mystical New Single “Galatée”|lang=ru|format=HTML|website=[https://www.analyzemylyrics.com www.analyzemylyrics.com]|publisher=Analyze my lyrics|date=2024|accessdate=2.1.2025|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

}}

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}
{{кал}}
* [https://www.imdb.com/user/ur201563553/legacy/?ref_=up_lg Аўтар] на кінасайце «[[IMDb]]».
* [https://mubi.com/en/users/20325747 Аўтар] на кінасайце «MUBI».
* [https://www.csfd.cz/uzivatel/958154-jurij-rydkin/denicek/ Аўтар] на кінасайце «ČSFD».
* [https://www.filmweb.pl/user/Yuri_Rydkin Аўтар] на кінасайце «Filmweb».
* [https://letterboxd.com/yuri_rydkin/ Аўтар] на кінасайце «Letterboxd».
* [https://www.senscritique.com/film/innocents/critique/326239803 Аўтар] на кінасайце «SensCritique».
* [https://magazines.gorky.media/authors/r/yurij-rydkin.html Аўтар] у літаратурным інтэрнэт-праекце «Часопісная зала».
* [http://www.trans-lit.info/?s=%D1%80%D1%8B%D0%B4%D0%BA%D0%B8%D0%BD Аўтар] у літаратурна-крытычным альманаху «Трансліт».
* [http://www.cirkolimp-tv.ru/?q=%D1%8E%D1%80%D0%B8%D0%B9+%D1%80%D1%8B%D0%B4%D0%BA%D0%B8%D0%BD Аўтар] у весніку сучаснага мастацтва «Цырк „Алімп“».
* [http://topos.ru/autor/yuriy-rydkin Аўтар] у сеткавым часопісе «Топас».
* [https://www.netslova.ru/rydkin/ Аўтар] у інтэрнэт-часопісе «Сеткавая славеснасць».
* [http://polutona.ru/?show=yurij.rydkin Аўтар] на літаратурным партале «Паўтоны».
* [https://syg.ma/@stanislava-moghilieva/androghinnoie-pismo-iulii-podlubnovoi Аўтар] у літаратурным праекце «Ф-пісьмо».
* [https://literratura.org/?do=search&amp;mode=advanced&amp;subaction=search&amp;story=%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B9%20%D0%A0%D1%8B%D0%B4%D0%BA%D0%B8%D0%BD Аўтар] у электронным часопісе «Ліterraтура».
* [https://t.me/s/metajournal?q=%D0%AE%D0%A0%D0%98%D0%99+%D0%A0%D0%AB%D0%94%D0%9A%D0%98%D0%9D+%D0%92%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85+%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8+%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BB+%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D1%82 Аўтар] у сеткавым «Метачасопісе».
* [https://dvoetochie.org/2025/03/09/yury-rydkin/ Аўтар у іўрыцкім часопісе «Двукроп’е»]
* [https://greza.space/author/yurij-rydkin/ Аўтар у медыяпраекце «Мроя»]
* [http://textura.club/category/р/юрий-рыдкин/ Аўтар на міжнародным літаратурным партале «Textura»]
* [https://stenograme.ru/author-articles/?author=%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B9+%D0%A0%D1%8B%D0%B4%D0%BA%D0%B8%D0%BD Аўтар на сайце «Stenograme»]
* [http://syg.ma/@rydkin/ Аўтар на арт-платформе «Sygma»]
* [https://postnonfiction.org/correspondence/rydkin/ Аўтар на сайце «Post(non)fiction»]
* [https://discours.io/yurii-rydkin Аўтар у незалежным мастацка-аналітычным часопісе «Дыскурс»]
* [http://www.kastopravda.ru/proza/rydkin/ Аўтар на сайце «Кастапраўда»]
* [http://articulationproject.net/юрий-рыдкин Аўтар у літаратурна-мастацкім альманаху «Артыкуляцыя»]
* [http://www.promegalit.ru/belarus/personals/3783_rydkin_yurij.html Аўтар на Еўразійскім партале «Мегаліт»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211026124606/https://promegalit.ru/belarus/personals/3783_rydkin_yurij.html|date=26 кастрычніка 2021}}
{{канец кал}}

{{DEFAULTSORT:Рыдкін Юрый Анатольевіч}}
[[Катэгорыя:Паэты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Празаікі]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]]
[[Катэгорыя:Рускамоўныя паэты]]
[[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі]]
[[Катэгорыя:Паэты XXI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі XXI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі XXI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі з рускай мовы]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]]
[[Катэгорыя:Мастакі XXI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Фотамастакі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Мастакі-самазабойцы]]</text>
      <sha1>2iyqghbahxxsztqjotu2olle0h6e55b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181339</id>
      <parentid>5181176</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T07:19:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5181339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54441" sha1="dwscizz01jcfkwldvse5axb64p7p4z7" xml:space="preserve">{{Пісьменнік
|Фота = Y. A. Rydkin. Near the curtain.jpg                                                                                                                     }}
'''Юрый Анатольевіч Ры́дкін''' (нар. {{ДН|8|4|1979}}, [[Гомель]], {{abbr|Беларуская ССР|Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|2}}) — [[паэт]], [[празаік]], [[калаж]]ыст, [[даследчык]] [[Бот-паэзія|бот-паэзіі]] (жанру «размоў з [[робат|ботамі]]»), [[спявак]].

== Біяграфія ==
У 1986—1996 гадах навучаўся ў агульнаадукацыйнай школе № 3 Гомеля.

У 1996—2004 гадах вучыўся на беларускім аддзяленні філалагічнага факультэта [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Францыска Скарыны]].

6 кастрычніка 1998 года здзейсніў спробу [[самагубства]], скокнуў з чыгуначнага мосту ў Гомелі, траўмаваў [[пазваночнік]]а і страціў магчымасць хадзіць&lt;ref&gt;[https://syg.ma/@inna-bievz/podborka-fb-postov-iu-a-rydkina Падборка fb-пастоў Ю. А. Рыдкіна. Антыюбілей: 20 гадоў з моманту маёй гібелі 06. 10. 2018]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://takiedela.ru/2020/01/seks-lozh-i-kolyaska/ Інтэрв’ю] выдавецтву «Такія справы» 29.01.2020.&lt;/ref&gt;. Пазней траўмагаварэнне стане асаблівасцю творчасці Рыдкіна&lt;ref name=&quot;Podlubnova&quot;/&gt;.

== Творчасць ==
Аўтар&lt;ref name=&quot;Konakov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Famitskij&quot;/&gt;&lt;ref&gt;''Рыдкін Ю. А.'' [http://www.cirkolimp-tv.ru/articles/887/vyiti-iz-stroya-sladkii-drugoi-ili-poeticheskii-botogolizm Выйсці са строю: «Салодкі» іншы, альбо Паэтычны ботагалізм] 2019 // Цырк «Алімп».&lt;/ref&gt; [[Гіперспасылачная паэзія|гіперспасылачнай паэзіі]], канцэпцыю, спецыфіку і метад стварэння якой адлюстраваў у маніфесце&lt;ref&gt;''Рыдкін Ю. А.'' [http://syg.ma/@rydkin/manifiest-gipierssylochnoi-poezii Маніфест гіперспасылачнай паэзіі] 2016.&lt;/ref&gt;. Па меркаванню {{нп5|Яўгена Сямёнаўна Рыц|Яўгены Рыц|ru|Риц, Евгения Семёновна}}, яна прадстаўляе сабой корпус эксперыментальных [[мультымедыя|мультымедыйных]] твораў, дзе невідавочныя і асацыятыўныя выявы схаваны за клікабельным тэкстам. Гэты праект літаратурны крытык называе [[віртуальная рэальнасць|віртуальным]] помнікам няздзейсненай віртуальнай рэальнасці і пакаленню позніх 1990-х і ранніх 2000-х, выгадаванаму на ідэі інтэртэксту&lt;ref name=&quot;Rits&quot;/&gt;. [[Кандыдат філалагічных навук]] [[Кацярына Аляксееўна Абросімава|Кацярына Абросімава]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20200217032332/http://www.philfak.ru/492 Абросімава Кацярына Аляксееўна] // Омскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ф. М. Дастаеўскага.&lt;/ref&gt; адзначае, што «ў [[гіпертэкст]]авай паэзіі Ю. Рыдкіна прадстаўлены спасылкі на разнастайныя медыя: тэксты, фільмы і выявы розных эпох і стыляў, звязаныя з вершамі аўтара на ўзроўні асацыяцый, падтэксту»&lt;ref name=&quot;Abrosimova&quot;/&gt;; гэтыя вершы «цалкам ахоплены [[HTML|гіпертэкставай разметкай]] і кожны вершаблок звязаны з пэўным медыя, што стварае спецыфічную структуру»&lt;ref name=&quot;Abrosimova K&quot;/&gt;; «аўтарскі тэкст і інтэрнэт-рэсурсы &lt;…&gt; становяцца, па сутнасці, раўнапраўнымі ўдзельнікамі паэтычнай камунікацыі»&lt;ref name=&quot;Абросімава/Куламіхіна&quot;/&gt;. У [[англійская мова|англамоўным]] даследаванні Абросімава сумесна з [[Ірына Валянцінаўна Куламіхіна|Ірынай Куламіхінай]]&lt;ref&gt;[https://www.omgau.ru/o-universitete/prepodavateli/?ELEMENT_ID=8467 Куламіхіна Ірына Валянцінаўна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211103005706/https://www.omgau.ru/o-universitete/prepodavateli/?ELEMENT_ID=8467|date=3 лістапада 2021}} // Омскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. А. Сталыпіна.&lt;/ref&gt; разбіраюць гіпертэкставыя творы Рыдкіна і ўгледжваюць у іх [[эстэтыка|эстэтычныя]] паказчыкі, якія стасуюцца з «нулявой ступенню пісьма» — мовай, свабоднай ад [[знак]]аў [[ідэалогія|ідэалогіі]]&lt;ref name=&quot;Abrosimova/Kulamikhina&quot;/&gt;. У [[Чэхія|чэшскім]] даследаванні, прысвечаным медыяпаэзіі і біякібермастацтву, [[доктар навук]] [[:cz:Pedagogická fakulta Univerzity Hradec Králové#Součásti fakulty|Jana Kostincová]]&lt;ref&gt;[https://www.uhk.cz/cs/osoba/3180/jana-kostincova Jana Kostincová] // Універсітэт Градзец-Кралавэ.&lt;/ref&gt; піша, што Юрый Рыдкін стварае мульцімадальную паэзію, выкарыстоўваючы [[штучны інтэлект]] і развіваючы інтэртэкставую гульню&lt;ref name=&quot;Kostincová&quot;/&gt;. Паэт [[Антон Ачыроў]]&lt;ref&gt;[http://www.litkarta.ru/russia/moscow/persons/ochirov-a/ Антон Ачыроў] // Новая карта рускай літаратуры.&lt;/ref&gt; называе Юрыя Рыдкіна дзіўным персанажам і вельмі цікавым аўтарам, які даследуе ўплыў новых [[тэхналогія|тэхналогій]] на паэтычны тэкст&lt;ref name=&quot;Ochirov&quot;/&gt;.

[[стансы|Стансавая]] лірыка паэта [[футуралогія|футуралагічнай]] накіраванасці.
 
У рамках «бот-паэзіі»&lt;ref name=&quot;Oborin&quot;/&gt;, як яе абазначыў літаратурны крытык {{нп5|Леў Уладзіміравіч Аборын|Леў Аборын|ru|Оборин, Лев Владимирович}}, Рыдкін правёў шэраг мастацкіх дыялогаў са штучным інтэлектам віртуальнага галасавога памочніка «[[Аліса (галасавы памочнік)|Аліса]]», сеткавага бота «Уільям Шэкспір» і іншых праграм. Сам аўтар называе свае art-размовы з ботамі — ''біякібермастацтвам'' ці ''бот-нон-фікшн''. Яго працы прадстаўляюць сабой скрыншоты, утвораныя ў творчым онлайн-дыялогу з віртуальнымі суразмоўцамі ў рэжыме ўзаемазалежнай непрадказальнасці&lt;ref&gt;''Рыдкін Ю. А.'' [https://magazines.gorky.media/znamia/2021/8/mezhdu-zhivym-i-iskusstvennym.html Паміж жывым і штучным. Зліццё лічбавых тэхналогій з чалавекам, пісьменнікам і літаратурай у перыёдыцы першай паловы 2021 года] // Сцяг.&lt;/ref&gt;.

У [[Facebook]] паэт правёў мастацкі дыялог з [[COVID-19]], скрыншоты гэтых fb-пастоў пад агульнай назвай «COVID-POETRY»&lt;ref&gt;''Рыдкін Ю. А.'' [http://articulationproject.net/6265 COVID-POETRY] 2020.&lt;/ref&gt; былі апублікаваны ў літаратурна-мастацкім альманаху.

Зрабіў шэраг фотакалажаў, якія былі адзначаны ўвагай [[мастак|фотамастака]] {{нп5|Васіль Ламакін (паэт)|Васіля Ламакіна|ru|Василий Ломакин (поэт)}} і [[мастацтвазнаўства|тэарэтыка мастацтва]] {{нп5|Тэймур Даімі|Тэймура Даімі|ru|Даими, Теймур}}. Пры стварэнні эксперыментальных фотапрацаў аўтар выкарыстоўвае праграмы ACDSee, Microsoft Paint і FaceApp.

Аўтар [[літаратурная крытыка|літаратурна-крытычных]] артыкулаў, прысвечаных прозе [[Маргарыта Маратаўна Мекліна|Маргарыты Меклінай]], {{нп5|Уладзімір Зіноўевіч Паперны|Уладзіміра Папернага|ru|Паперный, Владимир Зиновьевич}}, {{нп5|Аляксандр Міхайлавіч Уланаў|Аляксандра Уланава|ru|Уланов, Александр Михайлович}} і {{нп5|Вадзім Генадзевіч Месяц|Вадзіма Месяца|ru|Месяц, Вадим Геннадиевич}}, паэзіі [[Таня Скарынкіна|Тані Скарынкінай]], {{нп5|Марыя Міхайлаўна Сцяпанава|Марыі Сцяпанавай|ru|Степанова, Мария Михайловна}}, {{нп5|Ала Глебаўна Гарбунова|Алы Гарбуновай|ru|Горбунова, Алла Глебовна}}, {{нп5|Ірына Барысаўна Шастакоўская|Ірыны Шастакоўскай|ru|Шостаковская, Ирина Борисовна}}, {{нп5|Ірына Ўладзіміраўна Котава|Ірыны Котавай|ru|Котова, Ирина Владимировна}}, {{нп5|Ліда Юсупава|Ліды Юсупавай|ru|Юсупова, Лида}}, {{нп5|Віктар Андрэевіч Лісін|Віктара Лісіна|ru|Лисин, Виктор Андреевич}} і іншых пісьменнікаў; аўтар водгукаў пра кінастужкі: «[[Патэрсан (фільм)|Патэрсан]]», «{{нп5|Зламаныя кветкі||en|Broken Flowers}}», «{{нп5|За аблокамі||it|Al di là delle nuvole}}», «[[Вялікая прыгажосць]]», «{{нп5|Рэканструкцыя (фільм)|Рэканструкцыя|en|Reconstruction (2003 film)}}», «[[Найгоршы чалавек у свеце]]», «[[Рыцар кубкаў (фільм)|Рыцар кубкаў]]», «[[Кароткі фільм пра каханне]]» і пра іншыя фільмы.

Пераклаў на беларускую мову апавяданне {{нп5|Данііл Іванавіч Хармс|Данііла Хармса|ru|Хармс, Даниил Иванович}} «Перашкода»&lt;ref&gt;''Хармс Д. І.'' [http://textura.club/perashkoda/ Перашкода / Пераклад Юрыя Рыдкіна] 2020.&lt;/ref&gt; і апавяданне [[Эдуард Лімонаў|Эдуарда Лімонава]] «Карабель пад чырвоным сцягам»&lt;ref&gt;''[[Эдуард Лімонаў|Лімонаў Э. В.]]'' [http://textura.club/perashkoda/ Карабель пад чырвоным сцягам / Пераклад Юрыя Рыдкіна] 2020.&lt;/ref&gt;, а таксама главу «{{нп5|Ultima Thule (глава)|Ultima Thule|ru|Solus Rex}}»&lt;ref&gt;''[[Уладзімір Уладзіміравіч Набокаў|Набокаў У. У.]]'' [http://textura.club/ultima-thule/ Ultima Thule / Пераклад Юрыя Рыдкіна] 2020.&lt;/ref&gt; з апошняга і незавершанага рускага рамана [[Уладзімір Уладзіміравіч Набокаў|Уладзіміра Набокава]].

Публікаваўся ў друкаваных і сеткавых выданнях: «[[IMDb]]», «{{нп5|MUBI||en|MUBI}}», «{{нп5|ČSFD||cz|Česko-Slovenská filmová databáze}}», «{{нп5|Filmweb||pl|Filmweb}}», «{{нп5|Letterboxd||en|Letterboxd}}», «{{нп5|SensCritique||fr|SensCritique}}», «{{нп5|Трансліт (альманах)|Трансліт|ru|Транслит (альманах)}}», «{{нп5|Новы свет (часопіс)|Новы свет|ru|Новый мир (журнал)}}», «{{нп5|Сцяг (часопіс)|Сцяг|ru|Знамя (журнал)}}», «{{нп5|Волга (часопіс)|Волга|ru|Волга (журнал)}}», «{{нп5|Цырк ”Алімп”||ru|Цирк «Олимп»}}», «{{нп5|Топас (сеткавы часопіс)|Топас|ru|Топос (сетевой журнал)}}», «{{нп5|Сеткавая славеснасць||ru|Сетевая словесность}}», «{{нп5|Homo Legens (часопіс)|Homo Legens|ru|Homo Legens (журнал)}}», «{{нп5|Паўтоны||ru|Полутона}}», «{{нп5|Ф-пісьмо||ru|Ф-письмо}}», «{{нп5|Ліterraтура||ru|Лиterraтура}}», «{{нп5|Метачасопіс||ru|Метажурнал}}», «{{нп5|Дактыль (часопіс)|Дактыль|ru|Дактиль (журнал)}}», «Textura», «Stenograme», «Sygma», «Post(non)fiction», «Дыскурс», «Кастапраўда», «Артыкуляцыя», «Новая рэальнасць», «Наша філасофія», «Постмадэрн», на сайце выдавецтва «{{нп5|Новы літаратурны агляд (выдавецтва)|Новы літаратурны агляд|ru|Новое литературное обозрение (издательство)}}»&lt;ref&gt;[https://nlobooks.ru/review/7981/ Рэпублікацыя]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://nlobooks.ru/review/8113/ Рэпублікацыя]&lt;/ref&gt;.

Працы паэта экспаніраваліся на выставе «Паэзія любымі сродкамі», якая была прысвечана новым readymade-тэхналогіям у паэзіі, створанай пры дапамозе інтэрнэт-пошукавікоў, разнастайных аб’ектаў, газетных артыкулаў і іншага&lt;ref&gt;[http://artuzel.com/content/25-dekabrya-galereya-viktoriya-podvela-itogi-svoey-ezhegodnoy-premii-v-oblasti-samarskogo 25 снежня галерэя «Вікторыя» падвяла вынікі сваёй штогадовай прэміі ў вобласці самарскага сучаснага мастацтва] 2020 // ART Вузел.&lt;/ref&gt;. Фотаработы аўтара прадстаўлены ў віртуальных галерэях разнастайных медыяпраектаў&lt;ref&gt;''Рыдкін Ю. А.'' [http://www.trans-lit.info/otdelpoezii/rydkin-desubjectification Дэсуб’ектывацыя] 2022 // Трансліт.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Рыдкін Ю. А.'' [https://polutona.ru/?show=1111184813 Онейроіды плоці] 2022 // Паўтоны.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Рыдкін Ю. А.'' [https://greza.space/3474-2/ Лічбавыя мроі] 2021.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Рыдкін Ю. А.'' [http://articulationproject.net/10247 Кранутыя суб’екты] 2021.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Рыдкін Ю. А.'' [https://discours.io/expo/image/photography/prizhivanie-inorodnogo#1 Прыжыванне іншароднага] 2019.&lt;/ref&gt;.

Юрыя Рыдкіна шырока цытуюць сучаснікі&lt;ref&gt;''Зейферт А. І.'' [https://www.rsuh.ru/upload/main/sf/RGGU_2019_PRINT.pdf Інтэлігентнасць як добразычлівасць (вопыт інтэрпрэтацыі сэнсу)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220308082534/https://www.rsuh.ru/upload/main/sf/RGGU_2019_PRINT.pdf|date=8 сакавіка 2022}} Серыя «Інтэлігенцыя і сучаснасць», выпуск XX, Масква, 2019, с. 65-66 // Расійскі дзяржаўны гуманітарны ўніверсітэт.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Хрушчова Н. А.'' Метамадэрн у музыцы і вакол яе. М.: Рыпол-класік, 2020, с. 90, 108, 110, 150, 158, 159, 166, 170 {{ISBN|978-5-386-13540-9}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Аборын Л. У.'' [https://gorky.media/context/stig-larsson-prav-vo-vsem/ Дайджэст самага галоўнага ў кніжным інтэрнэце] 2020 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200701040154/https://gorky.media/context/stig-larsson-prav-vo-vsem/|date=1 ліпеня 2020}} // Горкі.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Давыдаў Д. М.'' [http://literratura.org/arc/3245-literratura-136.html Літаратурны агляд] 2019 // Ліterraтура.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Крычэўскі П. З.'' [http://articulationproject.net/7187 Уцёкі з жывых тканін мовы] 2020.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Чэмбержы Д. А.'' [http://www.mari.kiev.ua/sites/default/files/inline-files/Diser_D_A_Chembergi.pdf Інсталяцыя як візуальна-камунікатыўная практыка стварэння сучаснай мастацкай прасторы (с. 183 — Рыдкін Ю. МЕТАmodernism: пераклічкі ўнутраныя і знешнія)] 2020 // Нацыянальная акадэмія мастацтваў Украіны.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Бонч-Асмалоўская Т. Б.'' [https://articulationproject.net/16598 Кніга мёртвых андроідаў] 2023 // Артыкуляцыя.&lt;/ref&gt;.

У 2024 годзе пачаў спяваць на [[англійская мова|англійскай мове]]&lt;ref&gt;''Rydkin Y.'' [https://web.archive.org/web/20240825174102/https://www-iheart-com.translate.goog/artist/yuri-rydkin-42577944/?_x_tr_sl=en&amp;_x_tr_tl=ru&amp;_x_tr_hl=ru&amp;_x_tr_pto=sc Top Songs] 2024 // iHeartRadio.&lt;/ref&gt;. Як спявак зарэгістраваны ў [[Эстонія|Эстоніі]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20240813140840/https://yurirydkin.hearnow.com/ Yuri Rydkin. Get the music: Spotify, Apple Music, iTunes, Amazon, Pandora, Deezer, YouTube] 2024 // CD Baby.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Extravafrench&quot;/&gt;. Шматразова трапляў у [[хіт-парад|чарты]] Euro Indie Music&lt;ref&gt;[https://meiweb.it/indie-music-like/nuova-euro-indie-music-chart-questa-settimana-al-primo-posto-della-classifica-troviamo-anima-nera/ Euro Indie Music Chart. Week 29, 2024] // MEI MAGAZINE.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://meiweb.it/indie-music-like/nuova-euro-indie-music-chart-al-primo-posto-della-classifica-troviamo-anima-nera/ Euro Indie Music Chart. Week 28, 2024] // MEI MAGAZINE.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://meiweb.it/?s=yuri+rydkin Euro Indie Music Chart. Results for «yuri rydkin»] 2024 // MEI MAGAZINE.&lt;/ref&gt; і радыёшоу&lt;ref&gt;[https://euroindiemusic.info/?s=formula+indie+schedule+yuri+rydkin Formula indie schedule. Results for «yuri rydkin»] 2024 // European Indie Music Network.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://euroindiemusic.info/2024/05/18/formula-urban-25/ Formula Urban 25, 2024] // European Indie Music Network.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20240828064800/https://podcasts.apple.com/us/podcast/formula-indie-3-8-2024/id1486356874?i=1000664196163 Formula Indie 3.8.2024] // Apple Podcasts.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://formula-urban.captivate.fm/episode/formula-urban-21 Formula Urban 21, 2024] // European Indie Music Network.&lt;/ref&gt; з трансляцыямі ў [[ЗША]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Францыя|Францыі]], [[Германія|Германіі]], [[Японія|Японіі]], [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Канада|Канадзе]], [[Ірландыя|Ірландыі]], [[Іспанія|Іспаніі]], [[Італія|Італіі]], [[Нідэрланды|Нідэрландах]], [[Партугалія|Партугаліі]], [[Грэцыя|Грэцыі]], [[Харватыя|Харватыі]], [[Польшча|Польшчы]], [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]], на [[Мальта|Мальце]] і ў іншых краінах.

== Ацэнкі крытыкаў ==
Літаратурны крытык {{нп5|Аляксей Андрэевіч Канакоў|Аляксей Канакоў|ru|Конаков, Алексей Андреевич}} называе Юрыя Рыдкіна стваральнікам [[Кіберзаумь|кіберзаумі]]&lt;ref&gt;''Рыдкін Ю. А.'' [https://polutona.ru/?show=1020180726 Кіберзаумь] (біякібермастацтва) 2018 // Паўтоны.&lt;/ref&gt;, параўноўвае штодзённасць яго [[Facebook|fb]]-публікацый з творчай плоднасцю паэта і мастака {{нп5|Зміцер Аляксандравіч Прыгаў|Зміцера Прыгава|ru|Пригов, Дмитрий Александрович}}. Пры даследаванні працаў Рыдкіна крытык абапіраецца на тэорыю [[лінгвіст]]а і [[семіётыка]] {{нп5|Юрый Сяргеевіч Сцяпанаў|Юрыя Сцяпанава|ru|Степанов, Юрий Сергеевич}} пра [[прастора|трохмернасць]] прасторы мовы і бачыць у art-дыялогах Рыдкіна з ботамі прагматыку аўтарскага жэсту, падрабязна аналізуе яго паэтычны бот-цыкл «1968-2018»&lt;ref&gt;''Рыдкін Ю. А.'' [https://polutona.ru/?show=0829114346 «1968-2018»] (біякібермастацтва) I частка, 2018 // Паўтоны.&lt;/ref&gt;, прысвечаны пяцідзесяцігоддзю [[Францыя#Пятая рэспубліка|майскіх падзей 1968 года ў Францыі]]. Рэцэнзент лічыць заўсёдны правал камунікацыі падставай для паэтычнага вымярэння Юрыя Рыдкіна, а праблематыку яго твораў — атрыманай у спадчыну ад п’ес [[Антон Паўлавіч Чэхаў|А. П. Чэхава]] і вершаў [[Леў Сямёнавіч Рубінштэйн|Льва Рубінштэйна]]. На думку літаратуразнаўцы, праект Рыдкіна эстэтычна пераклікаецца з «генератыўнай паэтыкай» {{нп5|Павел Мікалаевіч Жагун|Жагуна|ru|Жагун, Павел Николаевич}} і «Дорай Вей» {{нп5|Павел Арсеневіч Арсенеў|Арсенева|ru|Арсеньев, Павел Арсеньевич}}. Канакоў бачыць у творчасці Рыдкіна [[біхевіярызм|біхевіярысцкае]] даследаванне, аб’ектам якога стала ўся сучасная руская паэзія, а сам аўтар свядома ператварыўся ў бота рускай літаратуры дзеля дэманстрацыі ўсёй глыбіні адчужэння, якое ахапіла сучасных людзей. Крытык адзначае, што, нягледзячы на праграмныя заявы Рыдкіна аб неабходнасці эмансіпацыі машыннага, аб зліцці [[біялогія|біялагічнага]] і [[кібернетыка|кібернетычнага]], у яго тэкстах адчуваецца нешта вельмі чалавечае&lt;ref name=&quot;Konakov&quot;/&gt;.

Літаратурны крытык {{нп5|Марыя Юр’еўна Маліноўская|Марыя Маліноўская|ru|Малиновская, Мария Юрьевна}} даследуе вершы Ю. Рыдкіна і звяртае ўвагу на тое, як паэт асэнсоўвае траўмагаварэнне праз антыжыццё ў віртуальнай рэальнасці з [[лічбавае праграмнае кіраванне|лічбавымі]] чалавекападобнымі сутнасцямі. Рэцэнзент бачыць у гэтым асэнсаванні адсутнасць Іншага і зрашчэнне суб’екта з гэтай адсутнасцю. У рыдкінскай паэзіі традыцыйныя катэгорыі «Я» і «Ты» расшчэплены і не маюць ні адпраўшчыка, ні адрасата, што можа быць зразумета і як смерць, і як бессмяротнасць. Тэма смерці бачна і ў [[кампазіцыя (літаратуразнаўства)|кампазіцыі]] тэксту, дзе яго фрагменты нібыта знішчаюць адзін другога і размешчаны не па леваму краю пачатка, а па праваму краю канца старонкі. Жыццё чалавека-бота ў паэзіі Рыдкіна быццам праходзіць праз мытарствы, недаступныя ўспрыманню жывых, і мову з гэтай пазіцыі літаратуразнаўца лічыць унікальнай&lt;ref name=&quot;Malinovskaja&quot;/&gt;.

Паэт, літаратурны рэдактар {{нп5|Андрэй Алегавіч Фаміцкі|Андрэй Фаміцкі|ru|Фамицкий, Андрей Олегович}} аналізуе [[паэма|паэму]] «Софт» як тэкст, напісаны стансавымі строфамі, дзе аўтар прыдумляе электронныя неалагізмы тэхнагеннай эры і ўспрымае знаходжанне [[лірычны герой|лірычнага героя]] (што стаў часткай [[машынны код|праграмнага кода]]) у [[камп’ютарная сетка|кампутарным]] свеце як зацьменне, як смерць. Крытык лічыць канфліктнае развіццё паэмы нестандартным, а кожную [[страфа|страфу]] ў ёй разглядае як самастойны твор пры адзінай інтанацыйнай і тэматычнай аснове яе частак. Рэцэнзент бачыць у паэме спасылкі да тэксту «Бой пры Мадабалхане» {{нп5|Фёдар Мікалаевіч Свароўскі|Фёдара Свароўскага|ru|Сваровский, Фёдор Николаевич}} і да кінафільму «{{нп5|Анон (фільм)|Анон|ru|Анон (фильм)}}» {{нп5|Эндру Нікол|Эндру Нікола|ru|Эндрю Никкол}}. Крытык мяркуе, што сёння Рыдкін піша так, як людзі будуць размаўляць заўтра&lt;ref name=&quot;Famitskij&quot;/&gt;.

У 2019 годзе на старонках часопіса «Сцяг» адбылася дыскусія, прысвечаная новаму літаратурнаму пакаленню. Літаратурны крытык {{нп5|Уладзімір Уладзіміравіч Каркуноў|Уладзімір Каркуноў|ru|Коркунов, Владимир Владимирович}} аднёс Юрыя Рыдкіна да пакалення, якое нешта змяняе ў літаратуры, і адзначыў, што размовы з ботамі становяцца асновай [[паэтыка|паэтыкі]] Юрыя Рыдкіна. Літаратуразнаўца бачыць у гэтым спалучэнне паэзіі і матэматыкі, [[алгарытм]]ічны шок ад сутыкнення жывога і запраграміраванага, спробу зрабіць паведамленне не просталінейным&lt;ref name=&quot;Korkynov&quot;/&gt;.

На думку літаратурнага крытыка і літаратуразнаўцы {{нп5|Юлія Сяргееўна Падлубнава|Юліі Падлубнавай|ru|Подлубнова, Юлия Сергеевна}}, у кіберпаэме «Ботие» прысутнічае спалучэнне і спантаннае чаргаванне розных фрагментаў мовы, што ператварае выказванне аўтара ў дынамічную і драматычную з’яву як складаны і незавяршальны працэс віртуалізацыі быцця і цялеснасці ў пункце перакрыжавання дыскурсаў, у пагранічнасці&lt;ref name=&quot;Podlubnova2&quot; /&gt;. Крытык адзначае, што Рыдкін як медыямастак сумяшчае пасродкам сучасных тэхналогій сваю фотавыяву з разнастайнымі суб’ектамі, прадметнымі канфігурацыямі і візуальнымі цытатамі, лёгка змяняючы пол, узрост і параметры цела, раздвойваючыся, растройваючыся і разувасабляючыся, пранікаючы туды, куды фізічна трапіць немагчыма. Літаратуразнаўца ўгледжвае ў вершы «Вверх тормашками стул рогат» дасылкі да паэтыцы метарэалізму&lt;ref name=&quot;Podlubnova3&quot;/&gt;.

Літаратурный крытык {{нп5|Таццяна Барысаўна Бонч-Асмалоўская|Таццяна Бонч-Асмалоўская|ru|Бонч-Осмоловская, Татьяна Борисовна}}, аналізуючы «Размову з ботам», параўноўвае праграму-суразмоўцу паэта — з віртуальнай Галатэяй і бачыць у яе непрадказальных і смелых выказваннях прыкметы [[фемінізм]]у, які з цягам часу павінен стаць віртуальным падмуркам для эмансіпацыі ўжо рэальных жанчын&lt;ref name=&quot;Bonch&quot;/&gt;.

Паэтэса і літаратуртрэгер (ад {{lang-de|literaturträger}} — «носьбіт літаратуры», утворана па аналогіі з {{lang-de|kulturträger}} — «носьбіт культуры») {{нп5|Галіна Георгіеўна Рымбу|Галіна Рымбу|ru|Рымбу, Галина Георгиевна}} лічыць «Размову з ботам» асабліва цікавай і адносіць яе да тэхнікі found poetry&lt;ref name=&quot;Rymbu&quot;/&gt;.

Літаратуразнаўца, [[прафесар]] {{нп5|Алена Іванаўна Зейферт|Алена Зейферт|ru|Зейферт, Елена Ивановна}} ацэньвае аповесць «Рэпрэсаваны стук» як раман-п’есу, у якой празаік шырока і глыбока прадэманстраваў сінхронныя перакрыжаванні розных вымярэнняў рэальнасці. Крытык лічыць гэтае пісьмо эксклюзіўным, дзе тое ці іншае слова прадстаўляе сабой міні-тэатр&lt;ref name=&quot;Zeifert&quot;/&gt;.

Паэт і мастак {{нп5|Васіль Ламакін||ru|Василий Ломакин (поэт)}} у аналізе фотакалажаў Ю. Рыдкіна зыходзіць з філасофскай працы [[Мішэль Фуко|Мішэля Фуко]] «{{нп5|Словы і рэчы||fr|Les Mots et les Choses}}» і ацэньвае дадзеныя калажы на падставе спецыфікі чалавека [[Адраджэнне|Адраджэння]] і чатырох тыпаў падабенства рэчаў свету: спадарожнічання (замыкання на самім сабе), эмуляцыі (падваення), аналогіі (адлюстравання) і сімпатыі (счаплення з самім сабой)&lt;ref name=&quot;Lomakin&quot;/&gt;.

Мастак і тэарэтык мастацтва {{нп5|Тэймур Даімі||ru|Даими, Теймур}} мяркуе, што фотакалажы Ю. Рыдкіна знаходзяцца па-за межамі любога экспертнага фармату і праводзіць аналогію з калажамі [[Сяргей Іосіфавіч Параджанаў|Сяргея Параджанава]]. Даімі лічыць працы Рыдкіна лагічным вынікам яго эксперыментальных твораў у вобласці літаратуры, калі аўтар перайшоў ад [[слова|вербальнага]] выказвання да [[выяўленчае мастацтва|візуальнага]]. Чорны фон фотакалажаў Рыдкіна для Даімі з’яўляецца прыкметай [[метафізіка|метафізічнага]] неспакою ў духу [[Караваджа]]. Мастацтвазнаўца бачыць у іх [[эклектыка|эклектычны]] прыём, ніяк не звязаны з [[постмадэрнізм]]ам&lt;ref name=&quot;Daimi&quot;/&gt;.

Музычны аглядальнік EIMN Lucy Cicioni адзначае пераход Рыдкіна ад паэзіі і выяўленчага мастацтва да музыкі, дзе ён надае асаблівую ўвагу псіхадэлічнаму [[рэп]]у і [[хіп-хоп]]у. На думку крытыка, кампазіцыя «Pocket» — гэта не проста песня, а інавацыйнае мастацкае выказванне, якое ілюструе эвалюцыю мастака, што падняў свой унікальны вопыт і самавыяўленне на новую вышыню ў музычным свеце&lt;ref name=&quot;Cicioni&quot; /&gt;. Песню «Galatée» Cicioni лічыць наватарскай у інструментальным плане і характарызуе бачанне Рыдкіна як філасофскае і паэтычнае&lt;ref name=&quot;Cicioni2&quot;/&gt;. Песня «Gems», на яе думку, гэта маніфест творчай [[свабода|свабоды]] па-за межамі жанраў&lt;ref name=&quot;Cicioni3&quot;/&gt;.

Музычны аглядальнік «Beach House» Maddie Green адносіць кампазіцыю «Galatée» да жанру псіхадэлічнага рэпу і адзначае ў ёй трансавае даследаванне глыбокіх рэфлексіўных тэм&lt;ref name=&quot;Green&quot;/&gt;.

Французскі «Extravafrench» называе «Galatée» музычнай [[медытацыя]]й і падкрэслівае, што Рыдкін вывучае ўзаемадзеянне [[выяўленчае мастацтва|выяўленчага мастацтва]], паэзіі і музыкі, раскрывае [[экзістэнцыя]]льныя пытанні творчай ізаляцыі&lt;ref name=&quot;Extravafrench&quot;/&gt;.

Англамоўны сайт музычнай аналітыкі «Analyze my lyrics» бачыць у песне «Galatée» [[сюррэалізм|сюррэалістычнасць]] і глыбокае пачуццё асабістай барацьбы аўтара&lt;ref name=&quot;Analyze my lyrics&quot;/&gt;, паэтычны погляд мастака, які жадае адчуць сябе цэласным&lt;ref name=&quot;Analyze my lyrics2&quot;/&gt;.

== Прызнанне ==
Публікацыя Юрыя Рыдкіна «Паміж жывым і штучным. Зліццё лічбавых тэхналогій з чалавекам, пісьменнікам і літаратурай» прызнана прафесіяналамі «{{нп5|Часопісная зала|Часопіснай залы|ru|Журнальный зал}}» лепшай у жніўні 2021 года&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://magazines.gorky.media/library/rejting-zhurnalnogo-zala-za-avgust-2021.html|title=Рейтинг Журнального Зала за август 2021 — Журнальный зал|website=magazines.gorky.media|access-date=2026-08-15}}&lt;/ref&gt;. У 2024 годзе, паводле рэйтынгу European Indie Music Network, Рыдкін увайшоў у [[Інды-рок|Top Indie Music]] з песняй «Pocket»&lt;ref&gt;[https://euroindiemusic.info/jsprt_achv_season/topsound-2024/?action=calendar Top Indie Music, 21.24] // European Indie Music Network.&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;Podlubnova&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Падлубнава Ю. С}}|url=https://elibrary.ru/item.asp?id=47470430|title=Практыкі траўмагаварэння ў сучаснай рускамоўнай паэзіі (438-453 с.)|lang=ru |format=HTML|website=[http://elibrary.ru www.elibrary.ru]|publisher=[[Смаленскі дзяржаўны ўніверсітэт]] / eLibrary.Ru|date=2020|accessdate=20.5.2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Rits&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Рыц Я. С}}|url=http://polutona.ru/?show=1007193430|title=Водгук пра паэтычную падборку «Гіперспасылачны clickуша»|lang=ru|format=HTML|website=[http://polutona.ru www.polutona.ru]|publisher=Паўтоны|date=7.10.2017|accessdate=4.7.2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Abrosimova&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Абросімава К. А}}|url=https://cyberleninka.ru/article/n/tipologiya-intermedialnyh-otnosheniy-v-sovremennom-poeticheskom-diskurse-sistematicheskiy-obzor/viewer|title=Тыпалогія інтэрмедыяльных адносін у сучасным паэтычным дыскурсе: сістэматычны агляд // Філалагічныя навукі. Пытанні тэорыі і практыкі. Том 13, вып. 7. с. 122|lang=ru|format=HTML|website=[https://gramota.net www.gramota.net]|publisher=Грамата / КіберЛенінка|date=16.5.2020|accessdate=2.11.2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Abrosimova K&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Абросімава К. А}}|url=https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennaya-gipertekstovaya-poeziya-aspekty-vzaimodeystviya-avtorskogo-teksta-i-internet-media/viewer|title=Сучасная гіпертэкставая паэзія: аспекты ўзаемадзеяння аўтарскага тэксту і інтэрнэт-медыя (№8, с. 15)|lang=ru|format=HTML|website=[https://nauka-dialog.ru www.nauka-dialog.ru]|publisher=Навуковы дыялог / КіберЛенінка|date=2020|accessdate=2.11.2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Абросімава/Куламіхіна&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Абросімава К. А., Куламіхіна І. В}}|url=https://portal.novsu.ru/file/1783075|title=Рэалізацыя гіпертэкставых структур у сучасным паэтычным дыскурсе (234 с.)|lang=ru|format=HTML|website=[https://portal.novsu.ru www.portal.novsu.ru]|publisher=Наўгародскі дзяржаўны ўніверсітэт|date=2020|accessdate=20.5.2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Abrosimova/Kulamikhina&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Abrosimova C. А., Kulamikhina I. V}}|url=https://www.europeanproceedings.com/article/10.15405/epsbs.2021.05.02.66|title=Hyperlink Phenomenon In The Modern Internet Poetry (553 с.)|lang=ru|format=HTML|website=[https://europeanproceedings.com www.europeanproceedings.com]|publisher=European Proceedings|date=2020|accessdate=2.11.2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Kostincová&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Kostincová J}}|url=https://www.researchgate.net/publication/335196843_Media-poezie_i_bio-cyber-art_algoritmus_jako_nastroj_nebo_spoluautor|title=Media-poezie i bio-cyber-art. Algoritmus jako nástroj, nebo (spolu)autor? (13-14 с.)|lang=ru|format=HTML|website=[https://digilib.phil.muni.cz www.digilib.phil.muni.cz]|publisher=[[Масарыкаў універсітэт]] / ResearchGate|date=1.1.2019|accessdate=2.11.2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Ochirov&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Дунчанка Ц., Ачыроў А}}|url=https://www.youtube.com/watch?v=-wwMOXsCdIc|title=Несвабодны мікрафон. Працоўны стол. Пыхценне крэаклаў (таймкод: Юрый Рыдкін)|lang=ru|format=HTML|website=[https://youtube.com www.youtube.com]|publisher=[[YouTube]]|date=8.10.2020|accessdate=21.12.2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Oborin&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Аборын Л. У}}|url=https://gorky.media/context/spojler-dlya-pottera-horoshie-novosti-iz-shvetsii-i-filosofiya-zhenskij-mir/|title=Лепшае ў літаратурным інтэрнэце: 11 самых цікавых спасылак мінулага тыдня|lang=ru|format=HTML|website=[http://gorky.media www.gorky.media]|publisher=Горкі|date=25.11.2018|accessdate=4.7.2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190608112537/https://gorky.media/context/spojler-dlya-pottera-horoshie-novosti-iz-shvetsii-i-filosofiya-zhenskij-mir/|archive-date=8-6-2019}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Konakov&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Канакоў А. А}}|url=https://colta.ru/articles/literature/19784|title=Руская паэзія ў эпоху bot-to-bot-камунікацыі|lang=ru|format=HTML|website=[https://colta.ru www.colta.ru]|publisher=Colta|date=2018|accessdate=4.7.2019|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221208070016/https://www.colta.ru/articles/literature/19784-russkaya-poeziya-v-epohu-bot-to-bot-kommunikatsii|archivedate=8.12.2022}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Malinovskaja&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Маліноўская М. Ю}}|url=https://magazines.gorky.media/volga/2020/1/chelovek-i-smert.html|title=Рэцэнзія на вершы «Сіметрыя смерці»|lang=ru|format=HTML|website=[http://magazines.gorky.media www.magazines.gorky.media]|publisher=Волга №1|date=22.1.2020|accessdate=9.3.2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Famitskij&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Фаміцкі А. А}}|url=https://www.topos.ru/article/literaturnaya-kritika/o-polozhenii-poeta-v-virtualnom-mire|title=Рэцэнзія на паэму «Софт»|lang=ru|format=HTML|website=[http://www.topos.ru www.topos.ru]|publisher=Топас|date=2.12.2019|accessdate=7.2.2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Korkynov&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Каркуноў У. У}}|url=https://magazines.gorky.media/znamia/2019/6/novoe-literaturnoe-pokolenie-sushhestvuet-li-ono.html|title=Дыскусія. Новае літаратурнае пакаленне: ці існуе яно?|lang=ru|format=HTML|website=[http://znamlit.ru www.znamlit.ru]|publisher=Сцяг №6|date=2019|accessdate=4.7.2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Podlubnova2&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Падлубнава Ю. С}}|url=http://www.kastopravda.ru/proza/rydkin/botie.html|title=Водгук пра кіберпаэму «Ботие»|lang=ru|format=HTML|website=[http://kastopravda.ru www.kastopravda.ru]|publisher=Кастапраўда|date=8.3.2019|accessdate=4.7.2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Podlubnova3&quot;&gt;{{cite web |author={{nobr|Падлубнава Ю. С}}|url=https://t.me/s/metajournal?q=%D0%AE%D0%BB%D0%B8%D1%8F+%D0%9F%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0+%D0%BE+%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B8+%D0%A0%D1%8B%D0%B4%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B5|title=Водгук пра творчасць Юрыя Рыдкіна|lang=ru|format=HTML|website=[https://tlgrm.ru/channels/@metajournal www.tlgrm.ru]|publisher=Метачасопіс|date=23.9.2021|accessdate=2.1.2025|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Bonch&quot;&gt;{{cite web |author={{nobr|Бонч-Асмалоўская Т. Б}}|url=http://articulationproject.net/разговор-с-ботом|title=Водгук пра мастацкі дыялог «Размова з ботам»|lang=ru|format=HTML|website=[http://articulationproject.net www.articulationproject.net]|publisher=Артыкуляцыя|date=2019|accessdate=4.7.2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Rymbu&quot;&gt;{{cite web |author={{nobr|Рымбу Г. Г}}|url=https://godliteratury.ru/public-post/poyeziya-v-internete-mart|title=Восем паэтычных інтэрнэт-публікацый сакавіка 2019 года|lang=ru|format=HTML|website=[http://godliteratury.ru www.godliteratury.ru]|publisher=Год літаратуры|date=30.3.2019|accessdate=4.7.2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Zeifert&quot;&gt;{{cite web |author={{nobr|Зейферт А. І}}|url=http://polutona.ru/?show=1125185805|title=Водгук пра аповесць «Рэпрэсаваны стук»|lang=ru|format=HTML|website=[http://polutona.ru www.polutona.ru]|publisher=Паўтоны|date=15.1.2019|accessdate=4.7.2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Lomakin&quot;&gt;{{cite web |author={{nobr|Ламакін В}}|url=https://syg.ma/@rydkin/v-ramkakh-fotokollazhi|title=Водгук пра фотакалажы «У рамках»|lang=ru|format=HTML|website=[https://syg.ma www.syg.ma]|publisher=Sygma|date=30.1.2019|accessdate=4.7.2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Daimi&quot;&gt;{{cite web |author={{nobr|Даімі Т}}|url=https://syg.ma/@rydkin/v-ramkakh-fotokollazhi|title=Водгук пра фотакалажы «У рамках»|lang=ru|format=HTML|website=[https://syg.ma www.syg.ma]|publisher=Sygma|date=30.1.2019|accessdate=4.7.2019}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Cicioni&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Cicioni L}}|url=https://euroindiemusic.info/2024/06/22/music-for-your-ears-review-pocket-by-yuri-rydkin/|title=Music for your ears. Review Pocket by Yuri Rydkin|lang=ru|format=HTML|website=[https://euroindiemusic.info www.euroindiemusic.info]|publisher=European Indie Music Network|date=22.6.2024|accessdate=30.8.2024|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Cicioni2&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Cicioni L}}|url=https://euroindiemusic.info/2024/12/24/music-for-your-ears-galatee-by-yuri-rydkin/|title=Music for your ears. Review Galatée by Yuri Rydkin|lang=ru|format=HTML|website=[https://euroindiemusic.info www.euroindiemusic.info]|publisher=European Indie Music Network|date=24.12.2024|accessdate=2.1.2025|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Cicioni3&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Cicioni L}}|url=https://euroindiemusic.info/2025/07/26/music-for-your-ears-discover-the-review-of-gems-by-yuri-rydkin/|title=Music for your ears. Review Gems by Yuri Rydkin|lang=ru|format=HTML|website=[https://euroindiemusic.info www.euroindiemusic.info]|publisher=European Indie Music Network|date=26.7.2025|accessdate=19.5.2026|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Green&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Green M}}|url=https://beachhousemag.co/yuri-rydkin-galatee/|title=Yuri Rydkin – “Galatée”|lang=ru|format=HTML|website=[https://beachhousemag.co www.beachhousemag.co]|publisher=Beach House|date=17.11.2024|accessdate=2.1.2025|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Extravafrench&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Extravafrench}}|url=https://extravafrench.com/2024/11/13/yuri-rydkin-plonge-dans-galatee-un-voyage-au-coeur-de-la-solitude-cosmique-et-de-la-creation/|title=Yuri Rydkin plonge dans «Galatée» : Un Voyage au Cœur de la Solitude Cosmique et de la Création|lang=ru|format=HTML|website=[https://extravafrench.com www.extravafrench.com]|publisher=Extravafrench|date=13.11.2024|accessdate=2.1.2025|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Analyze my lyrics&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Analyze my lyrics}}|url=https://www.analyzemylyrics.com/yuri-rydkin/|title=Yuri Rydkin. Galatée|lang=ru|format=HTML|website=[https://www.analyzemylyrics.com www.analyzemylyrics.com]|publisher=Analyze my lyrics|date=2024|accessdate=2.1.2025|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Analyze my lyrics2&quot;&gt;{{cite web|author={{nobr|Analyze my lyrics}}|url=https://www.analyzemylyrics.com/yuri-rydkin-2/|title=Yuri Rydkin Presents Mystical New Single “Galatée”|lang=ru|format=HTML|website=[https://www.analyzemylyrics.com www.analyzemylyrics.com]|publisher=Analyze my lyrics|date=2024|accessdate=2.1.2025|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

}}

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}
{{кал}}
* [https://www.imdb.com/user/ur201563553/legacy/?ref_=up_lg Аўтар] на кінасайце «[[IMDb]]».
* [https://mubi.com/en/users/20325747 Аўтар] на кінасайце «MUBI».
* [https://www.csfd.cz/uzivatel/958154-jurij-rydkin/denicek/ Аўтар] на кінасайце «ČSFD».
* [https://www.filmweb.pl/user/Yuri_Rydkin Аўтар] на кінасайце «Filmweb».
* [https://letterboxd.com/yuri_rydkin/ Аўтар] на кінасайце «Letterboxd».
* [https://www.senscritique.com/film/innocents/critique/326239803 Аўтар] на кінасайце «SensCritique».
* [https://magazines.gorky.media/authors/r/yurij-rydkin.html Аўтар] у літаратурным інтэрнэт-праекце «Часопісная зала».
* [http://www.trans-lit.info/?s=%D1%80%D1%8B%D0%B4%D0%BA%D0%B8%D0%BD Аўтар] у літаратурна-крытычным альманаху «Трансліт».
* [http://www.cirkolimp-tv.ru/?q=%D1%8E%D1%80%D0%B8%D0%B9+%D1%80%D1%8B%D0%B4%D0%BA%D0%B8%D0%BD Аўтар] у весніку сучаснага мастацтва «Цырк „Алімп“».
* [http://topos.ru/autor/yuriy-rydkin Аўтар] у сеткавым часопісе «Топас».
* [https://www.netslova.ru/rydkin/ Аўтар] у інтэрнэт-часопісе «Сеткавая славеснасць».
* [http://polutona.ru/?show=yurij.rydkin Аўтар] на літаратурным партале «Паўтоны».
* [https://syg.ma/@stanislava-moghilieva/androghinnoie-pismo-iulii-podlubnovoi Аўтар] у літаратурным праекце «Ф-пісьмо».
* [https://literratura.org/?do=search&amp;mode=advanced&amp;subaction=search&amp;story=%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B9%20%D0%A0%D1%8B%D0%B4%D0%BA%D0%B8%D0%BD Аўтар] у электронным часопісе «Ліterraтура».
* [https://t.me/s/metajournal?q=%D0%AE%D0%A0%D0%98%D0%99+%D0%A0%D0%AB%D0%94%D0%9A%D0%98%D0%9D+%D0%92%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%85+%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8+%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BB+%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D1%82 Аўтар] у сеткавым «Метачасопісе».
* [https://dvoetochie.org/2025/03/09/yury-rydkin/ Аўтар у іўрыцкім часопісе «Двукроп’е»]
* [https://greza.space/author/yurij-rydkin/ Аўтар у медыяпраекце «Мроя»]
* [http://textura.club/category/р/юрий-рыдкин/ Аўтар на міжнародным літаратурным партале «Textura»]
* [https://stenograme.ru/author-articles/?author=%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B9+%D0%A0%D1%8B%D0%B4%D0%BA%D0%B8%D0%BD Аўтар на сайце «Stenograme»]
* [http://syg.ma/@rydkin/ Аўтар на арт-платформе «Sygma»]
* [https://postnonfiction.org/correspondence/rydkin/ Аўтар на сайце «Post(non)fiction»]
* [https://discours.io/yurii-rydkin Аўтар у незалежным мастацка-аналітычным часопісе «Дыскурс»]
* [http://www.kastopravda.ru/proza/rydkin/ Аўтар на сайце «Кастапраўда»]
* [http://articulationproject.net/юрий-рыдкин Аўтар у літаратурна-мастацкім альманаху «Артыкуляцыя»]
* [http://www.promegalit.ru/belarus/personals/3783_rydkin_yurij.html Аўтар на Еўразійскім партале «Мегаліт»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211026124606/https://promegalit.ru/belarus/personals/3783_rydkin_yurij.html|date=26 кастрычніка 2021}}
{{канец кал}}

{{DEFAULTSORT:Рыдкін Юрый Анатольевіч}}
[[Катэгорыя:Паэты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Празаікі]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]]
[[Катэгорыя:Рускамоўныя паэты]]
[[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі]]
[[Катэгорыя:Паэты XXI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі XXI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі XXI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі з рускай мовы]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]]
[[Катэгорыя:Мастакі XXI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Фотамастакі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Мастакі-самазабойцы]]</text>
      <sha1>dwscizz01jcfkwldvse5axb64p7p4z7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тухольскія бары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>465820</id>
    <revision>
      <id>5181173</id>
      <parentid>4461676</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T14:43:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>Артыкул — машынны пераклад іншамоўнага тэксту.</comment>
      <origin>5181173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5564" sha1="plknf755uiwkfvi2yy94jif646fvwt6" xml:space="preserve">{{Машынны пераклад}}
{{coord|54|N|18|E|display=title}}
[[Выява:Bory Tucholskie.jpg|thumb|right|Тухольскія бары на карце Польшчы (пазначаны касой штрыхоўкай)]]
[[Выява:Poland Bory Tucholskie National Park.jpg|thumb|right|Дрэвы ў нацыянальным парку]]

'''Тухольскія бары''' ({{lang-pl|Bory Tucholskie}}) — буйны лясны масіў у раёне горада [[Тухоля]] на поўначы [[Польшча|Польшчы]], у міжрэччы [[Брда|Брды]] і [[Уда|Уды]]. Тут размешчаны [[Нацыянальны парк Тухольскія бары|Нацыянальны парк «Тухольскія бары»]], уключаны ў [[2010]] годзе ў праграму [[ЮНЕСКА]] «[[Чалавек і біясфера]]»&lt;ref&gt;[http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?mode=all&amp;code=POL+07 Tuchola Forest profile on www.unesco.org]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

== Ландшафт ==
Рэгіён сфарміраваўся на працягу апошняга ледавіковага перыяду. Пераважна складаецца з невысокіх узгоркаў і больш як 900 паледавіковых азёр. Плошча лесу складае каля 3200 км², што робіць яго адным з найбуйнешых лясных масіваў у Польшчы і [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўроп]]е. У [[1996]] годзе на частцы тэрыторыі плошчай 46,3 км² быў створаны [[Нацыянальны парк Тухольскіх бары|Нацыянальны парк «Тухольскія бары»]]. Прыкладна 30 % тэрыторыі заселена народнасцю Kociewiacy. Найбуйнейшыя гарады на тэрыторыі [[Тухоля]] і [[Чэрск (горад)|Чэрск]].

== Гісторыя ==
У часы [[Германская імперыя|Германскай імперыі]] на тэрыторыі лесу размяшчалася ваенная база для медыцынскіх даследаванняў.

У 1939 годзе, падчас [[Польская абарончая вайна (1939)|уварвання ў Польшчу]] ў пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], у лясах разгарнулася [[бітва ў барах Тухольскіх]].

Неўзабаве нямецкія войскі акупавалі тэрыторыю былой даследчай базы, і далі ёй назву ''Truppenübungsplatz Westpreußen'', або ''Heidekraut''&lt;ref&gt;Heinz Guderian: Erinnerungen eines Soldaten, ''«Ich hatte am 3.9 … meinen Sohn Kurt wiedergesehen und mich dabei an den Türmen von Kulm, meiner Geburtsstadt, erfreut, die vom Ostufer der Weichsel herüberwinkten. Am 4.9 … bei ihren Waldgefechten und endete auf dem alten deutschen Truppenübungsplatz Gruppe westlich Graudenz.»'', 1951, [http://books.google.com/books?id=vn4ZAAAAIAAJ&amp;dq=%22truppen%C3%BCbungsplatz+gruppe%22&amp;q=%22truppen%C3%BCbungsplatz+gruppe%22&amp;pgis=1#search]{{ref-de}}&lt;/ref&gt;.

Са жніўня [[1944]] года па студзень [[1945]] года, войскі [[СС]] пад камандаваннем [[Ганс Камлер|Ганса Камлера]] і [[Вальтэр Дорнбергер|Вальтэра Дорнбергера]] праводзілі тэсты ракеты [[ФАУ-2]]. Іх група была эвакуіравана ў студзені 1945 года да таго, як войскі [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] вызвалілі гэту тэрыторыю.

Пасля Другой сусветнай вайны лес служыў прытулкам для многіх антыкамуністычных партызан.

== Праграма «Чалавек і біясфера» ==
У чэрвені 2010 года Тухольскія бары былі вылучаны ў адмысловую тэрыторыю ў рамках праграмы ЮНЕСКА «Чалавек і біясфера». У ключавую зону ўвайшоў Нацыянальны парк «Тухольскія бары», а таксама 25 прыродных запаведнікаў, размешчаных у буфернай зоне. У буферную зону ўвайшлі [[Рэгіянальны ландшафтны парк|рэгіянальныя ландшафтныя паркі]] Тухольскі, Удэцкі, Удыдзскі і Заборскі. Таксама вылучана пераходная зона, якая ўключае горад [[Тухоля]] з наваколлямі. Ключавая зона пакрывае 78.8 км², а ўсе тры зоны разам 3,195 км²&lt;ref&gt;[http://www.borytucholskie.org.pl/ Website of Website of the Tuchola Forest Biosphere Reserve]{{ref-pl}}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [http://www.astronautix.com/sites/heikraut.htm Rocket launches at ''Heidekraut'']{{ref-en}}

[[Катэгорыя:Лясныя масівы Польшчы]]
[[Катэгорыя:Геаграфія Куяўска-Паморскага ваяводства]]
[[Катэгорыя:Геаграфія Паморскага ваяводства]]</text>
      <sha1>plknf755uiwkfvi2yy94jif646fvwt6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Скарпідыум скарпіёнападобны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>467325</id>
    <revision>
      <id>5181439</id>
      <parentid>4784501</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T10:08:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4077" sha1="1ub8q23777bx6elqargicfj1v5epsin" xml:space="preserve">{{Таксон
 |image file        = Scorpidium scorpioides.jpeg
 |image title       = 
 |image descr       = 
 |regnum            = Расліны
 |parent            = Scorpidium
 |rang              = Від
 |latin             = Scorpidium scorpioides
 |author            = ([[Hedw.]]) [[Limpr.]]
 |syn               = 
 |children name     = 
 |children          = 
 |range map         = 
 |range map caption = 
 |range map width   = 
 |range legend      = 
 |iucnstatus        = 
 |iucn              = 
 |wikispecies       = Scorpidium scorpioides
 |commons           = Category:Scorpidium scorpioides
}}
'''Скарпі́дыум скарпіёнападобны'''{{sfn|ЭПБ|1985}} (''Scorpidium scorpioides'') — від [[Брыевыя імхі|брыевых імхоў]] роду {{bt-bellat|Скарпідыум|Scorpidium}} сямейства {{bt-bellat|Амблістэгіевыя|Amblystegiaceae}}.

== Апісанне ==
Двухдомная лістасцябловая расліна. Дзярнінкі маккія, рыхлыя, жоўта- або карычнева-зялёныя, бліскучыя. [[Сцябло]] прамастойнае або сцелістае, даўжынёй 10—30 см, простае або няправільна перыста-разгалінаванае, уздута-аблісцелае, на канцы кручкаватае. [[Лісце]] моцна ўвагнутае, яйцападобна-ланцэтнае, завостранае, серпападобнае або прамое, суцэльнакрайняе, чарапіцападобна размешчанае. Жылка кароткая, падвойная. Каробачка нахіленая або гарызантальная, карычневая або прадаўгавата-цыліндрычная, на пурпуровай ножцы даўжынёй 4—6 см. Вечка пуката-канічнае. [[Перыстом]] падвойны.

== Пашырэнне ==
[[Файл:S scorpioides habitat.JPG|thumb|left|''S. scorpioides'', [[Квебек]], Канада]]
Пашыраны ў [[Паўночнае паўшар’е|Паўночным паўшар’і]]. На тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] трапляецца на [[балота]]х, па берагах азёр, старых [[рэчышча]]ў і невялікіх вадаёмаў (часта ў вадзе).

== Асаблівасці біялогіі ==
Спараносіць летам.

== Зноскі ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/ЭПБ|4|Скарпі́дыум||518}}
* {{крыніцы/Водоросли, лишайники и мохообразные СССР|Род Скорпидий — Scorpidium scorpioides (Schimp.) Limpr.|317—318}}

== Спасылкі ==
* [https://green.tsu.ru/redbook/?p=1234&amp;ysclid=lpmmef1yw717777634 Скорпидиум скорпионовидный — Scorpidium scorpioides (Hedw.) Limpr. // Красная книга Томской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241217030915/https://green.tsu.ru/redbook/?p=1234&amp;ysclid=lpmmef1yw717777634 |date=17 снежня 2024 }}{{ref-ru}}
* [https://ugraoopt.admhmao.ru/redbook/74096/2538003/ СКОРПИДИУМ СКОРПИОНОВИДНЫЙ — Scorpidium scorpioides (Hedw.) Limpr. // Особо охраняемые территории ЮГРЫ]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}}
* [https://ecosystema.ru/08nature/moss/167.htm Скорпидий скорпионовидный — Scorpidium scorpioides (Sсhimp.) Limpr. // Экологический центр «Экосистема»™, А. С. Боголюбов]{{ref-ru}}
* [http://e-ecodb.bas.bg/rdb/en/vol1/Scoscorp.html ''Scorpidium scorpioides'' (Hedw.) Limpr.]{{ref-en}} // Червена книга на Република България. Електронно издание

{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Амблістэгіевыя]]</text>
      <sha1>1ub8q23777bx6elqargicfj1v5epsin</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Святое Пісанне — Пераклад новага свету</title>
    <ns>0</ns>
    <id>533542</id>
    <revision>
      <id>5181219</id>
      <parentid>5018251</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T16:47:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93039" sha1="1nol9t7cr3btrevftrf0vqpga5h684t" xml:space="preserve">[[Файл:New World Translation of the Holy Scriptures in various languages and versions.jpg|right|thumb|300px|Пераклад новага свету Святога Пісання]]
'''Святое Пісанне — Пераклад новага свету''' ({{lang-en|New World Translation of the Holy Scriptures}}), скарочана «ПНС» ці «НС» — [[пераклад]] [[Біблія|Бібліі]], які зрабілі і апублікавалі [[Сведкі Іеговы]]. [[Новы Запавет]] у гэтым перакладзе назван «Хрысціянскія Грэчаскія Пісанні» ці «Грэчаскія Пісанні», а на мовах народаў, якія належаць да ісламскай культуры «[[Інджыль]]». [[Стары Запавет]] апублікаваны пад назвай «Яўрэйска-арамейскія Пісанні» або «Яўрэйскія Пісанні».

Пераклад атрымаў як станоўчыя, так і адмоўныя водгукі ад спецыялістаў па старажытнагрэчаскай мове і біблейскаму іўрыту.

== Назва ==
Назва «Пераклад новага свету» заснавана на цытаце з 2 Пятра 3:13, дзе гаворыцца пра «новае неба і новую зямлю», які, згодна з поглядамі Сведкаў Іеговы, уяўляюць сабой новы нябесны ўрад і новае чалавечае грамадства на зямлі. Упэўненыя, што сучаснае чалавечае грамадства жыве ў свае апошнія дні пасля чаго настане новы свет, Сведкі Іеговы вераць, што ў такі пераломны час асабліва патрэбны пераклад Бібліі, які дапаможа лепш яе зразумець. Гэта стала прычынай даць новаму перакладу такую назву.&lt;ref&gt;[http://wol.jw.org/ru/wol/d/r2/lp-u/1101996100 Сторожевая Башня. — Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc., 1 ноября 2007 г. — С. 10—12]&lt;/ref&gt;.

== Мэта перакладу ==
Прапанова падрыхтаваць свой пераклад Бібліі была зроблена адным з членаў Кіруючай рады Сведкаў Іеговы ў [[1946]] г&lt;ref&gt;[http://wol.jw.org/ru/wol/d/r2/lp-u/1101993037#p15 Свидетели Иеговы — возвещатели Царства Бога. — Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc., 2005 г. — С. 607, 608]&lt;/ref&gt;. Сярод асноўных прычын, якія спарадзілі неабходнасць у новым перакладзе, былі названы такія:

* Большасць перакладаў Бібліі, якімі карысталіся Сведкі Іеговы, адлюстроўвалі небіблейскія погляды і вучэнні ці не перадавалі дакладна і паслядоўна вучэнні Бібліі.
* Да [[1946]] г. сталі даступнымі больш раннія рукапісы (напрыклад, кнігі Ісаі ў [[Кумранскія рукапісы|Кумранскіх рукапісах]]), якія не выкарыстоўваліся ў папярэдніх перакладах Бібліі&lt;ref&gt;[http://wol.jw.org/ru/wol/d/r2/lp-u/1101996100 Сторожевая Башня. — Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc., 1 ноября 2007 г. — С. 8]&lt;/ref&gt;.
* У параўнанні з мінулымі стагоддзямі ўзрасло разуменне моў арыгінала, асабліва ў XX ст&lt;ref&gt;Сторожевая Башня. — Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc., 15 октября 1999 г. — С. 28, 27&lt;/ref&gt;.
* [[Граматыка]] і [[арфаграфія]] некаторых старых перакладаў Пісання не заўжды адпавядае змяненням у сучасных мовах, і ў некаторых выпадках такія пераклады могуць быць незразумелымі для сучаснага чытача&lt;ref&gt;[http://wol.jw.org/ru/wol/d/r2/lp-u/1101993037#p22 Свидетели Иеговы — возвещатели Царства Бога. — Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc., 2005 г. — С. 609]&lt;/ref&gt;.

Паводле слоў выдаўцоў, менавіта гэтыя фактары сталі прычынай з’яўлення «Перакладу новага свету» ў [[1961]] г. на [[Англійская мова|англійскай мове]], а потым, на падставе англійскага выдання, і на іншых мовах. Пазней англійская версія перавыдавался ў [[1984]] i [[2013]] гг.
Пры падрыхтоўцы гэтага выдання былі пастаўлены чатыры задачы:

# ''Пераклад павінен быць дакладным.'' Ён павінен не падтрымліваць пэўныя вучэнні, а дакладна перадаваць сэнс арыгіналу, наколькі магчыма.
# ''Пераклад павінен быць паслядоўным.'' Адно і тое ж слова мовы арыгінала паслядоўна перадавацца адным і тым жа словам перакладу на сучасную мову, калі [[кантэкст]] дазваляе гэта зрабіць.
# ''Пераклад павінен быць літаральным.'' Наколькі магчыма выразы і абароты павінны быць перакладзены літаральна, каб чытач мог зразумець мысленне таго часу.
# ''Пераклад павінен быць зразумелым.'' Ён мае быць даступным для разумення простых людзей.
Гэтыя мэты ставіліся як да англійскай версіі перакладу, так і для іншых перакладаў, зробленых на падставе англійскай версіі&lt;ref&gt;Сторожевая Башня. — Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc., 15 октября 1997 г. — С. 11, 12&lt;/ref&gt;.

=== Мовы ===

Поўнае выданне даступна на: [[Азербайджанская мова|азербайджанскай]],[[аймара]], [[Албанская мова|албанскай]], [[Амхарская мова|амхарскай]], [[Англійская мова|англійскай]] (таксама [[шрыфт Брайля]]), [[арабская мова|арабскай]], [[армянская мова|армянскай]], [[Арома, мовы|арома]], [[Асецінская мова|асецiнскай]], [[афрыкаанс]], [[ацэцэла]], [[балгарская мова|балгарскай]], [[біслама]], булу, [[венгерская мова|венгерскай]], [[В’етнамская мова|в’етнамскай]], [[га]], [[Гаіцянская крэольская мова|гаiцянскай крэольскай]], [[Ган (мова)|ган]], [[грэчаская мова|грэчаскай]], [[грузінская мова|грузінскай]], [[гуджараці (мова)|гуджараці]], [[дацкая мова|дацкай]], [[Ёруба (мова)|ёруба]], [[зулу]], [[iгбо]], [[ілаканская мова|ілаканскай]], [[інданезійская мова|інданезійскай]], [[іспанская мова|іспанскай]] (таксама шрыфтам Брайля), [[італьянская мова|італьянскай]] (таксама Новы Запавет шрыфтам Брайля), [[казахскай]], [[Канада (мова)|канада]], [[каондэ]], каро, [[кіньяруанда]], [[Кіргізская мова|кіргізскай]], [[кірундзі]], [[кiрыбацi]], [[кітайская мова|кiтайскай]] (традыцыйная і сучасная версіі), [[карэйская мова|карэйскай]], [[Конга (мова)|конга]], [[Коса (мова)|коса]], [[Латышская мова|латышскай]], [[лінгала]], [[луганда]], [[лувале]], [[лунда]], [[Малагасійская мова|малагасійскай]], [[Малайская мова|малайскай]], [[малаялам]], [[мальтыйская мова|мальтыйскай]], [[македонская мова|македонскай]], [[Маратхі (мова)|маратхі]], [[бірманская мова|м’янма]], [[нямецкая мова|нямецкай]], [[Ніаская мова|нiаскай]], [[нідэрландская мова|нідэрландскай]], [[нарвежская мова|нарвежскай]], [[Пангансінанская мова|пангансiнанскай]], [[панджабі (мова)|панджабі]], [[польская мова|польскай]], [[партугальская мова|партугальскай]] (таксама шрыфтам Брайля), [[румынская мова|румынскай]], [[руская мова|рускай]], [[самаанская мова|самаанскай]], [[санго]], [[свазі]], [[себуанская мова|себуанскай]], [[сепедзі]], [[сербская мова|сербскай]] (кірыліцай і лацінкай), [[сесота]], [[сетсвана]], [[сінгальская мова|сінгальскай]], [[славацкая мова|славацкай]], [[славенская мова|славенскай]], [[сена (мова)|сена]], [[сранан-тонга]], [[суахілі]], [[тагальская мова|тагальскай]], [[тамільская мова|тамiльскай]], [[Таіцянская мова|таіцянскай]], [[тайская мова|тайскай]], [[татарская мова|татарскай]], [[тві]], [[твi (Ашанцi)]], тоба, [[Тонганская мова|тонганскай]], [[тсонга]], [[тувалу]], [[тумбука]], [[турэцкай]], [[узбекскай]], [[украінская мова|украінскай]], [[Умбунду (мова)|умбунду]], [[фiджы]], [[фінская мова|фінскай]], [[французская мова|французскай]], [[харвацкай]], [[хiлiгайнон]], [[хіндзі]], [[чэшская мова|чэшскай]], [[чыбемба]], [[чылуба]], [[чытонга]], [[чычэва]], [[шведская мова|шведскай]], [[шона]], [[эве]], [[эстонская мова|эстонскай]], [[эфік]], [[Яванская мова|яванскай]] і [[японская мова|японскай]]&lt;ref&gt;[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0-%D0%B2%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%BB-%D0%BD%D0%B0-%D1%82%D1%80%D0%B5%D1%85-%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D1%85-%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B2-%D0%98%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B8/ Перевод нового мира вышел на трех языках Индии] //JW.ORG&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.jw.org/ru/новости/jw/регионы/индонезия/Перевод-нового-мира-вышел-на-четырёх-языках-народов-Индонезии/ «Перевод нового мира» вышел на четырёх языках народов Индонезии] // JW.ORG&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.jw.org/ru/новости/jw/регионы/ангола/Перевод-нового-мира-вышел-на-языке-умбунду/ «Перевод нового мира» вышел на языке умбунду] // JW.ORG&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.jw.org/ru/новости/jw/регионы/французская-полинезия/Перевод-нового-мира-вышел-на-таитянском-языке/  «Перевод нового мира» вышел на таитянском языке] // JW.ORG&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%8F/%D0%92%D1%8B%D1%88%D0%BB%D0%B0-%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%8F-%D0%B2-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5-%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9-%D0%BC%D0%B8%D1%80-%D0%BD%D0%B0-%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B5-%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0/ Вышла Библия в переводе «Новый мир» на языке аймара] //JW.ORG&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D1%8F/%D0%92%D1%8B%D1%88%D0%BB%D0%B0-%D0%B2-%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82-%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%8F-%D0%BD%D0%B0-%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B5-%D0%BB%D1%83%D0%BD%D0%B4%D0%B0/ Вышла в свет Библия на языке лунда] //JW.ORG&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%BD/%D0%92%D1%8B%D1%88%D0%BB%D0%B8-%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%93%D1%80%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%9F%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%BD%D0%B0-%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%83/ Вышли Христианские Греческие Писания на булу] //JW.ORG&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%BC%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D0%BA/%D0%92%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%BB-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4-%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9-%D0%BC%D0%B8%D1%80-%D0%BD%D0%B0-%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B5-%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B0/ Вышел перевод «Новый мир» на языке сена] //JW.ORG&lt;/ref&gt;.

Няпоўнае выданне («Хрысціянскія Грэчаскія Пісанні») даступны на: [[Батакская мова (каро)|батакскай (каро)]], [[Батакская мова (тоба)|батакскай (тоба)]], [[Бенгальская мова|бенгальскай]], [[Жэставыя мовы|бразільскай жэставай]], [[варай]], [[венда]], [[гуаранi]], [[Грэнландская мова|грэнландскай]], [[Ібанская мова|ібанскай]], [[iсока]], [[Жэставыя мовы|італьянскай жэставай]], [[Жэставыя мовы|калумбійскай жэставай]], [[Каталонская мова|каталонскай]], [[кечуа (Анкаш)]], [[кечуа (Аякуча)]], [[кечуа (Балiвiя)]], [[кечуа (Куска)]], [[кiкуйю]], [[кiлуба]], [[кiконга]], [[кхмерская мова|кхмерскай]], [[Латышская мова|латышскай]], [[Літоўская мова|літоўскай]], [[Лозі (мова)|лозі]], [[ломвэ]] [[луа]], [[Майя (мова)|майя]], [[макуа]], [[Мангольская мова|мангольскай]], [[Жэставыя мовы|мексіканскай жэставай]], [[ндэбеле]], [[неасаламонiк]], [[Непальская мова|непальскай]], [[нзема]], ньюнгве, [[панапе]], [[пап'ямента (Кюрасаа)]], [[Персідская мова|персiдскай]], [[Жэставыя мовы|польскай жэставай]], [[Жэставыя мовы|рускай жэставай]], [[свацi]], [[Сейшэльская крэольская мова|сейшэльскай крэольскай]], [[Таджыкская мова|таджыкскай]], тлапанек [[ток-пісін]], тохалабал, [[тэлугу]], [[тэтум]], [[Туркменская мова|туркменскай]], [[Уйгурская мова|уйгурскай]] (кiрылiца), [[урду]], [[хіры-моту]], [[цоцыль]], чангана, чоль, [[чытонга]], чыяа&lt;ref&gt;Священное Писание. перевод нового мира. Издание на русском языке 2008 г., с. 4&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5/%D0%92%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%B5-%D0%B2%D1%8B%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D1%80%D1%8F%D0%B4-%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%85-%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%B9/ Вторые выходные подряд — шесть новых Библий!] і [https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5/28-%D0%B8%D1%8E%D0%BD%D1%8F-2020-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0-%D0%B2%D1%8B%D1%88%D0%BB%D0%BE-%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%83-%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%85-%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%B9/ 28 июня 2020 года вышло сразу шесть новых Библий] // JW.ORG&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%BC%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D0%BA/%D0%92%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA-%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D0%93%D1%80%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D0%9F%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D0%B2-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5-%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9-%D0%BC%D0%B8%D1%80-%D0%BD%D0%B0-%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B5-%D0%BD%D1%8C%D1%8E%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B5/ Выпуск Христианских Греческих Писаний в переводе «Новый мир» на языке ньюнгве], [https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0/%D0%92%D1%8B%D1%88%D0%BB%D0%B8-%D0%B2-%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82-%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%93%D1%80%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%9F%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%B2-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5-%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9-%D0%BC%D0%B8%D1%80-%D0%BD%D0%B0-%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B5-%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB/ Вышли в свет Христианские Греческие Писания в переводе «Новый мир» на языке тохолабал], [https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0/%D0%91%D1%8B%D0%BB%D0%B8-%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%89%D0%B5%D0%BD%D1%8B-%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%93%D1%80%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%9F%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%B2-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5-%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9-%D0%BC%D0%B8%D1%80-%D0%BD%D0%B0-%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B5-%D1%87%D0%BE%D0%BB%D1%8C/ Были выпущены Христианские Греческие Писания в переводе «Новый мир» на языке чоль] //JW.ORG&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F/%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%93%D1%80%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%9F%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%B2%D1%8B%D1%88%D0%BB%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC-%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B5/ Христианские Греческие Писания вышли на гренландском языке] // JW.ORG&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0/%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%93%D1%80%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%9F%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%B2-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5-%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9-%D0%BC%D0%B8%D1%80-%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%89%D0%B5%D0%BD%D1%8B-%D0%BD%D0%B0-%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B5-%D1%82%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%BA/ Христианские Греческие Писания в переводе «Новый мир» выпущены на языке тлапанек] // JW.ORG&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%BC%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D0%BA/%D0%92%D1%8B%D1%88%D0%BB%D0%B8-%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%93%D1%80%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%9F%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%BD%D0%B0-%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B5-%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%B2%D0%B5/ Вышли Христианские Греческие Писания на языке ломве], [https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%93%D1%80%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%9F%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%B2-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5-%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9-%D0%BC%D0%B8%D1%80-%D0%BD%D0%B0-%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC-%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B5/ Христианские Греческие Писания в переводе «Новый мир» на ибанском языке], [https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B8/%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%93%D1%80%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%9F%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%B2-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5-%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9-%D0%BC%D0%B8%D1%80-%D0%BF%D0%BE%D1%8F%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C-%D0%BD%D0%B0-%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B5-%D1%87%D0%B8%D1%8F%D0%BE/ Христианские Греческие Писания в переводе «Новый мир» появились на языке чияо], [https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B0/%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%93%D1%80%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%9F%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%B2-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5-%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9-%D0%BC%D0%B8%D1%80-%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC-J%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BC-%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B5/ Христианские Греческие Писания в переводе «Новый мир» на польском жестовом языке] //JW.ORG&lt;/ref&gt;.

15 лютага 2020 было аб’яўлена аб выпуску поўнай Бібліі на [[Амерыканская жэставая мова|амерыканскай жэставай мове]], такім чынам Пераклад Новага свету стаў першым поўным выданнем Бібліі на жэставай мове&lt;ref&gt;[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B2%D1%8B%D0%B9-%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4-%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BC-%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B5/ Первый в мире полный перевод Библии на жестовом языке] // Официальный сайт Свидетелей Иеговы&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%BC%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D0%BA/%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%93%D1%80%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%9F%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%8C-%D0%BD%D0%B0-%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D1%85-%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B0-%D0%B8-%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%B0/ Христианские Греческие Писания — теперь на языках чангана и макуа] // Официальный сайт Свидетелей Иеговы&lt;/ref&gt;. 14 і 15 лістапада 2020 года Сведкі Іеговы аб’явілі аб выданні [[Паводле Матфея Святое Дабравесце|Евангелля паводле Матфея]] на мовах [[Гітонга (мова)|гітонга]] і [[Ронга (мова)|ронга]]&lt;ref&gt;[http://www.jw.org/ru/новости/jw/регионы/мозамбик/Вышло-в-свет-Евангелие-от-Матфея-на-языках-гитонга-и-ронга/ Вышло в свет Евангелие от Матфея на языках гитонга и ронга] // Официальный сайт Свидетелей Иеговы&lt;/ref&gt;.

21 студзеня 2021 года быў зроблены пераклад Евангелля паводле Матфея на зімбабвійскую жэставую мову ва ўмовах самаізаляцыі перакладчыкаў з кантактам па відэасувязі&lt;ref&gt;[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%B7%D0%B8%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B1%D0%B2%D0%B5/%D0%A1%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8-%D0%98%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%8B-%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D0%B8-%D0%95%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B5-%D0%BE%D1%82-%D0%9C%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%B5%D1%8F-%D0%BD%D0%B0-%D0%B7%D0%B8%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B1%D0%B2%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC-%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BC-%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B5/ Свидетели Иеговы выпустили Евангелие от Матфея на зимбабвийском жестовом языке] // Официальный сайт Свидетелей Иеговы&lt;/ref&gt;. 28 лютага 2021 г. былі выдадзены «Хрысціянскія Грэчаскія Пісанні» на мове ндаў у [[Мазамбік]]у і такім чынам пераклад Новага свету стаў даступны поўнасцю ці часткова на 200 мовах&lt;ref&gt;[https://www.jw.org/en/news/jw/region/mozambique/Jehovahs-Witnesses-Reach-Translation-Milestone-With-Bible-Release-in-Mozambique/ Jehovah’s Witnesses Reach Translation Milestone With Bible Release in Mozambique New World Translation Now Available in 200 Languages] // JW.ORG&lt;/ref&gt;. 30 мая 2021 Сведкі Іеговы апублікавалі «Хрысціянскія Грэчаскія Пісанні» ў версіі ПНС на мове алур у [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга]]&lt;ref&gt;[https://www.jw.org/en/news/jw/region/democratic-republic-congo/In-Congo-New-World-Translation-of-the-Christian-Greek-Scriptures-Released-in-Alur/ In Congo, New World Translation of the Christian Greek Scriptures Released in Alur New World Translation Now Available in 200 Languages] // JW.ORG&lt;/ref&gt;. 27 чэрвеня 2021 г. пераклад на [[Тамільская мова|тамільскай мове]] стаў даступны лацінскім шрыфтам па прычыне таго, што некаторым тамілам было цяжка чытаць яго тамільскімі літарамі&lt;ref&gt;[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F/%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4-%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9-%D0%BC%D0%B8%D1%80-%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%8C-%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%B5%D0%BD-%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B5/ Тамильский перевод «Новый мир» теперь доступен и на латинице] // JW.ORG&lt;/ref&gt;. 25 верасня 2021 года Сведкі Іеговы аб’явілі аб выданні [[Паводле Матфея Святое Дабравесце|Евангелля паводле Матфея]] на мове хмонг у лічбавым фармаце, такім чынам пачаўся пераклад «Хрысціянскіх Грэчаскіх Пісанняў» у версіі ПНС на мову гэтага народа&lt;ref&gt;[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D1%81%D0%BE%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B/%D0%95%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B5-%D0%BE%D1%82-%D0%9C%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%B5%D1%8F-%D0%B2%D1%8B%D1%88%D0%BB%D0%BE-%D0%BD%D0%B0-%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B5-%D1%85%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3/ Евангелие от Матфея вышло на языке хмонг] // Официальный сайт Свидетелей Иеговы&lt;/ref&gt;. 30 кастрычніка 2021 г. Евангеллі [[Паводле Матфея Святое Дабравесце|паводле Матфея]] і [[Паводле Іаана Святое Дабравесце|паводле Іаана]] былі перакладзены на венесуэльскую жеставую мову&lt;ref&gt;[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%8D%D0%BB%D0%B0/%D0%9D%D0%B0-%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%8D%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC-%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BC-%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B5-%D0%B2%D1%8B%D1%88%D0%BB%D0%B8-%D0%95%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%8F-%D0%BE%D1%82-%D0%9C%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%B5%D1%8F-%D0%B8-%D0%BE%D1%82-%D0%98%D0%BE%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0/ На венесуэльском жестовом языке вышли Евангелия от Матфея и от Иоанна] // JW.ORG&lt;/ref&gt;.

27 сакавіка 2022 года быў апублікаваны пераклад Евангелля [[Паводле Матфея Святое Дабравесце|паводле Матфея]] на мове канкані лацінкай&lt;ref&gt;[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F/%D0%92%D1%8B%D1%88%D0%BB%D0%B0-%D0%B2-%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82-%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%8F-%D0%95%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B5-%D0%BE%D1%82-%D0%9C%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%B5%D1%8F-%D0%BD%D0%B0-%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B5-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B8-%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0/ Вышла в свет «Библия. Евангелие от Матфея» на языке конкани (латиница)] // JW.ORG&lt;/ref&gt;. 29 мая 2022 года была апублікавана электронная версія перакладу Евангелля [[Паводле Матфея Святое Дабравесце|паводле Матфея]] на бенінскай мове фон&lt;ref&gt;[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD/%D0%95%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B5-%D0%BE%D1%82-%D0%9C%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%B5%D1%8F-%D0%BD%D0%B0-%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B5-%D1%84%D0%BE%D0%BD/ Евангелие от Матфея на языке фон] // JW.ORG&lt;/ref&gt;. 25 верасня 2022 г. выйшла электроннае выданне Евангелля паводле Матфея на мове кабувердзьяну&lt;ref&gt;[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%83%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F/%D0%92%D1%8B%D1%88%D0%BB%D0%BE-%D0%95%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B5-%D0%BE%D1%82-%D0%9C%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%B5%D1%8F-%D0%BD%D0%B0-%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B5-%D0%BA%D0%B0%D0%B1%D1%83%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D1%83/ Вышло Евангелие от Матфея на языке кабувердьяну] // JW.ORG&lt;/ref&gt;. 9 кастрычніка 2022 г. гэта кніга Бібліі была апублікавана на дыялекце шахмукхі мовы [[панджабі]]&lt;ref&gt;[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%95%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B5-%D0%BE%D1%82-%D0%9C%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%B5%D1%8F-%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%8C-%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BF%D0%BD%D0%BE-%D0%BD%D0%B0-%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B5-%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B8-%D1%88%D0%B0%D1%85%D0%BC%D1%83%D0%BA%D1%85%D0%B8/ Евангелие от Матфея теперь доступно на языке панджаби (шахмукхи)] // JW.ORG&lt;/ref&gt;.

25-26 чэрвеня 2022 г. Сведкі Іеговы паставілі рэкорд выдання свайго перакладу: былі апублікаваныя пераклады поўных Біблій ці Новага Запавету на 13 моў і дыялектаў за два дні&lt;ref&gt;[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5/%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B5-%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-13-%D0%91%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%B9-%D0%B7%D0%B0-%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B8-%D0%B2%D1%8B%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B5/ Новое достижение: 13 Библий за одни выходные!] // JW.ORG&lt;/ref&gt;.

30 чэрвеня 2023 г. быў апублікаваны пераклад Евангелля [[Паводле Матфея Святое Дабравесце|паводле Матфея]] на [[Мегрэльская мова|мегрэльскай мове]]. Паколькі гэта мова не мае ўласнай граматычнай структуры, перакладчыкі карысталіся граматыкай грузінскай мовы&lt;ref&gt;[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%BE-%D0%95%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B5-%D0%BE%D1%82-%D0%9C%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%B5%D1%8F-%D0%BD%D0%B0-%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC-%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B5/ Издано Евангелие от Матфея на мегрельском языке] // JW.ORG&lt;/ref&gt;. 23 лістапада 2023 г. быў апублікаваны пераклад Евангелля [[Паводле Матфея Святое Дабравесце|паводле Матфея]] на [[Нікабарская мова|нікабарскай мове]], на якой размаўляюць жыхары [[Андаманскія і Нікабарскія астравы|Нікабарскіх і Андамандскі астравоў]] [[Індыя|Індыі]]&lt;ref&gt;[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F/%D0%92%D1%8B%D1%88%D0%BB%D0%BE-%D0%B2-%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82-%D0%95%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B5-%D0%BE%D1%82-%D0%9C%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%B5%D1%8F-%D0%BD%D0%B0-%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC-%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B5/ Вышло в свет Евангелие от Матфея на никобарском языке] // JW.ORG&lt;/ref&gt;.

На [[Беларуская мова|беларускую мову]] гэты пераклад пакуль не зроблены. Пераклад Новага Запавету на рускую жэставую мову з’яўляецца адзіным перакладам на прасторы былога СССР&lt;ref&gt;Владислав Силивончик [https://life.pravda.com.ua/columns/2018/07/19/232216/ До кого в двері не стукали Свідки Єгови? Кілька фактів про їхню діяльність] // Українська правда, 19 ліпеня 2018 г.&lt;/ref&gt;.

== Асаблівасці структуры выдання ==

Адно з самых адметных адрозненняў «Перакладу новага свету» — гэта выкарыстанне назваў «Яўрэйскія Пісанні» і «Хрысціянскія Грэчаскія Пісанні» замест «Стары Запавет» і «Новы Запавет». Камітэт «Перакладу новага свету» вырашыў адмовіцца ад распаўсюджаных назваў асноўных частак Бібліі па прычыне нежадання дзяліць яе часткі на больш і менш важныя&lt;ref&gt;[http://wol.jw.org/ru/wol/d/r2/lp-u/1001060517 Священное Писание — Пераклад новага свету. — Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc., 2007 г. — С. 1754, 1755]&lt;/ref&gt;.

У назвах [[кніга|кніг]] і нумарацыі [[раздзел]]аў і сціхоў Камітэт «Перакладу новага свету» трымаўся [[масарэты|масарэцкай]] традыцыі, а не [[Септуагінта|Септуагінце]], паводле традыцыі якой быў зроблены рускі Сінадальны пераклад&lt;ref&gt;[http://wol.jw.org/ru/wol/d/r2/lp-u/2003247 Сторожевая Башня. — Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc., 1 апреля 2003 г. — С. 31]&lt;/ref&gt; ці беларускі пераклад Васіля Сёмухі. Ёсць і адрозненні ў нумарацыі Псалмоў і некаторых іншых кніг Бібліі.

Таксама ёсць адрозненні ў афармленні. У &quot;Перакладзе новага свету ў [[абзац]]ы вылучаюцца не асобныя вершы, а іх групы, каб чытач мог сачыць за пераходам ад адной думкі да другой. Тыя часткі Пісання, якія былі напісаны ў [[паэзія|вершаванай]] форме, &quot;Пераклад новага свету перадае [[строфа]]мі, але без захавання рыфмы ці рытму ў тэксце перакладу. Там, дзе пры напісанні Бібліі карысталіся [[акраверш]]ам, калі кожная наступная страфа пачынаецца з наступнай літары [[Яўрэйскі алфавіт|яўрэйскага алфавіту]]. Такія месцы пазначаны ў ПНС яўрэйскімі літарамі&lt;ref&gt;[http://wol.jw.org/ru/wol/d/r2/lp-u/1001060484 Священное Писание — Пераклад новага свету. — Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc., 2007 г. — С. 6]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;У перакладзе В. Сёмухі на беларускую мову таксама выкарыстоўваецца акраверш.&lt;/ref&gt;. Яшчэ па-над тэкстам перакладу выкарыстоўваюцца калантытулы з асноўнымі думкамі старонак над якімі яны размешчаны, а замест паралельных месцаў (вершаў з іншых кніг Бібліі з думкамі аналагічнымі пэўнаму вершу) у «Новым свеце» выкарыстоўваюцца 125 тыс. перахросных спасылак, якія прывязаны не да цэлых сціхоў, а асобных [[думка|думак]], [[слова|слоў]] ці [[фраза|фраз]]&lt;ref&gt;[http://wol.jw.org/ru/wol/d/r2/lp-u/1001060484 Священное Писание — Пераклад новага свету. — Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc. — 2007 г., С. 7]&lt;/ref&gt;. На думку Сведкаў Іеговы, такія спасылкі паказваюць ўнутраную гармонію паміж асобнымі кнігамі Бібліі&lt;ref&gt;[http://wol.jw.org/ru/wol/d/r2/lp-u/1101993037#p28 Свидетели Иеговы — возвещатели Царства Бога. — Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc., 2005 г. — С. 610]&lt;/ref&gt;. Гэтыя спасылкі даюцца ў форме літар алфавіту, але іх трэба адрозніваць ад тлумачальных зносак у форме графічных сімвалаў.

=== Дадатковы матэрыял ===
У канцы асноўнага тэксту Святога Пісання ў «Перакладзе новага свету» звычайна знаходзіцца [[бібліяграфія]] з кароткай інфармацыяй па кожнай асобнай кнізе Бібліі, напрыклад, хто, дзе і калі напісаў гэту кнігу&lt;ref&gt;[http://wol.jw.org/ru/wol/d/r2/lp-u/1001060468 Священное Писание — Пераклад новага свету. — Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc. — 2007 г., С. 1574, 1575]&lt;/ref&gt;. Яшчэ дадатак уключае біблейскую сімфонію са спісам слоў у алфавітным парадку і спасылкамі на сціхі, у якіх сустракаецца пэўнае слова. Акрамя таго, публікуецца дадатак, які тлумачальныя артыкулы наконт прычын выкарыстання імя Бога ў форме Іегова ў кнігах Бібліі, выбару пэўных слоў у перакладзе такіх біблейскіх з’яў, як душа, геена, тартар, а таксама карты да некаторых кніг Бібліі, яўрэйскі каляндар, схема эквівалентаў грашова-вагавых адзінак, узгаданых у Бібліі і асноўныя падзеі жыцця [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]] паводле чатырох Евангелляў у храналагічным парадку.&lt;ref&gt;[http://wol.jw.org/ru/wol/d/r2/lp-u/1001060486 Священное Писание — Пераклад новага свету. — Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc., 2007 г. — С. 1732—1771]&lt;/ref&gt;. Таксама ёсць дадатак «Тэмы для біблейскіх размоў», дзе да кожнай тэмы прыводзяцца некалькі думак са спасылкамі на біблейскія тэксты, каб дапамагчы чытачу, пераважна Сведку Іеговы, выкарыстоўваць Біблію ў размовах з людзьмі па розным пытанням&lt;ref&gt;[http://wol.jw.org/ru/wol/d/r2/lp-u/1001060478 Священное Писание — Перевод нового мира. — Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc., 2007 г. — С. 1772—1787]&lt;/ref&gt;.

=== Версія 2011 года ===
«Пераклад новага свету» пасля першага выдання перавыдаваўся двойчы: у 1984 і 2011 годзе. У бягучай версіі адметнасцю з’яўляюцца адмова ад лексікі, якая патрабуе тлумачэння (напрыклад, замена тэрмінаў «сістэма рэчаў» на «свет» «шэол» і «гадэс» на «магіла», «доўгацярпенне» на «цярпенне»), напісанне лічбамі, а не словамі лічэбнікаў і дапрацаваны тэкст перакладу&lt;ref&gt;[https://www.jw.org/ru/%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0/%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%8F/nwt/%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B0/%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BC%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B8%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F/ Особенности пересмотренного издания] //JW.ORG&lt;/ref&gt;. Версія 2011 года атрымала назву «Біблія. Пераклад „Новы свет“».

== Характарыстыкі перакладу ==

=== Перашакрыніцы ===

==== Яўрэйска-арамейскія Пісанні ====
За аснову перакладу тексту Яўрэйскіх Пісанняў на англійскую мову была ўзята праца Рудольфа Кітэля «[[Biblia Hebraica]]», апублікаваная ў [[1906]] г. і пазней перапрацаваны і выданы ў [[1977]] г. пад назвай «[[Biblia Hebraica Stuttgartensia]]» (BHS), у які ўваходзіла мноства стражытных яўрэйскіх тэкстаў і іх ранніх перакладаў, старажытнаяўрэйскі кансанантны тэкст, масарэцкі тэкст і [[Ленінградскі кодэкс]]. Гэтай працай карысталіся пры перавыданні «Перакладу новага свету» ў [[1984]] г.

Акрамя таго, пры перакладзе Старога Запавету на англійскую мову былі выкарыстаны такія крыніцы як: Кумранскія рукапісы, арамейскія таргумы, Самарыцянскае Пяцікніжжа, [[Септуагінта]], старалацінскі, коптскі, эфіопскі, армянскі пераклады, [[Вульгата]], грэчаскія пераклады Акілы, Феадатыёна, Сімаха, сірыйская Пешыта, старажытнаяўрэйскі тэкст Гінсбурга, Каірскі кодэкс, Алепскі кодэкс і Пецярбургскі кодэкс прарокаў&lt;ref&gt;[http://wol.jw.org/ru/wol/d/r2/lp-u/1101990132 Все Писание вдохновлено Богом и полезно. — Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc., 2009 г. — с. 336, 334—343]&lt;/ref&gt;.

==== Хрысціянскія грэчаскія Пісанні ====
За аснову перакладу тексту Новага Запавету на англійскую мову была ўзята праца прафесараў [[Кембрыджскі ўніверсітэт|Кембрыджскага ўніверсітэта]] Брука Весткота і Фентана Хорта, ([[1881]] г.), у якой былі ўзяты да ўвагі старажытнагрэчаскія тэксты і іх раннія пераклады, Ватыканскі, Сінайскі, Александрыйскі кодэксы і кодэксы Яфрэма і Безы. Дадаткова, ў перакладзе былі выкарыстаны: старалацінскі пераклад, Вульгата, выпраўленыя лацінскія тэксты «Сіксціна» і «Клемянціна», копцкія і сырыйскія пераклады (К’юртонскі рукапіс, Філаксенійскі, Гераклійскі, Палесцінскі, Сінайскі кодэксы, Пешыта), папірусы Чэстэра Біці, Бодмера, армянскі пераклад, Textus Receptus (агульнапрыняты тэкст), «Эмфэтык Даяглот», грэчаскія тэксты Бовера, Мерка, Нестле — Аланда і аб’яднаных біблейскіх таварыстваў&lt;ref&gt;[http://wol.jw.org/ru/wol/d/r2/lp-u/1101990133 Все Писание вдохновлено Богом и полезно. — Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc., 2009 г. — с. 337, 345—349]&lt;/ref&gt;.

=== Асноўныя адметнасці Перакладу ===

==== Выкарыстанне імя Бога «Іегова» ====
Адным з асноўных адрозненняў «Перакладу новага свету» ад многіх іншых перакладаў Бібліі з’яўляецца шырокае выкарыстанне імя Бога ў форме [[Яхве|Іегова]]: 6973 разоў у Старым Запавеце і 237 — у Новым. Сведкі Іеговы лічаць, што такім чынам яны аднавілі выкарыстанне асабістага імя Бога там, дзе яно было ў арыгінальным тэксце Бібліі&lt;ref&gt;[http://wol.jw.org/ru/wol/d/r2/lp-u/1001060400 Священное Писание — Пераклад новага свету. — Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc., 2007 г. — С. 5]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Божье имя пребудет вовеки — Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc., 1994. — С. 26&lt;/ref&gt;. У Старым Запавеце [[тэтраграматон]] (יהוה), які перадае імя Бога, сустракаецца 6828 разоў згодна такім крыніцам, як «[[Biblia Hebraica]]» і «[[Biblia Hebraica Stuttgartensia]]» і яго пераклалі словам Іегова ва ўсіх выпадках, акрамя Суддзяў 19:18&lt;ref&gt;У англійскай рэдакцыі 2013 г. у гэтым сціху выраз «свой дом» версіі 1984 г. заменены фразай «дом Іеговы» для захавання паслядоўнасці перакладу тэтраграматона.&lt;/ref&gt;. Яшчэ 146 разоў імя «Іегова» ужываецца ў месцах, дзе тэтраграматон можа быць выкарыстаны ў надпісанні да сціха ці на выбар перакладчыка ўплывалі іншыя фактары.&lt;ref&gt;Падробныя тлумачэнні перакладчыкаў і поўны спіс месцаў, дзе было пастаўлена імя Бога, знаходзяцца у Дататках 1A і 1B выдання Перакладу новага свету з заўвагамі на англійскай мове [http://wol.jw.org/en/wol/d/r1/lp-e/1001060073 New World Translation of the Holy Scriptures with References. — Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc., 1984 г. — С. 1561, 1562]&lt;/ref&gt;. У Новым Запавеце імя «Іегова» выкарыстаецца там, дзе ў яўрэйскіх тэкстах Новага Запавету (цытаты з кніг Старога Запавету ці пераклады на яўрэйскую мову) стаіць тэтраграматон. Адзіным месцам, для якога перакладчыкі не знайшлі адпаведнасці стала 1 да Карынфянаў 7:17&lt;ref&gt;[http://wol.jw.org/en/wol/d/r1/lp-e/1001060076 New World Translation of the Holy Scriptures with References. — Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc., 1984 г. — С. 1564—1566]&lt;/ref&gt;. Там, дзе ў тэксце Весткота і Хорта грэчаскае слова «κύριος» відавочна датычылася Ісуса Хрыста, яго паслядоўна перадавалі тэрмінам «Госпад». Выраз «алілуйя», які сустракаецца ў некалькіх псалмах і новазапаветнай кнізе «Адкрыццё» перадаецца як «усхваляйце Яг». Слова &quot;Яг, як скарочаная форма імя «Іегова», сустракаецца яшчэ ў некалькіх месцах ПНС.

Адна з прычын такога шырокага выкарыстання імя Іегова ў перакладзе Бібліі звязана з праблемай непаслядоўнасці, характэрнай для розных перакладаў і наяўнасці іншых перакладаў, дзе тэтраграматон паслядоўна перадаваўся як Ягова. Так у сваім выданні «Прачніцеся!» за 8 лістапада 1994 г. Сведкі Іеговы спасылаліся на словы перакладчыка і місіянера ў [[Кітай|Кітаі]] ХІХ ст.:

&lt;blockquote&gt;«Калі Святы Дух кажа „Іегова“ ў яўрэйскім тэксце, то чаму перакладчык не кажа „Іегова“ ў тэкстах на англійскай ці на [[Кітайская мова|кітайскай]] мовах? Якое ён мае права казаць: „У гэтым месцы я выкарыстаю Іегова, а ў іншым замяню“? … Калі ў пэўным выпадку неправільна выкарыстоўваць імя Бога ў перакладзе, то чаму натхнёны Богам пісьменнік карыстаўся ім у арыгінале&lt;ref&gt;Кітайскі місіянерскі часопіс» за 1876 г. цыт. па: Следуя этой же логике.//Пробудитесь! — Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc., 8 ноября 1994 г. — С. 27&lt;/ref&gt;?&quot;.&lt;/blockquote&gt;

Трэба адзначыць, што «Пераклад новага свету» не першы і не адзіны, дзе імя Бога сустракаецца ў Новым Запавеце. Ёсць албанскі пераклад 1994 г&lt;ref&gt;[http://books.google.com.ua/books/about/Shkrimi_shenjt.html?id=TuAnNQAACAAJ&amp;redir_esc=y Bibla, Simon Filipaj, 1994]&lt;/ref&gt;., англійскі пераклад «Эмфэтык Даяглот» (Emphatic Diaglott), асетынскі «Ног Фӕдзӕхст ирон ӕвзагыл» (2004), іспанскі «Santa Biblia. Traducida del arameo al español, Centro cultural Nueva Creacin de Sonora» (1994), літоўскі «Sventasis Rastas—Naujasis Testamentas, Česlovas Kavaliauskas», (1972), македонскі&lt;ref&gt;[http://www.kupikniga.mk/BookDetails.aspx?Pr=29371 Христијанските свети книги — Новиот завет, 1999] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171009041530/http://www.kupikniga.mk/BookDetails.aspx?Pr=29371 |date=9 кастрычніка 2017 }}&lt;/ref&gt; (1999), польскі пераклад [[Сымон Будны|С. Буднага]]&lt;ref&gt;[http://www.polona.pl/item/7687057/0/ Nowy Testament] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131203124724/http://www.polona.pl/item/7687057/0/ |date=3 снежня 2013 }}, 1574&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://biblia.org.pl/pliki/ewangelion_wedle_mateusza.pdf Евангеллле паводле Мацьвея ў пер. С. Буднага PDF] (польск.)&lt;/ref&gt;, французскі пераклад Клода Трэсмантана, харвацкі «Novi zavjet» Івана Мація Шкары (1860) ды інш.

==== Адмова ад некаторых традыцыйных тэрмінаў ====
У «Перакладзе новага свету» адсутнічаюць пэўныя традыцыйныя тэрміны. Самі перакладчыкі тлумачаць гэта неабходнасцю перадаць словы Бібліі адпаведна іх значенням у мове арыгіналу. Найбольш вядомымі адрозненнямі з’яўляюцца выкарыстанне выразу «слуп пакутаў» замест слова «крыж» пры апісанні прылады забойства Ісуса. Таксама яўрэскае слова «шэол» і яго грэчаскі адпаведнік «гадэс», якія традыцыйна перакладаюць як «пекла», «апраметная» ці «магіла» доўгі час перадаваліся транскрыпцыяй і тлумачэннем&lt;ref&gt;У англійскім выданні 2013 г. «шэол» і «гадэс» заменены словам магіла&lt;/ref&gt;. Слова грэчаскай мовы παρουσία (парусія), якое звычайна перадаюць як «прышэсце», у ПНС перакладзена як «прысутнасць»&lt;ref&gt;[http://wol.jw.org/ru/wol/d/r2/lp-u/1001060504 Священное Писание — Пераклад новага свету. — Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc., 2007 г. — С. 1743—1746]&lt;/ref&gt;.

==== Структура дзеясловаў ====
У розных мовах час [[Дзеяслоў|дзеяловаў]] мае розную структуру. У «Перакладзе новага свету» была зроблена спроба перадаць час дзеясловаў іўрыта і старажытнагрэчаскай мовы на сучасныя мовы. Напрыклад, у вядомым выказванні Хрыста «грукайцеся, і адчыняць вам» (Біблія, Мацьвея 7:7) грэчаскі дзеяслоў «стукайцеся» перадае працяглае дзеянне, і з гэтай прычыны ў ПНС ён перадаецца «працявайце грукацца», каб пазначыць, што гаворка ідзе не аб аднакратным, а аб працяглым і ўпартым дзеянні&lt;ref&gt;[http://wol.jw.org/ru/wol/d/r2/lp-u/1101993170 Пробудитесь! — Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc., 8 сентября 2001 г. — С. 19]&lt;/ref&gt;.

==== Адсутнасць некаторых сціхоў ці іх частак ====
У «Перакладзе новага свету» адсутнічаюць некаторыя сціхі ці іх часткі, якія сустракаюцца ў іншых перакладах Бібліі. Звычайна, такія часткі вынесены ў зноскі з тлумачэннямі. Пераважна, гэта звязана з адсутнасцю гэтых думак у самых старых з вядомых грэчаскіх манускрыптаў&lt;ref&gt;[http://wol.jw.org/ru/wol/b/r2/lp-u/43/7#dcv_7_52 Священное Писание — Пераклад новага свету. — Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc., 2007 г. — С. 1360] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131101141812/http://wol.jw.org/ru/wol/b/r2/lp-u/43/7#dcv_7_52 |date=1 лістапада 2013 }}&lt;/ref&gt;. Так апошні раздзел Дабравесця паводле Марка ў ПНС даецца ў дзвюх рэдакцыях з тлумачэннем, якія рукапісы падтрымліваюць першую, а якія другую рэдакцыю.

[[Файл:Сравнение особенностей издания ПНМ англ. 2013 и 1984 года.gif|right|thumb|600px|Адрозненні англійскіх выданняў Перакладу 2013 і 1984 гг.]]

== Крытыка ==

«Пераклад новага свету» атрымаў розныя водгукі ад прадстаўнікоў шэрагу хрысціянскіх канфесій і ад біблеістаў, як станоўчыя, так і негатыўныя.

Так прапаведнік Царквы хрысціян веры еванглельскай Парублёў заявіў, што ў Сведкаў Іеговы атрымаўся «даволі перакручаны пераклад Слова Божага. Нягледзячы на абурэнне біблейскіх лінгвістаў і знаўцаў яўрэйскай і грэчаскай моў, Вартавая вежа працягвае выпускаць пераклад Бібліі і рабіць падобныя пераклады на іншыя мовы&lt;ref&gt;[http://www.blagovestnik.org/books/00283.htm#28 Культы и мировые религии]&lt;/ref&gt;».

[[:en:Jason BeDuhn|Джэйсан Бідун]], прафесар рэлігіязнаўства Ўніверсітэту Паўночнай Арызоны ([[ЗША]]), параўноўваў некалькі перакладаў Бібліі на англійскую мову (акрамя ПНС ён даследаваў [[:en:Amplified Bible]], [[:en:The Living Bible]], [[:en:New American Bible]], [[:en:New American Standard Bible]], [[:en:New International Version]], [[:en:New Revised Standard Version]], [[:en:Good News Bibleе]] и [[Біблія караля Якава|Біблію караля Якава]]) адзначыў, што ПНС з’яўляецца самым дакладным з гэтых перакладаў, пры тым што сам прафесар згодны не з усімі рашэннямі перакладчыкаў «Новага свету&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://thebibleisnotholy.files.wordpress.com/2010/06/truth-in-translation.pdf |title=J. BeDuhn, Truth in Translation: Accuracy and Bias in English Translations of the New Testament, p. xii, 24-40, 163, 165. |access-date=4 кастрычніка 2017 |archive-date=5 лістапада 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105065922/http://thebibleisnotholy.files.wordpress.com/2010/06/truth-in-translation.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://wol.jw.org/ru/wol/d/r2/lp-u/102007409#p19 Пробудитесь! — Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc., ноябрь 2007 г. — С. 14]&lt;/ref&gt;».

Прафесар С. МакЛейн Гілмар&lt;ref&gt;[http://db1.archives.queensu.ca/ica-atom/index.php/gilmour-samuel-maclean;isaar Gilmour, Samuel MacLean — QUA — Database of Archival Holdings] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141011152753/http://db1.archives.queensu.ca/ica-atom/index.php/gilmour-samuel-maclean;isaar |date=11 кастрычніка 2014 }}&lt;/ref&gt; адзначыў што Камітэт Перакладу новага свету быў даволі кампетентным у грэчаскай і зрабіў тэкст Весткота-Хорта асновай для свайго перакладу Новага Запавету&lt;ref&gt;[http://www.christianwitnesses.net/Assets/Andover1966.pdf The Andover Newton Quarterly, September 1966, Vol 7, #1 page 25, 26]&lt;/ref&gt;.

Адзін з апанентаў Сведкаў Іеговы А. Д. Дзясніцкі напісаў: &quot;калі пэўны тэкст у сваім кантэксце можа мець больш за адно разумнае чытанне, перакладчык непазбежна робіць выбар. Калі такое месца мае багаслоўскае значэнне, вядома, што перакладчык выбірае тое чытанне, якое знаходзіцца ў згодзе з яго багаслоўем&lt;ref&gt;Десницкий А. С. Современный библейский перевод. ‒ М. : Изд-во ПСТГУ, 2015. ‒ [http://stavroskrest.ru/sites/default/files/files/pdf/desnickiy_sovremennyy_bibleiyskiy_perevod_0.pdf С. 239.]&lt;/ref&gt;.

Адным са спрэчных момантаў ПНС некаторыя тэолагі лічаць выкарыстанне імя Бога ў тэксце Новага Запавету па прычыне таго, што не ва ўсіх грэчаскіх рукапісах сустракаецца тэтраграматон. Праўда, [[Іеранім Стрыдонскі|Іеранім]] у сваёй прадмове да перакладу кніг Царстваў пісаў, што ў яго час сустракаліся старажытныя світкі Старога Запавету на грэчаскай мове, дзе быў тэтраграматон&lt;ref&gt;[http://soluschristus.ru/biblioteka/bibliya_i_bibleistika/ieronim_stridonskij_prologi_k_knigam_vethogo_zaveta/ Иероним Стридонский. Прологи к книгам Ветхого Завета]&lt;/ref&gt;. Таксама некаторыя крытыкі сумняваюцца, што Ісус і яго паслядоўнікі прамаўлялі ўслых імя Бога, па прычыне таго, што фарысеі скарысталі б такую нагоду, каб абвінаваціць Ісуса ў блюзнерстве і парушэнні традыцый [[іўдаізм]]а&lt;ref&gt;Руслан Хазарзар. Христианские Греческие Писания — Перевод нового мира. Гл. таксама: Талмуд, Мишна, Санхедрин.10:1 і Песикта.148а&lt;/ref&gt;

Шэраг кртыкаў лічаць, што выбар слова «Іегова» ў якасці транскрыпцыі тэтраграматона не з’яўляецца ўдалай і больш адпаведным варыянтам з’яўляецца «Ягвэ» ці «Яхвэ&lt;ref&gt;[http://azbyka.ru/dictionary/27/yakhve_gumerov.shtml Яхве]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Калі параўнаць традыцыі розных перакладаў Бібліі на беларускую мову, то можна заўважыць, што пераклад В. Сёмухі прапануе варыянт „Ягова“, а ў перакладзе У. Чарняўскага выкарыстаны варыянт „Ягвэ“&lt;/ref&gt;». Самі Сведкі Іеговы сцвярджаюць: «Сёння ніхто з людзей не ведае дакладна як гэта імя гучала па-яўрэйску… Многія вучоныя аддаюць перавагу форме „Яхвэ“, але поўнай упэўненасці, што гэта форма правільная, няма&lt;ref&gt;[http://wol.jw.org/ru/wol/d/r2/lp-u/1101989238#p26 Рассуждение с помощью Писаний. Нью-Йорк, 2008. — С. 174—175]&lt;/ref&gt;».

=== Спрэчкі вакол Калосянам 1:16,17 ===

На думку кансультанта Інстытута пераклада Бібліі, доктара філалагічных навук А. С. Дзясніцкага тое, як Пасланне Апостала Паўла да Калосцаў раздзел 1, сціхі 16 і 17 перакладзены ў ПНС, з’яўляецца найбольш яскравым выпадкам змены тэксту&lt;ref&gt;Десницкий А. С. [http://stavroskrest.ru/desnitsky_vs_furuli?destination=node/1237 Отзыв на книгу Рольфа Фурули «Как богословие и предвзятость влияют на Первод Библии»].&lt;/ref&gt;.

Грэчаскі тэкст гэтых сціхоў у выданні Вескота-Хорта: «ἐν αὐτῷ ἐκτίσθη τὰ ''πάντα'' ἐν τοῖς οὐρανοῖς καὶ ἐπὶ τῆς γῆς, τὰ ὁρατὰ καὶ τὰ ἀόρατα, εἴτε θρόνοι εἴτε κυριότητες εἴτε ἀρχαὶ εἴτε ἐξουσίαι· τὰ ''πάντα'' δι’ αὐτοῦ καὶ εἰς αὐτὸν ἔκτισται· καὶ αὐτός ἐστιν πρὸ ''πάντων'' καὶ τὰ ''πάντα'' ἐν αὐτῷ συνέστηκεν»&lt;ref&gt;Грэчаскі тэкст выдання Весткота-Хорта, 1881 г., [https://en.wikisource.org/wiki/Page:The_New_Testament_in_the_original_Greek_-_1881.djvu/544 Кал. 1:16, 17].&lt;/ref&gt;.

У ПНС на англійскай мове ў рэдакцыі 1984 г. гэта было перакладзена так: «Because by means of him ''all [other]'' things were created in the heavens and upon the earth, the things visible and the things invisible, no matter whether they are thrones or lordships or governments or authorities. ''All [other]'' things have been created through him and for him. Also, he is before ''all [other]'' things and by means of him ''all [other]'' things were made to exist» (слова «other» дадзена ў квадратных дужках, як даданае перакладчыкам)&lt;ref&gt;На беларускую мову гэту думку можа перакласці так: «Таму што пасрэдсвам яго ''ўсё [астатняе]'' было створана на небе і на зямлі, бачнае і нябачнае, прастолы, начальствы, урады ці ўлады. ''Усё [астатняе]'' было створана пасрэдствам яго і для яго. Таксама, ён быў да таго, як з’явілася ''ўсё [астатняе]'' і пасрэдствам яго ''ўсё [астатняе]'' пачало існаваць.»&lt;/ref&gt;.

Яшчэ у [[1953]] г. Брус Мерцгер крытыкаваў першае выданне ПНС за дадатак слова «other» («астатняе»), які ён лічыў неапраўданай інтэрпаляцыяй&lt;ref&gt;Б. М. Мецгер. [http://stavroskrest.ru/sites/default/files/files/pdf/Bruce%20Manning%20Metzger.pdf Свидетели Иеговы и Иисус Христос: Библейская и теологическая оценка]. // Theology Today, 10/1 (apr. 1953), стр. 65—85.&lt;/ref&gt;.

У [[1999]] г. у абарону ПНС выступіў нарвежскі лінгвіст і адзін са Сведкаў Іеговы Рольф Ёхан Фурулі. У [[2011]] г. яго кніга была перакладзена на рускую мову пад назвай «Как богословие и предвзятость влияют на перевод Библии». Фурулі піша наступнае наконт перакладу Калосцаў 1:16,17: «слова pas ці pan не заўсёдв мае усеаб’емнае значэнне. У залежнасці ад кантэксту яно можа абазначаць як „абсалютна ўсё“, так і „усе віды“, „усе тыпы“ ці „усе астатнія“… З выключна лінгвістычнага пункту гледжання пераклад „усё астатняе“ у Кал. 1:16—17, 20 неабавязковы, але магчымы. Іншымі словамі, ПНМ мог бы ўжыць слова „астатняе“ нават без дужак, бо ў гэтым кантэксце яно не з’яўляецца дадаткам ці інтэрпаляцыяй, а апраўданым сэнсавым элементам слова pas»&lt;ref&gt;Р. Фурули. [http://www.bibleist.ru/biblio/furuli.pdf Как богословие и предвзятость влияют на перевод Библии]. С. 270, 271&lt;/ref&gt;.

У [[2012]] г. Дзясніцкі выступіў з аправяржэннем довадаў Фурулі, сцвярджаючы, што грэчаскае слова πας («усё») можна перакласці як «усё астатняе» толькі на падстве кантэксту, які мае на ўвазе даданне прыметніка «астатняе» у пераклад. Але ў гэтай сітуацыі кантэкст такога не мае на ўвазе, і даданне такога прыметніка змяняе сэнс грэчаскага тэксту. На думку Дзясніцкага, Хрыстос сам з’яўляецца Творцам, а пераклад «пасрэдствам яго створана ўсё астатняе» дае зразумець, што Бог спачатку стварыў яго. Аднак, згодна думкам Дзясніцкага, тэкст «падрабязна пералічвае, што было створана Хрыстом, і не пакідае далейшай магчымасці ўключыть у шэраг створанага і Яго Самога&lt;ref&gt;Десницкий А. С. [http://stavroskrest.ru/desnitsky_vs_furuli?destination=node/1237 Отзыв на книгу Рольфа Фурули „Как богословие и предвзятость влияют на Первод Библии“].&lt;/ref&gt;».

== Суд над Перакладам новага свету ==

{{main|Суд над Перакладам новага свету}}
[[13 ліпеня]] [[2015]] г. мытня РФ затрымала на мяжы з [[Фінляндыя]]й партыю літаратуры Сведкаў Іеговы, якая накіроўвалася ў Расію. Сярод матэрыялаў былі 2016 экзэмпляраў Бібліі ПНС. Некалькі экзэмпляраў Бібліі былі накіраваны Паўночна-Заходняй транспартнай пракуратурай на экспертызу на наяўнасць экстрэмізму&lt;ref&gt;[http://www.sova-center.ru/misuse/news/other-actions/2015/07/d32450/ Таможня задержала две тысячи экзэмпляров Библии в переводе Свидетелей Иеговы] // Сова&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jw.org&quot;&gt;[https://www.jw.org/ru/новости/юридическая/по-регионам/россия/россия-признает-библию-экстремистской/ Россия признает Библию экстремистской] // Афіцыйны сайт Сведкаў Яговы&lt;/ref&gt;.

Сведкі Іеговы Фінляндыі і Расіі падалі скаргу на дзеянні мытні, але спачатку Арбітражны суд Санкт-Пецярбурга і Ленінградскай вобласці (29.12.2015), а потым і Вярхоўны Суд РФ (23.12.2016) адхіляюць гэту скаргу і пастанаўляюць пакінуць літаратуру, у тым ліку Бібліі, канфіскаванай&lt;ref name=&quot;jw.org&quot;/&gt;.

Судовае разбіральніцтва па наяўнасці экстрэмізму ў канфіскаванай літаратуры пачалося ў Выбаргскім гарадскім судзе ў [[15 сакавіка]] [[2016]] г. Суд дазволіў прадстаўнікам Сведкаў Іеговы ўдзельнічаць у працэсе ў якасці зацікаўленага боку&lt;ref&gt;[http://www.sova-center.ru/misuse/news/persecution/2016/03/d34050/ Суд согласился привлечь общину Свидетелей Иеговы к процессу о запрете Библии] // Сова&lt;/ref&gt; і некалькі разоў пераносіў разбіральніцтва. [[26 красавіка]] [[2016]] г. суд прыняў рашэнне аб правядзенні рэлігіязнаўчай экспертызы канфіскаванай літаратуры&lt;ref&gt;[http://www.sova-center.ru/misuse/news/persecution/2016/04/d34419/ Началось рассмотрение иска о запрете Библии в переводе Свидетелей Иеговы] // Сова&lt;/ref&gt;.

[[6 чэрвеня]] [[2017]] Цэнтр сацыякультурных экспертыз, арганізацыя, якой былі накіраваны на даследаванне экзэмпляры канфіскаванай літаратуры, заключае, што Пераклад новага свету з’яўляецца не Бібліяй, а экстрэмісцкай публікацыяй&lt;ref name=&quot;jw.org&quot;/&gt;.

[[17 жніўня]] [[2017]] г. суд г. [[Выбарг]] ([[Расія]]) аб’явіў «Святое Пісанне — Пераклад новага свету экстрэмісцкім выданнем»&lt;ref&gt;[http://www.sova-center.ru/misuse/news/persecution/2017/08/d37666/ Библия в переводе Свидетелей Иеговы признана экстремистской]// Информационно-аналитический центр «Сова»&lt;/ref&gt;. Свае рашэнне суд абгрунтаваў спасылкай на заключэнне экспертаў ад пракуратуры, якія заявілі:

«Прадстаўленая на даследаванне кніга „Святое Пісанне — Пераклад новага свету“ не з’яўляецца Каранам, Танахам або Ганджуром, паколькі, як гаварыцца ў самім выданні, яна складзена на аснове іншых крыніц. У той жа час яна не з’яўляецца Бібліяй у сілу тых прычын, што не мае такой назвы, у аснове яе ляжыць пераклад на англійскую мову старажытнагабрэйскіх і старажытнагрэцкіх тэкстаў, у тэкст былі ўнесены значныя змены, наяўнасць якіх прызнаецца самімі аўтарамі перакладу „новага свету“. Самы паказальны прыклад — трактоўка тэтраграмматона ў форме Іегова. Акрамя таго, ключавыя тэксты Новага Запавету, якія сцвярджаюць адзінства прыроды і роўнасць Бога Айца і Бога Сына, зменены так, каб яны маглі быць вытлумачаны ў процілеглым значэнні. Таксама ў дадзенай кнізе адсутнічаюць цытаты з Карана, Танах або Ганджура і Бібліі.

Спасылка прадстаўнікоў зацікаўленых асоб, а таксама паказанні спецыялістаў, на наяўнасць у тэксце кнігі „Святое Пісанне — Пераклад новага свету“ тэксту, які часткова супадае па сваім змесце з тэкстам агульнапрызнаных перакладаў Бібліі, само па сабе не з’яўляецца падставай лічыць усё выданне Бібліяй як такой, у сувязі з чым да яго не могуць быць ужытыя нормы артыкулу 3.1 Федэральнага закона 114-ФЗ „Аб супрацьдзеянні экстрэмісцкай дзейнасці“, у адпаведнасці з якім Біблія, Каран, Танах і Ганджур, іх змест і цытаты з іх не могуць быць прызнаныя экстрэмісцкімі матэрыяламі&lt;ref&gt;[https://vyborgsky--lo.sudrf.ru/modules.php?name=sud_delo&amp;srv_num=1&amp;name_op=doc&amp;number=56298504&amp;delo_id=1540005&amp;new&amp;text_number=1 Решение по Делу № 2-5/2017] // Официальный сайт Выборгского городского суда&lt;/ref&gt;.»

Сведкі Іеговы вялі тэкставую трансляцыю судовага паседжання&lt;ref&gt;[https://www.jw-russia.org/pages/17081610-203.html Репортаж: Суд над Библией в Выборге] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171002043944/https://jw-russia.org/pages/17081610-203.html |date=2 кастрычніка 2017 }} // Официальный сайт Свидетелей Иеговы в России&lt;/ref&gt; і [[21 верасня]] [[2017]] г. падалі апеляцыю і Ленінградскі абласны суд&lt;ref&gt;[https://www.jw-russia.org/news/17092215-221.html Апелляционная жалоба на решение Выборгского суда о запрете Библии] (таксама яе [https://www.jw-russia.org/sites/default/files/170921_apellyacionnaya_zhaloba3922.pdf поўны тэкст ан-лайн] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171002091906/https://jw-russia.org/sites/default/files/170921_apellyacionnaya_zhaloba3922.pdf |date=2 кастрычніка 2017 }}) // Официальный сайт Свидетелей Иеговы в России&lt;/ref&gt;. Пазней на афіцыйным сайце Сведкаў Іеговы з’явілася інфармацыя, што апеляцыйнае слуханне пройдзе 6 снежня 2017 г&lt;ref&gt;[https://www.jw.org/en/news/legal/by-region/russia/court-to-hear-appeal-20171123/ Russian Court to Hear Appeal on Declaring the Bible «Extremist»] // Jehovah’s Witnesses official website&lt;/ref&gt;.

Прафесар-біблеіст, крытык ПНС, А. Дзясніцкі перакладчыца Я. Смагіна і вядомыя рэлігіязнаўцы Расіі М. Шабураў і К. Элбакян у канцы лістапада — пачатку снежня 2017 г. выступілі з асуджэннем рашэння Выбаргскага суда, як парушэння законаў РФ і ўмяшальніцтва пракуратуры ў рэлігіязнаўчыя спрэчкі&lt;ref&gt;[https://www.jw-russia.org/news/17113020-264.html Андрей Десницкий: «Это вопрос профессионалов и читателей, а не прокуратуры и суда»] // Официальный сайт Свидетелей Иеговы в России&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.jw-russia.org/news/17120212-266.html Николай Шабуров: «Это перевод Библии. Попытки утверждать иное просто невежественны»] // Официальный сайт Свидетелей Иеговы в России&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.jw-russia.org/news/17120112-265.html Екатерина Элбакян: «Признавая экстремистским перевод, мы признаем экстремистским сам текст»] // Официальный сайт Свидетелей Иеговы в России&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.jw-russia.org/news/17120412-267.html Евгения Смагина: «Несколько альтернативных переводов — это безусловное благо»] // Официальный сайт Свидетелей Иеговы в России&lt;/ref&gt;.

[[6 снежня]] [[2017]] г. калегія Ленінградскага абласнога суда прыняла рашэнне заслухаць экспертаў, якія праводзілі аналіз ПНС і яшчэ некалькіх выданняў Сведкаў Іеговы на наяўнасць экстрэмізму і [[20 снежня]], пасля відэаканферэнцыі з гэтымі экспертамі і разглядання матэрыялаў справы, пакінула рашэнне Выбаргскага гарадскога суда без змяненняў. Пры гэтым, згодна тэкставай трансляцыі паседжанняў 6 і 20 снежня, суд адхіліў практычна ўсе хадатайніцтвы еўрапейскіх структур Сведкаў Іеговы, якія прадстаўлялі праваўладальніка Перакладу новага свету&lt;ref&gt;[https://www.jw-russia.org/pages/17120610-270.html Репортаж: Слушание в Леноблсуде о запрете перевода Библии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180102063801/https://www.jw-russia.org/pages/17120610-270.html |date=2 студзеня 2018 }} // Официальный сайт Свидетелей Иеговы в России&lt;/ref&gt;. Пазней на сайце Сведкаў Іеговы ў Расіі была апублікавана вытрымка з пастановы Ленаблсуда, якая тлумачыла, чаму суд не прызнаў гэта выданне перакладам Бібліі: &quot;Довады пра тое, што кніга ў шэрым пераплёце на рускай мове з назвай «Святое Пісанне — Пераклад новага свету» з’яўляецца Бібліяй, адхіляюцца, паколькі кніга не ўтрымлівае адпаведны загаловак «Біблія», што прадугледжана сістэмай стандартаў па інфармацыі, бібліятэчнай і выдавецкай справе (ДАСТ 7.80-2000), фактычна з’яўляецца перакладам на рускую мову, у яе аснове ляжыць пераклад на англійскую мову старажытнаяўрэйскіх і старажытнагрэчаскіх тэкстаў са значнымі зменамі, наяўнасць якіх прызнаецца самімі аўтарамі «Перакладу новага ўраду свету&lt;ref&gt;[https://jw-russia.org/news/18012418-282.html Леноблсуд мотивировал решение о запрете „Священного Писания“ отсутствием слова „Библия“ в заголовке] // Официальный сайт Свидетелей Иеговы в России&lt;/ref&gt;.»&quot; Вытрымка суправаджалася тлумачэннем, што дзяржстандарт 7.80-2000 увогуле не ўзгадваўся падчас судовага разбіральніцтва і што ён рэгламентуе бібліятэчную і бібліяграфічную дзейнасць і таму прыменены судом памылкова&lt;ref&gt;[https://jw-russia.org/news/18012418-282.html Леноблсуд мотивировал решение о запрете «Священного Писания» отсутствием слова «Библия» в заголовке] // Официальный сайт Свидетелей Иеговы в России&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Пераклады Бібліі]]
* [[Пераклады Бібліі на беларускую мову]]
* [[Сведкі Іеговы]]
{{зноскі}}

== Спасылкі ==

=== Пераклад новага свету ан-лайн ===
* Пераклад новага свету на рускай мове: [https://wol.jw.org/ru/wol/binav/r2/lp-u/bi12 версія 2007 г], [https://wol.jw.org/ru/wol/binav/r2/lp-u/nwt версія 2021 г].
* Пераклад новага свету на ўкраінскай мове: [https://wol.jw.org/uk/wol/binav/r15/lp-k/nwt/K/2014 выданне 2014 г]

=== Станоўчыя водгукі на пераклад ===
* [https://www.jw-russia.org/docs/254.html Баранов А., Добровольский Д. Лингвистическое заключение. Библия] // Официальный сайт Свидетелей Иеговы в России
* [http://www.fakt777.ru/2015/04/perevod-novogo-mira-issledovaniya-ehkspertov.html ТОЧЕН ЛИ «ПЕРЕВОД НОВОГО МИРА»? Исследования экспертов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171013151330/http://www.fakt777.ru/2015/04/perevod-novogo-mira-issledovaniya-ehkspertov.html |date=13 кастрычніка 2017 }} FAKT777NEWS — НОВОСТИ • ФАКТЫ • СОВЕТЫ
* [https://www.jw.org/ru/свидетели-иеговы/часто-задаваемые-вопросы/перевод-нового-мира-точен/ Точен ли Перевод нового мира?] // Официальный сайт Свидетелей Иеговы

=== Крытыка перакладу рэлігійнымі апанентамі ===
* [http://khazarzar.skeptik.net/books/kh/newworld.htm Руслан Хазарзар. Христианские Греческие Писания — Перевод нового мира]
* Имя Бога в переводе нового мира. СПб.: «Библия для всех», 2003.

=== Дадатковая інфармацыя пра пераклад ===
* [https://www.jw.org/ru/библиотека/серии-статей/на-что-идут-ваши-пожертвования/Производство-самой-важной-книги/ Производство самой важной книги] // Официальный сайт Свидетелей Иеговы

=== Дакументы судовых разбіральніцтваў над перакладам ===
* [https://www.jw-russia.org/docs/254.html Баранов А., Добровольский Д. Лингвистическое заключение. Библия] // Официальный сайт Свидетелей Иеговы в России
* [https://www.jw-russia.org/docs/251.html Котельников В., Тарасов А., Крюкова Н. Справка об исследовании. Библия] // Официальный сайт Свидетелей Иеговы в России
* [https://www.jw-russia.org/docs/253.html Медведев А. Религиоведческое заключение. Библия] // Официальный сайт Свидетелей Иеговы в России
* [https://www.jw-russia.org/docs/252.html Одинцов М. Религиоведческое заключение. Библия] // Официальный сайт Свидетелей Иеговы в России

[[Катэгорыя:Пераклады Бібліі]]
[[Катэгорыя:Сведкі Іеговы]]</text>
      <sha1>1nol9t7cr3btrevftrf0vqpga5h684t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сезон 2017 ФК Нёман Гродна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>545730</id>
    <revision>
      <id>5181247</id>
      <parentid>4452901</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T18:46:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25693" sha1="jaocc1q3c3skt4h784c75gqcltu35qh" xml:space="preserve">{{Сезон футбольнага клуба
| клуб                               = {{Сцяг Беларусі}} [[ФК Нёман Гродна|Нёман]]
| лагатып                            =
| сезон                              = 2017
| пасада кіраўніка                   = Старшыня
| кіраўнік                           = {{Сцяг Беларусі}} [[Іван Іосіфавіч Варсовіч|Іван Варсовіч]]
| трэнер                             = {{Сцяг Беларусі}} [[Ігар Кавалевіч]]
| капітан                            = {{Сцяг Беларусі}} [[Павел Савіцкі]]
| стадыён                            = [[Нёман (спартыўны комплекс, Гродна)|ЦСК «Нёман»]]
| умяшчальнасць                      = 8479

| турнір1                            = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Вышэйшая ліга]]
| вынік1                             = 6 месца
| турнір2                            = [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|Кубак Беларусі 2017/18]]
| вынік2                             = Выхад у чвэрцьфінал

| бамбардзір                         = {{Сцяг Беларусі}} [[Павел Савіцкі]] (16 галоў)

| папярэдні сезон                    = [[Сезон 2016 ФК Нёман Гродна|2016]]
| наступны сезон                     = [[Сезон 2018 ФК Нёман Гродна|2018]]

| pattern_la1 = 
| pattern_b1  = 
| pattern_ra1 = 
| pattern_sh1 = 
| pattern_so1 =
| leftarm1    = 099D66
| body1       = 099D66
| rightarm1   = 099D66
| shorts1     = FFF24B
| socks1      = 099D66
| pattern_la2 = 
| pattern_b2  = _fluorescent_yellow_sidesshoulders
| pattern_ra2 = 
| pattern_sh2 = 
| leftarm2    = 728A98
| body2       = 728A98
| rightarm2   = 728A98
| shorts2     = 435367
| socks2      = 435367
| pattern_la3 = 
| pattern_b3  = _thingreensidesshoulders
| pattern_ra3 = 
| pattern_sh3 = 
| leftarm3    = FFF24B
| body3       = FFF24B
| rightarm3   = FFF24B
| shorts3     = FFF24B
| socks3      = FFF24B
}}

У 2017 годзе футбольны клуб [[ФК Нёман Гродна|«Нёман»]] з [[Гродна]] прымаў удзел у двух афіцыйных турнірах: 
* [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Чэмпіянаце Беларусі 2017]] (6 месца), 
* [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|Кубку Беларусі 2017/2018]] (выхад у чвэрцьфінал).

== Склад каманды ==
=== Ігракі ===
{{Склад футбольнага клуба}}
{{Гулец|2|{{Сцяг Камеруна}}|Аб|[[Жан-Патрык Абуна]]||1990}}
{{Гулец|3|{{Сцяг Грузіі}}|Аб|[[Георгій Кантарыя]]||1997}}
{{Гулец|5|{{Сцяг Украіны}}|ПА|[[Руслан Зубкоў]]||1991}}
{{Гулец|6|{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Максім Мякіш]]||2000}}
{{Гулец|7|{{Сцяг Беларусі}}|Нап|[[Арцём Канцавы]]||1983}}
{{Гулец|8|{{Сцяг Камеруна}}|ПА|[[Поль Бебей]]||1986}}
{{Гулец|9|{{Сцяг Украіны}}|Нап|[[Раман Лакціёнаў]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;||1986}}
{{Гулец|10|{{Сцяг Беларусі}}|Нап|[[Дзмітрый Кавалёнак]]||1977}}
{{Гулец|11|{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Валерый Жукоўскі]]||1984}}
{{Гулец|13|{{Сцяг Беларусі}}|Бр|[[Уладзімір Жураў]]||1991}}
{{Гулец|14|{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Аляксандр Анюкевіч]]||1992}}
{{Гулец|15|{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Уладзіслаў Клімовіч]]||1996}}
{{Гулец|16|{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Максім Яблонскі]]||1996}}
{{Гулец|17|{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Андрэй Горбач]]||1985}}
{{Падзел складу}}
{{Гулец|19|{{Сцяг Беларусі}}|Бр|[[Сяргей Курганскі]]||1986}}
{{Гулец|20|{{Сцяг Беларусі}}|Нап|[[Дзмітрый Хлебасолаў]]||1990}}
{{Гулец|21|{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Яўген Савасцьянаў]]||1988}}
{{Гулец|24|{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Андрэй Якімаў]]||1989}}
{{Гулец|25|{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Яўген Ляшко]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;||1996}}
{{Гулец|29|{{Сцяг Беларусі}}|Нап|[[Артур Бомбель]]||1992}}
{{Гулец|35|{{Сцяг Беларусі}}|Бр|[[Максім Шышлоў]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;||1996}}
{{Гулец|82|{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Яраслаў Яроцкі]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;||1996}}
{{Гулец|87|{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Філіп Рудзік]]||1987}}
{{Гулец|88|{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Павел Савіцкі]]||1994}}
{{Гулец|91|{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Дзмітрый Верхаўцоў]]||1986}}
{{Гулец|97|{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Ягор Хвалько]]||1997}}
{{Гулец|99|{{Сцяг Беларусі}}|Нап|[[Васіль Журневіч]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;||1995}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Гулец|99|{{Сцяг Беларусі}}|Нап|[[Вячаслаў Глеб]]||1983}}
{{Канец складу}}

&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; Футбаліст пакінуў «Нёман» (яго нумар можа быць перададзены іншаму іграку)

* Пасля рыскі пададзены ігракі, якія прыйшлі ў каманду ў сярэдзіне сезону
* Капітан каманды:
** {{Сцяг Беларусі}} [[Павел Савіцкі]]

=== Трэнерскі штаб ===
* {{Сцяг Беларусі}} [[Ігар Кавалевіч]] (1968 г.н.) — галоўны трэнер
* {{Сцяг Беларусі}} [[Алег Кірэня]] (1975 г.н.) — трэнер
* {{Сцяг Беларусі}} [[Павел Бацюта]] (1969 г.н.) — трэнер
* {{Сцяг Беларусі}} [[Сяргей Шляхавы]] (1978 г.н.) — трэнер брамнікаў
* {{Сцяг Беларусі}} [[Дзмітрый Траско]] (1969 г.н.) — галоўны трэнер дубля

== Трансферы ==
=== Зіма 2016—2017 ===
{{col-begin}}
{{col-2}}

==== Прыйшлі ў клуб ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; width=90%
!Дата
!Пазіцыя
!Ігрок
!Папярэдні клуб
|-
|align=&quot;center&quot;|01.12.2016&lt;ref name=&quot;Завяршэнне_арэнд&quot;&gt;[http://football.by/news/93566.html У 19 игроков &quot;Немана&quot; истекли контакты]&lt;/ref&gt;||align=&quot;center&quot;| [[Варатар (футбол)|Бр]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Уладзіслаў Васілючак]]* || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Граніт Мікашэвічы|Граніт]] 
|-
|align=&quot;center&quot;|01.12.2016&lt;ref name=&quot;Завяршэнне_арэнд&quot;/&gt;||align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Юрый Гольцаў]]* || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Ліда|Ліда]]
|-
|align=&quot;center&quot;|01.12.2016&lt;ref name=&quot;Завяршэнне_арэнд&quot;/&gt;||align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Максім Квенцар]]* || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Ліда|Ліда]]
|-
|align=&quot;center&quot;|01.12.2016&lt;ref name=&quot;Завяршэнне_арэнд&quot;/&gt;||align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Аляксей Наско]]* || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Смаргонь|Смаргонь]]
|-
|align=&quot;center&quot;|01.12.2016&lt;ref name=&quot;Завяршэнне_арэнд&quot;/&gt;||align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Ягор Хвалько]]* || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Ліда|Ліда]]
|-
|align=&quot;center&quot;|01.12.2016&lt;ref name=&quot;Завяршэнне_арэнд&quot;/&gt;||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Кірыл Ганчарук]]* || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Смаргонь|Смаргонь]]
|-
|align=&quot;center&quot;|01.12.2016&lt;ref name=&quot;Завяршэнне_арэнд&quot;/&gt;||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Павел Забелін]]* || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Граніт Мікашэвічы|Граніт]] 
|-
|align=&quot;center&quot;|01.12.2016&lt;ref name=&quot;Завяршэнне_арэнд&quot;/&gt;||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Антон Касцючык]]* || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Баранавічы|Баранавічы]]
|-
|align=&quot;center&quot;|01.12.2016&lt;ref name=&quot;Завяршэнне_арэнд&quot;/&gt;||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Павел Цеслюкевіч]]* || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Баранавічы|Баранавічы]]
|-
|align=&quot;center&quot;|01.12.2016&lt;ref name=&quot;Завяршэнне_арэнд&quot;/&gt;||align=&quot;center&quot;| [[Нападаючы (футбол)|Нап]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Антон Лукашын]]* || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Ліда|Ліда]]
|-
|align=&quot;center&quot;|23.01.2017&lt;ref&gt;[http://football.by/news/95291.html Ярослав Яроцкий проведет очередной сезон в аренде в &quot;Немане&quot;]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Яраслаў Яроцкі]]** || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]
|-
|align=&quot;center&quot;|27.01.2017&lt;ref&gt;[http://football.by/news/95438.html Валерий Жуковский стал игроком &quot;Немана&quot;]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Валерый Жукоўскі]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]
|-
|align=&quot;center&quot;|02.02.2017&lt;ref&gt;[http://football.by/news/95646.html &quot;Неман&quot; вновь арендовал у БАТЭ Владислава Климовича]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Нападаючы (футбол)|Нап]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Уладзіслаў Клімовіч]]** || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК БАТЭ|БАТЭ]]
|-
|align=&quot;center&quot;|03.02.2017&lt;ref&gt;[http://football.by/news/95671.html Андрей Якимов подписал контракт с &quot;Неманом&quot;]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;|  [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Андрэй Якімаў]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Нафтан|Нафтан]]
|-
|align=&quot;center&quot;|02.03.2017&lt;ref&gt;[http://football.by/news/96731.html Максим Яблонский стал игроком &quot;Немана&quot;]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;|  [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Максім Яблонскі]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Смаргонь|Смаргонь]]
|-
|align=&quot;center&quot;|07.03.2017&lt;ref&gt;[http://www.football.by/news/96911.html Дмитрий Верховцов подписал контракт с &quot;Неманом&quot;]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;|  [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Дзмітрый Верхаўцоў]] || {{Сцяг Польшчы|20px}} [[ФК Карона Кельцы|Карона]]
|-
|align=&quot;center&quot;|09.03.2017&lt;ref&gt;[http://www.football.by/news/96980.html Украинский хавбек Зубков стал игроком &quot;Немана&quot;]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;|  [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Украіны|20px}} [[Руслан Зубкоў]] || {{Сцяг Украіны|20px}} [[ФК Зорка Крапыўныцкы|Зорка]]
|-
|align=&quot;center&quot;|09.03.2017&lt;ref&gt;[http://www.football.by/news/96984.html &quot;Неман&quot; подписал контракт с украинским нападающим Локтионовым]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;|  [[Нападаючы (футбол)|Нап]] || {{Сцяг Украіны|20px}} [[Раман Лакціёнаў]] || {{Сцяг Украіны|20px}} [[ФК Зорка Крапыўныцкы|Зорка]]
|-
|align=&quot;center&quot;|28.03.2017&lt;ref&gt;[http://football.by/news/97734.html Абуна Ндзана официально стал игроком &quot;Немана&quot;]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;|  [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Камеруна|20px}} [[Жан-Патрык Абуна]] || {{Сцяг Конга|20px}} [[ФК Леапардс Далісі|Леапардс]]
|-
|align=&quot;center&quot;|28.03.2017&lt;ref&gt;[http://football.by/news/97759.html Дмитрий Хлебосолов подписал контракт с &quot;Неманом&quot;]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;|  [[Нападаючы (футбол)|Нап]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Дзмітрый Хлебасолаў]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Баранавічы|Баранавічы]]
|-
|align=&quot;center&quot;|28.03.2017&lt;ref&gt;[http://football.by/news/97772.html Грузинский защитник Кантария подписал контракт с &quot;Неманом&quot;]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;|  [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Грузіі|20px}} [[Георгій Кантарыя]] || {{Сцяг Грузіі|20px}} [[ФК Зугдзідзі|Зугдзідзі]]
|-
|}
&lt;small&gt;* З арэнды&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;
&lt;small&gt;** У арэнду&lt;/small&gt;

{{col-2}}

==== Пакінулі клуб ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; width=90%
!Дата
!Пазіцыя
!Ігрок
!Новы клуб
|-
|align=&quot;center&quot;|01.12.2016&lt;ref name=&quot;Завяршэнне_арэнд&quot;/&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Аляксандр Паўлавец]]* || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]
|-
|align=&quot;center&quot;|01.12.2016&lt;ref name=&quot;Завяршэнне_арэнд&quot;/&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Сямён Смунёў]]* || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Нафтан|Нафтан]]
|-
|align=&quot;center&quot;|01.12.2016&lt;ref name=&quot;Завяршэнне_арэнд&quot;/&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Яраслаў Яроцкі]]* || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]
|-
|align=&quot;center&quot;|01.12.2016&lt;ref name=&quot;Завяршэнне_арэнд&quot;/&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Нападаючы (футбол)|Нап]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Уладзіслаў Клімовіч]]* || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК БАТЭ|БАТЭ]]
|-
|align=&quot;center&quot;|21.12.2016&lt;ref&gt;[http://football.by/news/94155.html &quot;Неман&quot; отдал Василючека в аренду &quot;Городее&quot;]&lt;/ref&gt;||align=&quot;center&quot;| [[Варатар (футбол)|Бр]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Уладзіслаў Васілючак]]** || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Гарадзея|Гарадзея]]
|-
|align=&quot;center&quot;|26.12.2016&lt;ref&gt;[http://www.football.by/news/94512.html Сосновский покинет &quot;Неман&quot;, Бебе, вероятно, продолжит карьеру в клубе]&lt;/ref&gt;||align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]]|| {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Сяргей Сасноўскі]] || ''свабодны агент''
|-
|align=&quot;center&quot;|30.12.2016&lt;ref&gt;[http://www.football.by/news/94621.html Сергей Рожок подписал контракт с &quot;Витебском&quot;]&lt;/ref&gt;||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]]|| {{Сцяг Украіны|20px}} [[Сяргей Ражок]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Віцебск|Віцебск]]
|-
|align=&quot;center&quot;|06.01.2017&lt;ref&gt;[http://www.football.by/news/94761.html Владислав Космынин перешел в узбекский &quot;Алмалык&quot;]&lt;/ref&gt;||align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]]|| {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Уладзіслаў Касмынін]] || {{Сцяг Узбекістана|20px}} [[ФК Алмалык|Алмалык]]
|-
|align=&quot;center&quot;|23.01.2017&lt;ref&gt;[http://football.by/news/95300.html Артем Васьков продолжит карьеру в &quot;Вентспилсе&quot;]&lt;/ref&gt;||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]]|| {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Арцём Васькоў]] || {{Сцяг Латвіі|20px}} [[ФК Вэнтспілс|Вэнтспілс]]
|-
|align=&quot;center&quot;|02.02.2017&lt;ref&gt;[http://football.by/news/95633.html &quot;Шахтер&quot; объявил о подписании Позняка]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Аляксандр Пазняк]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]
|-
|align=&quot;center&quot;|12.03.2017&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://vk.com/fcbaranovichi?w=wall-77016379_8262 |title=Продолжаем вас знакомить с новыми игроками. |access-date=17 студзеня 2018 |archive-date=10 снежня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251210154439/https://vk.com/fcbaranovichi?w=wall-77016379_8262 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Антон Сарокін]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Баранавічы|Баранавічы]]
|-
|align=&quot;center&quot;|16.03.2017&lt;ref&gt;[http://football.by/news/97297.html &quot;Лида&quot; вновь арендовала Юрия Гольцева у &quot;Немана&quot;]&lt;/ref&gt;||align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Юрый Гольцаў]]** || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Ліда|Ліда]]
|-
|align=&quot;center&quot;|16.03.2017&lt;ref&gt;[https://by.tribuna.com/football/1049390972.html «Гранит» начал подготовку к сезону в первой лиге лишь на этой неделе]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Павел Забелін]]** || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Граніт Мікашэвічы|Граніт]]
|-
|align=&quot;center&quot;|17.03.2017&lt;ref&gt;[http://football.by/news/97325.html &quot;Сморгонь&quot; вновь арендовала у &quot;Немана&quot; Гончарука и продлила контракт с Яцкевичем]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Кірыл Ганчарук]]** || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Смаргонь|Смаргонь]]
|-
|align=&quot;center&quot;|17.03.2017 ||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Максім Квенцар]]** || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Граніт Мікашэвічы|Граніт]]
|-
|align=&quot;center&quot;|17.03.2017 ||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Павел Цеслюкевіч]]** || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Граніт Мікашэвічы|Граніт]]
|-
|align=&quot;center&quot;|28.03.2017&lt;ref&gt;[http://football.by/news/97778.html &quot;Смолевичи-СТИ&quot; арендовали Кирилла Леоновича у минского &quot;Динамо&quot; и Александра Демидовича у &quot;Немана&quot;]&lt;/ref&gt;||align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Аляксандр Дземідовіч]]** || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Смалявічы-СТІ|Смалявічы-СТІ]]
|-
|align=&quot;center&quot;|29.03.2017 ||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Ян Сянкевіч]]** || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Граніт Мікашэвічы|Граніт]]
|-
|align=&quot;center&quot;|30.03.2017 ||align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Аляксей Наско]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ]]
|-
|align=&quot;center&quot;|30.03.2017 ||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Антон Касцючык]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Слонім-2017|Слонім-2017]]
|-
|align=&quot;center&quot;|04.04.2017&lt;ref name=&quot;Агурцоў_Лукашын&quot;&gt;[http://football.by/news/98056.html &quot;Лида&quot; подписала Левицкого и Огурцова и арендовала у &quot;Немана&quot; Лукашина]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Антон Агурцоў]]** || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Ліда|Ліда]]
|-
|align=&quot;center&quot;|04.04.2017&lt;ref name=&quot;Агурцоў_Лукашын&quot;/&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Нападаючы (футбол)|Нап]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Антон Лукашын]]** || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Ліда|Ліда]]
|-
|align=&quot;center&quot;|06.04.2017 ||align=&quot;center&quot;| [[Нападаючы (футбол)|Нап]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Аляксандр Буцько]]** || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Ліда|Ліда]]
|-
|}
&lt;small&gt;* З арэнды&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;
&lt;small&gt;** У арэнду&lt;/small&gt;
{{col-end}}

=== Лета 2017 ===
{{col-begin}}
{{col-2}}

==== Прыйшлі ў клуб ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; width=90%
!Дата
!Пазіцыя
!Ігрок
!Папярэдні клуб
|-
|align=&quot;center&quot;|11.07.2017&lt;ref&gt;[http://www.pressball.by/news/football/268405 Футбол. Вячеслав Глеб подписал контракт с &quot;Неманом&quot;]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Нападаючы (футбол)|Нап]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Вячаслаў Глеб]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Крумкачы Мінск|Крумкачы]]
|-
|}

{{col-2}}

==== Пакінулі клуб ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; width=90%
!Дата
!Пазіцыя
!Ігрок
!Новы клуб
|-
|align=&quot;center&quot;|17.07.2017&lt;ref&gt;[http://football.by/news/102122.html Минское &quot;Динамо&quot; отозвало Яроцкого из аренды в &quot;Немане&quot;]&lt;/ref&gt;||align=&quot;center&quot;|[[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Яраслаў Яроцкі]]* || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]
|-
|align=&quot;center&quot;|24.07.2017&lt;ref&gt;[https://by.tribuna.com/football/1053193673.html «Неман» отдал Журневича в аренду в любительский клуб из Польши]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Нападаючы (футбол)|Нап]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Васіль Журневіч]]** || {{Сцяг Польшчы|20px}} [[ФК Зніч Бяла Піска|Зніч (Бяла Піска)]]
|-
|align=&quot;center&quot;|09.08.2017&lt;ref&gt;[http://football.by/news/103031.html &quot;Лида&quot; подписал контракт с &quot;Рочевым&quot; и арендовала у &quot;Немана&quot; Лешко]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Яўген Ляшко]]** || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Ліда|Ліда]]
|-
|align=&quot;center&quot;|18.08.2017&lt;ref&gt;[http://football.by/news/103376.html &quot;Неман&quot; расторг контракт Локтионовым]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Нападаючы (футбол)|Нап]] || {{Сцяг Украіны|20px}} [[Раман Лакціёнаў]] || {{Сцяг Украіны|20px}} [[ФК Інгулец Пэтровэ|Інгулец]]
|-
|align=&quot;center&quot;|16.09.2017 ||align=&quot;center&quot;| [[Варатар (футбол)|Бр]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Максім Шышлоў]]** || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Граніт Мікашэвічы|Граніт]]
|-
|}
&lt;small&gt;* З арэнды&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;
&lt;small&gt;** У арэнду&lt;/small&gt;

{{col-end}}

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://football.by/stat/belarus/2017/teams/12/ Сезон 2017 на сайце football.by]
* [http://www.teams.by/champ/persons/5/2188/ Сезон 2017 на сайце teams.by]

[[Катэгорыя:Сезоны ФК Нёман Гродна|2017]]
[[Катэгорыя:Сезоны футбольных клубаў Беларусі 2017|Нёман Гродна]]
[[Катэгорыя:2017 год у Гродне]]</text>
      <sha1>jaocc1q3c3skt4h784c75gqcltu35qh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сезон 2017 ФК Шахцёр Салігорск</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546033</id>
    <revision>
      <id>5181248</id>
      <parentid>4761505</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T18:50:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28299" sha1="1adsmd3q3oilokv2d9qnlt9shx0bm7z" xml:space="preserve">{{Сезон футбольнага клуба
| клуб                               = {{Сцяг Беларусі}} [[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр (Салігорск)]]
| лагатып                            =
| сезон                              = 2017
| пасада кіраўніка                   = Старшыня
| кіраўнік                           = {{Сцяг Беларусі}} [[Вадзім Шумак]]
| трэнер                             = {{Сцяг Беларусі}} [[Алег Кубараў]] (да ліпеня)&lt;br/&gt;{{Сцяг Польшчы}} [[Марак Зуб]] (з ліпеня)
| капітан                            = {{Сцяг Беларусі}} [[Павел Рыбак]]
| стадыён                            = [[Будаўнік (стадыён, Салігорск)|«Будаўнік»]] 
| умяшчальнасць                      = 4200

| турнір1                            = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Вышэйшая ліга]]
| вынік1                             = {{Бр}} 3 месца
| турнір2                            = [[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|Кубак Беларусі 2016/17]]
| вынік2                             = {{Ср}} Фіналіст
| турнір3                            = [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|Кубак Беларусі 2017/18]]
| вынік3                             = Выхад у чвэрцьфінал
| турнір4                            = [[Ліга Еўропы УЕФА 2017/2018|Ліга Еўропы УЕФА]]
| вынік4                             = 1-ы кв. раўнд

| бамбардзір                         = {{Сцяг Беларусі}} [[Дзяніс Лапцеў]] (13 галоў)
| лепшы                              =

|pattern_la1    = _blackborder
|pattern_b1     = _sheriff1112h
|pattern_ra1    = _blackborder
|pattern_sh1    = 
|pattern_so1    = 
|leftarm1       = FFDD00
|body1          = FFDD00
|rightarm1      = FFDD00
|shorts1        = FFDD00
|socks1         = FFDD00

|pattern_la2    = _whiteborder
|pattern_b2     = _shoulder_stripes_white_stripes
|pattern_ra2    = _whiteborder
|pattern_sh2    = 
|pattern_so2    = 
|leftarm2       = 000000
|body2          = 000000
|rightarm2      = 000000
|shorts2        = 000000
|socks2         = 000000

| папярэдні сезон                    = [[Сезон 2016 ФК Шахцёр Салігорск|2016]]
| наступны сезон                     = [[Сезон 2018 ФК Шахцёр Салігорск|2018]]
}}

У 2017 годзе футбольны клуб [[ФК Шахцёр Салігорск|«Шахцёр»]] з [[Салігорск]]а прымаў удзел у чатырох афіцыйных турнірах: 
* [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Чэмпіянаце Беларусі 2017]] (3 месца), 
* [[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|Кубку Беларусі 2016/2017]] (паражэнне ў фінале), 
* [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|Кубку Беларусі 2017/2018]] (выхад у чвэрцьфінал),
* [[Ліга Еўропы УЕФА 2017/2018|Лізе Еўропы 2017/2018]] (вылет у першым кваліфікацыйным раўндзе)

== Склад каманды ==
=== Ігракі ===
{{Склад футбольнага клуба}}
{{Гулец|1|{{Сцяг Беларусі}}|Бр|[[Уладзімір Бушма]]||1983}}
{{Гулец|3|{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Сяргей Мацвейчык]]||1988}}
{{Гулец|4|{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Андрэй Піліпавец]]||1999}}
{{Гулец|5|{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Аляксей Янушкевіч]]||1986}}
{{Гулец|6|{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Ігар Бурко]]||1988}}
{{Гулец|7|{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Эдгар Аляхновіч]]||1987}}
{{Гулец|8|{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Аляксандр Сялява]]||1992}}
{{Гулец|9|{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Ілья Алексіевіч]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;||1991}}
{{Гулец|10|{{Сцяг Беларусі}}|Нап|[[Мікалай Януш]]||1984}}
{{Гулец|11|{{Сцяг Харватыі}}|ПА|[[Дражан Багарыч]]||1992}}
{{Гулец|14|{{Сцяг Харватыі}}|ПА|[[Любан Црэпуля]]||1993}}
{{Гулец|15|{{Сцяг Беларусі}}|Нап|[[Дзяніс Лапцеў]]||1991}}
{{Гулец|17|{{Сцяг Фінляндыі}}|ПА|[[Пюру Сойры]]||1994}}
{{Гулец|18|{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Павел Рыбак]]||1983}}
{{Гулец|20|{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Аляксандр Пазняк]]||1994}}
{{Гулец|21|{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Афрыд Макс Эбонг Нгамэ]]||1999}}
{{Падзел складу}}
{{Гулец|22|{{Сцяг Балгарыі}}|Аб|[[Даніел Златкаў]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;||1989}}
{{Гулец|23|{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Юрый Кавалёў]]||1993}}
{{Гулец|31|{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Міхаіл Шыбун]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;||1996}}
{{Гулец|44|{{Сцяг Беларусі}}|Бр|[[Дзяніс Юр’евіч Садоўскі|Дзяніс Садоўскі]]||1997}}
{{Гулец|73|{{Сцяг Балгарыі}}|Бр|[[Іван Караджаў]]||1989}}
{{Гулец|81|{{Сцяг Беларусі}}|ПА|[[Валерый Сянько]]||1998}}
{{Гулец|91|{{Сцяг Казахстана}}|Нап|[[Сяргей Хіжнічэнка]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;||1991}}
{{Гулец|99|{{Сцяг Беларусі}}|Нап|[[Віталь Лісаковіч]]||1998}}
{{Гулец||{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Вячаслаў Крывулец]]||1998}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Гулец|12|{{Сцяг Руанды}}|ПА|[[Патрык Сібамана]]||1996}}
{{Гулец|19|{{Сцяг Босніі і Герцагавіны}}|ПА|[[Дамір Зломісліч]]||1991}}
{{Гулец|26|{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Максім Бардачоў]]||1986}}
{{Гулец|33|{{Сцяг Харватыі}}|Нап|[[Таміслаў Кіш]]||1994}}
{{Гулец|45|{{Сцяг Беларусі}}|Нап|[[Руслан Цевераў]]||1994}}
{{Гулец||{{Сцяг Беларусі}}|Аб|[[Ілья Балтрушэвіч]]||1999}}
{{Канец складу}}

&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; Футбаліст пакінуў «Шахцёр» (яго нумар можа быць перададзены іншаму іграку)

* Пасля рыскі пададзены ігракі, якія прыйшлі ў каманду ў сярэдзіне сезону
* Капітан каманды:
** {{Сцяг Беларусі}} [[Павел Рыбак]]

=== Трэнерскі штаб ===
==== Да ліпеня ====
* {{Сцяг Беларусі}} [[Алег Кубараў]] (1966 г.н.) — галоўны трэнер
* {{Сцяг Беларусі}} [[Павел Яўсеенка]] (1980 г.н.) — старшы трэнер
* {{Сцяг Беларусі}} [[Мікалай Кашэўскі]] (1980 г.н.) — трэнер
* {{Сцяг Малдовы}} [[Георгій Кодзіца]] (1972 г.н.) — трэнер па фізпадрызтоўцы
* {{Сцяг Беларусі}} [[Эдуард Тучынскі]] (1970 г.н.) — трэнер брамнікаў
* {{Сцяг Беларусі}} [[Сяргей Нікіфарэнка]] (1975 г.н.) — галоўны трэнер дубля

==== З ліпеня ====
* {{Сцяг Польшчы}} [[Марак Зуб]] (1964 г.н.) — галоўны трэнер
* {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандр Юрэвіч]] (1979 г.н.) — старшы трэнер
* {{Сцяг Латвіі}} [[Аляксандр Калінько]] (1975 г.н.) — трэнер брамнікаў
* {{Сцяг Беларусі}} [[Сяргей Нікіфарэнка]] (1975 г.н.) — галоўны трэнер дубля

== Трансферы ==
=== Зіма 2016—2017 ===
{{col-begin}}
{{col-2}}

==== Прыйшлі ў клуб ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; width=90%
!Дата
!Пазіцыя
!Ігрок
!Папярэдні клуб
|-
|align=&quot;center&quot;|17.11.2016&lt;ref&gt;[http://www.fc-smorgon.by/index.php?do=news&amp;id=580 Новости ФК &quot;Сморгонь&quot;] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161206175251/http://fc-smorgon.by/index.php?do=news&amp;id=580 |date=6 снежня 2016 }}&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Варатар (футбол)|Бр]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Павел Шчарбачэня]]* || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Смаргонь|Смаргонь]]
|-
|align=&quot;center&quot;|30.11.2016&lt;ref&gt;[http://sfc-slutsk.by/Article/Pavel-Demidchik-pokidaet-Slutsk-20161130 Павел Демидчик и Алексей Залеский покидают команду]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Нападаючы (футбол)|Нап]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Павел Дзямідчык]]* || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Слуцк|Слуцк]]
|-
| ||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Андрэй Леўкавец]]* || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Смалявічы-СТІ|Смалявічы-СТІ]] 
|-
|align=&quot;center&quot;|22.12.2016&lt;ref name=&quot;Лапцеў&quot;&gt;[http://www.football.by/news/94173.html &quot;Шахтер&quot; выкупил у &quot;Тосно&quot; права на Лаптева]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Нападаючы (футбол)|Нап]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Дзяніс Лапцеў]] || {{Сцяг Расіі|20px}} [[ФК Тосна|Тосна]]
|-
|align=&quot;center&quot;|26.12.2017&lt;ref&gt;[https://by.tribuna.com/football/1046932394.html Степанов, Клименчук и еще два футболиста покинут «Нафтан»]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Нападаючы (футбол)|Нап]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Яўген Лебедзеў]]* || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Нафтан|Нафтан]]
|-
|align=&quot;center&quot;|09.01.2017&lt;ref&gt;[http://football.by/news/94847.html &quot;Шахтер&quot; продлил контракт с Янушкевичем]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Мікалай Золатаў]]* || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Віцебск|Віцебск]]
|-
|align=&quot;center&quot;|12.01.2017&lt;ref&gt;[http://www.football.by/news/94947.html &quot;Шахтер&quot; объявил о подписании контракта с Ильей Алексиевичем]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Ілья Алексіевіч]] || ''свабодны агент''
|-
|align=&quot;center&quot;|16.01.2017&lt;ref&gt;[http://www.football.by/news/95069.html Андрей Сакович стал игроком &quot;Шахтера&quot;]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Варатар (футбол)|Бр]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Андрэй Сяргеевіч Саковіч|Андрэй Саковіч]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Ліда|Ліда]]
|-
|align=&quot;center&quot;|16.01.2017&lt;ref&gt;[http://www.football.by/news/95072.html БАТЭ объявил о переходе Олехновича в &quot;Шахтер&quot;]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Эдгар Аляхновіч]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК БАТЭ|БАТЭ]]
|-
|align=&quot;center&quot;|23.01.2017&lt;ref&gt;[http://www.football.by/news/95287.html Нападающий Хижниченко подписал контракт с &quot;Шахтером&quot;]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Нападаючы (футбол)|Нап]] || {{Сцяг Казахстана|20px}} [[Сяргей Хіжнічэнка]] || {{Сцяг Казахстана|20px}} [[ФК Табол Кастанай|Табол]]
|-
|align=&quot;center&quot;|28.01.2017&lt;ref&gt;[http://www.pressball.by/news/football/254722 Футбол. Товарищеский матч. Солигорский &quot;Шахтер&quot; уступил &quot;Десне&quot;]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Алег Гарапучык]]* || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Граніт Мікашэвічы|Граніт]]
|-
|align=&quot;center&quot;|02.02.2017&lt;ref&gt;[http://football.by/news/95633.html &quot;Шахтер&quot; объявил о подписании Позняка]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Аляксандр Пазняк]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Нёман Гродна|Нёман]]
|-
|align=&quot;center&quot;|04.02.2017&lt;ref name=&quot;Багарыч_Црэпуля&quot;&gt;[http://www.football.by/news/95712.html Хорватские полузащитники Багарич и Црепуля подписали контракты с &quot;Шахтером&quot;]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Харватыі|20px}} [[Любан Црэпуля]]** || {{Сцяг Бельгіі|20px}} [[ФК Мехелен|Мехелен]]
|-
|align=&quot;center&quot;|04.02.2017&lt;ref name=&quot;Багарыч_Црэпуля&quot;/&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Харватыі|20px}} [[Дражан Багарыч]] || {{Сцяг Ізраіля|20px}} [[ФК Ашдод|Ашдод]]
|-
|align=&quot;center&quot;|10.02.2017&lt;ref&gt;[http://football.by/news/95939.html Финский полузащитник Пюрю Сойри стал игроком &quot;Шахтера&quot;]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Фінляндыі|20px}} [[Пюру Сойры]] || {{Сцяг Фінляндыі|20px}} [[ФК ВПС Васа|ВПС]]
|-
|align=&quot;center&quot;|02.03.2017&lt;ref name=&quot;Караджаў_Златкаў&quot;&gt;[http://football.by/news/96734.html &quot;Шахтер&quot; объявил о подписании болгарских защитника и вратаря]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Варатар (футбол)|Бр]] || {{Сцяг Балгарыі|20px}} [[Іван Караджаў]] || {{Сцяг Балгарыі|20px}} [[ФК Вярэя Стара-Загора|Вярэя]]
|-
|align=&quot;center&quot;|02.03.2017&lt;ref name=&quot;Караджаў_Златкаў&quot;/&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Балгарыі|20px}} [[Даніел Златкаў]] || {{Сцяг Балгарыі|20px}} [[ФК Боцеў Плоўдзіў|Боцеў (Плоўдзіў)]]
|-
|}
&lt;small&gt;* З арэнды&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;
&lt;small&gt;** У арэнду&lt;/small&gt;
{{col-2}}

==== Пакінулі клуб ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; width=90%
!Дата
!Пазіцыя
!Ігрок
!Новы клуб
|-
|align=&quot;center&quot;|28.11.2016&lt;ref name=&quot;Цімашэнка_Паўлаў_Асіпенка&quot;&gt;[http://www.football.by/news/93451.html &quot;Шахтер&quot; расстанется с Янушкевичем, Тимошенко, Павловым и Осипенко]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Аляксандр Паўлаў]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]
|-
|align=&quot;center&quot;|28.11.2016&lt;ref name=&quot;Цімашэнка_Паўлаў_Асіпенка&quot;/&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Аляксей Цімашэнка]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Віцебск|Віцебск]]
|-
|align=&quot;center&quot;|28.11.2016&lt;ref name=&quot;Цімашэнка_Паўлаў_Асіпенка&quot;/&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Нападаючы (футбол)|Нап]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Дзмітрый Асіпенка]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Іслач|Іслач]]
|-
|align=&quot;center&quot;|02.12.2016&lt;ref name=&quot;Каценка_Ігняціевіч&quot;&gt;[https://by.tribuna.com/football/1046230999.html Рыбак и Бушма продлили контракты с «Шахтером», Котенко, Игнятиевич и Киренкин покинули клуб]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Варатар (футбол)|Бр]] || {{Сцяг Эстоніі|20px}} [[Артур Каценка]] || {{Сцяг Эстоніі|20px}} [[ФК Транс Нарва|Транс]]
|-
|align=&quot;center&quot;|02.12.2016&lt;ref name=&quot;Каценка_Ігняціевіч&quot;/&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Сербіі|20px}} [[Нікола Ігняціевіч]] || {{Сцяг Сербіі|20px}} [[ФК Борац Чачак|Борац]]
|-
|align=&quot;center&quot;|15.12.2016&lt;ref name=&quot;Юрэвіч_Старгародскі&quot;&gt;[http://www.football.by/news/93982.html Старгородский и Юревич покинут &quot;Шахтер&quot;]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Аляксандр Юрэвіч]] || ''завяршыў кар’еру''
|-
|align=&quot;center&quot;|15.12.2016&lt;ref name=&quot;Юрэвіч_Старгародскі&quot;/&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Украіны|20px}} [[Арцём Старгародскі]] || {{Сцяг Украіны|20px}} [[ФК Арсенал Кіеў|Арсенал]]
|-
|align=&quot;center&quot;|22.12.2016&lt;ref name=&quot;Лапцеў&quot;/&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Нападаючы (футбол)|Нап]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Дзяніс Лапцеў]]* || {{Сцяг Расіі|20px}} [[ФК Тосна|Тосна]]
|-
|align=&quot;center&quot;|26.12.2016&lt;ref&gt;[http://www.football.by/news/94515.html Игорь Кузьменок вновь стал игроком минского &quot;Динамо&quot;]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Ігар Кузьмянок]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]
|-
|align=&quot;center&quot;|27.01.2017&lt;ref&gt;[http://football.by/news/95440.html Николай Золотов подписал контракт с &quot;Витебском&quot;]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Мікалай Золатаў]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Віцебск|Віцебск]]
|-
|align=&quot;center&quot;|17.02.2017&lt;ref&gt;[http://football.by/news/96239.html Евгений Лебедев стал игроком минского &quot;Торпедо&quot;]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Нападаючы (футбол)|Нап]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Яўген Лебедзеў]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда (Мінск)]]
|-
|align=&quot;center&quot;|20.02.2017&lt;ref&gt;[http://football.by/news/96368.html Антон Зеленевский стал игроком &quot;Барановичей&quot;]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Антон Зелянеўскі]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Баранавічы|Баранавічы]]
|-
|align=&quot;center&quot;|09.03.2017&lt;ref&gt;[http://www.football.by/news/97003.html &quot;Сморгонь&quot; арендовала у &quot;Шахтера&quot; Клемятича]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Аляксей Клямяціч]]** || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Смаргонь|Смаргонь]]
|-
|align=&quot;center&quot;|09.03.2017&lt;ref&gt;[https://by.tribuna.com/football/1049199277.html Защитник «Шахтера» Рапейко отдан в аренду «Барановичам»]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Арцём Рапейка]]** || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Баранавічы|Баранавічы]]
|-
|align=&quot;center&quot;|13.03.2017&lt;ref&gt;[http://football.by/news/97148.html &quot;Шахтер&quot; отдал Елезаренко в аренду &quot;Гомелю&quot;]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Яўген Елязаранка]]** || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Гомель|Гомель]]
|-
|align=&quot;center&quot;|13.03.2017&lt;ref&gt;[http://www.fc-smorgon.by/index.php?do=news&amp;id=597 Новости ФК &quot;Сморгонь&quot;.]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Варатар (футбол)|Бр]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Павел Шчарбачэня]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Смаргонь|Смаргонь]]
|-
|align=&quot;center&quot;|14.03.2017&lt;ref&gt;[https://vk.com/fcbaranovichi?w=wall-77016379_8273 Ещё один новичок ФК &quot;Барановичи&quot;]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Алег Гарапучык]]** || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Баранавічы|Баранавічы]]
|-
|align=&quot;center&quot;|15.03.2017&lt;ref&gt;[http://football.by/news/97248.html &quot;Шахтер&quot; расторг контракт с Саковичем]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Варатар (футбол)|Бр]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Андрэй Сяргеевіч Саковіч|Андрэй Саковіч]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Белшына|Белшына]]
|-
|align=&quot;center&quot;|17.03.2017&lt;ref&gt;[http://football.by/news/97308.html &quot;Шахтер&quot; отдал Теверова в аренду &quot;Нафтану&quot;]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Нападаючы (футбол)|Нап]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Руслан Цевераў]]** || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Нафтан|Нафтан]]
|-
|align=&quot;center&quot;|21.03.2017&lt;ref&gt;[http://football.by/news/97493.html Дмитрий Быков и Павел Демидчик подписали контракты со &quot;Сморгонью&quot;]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Нападаючы (футбол)|Нап]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Павел Дзямідчык]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Смаргонь|Смаргонь]]
|-
| ||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Андрэй Леўкавец]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Смалявічы-СТІ|Смалявічы-СТІ]] 
|-
|}
&lt;small&gt;* З арэнды&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;
&lt;small&gt;** У арэнду&lt;/small&gt;
{{col-end}}

=== Лета 2017 ===
{{col-begin}}
{{col-2}}

==== Прыйшлі ў клуб ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; width=90%
!Дата
!Пазіцыя
!Ігрок
!Папярэдні клуб
|-
|align=&quot;center&quot;|22.06.2017&lt;ref&gt;[http://football.by/news/101247.html &quot;Шахтер&quot; объявил о подписании Бордачева]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Максім Бардачоў]] || {{Сцяг Расіі|20px}} [[ФК Том Томск|Том]]
|-
|align=&quot;center&quot;|30.06.2017&lt;ref&gt;[http://football.by/news/101507.html &quot;Шахтер&quot; объявил о подписании контракта с боснийским хавбеком Зломисличем]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Босніі і Герцагавіны|20px}} [[Дамір Зломісліч]] || {{Сцяг Босніі і Герцагавіны|20px}} [[ФК Шыракі Брыег|Шыракі Брыег]]
|-
|align=&quot;center&quot;|07.07.2017&lt;ref&gt;[http://football.by/news/101795.html Теверов, Шкурко и Лепский покинули &quot;Нафтан&quot;]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Нападаючы (футбол)|Нап]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Руслан Цевераў]]* || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Нафтан|Нафтан]]
|-
|align=&quot;center&quot;|24.07.2017&lt;ref&gt;[http://football.by/news/102396.html &quot;Шахтер&quot; подписал контракт с хорватским форвардом Кишем]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Нападаючы (футбол)|Нап]] || {{Сцяг Харватыі|20px}} [[Таміслаў Кіш]] || {{Сцяг Бельгіі|20px}} [[ФК Кортрэйк|Кортрэйк]]
|-
|align=&quot;center&quot;|30.07.2017&lt;ref&gt;[http://football.by/news/102615.html Украинский защитник Сергей Даценко стал игроком &quot;Днепра&quot;]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Ілья Балтрушэвіч]]** || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]
|-
|align=&quot;center&quot;|04.08.2017&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Футбол. Патрик Сибомана заключил трехлетний контракт с солигорским &quot;Шахтером&quot; |url=https://www.pressball.by/news/football/270446 |accessdate=24 лютага 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171007195745/http://www.pressball.by/news/football/270446 |archivedate=7 кастрычніка 2017 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Руанды|20px}} [[Патрык Сібамана]] || {{Сцяг Руанды|20px}} [[ФК АПР|АПР]]
|-
|}
&lt;small&gt;* З арэнды&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;
&lt;small&gt;** У арэнду&lt;/small&gt;

{{col-2}}

==== Пакінулі клуб ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; width=90%
!width=1%|Дата
!width=1%|Пазіцыя
!width=40%|Ігрок
!width=30%|Новы клуб
|-
|align=&quot;center&quot;|16.06.2017&lt;ref&gt;[http://football.by/news/101009.html &quot;Шахтер&quot; объявил о расставании с Хижниченко]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Нападаючы (футбол)|Нап]] || {{Сцяг Казахстана|20px}} [[Сяргей Хіжнічэнка]] || {{Сцяг Казахстана|20px}} [[ФК Шахцёр Караганда|Шахцёр]]
|-
|align=&quot;center&quot;|19.07.2017&lt;ref&gt;[http://www.football.by/news/102224.html &quot;Шахтер&quot; выставил Златкова на трансфер]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг Балгарыі|20px}} [[Даніел Златкаў]] || ''свабодны агент''
|-
|align=&quot;center&quot;|25.07.2017&lt;ref&gt;[https://by.tribuna.com/football/1053276909.html «Городея» арендовала Шибуна у «Шахтера»]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Міхаіл Шыбун]]* || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Гарадзея|Гарадзея]] 
|-
|align=&quot;center&quot;|04.08.2017&lt;ref&gt;[http://football.by/news/102831.html &quot;Шахтер&quot; отдал Алексиевича в аренду &quot;Торпедо-БелАЗ&quot;]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[Ілья Алексіевіч]]* || {{Сцяг Беларусі|20px}} [[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]
|-
|}
&lt;small&gt;* У арэнду&lt;/small&gt;

{{col-end}}

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://football.by/stat/belarus/2017/teams/5/ Сезон 2017 на сайце football.by]
* [http://www.teams.by/champ/persons/2/2188/ Сезон 2017 на сайце teams.by]

[[Катэгорыя:Сезоны ФК Шахцёр Салігорск|2017]]
[[Катэгорыя:Сезоны футбольных клубаў Беларусі 2017|Шахцёр Салігорск]]</text>
      <sha1>1adsmd3q3oilokv2d9qnlt9shx0bm7z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Верхні Баскунчак</title>
    <ns>0</ns>
    <id>562861</id>
    <revision>
      <id>5181131</id>
      <parentid>3601787</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T13:22:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5181131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1002" sha1="t1j6e8btrd9ru8qnrbws0q8ga6xe33h" xml:space="preserve">{{НП-Расія}}
'''Верхні Баскунчак''' ({{lang-ru|Ве́рхний Баскунча́к}}) — рабочы пасёлак у Ахтубінскім раёне [[Астраханская вобласць|Астраханскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр муніцыпальнага ўтварэння «Пасёлак Верхні Баскунчак». Размешчаны ва ўсходняй частцы вобласці, за 41 км на ўсход ад [[Ахтубінск]]а, за 15 км на поўдзень ад мяжы з [[Казахстан]]ам.

Вузлавая чыгуначная станцыя. Насельніцтва 8,5 тыс. чалавек (2009 год).
== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}
{{зноскі}}
{{Астраханская вобласць}}
[[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Астраханскай вобласці]]</text>
      <sha1>t1j6e8btrd9ru8qnrbws0q8ga6xe33h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Свята-Аляксандра-Неўскі сабор (Мар’іна Горка)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>565861</id>
    <revision>
      <id>5181163</id>
      <parentid>4618809</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T14:19:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5499" sha1="athvefnjpc8m7j0j8jwju4km4dtlgbf" xml:space="preserve">{{Храм
|Тып храма               = Праваслаўны храм
|Беларуская назва        = Свята-Аляксандра-Неўскі сабор
|Арыгінальная назва      = 
|Выява                   = 
|Подпіс выявы            = 
|Шырыня выявы            = 
|Сучасны статус          = 
|Краіна                  = 
|Назва месцазнаходжання  = Горад
|Месцазнаходжанне        =
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |region        = BY
 |CoordScale    = 1000
|Канфесія                = [[Праваслаўе]]
|Епархія                 = Барысаўская
|Благачынне              = 1-е Пухавіцкае
|Ордэнская прыналежнасць = 
|Тып будынка             = мураваны
|Архітэктурны стыль      = 
|Аўтар праекта           = 
|Будаўнік                = 
|Заснавальнік            = 
|Першае згадванне        =  
|Падстава                = 
|Асноўныя даты           = {{Славутасць/Даты||||||}}
|Скасаваны =  
|Пачатак будаўніцтва =
|Заканчэнне будаўніцтва = 2008
|Прыбудоўкі = 
|Рэліквіі =
|Стан =
|Сайт =
|Commons = 
}}
{{значэнні|Свята-Аляксандра-Неўскі сабор}}
'''Свята-Аляксандра-Неўскі сабор''' — храм у горадзе [[Мар’іна Горка]] [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. З 1999 года з’яўляецца цэнтрам [[1-е Пухавіцкае благачынне|1-ай Пухавіцкай благачыннай акругі]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://sobornevsky.by/blagochinie/istoriya-blagochiniya/ |title=Архіўная копія |access-date=31 снежня 2018 |archive-date=30 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230330204519/http://sobornevsky.by/blagochinie/istoriya-blagochiniya/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
[[8 верасня]] 2010 года па бласлаўленні Высокаправялебнейшага мітрапаліта Філарэта было здзейснена ўрачыстае перанясенне абраза ў новазбудаваны храм святога прававернага вялікага князя Аляксандра Неўскага ў Мар’інай Горцы&lt;ref&gt;http://borisoveparhia.by/anonsyi-sobyitiy/o-mariinogorskoy-ikone-bozhiey-materi.html&lt;/ref&gt;.

== Настаяцелі ==
* протаіерэй Аляксандр Цалкоў.

&lt;gallery&gt;
Мар’іна Горка. Кафедральны сабор Святога прававернага князя Аляксандра Неўскага 4.jpg
Marjina Horka, Patriarchate of Moscow Church (2012).jpg|Кафедральны сабор Святога прававернага князя Аляксандра Неўскага
Мар’іна Горка. Кафедральны сабор Святога прававернага князя Аляксандра Неўскага 3.jpg|[[Свята-Пакроўская капліца (Мар’іна Горка)|Свята-Пакроўская капліца]]. Музей-бібліятэка
Marjina Horka, Chapel (2012).jpg|Капліца каля царквы
Мар’іна Горка. Кафедральны сабор Святога прававернага князя Аляксандра Неўскага . Капліца.jpg|[[Свята-Георгіеўская капліца (Мар’іна Горка)|Капліца каля царквы]]
Мар’іна Горка. Кафедральны сабор Святога прававернага князя Аляксандра Неўскага 2.jpg|Кафедральны сабор Святога прававернага князя Аляксандра Неўскага. Капліца
Мар’іна Горка. Кафедральны сабор Святога прававернага князя Аляксандра Неўскага. Памятная таблічка.jpg|Памятная таблічка.
&lt;/gallery&gt;

== Гл. таксама ==
* [[Храмы Пухавіцкага раёна]]

== Зноскі ==
{{reflist}}

== Спасылкі ==
* [http://sobornevsky.by/blagochinie/kafedralnyj--sobor/ Кафедральный собор Святого благоверного князя Александра Невского]
* [http://sobory.ru/article/?object=12999/ Марьина Горка. Церковь Александра Невского]
* {{Глобус Беларусі|https://globustut.by/marina_gor/index.htm#church}}
* {{hram.by|urlname=АляксандраНеўская_царква_Маріна_Горка_Пухавіцкі_Раён}}
* {{Архіварта|}}

{{Мар’іна Горка}}

[[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Пухавіцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Храмы Мар’інай Горкі‎]]
[[Катэгорыя:Храмы Барысаўскай епархіі]]
[[Катэгорыя:2008 год у Беларусі]]
[[Катэгорыя:Саборы Беларусі]]</text>
      <sha1>athvefnjpc8m7j0j8jwju4km4dtlgbf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Білыцкэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>578540</id>
    <revision>
      <id>5181272</id>
      <parentid>5158676</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T20:00:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1018" sha1="cwbgh76t3k491ifj5dioeerdmcwalm6" xml:space="preserve">{{НП-Украіна}}
{{значэнні2|Беліцкае}}
'''Бе́ліцкае'''&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;{{крыніцы/БЭ|6}} — карта Данецкай вобласці&lt;/ref&gt; ці '''Білыцкэ'''&lt;ref name=&quot;ТКП&quot;&gt;{{ТКП-Украіна}}&lt;/ref&gt; ({{lang-uk|Бі́лицьке}}) — горад раённага значэння ў [[Данецкая вобласць|Данецкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Падпарадкаваны Дабрапільскаму гарадскому савету горада [[Дабрапілля]]. Размешчаны ў даліне ракі Вадзяной (прыток ракі Бык, басейн Дняпра). Здабыча каменнага вугалю (шахты «Беліцкая», «Вадзяная»).

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{Дабрапільскі гарадскі савет}}
{{Данецкая вобласць}}

[[Катэгорыя:Гарады Данецкай вобласці]]</text>
      <sha1>cwbgh76t3k491ifj5dioeerdmcwalm6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кіеўская (станцыя метро, Харкаў)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>589403</id>
    <revision>
      <id>5181083</id>
      <parentid>4376358</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T12:52:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5181083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="893" sha1="nb49pvp5ieubvnycbnxoi8kfdrvms14" xml:space="preserve">{{значэнні2|Кіеўская}}
{{Станцыя метро
 |Колер шрыфта           =  white 
 |Колер                  = blue
 |Колер2                 = white
 |Іншамоўная назва       = {{lang-uk|Київська}}  
 |Лінія                  = Салціўская лінія
|Метрапалітэн = Харкаўскі метрапалітэн
}}{{Салціўская лінія}}
'''Кіеўская'''&lt;ref&gt;{{ТКП-Украіна}}&lt;/ref&gt; ({{lang-uk|Ки́ївська}}, {{audio|LL-Q8798 (ukr)-Tohaomg-Київська.wav|вымаўленне}}) — станцыя [[Салціўская лінія|Салціўскай лініі]] [[Харкаўскі метрапалітэн|Харкаўскага метрапалітэна]].
{{зноскі}}
[[Катэгорыя:Станцыі Харкаўскага метрапалітэна]]</text>
      <sha1>nb49pvp5ieubvnycbnxoi8kfdrvms14</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181086</id>
      <parentid>5181083</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T12:54:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5181086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1342" sha1="ovdtj630148c6bgttidwd6t7ovdfg15" xml:space="preserve">{{значэнні2|Кіеўская}}
{{Станцыя метро
 |Колер шрыфта           =  white 
 |Колер                  = blue
 |Колер2                 = white
 |Іншамоўная назва       = {{lang-uk|Київська}}  
 |Лінія                  = Салціўская лінія
|Метрапалітэн = Харкаўскі метрапалітэн
}}{{Салціўская лінія}}
'''Кіеўская'''&lt;ref&gt;{{ТКП-Украіна}}&lt;/ref&gt; ({{lang-uk|Ки́ївська}}, {{audio|LL-Q8798 (ukr)-Tohaomg-Київська.wav|вымаўленне}}) — станцыя [[Салціўская лінія|Салціўскай лініі]] [[Харкаўскі метрапалітэн|Харкаўскага метрапалітэна]]. Размешчана паміж станцыямі «Акадэміка Барабашава» і «Яраслава Мудрага» Салціўскай лініі. Знаходзіцца ля скрыжавання вуліц Шаўчэнкі і Мацюшэнкі. Пасажырапаток 50 тыс. чалавек у суткі. Станцыя адкрыта 11 жніўня 1984 года.

Станцыя мае два вестыбюлі,
{{зноскі}}
[[Катэгорыя:Станцыі Харкаўскага метрапалітэна]]</text>
      <sha1>ovdtj630148c6bgttidwd6t7ovdfg15</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эканоміка Германіі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>590985</id>
    <revision>
      <id>5181180</id>
      <parentid>5103885</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T15:02:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dr. Thomas Liptak</username>
        <id>160056</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>photo updated (2026)</comment>
      <origin>5181180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29551" sha1="6fwnmqiqnobel7jyov68t42gzxgm7ff" xml:space="preserve">[[File:Frankfurt am Main, Skyline von der Alten Brücke.jpg|thumb|Франкфурт — фінансавы цэнтр Германіі і ЕС]]
[[Германія]] — высокаразвітая постіндустрыяльная краіна, што валодае магутнай сучаснай '''эканомікай'''. З'яўляецца [[Вялікія дзяржавы|вялікай дзяржавай]], сусветным тэхналагічным і прамысловым лідарам.  Па паказчыку намінальнага [[Валавы ўнутраны прадукт|валавога ўнутранага прадукту]] Германія знаходзіцца на першым месцы ў [[Еўропа|Еўропе]] і на чацвёртым у свеце. У 2014 годзе яна займала трэцяе месца па аб'ёмах [[імпарт]]у і [[экспарт]]у.  Германія мае адзін з найвышэйшых паказчыкаў [[Індэкс развіцця чалавечага патэнцыялу|індэкса чалавечага развіцця]] ў свеце (0,936 у 2017).&lt;ref&gt;http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf&lt;/ref&gt; У ФРГ дамінуе канцэпцыя сацыяльнай рынкавай эканомікі: нават сярод еўрапейскіх дзяржаў Германія вылучаецца высокім узроўнем жыцця, сацыяльнай бяспекі, аховы здароўя, вышэйшай адукацыі, клопатам аб навакольным асяроддзі. Германія з'яўляецца адной з краін-заснавальніц [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]], асновай [[Еўразона|Еўразоны]]. Таксама ФРГ удзельнічае ў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]], [[НАТА]], [[Вялікая сямёрка|Вялікай сямёркі]] (G7) і [[Група дваццаці|Дваццаткі]] (G20).

== Агульная характарыстыка ==
Германія з'яўляецца высокаразвітай постіндустрыяльнай краінай, па аб'ёмах таварнай вытворчасці саступае толькі [[Японія|Японіі]], [[Кітай|Кітаю]] і [[ЗША]]. Доля Германіі ў сусветным ВУП складае каля 3 % (па намінале — 5 %), а ў еўрапейскім  — каля чвэрці. На душу насельніцтва ў 2017 г. ВУП складаў 50 100 $. Па сектарах эканомікі валавы прадукт дзеліцца наступным чынам: сельская гаспадарка дае 0,7 %, прамысловасць — 30,7 %, [[сфера паслуг]] — 68,6 %. &lt;ref&gt;https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/gm.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150530030933/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/gm.html |date=30 мая 2015 }}&lt;/ref&gt; Для эканомікі Германіі пачатку ХХІ стагоддзя характэрная з'ява, што атрымала назву «надіндустрыялізацыі» — доля прамысловасці ў ВУП выключна вялікая ў параўнанні з іншымі развітымі краінамі свету, галоўным чынам за кошт прадукцыі машынабудавання і хімічнай прамысловасці. Толькі Японія, [[Ірландыя]] і [[Партугалія]] з'яўляюцца ў большай ступені індустрыяльнымі, чым Германія. Больш за 30 % прамысловай прадукцыі экспартуецца (у машынабудаванні — 40 %).  Таксама Германія характарызуецца значнай роляй банкаў у эканоміцы краіны. Разам з 18 іншымі краінамі-членамі ЕС Германія фарміруе [[Еўразона|Еўразону]]. Гаспадарчы комплекс краіны моцна інтэграваны ў еўрапейскую эканоміку.

Пасля аб'яднання ў 1990 г. ФРГ і ГДР Германія стала краінай з найбольшым эканамічным патэнцыялам у Еўропе. Аб'яднанне Германіі, хоць і стварыла праблемы, дало новыя магчымасці для развіцця эканомікі. 

Высокая роля дзяржавы ў эканоміцы была характэрная для Германіі ва ўсе часы. Мадэль сацыяльнага рынкавай гаспадаркі ўяўляе сабой кампраміс паміж эканамічным ростам і раўнамерным размеркаваннем багацця. Такая асаблівасць эканамічнага развіцця краіны атрымала назву &quot;Рэйнскі капіталізм&quot;. Высокі ўзровень сацыяльных гарантый прывёў да таго, што 40 % чыстага прыбытку нямецкіх кампаній ідзе на аплату працы, адлічэнні ў сацыяльныя фонды. З 100 еўра чыстай заробнай платы ў сярэднім на адлічэнні ў сацыяльныя фондаў ідзе 81 еўра. Па ўзроўні  жыццёвых стандартаў Германія займае адно з першых месцаў у свеце.

== Прамысловасць ==
{{main|Прамысловасць Германіі}}
Германія мае шырока разгалінаваную і добра збалансаваную прамысловасць. Яе аснову складаюць буйныя сусветныя канцэрны і сярэднія прамысловыя прадпрыемствы. Гіганцкія манаполіі — «Круп», «Цісэн», «[[Bayer|Баер]]», «Маннесман» і інш. — займаюць дамінуючыя пазіцыі. У прамысловасці Германіі вядучую ролю адыгрываюць апрацоўчыя вытворчасці. У сувязі з вычарпаннем мінеральна-сыравінных рэсурсаў, а таксама з узмацненнем экалагічных патрабаванняў да прамысловай вытворчасці ў краіне практычна зніклі вуглездабыўная, жалезарудная, медная, уранавая галіны. У выніку ўдзельная вага горназдабыўной прамысловасці скарацілася яшчэ больш. У апошні час усё больш галін прамысловасці ФРГ залежаць ад імпарту першаснай сыравіны, паўфабрыкатаў і паліва, але іх адрознівае высокая прадукцыйнасць працы, што з'яўляецца адной з найвышэйшых у свеце. 

У 80-я гады мінулага стагоддзя ў ФРГ з'явіліся тэхнапаркі, цяпер іх больш за 20. У найбуйнейшы з іх ўваходзіць больш за 200 фірмаў, якія спецыялізуюцца на мікраэлектроніцы — «Ізар Вэлі» — створаны на базе Мюнхенскага ўніверсітэта.

=== Здабыўная прамысловасць ===
У ХХ ст. Рурскім, Аахенскім і Саарскім басейнах здабываўся [[каменны вугаль]], буры — у раёнах Кёльна, Лейпцыга, Гале і Котбуса. У канцы ХХ — пачатку ХХІ стагоддзяў здабыча вугалю была згорнута. 21 снежня 2018 года ў горадзе Батропе была ўрачыста закрыта апошняя вугальная шахта, такім чынам скончылася цэлая эканамічная эпоха.&lt;ref&gt;https://www.dw.com/ru/%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%86-%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%87%D0%B8-%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%83%D0%B3%D0%BB%D1%8F-%D0%B2-%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B8-%D0%B2%D1%8B%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%8B-%D0%B4%D0%BB%D1%8F-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8/a-46813347&lt;/ref&gt;. Здабыча бурага вугалю (каля 180 млн тон у год) працягвае заставацца важным складнікам энергетыкі Германіі, асабліва на ўсходніх землях, роўна як і аб'ектам нападак эколагаў. &lt;ref&gt;https://www.dw.com/ru/%D0%B2-%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B8-%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%87%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%8F-%D1%8D%D0%BF%D0%BE%D1%85%D0%B0-%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%87%D0%B8-%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%83%D0%B3%D0%BB%D1%8F/g-47231796&lt;/ref&gt;

=== Энергетыка ===
{{main|Энергетыка Германіі}}
[[File:Nordstream.png|thumb|[[Паўночны паток]]]]
Энергетыка краіны працуе на імпартных энерганосьбітах. Нафту да нафтаперапрацоўчых заводаў дастаўляюць па нафтаправодах з Ратэрдама, Марселю, Генуі і праз уласныя марскія парты [[Расток]], Вільгельмсгафен, Бремерхафен, Гамбург. Найбуйнейшыя цэнтры перапрацоўкі нафты — [[Карлсруэ]], [[Інгальдштат]], Эмден, Гамбург, [[Брэмен]]. Газ краіна атрымлівае транзітам па газаправодах: з Расіі праз краіны Ўсходняй Еўропы [[(Ямал — Еўропа]]) і па дне [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] ([[Паўночны паток]], 55 млрд м³)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://uk.reuters.com/article/energy-gazprom-pipeline/update-2-russias-gazprom-to-expand-nord-stream-gas-pipeline-with-e-on-shell-omv-idUKL5N0Z42OB20150618 |title=Архіўная копія |access-date=13 сакавіка 2019 |archive-date=26 лістапада 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181126210440/https://uk.reuters.com/article/energy-gazprom-pipeline/update-2-russias-gazprom-to-expand-nord-stream-gas-pipeline-with-e-on-shell-omv-idUKL5N0Z42OB20150618 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;; і з паўночнаморскіх радовішчаў Нарвегіі праз Нідэрланды. У 2018-2019 будуецца паралельная галінка газаправода Паўночны паток-2, адкрыццё якой павялічыць транзіт да 110 млрд м³.


Электраэнергетыка краіны прадстаўлена усімі асноўнымі тыпамі электрастанцый, сярод якіх пераважаюць цеплавыя на вугалі (40 % электраэнергіі ў 2018). Паколькі 85 % здабытага ў Германіі бурага вугалю  выкарыстоўваецца ў электраэнергетыцы, цеплавыя электрастанцыі сканцэнтраваны ў раёнах колішняй здабычы бурага вугалю. Цяпер яны паступова пераходзяць на імпартнае паліва. Яшчэ каля 12 % даюць ЦЭС на прыродным газе. Агульнымі намаганнямі ўраду, прамыслоўцаў і эколагаў вугальная энергетыка плануецца быць цалкам згорнутай да 2038 года. Замяніць яе закліканы альтэрнатыўныя крыніцы, якія ў ХХІ стагоддзі дэманструюць імклівы рост. У 2016 годзе на альтэрнатыўную энергетыку прыходзілася амаль 30 % выпрацоўкі спажыванай электраэнергіі (Ветракі — 12,3 %, біямаса — 7,9 %, сонечныя фотаэлементы — 5,9 %).&lt;ref&gt;https://1-stromvergleich.com/strom-report/renewable-energy-germany/#germany-power-generation-mix-2016 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190315062941/https://1-stromvergleich.com/strom-report/renewable-energy-germany/#germany-power-generation-mix-2016 |date=15 сакавіка 2019 }}&lt;/ref&gt; 

Доля атамных ЭС што ў канцы ХХ ст давалі больш за траціну электраэнергіі, у 2010 зменшылася да 22 %, у 2017 — да 11,63 %&lt;ref&gt;%.https://pris.iaea.org/PRIS/CountryStatistics/CountryDetails.aspx?current=DE.&lt;/ref&gt;. Закрыццё АЭС — балючае для нямецкага ўраду пытанне. У 2002 годзе ўпершыню было вырашана аб закрыцці ўсіх рэактараў да 2022. Фукусімская трагедыя вымусіла канчаткова заняць цвёрдую пазіцыю па гэтым пытанні. Невядома, ці будуць закрыты да 2022 ўсе АЭС, але ўрад [[Ангела Меркель|Меркель]] настроены рашуча.

=== Машынабудаванне ===
{{main|Машынабудаванне Германіі}}
У прамысловасці вядучую ролю гуляе машынабудаванне. Яго прадпрыемствы размешчаны амаль ва ўсіх гарадах ФРГ, сярод якіх самымі значнымі цэнтрамі з'яўляюцца Берлін, Мюнхен, [[Нюрнберг]], Франкфурт, Кёльн, Гамбург, [[Кіль (горад)|Кіль]], Лейпцыг, [[Дрэздэн]], Штутгарт, Вольфсбург. Траціну прамысловай прадукцыі дае ''аўтамабілебудаванне''. На працягу 2010-х Германія займае трывалае 4-е месца ў свеце па колькасці выпушчаных аўтамабіляў (у 2017 — 5,7 млн).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.oica.net/category/production-statistics/ |title=Архіўная копія |access-date=13 сакавіка 2019 |archive-date=6 лістапада 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106174001/http://www.oica.net/category/production-statistics/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Канцэрны «Даймлер», БМВ, «Фольксваген», МАН маюць заводы не толькі на радзіме, але і па ўсім свеце. Найбуйнейшы аўтагігант — [[Volkswagen Group]] — у 2016 амаль што пацясніў японскую Таёту і заняў другі радок у спісе аўтамабілебудаўнічых кампаній (10,1 млн адзінак). Даймлер і БМВ размясціліся на 13 і 14 радках з прыблізна 2,5 млн. аўто. &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.oica.net/wp-content/uploads/World-Ranking-of-Manufacturers.pdf |title=Архіўная копія |access-date=13 сакавіка 2019 |archive-date=14 кастрычніка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171014183157/http://www.oica.net/wp-content/uploads/World-Ranking-of-Manufacturers.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Такім чынам, нямецкія кампаніі даюць 20 % сусветнай вытворчасці аўтамабіляў. Традыцыйна развітая ''авіяцыйная прамысловасць'', якая ў другой палове ХХ ст. трансфармавалася ў аэракасмічную. Галоўныя цэнтры — Мюнхен і Гамбург.

[[File:Liner Silhouette.jpg|thumb|Лайнер Silhouette, Папенбург]]
''Цяжкае машынабудаванне'' засяроджана ў [[Дуйсбург]]у, Эсэне, [[Хемніц]]ы, Аўгсбургу, Франкфурце-на-Одэры — напалову ў былой ГДР. У пачатку ХХІ стагоддзя многія прадпрыемствы галіны былі закрыты або перапрафіляваны. ''Абсталяванне для паліграфічнай прамысловасці'' вырабляецца ў Гайдэльбергу, Плаўэен, Хемніцы. У канцы ХХ стагоддзя Германія займала адно з вядучых месцаў у свеце па ''будаўніцтву марскіх судоў'' (1-е  — У Еўропе і 3-е — у свеце). Сёння на рынку грузавых суднаў немцаў моцна пацяснілі кітайскія і карэйскія карабелы. Прадпрыемствы ў Брэмене і Папенбурзе выпускаюць круізныя лайнеры і люксавыя яхты.&lt;ref&gt;https://www.deutschland.de/ru/topic/ekonomika/torgovye-marki-i-rynki/sudostroenie-v-germanii&lt;/ref&gt; Ва ўсім свеце шырокай папулярнасцю карыстаецца нямецкая ''электратэхнічная прамысловасць'' («Сіменс», «Бош»).

==== Хімічная прамысловасць ====
Германія ўпэўнена займае 2-е месца ў свеце як па экспарце (13 %), так і імпарце (7 %) прадукцыі хімічнай прамысловасці. Па аб'ёмах хімічнай вытворчасці Германія саступае толькі ЗША і Кітаю. Шматгаліновая хімічная і фармацэўтычная прамысловасць выпускае прадукцыю сусветнага ўзроўню (канцэрны «Велла» (Wella AG), «Хенкель» і інш.) Вялікае значэнне мае выпуск сінтэтычных і штучных матэрыялаў і валокнаў. Доўгі час хімічная прамысловасць развівалася на аснове вугальнай сыравіны, таму вытворчасць азотных угнаенняў, выбуховых рэчываў, сінтэтычных смол, каўчуку, пластмас размешчана ў раёнах яго былой здабычы. Развіццё нафтахіміі абумовіла зрух вытворчасці да мора. За часам ГДР у Саксоніі сфармаваўся горна-хімічны цыкл. Тут ёсць паклады мінеральнай сыравіны для хімічнай прамысловасці, з якіх вырабляюць кальцынаваную соду, хлор, магній і інш.

==== Лёгкая і харчовая прамысловасць ====
Развітыя лёгкая (у т.л. тэкстыльная) і харчовая прамысловасць. На ўвесь свет вядомыя маркі спартыўнай вопраткі і абутку «Адыдас» (8 прадпрыемстваў і 25 даччыных фірмаў у Германіі, Францыі, Вялікабрытаніі, ЗША, Канадзе, Паўночнай Афрыцы) і «Пума» (даччыныя фірмы ў ЗША, Францыі, Швейцарыі, Іспаніі). 

Дзясяткі гатункаў піва экспартуюцца ў іншыя краіны Еўропы. Па аб'ёмах піваварнай вытворчасці, экспарту і спажывання яе прадукцыі Германія займае першае месца ў Еўропе, а ў свеце саступае толькі ЗША.

== Сельская гаспадарка ==
{{main|Сельская гаспадарка Германіі}}
У сельскай гаспадарцы выкарыстоўваецца каля 35 % зямель і вырабляецца каля 1 % ВУП краіны. Пасля аб'яднання двух Германій краіна стала найбуйнейшым сельскагаспадарчым вытворцам Еўропы, аднак высокаінтэнсіўная сельская гаспадарка пакрывае патрэбы насельніцтва і прамысловасці не больш чым на 80 %. Як і Японія, Германія з'яўляецца найбуйнейшым у свеце імпарцёрам сельгаспрадукцыі —  мяса, харчовай і кармавога збожжа, алею, гародніны і садавіны. 

Больш за 3/4 кошту сяльгаспрадукцыі дае жывёлагадоўля: развядзенне малочнайбуйной рагатай жывёлы і свінагадоўля (вытворчасць цвёрдых сыроў, масла і мясапрадуктаў). Жывёлагадоўля практычна цалкам задавальняе патрэбы краіны ў мясной і малочнай прадукцыі, асноўная частка якой праходзіць прамысловую перапрацоўку.  Па пагалоўі свіней краіна лідзіруе ў Еўропе. Разводзяць таксама авечак і коз, вялікія тэрыторыі займаюць пашы.

Раслінаводства адыгрывае другарадную ролю і спецыялізуецца пераважна на вытворчасці кармоў: кармавых карняплодаў, кукурузы на зялёны корм і сілас, кармавых траў. Іншай важнай прадукцыяй раслінаводства з'яўляюцца збожжавыя: пшаніца, жыта, авёс. Германію адрознівае высокая ўраджайнасць пшаніцы — да 70 ц/га. Харчовым збожжам краіна забяспечвае сябе цалкам, значная частка кармавога збожжа (асабліва кукурузы) імпартуецца. Спецыяльныя гатункi ячменю вырошчваюць для вытворчасці піва. 

Сярод іншых напрамкаў вылучаецца вытворчасць цукровых буракоў. Баварыя — найбуйнейшы ў свеце раѐн хмеляводства. Ва Усходняй Германіі вялікія плошчы адведзены пад бульбу. З алейных культур вырошчваюць [[рапс]], пасевы якога значна перавышаюць пасевы сланечніка. У Заходняй Германіі вінаградарства па аб’ѐме таварнай прадукцыі пераўзыходзiць пладаводства і агародніцтва. Вінаградарства і вінаробства лепш за ўсё развіваюцца ў далінах рэк Рэйн і [[Мозель]] (знакамітыя Рэйнскія і Мозельскія віны).

== Транспарт ==
{{main|Транспарт у Германіі}}
[[File:Münchberger Senke.jpg|thumb|Нямецкi аўтабан. На заднiм плане — ветравая ферма]]
Густая і добра арганізаваная транспартная сетка забяспечвае высокае развіццё эканомікі ФРГ. Цэнтральнае становішча ў Еўропе, інтэнсіўнасць гаспадарчых сувязей з суседнімі краінамі абумовілі вялікую долю трансгранічных перавозак. Самы важны від траспарту — аўтамабільны. Асфальтаваныя шашэйныя дарогі краіны маюць працягласць 644.480 км. (2010) Германія займае адно з першых месцаў па шчыльнасці высакаякасных аўтамабільных дарог (аўтабанаў), якімі перасоўваецца больш за 42 млн аўтамабіляў.

Па працягласці чыгунак Германія сёмая ў свеце (каля 33 500 км, з іх амаль 20 000 — электрыфікаваныя).https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/gm.html Па гушчыні чыгуначнай сеткі Германія нашмат пераўзыходзіць усе краіны большага за сябе памеру. 

[[File:Aerial View of Frankfurt Airport 1.jpg|thumb|left|[[Франкфурт-на-Майне|Франкфурцкi аэрпорт]] — найбуйнейшы паветраны хаб Еўропы]]
Найбуйнейшыя парты і тэрміналы пабудаваны і эксплуатуюцца ў Брэмене, [[Дуйсбург]]у, Брэмерхафене, [[Гамбург]]у, Карлсруэ, Любеку, Растоку, Вільгельмсгафене. Камерцыйны марскі флот складаецца з пасажырскіх і  грузавых судоў, кантэйнеравозаў, хімічных і нафтавых танкераў. Важную ролю як суднаходныя шляхі гуляюць рэкі і сістэма каналаў.

Працуе 550 аэрапортаў з выкладзенымі ўзлётна-пасадкавымі палосамі, найбуйнейшыя з іх — у Берліне, Франкфурце-на-Майне, [[Гановер]]ы, Гамбургу, Кёльне, Мюнхене, Брэмене, Штутгарце.

Трубаправодны транспарт агульнай працягласцю 48 тыс. км транспартуе кандэнсат, газ, нафту, нафтапрадукты. Самую доўгую сетку ўтвараюць газаправоды — больш за 28 тысяч кіламетраў. 

Шырокае развіццё атрымалі гарадскі транспарт i сувязь. Менавіта ў Германіі ў 1881 г. адкрылі першую ў свеце трамвайную лінію (Siemenns), а ў 1931 г. ажыццявілі першую тэлевізійную трансляцыю. Карыстальнікамі інтернету з'яўляюцца 72 мільёны чалавек, або 89 % жыхароў краіны. Маецца 106 мільёнаў абанентаў мабільнай сувязі.

== Турызм ==
Важнае месца ў эканоміцы займае міжнародны турызм. Найбольшую папулярнасць атрымалі такія курортныя гарады як Бадэн-Бадэн (асноўны цэнтр турызму ў гарах Шварцвальд), Вісбадэн, Байрот, Ахен. Вялікая колькасць музеяў, помнікаў прыроды, гісторыі і архітэктуры старадаўніх нямецкіх гарадоў прыцягвае ў Германію турыстаў з усяго свету ды і самі немцы вельмі любяць падарожнічаць.

== Знешні гандаль ==
Германія займае 3-е месца ў свеце пасля ЗША і Кітая па аб’ѐме знешняга гандлю. Яе доля ў сусветным экспарце тавараў складае 10 %. Экспарт значна перавышае імпарт. У яго структуры дамінуе прадукцыя машынабудавання і хімічнай прамысловасці, але таксама шырока прадстаўлена прадукцыя іншай апрацоўчай вытворчасці. У імпарце, акрамя гатовай прадукцыі, вялікая ўдзельная вага нафты і газу, металургічнай сыравіны, прадуктаў харчавання. 

{{Зноскі}}

{{Германія ў тэмах}}
{{Еўропа паводле тэм|Эканоміка}}

[[Катэгорыя:Эканоміка Германіі| ]]</text>
      <sha1>6fwnmqiqnobel7jyov68t42gzxgm7ff</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Саіф аль-Іслам Кадафі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>596749</id>
    <revision>
      <id>5181140</id>
      <parentid>5096953</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T13:35:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25163" sha1="11kltglmg2x1xiacu1gdampd7ltixss" xml:space="preserve">{{палітык
|Імя = Саіф аль-Іслам Кадафі 
| Арыгінал імя ={{lang-ar|سيف الإسلام معمر القذافي}}
| Выява = Saif al-Islam Gaddafi 2021.png
| Шырыня =
| Імя пры нараджэнні =
| Псеўданімы =
| Дата нараджэння = 
| Месца нараджэння = 
| Дата смерці =
| Месца смерці =
| Грамадзянства = 
| Адукацыя =
| Веравызнанне = 
| Партыя = [[Народны фронт вызвалення Лівіі]]
| Асноўныя ідэі = [[Джамахірыя (дзяржаўны лад)|джамахірыя]]
| Род дзейнасці = 
| Узнагароды =
| Сайт =}}
'''Саіф аль-Іслам Кадафі''' ({{lang-ar|سيف الإسلام معمر القذافي}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Лівія|лівійскі]] палітык, доктар філасофіі. Другі сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]], важная фігура ў атачэнні свайго бацькі, ён курыраваў знешнюю палітыку, выконваў дыпламатычныя даручэнні.

== Біяграфія ==

=== Раннія гады ===
Нарадзіўся 15 чэрвеня 1972 года ў Трыпалі. Сярэднюю адукацыю атрымаў у Лівіі і [[Швейцарыя|Швейцарыі]]. У 1995 годзе скончыў Універсітэт Аль-Фатэх.

У тым жа годзе брытанскае [[The Daily Telegraph]] абвінаваціла сына Кадафі ў адмыванні грошай. У адказ на гэта быў пададзены пазоў у суд на выданне, у выніку чаго The Telegraph была вымушана прынесці афіцыйныя прабачэнні і прызнаць памылковасць сваіх абвінавачванняў&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1391636/Saif-Al-Islam-Gaddafi-an-apology.html Saif Al-Islam Gaddafi: an apology / The Telegraph]&lt;/ref&gt;.

У 1997 годзе быў ініцыятарам стварэння «Міжнароднага фонду супрацоўніцтва ў галіне дабрачыннасці Кадафі»&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/lib/14181730/ Сейф аль-Ислам аль-Каддафи / Lenta.ru]&lt;/ref&gt;.

Выступаў за правядзенне [[лібералізм|ліберальных]] рэформаў у краіне. У якасці кіраўніка дабрачыннага фонду вёў перамовы з [[Талібан|афганскімі талібамі]] і філіпінскімі паўстанцамі аб вызваленні заходніх закладнікаў. У [[2003]] годзе актыўна ўдзельнічаў у перамовах, вынікам якіх стала аднаўленне гандлёвых адносіны Лівіі з [[Вялікабрытанія]]й&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.com/2011/11/19/the-two-faces-of-saif-al-islam/ Саиф аль-Ислам: судьба реформатора / Euronews] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200615020445/https://ru.euronews.com/2011/11/19/the-two-faces-of-saif-al-islam |date=15 чэрвеня 2020 }}&lt;/ref&gt;.

Скончыў Лонданскую школу эканомікі і палітычных навук. У 2008 годзе яму была прысуджана ступень доктара навук Лонданскай школы эканомікі, за дысертацыю на тэму «Роля грамадзянскай супольнасці ў дэмакратызацыі інстытутаў глабальнага кіравання: ад «мяккай сілы» да калектыўнага прыняцця рашэнняў».

У тым жа годзе заявіў пра свой сыход з палітыкі&lt;ref&gt;[http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/20112212175256990.html Profile: Libya’s Saif al-Islam / Aljazeera] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181129135010/https://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/20112212175256990.html |date=29 лістапада 2018 }}&lt;/ref&gt;.

У [[2010]] годзе Саіф аль-Іслам прымаў актыўны ўдзел у паслабленні блакады [[Сектар Газа|сектара Газа]]. Пасля чаго дабрачынны фонд, які ўзначальвае Саіф, вылучыў $ 50 млн на аднаўленне Газы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.info-islam.ru/publ/novosti/mir/my_prorvali_blokadu_gazy_saif_kaddafi/3-1-0-4144 |title=Мы прорвали блокаду Газы — Саиф Каддафи / info-islam.ru |access-date=19 красавіка 2019 |archive-date=1 лютага 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130201054429/http://www.info-islam.ru/publ/novosti/mir/my_prorvali_blokadu_gazy_saif_kaddafi/3-1-0-4144 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

=== Грамадзянская вайна ===
У сярэдзіне сакавіка 2011 года ў сувязі з афіцыйным прызнаннем з боку [[Францыя|Францыі]] лівійскай апазіцыі на фоне [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)|грамадзянскай вайны]] Саіф аль-Іслам у інтэрв’ю «Еўраньюс» запатрабаваў ад французскага прэзідэнта [[Нікаля Сарказі]] вярнуць грошы, якія Лівія, паводле яго слоў, падала апошняму для фінансавання выбарчай кампаніі. У хуткім часе ён абяцаў апублікаваць доказы — банкаўскія рахункі, дакументы, банкаўскія пераводы&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.com/2011/03/16/exclusive-saif-al-gaddafi-wants-money-back-from-sarkozy/ Сын Каддафи требует от Саркози вернуть «должок» / Euronews]&lt;/ref&gt;.

У жніўні 2011 года Амар бен Шатван, які займаў пасаду міністра энергетыкі Лівіі ў [[2004]]—[[2006]] гадах, абвінаваціў Саіфа аль-Іслама ў тым, што той скраў ад $ 200 да $ 250 млрд, не прыводзячы якіх-небудзь доказаў&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.com/2011/08/18/former-libyan-minister-tells-euronews-of-corruption/ Сын Каддафи похитил 250 миллиардов / Euronews] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200815115827/https://ru.euronews.com/2011/08/18/former-libyan-minister-tells-euronews-of-corruption |date=15 жніўня 2020 }}&lt;/ref&gt;.

Падчас [[Бітва за Трыпалі (2011)|баёў за Трыпалі]] Саіф аль-Іслам Кадафі з’явіўся каля адной з гасцініц з мэтай даказаць, што не быў захоплены, тым самым аспрэчваючы распаўсюджаную напярэдадні інфармацыю аб яго арышце. Пасля ўзяцця Трыпалі сляды Саіфа губляюцца, аднак з’яўляецца непацверджаная інфармацыя відавочцаў, згодна з якой яго бачылі ў горадзе [[Бені-Валід]], дзе той браў удзел у пахаванні [[Хаміс Кадафі|Хаміса Кадафі]], які, як пазней пацвердзілі СМІ прыхільнікаў Кадафі (сірыйскі тэлеканал Эр-Рай), быў забіты падчас бітвы за Тархуну [[29 жніўня]].

Пасля ўзяцця Бені-Валіда войскамі Пераходнага лівійскага ўрада [[17 кастрычніка]], відавочцы, якія знаходзіліся ў Бені-Валід, паведамілі, што бачылі Саіф аль-Іслама ў горадзе за некалькі дзён да таго, як яго занялі рэвалюцыянеры. Іншыя сведкі паведамлялі, нібыта за два дні да гэтага яго бачылі ў адным з пасёлкаў паблізу Бені-Валіда.

=== Пасля забойства Муамара Кадафі ===
Пасля гібелі Муамара Кадафі і яго сына Мутазіма 20 кастрычніка, з’явілася непацверджаная інфармацыя пра тое, што Саіф аль-Іслам быў захоплены паблізу [[Сірт]]а, аднак яна не атрымала пацверджання. Адразу паўстала яшчэ некалькі версій, згодна з якімі Саіф быў альбо забіты, альбо збег у [[Нігер]]&lt;ref&gt;[http://uk.reuters.com/article/2011/10/21/uk-libya-gaddafi-saif-idUKTRE79K4ZS20111021 Saif al-Islam, Gaddafi’s enigmatic and elusive son] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111022204458/http://uk.reuters.com/article/2011/10/21/uk-libya-gaddafi-saif-idUKTRE79K4ZS20111021 |date=22 кастрычніка 2011 }}&lt;/ref&gt;. Ні адна з версій пацверджання не атрымала.

21 кастрычніка, на наступны дзень пасля ўзяцця Сірта, тэлеканал Аль-Арабія паведаміў пра магчымую злову Саіф аль-Іслама Кадафі&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/10/21/has-gaddafi-s-son-saif-al-islam-been-arrested/ Новые сообщения об аресте сына Каддафи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120107153414/http://ru.euronews.net/2011/10/21/has-gaddafi-s-son-saif-al-islam-been-arrested |date=7 студзеня 2012 }}&lt;/ref&gt; у Злітэне, пры гэтым паведаміўшы, што той быў паранены&lt;ref&gt;[http://www.novinite.com/view_news.php?id=133156 Gaddafi’s Son Seif al-Islam Reported Wounded, Captured in Libya]&lt;/ref&gt;. Хоць прадстаўнікі мясцовай улады ў Злітэне, да якіх звярнуліся за інфармацыяй журналісты, гэтую інфармацыю не пацвердзілі&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-oct-21-2011-2110 Fri, 21 Oct 2011, 18:10 GMT+3]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

З 23 кастрычніка Саіф аль-Іслам ўзначаліў сілы супраціву Пераходнаму нацыянальнаму савету Лівіі, пакляўшыся адпомсціць за смерць свайго бацькі&lt;ref&gt;[http://echo.msk.ru/news/823260-echo.html Радио ЭХО Москвы :: Новости / Сын Каддафи Сейф аль-Ислам возглавил сопротивление]&lt;/ref&gt;. У звароце да сваіх прыхільнікаў, перададзеным тэлеканалам «Ар-Рай», які транслюецца з [[Сірыя|Сірыі]], ён заявіў&lt;ref&gt;[http://www.ria.ru/arab_ly/20111023/468331545.html Сын Каддафи возглавил сопротивление и поклялся отомстить за отца — РИА Новости]&lt;/ref&gt;:
{{Пачатак цытаты}}«Мы працягваем супраціў. Я знаходжуся ў Лівіі, я жывы, вольны і маю намер змагацца да канца і помсціць».{{Канец цытаты}}

Па іншай інфармацыі, Саіф аль-Іслам мог знаходзіцца ў [[Судан]]е. Так, 24 кастрычніка ў суданскіх СМІ з’явілася інфармацыя, што Саіф аль-Іслам Кадафі збег у мяцежны суданскую правінцыю [[Дарфур]]. Там, па даных суданскай газеты Аль-Інтыбаха, ён атрымаў прытулак у групоўкі «[[Рух за справядлівасць і роўнасць]]», лідара якой — Халіль Ібрагім — звязвала даўняе сяброўства з Муамарам Кадафі&lt;ref&gt;[http://5.ua/newsline/193/0/83332/ Син Муаммара Каддафі отримав притулок у суданських сепаратистів]&lt;/ref&gt;.

19 лістапада 2011 года тэлеканал [[Аль-Джазіра|«Аль-Джазіра»]] паведаміў, што Саіф аль-Іслам Кадафі схоплены сіламі [[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі|ПНС]] на поўдні Лівіі&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=635859&amp;cid=9 В Ливии задержан Сейф аль-Ислам Каддафи — Вести. Ru]&lt;/ref&gt;.

=== Суд ===
У 2012 годзе Саіф аль-Іслам Кадафі знаходзіўся ў зняволенні ў былых паўстанцаў з групоўкі «Абу Бакр ас-Сідык» у турме горада Зінтан на паўночным захадзе краіны. Лівійскія ўлады заяўлялі аб намеры перавесці яго ў Трыпалі, дзе спецыяльна для гэтага стваралася новая турма&lt;ref&gt;[http://www.itar-tass.com/c1/384720.html В Ливии арестованного сына Каддафи избивали в тюрьме]&lt;/ref&gt;.

У другой палове красавіка 2012 года з’явілася паведамленне ад агенцтва Марван Трабелсі. Згодна з ім, Саіф-аль Іслам бег з турмы Зінтана&lt;ref&gt;[http://www.elgomaa.com/view/?q=14550 أنباء عن هروب سيف الإسلام القذافي من محبسه في ليبيا]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. Паводле інфармацыі, якая прайшла на тэлеканале [[RT]], Саіф аль-Іслам [[4 чэрвеня]], магчыма, збег у Нігер або на [[Кіпр]] праз міжнародны аэрапорт Трыпалі пасля захопу яго брыгадай Тархуна&lt;ref&gt;[http://arabic.rt.com/news_all_news/news/586896/ انباء عن هروب سيف الاسلام القذافي الى خارج ليبيا / RT] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120618044404/http://arabic.rt.com/news_all_news/news/586896/ |date=18 чэрвеня 2012 }}&lt;/ref&gt;.

Саіфа аль-Іслама Кадафі планавалася судзіць у верасні 2012 года ў Лівіі без удзелу [[Міжнародны крымінальны суд|МКС]]&lt;ref&gt;[http://yar.kp.ru/online/news/1226024 Суд над сыном Каддафи начнется в сентябре]&lt;/ref&gt;. Як паведаміў генпракурор Лівіі, судовы працэс меркавалася правесці ў Зінтане&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rosbalt.ru/main/2012/08/23/1025856.html |title=Генпрокурор Ливии подтвердил, что суд над сыном Каддафи начнётся в сентябре |access-date=19 красавіка 2019 |archive-date=24 жніўня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120824134742/http://www.rosbalt.ru/main/2012/08/23/1025856.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Аднак, у сярэдзіне верасня стала вядома, што суд над Саіфам адкладаецца не менш, чым на 5 месяцаў&lt;ref&gt;[http://ria.ru/arab_ly/20120910/746750638.html Суд над сыном Каддафи откладывается после ареста экс-шефа разведки / РИА Новости]&lt;/ref&gt;.

5 студзеня 2013 года Міністр юстыцыі Лівіі Салех Элмір Гані заявіў, што суд над Саіфам адбудзецца на працягу бліжэйшага месяца&lt;ref&gt;[http://ria.ru/world/20130105/917143538.html#13573910778803&amp;message=resize&amp;relto=login&amp;action=removeClass&amp;value=registration Суд над сыном Каддафи состоится в течение ближайшего месяца / РИА Новости]&lt;/ref&gt;. У той жа час баевікі Зінтана пагражалі лівійскім уладам вызваліць яго&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rosbalt.ru/main/2013/01/01/1078377.html |title=Боевики шантажируют власти Ливии заявлениями, что отпустят сына Каддафи / Росбалт |access-date=19 красавіка 2019 |archive-date=5 студзеня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130105013105/http://www.rosbalt.ru/main/2013/01/01/1078377.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. У сярэдзіне студзеня праўладная крыніца Libya Herald выказала занепакоенасць, што суд над сынам Кадафі не пачнецца да таго часу, пакуль Зінтан не пагодзіцца яго выдаць. Гэтым жа крыніца абгрунтоўваў тое, што ў 2012 годзе ўсе паведамленні уладаў на рахунак суда аказваліся ілжывымі&lt;ref&gt;[http://www.libyaherald.com/2013/01/12/icc-wants-libyan-plans-for-saif-al-islam-and-senussi-trial/ ICC wants Libyan plans for Saif Al-Islam and Senussi trial / Libya Herald]&lt;/ref&gt;.

28 студзеня 2013 года было заяўлена, што суд на Саіфам аль-Ісламам павінен пачацца на працягу бліжэйшых 2 тыдняў&lt;ref&gt;[http://www.libyaherald.com/2013/01/28/senussi-could-be-tried-with-seif-al-islam-government-official/ Senussi could be tried with Saif Al-Islam: government official / Libya Herald]&lt;/ref&gt;.

28 ліпеня 2015 года ў СМІ з’явілася інфармацыя пра тое, што суд Лівіі прысудзіў Саіфа аль-Іслама да смяротнага пакарання.

6 ліпеня 2016 года адвакат Саіфа Кадафі Карым Хан паведаміў, што ягоны падабаронны быў вызвалены яшчэ 12 красавіка 2016 года [[Палата прадстаўнікоў Лівіі|Палатай прадстаўнікоў]] у [[Табрук]]у па амністыі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.almasdarnews.com/article/%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%84-%D0%B0%D0%BB%D1%8C-%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC-%D0%B0%D0%BB%D1%8C-%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8-%D0%BE%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD/ |title=Сейф аль-Ислам аль-Каддафи освобожден |access-date=19 красавіка 2019 |archive-date=7 ліпеня 2016 |archive-url=https://archive.today/20160707055443/https://www.almasdarnews.com/article/%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%84-%D0%B0%D0%BB%D1%8C-%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC-%D0%B0%D0%BB%D1%8C-%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8-%D0%BE%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

=== Вяртанне ў палітыку ===
20 красавіка 2017 года Еўрапейскі каардынатар Міжнароднага рэвалюцыйнага камітэта Франк Пучарэлі заявіў у інтэрв’ю, што Саіф аль-Іслам Кадафі прызначаны Найвышэйшым саветам лівійскіх плямёнаў кіраўніком кадафісцкага Часовага ўрада ў выгнанні&lt;ref&gt;[https://www.pravda.ru/world/restofworld/africa/20-04-2017/1331017-pucharelli-0/ Победит ли Запад новый Каддафи?]&lt;/ref&gt;.

У снежні 2017 года прэс-сакратар сям’і Кадафі Басема аль-Хашымі ас-Соуль заявіў, што Саіф аль-Іслам мае намер [[Прэзідэнцкія выбары ў Лівіі (2019)|балатавацца ў прэзідэнты краіны]]. Старшыня Вярхоўнай нацыянальнай выбарчай камісіі Лівіі Імада ас-Сайех, каментуючы дадзенае пытанне, адзначыў, што згодна з планам [[ААН]] усё лівійцы маюць права ўдзельнічаць у выбарах, у тым ліку асобы былога кіруючага рэжыму&lt;ref&gt;[https://www.obzor.lt/news/n34750.html Ливией снова будет руководить Каддафи]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.kp.ru/daily/26771.5/3804505/ Сын полковника Саиф Каддафи будет избираться в президенты Ливии]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://russian.news.cn/2017-12/25/c_136850454.htm Выборы в Ливии состоятся до конца сентября 2018 года]&lt;/ref&gt;.

19 сакавіка 2018 года Саіф аль-Іслам, знаходзячыся ў [[Туніс]]е, высунуў сваю кандыдатуру на выбары кіраўніка дзяржавы&lt;ref&gt;[https://vesti-ukr.com/mir/282152-syn-kaddafi-reshil-idti-v-prezidenty-livii Сын Каддафи решил идти в президенты Ливии]&lt;/ref&gt;.

24 снежня 2018 года Саіф аль-Іслам Кадафі заявіў, што разлічвае на падтрымку сваёй кандыдатуры з боку [[Расія|Расіі]] і звярнуўся да прэзідэнта РФ [[Уладзімір Пуцін|Уладзіміра Пуціна]] з адпаведнай просьбай&lt;ref&gt;[https://www.gazeta.ru/politics/2018/12/24_a_12106189.shtml Россия, помоги: сын Каддафи обратился к Путину / Газета.ру]&lt;/ref&gt;.

5 жніўня 2021 года пракуратура Лівіі выдала ордэн на арышт Кадафі. Аднак яна апублікавала адпаведнае распараджэнне толькі пасля выхаду расследавання [[BBC News]] аб планшэце, які нібыта належаў байцу [[група Вагнера|ПВК «Вагнера»]]. Як паведамлялася, менавіта падазрэнні ў супрацоўніцтве з расійскімі наймітамі і стала падставай арышту палітыка&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2021/08/13/seifalislamarest/ Сына Каддафи решили арестовать за сотрудничество с российскими наемниками]&lt;/ref&gt;.

Увосень Саіф аль-Іслам Кадафі быў адхілены ад удзелу ў выбарах з-за непрадастаўленне даведкі аб адсутнасці судзімасці&lt;ref name=&quot;LibHerald_Saif_disqualified&quot;&gt;{{cite news | last1= Zaptia | first1= Sami | title= Saif Al-Islam Qaddafi disqualified by election commission from standing in presidential elections | date= 2021-11-24 |newspaper= Libya Herald | url= https://www.libyaherald.com/2021/11/24/saif-al-islam-qaddafi-disqualified-by-election-commission-from-standing-in-presidential-elections |access-date= 2021-11-25 |archive-url= https://archive.today/20211125002830/https://www.libyaherald.com/2021/11/24/saif-al-islam-qaddafi-disqualified-by-election-commission-from-standing-in-presidential-elections/ |archive-date= 2021-11-25 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Выбары ўрэшце былі адкладзеныя на нявызначаны тэрмін.

=== Гібель ===
3 лютага 2026 застрэлены нападнікамі ў сваёй рэзідэнцыі ў горадзе Зінтан на паўночным захадзе Лівіі. 
 
== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons}}
* [http://www.gicdf.org/ Gaddafi International Charity and Development Foundation] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110426074749/http://www.gicdf.org/ |date=26 красавіка 2011 }}
* [http://www.globalsecurity.org/military/world/libya/saif-qadhafi.htm Profile] at GlobalSecurity.org
* [http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4014147.stm Saif Gaddafi’s vision for Libya], ''BBC News'', 16 November 2004

{{Wikidata/Ancestors}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Кадафі Саіф аль-Іслам}}
[[Катэгорыя:Палітыкі Лівіі]]
[[Катэгорыя:Дактары філасофіі]]</text>
      <sha1>11kltglmg2x1xiacu1gdampd7ltixss</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Антоній Юзаф Сулістроўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>601945</id>
    <revision>
      <id>5181296</id>
      <parentid>4907258</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T22:31:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>спасылка</comment>
      <origin>5181296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4647" sha1="ndy9byepre7rppv0k5ud1pjs4ega5hx" xml:space="preserve">{{шляхціч}}
{{цёзкі2|Сулістроўскі}}
'''Антоній Юзаф Сулістроўскі''' ([[1702]] — паміж [[19 лютага]] [[1752]] і [[12 лютага]] [[1753]]) — дзяржаўны дзеяч [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]].

== Біяграфія ==
Прадстаўнік шляхецкага [[род Сулістроўскіх|роду Сулістроўскіх]] герба [[Любіч (герб)|«Любіч»]]. Нарадзіўся ў сям’і Міхала (?—да [[25 жніўня]] [[1734]]), войскага ашмянскага (з 1713) і Ганны з Стахоўскіх (?—[[1740]]?).

Пасля смерці ў [[1732]] годзе [[Кароль польскі|караля польскага]] і [[Вялікі князь літоўскі|вялікага князя літоўскага]] [[Аўгуст III|Аўгуста III]] прыхільнік абрання на трон [[Станіслаў Ляшчынскі|Станіслава Ляшчынскага]]. Дэпутат [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага]] ў [[1729]] годзе. Пасол на соймы 1733, 1736, 1746, 1748. Палкоўнік Ашмянскага павета ў [[1740]], [[маршалак ашмянскі]] з [[1744]].

Меў маёнткі ў [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскім павеце]] ([[Занарач]], [[Палачаны]], [[Яхімаўшчына]], [[Лужаны]], [[Баркі]]), [[Вількамірскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Вількамірскім павеце]] ([[Багданішкі]]), [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]] ([[Свержань (Рагачоўскі раён)|Свержань]]), [[Віленскае ваяводства|Віленскім ваяводстве]] ([[Батвінішкі]]). [[Стараста якіскі]], [[Стараста курклеўскі|курклеўскі]].

У [[1752]] годзе ўступіў у [[ордэн езуітаў]], жыў у [[Жодзішкі|Жодзішках]].

Пахаваны [[12 лютага]] [[1753]] года ў [[Касцёл Св. Яна (Вільнюс)|езуіцкім касцёле св. Яна]] ў [[Вільня|Вільні]].

== Сям’я ==
У першым шлюбе (адбыўся да [[26 мая]] [[1726]]) з Тэрэзай з [[Юдзіцкія|Юдыцкіх]] (?—[[1739]]), дачкой [[Міхал Аляксандр Юдыцкі|Міхала Аляксандра Юдыцкага]], старасты ясвойнскага. Ад яе меў 3 сыноў і дачку:
* Феліцыян ([[22 мая]] [[1729]]—[[14 снежня]] [[1768]]), служыў у саксонскім войску, з 1751 [[езуіт]];
* Юзаф (?—да [[22 лістапада]] [[1792]]), войскі ашмянскі з 1765;
* Даніэль (Давід; ?—да [[22 студзеня]] [[1752]]).
* Тэрэза Элеанора (?—пасля [[28 студзеня]] [[1794]]).

У другім шлюбе (адбыўся не пазней [[1746]]) з Соф’яй з Юдыцкіх (?—1752), дачкой [[Антоній Юдыцкі|Антонія Юдыцкага]], маршалка рэчыцкага, дзяцей не меў.

== Літаратура ==
* Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego. Spisy. Tom I. Województwo wileńskie. XIV—XVIII wiek. / Pod redakcją Andrzeja Rachuby. Opacowali Henryk Lulewicz, Andrzej Rachuba, Przemysław P. Romaniuk przy współpracy Uładzimira Jemialianczyka i Andreja Macuka. Warszawa: DiG, 2004. 764 s.
* Haratym Andrzej i Matsuk Andrei. Sulistrowski Antoni Józef // PSB. T. XLV/4. Warszawa; Kraków, 2008. S. 480—482.

== Спасылкі ==
* {{vkl.by|2317}}

{{Wikidata/Ancestors}} 
{{ізаляваны артыкул}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Сулістроўскі Антоній Юзаф}}
[[Катэгорыя:Сулістроўскія|Антоній Юзаф]]
[[Катэгорыя:Езуіты Вялікага Княства Літоўскага]]
[[Катэгорыя:Маршалкі земскія ашмянскія]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Сойма Рэчы Паспалітай]]</text>
      <sha1>ndy9byepre7rppv0k5ud1pjs4ega5hx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181299</id>
      <parentid>5181296</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T23:10:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне, удакладненне</comment>
      <origin>5181299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4670" sha1="51zle5wjmg069u8l4vdse905h44smcb" xml:space="preserve">{{шляхціч}}
{{цёзкі2|Сулістроўскі}}
'''Антоній Юзаф Сулістроўскі''' (1702 — паміж 19 лютага 1752 і 12 лютага 1753) — дзяржаўны дзеяч [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]].

== Біяграфія ==
Прадстаўнік шляхецкага [[Сулістроўскія|роду Сулістроўскіх]] герба [[Любіч (герб)|«Любіч»]]. Нарадзіўся ў сям’і Міхала (?—да 25 жніўня 1734), [[войскі|войскага]] ашмянскага (з 1713) і Ганны з Стахоўскіх (?—1740?).

Пасля смерці ў 1732 годзе [[Кароль польскі|караля польскага]] і [[Вялікі князь літоўскі|вялікага князя літоўскага]] [[Аўгуст III|Аўгуста III]] прыхільнік абрання на трон [[Станіслаў Ляшчынскі|Станіслава Ляшчынскага]]. Дэпутат [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага]] ў 1729 годзе. Пасол на соймы 1733, 1736, 1746, 1748. Палкоўнік Ашмянскага павета ў 1740, [[маршалак ашмянскі]] з 1744.

Меў маёнткі ў [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскім павеце]] ([[Занарач]], [[Палачаны]], [[Яхімоўшчына (Маладзечанскі раён)|Яхімоўшчына]], [[Лужаны (Валожынскі раён)|Лужаны]], [[Баркі (Маладзечанскі раён)|Баркі]]), [[Вількамірскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Вількамірскім павеце]] ([[Багданішкі]]), [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]] ([[Свержань (Рагачоўскі раён)|Свержань]]), [[Віленскае ваяводства|Віленскім ваяводстве]] ([[Батвінішкі]]). [[Стараста якіскі]], [[Стараста курклеўскі|курклеўскі]].

У 1752 годзе ўступіў у [[ордэн езуітаў]], жыў у [[Жодзішкі|Жодзішках]].

Пахаваны 12 лютага 1753 года ў [[Касцёл Св. Яна (Вільнюс)|езуіцкім касцёле св. Яна]] ў [[Вільня|Вільні]].

== Сям’я ==
У першым шлюбе (адбыўся да 26 мая 1726) з Тэрэзай з [[Юдзіцкія|Юдзіцкіх]] (?—1739), дачкой [[Міхал Аляксандр Юдзіцкі|Міхала Аляксандра Юдзіцкага]], старасты ясвойнскага. Ад яе меў 3 сыноў і дачку:
* Феліцыян (22 мая 1729—14 снежня 1768), служыў у саксонскім войску, з 1751 [[езуіт]];
* Юзаф (?—да 22 лістапада 1792), войскі ашмянскі з 1765;
* Даніэль (Давід; ?—да 22 студзеня 1752).
* Тэрэза Элеанора (?—пасля 28 студзеня 1794).

У другім шлюбе (адбыўся не пазней 1746) з Соф’яй з Юдзіцкіх (?—1752), дачкой [[Антоній Юдзіцкі|Антонія Юдзіцкага]], маршалка рэчыцкага, дзяцей не меў.

== Літаратура ==
* Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego. Spisy. Tom I. Województwo wileńskie. XIV—XVIII wiek. / Pod redakcją Andrzeja Rachuby. Opacowali Henryk Lulewicz, Andrzej Rachuba, Przemysław P. Romaniuk przy współpracy Uładzimira Jemialianczyka i Andreja Macuka. Warszawa: DiG, 2004. 764 s.
* Haratym Andrzej i Matsuk Andrei. Sulistrowski Antoni Józef // PSB. T. XLV/4. Warszawa; Kraków, 2008. S. 480—482.

== Спасылкі ==
* {{vkl.by|2317}}

{{Wikidata/Ancestors}} 
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Сулістроўскі Антоній Юзаф}}
[[Катэгорыя:Сулістроўскія|Антоній Юзаф]]
[[Катэгорыя:Езуіты Вялікага Княства Літоўскага]]
[[Катэгорыя:Маршалкі земскія ашмянскія]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага]]
[[Катэгорыя:Дэпутаты Сойма Рэчы Паспалітай]]</text>
      <sha1>51zle5wjmg069u8l4vdse905h44smcb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сачавіца харчовая</title>
    <ns>0</ns>
    <id>607147</id>
    <revision>
      <id>5181126</id>
      <parentid>5170872</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T13:21:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29171" sha1="roy9kyqpvjz99bpn8eblc71coa4598l" xml:space="preserve">{{Таксон
 |image file        = Mafate Marla lentils dsc00647.jpg
 |image title       = 
 |image descr       = Агульны выгляд расліны
 |regnum            = Расліны
 |parent            = Vicia
 |rang              = Від
 |latin             = Vicia lens
 |author            =([[L.]]) [[Cosson]] &amp; [[Germ.]]
 |syn               = 
*{{btname|Ervum lens|[[Wall.]]}}
*{{btname|Vicia pisicarpa|[[H.Lév.]]}}
*{{btname|Lens culinaris|}}
 |children name     = 
 |children          = 
 |range map         = 
 |range map caption = 
 |range map width   = 
 |range legend      = 
 |wikispecies       = Lens culinaris
 |commons           = Category:Lens culinaris
 |grin              = 411141
 }}
'''Сачавіца харчовая''', '''Сачыўка''', '''Чачавіца'''&lt;ref name=&quot;Киселевский&quot;&gt;{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|73}}&lt;/ref&gt;, '''Сачавіца'''&lt;ref name=&quot;Верас&quot;&gt;{{Крыніцы/Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік}}&lt;/ref&gt;, '''Чычавіца'''&lt;ref name=&quot;Киселевский&quot; /&gt;, '''Сачэўка'''&lt;ref&gt;[[Мікалай Васілевіч Шатэрнік|Шатэрнік М. В.]] Краёвы слоўнік Чэрвеньшчыны. Мінск, 1929&lt;/ref&gt; (''Vicia lens'')&amp;nbsp;— [[Аднагадовыя расліны|аднагадовая]] расліна роду {{bt-bellat|гарошак|Vicia}} сямейства {{bt-bellat|Бабовыя|Fabaceae}}. Гэта [[Аднагадовыя расліны|аднагадовая расліна]] шырока культывуецца дзеля яе ядомага насення, багатага [[Бялкі|бялком]] і [[Вугляводы|вугляводамі]].

Як частка асноўных культур перыяду неаліту, сачавіца з’яўляецца адной з найстарэйшых культурных раслін у [[Сусветная гісторыя|гісторыі чалавецтва]]. Яе [[Адамашненне|даместыфікацыя]] датуецца зараджэннем земляробства ў [[Месапатамія|Месапатаміі]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=fr|url=https://www.lemonde.fr/archives/article/2004/01/25/pour-un-plat-de-lentilles_4285609_1819218.html|title=Pour un plat de lentilles|first=Jean-Pierre|last=Colignon|website=Le Monde|date=2004-01-25|access-date=2026-07-21}}&lt;/ref&gt; і засведчана ў [[Іран]]е паміж 9500 і 8000 гадамі да н.э.&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.2307/2173731|аўтар=D. R. Brothwell, Mark Nathan Cohen|загаловак=The Food Crisis in Prehistory. Overpopulation and the Origins of Agriculture.|год=1978-11|выданне=Population Studies|том=32|выпуск=3|старонкі=593|issn=0032-4728|doi=10.2307/2173731}}&lt;/ref&gt;.

Плады — гэта струкі, якія змяшчаюць дзве плоскія круглыя [[Насенне|насеніны]]. Сачавіца — гэта бабовая культура, якая спажываецца ў асноўным у [[Еўропа|Еўропе]], [[Амерыка|Амерыцы]], [[Аўстралія і Акіянія|Акіяніі]], на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] і [[Індыйскі субкантынент|Індыйскім субкантыненце]], прычым сусветная вытворчасць ацэньваецца ў 6 600 000 тон у год паводле даных за 2023 і яна павялічваецца&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fao.org/faostat/en/|title=FAOSTAT|website=www.fao.org|access-date=2026-07-21}}&lt;/ref&gt;. У [[Францыя|Францыі]] {{нп3|зялёная сачавіца з Беры||fr|Lentille verte du Berry}} атрымала «{{нп3|Чырвоная пазнака|Чырвоную пазнаку|fr|Label rouge}}» (1966) і [[Еўрапейскі Саюз|еўрапейскі]] знак {{нп3|Абароненае геаграфічнае ўказанне|абароненага геаграфічнага ўказання|fr|Indication géographique protégée}} (1998). Што тычыцца {{нп3|Зялёная сачавіца з Ле-Пюі|зялёнай сачавіцы з Ле-Пюі|fr|Lentille verte du Puy}}, яна мае сертыфікат {{нп3|Кантроль сапраўднасці паходжання (Францыя)|Кантролю сапраўднасці паходжання|ru|Контроль подлинности происхождения (Франция)}} (1996), а з 2008 года — еўрапейскі знак {{нп3|Абароненае геаграфічнае ўказанне|абароненага геаграфічнага ўказання|fr|Indication géographique protégée}}.

[[Лінза|Аптычны кампанент]] лінза атрымаў сваю назву ад падабенства з насеннем сачавіцы, якая на лацінскай мове называецца lens.

== Падвіды ==
Від складаецца з чатырох асноўных падвідаў:

* ''Lens culinaris subsp. culinari'' (культурная сачавіца), часам класіфікуецца як асобны від (''Lens esculenta'' Moench);
* ''Lens culinaris subsp. odemensis'';
* ''Lens culinaris'' subsp. ''orientalis'';
* ''Lens culinaris'' subsp. ''tomentosus''.

== Апісанне ==
[[Файл:Illustration_Lens_culinaris0.jpg|злева|міні|{{Бат.іл.|Тамэ}}]]
Сачавіца — аднагадовая травяністая расліна.

Расліна дасягае да 60 см (у асноўным 40 см) вышынёй, [[насенне]] расце ў стручках, звычайна з двума насенінамі ў кожным. [[Корань расліны|Корань]] стрыжнёвы, разгалінаваны. [[Сцябло]] прамое, галінастае, чатырохграннае. [[Лісце]] складанае, з 2—8 парамі лісточкаў з маленькімі вусікамі. Пры аснове ліста маюцца зубчастыя прылісткі.

Кветкі дробныя, ружовыя, белыя, фіялетава-сінія, з тыповым для сямейства Faboideae матыльковым вяночкам сабраны ў невялікія суквецці па дзве-чатыры штукі. Падвяночак правільнай формы, з пяццю вузкімі і адносна доўгімі зубцамі. Цвіце з мая па ліпень.

[[Плод]] — боб, двухстворкавы, з адным гняздом, сплюшчаны. Насенне плоскае, лінзападобнае, афарбоўка ад жоўтага да чорнага (у культуры пераважаюць сарты зялёнай, чырвонай і карычневай афарбоўкі).

Плады — кароткія плоскія струкі, якія змяшчаюць дзве плоскія насеніны ў характэрнай злёгку купалападобнай дыскападобнай форме.

== Распаўсюджанне ==
Гэты від паходзіць з цёплых умераных рэгіёнаў [[Стары Свет|Старога Свету]]:

* {{нп3|Паўднёва-Усходняя Еўропа||fr|Europe du Sud-Est}}: [[Кіпр]], [[Грэцыя]];
* [[Блізкі Усход|Блізкі]] і [[Сярэдні Усход]]: [[Турцыя]], [[Сірыя]], [[Ліван]], [[Ізраіль]], [[Іарданія]], [[Ірак]], [[Іран]], [[Афганістан]] і [[Пакістан]];
* [[Каўказ]] і [[Цэнтральная Азія]]: [[Азербайджан]], [[Грузія]], [[Арменія]], [[Казахстан]], [[Туркменістан]], [[Узбекістан]], [[Таджыкістан]].

Сачавіца культывуецца ў многіх краінах, але ў дзікім выглядзе практычна не сустракаецца.

== Вырошчванне ==
[[Файл:Llenties_maig.JPG|злева|міні| Сачавіца ў полі перад цвіценнем.]]
Сачавіцу вырошчваюць на лёгкіх [[Суглінак|суглінках]], [[чарназём]]ах, [[Супесак|супесках]].

Сачавіца добра расце ў лёгкай, [[Пясок|пясчанай]], злёгку [[Вапняк|вапнавай]] глебе ([[Вадародны паказчык|pH]] ад 6 да 8) у сонечных месцах і даволі прахалодным клімаце.

Сачавіца — святлалюбная расліна, таму яе мэтазгодна высаджваць на паўднёвых схілах. Добрымі папярэднікамі для яе з’яўляюцца [[кукуруза]] і [[бульба]]. Асноўная апрацоўка глебы заключаецца ў лушчэнні і зяблевым ворыве. Вясной поле скародзяць і ажыццяўляюць культывацыю. Пад асноўную апрацоўку можна дадаць [[суперфасфат]] (6—10 г на 1 м²). Кіслую глебу варта правапнаваць. Сачавіцу можна сеяць у раннія тэрміны, пры тэмпературы глебы +5-6&amp;nbsp;°C. Невялікіх замаразкаў яна не баіцца. Сеюць суцэльнымі радамі на адлегласці 35 см адзін ад аднаго, пучкамі па шэсць-восем насенін, размешчаных у шахматным парадку, потым закаткоўваюць.

Як узыйшла, скародзяць.

Сачавіца патрабуе рэгулярнай праполкі і арашэння. Падчас працяглай засухі яе паліваюць дадаткова.

Ураджай збіраюць у некалькі прыёмаў, паколькі паспяванне адбываецца нераўнамерна.

Сярэдняя ўраджайнасць сачавіцы складае каля 1400 кг/га, але ўжо назіралася ўраджайнасць у 3600 кг/га&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=fr|url=http://www.inspection.gc.ca/francais/plaveg/bio/dir/dir0312f.shtml|title=Agence canadienne d'inspection des aliments - Bureau de la Biosécurité Végétale - Document de biologie BIO2003-12 - La biologie du Lens culinaris Medikus (lentille)|last=Gouvernement du Canada, Agence canadienne d'inspection des aliments, Direction des produits végétaux, Bureau de la biosécurité végétale|website=www.inspection.gc.ca|access-date=2026-07-25|archive-date=20 лютага 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100220052942/http://www.inspection.gc.ca/francais/plaveg/bio/dir/dir0312f.shtml|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Сачавіцу часта лічаць засухаўстойлівай культурай, хоць яна выкарыстоўвае ваду адносна неэфектыўна ў параўнанні з яравой [[пшаніца]]й.

Культуру таксама можна вырошчваць разам з пшаніцай, якая служыць субстратам. Збор ураджаю адбываецца адначасова для абодвух відаў, а затым насенне можна сартаваць. Пасля паспяховых спроб прыгатавання макаронных вырабаў з мукі з сумесі можна нават адмовіцца ад сартавання.

=== Сарты ===
[[Файл:Lens_culinaris_seeds.jpg|250px|міні|Сарты сачавіцы рознага дыяметра і колеру.]]
[[Файл:Lentilles_Beluga.jpg|250px|міні|Сачавіца «бялуга».]]
Сачавіца падзяляецца на дзве групы ў залежнасці ад памеру насення&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.3406/jobot.2019.1907|аўтар=Michel Chauvet|загаловак=Présentation de l’ouvrage Encyclopédie des plantes alimentaires|год=2019|выданне=Le Journal de botanique|том=87|выпуск=1|старонкі=5|issn=1280-8202|doi=10.3406/jobot.2019.1907}}&lt;/ref&gt;.

* Група Microsperma

Невялікія струкі ўтрымліваюць насеніны дыяметрам 3-6 мм. Насенная абалонка мае розны колер, ад бледна-жоўтага да чорнага. [[Семядоля|Семядолі]] жоўтыя або аранжавыя. Да гэтай групы адносяцца расліны з [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]]. Яны чырванавата-карычневага колеру, калі прадаюцца цэлымі, і ласосева-аранжавага колеру, калі ачышчаныя ад лупіны&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.3406/jobot.2019.1907|аўтар=Michel Chauvet|загаловак=Présentation de l’ouvrage Encyclopédie des plantes alimentaires|год=2019|выданне=Le Journal de botanique|том=87|выпуск=1|старонкі=5|issn=1280-8202|doi=10.3406/jobot.2019.1907}}&lt;/ref&gt;. Найбольш шырока культывуюцца ў [[Індыя|Індыі]], [[Афганістан]]е, [[Эфіопія|Эфіопіі]] і [[Егіпет|Егіпце]]. Чорная сачавіца, вядомая як «бялуга», адносіцца гэтага тыпу. У [[Францыя|Францыі]] найбольш культывуецца «зялёная сачавіца». Гэта сорт з цёмнай, мармурова-чорнай лупінай, які славіцца сваёй далікатнасцю.

* Група Macrosperma

Струкі буйнейшыя, дыяметрам 6-9 мм, насенная абалонка бледна-зялёная або жаўтлявая, часам з плямкамі, семядолі жоўтыя. Найбольш распаўсюджаны сорт у гандлі называецца «светлая сачавіца». Ён пераважае ў [[Паўднёвая Еўропа|Паўднёвай Еўропе]], [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы]] і [[Амерыка|Амерыцы]]&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.3406/jobot.2019.1907|аўтар=Michel Chauvet|загаловак=Présentation de l’ouvrage Encyclopédie des plantes alimentaires|год=2019|выданне=Le Journal de botanique|том=87|выпуск=1|старонкі=5|issn=1280-8202|doi=10.3406/jobot.2019.1907}}&lt;/ref&gt;.

=== Пагрозы ===
Дробная сачавіца павольна расце і асабліва пакутуе ад канкурэнцыі з [[пустазелле]]м, таму патрабуе праполкі&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

==== Захворванні ====
Асноўныя захворванні сачавіцы:

* {{нп3|каранёвая гніль||fr|Fonte des semis}},
* [[аскахітоз]], выкліканы {{bt-bellat||Ascochyta lentis}},
* {{нп3|антракноз||fr|Anthracnose}},
* заражэнне грыбамі роду {{bt-bellat|ботрытыс|Botrytis}},
* іржа сачавіцы, выкліканая грыбамі роду {{bt-bellat||Uromyces}}&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=fr|url=https://www.reussir.fr/agriculture-massif-central/attaque-de-rouille-brune-sur-la-lentille|title=Attaque de rouille brune sur la Lentille {{!}} Agriculture Massif central {{!}} PAMAC|website=www.reussir.fr|date=2009-07-08|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=fr-FR|url=https://www.agrimaroc.ma/la-rouille-de-la-lentille-au-maroc/|title=La rouille de la lentille au Maroc - AgriMaroc.ma|first=Par|last=S.M|website=www.agrimaroc.ma|date=2016-11-25|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;.

==== Шкоднікі ====
Найбольш важнымі еўрапейскімі шкоднікамі з’яўляюцца:

* {{bt-bellat|Соўкі|Noctuidae}}
* {{bt-bellat||Contarinia lentis}}
* {{bt-bellat|гарохавая пладажэрка|Cydia nigricana}}
* {{bt-bellat||Bruchus signaticornis}}
* {{bt-bellat||Bruchus lentis}}
* {{bt-bellat||Sitona crinitus}}
* {{bt-bellat||Sitona lineatus}}

Часам расліны пашкоджваюцца дзікамі.

== Вытворчасць ==
У 2016 годзе сусветная вытворчасць сачавіцы склала 6,3 мільёна тон, прычым [[Канада]] была вядучым вытворцам (51 % сусветнай вытворчасці), а [[Індыя]] займала другое месца з 17 %. У 2018 годзе толькі канадская правінцыя [[Саскачэван (правінцыя)|Саскачэван]] забяспечыла 40 % сусветнай вытворчасці&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=fr|url=https://www.lemonde.fr/planete/article/2019/09/05/au-canada-le-miracle-des-lentilles-alternative-aux-proteines-animales_5506615_3244.html|title=Au Canada, le miracle des lentilles, alternative aux protéines animales|first=Patricia|last=Jolly|website=Le Monde|date=2019-09-06|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;.

Уся сусветная вытворчасць сачавіцы складае толькі палову вытворчасці [[Нут культурны|нута]], адну пятую частку вытворчасці [[Гарох пасяўны|гароху]] і адну восьмую частку ад агульнай вытворчасці [[Фасоля звычайная|фасолі]]. Асноўнымі раёнамі вытворчасці з’яўляюцца [[Паўночная Амерыка]], [[Індыйскі субкантынент]] і [[Блізкі Усход]].

'''Асноўныя вытворцы сачавіцы ў 2016 годзе'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://doi.org/10.32614/cran.package.faostat|title=FAOSTAT: Download Data from the FAOSTAT Database|first=Michael C.|last=J.|website=CRAN: Contributed Packages|date=2013-02-01|access-date=2026-07-25|last2=Gesmann|first2=Markus|last3=Gheri|first3=Filippo|last4=Rougieux|first4=Paul|last5=Campbell|first5=Sebastian}}&lt;/ref&gt;''':'''
{| class=&quot;wikitable sortable MsoTableGrid&quot;
| rowspan=&quot;2&quot; |Краіна
| colspan=&quot;2&quot; | Вытворчасць (2016 г.)
|-
| (У тонах)
| У (%)
|-
| {{CAN}}
| 3 233 800
| 51.2
|-
| {{IND}}
| 1 055 536
| 16,7
|-
| {{TUR}}
| 365 000
| 5.8
|-
| {{USA}}
| 255 061
| 4.0
|-
| {{NPL}}
| 253 041
| 4.0
|-
| {{AUS}}
| 181 638
| 2.9
|-
| {{ETH}}
| 166 274
| 2.6
|-
| {{BGD}}
| 158 228
| 2,5
|-
| {{CHN}}
| 142 991
| 2.3
|-
| {{SYR}}
| 112 193
| 1.8
|-
| {{IRN}}
| 73 708
| 1.2
|-
| Іншыя
| 318 388
| 5.0
|-
! Усяго
! 6 315 858
! 100
|-
| colspan=&quot;3&quot; | Крыніца: Карпаратыўная статыстычная база дадзеных Харчовай і сельскагаспадарчай арганізацыі ААН
|}

== Выкарыстанне ==
=== Выкарыстанне ў ежу чалавека ===

[[Файл:Daal_after_Tadka_Pulse_Soup_India.jpg|злева|міні|{{нп3|Дал (страва)|Дал|ru|Дал (блюдо)}} Тадка (суп з сачавіцы).]]
Як адна з {{нп3|Асноўныя культуры неаліту|асноўных культур неалітычнага перыяду|fr|Cultures fondatrices du Néolithique}}, сачавіца вырошчвалася з [[Прагісторыя|дагістарычных часоў]] дзеля атрымання насення&lt;ref&gt;Сярод іншага, яе можна знайсці на [[неаліт]]ычнай стаянцы {{нп3|Ла-Мармота||fr|La Marmotta}} ў цэнтральнай Італіі, якая была заселена ў [[6 тысячагоддзе да н.э.|VI тысячагоддзі да н.э.]]&lt;/ref&gt;. Вельмі багатая пажыўнымі рэчывамі, асабліва [[Бялкі|бялком]] (24 % для сухой сачавіцы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ndb.nal.usda.gov/ndb/foods/show/4807|title=ndb.nal.usda.gov|access-date=25 ліпеня 2026|archive-date=11 ліпеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170711054918/https://ndb.nal.usda.gov/ndb/foods/show/4807|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; і 10,1 % для варанай зялёнай сачавіцы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ciqual.anses.fr/#/aliments/20587/lentille-verte-bouillie-cuite-a-l'eau|title=Ciqual|website=ciqual.anses.fr|access-date=2026-07-21}}&lt;/ref&gt;), яна таксама забяспечвае [[Харчовыя валокны|клятчатку]] і мінералы, у тым ліку жалеза. Насенне сачавіцы змяшчае да 3&amp;nbsp;% [[Тлушч|тлушчаў]], 35&amp;nbsp;% [[Бялкі|бялкоў]] і 4,5&amp;nbsp;% мінеральных рэчываў. У складзе ёсць таксама [[вітаміны групы B]].

Пры ўжыванні бабовых разам са збожжавымі забяспечваецца збалансаванае і вельмі недарагое харчаванне. [[Бабовыя]] з’яўляюцца краевугольным каменем {{нп3|Міжземнаморская дыета|міжземнаморскай дыеты|ru|Средиземноморская диета}}. Сачавіца з’яўляецца адной з самых простых у гатаванні бабовай культурай.

Сачавіца багатая клятчаткай, рэзістэнтным [[крухмал]]ам, [[мінерал|мінераламі]] (асабліва жалезам, магніем, каліем) і адносна багатая вітамінамі групы В (якія часткова руйнуюцца пры тэрмічнай апрацоўцы), пры гэтым яна мае нізкі [[глікемічны індэкс]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=fr-FR|url=http://informationsnutritionnelles.fr/lentille|title=Informations Nutritionnelles - Lentille|website=informationsnutritionnelles.fr|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;. Яна спрыяе зніжэнню ўзроўню [[халестэрын]]у&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19939654|аўтар=L. A. Bazzano, A. M. Thompson, M. T. Tees, C. H. Nguyen, D. M. Winham|загаловак=Non-soy legume consumption lowers cholesterol levels: a meta-analysis of randomized controlled trials|год=2011-02|выданне=Nutrition, metabolism, and cardiovascular diseases: NMCD|том=21|выпуск=2|старонкі=94–103|issn=1590-3729|doi=10.1016/j.numecd.2009.08.012}}&lt;/ref&gt; і рызыкі сардэчна-сасудзістых захворванняў&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11718588|аўтар=L. A. Bazzano, J. He, L. G. Ogden, C. Loria, S. Vupputuri, L. Myers, P. K. Whelton|загаловак=Legume consumption and risk of coronary heart disease in US men and women: NHANES I Epidemiologic Follow-up Study|год=2001-11-26|выданне=Archives of Internal Medicine|том=161|выпуск=21|старонкі=2573–2578|issn=0003-9926|doi=10.1001/archinte.161.21.2573}}&lt;/ref&gt;.

Сачавіца, як і ўсе [[бабовыя]], утрымлівае шэраг антынутрыцыйных фактараў, у тым ліку антытрыпсінавыя фактары, [[таніны]] і фітынавую кіслату. Замочванне і прыгатаванне ежы — гэта працэсы, якія выкарыстоўваюцца для зніжэння ўзроўню антытрыпсінавых фактараў і фітынавай кіслаты. Таніны могуць абмяжоўваць засваенне некаторых амінакіслот. Сачавіца таксама змяшчае {{нп3|катэхіны||ru|Катехины}} уплыў якіх на здароўе дрэнна вывучаны, але якія могуць абмяжоўваць засваенне жалеза.

==== Вараная сачавіца ====
Традыцыйна рэкамендавалася перабіраць сачавіцу перад [[Кухня|гатаваннем]], бо ў яе маглі патрапіць дробныя каменьчыкі, і замочваць яе ў цёплай [[Вада|вадзе]] перад падрыхтоўкай, каб змякчыць скурку. Звычайна гэтыя дзве аперацыі больш не патрэбныя&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Кніга|аўтар=Éric Birlouez|загаловак=Petite et grande histoire des céréales et légumes secs|год=2022|месца=Versailles|выдавецтва=Éditions Quae|серыя=Carnets de sciences|isbn=978-2-7592-3476-9}}&lt;/ref&gt; .
[[Файл:Salade_lentilles_brunes.jpg|злева|міні| Салата з сачавіцы, упрыгожаная цыбуляй-шалот.]]

==== Прарошчаная сачавіца ====
Прарошчаная сачавіца даволі распаўсюджаная сярод прыхільнікаў [[Арганічная сельская гаспадарка|арганічнай ежы]]. Пасля парасткаў [[маш]]у гэта адзін з найбольш спажываных відаў {{нп3|Прарошчванне|прарошчанага насення|ru|Проращивание}} ў [[Францыя|Францыі]], разам з парасткамі [[Люцэрна пасяўная|люцэрны]]. Звычайна яго ядуць сырым у салатах, хоць некаторыя людзі часам аддаюць перавагу злёгку прыгатаванаму на пары.

Прарошчаная сачавіца змяшчае значна больш вітамінаў, чым вараная.

Сачавіцу лёгка прарасціць у хатніх умовах. Пасля замочвання на ноч ({{нп3|Перадпасяўная стадыя|перад прарошчваннем|fr|Prégermination}}), першага прамывання і зліву вады патрабуецца толькі адно штодзённае прамыванне на працягу аднаго-трох дзён (у залежнасці ад таго, ці падабаецца вам кароткі ці доўгі парастак). У 20 °C, яго можна ўжываць толькі праз 36 гадзін пасля пачатку першапачатковага замочвання.

=== Выкарыстанне ў ежу жывёламі ===
Культура таксама лічыцца каштоўным кормам для жывёлы, на корм ідуць зерне, мякіна, [[салома]] і зялёная маса. Сена па каштоўнасці не саступае [[Сена (корм)|сену]] з канюшыны.

Сачавічная салома таксама выкарыстоўваецца ў якасці высакаякаснага корму для [[Сельскагаспадарчыя жывёлы|жывёлы]] або крыніцы арганічных рэчываў для паляпшэння глебы.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

=== Літаратура ===

* {{Крыніцы/БелЭн|14|Сачавіца, сачыўка|Прохараў В. М.|218}}

=== Спасылкі ===

* {{Cite web|lang=en|url=https://www.researchgate.net/publication/335224072_Phylogenetic_Relationship_among_Some_species_of_the_Genera_Lens_Vicia_Lathyrus_and_Pisum_Leguminosae_in_Palestine|title=Phylogenetic Relationship among Some species of the Genera Lens, Vicia, Lathyrus and Pisum (Leguminosae) in Palestine|website=researchgate.net}}
* {{ITIS|503364|''Lens culinaris'' Medik.}}
* {{NCBI|3864|''Lens culinaris''}}
* {{GRIN|411141|''Lens culinaris'' Medik.}}
* {{Плантарыум|22277|Чечевица культурная}}
* {{ООПТ России|44985|''Lens culinaris'' Medik.}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Флора Азіі]]
[[Катэгорыя:Расліны ў Бібліі]]
[[Катэгорыя:Лекавыя расліны]]
[[Катэгорыя:Харчовыя расліны]]
[[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1787 годзе]]
[[Катэгорыя:Сачавіца]]</text>
      <sha1>roy9kyqpvjz99bpn8eblc71coa4598l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Свята-Пакроўская царква (Азярыцкая Слабада)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>617899</id>
    <revision>
      <id>5181177</id>
      <parentid>3599808</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T14:54:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4069" sha1="88hkieajphgpbs96hficfqx6mu22b75" xml:space="preserve">{{значэнні2|Свята-Пакроўская царква}}
{{Храм
|Тып храма                =
|Беларуская назва         = Свята-Пакроўская царква
|Арыгінальная назва       =
 |Выява                   =
 |Подпіс выявы            =
 |Шырыня выявы            =
|Сучасны статус       = 
|Краіна                   =  Беларусь
|Краіна2                  = 
|Назва месцазнаходжання   = 
|Месцазнаходжанне         =  [[Слабада (Азярыцкаслабадскі сельсавет)|Слабада]]
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |region     =  
 |CoordScale = 
|Канфесія                = [[Праваслаўе]]
|Епархія                  = [[Барысаўская епархія]] &lt;br/&gt; [[Смалявіцкае благачынне]]
|Добрапрыстойнасць               =  
|Ордэнская прыналежнасць = 
|Тып будынка               = 
|Архітэктурны стыль      =
|Аўтар праекта            = 
|Будаўнік                = 
|Заснавальнік               = 
|Першае згадванне        = 
|Заснаванне                = 
|Асноўныя даты            = {{Славутасць/Даты||||||}}
|Скасаваны                = 
|Пачатак будаўніцтва     = 
|Заканчэнне будаўніцтва  =  
|Рэліквіі                 = 
|Сучасны стан    = 
|Сайт                     = 
|Commons                  = 
}}
'''Свята-Пакроўская царква'''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://hram.by/%D0%9F%D0%B0%D0%BA%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0_%D0%A1%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%B2%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96_%D0%A0%D0%B0%D1%91%D0%BD |title=Архіўная копія |access-date=11 кастрычніка 2019 |archive-date=20 кастрычніка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020145140/https://hram.by/%D0%9F%D0%B0%D0%BA%D1%80%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0_%D0%A1%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%B2%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96_%D0%A0%D0%B0%D1%91%D0%BD |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; — мураваны праваслаўны храм у аграгарадку [[Слабада (Азярыцкаслабадскі сельсавет)|Слабада]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]].

== Гісторыя ==
[[7 ліпеня]] 2001 года Высокапраасвяшчэннейшы [[Філарэт (Вахрамееў)|Філарэт]], мітрапаліт Мінскі і Слуцкі, Патрыяршы Экзарх усяе Беларусі, правёў літургію ў часовым будынку храма і пасвянціў крыж на месцы будавання новага храма. Восенню 2001 года пачата будаванне храма.

Набажэнствы праходзяць у ніжнім храме.

[[14 ліпеня]] 2010 года пробашчам прыхода прызначаны св. Іяан Ясюкевіч&lt;ref&gt;http://pokrov.by/building-church/&lt;/ref&gt;, да яго быў іерэй Генадзь Петрашэвіч&lt;ref&gt;http://pokrov.by/hram-pokrova-presvyatoy-bogorodicy/&lt;/ref&gt;.
 
{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://smolevichskoe.by/ Смалявіцкае благачынне] на smolevichskoe.by

[[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Смалявіцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Храмы Барысаўскай епархіі]]
[[Катэгорыя:Слабада (Азярыцкаслабадскі сельсавет)]]</text>
      <sha1>88hkieajphgpbs96hficfqx6mu22b75</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Свята-Успенская царква (Мокрае)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>620462</id>
    <revision>
      <id>5181185</id>
      <parentid>4471811</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T15:35:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4268" sha1="citympgyk8iqztqb3dh584cjr7d03mj" xml:space="preserve">{{Храм
|Тып храма               =  Праваслаўны храм
|Беларуская назва        = Свята-Успенская царква
|Арыгінальная назва      =  
|Выява                   = 
|Подпіс выявы            =  
|Шырыня выявы            = 
|Сучасны статус          = {{ГККРБ 4|513Г000253}}
|Краіна                  = Беларусь
|Назва месцазнаходжання  = Аграгарадок
|Месцазнаходжанне        = [[Мокрае (Быхаўскі раён)|Мокрае]]
 |lat_dir = |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec =  
|lon_dir = |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |region        = BY
 |CoordScale    = 1000
|На карце = 
|Канфесія                =  [[Праваслаўе]]
|Епархія                 = Бабруйская
|Благачынне              = Быхаўскае 
|Тып будынка             = 
|Архітэктурны стыль      = 
|Аўтар праекта           =  
|Будаўнік                = 
|Заснавальнік            = 
|Першае згадванне        = 
|Падстава                = 
|Асноўныя даты           = {{Славутасць/Даты||||||}}
|Скасаваны =  
|Пачатак будаўніцтва = 1992
|Заканчэнне будаўніцтва = 1994
|Прыбудоўкі = 
|Рэліквіі =
|Стан =  дзейнічае
|Сайт =
|Commons = 
}}
{{значэнні|Свята-Успенская царква}}
'''Свята-Успенская царква''' — мураваны праваслаўны [[храм]] у аграгарадку [[Мокрае (Быхаўскі раён)|Мокрае]] [[Быхаўскі раён|Быхаўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Знаходзіцца ў цэнтры паселішча на вул. Савецкая, 84&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://bobruisk.hram.by/temples/temples3.html |title=Быхаўскае благачынне |access-date=3 лістапада 2019 |archive-date=11 лістапада 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131111192350/http://bobruisk.hram.by/temples/temples3.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
Пабудавана ў 1992—1994 гадах.

== Архітэктура ==
Вырашана 3-часткавай падоўжна-восевай кампазіцыяй: прамавугольныя ў плане прытвор і маллітоўная зала, 5-гранная апсіда. У сілуэце пануюць драўляныя 8-гранныя шатровая званіца з макаўкай над прытворам і светлавы барабан над 2-схільным дахам цэнтральнага кубападобнага аб’ёму. Тры ўваходы адзначаны 4-слуповымі ганкамі пад 2-схільнымі пакрыццямі. Фасады расчлянёны лучковымі аконнымі праёмамі&lt;ref&gt;[https://hram.by/Успенская_царква_Мокрае_Быхаўскі_Раён Успенская царква]&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
{{ГККРБ|513Г000253}}
* {{Крыніцы/Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі|5}} — С. 146
* Праваслаўныя храмы Беларусі : энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; [рэдакцыйны савет: Г. П. Пашкоў, Л. В. Календа]. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 653 с. 2000 экз. ISBN 978-985-11-0389-4

== Спасылкі ==
* {{Глобус Беларусі|https://globustut.by/mokroe_byh/index.htm#church}}
* {{Архіварта|svjata-uspenskaja-carkva-mokrae}}

[[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Быхаўскага раёна]]
[[Катэгорыя:Мокрае (Быхаўскі раён)]]
[[Катэгорыя:Храмы Бабруйскай епархіі]]
[[Катэгорыя:1994 год у Беларусі]]</text>
      <sha1>citympgyk8iqztqb3dh584cjr7d03mj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Свята-Ільінская царква (Бабруйск)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>620645</id>
    <revision>
      <id>5181159</id>
      <parentid>4939363</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T14:15:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15308" sha1="3xe0cecvl3tmork6ol158tbto44wwqz" xml:space="preserve">{{Храм
|Тып храма               = Праваслаўны храм
|Беларуская назва        = Свята-Ільінская царква
|Арыгінальная назва      =  
|Выява                   = Бабруйскія краявіды 04.jpg
|Подпіс выявы            =  
|Шырыня выявы            = 300px
|Сучасны статус          = {{ГККРБ 4|513Г000070}}
|Краіна                  = Беларусь
|Назва месцазнаходжання  = Горад
|Месцазнаходжанне        = [[Бабруйск]]
 |lat_dir = |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec =  
|lon_dir = |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |region        = BY
 |CoordScale    = 1000
|На карце = 
|Канфесія                =  [[Праваслаўе]]
|Епархія                 = Бабруйская
|Благачынне              = Бабруйскае гарадское
|Ордэнская прыналежнасць = 
|Тып будынка             = 
|Архітэктурны стыль      = [[руска-візантыйская архітэктура|псеўдарускі]]
|Аўтар праекта           =  
|Будаўнік                = 
|Заснавальнік            = 
|Першае згадванне        = 1614
|Падстава                = 
|Асноўныя даты           = {{Славутасць/Даты||||||}}
|Скасаваны =  
|Пачатак будаўніцтва = 1893
|Заканчэнне будаўніцтва = 1893
|Прыбудоўкі = 
|Рэліквіі =
|Стан =  дзейнічае
|Сайт =
|Commons = Saint Elijah the Prophet Orthodox church in Babruysk
}}
{{значэнні|Свята-Ільінская царква}}
'''Свята-Ільінская царква''' — дзейны праваслаўны храм у горадзе [[Бабруйск]]у [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], перавезены з вёскі [[Куляшоўка (Клімавіцкі раён)|Куляшоўка]] [[Клімавіцкі раён|Клімавіцкага раёна]]. Знаходзіцца ва ўрочышчы Лукавая гара, на вуліцы Сікорскага, 38. Помнік драўлянага дойлідства.

Царква з в. [[Куляшоўка (Клімавіцкі раён)|Куляшоўка]] [[Клімавіцкі раён|Клімавіцкага раёна]] па вул. Сікорскага, 38 у г. [[Бабруйск|Бабруйску]] — {{ГККРБ 4|513Г000070}}.

== Гісторыя ==
=== Куляшоўская царква ===
[[File:Куляшоўка. Бабруйск. Свята-Ільінская царква.jpg|thumb|left|265px|Царква да перавозу з в. Куляшоўка]]
Першапачаткова царкву ўзвялі на паўночна-ўсходнім ускрайку вёскі [[Куляшоўка (Клімавіцкі раён)|Куляшоўка]] ў 1893 годзе з дрэва. Спачатку ў ёй служыў святар Пётр Петрашэн, з 1899 года — Міхаіл Харашуноў, а з 1909 года — Васіль Рафаловіч. У календары для духавенства Магілёўскай епархіі на 1899 год паведамляецца: ''«Куляшоўская, Ільінская [царква], пабудавана ў 1894 годзе, драўляная; прыхаджан абодвух палоў 2371; царкоўнай зямлі 48 дзесяцін; адрас ст. Хатовіж, святар Міхаіл Харашуноў»''&lt;ref name = &quot;rodnaya niva&quot;&gt;''Минченко, Н.'' «И храм разрушенный — все храм…» : [о деревяной церкви в д. Кулешовка] {{ref-ru}} / Н. Минченко // Родная ніва. — 2001. — 27 студзеня.&lt;/ref&gt;.

У пачатку 1930-х гадоў храм быў зачынены і зноў адкрыўся ў час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Прыход царквы быў афіцыйна зарэгістраваны 2 лістапада 1946 года. Указам архіепіскапа [[Васіль (Ратміраў)|Васіля]] настаяцелем царквы быў прызначаны святар Аляксандр Хобатаў. У 1947 годзе гэтую пасаду заняў Стахій Ільінкоў, а ў 1949 годзе — Уладзімір Забела&lt;ref name = &quot;rodn.niva&quot;/&gt;.

Пры айцы Уладзіміры было складзена апісанне храма, дзе ён характарызаваўся як добранадзейны, ''«не пагражаў небяспекай і быў цалкам спраўны для правядзення набажэнстваў»''. Паведамлялася знешняе аблічча будынка: ''«царква драўляная, сцены, сечаныя з круглых бярвенняў, абліцаваны 30 мм дошкамі, дах бляшаны, з унутранага і знешняга бакоў пафарбавана алейнай фарбай»&lt;ref name = &quot;rodnaya niva&quot;/&gt;''&lt;ref name = &quot;rodn.niva&quot;&gt;''Кожемяко, А.'' Ильинская церковь села Кулешовки {{ref-ru}} / А. Кожемяко // Родная ніва. — 1997. — 24 верасня.&lt;/ref&gt;.

Указам архіепіскапа [[Піцірым (Свірыдаў)|Піцірыма]] ў 1952 годзе настаяцелем прыхода быў прызначаны іераманах Варсанофій, накіраваны з [[Жыровіцкі манастыр|Жыровіцкага манастыра]]. На яго месца ў 1955 годзе прыбыў святар Міхаіл Рагачоўскі. Неўзабаве ён звольніўся, і ў 1960 годзе ўказам мітрапаліта [[Гурый (Ягораў)|Гурыя]] ў царкве пачаў служыць айцец Уладзімір Суднік&lt;ref name = &quot;rodn.niva&quot;/&gt;.

У 1960 годзе храм закрылі, а святара перавялі ў [[Свята-Успенская царква (Чарацянка)|Свята-Успенскую царкву]] ў [[Чарацянка (Гомельскі раён)|Чарацянку]]&lt;ref name = &quot;rodn.niva&quot;/&gt;. Паступова будынак прыйшоў у заняпад, абрынуўся адзін з купалоў&lt;ref name = &quot;horad&quot;&gt;{{cite web |url = http://horad.info/?p=1088 |title = Як згубілася і дзе знайшлася Куляшоўская царква |author = Ясь Гаспадар. |date = 2014-01-06  |publisher = Вольны горад Клімавічы |language = be |accessdate = 2020-10-08 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20191106183637/http://horad.info/%3Fp%3D1088/ |archivedate = 6 лістапада 2019 |url-status = dead }}&lt;/ref&gt;.

=== Бабруйская царква ===
Паводле гістарычных звестак, Свята-Ільінская царква ў [[Бабруйск|Бабруйску]] існавала яшчэ ў 1614 годзе. Верагодна, гэты храм быў разабраны падчас узвядзення [[Бабруйская крэпасць|крэпасці]] ў 1811 годзе. Будаўнічыя матэрыялы з яго пайшлі на ўзвядзенне могілкавай Свята-Сафійскай царквы на вуліцы Мінскай. У 1826 годзе на хутары Лукі (цяпер — урочышча Лукавая Гара) была пабудавана новая Свята-Ільінская царква, якую разабралі ў 1930-я гады. Ад яе застаўся толькі вялікі падмуркавы камень, на якім пазней будзе высечаны крыж і які будзе пакладзены ў аснову цяперашняга храма&lt;ref name = &quot;library&quot;&gt;[http://catalog.library.mogilev.by/kray/Culture/r2-1p3.html Культавае дойлідства Бабруйска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191206074048/http://catalog.library.mogilev.by/kray/Culture/r2-1p3.html |date=6 снежня 2019 }} — Магілёўская абласная бібліятэка {{ref-be}}&lt;/ref&gt;.

У 2000 годзе ў дзень памяці [[Ілья (прарок)|прарока Ільі]] былі асвячоны крыж і месца пад будаўніцтва новай царквы. У тым жа годзе кіраўніцтва [[Беларуская чыгунка|Беларускай чыгункі]] перадала прыходу пасажырскі вагон, які выкарыстоўваўся як часовы храм&lt;ref name = &quot;library&quot;/&gt;. 6 верасня таго ж года па блаславенні архіепіскапа [[Максім (Кроха)|Максіма]] [[прастол]] у ім быў асвячоны благачынным Генадзем Вейгам, протаіерэем Андрэем Мільтам і клірыкамі епархіі. У 2002 годзе прыход наведаў мітрапаліт Мінскі і Слуцкі [[Філарэт (Вахрамееў)|Філарэт]]&lt;ref name = &quot;eparhiya&quot;&gt;[http://bobruisk.hram.by/?link=bobruisk_ilia&amp;section=temples Храм Святога Прарока Іліі г. Бабруйска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305021226/http://bobruisk.hram.by/?link=bobruisk_ilia&amp;section=temples |date=5 сакавіка 2016 }} — Бабруйская епархія {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Да канца 2003 года быў заліты падмурак пад новы храм. У 2004 годзе па блаславенні архіепіскапа [[Сафроній (Юшчук)|Сафронія]] з дазволу мясцовых уладаў на месца будаўніцтва была перавезена Куляшоўская царква&lt;ref name = &quot;eparhiya&quot;/&gt;. Працы па перамяшчэнні будынка, прызнанага помнікам архітэктуры, прайшлі з парушэннем заканадаўства і без узгаднення з [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрствам культуры Беларусі]]&lt;ref name = &quot;horad&quot;/&gt;.

Увесну 2004 года пачалася зборка царквы, якая скончылася да канца ліпеня. Праведзеная рэканструкцыя цалкам змяніла гістарычнае аблічча будынка&lt;ref name = &quot;horad&quot;/&gt;. Першая [[літургія]] адбылася 2 жніўня 2004 года&lt;ref name = &quot;eparhiya&quot;/&gt;. 19 жніўня 2008 года быў асвечаны купал.
[[File:Illababrujsk.JPG|thumb|240px|Свята-Ільінская царква ў 2008 годзе]]
2 жніўня 2013 года епіскап [[Бабруйская епархія|Бабруйскі і Быхаўскі]] [[Серафім (Беланожка)|Серафім]] асвяціў прастол адбудаванай царквы. У ім захоўваюцца часцінкі [[мошчы|мошчаў]] праведнага [[Іаан Кармянскі|Іаана Кармянскага]] і прападобных старцаў Опцінскіх. Пры храме дзейнічае нядзельная школа і бібліятэка. Святаром у прыходзе служаць [[іерэй]] Віктар Смычнік&lt;ref name = &quot;eparhiya&quot;/&gt;.

== Архітэктура ==
Помнік драўлянага дойлідства з рысамі [[руска-візантыйская архітэктура|псеўдарускага стылю]]. Чатырохчасткавая кампазіцыя царквы складаецца з асноўнага прамавугольнага зруба, пяціграннай [[апсіда|апсіды]] з невялікімі гранёнымі [[рызніца]]мі, дадатковага аб’ёму і [[бабінец|бабінца]]. Над асноўным аб’ёмам пастаўлены светлавы васьмігранны [[барабан (архітэктура)|барабан]], над бабінцам — [[васьмярык]] [[званіца|званіцы]]. Барабан і званіца завершаны вастраверхімі [[шацёр (архітэктура)|шатрамі]] з [[галоўка]]мі. Такая ж галоўка знаходзіцца і над [[апсіда]]й. Будынак мае тры ўваходы — галоўны і два бакавыя, аформленыя раней вялікімі [[ганак|ганкамі]] з масіўнымі разнымі слупамі і фігурнымі [[франтон]]амі. Пластыку фасдаў у мінулым дадавалі разарваныя [[карніз]]ы, [[Разьба (архітэктура)|разьба]], [[шалёўка]] (гарызантальная ў прасценках, вертыкальная ў [[цокаль]]най панелі, [[Фрыз (архітэктура)|фрызе]], [[атык]]у).

Інтэр’ер двухсветлавы, перакрыты самкнёным васьмігранным [[скляпенне]]м&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі|5к}} — С. 238&lt;/ref&gt;.

== Зноскі ==
{{reflist|2}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі|5}} — С. 238
* {{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі (2001)}} — С. 107

== Спасылкі ==
{{ГККРБ|513Г000070}}
{{Commons|Category:Saint Elijah the Prophet Orthodox church in Babruysk}}
* {{Праваслаўная архітэктура Беларусі|urlname=Ільінская_царква_Бабруйск_Бабруйскі_Раён}}
* {{radzima|6788}}
* {{Глобус Беларусі|https://globustut.by/bobrujsk/index3.htm#ch_ilia}}
* {{Архіварта|svjata-ilinskaja-carkva-babrujsk}}

[[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Бабруйска]]
[[Катэгорыя:Храмы Бабруйскай епархіі]]
[[Катэгорыя:Драўляныя цэрквы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў псеўдарускім стылі]]
[[Катэгорыя:1893 год у Беларусі]]
[[Катэгорыя:2004 год у Бабруйску]]
[[Катэгорыя:Перамешчаныя будынкі і збудаванні Беларусі]]
[[Катэгорыя:Куляшоўка (Клімавіцкі раён)]]</text>
      <sha1>3xe0cecvl3tmork6ol158tbto44wwqz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Аўтазаводская лінія (Ніжні Ноўгарад)</title>
    <ns>10</ns>
    <id>620733</id>
    <revision>
      <id>5181334</id>
      <parentid>4678550</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T06:13:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Бананчик</username>
        <id>163157</id>
      </contributor>
      <origin>5181334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4386" sha1="17vpht4zx32oj2hbur16oy4uslgvj7i" xml:space="preserve">{|{{Railway line header}}
{{BS-header|[[Аўтазаводская лінія (Ніжні Ноўгарад)|&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Аўтазаводская лінія&lt;/span&gt;]]|Аўтазаводская лінія|#f11013|white}}
{{BS-table}}
{{BS5|||exENDEa||||''&lt;small&gt;Абаротны тупік&lt;/small&gt;''}}
{{BS5|||exBHF||||[[Сянная (станцыя метро)|Сянная]]|link3=Сенная (станцыя метро)}}
{{BS5|||exBHF||||[[Плошча Свабоды (станцыя метро, Ніжні Ноўгарад)|Плошча Свабоды]]|link3=Плошча Свабоды (станцыя метро, Ніжні Ноўгарад)}}
{{BS5|||xPSLa||||''&lt;small&gt;Абаротны тупік&lt;/small&gt;''}}
{{BS5|||BHF|fexBHF|||[[Горкаўская (станцыя метро, Ніжні Ноўгарад)|Горкаўская]] {{Інвалід}}|link3=Горкаўская (станцыя метро, Ніжні Ноўгарад)|O3=HUBaq|O4=HUBeq}}
{{BS5|||htSTRe||||}}
{{BS5||WASSERq|lhKRZW|WASSERq||||O3=STR|link3=Ніжагародскі метромост}}
{{BS5|||htSTRa||||}}
{{BS5||uSTR+4|exÜSTl||||O2=MFADEg|O3=ÜSTr|''шляхі да [[Стрэлка (станцыя метро, Ніжні Ноўгарад)|Стрэлкі]]''}}
{{BS5|BAHN|uXBHF-L|XBHF-R||||[[Маскоўская (станцыя метро, Ніжні Ноўгарад)|Маскоўская]]|O2=HUBaq|O3=HUBeq|link1=Маскоўскі вакзал (Ніжні Ноўгарад)|link2=Маскоўская (станцыя метро, Ніжні Ноўгарад)|link3=Маскоўская (станцыя метро, Ніжні Ноўгарад)}}
{{BS5||uABZgl|ABZg+r||||СЗГ на [[Сормаўска-Мяшчэрская лінія|2 лінію]]}}
{{BS5||uSTR3|STR||||O2=MFADEf|''шляхі да [[Канавінская (станцыя метро)|Канавінскай]]''}}
{{BS5|||BHF||||[[Чкалаўская (станцыя метро, Ніжні Ноўгарад)|Чкалаўская]]|link3=Чкалаўская (станцыя метро, Ніжні Ноўгарад)}}
{{BS5|||BHF||||[[Ленінская (станцыя метро, Ніжні Ноўгарад)|Ленінская]]|link3=Ленінская (станцыя метро, Ніжні Ноўгарад)}}
{{BS5|||BHF||||[[Зарэчная (станцыя метро, Ніжні Ноўгарад)|Зарэчная]]|link3=Зарэчная (станцыя метро, Ніжні Ноўгарад)}}
{{BS5|||BHF||||[[Двігацель Рэвалюцыі (станцыя метро)|Двігацель Рэвалюцыі]]|link3=Двігацель Рэвалюцыі (станцыя метро)}}
{{BS5|||BHF||||[[Пралетарская (станцыя метро, Ніжні Ноўгарад)|Пралетарская]]|link3=Пралетарская (станцыя метро, Ніжні Ноўгарад)}}
{{BS5|||ABZgl|tSTReq|KDSTeq||[[Пралетарскае (электрадэпо, Ніжні Ноўгарад)|ЦЧ-1 «Пралетарскае»]]|link5=Пралетарскае (электрадэпо, Ніжні Ноўгарад)}}
{{BS5|||BHF||||[[Аўтазаводская (станцыя метро, Ніжні Ноўгарад)|Аўтазаводская]]|link3=Аўтазаводская (станцыя метро, Ніжні Ноўгарад)}}
{{BS5||BAHN|BHF|PARKING|||[[Камсамольская (станцыя метро, Ніжні Ноўгарад)|Камсамольская]]|link2=Куставая (станцыя)|link3=Камсамольская (станцыя метро, Ніжні Ноўгарад)}}
{{BS5|||ePSLe||||}}
{{BS5|||BHF||||[[Кіраўская (станцыя метро, Ніжні Ноўгарад)|Кіраўская]]|link3=Кіраўская (станцыя метро, Ніжні Ноўгарад)}}
{{BS5|||BHF||||[[Парк культуры (станцыя метро, Ніжні Ноўгарад)|Парк культуры]]|link3=Парк культуры (станцыя метро, Ніжні Ноўгарад)}}
{{BS5|||ENDEe||||''&lt;small&gt;Абаротны тупік&lt;/small&gt;''}}
|}
|}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Шаблоны:Ніжагародскі метрапалітэн|{{PAGENAME}}]][[Катэгорыя:Шаблоны:Лініі метрапалітэна паводле алфавіта|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>17vpht4zx32oj2hbur16oy4uslgvj7i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сары (вопратка)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>623336</id>
    <revision>
      <id>5181078</id>
      <parentid>4691049</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T12:49:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2280" sha1="12xujzccy1e00h5y7a27a485bl5yz8i" xml:space="preserve">{{універсальная картка}}
[[Файл:Woman posing with a green, white, and black sari.jpg|thumb|Жанчына ў сары]]
{{іншыя значэнні|Сары (значэнні)}}
'''Са́ры''' (ад {{lang-sa|शाटी}} «кавалак тканіны») — традыцыйная жаночая [[вопратка]] з [[Індыйскі субкантынент|Індыйскага субкантынента]]. Складаецца з доўгага кавалка [[тканіны]], які абгортваюць вакол стану і праз плячо. Разам з сары апранаюць падцягнуты [[Бюстгальтар|ліф]] або блузу і [[спадніца|спадніцу]].

Сары вядомы з перыяду [[Імперыя Гупта|імперыі Гупта]].

У нашы дні існуюць шматлікія стылі абготвання і нашэння сары, у тым ліку [[Бенгалія|бенгальскі]] без зморшчын, [[Гуджарат|гуджарацкі]] з абгортваннем са спіны, ''ніві'' з абгортваннем вакол сцёгнаў, [[Мегхалая|мегхалайскі]] з выкарыстаннем некалькіх кавалкаў тканіны і г. д.
{{зноскі}}
== Спасылкі ==
* [https://quatr.us/india/people-wear-ancient-india.htm Ancient Indian clothing: What did people wear in ancient India?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191204173150/https://quatr.us/india/people-wear-ancient-india.htm |date=4 снежня 2019 }}
* [https://www.craftsvilla.com/blog/traditional-saree-draping-styles-from-different-regions-of-india/ 18 TRADITIONAL SAREE DRAPING STYLES FROM DIFFERENT PARTS OF INDIA]
* [https://www.thenational.ae/lifestyle/luxury/the-evolution-of-the-sari-from-ancient-india-to-international-runways-1.709981 The evolution of the sari: from ancient India to international runways]
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Жаночае адзенне]]
[[Катэгорыя:Нацыянальныя касцюмы]]
[[Катэгорыя:Нешытае адзенне]]
[[Катэгорыя:Культура Індыі]]</text>
      <sha1>12xujzccy1e00h5y7a27a485bl5yz8i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Свята-Ефрасіннеўская царква (Радунь)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>625573</id>
    <revision>
      <id>5181169</id>
      <parentid>4262499</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T14:34:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4717" sha1="9y3ntfyhtdhln3ocjc0xir2f3uoey9q" xml:space="preserve">{{Храм
|Тып храма               = Праваслаўны храм 
|Беларуская назва        = Свята-Ефрасіннеўская царква
|Арыгінальная назва      =  
|Выява                   = Радунь. Новая царква.jpg
|Подпіс выявы            = 
|Шырыня выявы            = 
|Сучасны статус          = 
|Краіна                  = Беларусь
|Назва месцазнаходжання  = Гарадскі пасёлак
|Месцазнаходжанне        = [[Радунь]]
 |lat_dir = N|lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec =  
|lon_dir = E|lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |region        = BY
 |CoordScale    = 1000
|На карце = 
|Канфесія                = [[Праваслаўе]]
|Епархія                 = Гродзенская і Ваўкавыская
|Благачынне              = Воранаўскае
|Ордэнская прыналежнасць = 
|Тып будынка             = 
|Архітэктурны стыль      = 
|Аўтар праекта           = 
|Будаўнік                = 
|Заснавальнік            = 
|Першае згадванне        =  
|Падстава                = 
|Асноўныя даты           = {{Славутасць/Даты||||||}}
|Скасаваны =  
|Пачатак будаўніцтва = 2009
|Заканчэнне будаўніцтва = 2015
|Прыбудоўкі = 
|Рэліквіі =
|Стан =  дзейнічае
|Сайт =
|Commons = 
}}
'''Свята-Ефрасіннеўская царква''' — мураваны праваслаўны [[храм]] у гарадскім пасёлку [[Радунь]] [[Воранаўскі раён|Воранаўскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.voran.by/?p=18986 |title=Год прожит: что сделано |access-date=25 снежня 2019 |archive-date=7 снежня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191207121013/http://www.voran.by/?p=18986 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Знаходзіцца на вул. Чырвонаармейская.

== Гісторыя ==
[[22 лістапада]] 2000 года была зарэгістравана абшчына. У 2009 годзе настаяцелем храма стаў іерэй Мікалай Семашкевіч. Будаўніцтва храма было пачата з асвячэння месца і закладкі капсулы ў 2009 годзе, якое здзейсніў епіскап [[Арцемій (Кішчанка)|Арцемій]].

У 2014 годзе былі скончаны будаўніцтва храма і яго ўнутранае аздабленне (тынкоўка, афарбоўка). У пачатку лістапада 2015 года былі ўстаноўлены купалы. [[15 лістапада]] 2015 года адбылося асвячэнне храма архіепіскапам Арцеміем&lt;ref&gt;[https://orthos.org/biblio/publication/cerkov-v-raduni Церковь святой преподобной Евфросинии Полоцкой городского поселка Радунь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191225134225/https://orthos.org/biblio/publication/cerkov-v-raduni |date=25 снежня 2019 }}&lt;/ref&gt;.

З [[16 лістапада]] 2015 года настаяцелем храма з’яўляецца іерэй Яўген Шулейка.

== Архітэктура ==
Храм будаваўся па тыпавым праекце, распрацаваным Воранаўскім райвыканкамам. Будынак храма блочна-цагляны і мае форму чатырохканцовага крыжа, увенчанага трыма купаламі&lt;ref&gt;[https://orthos.org/eparhiya/blagochiniya-i-hramy/voronovskoe/radun Храм святой прападобнай Еўфрасінні Полацкай г.п. Радунь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191225134228/https://orthos.org/eparhiya/blagochiniya-i-hramy/voronovskoe/radun |date=25 снежня 2019 }}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}
 
[[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Воранаўскага раёна]]
[[Катэгорыя:Радунь]]
[[Катэгорыя:Храмы Гродзенскай і Ваўкавыскай епархіі]]
[[Катэгорыя:2015 год у Беларусі]]
[[Катэгорыя:Храмы Святой Ефрасінні Полацкай]]</text>
      <sha1>9y3ntfyhtdhln3ocjc0xir2f3uoey9q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вэрбовэ (Палогыўскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>629338</id>
    <revision>
      <id>5181264</id>
      <parentid>4968381</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T19:50:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Spokiyny</username>
        <id>153126</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5181264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="655" sha1="bc6uebyd882y79atrhm6c775nsg9ux3" xml:space="preserve">{{НП-Украіна|Насельніцтва=0|год перапісу=2024}}   
{{Значэнні2|тып=тапонім|Вэрбовэ}}
'''Вэрбовэ'''&lt;ref name=&quot;ТКП&quot;&gt;{{ТКП-Украіна}}&lt;/ref&gt; ({{lang-uk|Вербо́ве}}) — вёска ў [[Палогыўскі раён|Палогыўскім раёне]] [[Запарожская вобласць|Запарожскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]].
== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{Палогыўскі раён}}

{{Заліўка НП-Украіна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Палогыўскага раёна]]</text>
      <sha1>bc6uebyd882y79atrhm6c775nsg9ux3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Свінагадоўля ў Беларусі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>638638</id>
    <revision>
      <id>5181222</id>
      <parentid>4876253</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T17:13:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13472" sha1="s71cr65lxkhts7mjik3shc4xioedrau" xml:space="preserve">'''Свінагадоўля Беларусі''' — галіна [[жывёлагадоўля ў Беларусі|жывёлагадоўлі]], якая займаецца гадоўляй [[свінні|свіней]].

== Гісторыя ==
[[Файл:Hniaździłava, Słatvinski. Гнязьдзілава, Слатвінскі (1929) (2).jpg|250px|міні|Свіння мясцовай пароды ў в. [[Гняздзілава (Докшыцкі раён)|Гняздзілава]], [[Докшыцкі раён]]]]
У дарэвалюцыйнай Беларусі гадавалі свіней пераважна мясцовых парод. У выніку племянной работы ў савецкі час створаны высокапрадукцыйныя ўніверсальнага тыпу [[Беларуская чорна-пярэстая свіння|беларуская чорна-рабая парода]], новы ўнутрыпародны тып — [[Буйная белая свіння|беларуская буйная белая свіння]]&lt;ref name=&quot;ЭПБ&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭПБ|4|Свіння свойская}}. — С. 465&lt;/ref&gt;.

На 1 верасня 1983 года ва ўсіх катэгорыях гаспадарак БССР было каля 5 млн галоў свіней, за 1982 год атрымана 490,2 тысяч тон свініны ў жывой масе&lt;ref name=&quot;ЭПБ&quot;/&gt;.

== Пагалоўе ==
[[Файл:Number of pigs in Belarus — Пагалоўе свіней у Беларусі — Поголовье свиней в Беларуси (2018).png|250px|міні|Пагалоўе свіней у сельскагаспадарчых прадпрыемствах Беларусі, 2018]]
[[Файл:Belarusian meat pigs 1.jpg|thumb|250px|Парасяты і свінаматка (справа) беларускай мясной пароды]]
[[Файл:Belagro-2019 (Belarusian breeding enterprise) 003.jpg|thumb|250px|Свінні [[Беларуская чорна-пярэстая свіння|беларускай чорна-пярэстай пароды]]]]

Па стане на 1 студзеня 2017 года ў гаспадарках усіх катэгорый налічвалася 3152 тыс. свіней. Пры гэтым 2734 тыс. з ніх змяшчалася ў сельскагаспадарчых арганізацыях, 30,7 тыс. — у фермерскіх гаспадарках і 387 тыс. — у асабістых гаспадарках насельніцтва{{sfn|СХРБ|2017|с=127—128}}. У 2017 годзе больш за ўсё свіней змяшчалася ў Гродзенскай вобласці (710,6 тыс.), Мінскай вобласці (663,2 тыс.), Брэсцкай вобласці (579,5 тыс.), менш за ўсё — у Гомельскай (488,5 тыс.), Віцебскай (405,2 тыс.) і Магілёўскай абласцях (305,1){{sfn|СХРБ|2017|с=133}}. У некалькіх раёнах свіней больш за 100 тыс. галоў — Камянецкім (108,2 тыс.), Гомельскім (149,5 тыс.), Гродзенскім (121,7 тыс.), Шчучынскім (121,1 тыс.){{sfn|СХРБ|2017|с=141—144}}.

У 2010—2016 гадах у краіне штогод уводзілася ў эксплуатацыю памяшканняў для ўтрымання свінняў на 32-206 тыс. месцаў (у суме — 562 тыс. месцаў){{sfn|СХРБ|2017|с=51}}.

На дынаміку рэалізацыі свініны на забой аказала негатыўны ўплыў [[эпізаатыя]] [[Афрыканская чума свіней|афрыканскай чумы свіней]] (гл. ніжэй):

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Год !! Усяго&lt;br /&gt;(тыс.{{nbsp}}т){{sfn|СХРБ|2017|с=15}}{{sfn|СХРБ|2017|с=150}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(у жывой вазе)&lt;/small&gt; !! [[Адноснае змяненне|Δ]] !! Буйнымі с/г&lt;br /&gt;арганізацыямі !! Фермерамі !! Гаспадаркамі&lt;br /&gt;насельніцтва
|-
| 2010 || 512 || || 380 || 4 || 128
|-
| 2011 || 540 || {{color|green|+5,5%}} || 411 || 4 || 125
|-
| 2012 || 573 || {{color|green|+6%}} || 434 || 4 || 136
|-
| 2013 || 599 || {{color|green|+4,5%}} || 460 || 4 || 135
|-
| 2014 || 460 || {{color|red|-23%}} || 386 || 4 || 71
|-
| 2015 || 460 || н/м || 390 || 4 || 66
|-
| 2016 || 486 || {{color|green|+5,5%}} || 416 || 4 || 66
|-
| 2017 || 496 || {{color|green|+2%}} || 431 || 4 || 61
|-
| 2018 || 495 || н/м || 435 || 4 || 57
|}

Пагалоўе свіней у Беларусі (тыс.{{nbsp}}галоў):

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:500 height:200
PlotArea = left:40 right:20 top:20 bottom:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.9,0.2,0.2)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:5100
ScaleMajor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey
PlotData =
  color:cobar width:22 align:left
  bar:1941 from:0 till:2520
  bar:1961 from:0 till:3164
  bar:1971 from:0 till:4005
  bar:1981 from:0 till:4567
  bar:1991 from:0 till:5051
  bar:1996 from:0 till:3895
  bar:2001 from:0 till:3431
  bar:2006 from:0 till:3545
  bar:2011 from:0 till:3887
  bar:2012 from:0 till:3989
  bar:2013 from:0 till:4243
  bar:2014 from:0 till:3267
  bar:2015 from:0 till:2925
  bar:2016 from:0 till:3205
  bar:2017 from:0 till:3152
PlotData=
  textcolor:black fontsize:S
  bar:1941 at: 100 text: 2520 shift:(-10) 
  bar:1961 at: 100 text: 3164 shift:(-10) 
  bar:1971 at: 100 text: 4005 shift:(-10) 
  bar:1981 at: 100 text: 4567 shift:(-10) 
  bar:1991 at: 100 text: 5051 shift:(-10) 
  bar:1996 at: 100 text: 3895 shift:(-10) 
  bar:2001 at: 100 text: 3431 shift:(-10) 
  bar:2006 at: 100 text: 3545 shift:(-10) 
  bar:2011 at: 100 text: 3887 shift:(-10) 
  bar:2012 at: 100 text: 3989 shift:(-10) 
  bar:2013 at: 100 text: 4243 shift:(-10) 
  bar:2014 at: 100 text: 3267 shift:(-10) 
  bar:2015 at: 100 text: 2925 shift:(-10) 
  bar:2016 at: 100 text: 3205 shift:(-10) 
  bar:2017 at: 100 text: 3152 shift:(-10) 
&lt;/timeline&gt;

== Эканамічныя паказчыкі ==
Вытворчасць свініны ў Рэспубліцы Беларусь характарызуецца няўстойлівай рэнтабельнасцю: за 2012—2018 гады гэты паказчык у розныя гады вар’іраваўся ад −6,2 % (2013 год) да + 19,4 % (2012 год). У 2018 годзе рэнтабельнасць рэалізацыі свініны сельскагаспадарчымі арганізацыямі склала −4,1 %{{sfn|СХРБ|2019|с=182}}.

== Эпізаатыі АЧС ==
16-18 лютага 2012 года ў вёсцы [[Нязнанава]] ([[Навагрудскі раён]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]) органы ветэрынарнага нагляду канфіскавалі ў мясцовых жыхароў і знішчылі ўсё пагалоўе свіней. Шэраг абставінаў паказваў на тое, што ў вёсцы магла адбыцца ўспышка [[Афрыканская чума свіней|афрыканскай чумы свіней]]. У Міністэрстве сельскай гаспадаркі і харчавання Беларусі гэтую інфармацыю абверглі, назваўшы падзеі, якія адбыліся, вучэннямі. Аднак версія Мінсельгасхарча ў незалежнай прэсе была падвергнутая сумневу па шэрагу прыкмет&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?page=102&amp;news=123402 |title=Какую тайну скрывают от журналистов в деревне Незнаново? |accessdate=2012-03-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130426112822/http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?page=102&amp;news=123402 |archivedate=2013-04-26 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Не маючы дакладнай інфармацыі аб тым, што здарылася, 29 лютага Дзяржаўная ветэрынарная і фітасанітарная служба Украіны ўвяла забарону на імпарт свініны, іншых адчувальных да хваробы жывёл і прадукцыі з іх з Беларусі, паказваючы на тое, што «''існуе верагоднасць таго, што выпадак у с. Нязнанава абумоўлены заносам узбуджальніка афрыканскай чумы свіней у Рэспубліку Беларусь''»&lt;ref&gt;[http://news.zn.ua/HEALTH/ukraina_zapretila_vvoz_svininр_belarusi-98042.html Украина запретила ввоз свинины из Беларуси]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

Улетку 2013 года ў Беларусі зноў была зафіксавана ўспышка афрыканскай чумы свіней. Паводле афіцыйнай інфармацыі, упершыню захворванне было выяўлена ў вёсцы [[Чапунь]] [[Іўеўскі раён|Іўеўскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://naviny.by/rubrics/society/2013/06/21/ic_news_116_419534/ |title=В Беларуси официально подтвердили вспышку африканской чумы свиней |access-date=12 красавіка 2020 |archive-date=12 красавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200412174753/https://naviny.by/rubrics/society/2013/06/21/ic_news_116_419534 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. З прычыны гэтага ў зоне пагрозы ў чатырох суседніх раёнах — Карэліцкім, Навагрудскім, Стаўбцоўскім і Валожынскім — пачалося знішчэнне ўсяго пагалоўя свіней&lt;ref&gt;[http://naviny.by/rubrics/society/2013/06/25/ic_news_116_419768/ Свиней продолжают изымать в Кореличском, Новогрудском, Столбцовском и Воложинском районах]&lt;/ref&gt;. Па папярэдніх дадзеных, крыніцай інфекцыі стаў імпартны камбікорм&lt;ref name=pol&gt;{{Cite web |url=http://naviny.by/rubrics/politic/2013/07/18/ic_articles_112_182384/ |title=Польша хочет отгородиться от Беларуси забором |access-date=12 красавіка 2020 |archive-date=12 красавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200412174741/https://naviny.by/rubrics/politic/2013/07/18/ic_articles_112_182384 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Неўзабаве другі ачаг захворвання быў зарэгістраваны ў вёсцы [[Копці (Віцебскі раён)|Копці]] [[Віцебскі раён|Віцебскага раёна]]&lt;ref name=vit&gt;{{Cite web |url=http://naviny.by/rubrics/society/2013/07/08/ic_news_116_420528/ |title=Россия ввела запрет на ввоз свиней и свинины из Витебской области |access-date=12 красавіка 2020 |archive-date=12 красавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200412174806/https://naviny.by/rubrics/society/2013/07/08/ic_news_116_420528 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Да канца ліпеня абмежаванні для беларускай свініны ўвялі ўсе суседзі Беларусі — Латвія, Літва, Польшча, Расія і Украіна&lt;ref name=lit&gt;{{Cite web |url=http://naviny.by/rubrics/tourism/2013/07/20/ic_articles_126_182410/ |title=Литва примет только дезинфицированных белорусов |access-date=12 красавіка 2020 |archive-date=12 красавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200412174753/https://naviny.by/rubrics/tourism/2013/07/20/ic_articles_126_182410 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Суседняя [[Літва]] абвясціла аб тым, што з 23 ліпеня ўсе людзі, якія перасякаюць яе мяжу з боку Беларусі, будуць падвяргацца прымусовай дэзінфекцыі&lt;ref name=lit /&gt;. Акрамя таго, у Літве і Польшчы былі абвешчаныя планы будаўніцтва шматкіламетровых загарод для прадухілення траплення АЧС пасродкам дзікоў&lt;ref name=pol /&gt;.

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/СХРБ 2017}}
* {{Крыніцы/СХРБ 2019}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Сельская гаспадарка Беларусі}}

[[Катэгорыя:Жывёлагадоўля ў Беларусі]]
[[Катэгорыя:Свінагадоўля|Беларусь]]</text>
      <sha1>s71cr65lxkhts7mjik3shc4xioedrau</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Святая вада Дзехцяроўская</title>
    <ns>0</ns>
    <id>639029</id>
    <revision>
      <id>5181197</id>
      <parentid>4941357</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T15:52:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7529" sha1="cc6g5c31zioa8xdavo146j1yyh0ocd9" xml:space="preserve">{{Запаведная зона
| Назва                   = Святая вада Дзехцяроўская
| Нацыянальная назва      = 
| Выява                   =  
| Подпіс                  = Крыніца
| Катэгорыя МСАП          =  
|Статус                   = Помнік прыроды мясцовага значэння
 |lat_dir = |lat_deg =55.57360 |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg =27.48894 |lon_min = |lon_sec =  
 |region                  = 
 |CoordScale              =
| Размяшчэнне             =  [[Віцебская вобласць]] [[Мёрскі раён]] 
                             вёска [[Дзегцяры (Мёрскі раён)|Дзегцяры]] 
| Краіна                  =  
| Краіны                  = {{Беларусь}}
| Найбліжэйшы горад       = [[Мёры]]
| Плошча                  = 
| Сярэдняя вышыня         = 
| Дата заснавання         =  
| Наведвальнасць          = 
| Год наведвальнасці      = 
| Кіруючая арганізацыя    = ДЛГУ «Дзісненскі лясгас»&lt;ref name=&quot;МИОРСКИЙ РИК&quot;/&gt;
| Сусветная спадчына      = 
| Сайт                    = 
|На карце 1              = Беларусь 
|Шырыня карты 1         = 
|crosses180             = 
|На карце 2              = Беларусь Віцебская вобласць
  |Шырыня карты 2         = 
|Катэгорыя на ВікіСховішчы= 
}}
'''Святая вада Дзехцяроўская''' — [[крыніца (гідралогія)|крыніца]], якая знаходзіцца каля вёскі [[Дзегцяры (Мёрскі раён)|Дзегцяры]] [[Мёрскі раён|Мёрскага раёна]], за 7,5 км на поўнач ад [[Новы Пагост|Новага Пагоста]] і за 11 км на паўднёвы захад ад [[Мёры|Мёраў]] у паніжэнні сярод марэнных пагоркаў.

== Апісанне ==
«Святая вада Дзехцяроўская» аб’яўлена гідралагічным помнікам прыроды мясцовага значэння рашэннем Мёрскага раённага выканаўчага камітэта № 803 ад 23.09.2011 г. Землекарыстальнікам з’яўляецца Новапагосцкае лясніцтва ДЛГУ «Дзісненскі лясгас». Агульная плошча гідралагічнага помніка прыроды мясцовага значэння «Святая вада Дзехцяроўская» складае 1,5 га (15 000 м²)&lt;ref name=&quot;МИОРСКИЙ РИК&quot;&gt;{{Cite web|url=http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/inspekcija/|title=Инспекция природных ресурсов и охраны окружающей среды|publisher=Миорский районный исполнительный комитет|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200427215311/http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/inspekcija/|archivedate=27 красавіка 2020|lang=ru}}&lt;/ref&gt;. Межы ахоўнай зоны не пазначаныя&lt;ref name=&quot;РБ&quot;&gt;{{Cite web|url=http://rodnikbel.tk/ВИ/МИО/04-Дехтяры/ВИ-МИО-04-Дехтяры.html|title=Святая вода Дехтяревская|publisher=Родники Беларуси|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190821235754/http://rodnikbel.tk/ВИ/МИО/04-Дехтяры/ВИ-МИО-04-Дехтяры.html|archivedate=21 жніўня 2019|url-status=dead|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

Крыніца знаходзіцца на вышыні 149,2 м над узроўнем мора&lt;ref&gt;[https://mijory.by/gistoryya-krayu/2714-istochnik-svyataya-voda.html Крынічка «Святая вада»]{{Недаступная спасылка}} // «[[Міёрскія навіны]]»&lt;/ref&gt;; прымеркавана да ўскрайкаў марэннага масіву і балота, на якім праведзена меліярацыя і пракладзены шэраг каналаў. Над крыніцай усталяваны зруб з падстрэшкам. Лясная паляна абсталявана альтанкай, вогнішчам. Праз крынічны ручай пракладзеныя масткі&lt;ref name=&quot;РБ&quot;/&gt;. Вада крыніцы з’яўляецца гідракарбанатнай кальцыева-магніевай з павышаным утрыманнем сульфатаў. Павялічанае ўтрыманне сульфатаў у вадзе тлумачыцца ўплывам асушанага балотнага масіву, які знаходзіцца побач.

Лічыцца, што вада дапамагае ад многіх хваробаў, у тым ліку вачэй. У крыніцу звычайна кідаюць манеты. Раней адбываліся фэсты (на Яна)&lt;ref&gt;[https://mijory.by/pryroda-i-yekalogiya/13715-nepodaleku-ot-dorogi-chepuki-volkovschina-istochnik-svyataya-voda-dehtyarovskaya.html Ля дарогі Чапукі — Волкаўшчына — крыніца «Святая вада Дзехцяроўская»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210415053952/https://mijory.by/pryroda-i-yekalogiya/13715-nepodaleku-ot-dorogi-chepuki-volkovschina-istochnik-svyataya-voda-dehtyarovskaya.html |date=15 красавіка 2021 }} // «[[Міёрскія навіны]]»&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://vlib.by/PRIDVINIE-11/monuments/Miory-m2-16.htm КРЫНІЦА СВЯТАЯ ВАДА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200220151355/http://vlib.by/PRIDVINIE-11/monuments/Miory-m2-16.htm |date=20 лютага 2020 }} // «[[Прыдзвінскі край]]»&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* [[Памяць (энцыклапедычнае выданне)|Памяць]]: гісторыка-дакументальная хроніка Міёрскага раёна / рэдкал. Г. М. Маняк [і інш.]. — Мн., 1998. — 622 с.

== Спасылкі ==
* {{Cite web|url=http://rodnikbel.tk/ВИ/МИО/04-Дехтяры/ВИ-МИО-04-Дехтяры.html|title=Святая вода Дехтяревская|publisher=Родники Беларуси|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190821235754/http://rodnikbel.tk/ВИ/МИО/04-Дехтяры/ВИ-МИО-04-Дехтяры.html|archivedate=21 жніўня 2019|url-status=dead|lang=ru}}
* {{Cite web|url=http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/inspekcija/|title=Инспекция природных ресурсов и охраны окружающей среды|publisher=Миорский районный исполнительный комитет|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200427215311/http://miory.vitebsk-region.gov.by/ru/inspekcija/|archivedate=27 красавіка 2020|lang=ru}}

[[Катэгорыя:Крыніцы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Дзегцяры (Мёрскі раён)]]
[[Катэгорыя:Гідраграфія Мёрскага раёна]]
[[Катэгорыя:Славутасці Мёрскага раёна]]
[[Катэгорыя:Гідралагічныя помнікі прыроды Беларусі]]</text>
      <sha1>cc6g5c31zioa8xdavo146j1yyh0ocd9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ліман (Астраханская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>647655</id>
    <revision>
      <id>5181124</id>
      <parentid>4347468</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T13:21:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5181124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1373" sha1="i9exn1w7ugthg0rzs0t5kufpa9r96up" xml:space="preserve">{{значэнні|Ліман (значэнні)}}
{{НП-Расія}}
'''Ліман''' ({{lang-ru|Лима́н}}; да 1943 — Далбан) — пасёлак гарадскога тыпу ў [[Ліманскі раён (Астраханская вобласць)|Ліманскім раёне]] [[Астраханская вобласць|Астраханскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], разам з вёскай Пясчанае ўтварае гарадское паселішча «Працоўны пасёлак Ліман». Размешчаны ў паўднёвай частцы вобласці, за 85 км на паўднёвы захад ад [[Астрахань|Астрахані]], за 65 км ад [[Ікранае|Ікранага]], за 59,5 км на паўночны ўсход ад [[Лагань|Лагані]], канцавы пункт аўтадарогі Р216 (ад Астрахані). За 20 км на паўночны захад ад пасёлка знаходзіцца станцыя Зензелі на чыгуначнай лініі Астрахань — Кізляр.
== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}
{{зноскі}}
{{Астраханская вобласць}}
[[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Астраханскай вобласці]]</text>
      <sha1>i9exn1w7ugthg0rzs0t5kufpa9r96up</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кіраўскі (Астраханская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>647656</id>
    <revision>
      <id>5181127</id>
      <parentid>4291982</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T13:21:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5181127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1577" sha1="6bxcivsjlxs1prb1aavr0dp2zooefx1" xml:space="preserve">{{значэнні2|Кіраўскі}}
{{НП-Расія}}
'''Кіраўскі''' ({{lang-ru|Ки́ровский}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў Камызякскім раёне [[Астраханская вобласць|Астраханскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Утварае муніцыпальнае ўтварэнне Пасёлак Кіраўскі са статусам гарадскога паселішча як адзіны населены пункт у яго складзе. Размешчаны ў паўднёвай частцы вобласці, за 55 км на поўдзень ад [[Астрахань|Астрахані]], за 32 км ад [[Камызяк]]. Злучаны аўтадарогай з Астраханню. 12 снежня 1938 гады выйшаў Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета РСФСР аб утварэнні пасёлка Кіраўскі. У студзені 1939 года населены пункт пры рыбзаводзе імя С. М. Кірава Камызякскага раёна быў ператвораны ў Кіраўскі рабочы пасёлак і ў сакавіку створаны Кіраўскі пасялковы Савет.
== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}
{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Астраханская вобласць}}
[[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Астраханскай вобласці]]</text>
      <sha1>6bxcivsjlxs1prb1aavr0dp2zooefx1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ільінка (Астраханская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>647657</id>
    <revision>
      <id>5181129</id>
      <parentid>4818999</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T13:22:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5181129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1482" sha1="iuwgwxaqoptstghpe6wc12oj5fg369e" xml:space="preserve">{{значэнні2|Ільінка}}
{{НП-Расія}}
'''Ільінка''' ({{lang-ru|Ильи́нка}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў Ікранінскім раёне [[Астраханская вобласць|Астраханскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт муніцыпальнага ўтварэння «Рабочы пасёлак Ільінка» са статусам гарадскога паселішча. Пасёлак размешчаны ў паўднёвай частцы вобласці, за 13 км на паўднёвы захад ад [[Астрахань|Астрахані]] і за 24 км на паўночны ўсход ад райцэнтра вёскі Ікранае. У дэльце Волгі на беразе Волгі, паабапал аўтадарогі Р216 Астрахань — Ліман. Пасёлак створаны ў 1730 годзе. Статус пасёлка гарадскога тыпу — з 1968 года, рабочага пасёлка з 1996 года.
== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}
{{зноскі}}
{{Астраханская вобласць}}
[[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Астраханскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1730 годзе]]</text>
      <sha1>iuwgwxaqoptstghpe6wc12oj5fg369e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ніжні Баскунчак</title>
    <ns>0</ns>
    <id>647658</id>
    <revision>
      <id>5181123</id>
      <parentid>3651934</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T13:21:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5181123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1270" sha1="s9vez4penfn46rl47l7ynner954rowy" xml:space="preserve">{{НП-Расія}}
'''Ніжні Баскунчак''' ({{lang-ru|Ни́жний Баскунча́к}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў [[Ахтубінскі раён|Ахтубінскім раёне]] [[Астраханская вобласць|Астраханскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр муніцыпальнага ўтварэння «Пасёлак Ніжні Баскунчак». Размешчаны за 50 км на ўсход ад г.[[Ахтубінск]], за 14 км на поўдзень ад мяжы з [[Казахстан]]ам. Статус пасёлка гарадскога тыпу з 1925 года.

Аднайменная чыгуначная станцыя Прыволжскай чыгункі, тупіковая станцыя на лініі ад станцыі Верхні Баскунчак. Станцыя пабудавана ў 1884 годзе і належала Баскунчакскай чыгунцы. 
== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}
{{зноскі}}
{{Астраханская вобласць}}
[[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Астраханскай вобласці]]</text>
      <sha1>s9vez4penfn46rl47l7ynner954rowy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чорны Яр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>647659</id>
    <revision>
      <id>5181122</id>
      <parentid>4350261</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T13:20:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5181122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1219" sha1="1dgwlysd0o02vvhw37unhs5wbbg7t76" xml:space="preserve">{{НП-Расія}}
'''Чорны Яр''' ({{lang-ru|Чёрный Яр}}) — сяло на поўначы [[Астраханская вобласць|Астраханскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Чарнаярскі раён|Чарнаярскага раёна]] і Чарнаярскага сельсавета. Сяло размешчана на правым беразе [[Волга|Волгі]], за 250 км на паўночны захад ад [[Астрахань|Астрахані]].

== Гісторыя ==
Заснавана ў 1627 годзе на левым беразе Волгі як крэпасць для абароны Волжскага гандлёвага шляху з назвай «Чорны Астрог».

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Вядомыя ўраджэнцы і жыхары ==
* [[Надзея Георгіеўна Бабкіна]] — расійская спявачка

{{зноскі}}

{{Астраханская вобласць}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Астраханскай вобласці]]</text>
      <sha1>1dgwlysd0o02vvhw37unhs5wbbg7t76</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ікранае</title>
    <ns>0</ns>
    <id>647660</id>
    <revision>
      <id>5181119</id>
      <parentid>4404585</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T13:19:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5181119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1028" sha1="sz6eow2h3l03l7kgs4hofxu74ues3yx" xml:space="preserve">{{НП-Расія}}
'''Ікранае''' ({{lang-ru|Икряное}}) — сяло ў [[Астраханская вобласць|Астраханскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Ікранінскі раён|Ікранінскага раёна]] і Ікранінскага сельсавета. Размешчана за 40 км ніжэй [[Астрахань|Астрахані]], у дэльце [[Волга|Волгі]] на беразе Бахцяміра, паабапал аўтадарогі Р215 Астрахань — Качубей — Кізляр — Махачкала. Каля вёскі на бэраўскім грудзе размешчана золатаардынскае гарадзішча XIV стагоддзя.
== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}
{{зноскі}}
{{Астраханская вобласць}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Астраханскай вобласці]]</text>
      <sha1>sz6eow2h3l03l7kgs4hofxu74ues3yx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Красныя Барыкады</title>
    <ns>0</ns>
    <id>647732</id>
    <revision>
      <id>5181125</id>
      <parentid>3652236</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T13:21:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5181125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="881" sha1="iy4pucnaoqt49jcaagni7p4auqreh8a" xml:space="preserve">{{НП-Расія}}
'''Красныя Барыкады''' ({{lang-ru|Кра́сные Баррика́ды}}; да 1952 года ''Бярцюль'') — пасёлак гарадскога тыпу ў [[Ікранінскі раён|Ікранінскім раёне]] [[Астраханская вобласць|Астраханскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт гарадскога паселішча «Рабочы пасёлак Красныя Барыкады». Заснавана як сяло Бярцюль у XVIII стагоддзі. 
== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}
{{зноскі}}
{{Астраханская вобласць}}
[[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Астраханскай вобласці]]</text>
      <sha1>iy4pucnaoqt49jcaagni7p4auqreh8a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Волга-Каспійскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>647733</id>
    <revision>
      <id>5181130</id>
      <parentid>3652238</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T13:22:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5181130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1116" sha1="4x8kebzz3amt6irv6oa6bemfa9vcq7t" xml:space="preserve">{{НП-Расія}}
'''Волга-Каспійскі''' ({{lang-ru|Во́лго-Каспи́йский}}) — пасёлак гарадскога тыпу ў Камызяцкім раёне [[Астраханская вобласць|Астраханскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Утварае муніцыпальнае ўтварэнне Пасёлак Волга-Каспійскі са статусам гарадскога паселішча як адзіны населены пункт у яго складзе. Размешчаны ў паўднёвай частцы вобласці, за 15 км на поўдзень ад [[Астрахань|Астрахані]], на беразе рэк Старая Волга і Бахцямір. За 27 км ад г. Камызяк. Статус пасёлка гарадскога тыпу з 1966 года.
== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}
{{зноскі}}
{{Астраханская вобласць}}
[[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Астраханскай вобласці]]</text>
      <sha1>4x8kebzz3amt6irv6oa6bemfa9vcq7t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Красны Яр (Астраханская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>647735</id>
    <revision>
      <id>5181120</id>
      <parentid>4715351</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T13:20:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5181120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1249" sha1="qjw44z18l81tif6xhk35qxegi2q2ehz" xml:space="preserve">{{значэнні|Красны Яр}}
{{НП-Расія}}
'''Красны Яр''' ({{lang-ru|Кра́сный Яр}}) — сяло на поўдні [[Астраханская вобласць|Астраханскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр і найбуйнейшы населены пункт [[Краснаярскі раён (Астраханская вобласць)|Краснаярскага раёна]]. Адміністрацыйны цэнтр Краснаярскага сельсавета. Сяло Красны Яр размешчана на левым беразе ракі Бузан волжскай дэльты. Крэпасць Красны Яр пачала ўзводзіцца ў 1650 годзе. Павятовы горад Красны Яр у 1925 годзе страціў гарадскі статус.
== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}
{{зноскі}}

{{Астраханская вобласць}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Астраханскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1650 годзе]]</text>
      <sha1>qjw44z18l81tif6xhk35qxegi2q2ehz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Валадарскі (Астраханская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>647736</id>
    <revision>
      <id>5181117</id>
      <parentid>4636469</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T13:19:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5181117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2084" sha1="9cq0gc1mhwir9t0l2m9bm64eodmo44z" xml:space="preserve">{{НП-Расія}}
{{значэнні2|Валадарскі}}
'''Валадарскі''' ({{lang-ru|Волода́рский}}) — пасёлак у [[Астраханская вобласць|Астраханскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр і найбуйнейшы населены пункт [[Валадарскі раён (Астраханская вобласць)|Валадарскага раёна]]. Утварае муніцыпальнае ўтварэнне «Пасёлак Валадарскі» са статусам сельскага паселішча. Размешчаны за 44 км на ўсход ад [[Астрахань|Астрахані]], у дэльце Волгі, на беразе ракі Чурка — пратокі ракі Бузан.

== Гісторыя ==
У 1923 годзе месцу промыслу Чурка было прысвоена імя В. Валадарскага. З 1931 па 1944 года пасёлак — цэнтр Валадарскага раёна. У жніўні 1952 года промысел імя Валадарскага быў ператвораны ў рабочы пасёлак Валадарскі. У 1965 годзе рабочы пасёлак зноў становіцца цэнтрам адноўленага Валадарскага раёна.

26 чэрвеня 2006 года ў адпаведнасці з Законам Астраханскай вобласці № 28/2006-ОЗ пасёлак Валадарскі аднесены да катэгорыі сельскіх населеных пунктаў, муніцыпальнае ўтварэнне «Пасёлак Валадарскі» надзелена статусам сельскага паселішча.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}
{{зноскі}}

{{Астраханская вобласць}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Астраханскай вобласці]]</text>
      <sha1>9cq0gc1mhwir9t0l2m9bm64eodmo44z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Енатаеўка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>647840</id>
    <revision>
      <id>5181118</id>
      <parentid>3652859</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T13:19:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5181118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1223" sha1="pz8d9rmx21yfz0n02jyq5xy80yz3n9c" xml:space="preserve">{{НП-Расія}}
'''Енатаеўка'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|2}} — карта Астраханскай вобласці&lt;/ref&gt; ({{lang-ru|Енота́евка}}) — сяло ў [[Астраханская вобласць|Астраханскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр Енатаеўскага раёна і муніцыпальнага ўтварэння «Сяло Енатаеўка». Заснавана у 1742 годзе. Насельніцтва — 7616 (2010). Сяло размешчана ў межах Прыкаспійскай нізіны, на правым беразе пратокі Енатаеўскай (пратока Волгі), за 140 км ад Астрахані (па аўтадарозе). Свята-Троіцкі сабор (1832—1840).
== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}
== Вядомыя ўраджэнцы і жыхары ==
* [[Іван Іванавіч Хемніцар]], рускі паэт-байкапісец

{{зноскі}}

{{Астраханская вобласць}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Астраханскай вобласці]]</text>
      <sha1>pz8d9rmx21yfz0n02jyq5xy80yz3n9c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Началава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>647841</id>
    <revision>
      <id>5181121</id>
      <parentid>4396626</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T13:20:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5181121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="935" sha1="tcn8zp0ayp04tl63u1wi66uoepvzinh" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Началава (значэнні)}}
{{НП-Расія}}
'''Началава''' ({{lang-ru|Началово}}) — сяло ў [[Астраханская вобласць|Астраханскай вобласці]] [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Прыволжскі раён (Астраханская вобласць)|Прыволжскага раёна]] і Началаўскага сельсавета. Сяло размешчана за 7 км на ўсход ад [[Астрахань|Астрахані]] на ерыку Чарапаха, за 11 км на ўсход ад чыгуначнай станцыі Астрахань-1.
== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}
{{зноскі}}

{{Астраханская вобласць}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Астраханскай вобласці]]</text>
      <sha1>tcn8zp0ayp04tl63u1wi66uoepvzinh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Святлана Георгіеўна Ціханоўская</title>
    <ns>0</ns>
    <id>650814</id>
    <revision>
      <id>5181208</id>
      <parentid>5166137</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T16:30:14Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5181208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86795" sha1="12ygihszmvzh1q6yl435nu8r0l1dev6" xml:space="preserve">{{Палітык
| Дзеці = Агнія, Карней
| Бацька = Георгій Піліпчук
| Маці = Валянціна Піліпчук
| Партыя = Беспартыйная
| Узнагароды = [[Файл:EST MFA Cross of Merit 3rd Class BAR.svg|60px|link=Крыж «За заслугі» (МЗС Эстоніі)|Крыж «За заслугі» Міністэрства замежных спраў Эстонская Рэспубліцы]]&lt;br&gt;Спецыяльны прыз Міжнароднага эканамічнага форума (2020)&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;[https://ria.ru/20200909/tikhanovskaya-1577012261.html Тихановскую наградили на Международном экономическом форуме в Польше]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;Прэмія Globsec (2020)&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot;&gt;[https://112ua.tv/mir/tihanovskaya-poluchila-nagradu-globsec-2020-za-rol-lidera-i-samopozhertvovanie-552948.html Тихановская получила награду GLOBSEC-2020 за роль лидера и самопожертвование] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210711152110/https://112ua.tv/mir/tihanovskaya-poluchila-nagradu-globsec-2020-za-rol-lidera-i-samopozhertvovanie-552948.html |date=11 ліпеня 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{iw|Прэмія Свабоды імя Джона Макейна|Прэмія Свабоды імя Джона Макейна|en|IRI Freedom Award}} (2020)&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot;&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9709919 Тихановская получила премию имени Маккейна Международного республиканского института]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Прэмія імя Сахарава]] (сумесна з іншымі&lt;ref name=&quot;автоссылка5&quot;&gt;[https://www.fontanka.ru/2020/10/22/69513669/ «На их стороне правда». Премию Сахарова за 2020 год получила белорусская оппозиция]&lt;/ref&gt;; 2020)&lt;br&gt;Прэмія Свабоды выдання [[Politiken]] (2020)&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;&gt;{{Cite web |url=https://belnovosti-by.turbopages.org/belnovosti.by/s/obshchestvo/freedom-award-tihanovskoy-vruchili-prestizhnuyu-nagradu |title=Freedom Award. Тихановской вручили престижную награду |access-date=24 лютага 2022 |archive-date=4 лютага 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204160540/https://belnovosti-by.turbopages.org/belnovosti.by/s/obshchestvo/freedom-award-tihanovskoy-vruchili-prestizhnuyu-nagradu |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;Прэмія Свабоды [[Сейм Літвы|Сейма Літвы]] (2020)&lt;br&gt;{{iw|Прэмія імя Льва Копелева||de|Lew-Kopelew-Preis}} (сумесна з іншымі; 2021)&lt;br&gt;[[Міжнародная прэмія імя Карла Вялікага]] (сумесна з іншымі; 2021)
| Сайт = https://tsikhanouskaya.org
| Род дзейнасці = 
| Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}}
}}
{{цёзкі2|Піліпчук}}
'''Святла́на Гео́ргіеўна Ціхано́ўская''', па нараджэнні '''Піліпчук''' (нар. {{ДН|11|9|1982}}, [[Мікашэвічы]], [[Брэсцкая вобласць]]) — [[Беларусы|беларуская]] [[Палітык|палітычная дзеячка]], кандыдат у [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнты Рэспублікі Беларусь]] [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|на выбарах 2020 года]]; [[Перакладчык|перакладчыца]].

Згодна з афіцыйна абвешчанымі вынікамі выбараў, якія прайшлі 9 жніўня 2020 года, Ціханоўская набрала крыху больш за 10 % галасоў выбаршчыкаў, заняла другое месца. На думку яе прыхільнікаў і шэрагу аналітыкаў, вынікі галасавання былі сфальсіфікаваныя: на самай справе, Святлана Ціханоўская набрала значна больш галасоў, чым пра гэта заяўлена рэжымам Аляксандра Лукашэнкі, і павінна лічыцца абраным прэзідэнтам краіны (або праходзіць у другі тур разам з [[Аляксандр Лукашэнка|А. Лукашэнкам]]).

Пасля абвяшчэння афіцыйных вынікаў выбараў у Беларусі пачаліся [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|акцыі пратэсту]]. Ціханоўская заявіла аб узурпацыі ўлады дзейным прэзідэнтам і заклікала правесці новыя і сумленныя выбары. 11 жніўня 2020 года выехала з Беларусі ў [[Літва|Літву]]&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://lenta.ru/news/2020/08/11/pokinula/|title=Тихановская покинула Белоруссию|website=lenta.ru|access-date=2020-12-09}}&lt;/ref&gt;, пасля чаго здзейсніла шэраг паездак па іншых краінах.

10 верасня 2020 года [[Сейм Літвы]] прызнаў Святлану Ціханоўскую законным прэзідэнтам Беларусі&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2020/09/10/lv/ Литва признала Тихановскую законным президентом Белоруссии]&lt;/ref&gt;, аднак сама Ціханоўская звыш двух гадоў не пазіцыянавала сябе як [[кіраўнік дзяржавы]], выбраны прэзідэнт ці [[прэзідэнт Беларусі]]&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/4500366 Тихановская не видит себя президентом Белоруссии] // [[Коммерсантъ]], 20.09.2020&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2020/10/12/tikhanovskaya/ Тихановская отказалась называть себя президентом] // [[Lenta.ru]], 12.10.2020&lt;/ref&gt; (толькі ў лістападзе 2022 г. яна абвясціла ў артыкуле для выдання «Politico», што з’яўляецца «выбраным прэзідэнтам Беларусі» — «''Belarusian president-elect''»)&lt;ref&gt;https://www.politico.eu/article/sviatlana-tsikhanouskaya-belarus-opposition-leader-democracy-elections-alexander-lukashenko-vladimir-putin-russia-ukraine/&lt;/ref&gt;. У [[Польшча|Польшчы]] і [[Германія|Германіі]] яе, аднак, і ў канцы 2020 года прымалі па дзяржаўным пратаколе як найвышэйшую службовую асобу дзяржавы&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.dw.com/ru/tihanovskaja-v-berline-nam-nuzhna-podderzhka-ne-na-slovah-a-na-dele/a-55940094|title=Тихановская в Берлине: Нам нужна поддержка не на словах, а на деле {{!}} DW {{!}} 14.12.2020|author=Deutsche Welle (www.dw.com)|website=DW.COM|access-date=2020-12-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|lang=ru-RU|url=https://www.dw.com/ru/tihanovskaja-vstretilas-s-merkel/a-55174652|title=Тихановская встретилась с Меркель {{!}} DW {{!}} 06.10.2020|author=Deutsche Welle (www.dw.com)|website=DW.COM|access-date=2020-12-31}}&lt;/ref&gt;.

== Біяграфічныя звесткі ==
Нарадзілася 11 верасня 1982 года ў пасёлку [[Мікашэвічы]] [[Лунінецкі раён|Лунінецкага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Бацька працаваў кіроўцам, маці — кухарам&lt;ref&gt;{{Cite news|lang=ru |url=https://media-polesye.by/news/uchitel-tihanovskoj-eto-ona-za-muzhem-kak-za-dekabristom-poshla-ne-tolko-harakter-no-i-lyubov-svoyu-proyavila/|title=Учитель Тихановской: «Это она за мужем, как за декабристом пошла. Не только характер, но и любовь свою проявила»|author=Анатолий Крейдич|website=media-polesye.by|date=2020-07-19 |access-date=2020-10-23}}&lt;/ref&gt;.

Ва ўзросце 12 гадоў Святлана Піліпчук упершыню па праграме «[[Чарнобыльская катастрофа|Дзеці Чарнобыля]]» трапіла ў [[Ірландыя|Ірландыю]], дзе жыла ў пасёлку {{нп3|Роскрэй|Роскрэй|en|Roscrea}} у сям’і Генры Дзіна&lt;ref&gt;{{Cite news |lang=ru |url=https://sobesednik.ru/politika/20200817-mogla-stat-gospozhoj-prezident |title=Жена, мать, почти президент: кто такая Светлана Тихановская и почему ей верят белорусы |author=Ахмирова Римма |website=Собеседник.ру |date=2020-08-18 |access-date=2020-09-11 |archive-date=16 верасня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200916223604/https://sobesednik.ru/politika/20200817-mogla-stat-gospozhoj-prezident |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Пасля яна шмат гадоў прыязджала сюды ўлетку&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rte.ie/news/player/2020/0810/21816147-belarus-leader-of-the-opposition-svetlana-tikhanovskayas-ties-to-roscrea-county-tipperary/|title=News At One: Belarus leader of the opposition Svetlana Tikhanovskaya's ties to Roscrea, County Tipperary|publisher=www.rte.ie|access-date=2020-08-15|archive-date=16 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200816015604/https://www.rte.ie/news/player/2020/0810/21816147-belarus-leader-of-the-opposition-svetlana-tikhanovskayas-ties-to-roscrea-county-tipperary/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

У 2000 годзе скончыла з залатым медалём сярэднюю школу № 2 пасёлка Мікашэвічы. Затым скончыла [[Філалагічны факультэт МДПУ імя І. П. Шамякіна|філалагічны факультэт]] [[Мазырскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя І. П. Шамякіна|Мазырскага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта]] па спецыяльнасці «Замежныя мовы (англійская, нямецкая)».

Жыла ў [[Гомель|Гомелі]], працавала перакладчыцай з [[Англійская мова|англійскай мовы]] ў розных арганізацыях, у тым ліку ў дабрачыннай арганізацыі дапамогі пацярпелым ад Чарнобыльскай аварыі «Chernobyl Life Line» (Ірландыя). У 2005 годзе выйшла замуж за прадпрымальніка [[Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі|Сяргея Ціханоўскага]], з якім мае дваіх дзяцей. Пазней сям’я пераехала ў [[Мінск]]. Валодае сумесна з мужам кампаніямі [[Таварыства з дадатковай адказнасцю|ТДА]] «Компас» і [[Таварыства з абмежаванай адказнасцю|ТАА]] «Вясёлка забаў» (51 % — Сяргей Ціханоўскі, 49 % — Святлана Ціханоўская).

== Палітычная кар’ера ==
{{гл. таксама|Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)}}

=== Рэгістрацыя на выбарах ===
15 мая 2020 года, пасля адмовы [[Цэнтральная камісія Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў|Цэнтральнай камісіі па выбарах]] у рэгістрацыі ініцыятыўнай групы яе мужа, [[Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі|Сяргея Ціханоўскага]], за гадзіну да заканчэння вызначанага тэрміну Святлана Ціханоўская падала дакументы на рэгістрацыю сваёй ініцыятыўнай групы, якую 20 мая зарэгістравалі&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://news.tut.by/elections/685295.html|title=Ермошина — Тихановской: У вас есть намерение выдвигаться в президенты или вы просто спарринг-партнер?|access-date=2020-07-18|archive-date=2020-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200728115318/https://news.tut.by/elections/685295.html|url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Кіраўніком штаба стаў муж. 29 мая ў час пікету па зборы подпісаў за вылучэнне Святланы Ціханоўскай у [[Гродна|Гродне]] ён быў затрыманы, як і каардынатар ініцыятыўнай групы Дзмітрый Фурманаў&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.naviny.media/new/20200701/1593634045-zaderzhannogo-po-delu-tihanovskogo-dmitriya-furmanova-nakazali-desyatyu |title=Задержанного по «делу Тихановского» Дмитрия Фурманова наказали десятью сутками ареста |access-date=24 лютага 2022 |archive-date=16 верасня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200916161120/https://www.naviny.media/new/20200701/1593634045-zaderzhannogo-po-delu-tihanovskogo-dmitriya-furmanova-nakazali-desyatyu |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ды іншыя — усяго 10 чалавек&lt;ref&gt;{{Cite news|lang=ru|url=https://news.tut.by/elections/686665.html|title=В Гродно задержали Сергея Тихановского|website=TUT.BY|date=2020-05-29|access-date=2020-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20200530150449/https://news.tut.by/elections/686665.html|archive-date=30 мая 2020|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Каб падпісацца за Святлану Ціханоўскую, людзі стаялі ў гіганцкіх чэргах у [[Мінск]]у і іншых гарадах&lt;ref&gt;{{Cite news |lang=ru |url=https://news.tut.by/elections/686740.html |title=В Минске, у Комаровки, очереди к пикетам Тихановской и Цепкало растянулись на километр |website=TUT.BY |date=2020-05-31 |access-date=2020-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200630142300/https://news.tut.by/elections/686740.html |archive-date=30 чэрвеня 2020 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. На членаў ініцыятыўнай групы здзяйсняўся ціск, каардынатараў і актывістаў затрымлівалі&lt;ref&gt;{{Cite news |lang=ru |url=http://spring96.org/ru/news/97257 |title=Задержания активистов и сборщиков подписей продолжаются 31 мая. Список обновляется |website=spring96.org |access-date=2020-07-29}}&lt;/ref&gt;, 15 мая быў затрыманы прэс-сакратар ініцыятыўнай групы [[Аляксандр Кабанаў]]&lt;ref&gt;{{Cite news |lang=ru |url=https://news.tut.by/elections/688874.html |title=В Бресте задержали пресс-секретаря инициативной группы Светланы Тихановской |website=TUT.BY |date=2020-06-15 |access-date=2020-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200701170826/https://news.tut.by/elections/688874.html |archive-date=1 Ліпень 2020 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Разам з сябрамі ініцыятыўнай групы арыштоўваліся і сабраныя подпісы&lt;ref&gt;{{Cite news |lang=ru |url=https://news.tut.by/elections/688176.html |title=Вместе с членами инициативной группы Тихановской «арестовали» 3,5 тысячи собранных подписей |website=TUT.BY |date=2020-06-10 |access-date=2020-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718125215/https://news.tut.by/elections/688176.html |archive-date=18 ліпеня 2020 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. 11 чэрвеня Святлана Ціханоўская апублікавала зварот, дзе паведаміла, што здымае пікеты па зборы подпісаў у Мінску і абласных гарадах праз небяспеку правакацый у дачыненні да сябраў ініцыятыўнай групы&lt;ref&gt;{{Cite news |lang=ru |url=https://news.tut.by/elections/688289.html |title=«Я опасаюсь провокаций». Тихановская снимает пикеты в Минске и областных городах |website=TUT.BY |date=2020-06-11 |access-date=2020-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803163929/https://news.tut.by/elections/688289.html |archive-date=3 жніўня 2020 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Але яна абвясціла, што мае намер працягваць удзел у выбарах&lt;ref&gt;{{Cite news |lang=ru |url=https://news.tut.by/elections/689009.html |title=Светлана Тихановская: Я продолжаю свое участие в выборах |website=TUT.BY |date=2020-06-16 |access-date=2020-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200814202153/https://news.tut.by/elections/689009.html |archive-date=14 жніўня 2020 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Святлана Ціханоўская сабрала каля 105 тысяч подпісаў. 30 чэрвеня ў ЦВК былі адпраўлены дакументы на рэгістрацыю кандыдатам у прэзідэнты&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://news.tut.by/economics/691041.html |title=Тихановская подала документы в ЦИК на регистрацию кандидатом в президенты |website=TUT.BY |date=2020-06-30 |access-date=2020-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731111534/https://news.tut.by/economics/691041.html |archive-date=31 ліпеня 2020 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. 14 ліпеня на пасяджэнні ЦВК Святлану Ціханоўскую зарэгістравалі кандыдатам у прэзідэнты. Нягледзячы на недахоп у падатковай дэкларацыі (не паказала, што ва ўласнасці яе мужа ёсць дом у Гомельскай вобласці), члены ЦВК аднагалосна падтрымалі гэтую прапанову&lt;ref&gt;{{Cite news |lang=ru |url=https://news.tut.by/economics/692651.html |title=Бабарико и Цепкало не зарегистрированы кандидатами в президенты. Тихановскую зарегистрировали |website=TUT.BY |date=2020-07-14 |access-date=2020-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726124821/https://news.tut.by/economics/692651.html |archive-date=26 ліпеня 2020 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

=== Перадвыбарная кампанія ===
[[Файл:Rally in support of Tsikhanouskaya in Minsk (30 July 2020) - 51.jpg|міні|250пкс|Святлана Ціханоўская (злева) на шляху да свайго мітынгу (Мінск, 30 ліпеня 2020 года)|злева]]
16 ліпеня прадстаўнікі штабоў Святланы Ціханоўскай, а таксама [[Віктар Бабарыка|Віктара Бабарыкі]] і [[Валерый Цапкала|Валерыя Цапкалы]], якім ЦВК было адмоўлена ў рэгістрацыі, аб’ядналіся і прадставілі агульныя мэты, сярод якіх заклік да галасавання 9 жніўня, удзел у назіранні за выбарамі, вызваленне палітычных і эканамічных зняволеных&lt;ref&gt;{{Cite news |lang=ru |url=https://news.tut.by/economics/693057.html |title=Светлана Тихановская объединилась со штабами Бабарико и Цепкало |website=TUT.BY |date=2020-07-16 |access-date=2020-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718012054/https://news.tut.by/economics/693057.html |archive-date=18 ліпеня 2020 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |lang=ru |url=https://www.rbc.ru/politics/17/07/2020/5f10bd1b9a7947fde169a3a0 |title=Главным противником Лукашенко на выборах стала Светлана Тихановская |website=РБК |access-date=2020-07-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://t.me/viktarbabarykaofficial/545 t.me/viktarbabarykaofficial]&lt;/ref&gt;. Святлана Ціханоўская пазіцыянавала сябе як пераходны кандыдат&lt;ref&gt;[https://belsat.eu/news/svyatlana-tsihanouskaya-ya-perahodny-kandydat-my-pryznachym-novyya-vybary/ belsat.eu]&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Rally in support of Tsikhanouskaya in Minsk (30 July 2020) - 41.jpg|thumb|left|250px|Мітынг у падтрымку Святланы Ціханоўскай у Мінску 30 ліпеня 2020 г.]]
19 ліпеня адбылася першая сустрэча з выбаршчыкамі ў [[Мінск]]у на [[Плошча Бангалор (Мінск)|плошчы Бангалор]], дзе сабралася каля 7-10 тысяч чалавек. На яе перадвыбарчыя мітынгі збіраліся тысячы людзей у [[Барысаў|Барысаве]], [[Бабруйск]]у, [[Магілёў|Магілёве]], [[Гомель|Гомелі]], [[Баранавічы|Баранавічах]], [[Гродна|Гродне]], [[Брэст|Брэсце]] і іншых гарадах. У шэрагу гарадоў ([[Пінск]], [[Стоўбцы]], [[Слуцк]], [[Салігорск]] і інш.) улады арганізаваць сустрэчы з выбарцамі Святлане Ціханоўскай не дазволілі.

20 ліпеня Святлана Ціханоўская ўпершыню выступіла ў эфіры дзяржаўнага радыё, заявіўшы, што адным з матываў удзелу ў прэзідэнцкіх выбарах стала затрыманне яе мужа Сяргея Ціханоўскага&lt;ref&gt;{{Cite news |lang=ru |url=https://sputnik.by/elections2020/20200720/1045208473/Tikhanovskaya-i-Dmitriev-vpervye-vystupili-v-efire-gosudarstvennogo-radio.html |title=Тихановская и Дмитриев впервые выступили в эфире государственного радио |website=Sputnik Беларусь |access-date=2020-07-22}}&lt;/ref&gt;. 21 і 28 ліпеня выступіла па нацыянальным тэлеканале «[[Беларусь 1]]»&lt;ref&gt;{{Cite news |lang=ru |url=https://nn.by/?c=ar&amp;i=255688&amp;lang=ru |title=«Сначала мне было страшно. Но сейчас я не боюсь». Тихановская выступила на БТ |website=Наша Ніва |access-date=2020-07-22}}&lt;/ref&gt;.

20 ліпеня стала вядома, што Святлана Ціханоўская дзеля бяспекі вывезла сваіх дзяцей з Беларусі&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9005933 tass.ru]&lt;/ref&gt;.

27 ліпеня была апублікаваная перадвыбарная праграма. У ёй кандыдат паабяцала ў выпадку свайго абрання правесці новыя дэмакратычныя выбары ўжо праз паўгады, зладзіць рэферэндум аб вяртанні [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі]] 1994 года, скараціць паўнамоцтвы кіраўніка дзяржавы, усталяваць абмежаванне па колькасці тэрмінаў знаходжання на пасадзе прэзідэнта і забяспечыць [[падзел улад]]. Таксама яна абяцала правесці новыя парламенцкія выбары, пашырыць паўнамоцтвы органаў [[Мясцовае самакіраванне|мясцовага самакіравання]] і кіравання, зняць бар’еры для развіцця малога і сярэдняга бізнесу, даць яму безадсоткавыя пазыкі, падтрымаць стратныя дзяржпрадпрыемствы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://news.tut.by/economics/694254.html |title=TUT.BY, 27 июля 2020. Тихановская опубликовала свою программу. Главное — вернуть выборы |access-date=2020-08-12 |archive-date=2020-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819145019/https://news.tut.by/economics/694254.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Ад адказу на пытанне, ці патрэбна Беларусі паглыбленая інтэграцыя з Расіяй, Ціханоўская ўхілілася, спаслаўшыся на тое, што не плануе быць сталым прэзідэнтам&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5f3532579a794760f4700bec?from=from_main_14 РБК, 13 августа 2020 года. Светлана Тихановская. Нужна ли Белоруссии углубленная интеграция с Россией?]&lt;/ref&gt;.

30 ліпеня ў [[Парк Дружбы народаў (Мінск)|парку Дружбы народаў]] у Мінску прайшоў афіцыйны пікет кандыдата Ціханоўскай, на якім, паводле ацэнак, сабралося да 70 тысяч чалавек&lt;ref&gt;{{Cite news |lang=ru |url=https://42.tut.by/694888 |title=Говорят, на пикет Тихановской в Минске пришло 63 тысячи человек. Как это подсчитали? |website=42.tut.by |date=2020-07-31 |access-date=2020-08-01 |archive-date=2020-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801194608/https://42.tut.by/694888 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://mogilev.online/rus/news/belarus-16233/ |title=МВД рассказало, сколько людей было на митинге Тихановской в Минске |access-date=2020-08-07 |archive-date=2020-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200917001230/https://mogilev.online/rus/news/belarus-16233/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.pressball.by/news/other/363505 Разное. Светлана Тихановская на многотысячном митинге в Минске: власти тратят бюджетные деньги на ледовые дворцы, а на больных детей у них средств не хватает]&lt;/ref&gt;, што стала самым масавым мітынгам у Беларусі з 1991 года&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://news.tut.by/society/694815.html |title=Десятки тысяч человек, слёзы, песни, мечты о переменах: как в Минске прошёл большой митинг Тихановской. Кратко |website=TUT.BY |date=2020-07-30 |access-date=2020-07-30 |archive-date=2020-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801060546/https://news.tut.by/society/694815.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

6 жніўня ўлады Мінска сарвалі правядзенне мітынгу на плошчы Бангалор&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9136703 Тихановская отменила предвыборный митинг в Минске], 6.08.2020&lt;/ref&gt;. Прадстаўнікі штаба Святланы Ціханоўскай у той жа дзень заявілі, што сустрэча з ёй адбудзецца ўвечары ў [[Кіеўскі сквер (Мінск)|Кіеўскім скверы]], але тысячы людзей, якія сабраліся, не дачакаліся кандыдата ў прэзідэнты. Пасля затрымання двух асноўных памочнікаў Святлана Ціханоўская вырашыла 8 жніўня пакінуць кватэру і не начаваць дома перад выбарамі, каб не заставацца адной&lt;ref&gt;[https://theins.ru/news/nakanune-vyborov-tihanovskaya-pokinula-svou-kvartiru-v-minske-radi-bezopasnosti Накануне выборов Тихановская покинула свою квартиру в Минске ради безопасности], 8 августа 2020&lt;/ref&gt;.

=== Пасля выбараў ===
10 жніўня ЦВК Беларусі заявіў аб перамозе Аляксандра Лукашэнкі. Святлана Ціханоўская, якая набрала, паводле папярэдніх звестак ЦВК, 10,09 %&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/politics/13/08/2020/5f3509119a79474bcade818a РБК, 13 августа 2020. ЦИК отчиталась о почти 15 % голосов за Тихановскую в Минске]&lt;/ref&gt;, з гэтым не пагадзілася і запатрабавала пераліку галасоў, падаўшы скаргу ў [[Цэнтральная выбарчая камісія Беларусі|Цэнтрвыбаркам]]. Тут у Святланы Ціханоўскай адбылася размова з двума прадстаўнікамі сілавых органаў&lt;ref&gt;[https://www.kp.by/daily/217169.5/4270420/ Лидия Ермошина: Если люди думают, что мы пересмотрим и присудим победу Тихановской, так не бывает]{{Недаступная спасылка}}, kp.by, 14.08.2020.&lt;/ref&gt;, пасля чаго яе вывелі з будынка і адвезлі дадому, каб сабраць некаторыя рэчы. Да яе далучылася [[Марыя Мароз]], кіраўніца выбарчага штабу, на чыім аўтамабілі ў суправаджэнні міліцэйскіх машын паехалі да мяжы з Літвой. Як згадвала Святлана Ціханоўская, пасажырскае месца заняў кіраўнік [[Аператыўна-аналітычны цэнтр пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Апэратыўна-аналітычнага цэнтра]] [[Андрэй Паўлючэнка]], наперадзе і ззаду ішлі міліцэйскія машыны. Уначы ля мяжы, куды ўжо былі дастаўленыя двое дзяцей Марыі Мароз, А. Паўлючэнка выйшаў з машыны і сказаў рухацца праз памежны пост&lt;ref&gt;[https://www.newyorker.com/magazine/2021/12/13/the-accidental-revolutionary-leading-belaruss-uprising newyorker.com]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://svb1234.azureedge.net/a/31597910.html Радыё Свабода] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211207223210/https://svb1234.azureedge.net/a/31597910.html |date=7 снежня 2021 }}&lt;/ref&gt;.

11 жніўня літоўскі [[Міністр замежных спраў Літоўскай Рэспублікі|міністр замежных спраў]] [[Лінас Антанас Лінкявічус|Лінас Лінкявічус]] абвясціў, што Святлана Ціханоўская знаходзіцца ў [[Літва|Літве]]. У той жа дзень быў апублікаваны відэазварот, дзе яна заявіла, што «народ Беларусі зрабіў свой выбар», падзякавала ўсім суграмадзянам, што падтрымлівалі яе, папрасіла суайчыннікаў у Беларусі не выходзіць на вуліцу і «не супрацьстаяць міліцыі, не падвяргаць свае жыцці небяспецы», а таксама паведаміла, што выехала ў Літву «абсалютна самастойна»&lt;ref name=&quot;Обращение&quot;&gt;[https://www.rbc.ru/politics/11/08/2020/5f2da0ba9a794785a5e94016 ЦИК Белоруссии огласила предварительные итоги выборов], РБК, 11.08.2020.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://news.tut.by/economics/696656.html news.tut.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200814202200/https://news.tut.by/economics/696656.html |date=14 жніўня 2020 }}&lt;/ref&gt;. Пазней яна патлумачыла гэты зварот пагрозамі з боку беларускіх уладаў у дачыненні да яе і дзяцей&lt;ref&gt;[https://www.buzzfeednews.com/article/christopherm51/tikhanovskaya-belarus-opposition-washington-us buzzfeednews.com]&lt;/ref&gt;.

У [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ РБ]] заявілі, што на Святлану Ціханаўскую рыхтаваўся замах прыхільнікамі апазіцыі — пратэстоўцам патрэбна была «сакральная ахвяра»&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20200811/1575649850.html Тихановская в видеообращении объяснила отъезд из Белоруссии]&lt;/ref&gt;. [[Аляксандр Лукашэнка]] загадаў выкарыстаць у гэты час супрацоўнікаў спецпадраздзялення [[КДБ]] «[[Альфа (спецпадраздзяленне КДБ)|Альфа]]»&lt;ref&gt;[https://www.belta.by/president/view/lukashenko-rasskazal-podrobnosti-ob-otjezde-tihanovskoj-v-litvu-453045-2021/ belta.by]&lt;/ref&gt;. Паводле яго версіі, Ціханоўскай перад ад’ездам было перададзена з бюджэту 15 тысяч долараў&lt;ref name=&quot;president&quot;&gt;{{cite web
 |datepublished = 2020-10-09
 |url           = http://president.gov.by/ru/news_ru/view/soveschanie-po-aktualnym-voprosam-24683/
 |title         = Совещание по актуальным вопросам
 |publisher     = [http://president.gov.by Сайт президента]
 |access-date    = 2020-10-11
 |archive-url    = https://web.archive.org/web/20201012180026/http://president.gov.by/ru/news_ru/view/soveschanie-po-aktualnym-voprosam-24683/
 |archive-date   = 12 кастрычніка 2020
 |url-status       = dead
}}&lt;/ref&gt;.

=== Дзейнасць за мяжой ===
[[Файл:2020 Sviatlana Tsikhanouskaya, Alexander Schallenberg (50437384937).jpg|міні|250пкс|Святлана Ціханоўская з [[Міністр замежных спраў Аўстрыі|міністрам замежных спраў Аўстрыі]] [[Аляксандр Шаленберг|Аляксандрам Шаленбергам]]. [[Вена]], 8.10.2020]]
[[Файл:Sanna Marin and Sviatlana Tsikhanouskaya in Helsinki 3.3.2021 03.jpg|thumb|250px|З прэм’ер-міністрам Фінляндыі [[Сана Марын|Санай Марын]], [[Хельсінкі]], 3.3.2021]]
14 жніўня Святлана Ціханоўская ініцыявала стварэнне [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйнай рады]] (КР) для трансфера ўлады ў Беларусі&lt;ref&gt;[https://t.me/pulpervoi/76 t.me/pulpervoi]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/4457413 Штаб Тихановской создает координационный совет для трансфера власти // Коммерсантъ, 15.08.2020]&lt;/ref&gt;. Неўзабаве [[Канстытуцыйны Суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйны суд Рэспублікі Беларусь]] назваў гэты орган незаконным&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/4566318 Тихановская заявила о желании пообщаться с российскими властями // Коммерсантъ, 11.11.2020]&lt;/ref&gt;. 19 жніўня Генеральная пракуратура Беларусі ўзбудзіла крымінальную справу па факце стварэння Каардынацыйнай рады. Членаў КР абвінавачвалі ў публічных закліках да захопу дзяржаўнай улады і здзяйсненні дзеянняў, накіраваных на прычыненне шкоды нацыянальнай бяспецы. З цягам часу шэраг сябраў КР былі затрыманы альбо вымушаны пакінуць краіну.

17 жніўня 2020 года Святлана Ціханоўская заявіла аб гатоўнасці стаць «нацыянальным лідарам Беларусі»&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://lenta.ru/news/2020/08/17/leader_bel/ |title=Тихановская объявила о готовности стать национальным лидером |website=[[Лента.ру]] |date=2020-08-17 |access-date=2020-08-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.svoboda.org/a/30787594.html Тихановская заявила, что готова стать национальным лидером]&lt;/ref&gt;. 19 жніўня яна звярнулася да [[Еўрапейскі савет|Еўрапейскага савета]], кіраўнікоў дзяржаў, лідараў [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]], заклікаўшы іх не прызнаваць афіцыйныя вынікі выбараў&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=M-SWGYQZN1g Address to European Council | Обращение к Европейскому совету // Страна для жизни. 19 августа 2020]&lt;/ref&gt;. 21 жніўня Святлана Ціханоўская ў відэазвароце да працаўнікоў буйных беларускіх прадпрыемстваў заклікала іх да пашырэння страйкавага руху па ўсёй краіне, патрабуючы ад улад спыніць гвалт, вызваліць палітычных зняволеных, правесці празрыстыя, свабодныя і сумленныя выбары&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=_RKyRtD5Npk Победим режим вместе. Забастовка продолжается | Светлана Тихановская // Страна для жизни. 21 августа 2020.]&lt;/ref&gt;.

У верасні-кастрычніку адбыўся шэраг сустрэч з лідарамі еўрапейскіх дзяржаў (у тым ліку з [[Эманюэль Макрон|Эманюэлем Макронам]] і [[Ангела Меркель|Ангелай Меркель]]), еўрапейскімі дэпутатамі, прадстаўнікамі грамадскіх арганізацый. 4 верасня Святлана Ціханоўская выступіла на нефармальных слуханнях у [[Савет Бяспекі ААН|Савеце бяспекі ААН]] і прапанавала абмеркаваць парушэнні правоў чалавека ў Беларусі на спецыяльным пасяджэнні Савета бяспекі&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://belisrael.info/?p=25432 belisrael.info]&lt;/ref&gt;.

З 6 кастрычніка Святлана Ціханоўская ўключана ў базу асоб, якія вышукваюцца [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай Федэрацыі|МУС Расіі]]&lt;ref&gt;{{Cite news|lang=ru|url=https://ria.ru/20201007/tikhanovskaya-1578663362.html|title=Тихановскую включили в базу разыскиваемых МВД лиц|website=РИА «Новости»|date=20201007T1647|access-date=2020-10-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|lang=ru|url=https://www.interfax.ru/russia/730429=desktop|title=Светлана Тихановская объявлена в розыск на территории РФ|website=Интерфакс|date=20201007|access-date=2020-10-07}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;. Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь 16 кастрычніка раскрыў падрабязнасці крымінальнай справы Ціханоўскай па артыкуле аб закліках да прычынення шкоды нацыянальнай бяспецы&lt;ref name=&quot;СК&quot;&gt;{{cite web
|datepublished = 2020-10-16
|url           = https://ria.ru/20201016/tikhanovskaya-1580095992.html?in=t
|title         = СК Белоруссии раскрыл подробности уголовного дела Тихановской
|publisher     = [[РІА Навіны|РИА Новости]]
|access-date    = 2020-10-20
}}&lt;/ref&gt;, а 19 кастрычніка паведаміў аб зафіксаваных выпадках вымагальніцтва грошай для «палітвязняў і страйкоўцаў»&lt;ref name=&quot;kommersant.ru&quot;&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/4548577 Дожили до понедельника. Что изменилось в Белоруссии за три месяца после выборов // Журнал «Огонёк» № 43 от 02.11.2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/4549598 Белорусская забастовка покатилась по рельсам. Её масштабы пока невелики, но уже заметны // Газета «Коммерсантъ» № 198 от 28.10.2020]&lt;/ref&gt;.

13 кастрычніка Святлана Ціханоўская прад’явіла «Народны ўльтыматум»: калі на працягу двух тыдняў не будуць выкананыя тры галоўныя патрабаванні (адстаўка А. Лукашэнкі, спыненне гвалту супраць пратэстоўцаў, вызваленне ўсіх палітвязняў), то з 26 кастрычніка ў краіне пачнецца забастоўка. Кіраўніцтва Беларусі праігнаравала патрабаванні, а спробы арганізаваць агульнанацыянальную забастоўку ў цэлым не дасягнулі поспеху. Да заклікаў С. Ціханоўскай прыслухаліся толькі нешматлікія групы працаўнікоў буйных прадпрыемстваў, малога бізнесу ў сферы паслуг і [[Інфармацыйныя тэхналогіі|ІТ-галіны]], студэнты і выкладчыкі ў шэрагу ВНУ. Улады ў адказ прыступілі да звальненняў страйкоўцаў і адлічэння студэнтаў, якія ўдзельнічаюць у пратэстах&lt;ref name=&quot;kommersant.ru&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;.

13 лістапада, пасля забойства ў Мінску [[Раман Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]], абвясціла аб стварэнні «народнага трыбунала», які будзе займацца зборам доказаў злачынстваў беларускіх улад: «я, Святлана Ціханоўская, разам з Народным антыкрызісным кіраваннем абвяшчаю Народны трыбунал і амністыю за захоп Лукашэнкі і членаў яго тэрарыстычнай групоўкі. Калі дзяржаўная судовая сістэма не працуе, мы здолеем без яе». Яна заявіла, што «міжнародная група ўжо вядзе працу па прызнанні Лукашэнкі і яго памагатых — тэрарыстычнай арганізацыяй». На яе думку, у першую чаргу трэба «нейтралізаваць ідэолагаў і памагатых рэжыму, якія ладзяць рэпрэсіі на месцах, пагражаюць звальненнямі, адлічэннямі і вязніцай». Святлана Ціханоўская заклікала супрацоўнікаў сілавых структур прадастаўляць відэа і іншыя сведчанні «выканання злачынных загадаў» — тыя, хто гэта зробіць, змогуць «разлічваць на амністыю альбо змякчэнне крымінальнай адказнасці»&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/politics/13/11/2020/5faeadd19a794731d995fe92 Тихановская объявила о создании Народного трибунала в Белоруссии // РБК, 13.11.2020]&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Svetlana Tikhanovskaya (51147227129).jpg|міні|Святлана Ціханоўская пад час сустрэчы з [[Міністр замежных спраў Аўстрыі|міністрам замежных спраў Аўстрыі]] [[Аляксандр Шаленберг|Аляксандрам Шаленбергам]]. [[Вена]], 28 красавіка 2021 года|left]]
14 лістапада Святлана Ціханоўская заклікала [[Еўрасаюз]] пашырыць санкцыі супраць Беларусі. Падчас візіту ў [[Рыга|Рыгу]] яна сустрэлася з [[Эгілс Левіц|прэзідэнтам]], [[Прэм’ер-міністр Латвіі|прэм’ер-міністрам]] і [[Эдгар Рынкевіч|кіраўніком МЗС]] Латвіі і падтрымала ідэю накласці эканамічныя санкцыі «на бізнесы, звязаныя з Лукашэнкам і набліжанымі да яго алігархамі». Ціханоўская заклікала Нацыянальны банк Латвіі спыніць супрацоўніцтва з [[Беларусбанк]]ам і [[Белаграпрамбанк]]ам, а таксама пераглядзець кантракты аб закупках прадукцыі з Беларусі. Акрамя гэтага прапанавала ўвесці абмежаванні супраць прадпрыемстваў, якія звальняюць працаўнікоў-страйкоўцаў&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/politics/15/11/2020/5fb07eea9a7947c49e916c67 Тихановская попросила ЕС расширить антибелорусские санкции // РБК, 15.11.2020]&lt;/ref&gt;. У сваіх наступных выступах С. Ціханоўская працягвала заклікаць ЕС да ўзмацнення эканамічнага ціску на ўлады Беларусі&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/10186859 Тихановская заявила о необходимости усиления давления на власти Белоруссии со стороны ЕС // ТАСС, 07.12.2020]&lt;/ref&gt;.

1 снежня Святлана Ціханоўская абвясціла аб запуску платформы «[[Адзіная кніга рэгістрацыі злачынстваў]]»&lt;ref&gt;{{YouTube|id=ubJqfl64TP0|logo=1|title=Беларусь: книга преступлений режима / ВЕЧЕР / 01.12.20}} // [[Настоящее время (тэлеканал)|Настоящее Время]]. 1 декабря 2020.&lt;/ref&gt;, дзе будуць збірацца сведчанні затрыманняў, катаванняў і забойстваў, а таксама імёны тых, хто іх здзяйсняў&lt;ref&gt;{{YouTube|id=3sT7J8Q3kLg|logo=1|title=Единая Книга Регистрации Преступлений — Павел Латушко о новом проекте}} // [[Павел Латушко]]. 1 декабря 2020.&lt;/ref&gt;.

4 снежня апублікавала рэфлексійны ліст да папы [[Францыск (Папа Рымскі)|Францыска]], «натхнёны ягонай новай [[энцыкліка]]й ''Fratelli tutti''», у якім разважае аб працэсах, што прывялі да мабілізацыі грамадства напярэдадні выбараў і масавых пратэстаў — пасля іх. У гэтых падзеях Ціханоўская бачыць жаданне адзінства і салідарнасці, і асэнсаванне сябе народам з агульнымі мэтамі і памкненнямі. Яна падрабязна апісвае прыклады мужнасці і клопату [[духавенства]] і свецкіх вернікаў, якія пратэставалі супраць гвалту, клапаціліся пра ахвяр і маліліся аб спыненні кровапраліцця. Ціханоўская ўпэўнена, што ў 2020 годзе беларускі народ пакаштаваў сваёй мары і гэта мара становіцца рэчаіснасцю: «Мы ведаем, чаго хочам і да чаго імкнемся — да новай братэрскай, салідарнай, інклюзіўнай Беларусі, якая ўжо існуе».&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Братэрскае грамадства: бачанне для новай Беларусі: Ліст Святланы Ціханоўскай Святому Айцу Францішку|url=https://belarus2020.churchby.info/list-svyatlany-cixanoўskaj-svyatomu-ajcu-francishku/|author=Ціханоўская, Святлана|date=2020-12-04|work=Царква і палітычны крызіс у Беларусі|publisher=Група “Хрысціянская візія” Каардынацыйнай рады Беларусі}}&lt;/ref&gt;

7 снежня партал «[[TUT.BY|Tut.by]]» апублікаваў інтэрв’ю са Святланай Ціханоўскай, яе дарадцамі [[Аляксандр Дабравольскі|Аляксандрам Дабравольскім]] і [[Франак Вячорка|Франакам Вячоркам]], якія паведамілі, што распрацоўваецца праект Канстытуцыі, які яна мае зацвердзіць у выпадку прыходу да ўлады. Па словах Дабравольскага, гаворка ідзе аб парламенцка-прэзідэнцкай рэспубліцы: «праект канстытуцыі распрацаваны на падставе Канстытуцыі 1994 года, будуць заменены раздзелы, якія тычацца паўнамоцтваў дзяржаўнай улады і ўзаемадзеяння паміж галінамі ўлад». Распрацоўка праекта асноўнага закона вядзецца сумесна з грамадскай Канстытуцыйнай камісіяй, якой кіруе [[Мечыслаў Грыб]]. Святлана Ціханоўская заявіла, што стварае каманду, з якой яна спадзяецца сфармаваць урад у выпадку прыходу да ўлады, «каб ахапіць кожную сферу дзейнасці, каб пасля перамоў была мяккая арганізацыя новых выбараў, без павальных люстрацый»&lt;ref&gt;[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/10186859 Белорусская оппозиция разрабатывает проект конституции на случай прихода к власти // ТАСС, 07.12.2020]&lt;/ref&gt;.

19 студзеня 2021 года адбылася анлайн-сустрэча з прадстаўнікамі ЕС у [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЕ]], падчас якой Святлана Ціханоўская заявіла пра гатоўнасць правесці новыя выбары ў Беларусі цягам 45 дзён пры актыўнай міжнароднай падтрымцы і магчымасці ўласнага бяспечнага вяртання ў Беларусь&lt;ref&gt;{{Cite news|lang=ru|url=https://interfax.by/|title=Тихановская призвала ОБСЕ помочь в организации её безопасного возвращения в Минск|website=interfax.by|access-date=2021-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20031224014632/https://interfax.by/|archive-date=24 снежня 2003|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У маі 2021 года з [[Нацыянальны фонд дэмакратыі|Нацыянальнага фонду дэмакратыі]] паведамілі, што фонд цесна супрацоўнічае са Святланай Ціханоўскай і фінансуе яе дзейнасць&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.thetimes.co.uk/article/russian-pranksters-trick-us-officials-into-boasting-about-funding-protests-hbtwtvg6n|title=Russian pranksters trick US officials into boasting about funding opposition groups|publisher=The Times|date=2021-05-18}}&lt;/ref&gt;. Па словах [[Раман Пратасевіч|Рамана Пратасевіча]], атрыманых падчас допыту беларускімі сілавікамі (верагодна хлуслівых), Святлана Ціханоўская фінансуецца таксама за кошт літоўскіх падаткаплацельшчыкаў&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.belta.by/society/view/protasevich-tihanovskuju-soderzhat-litovskie-nalogoplatelschiki-biznes-elita-i-diaspory-444426-2021/
|title=Протасевич: Тихановскую содержат литовские налогоплательщики, бизнес-элита и диаспоры|publisher=Belta.by|date=2021-06-03}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:President Joe Biden and Sviatlana Tsikhanouskaya.jpg|thumb|250px|Святлана Ціханоўская з [[Джо Байдэн]]ам у Белым Доме ў ліпені 2021]]
У ліпені 2021 года Святлана Ціханоўская здзейсніла візіт у [[ЗША]], дзе 19 ліпеня правяла перамовы з дзяржаўным сакратаром ЗША [[Энтані Блінкен]]ам. Удзельнікі сустрэчы абмеркавалі [[Інцыдэнт з рэйсам Ryanair 4978|захоп самалёта Ryanair]], [[Пагром грамадскіх арганізацый у Беларусі (ліпень 2021)|напад на грамадзянскую супольнасць]] і незалежныя медыі ў Беларусі, праблему міграцыі ў Літву праз тэрыторыю Беларусі. Ціханоўская высока ацаніла дапамогу амерыканскай амбасадаркі ў Беларусі [[Джулі Фішэр]]&lt;ref&gt;[https://svaboda.azureedge.net/a/31367188.html Радыё Свабода] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211015213152/https://svaboda.azureedge.net/a/31367188.html |date=15 кастрычніка 2021 }}&lt;/ref&gt;. 28 ліпеня Ціханоўская мела ў [[Белы дом|Белым доме]] кароткую сустрэчу з [[Прэзідэнт ЗША|Прэзідэнтам ЗША]] [[Джо Байдэн]]ам&lt;ref&gt;[https://twitter.com/POTUS/status/1420422355109748743 twitter.com/POTUS]&lt;/ref&gt; — палітыкі абмяркоўвалі становішча ў Беларусі і далейшыя шляхі дапамогі дэмакратычнай супольнасці Беларусі ў змаганні з дыктатурай&lt;ref&gt;[https://svaboda.azureedge.net/a/31385517.html?fbclid=IwAR3AfzvxexUai3iCrqPAeo4CZRom8dP6VAj9pEPJyhq0_ItXHBObaY7VH-U Радыё Свабода] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211024121326/https://svaboda.azureedge.net/a/31385517.html?fbclid=IwAR3AfzvxexUai3iCrqPAeo4CZRom8dP6VAj9pEPJyhq0_ItXHBObaY7VH-U |date=24 кастрычніка 2021 }}&lt;/ref&gt;.

24 лістапада 2021 года Святлана Ціханоўская ў якасці прадстаўніка Беларусі выступіла на пленарным пасяджэнні [[Еўрапарламент]]а&lt;ref&gt;[https://nashaniva.com/?c=ar&amp;i=280931 nashaniva.com]&lt;/ref&gt;.

24 лютага 2022 года заявіла, што да новых выбараў бярэ на сябе выкананне абавязкаў прадстаўніка беларускага народа і гаранта ягоных правоў і свабод, дадаўшы, што стварае пераходны кабінет як нацыянальны орган улады&lt;ref&gt;[https://euroradio.fm/cihanouskaya-stvarae-perahodny-kabinet-yak-nacyyanalny-organ-ulady Ціханоўская стварае пераходны кабінет як нацыянальны орган улады]&lt;/ref&gt;.

== Офіс Святланы Ціханоўскай ==
У эміграцыі Офіс Святланы Ціханоўскай працягвае працу. У цяперашні час Офіс складаецца з:&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://tsikhanouskaya.org/be/team/ |title=Каманда Святланы Ціханоўскай |access-date=27 красавіка 2022 |archive-date=31 мая 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531013824/https://tsikhanouskaya.org/be/team/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* [[Аляксандр Дабравольскі]], старшы палітычны дарадца і кіраўнік унутранай палітыкі
* Ганна Красуліна, прэс-сакратарка Святланы Ціханоўскай
* Яна Паляшчук, спецыяліст па міжнароднай камунікацыі
* Данііл Гаркавы, кіраўнік аддзела па знешніх сувязях
* Аліна Герашчанка, каардынатарка валанцёрскай праграмы
* [[Франак Вячорка]], галоўны дарадца і кіраўнік аддзела знешняй палітыкі
* Дзяніс Кучынскі, старшы спецыяліст па міжнародных адносінах
* Аляксандр Шлык, спецыяльны дарадца па выбарах
* [[Валерый Кавалеўскі]], кіраўнік Кабінета, прадстаўнік па міжнародных справах
* [[Таццяна Шчытцова]], дарадца Святланы Ціханоўскай па пытаннях адукацыі і навукі
* Алесь Аляхновіч, дарадца па эканамічных рэформах
* Крысціна Рыхтэр, дарадца Святланы Ціханоўскай па прававых пытаннях
* [[Анатоль Лябедзька]], дарадца па парламенцкаму супрацоўніцтву і Канстытуцыйнай рэформе
* [[Маргарыта Паўлаўна Ворыхава|Маргарыта Ворыхава]], прадстаўніца па справах моладзі і студэнтаў.

== Крымінальныя справы ==
У снежні 2020 года на сябраў Каардынацыйнай рады апазіцыі на чале са Святланай Ціханоўскай [[Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь|Генеральнай пракуратурай Беларусі]] была ўзбуджаная крымінальная справа аб стварэнні [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкага фарміравання]] з мэтай захопу дзяржаўнай улады неканстытуцыйным шляхам. Пракуратура патрабавала прыцягнуць Ціханоўскую да адказнасці па артыкулах 361 і 357 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|КК Беларусі]]&lt;ref&gt;{{Cite news|lang=ru|url=https://ria.ru/20201221/dela-1590275383.html|title=Против Тихановской возбудили дело о создании экстремистского формирования|website=РИА Новости|date=20201221T1837|access-date=2021-01-19}}&lt;/ref&gt;.

2 сакавіка 2021 года СК Беларусі перадаў дакументы ў Генпракуратуру на экстрадыцыю Святланы Ціханоўскай, якая з «асобамі з яе найбліжэйшага атачэння» абвінавачваецца ў «падрыхтоўцы» на пасяджэнні Гомельскага штаба 5 жніўня 2020 года «да масавых беспарадкаў» (ч. 1 арт. 13, ч. 2 арт. 293) і «да захопу будынкаў і збудаванняў» (ч. 1 арт. 13, ч. 1 арт. 292)&lt;ref name=&quot;добивается&quot;&gt;{{cite web|datepublished=2021-03-02|url=https://euroradio.fm/ru/sledstvennyy-komitet-dobivaetsya-ekstradicii-svetlany-tihanovskoy|title=Следственный комитет добивается экстрадиции Светланы Тихановской|publisher=«[[Еўрапейскае радыё для Беларусі|Еврорадио]]»|access-date=2021-03-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;экстрадиция&quot;&gt;{{cite web|datepublished=2021-03-02|url=https://www.kommersant.ru/doc/4711766|title=СК Белоруссии подал документы на экстрадицию Тихановской|publisher=[[Коммерсантъ]]|access-date=2021-03-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;захват&quot;&gt;{{cite web|datepublished=2021-03-02|url=https://www.rbc.ru/politics/02/03/2021/603df6979a79473840586fb2|title=СК Белоруссии обвинил соратников Тихановской в подготовке захвата Гомеля|publisher=[[РБК]]|access-date=2021-03-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;прокуратура&quot;&gt;{{cite web|datepublished=2021-03-05|url=http://www.prokuratura.gov.by/ru/info/novosti/nadzor-za-resheniyami-po-ugolovnym-i-grazhdanskim-delam/gotovilis-k-zakhvatu-zdaniy-ispolkomov-i-administratsiy-v-gomele-genprokuratura-napravila-ugolovnoe-/|title=Готовились к захвату зданий исполкомов и администраций в Гомеле|publisher=[[Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь|Генпрокуратура]]|access-date=2021-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210813220602/http://www.prokuratura.gov.by/ru/info/novosti/nadzor-za-resheniyami-po-ugolovnym-i-grazhdanskim-delam/gotovilis-k-zakhvatu-zdaniy-ispolkomov-i-administratsiy-v-gomele-genprokuratura-napravila-ugolovnoe-/|archive-date=13 жніўня 2021|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

5 сакавіка 2021 года Генпракуратура Беларусі звярнулася да Генпракуратуры Літвы з просьбай аб выдачы Святланы Ціханоўскай&lt;ref&gt;{{Cite news|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/4713763|title=Генпрокуратура Белоруссии попросила Литву выдать Тихановскую|website=www.kommersant.ru|date=2021-03-05|access-date=2021-03-05}}&lt;/ref&gt;. Пазней у той жа дзень улады Літвы паведамілі, што не маюць намеру выдаваць палітычных уцекачоў аўтарытарным рэжымам&lt;ref&gt;{{Cite news|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/4720327|title=МИД Литвы не намерен выдавать Тихановскую Белоруссии|website=www.kommersant.ru|date=2021-03-05|access-date=2021-03-05}}&lt;/ref&gt;. 29 сакавіка генпракурор [[Андрэй Іванавіч Швед|Андрэй Швед]] паведаміў журналістам, што Святлана Ціханоўская фігуруе ва ўзбуджанай крымінальнай справе аб падрыхтоўцы тэракту групай асоб&lt;ref&gt;{{cite web|datepublished=2021-03-29|url=https://regnum.ru/news/polit/3228326.html|title=Тихановская попала в дело о теракте|publisher=[[Regnum]]|access-date=2021-04-08|archive-date=17 мая 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517074757/https://regnum.ru/news/polit/3228326.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|datepublished=2021-04-02|url=https://regnum.ru/news/polit/3233072.html|title=Власти Белоруссии включили Тихановскую в список причастных к терроризму|publisher=[[Regnum]]|access-date=2021-04-08|archive-date=17 мая 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517074755/https://regnum.ru/news/polit/3233072.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У студзені 2023 года [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|беларускае МУС]] аб’явіла структуры Святланы Ціханоўскай экстрэмісцкім фарміраваннем. Удзельнікам экстрэмісцкіх фарміраванняў па беларускім заканадаўстве пагражае турэмнае зняволенне&lt;ref&gt;{{cite web|title=Сотрудников Офиса Тихановской записали в экстремисты|url=https://www.golosameriki.com/a/belarus-tsikhanouskaya-office-repressions/6935759.html|website=[[Голас Амерыкі]]|date=2023-01-27|access-date=2023-03-22|language=ru}}&lt;/ref&gt;.

6 сакавіка 2023 года Мінскі гарадскі суд завочна прысудзіў Святлане Ціханоўскай 15 гадоў пазбаўлення волі&lt;ref&gt;[https://tass.ru/proisshestviya/17205367 tass.ru]&lt;/ref&gt;.

== Прыватнае жыццё ==
Замужам за Сяргеем Ціханоўскім. У іх двое дзяцей: дачка Агнія (нар. [[2016]]), сын Карней (нар. [[2010]])&lt;ref name=&quot;mk&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.mk.ru/politics/2020/08/11/svetlana-tikhanovskaya-nameknula-na-otezd-iz-belorussii.html |title=Светлана Тихановская намекнула на отъезд из Белоруссии |author=Ирина Ринаева |date=11 августа 2020 |publisher=[[Московский комсомолец]] |access-date=2020-08-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |lang=ru |url=https://nn.by/?c=ar&amp;i=255575&amp;lang=ru |title=Тихановская на период до выборов вывезла детей в Евросоюз |website=Наша Ніва |access-date=2020-08-01}}&lt;/ref&gt;. Улетку 2020 года з-за паступаючых, па словах Святланы Ціханоўскай, пагроз падчас перадвыбарнай кампаніі, дзяцей вывезлі з Беларусі ў Літву&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://belaruspartisan.by/politic/506661/ |title=Светлана Тихановская вывезла детей из страны: Они в безопасном месте |website=belaruspartisan.by |access-date=2020-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200720174931/https://belaruspartisan.by/politic/506661/ |archive-date=20 ліпеня 2020 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Сяргей быў супраць гэтага&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://euroradio.fm/ru/syn-napisal-tihanovskoy-mne-zhal-tebya-i-strashno-za-tebya |title=Сын написал Тихановской: &quot;Мне жаль тебя и страшно за тебя!&quot; |website=Новости Беларуси {{!}} euroradio.fm |access-date=2020-08-06}}&lt;/ref&gt;. Вывезці дзяцей і іх бабулю Святлане дапамагла галоўны рэдактар «Хартыі '97» [[Наталля Радзіна]]&lt;ref name=&quot;mk&quot; /&gt;.

Па свайму веравызнанню Святлана належыць да [[РПЦ]], аднак не з’яўляецца практыкуючай верніцай&lt;ref&gt;[https://belsat.eu/ru/news/o-seme-vere-i-politike-svetlana-tihanovskaya-dala-eksklyuzivnoe-intervyu-belsatu/ О семье, вере и политике. Светлана Тихановская дала эксклюзивное интервью «Белсату»]&lt;/ref&gt;.

Валодае [[Руская мова|рускай]], [[Беларуская мова|беларускай]] і [[Англійская мова|англійскай]] мовамі.

== Узнагароды і прэміі ==
9 верасня 2020 года Святлана Ціханоўская была ўдастоена спецыяльнага прыза міжнароднага эканамічнага форуму ў [[Карпач (горад)|Карпачы]], арганізатарам якога штогод выступае польскі фонд «Інстытут усходнееўрапейскіх даследаванняў»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://regnum.ru/news/economy/3056775.html |title=В Польше открывается юбилейный экономический форум |access-date=24 лютага 2022 |archive-date=27 кастрычніка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201027091659/https://regnum.ru/news/economy/3056775.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://regnum.ru/news/polit/3060611.html |title=В польском Карпаче завершился международный Экономический форум |access-date=24 лютага 2022 |archive-date=27 кастрычніка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201027091701/https://regnum.ru/news/polit/3060611.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. У той жа дзень польскі палітык [[Дональд Туск]], у сваім [[Twitter|Твітары]] прапанаваў Еўрасаюзу вылучыць Ціханоўскую і яе мужа на [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскую прэмію міру]]&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/9411253 |title=Туск предложил выдвинуть семью Тихановских на Нобелевскую премию мира |website=[[ТАСС]] |date=2020-09-09 |access-date=2020-10-09 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.znak.com/2020-09-17/s_kem_alekseyu_navalnomu_pridetsya_sopernichat_za_nobelevskuyu_premiyu_mira_spisok |title=С кем Алексею Навальному придется соперничать за Нобелевскую премию мира. Список |website=[[Znak.com]] |date=2020-09-17 |access-date=2020-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211222174436/https://www.znak.com/2020-09-17/s_kem_alekseyu_navalnomu_pridetsya_sopernichat_za_nobelevskuyu_premiyu_mira_spisok |archive-date=22 снежня 2021 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Пазней дэпутат [[Стортынг|нарвежскага парламента]] ад [[Хрысціянская народная партыя (Нарвегия)|Хрысціянскай народнай партыі]] Гейр Тоскедал заявіў, што Ціханоўская будзе намінавана на Нобелеўскую прэмію міру ў 2021 годзе&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5f8c7ce69a794730feb42d2b Тихановскую и Колесникову выдвинули на Нобелевскую премию мира]&lt;/ref&gt;.

7 кастрычніка 2020 года ў [[Браціслава|Браціславе]] Святлане Ціханоўскай была ўручана прэмія [[Globsec]]&lt;ref&gt;{{youtube|GxCgIyjmqcw}}&lt;/ref&gt; — пазапартыйнай міжнароднай [[Некамерцыйная арганізацыя|НКА]], якая штогод арганізуе Браціслаўскі форум глабальнай бяспекі.

14 кастрычніка 2020 года Святлана Ціханоўская стала лаўрэатам [[Прэмія Свабоды імя Джона Макейна|прэміі Свабоды імя Джона Макейна]], якая штогод прысуджаецца міжнародным Рэспубліканскім інстытутам.

У кастрычніку 2020 года Ціханоўская атрымала прэмію Свабоды, якая прысуджаецца дацкім выданнем [[Politiken]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://belaruspartisan-by.turbopages.org/belaruspartisan.by/s/politic/515964/ |title=Издание Politiken вручило Тихановской награду «Премию свободы» |access-date=24 лютага 2022 |archive-date=4 лютага 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204160540/https://belaruspartisan-by.turbopages.org/belaruspartisan.by/s/politic/515964/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

У ліку іншых лідараў беларускай апазіцыі, 22 кастрычніка 2020 года аб’яўлена лаўрэатам [[Прэмія імя Сахарава|прэміі імя Сахарава]], якая штогод прысуджаецца [[Еўрапейскі парламент|Еўрапарламентам]]. Узнагароджанне было раскрытыкавана ў [[Дзяржаўная Дума Расійскай Федэрацыі|Дзяржаўнай думе Расіі]]&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2020/10/22/premium/ В Госдуме отреагировали на вручение Тихановской премии Сахарова]&lt;/ref&gt;. Уручэнне прэміі прайшло на сесіі Еўрапарламента [[16 снежня]]&lt;ref&gt;[https://www.rfi.fr/ru/европа/20201216-светлана-тихановская-приняла-участие-в-церемонии-вручения-премии-европарламента-оппозиции-беларуси Светлана Тихановская приняла участие в церемонии вручения премии европарламента оппозиции Беларуси] // [[Международное французское радио|RFI]] на русском, 16.12.2020&lt;/ref&gt;.

18 снежня 2020 года [[Сейм Літвы]] прысудзіў штогадовую [[Прэмія свабоды беларускай апазіцыі|прэмію Свабоды беларускай апазіцыі]]. Цырымонія ўручэння адбылася 13 студзеня 2021 года, грашовы прыз у памеры 5000 [[еўра]] Ціханоўская вырашыла накіраваць сем’ям загінулых удзельнікаў пратэстаў у Беларусь&lt;ref&gt;{{Cite news|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/4641317|title=Тихановская получила литовскую Премию свободы|website=www.kommersant.ru|date=2021-01-13|access-date=2021-01-13}}&lt;/ref&gt;.

25 снежня 2020 года расійская газета «[[Ведомости]]» назвала Святлану Ціханоўскую «чалавекам года» ў намінацыі «прыватная асоба»&lt;ref&gt;[https://news.tut.by/society/712763.html Лукашенко в «инфекционке», клип в костеле, продление срока Северинцу. Что происходит в Рождество] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201225213820/https://news.tut.by/society/712763.html |date=25 Снежань 2020 }} // [[TUT.BY]], 25.12.2020&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://persona2020.vedomosti.ru/ Спецпроект «Персона года 2020»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201225040635/https://persona2020.vedomosti.ru/|date=25 снежня 2020}} // [[Ведомости]], 25.12.2020&lt;/ref&gt;.

21 студзеня 2021 года [[Міністэрства замежных спраў Эстоніі|міністр замежных спраў Эстоніі]] [[Урмас Рэйнсалу]] ўручыў Святлане Ціханоўскай крыж «за заслугі»&lt;ref&gt;[https://rus.err.ee/1608080893/mid-jestonii-vruchil-kresty-za-zaslugi-v-chisle-nagrazhdennyh-ratas-lutsar-samost-i-tihanovskaja МИД Эстонии вручил кресты за заслуги, в числе награждённых Ратас, Лутсар, Самост и Тихановская]&lt;/ref&gt;.

У красавіку 2021 года Святлана Ціханоўская была ўзнагароджана {{нп3|Прэмія імя Льва Копелева|прэміяй імя Льва Копелева|de|Lew-Kopelew-Preis}} «за актыўны ўдзел у барацьбе за дэмакратычныя свабоды і правы чалавека на тэрыторыі Беларусі»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://naviny.online/new/20210415/1618485675-tihanovskoy-kolesnikovoy-i-cepkalo-prisuzhdena-premiya-im-lva-kopeleva-za|title=Тихановской, Колесниковой и Цепкало присуждена Премия им. Льва Копелева за мир и права человека|publisher=[[naviny.by]]|date=2021-04-15|access-date=2021-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210415113742/https://naviny.online/new/20210415/1618485675-tihanovskoy-kolesnikovoy-i-cepkalo-prisuzhdena-premiya-im-lva-kopeleva-za|archive-date=15 красавіка 2021|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

17 снежня 2021 года разам з Марыяй Калеснікавай і Веранікай Цапкала Ціханоўская была ганаравана [[Міжнародная прэмія імя Карла Вялікага|прэміяй імя Карла Вялікага]] «[…] за іх мужную і натхняльную прыхільнасць […] волі, дэмакратыі і абароне праў чалавека»&lt;ref&gt;[https://euroradio.fm/cihanouskaya-kalesnikava-i-capkala-atrymali-premiyu-imya-karla-vyalikaga] Ціханоўская, Калеснікава і Цапкала атрымалі прэмію імя Карла Вялікага&lt;/ref&gt;.

У красавіку 2022 года Святлана ЦІханоўская — разам з [[Уладзімір Аляксандравіч Зяленскі|Уладзімірам Зяленскім]] — атрымала прэмію «За свабоду медыя» (Германія)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://newsrnd.com/news/2022-04-22-ludwig-erhard-summit--moving-award-ceremony-for-freedom-fighters-in-the-east.H1eo4Igrq.html |title=Архіўная копія |access-date=20 красавіка 2023 |archive-date=20 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420105908/https://newsrnd.com/news/2022-04-22-ludwig-erhard-summit--moving-award-ceremony-for-freedom-fighters-in-the-east.H1eo4Igrq.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

У сакавіку 2023 года Святлане Ціханоўскай прысудзілі, а ў маі 2023 года ўручылі Міжнародную прэмію міру Тыпэрэры (Ірландыя) за 2022 год&lt;ref&gt;https://tippfm.com/news/international/2022-tipperary-international-peace-award-winner-announced/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.rte.ie/news/2023/0502/1380228-tsikhanouskaya-peace-award/&lt;/ref&gt;.

У верасні 2023 года Святлана Ціханоўская атрымала ў Стакгольме шведскую прэмію імя Анны Лінд&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-GB|url=https://pes.eu/future-europe/2023-anna-lindh-prize-lofven-celebrates-belarus-opposition-tsikhanouskaya/|title=2023 Anna Lindh Prize: PES President Löfven celebrates Belarus opposition leader Tsikhanouskaya|last=robin|website=The Party of European Socialists|date=2023-09-11|access-date=2023-09-20}}&lt;/ref&gt;.

4 сакавіка 2025 года мэр Матэа Лепорэ прысвоіў Ціханоўскай званне ганаровай грамадзянскі [[Балоння|Балонні]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33335512.html|title=Сьвятлане Ціханоўскай прысвоілі званьне ганаровай грамадзянкі італьянскай Балёньні. ФОТА|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-03-05|access-date=2025-03-05}}&lt;/ref&gt;.

== Ацэнкі ==
Паэтэса і публіцыстка [[Валянціна Аксак]] назвала Святлану Ціханоўскую «[[Рагнеда]]й ХХІ стагоддзя»&lt;ref&gt;[https://svabod1.azureedge.net/a/30845939.html Радыё Свабода 2020] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201129225155/https://svabod1.azureedge.net/a/30845939.html |date=29 лістапада 2020 }}&lt;/ref&gt;.

Святлана Ціханоўская ўвайшла ў спіс 100 найбольш натхняльных і ўплывовых жанчын свету 2020 года паводле [[Бі-бі-сі]]&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/news/world-55042935 bbc.com]&lt;/ref&gt;. Трапіла ў топ-50 людзей 2020 года па версіі ''[[Bloomberg]]''; было адзначана, што «яе неспадзяваная кампанія ператварылася ў самы вялікі выклік за ўсю гісторыю Аляксандра Лукашэнкі»&lt;ref&gt;[https://www.bloomberg.com/features/2020-bloomberg-50/ bloomberg.com]&lt;/ref&gt;.

{{нп3|Чалавек года паводле «Gazeta Wyborcza»|Чалавек года паводле «Gazeta Wyborcza»|pl|Człowiek Roku „Gazety Wyborczej”}} 2021. На думку рэдакцыі, яна за некалькі тыдняў стала лідарам нацыі, а затым адзіным надзейным прадстаўніком Беларусі на міжнароднай арэне&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Człowiek Roku „Gazety Wyborczej”|url=https://extra.wyborcza.pl/czlowiekrokuwyborczej/czlowiekrokuwyborczej|website=Człowiek Roku „Gazety Wyborczej”|access-date=2021-09-20|language=pl|archive-date=16 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220316110108/https://extra.wyborcza.pl/czlowiekrokuwyborczej/czlowiekrokuwyborczej|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Газета «Wyborcza» назвала Святлану Ціханоўскую Чалавекам 2021 года|url=https://nashaniva.com/?c=ar&amp;i=273694|access-date=2021-09-20|language=be|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}&lt;/ref&gt;. Меркаванне аб тым, што С. Ціханоўская прайшла шлях да «нацыянальнага лідара», у студзені 2021 года аспрэчваў беларускі палітолаг [[Вольф Рубінчык]]&lt;ref&gt;https://belisrael.info/?p=26694&lt;/ref&gt;.

30 студзеня 2021 года прэзідэнт Літвы [[Гітанас Наўседа]] вылучыў Святлану Ціханоўскую на прысуджэнне [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміі міру]]&lt;ref&gt;[https://www.bns.lt/topic/1911/news/63083671/ BNS: Naujiena]&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==

* [[Навагодні зварот Святланы Ціханоўскай]]
{{зноскі|4}}

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}
[https://www.b-g.by/politika-i-ekonomika/ya-nadeyus-chto-vstrecha-skoro-sostoitsya-svetlana-tihanovskaya-rasskazala-bg-o-perspektivah-vstrechi-s-dzho-baydenom/ Інтэрв’ю [[Брестская газета|Брестской газете]] (19 лютага 2021)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210219164157/https://www.b-g.by/politika-i-ekonomika/ya-nadeyus-chto-vstrecha-skoro-sostoitsya-svetlana-tihanovskaya-rasskazala-bg-o-perspektivah-vstrechi-s-dzho-baydenom/ |date=19 Люты 2021 }}

{{бібліяінфармацыя}}
{{Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі}}
{{Палітычны крызіс у Беларусі}}

{{DEFAULTSORT:Ціханоўская Святлана Георгіеўна}}
[[Катэгорыя:Жанчыны-палітыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Беларусі (2020)]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя рэжымам Лукашэнкі]]
[[Катэгорыя:Святлана Ціханоўская]]
[[Катэгорыя:Асобы Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі]]</text>
      <sha1>12ygihszmvzh1q6yl435nu8r0l1dev6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Удзельнік:DBatura/Чарнавік</title>
    <ns>2</ns>
    <id>653452</id>
    <revision>
      <id>5181225</id>
      <parentid>5178916</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T17:36:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <origin>5181225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40786" sha1="0jsyjvlohjv05m62s68287itvcclwvx" xml:space="preserve">https://cyberleninka.ru/article/n/vmeshatelstvo-stran-zapada-v-grazhdanskoe-protivostoyanie-v-livii-v-2011-g-i-pozitsiya-rossiyskoy-diplomatii

https://cyberleninka.ru/article/n/istoricheskie-predposylki-sovremennogo-liviyskogo-krizisa

https://cyberleninka.ru/article/n/rol-informatsionnoy-voyny-v-liviyskom-konflikte-2011-g-sredstva-i-metody


https://www.kommersant.ru/doc/4391721

https://docviewer.yandex.by/view/0/?page=1&amp;*=uRQzHCQM%2Bgx48QggPKp0S%2B%2BtvFl7InVybCI6Imh0dHBzOi8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxIiwidGl0bGUiOiI3MSIsIm5vaWZyYW1lIjp0cnVlLCJ1aWQiOiIwIiwidHMiOjE3ODM0NDMzMTkxOTEsInl1IjoiNDY0MzU1Nzg3MTcxODc5NTAxMSIsInNlcnBQYXJhbXMiOiJ0bT0xNzgzNDQzMzA5JnRsZD1ieSZsYW5nPXJ1Jm5hbWU9NzEmdGV4dD0lRDAlOTIlRDAlQkUlRDAlQjklRDAlQkQlRDAlQjArJUQwJUIyKyVEMCVCQiVEMCVCOCVEMCVCMiVEMCVCOCVEMCVCOCsyMDExJnVybD1odHRwcyUzQS8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxJmxyPTEwMjc0Jm1pbWU9cGRmJmwxMG49cnUmc2lnbj03MGFjYjM5ZjdmNDQ5MDMwMDEwOTg4M2U4ZmE3MzRjZSZrZXlubz0wIn0%3D&amp;lang=ru

https://cyberleninka.ru/article/n/liviyskiy-krizis-pyat-let-nestabilnosti-degradatsii-i-dezintegratsii


== Перадгісторыя ==
Доўгі час палітычнае жыццё Лівіі абапіралася выключна на асабістай уладзе Муамара Кадафі, які кіраваў краінай з 1969 года{{sfn|Хамза|2021|p=69}}.

Вялікі ўплыў на сітуацыю ў Лівіі аказала знешнія фактары. Па-першае, гэта [[Арабская вясна]] на Блізкім Усходзе і ў Паўночнай Афрыцы ў снежні 2010 — студзені 2011, якая характарызавалася хвалёў масавых пратэстаў і беспарадкаў, якія ў шэрагу выпадкаў прыводзілі да змены ўлады альбо грамадзянскіх войн. Па-другое, гэта канфрантацыя з Захадам, што было звязана з датычнасцю ў 1980-я Лівіі да тэрактаў у [[Еўропа|Еўропе]]. На фоне [[Вайна супраць тэрарызму|барацьбы ЗША і іх саюзнікаў з міжнародным тэрарызмам]] дадзены факт узмацніў антылівійскія настроі ў заходніх кіруючых колах, хоць на працягу 2000-х гадоў рэжым Кадафі праводзіў палітыку па нармалізацыі адносін з амерыканцамі і еўрапейцамі, дамогчыся скасавання санкцый і наладжванню супрацоўніцтва. Найбольш Лівія зблізілася з [[Францыя]]й{{sfn|Хамза|2021|p=69}}.

== Ход падзей ==
=== Пачатак грамадзянскай вайны ===
15 лютага 2011 года ў Бенгазі прайшлі антыўрадавыя мітынгі пратэстоўцаў, разгневаных арыштам праваабаронцы [[Фатхі Тэрбіль|Фатхі Тэрбіля]], які ўдзельнічаў у разглядзе справы аб гібелі зняволеных у турме Абу-Салім. Пратэстоўцы, арганізаваныя праз сацыяльныя сеткі, патрабавалі адстаўкі Кадафі і вызвалення палітычных зняволеных. Лівійскія сілы бяспекі ўжылі супраць натоўпу вадамёты і гумовыя кулі, у выніку чаго некалькі чалавек атрымалі раненні. У якасці далейшага процідзеяння дэманстрацыям, арганізаваная лівійскімі ўладамі, транслявалася па дзяржаўным тэлебачанні праўрадавая акцыя пратэсту{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. За лічаныя дні выступленн і ахапілі ўсе найбуйнейшыя гарады. Супраць апазіцыі выступілі войскі, а 21 лютага ўпершыню задзейнічана авіяцыя. Бамбардзіроўкам падвергнулася нават сталіца. У Бенгазі толькі з 17-га па 21-га загінула каля 300 чалавек{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Урад абмежаваў сувязь, заблакаваўшы Інтэрнэт і перапыніўшы тэлефонную сувязь па ўсёй краіне{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. 

Неўзабаве ўзброеная апазіцыя бярэ пад свой кантроль Бенгазі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}.

=== Замежная ваенная інтэрвенцыя ===
22 сакавіка НАТА пагадзілася пачаць аперацыю ў гарачай кропцы. На наступны дзень караблі кааліцыя ўсталявалі марскую блакаду, спыняючы і абшукваюсв любыя суда, якія, па іх падазрэнні, перавозілі зброю або наймітаў у Лівію. 24 сакавіка над краінай была ўсталяван беспалётная зона, якая прадугледжвала перакрыць усе палёты ў паветранай прасторы Джамахірыі для «абароны населеных пунктаў ад паветраных нападаў, за выключэннем палётаў, якія выкарыстоўваюцца ў гуманітарных мэтах і для аказання дапамогі»{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}.

31 сакавіка Альянс узяў на сябе аднаасобнае камандаванне і кантроль над міжнароднымі ваеннымі дзеяннямі ў Лівіі{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}. 

== Інфармацыйная вайна ==
Арышт адваката-актывіста і хваля пратэстаў за яго вызвалення хутка перацяклі ў інтэрнэт-прастору і СМІ. З’явілася незвычайна вялікая колькасць відэа на Ютубе і паведамленняў у Твітэры, якія апынуліся падобнымі. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх СМІ, як CNN, BBC, NBC, CBS, ABC, канал «Fox News», і Аль-Джазіра прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}.

Незадоўга да падзення Трыпалі, Цьеры Мейсан адкрыта заявіў, што большасць заходніх журналістаў, якія спыніліся ў гатэлі Rixos былі агентамі інтэрвентаў. У прыватнасці, ён паказаў на групы [[Associated Press]], [[Бі-Бі-Сі|ВBC]], [[CNN]] і [[Fox News]]. 31 кастрычніка ў інтэрв’ю на «Радыё Канада» Шарль Бушар распавёў, што ў штаб-кватэры НАТА ў [[Неапаль|Неапалі]] было створана аналітычнае падраздзяленне. Для яго ўзмацнення было створана некалькі інфармацыйных сетак. Разведданыя паступалі з многіх крыніц, уключаючы [[сродкі масавай інфармацыі]]. Такім чынам НАТА прызнала, што афіцыйныя замежныя журналісты ў Лівіі былі агентамі альянсу{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}.

Як адзначаў Бенджамін Барбер з Huffington Post, у ходзе вайны журналісты страцілі нават бачнасць аб’ектыўнасці ў лівійскіх падзеях. Блок НАТА арганізаваў інтэнсіўную прапагандысцкую кампанію ў СМІ. Яна выйшла далёка за межы звычайна задзейнічаных у падобных акцыях ліберальных колаў, пераканаўшы «прагрэсіўных» журналістаў і іх выданні, а таксама «левых» інтэлектуалаў, прадстаўляць наймітаў у якасці «рэвалюцыянераў». Прапаганда распаўсюджвала лапезныя вобразы ўрадавых войскаў (часта малюючы іх як «чарнаскурых наймітаў»), малюючы іх гвалтаўнікамі, якія прымаюць велізарныя дозы «Віягры». Між тым [[Amnesty International]] і [[Human Rights Watch]] сведчаць, што да пачатку аперацыі НАТА ва ўсходняй Лівіі ніякіх масавых згвалтаванняў, ніякіх верталётных нападаў або бамбёжак мірных дэманстрантаў з боку сіл Кадафі не было. Што дакладна было, дык гэта 110 загінулых з абодвух бакоў падчас беспарадкаў у Бенгазі. Як бачым, усе гэтыя гісторыі былі сфабрыкаванымі, але менавіта яны сталі падставай для ўстанаўлення беспалётнай зоны і нападу НАТА на Лівію{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}.

{{Quote box|quote=Лівійскія маракі, неадкладна пакіньце карабель. Кідайце зброю, вяртайцеся дадому, да сем’яў. Войскі, верныя рэжыму Кадафі, парушаюць рэзалюцыю ААН, якая патрабуе спыніць ваенныя дзеянні ў вашай краіне.|align=|source=Паведамленне для лівійскіх вайскоўцаў, якое транслявалася з борта самалёта EC-130J{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}.|width=25%}}
З пачаткам інтэрвенцыі асноўнымі кампанентамі інфармацыйнай вайны ў Лівіі з’яўляліся інфармацыйна-прапагандысцкія акцыі, [[радыёэлектронная барацьба]], вывад з ладу элементаў грамадзянскай і ваеннай інфраструктур.Калі канфлікт перайшоў у працяглую фазу, задачай стала выкрыць праціўніка ў маральна непрымальных формах вядзення канфлікту, а таксама прыцягнуць на свой бок новых саюзнікаў. У нязначнай ступені Натаўскім бокам адпрацоўвалася тэхналогія барацьбы з кампутарнымі сеткамі. Нярэдка супрацьстаялыя бакі (НАТА і Лівія) выкарыстоўвалі адны і тыя ж прыёмы: прымяншаць свае страты і перабольшвалі маштабы шкоды праціўніка. У сваю чаргу лівійскі бок завышаў лічбы страт сярод мясцовага насельніцтва{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}.

У той жа час разбурэнне Лівіі не перашкодзіла НАТА паўтара месяца выкарыстоўваць радыё і тэлебачанне для перадачы сваіх прапагандысцкіх матэрыялаў. У рамках інфармацыйна - прапагандысцкіх акцый ажыццяўлялася радыё-і тэлевяшчанне на Лівію з тэрыторыі сумежных краін. Для павелічэння даходлівасці гэтых радыёперадач над тэрыторыяй Лівіі раскідваліся УКХ-радыёпрыёмнікі з фіксаванай частатой прыёму. Акрамя таго, пастаянна раскідваліся з паветра прапагандысцкія ўлёткі, якія насілі графічны характар (коміксы, плакаты, малюнкі, ігральныя карты з партрэтамі лівійскіх лідэраў). Абодва бакі звярталіся да дэзінфармацыі, імкнучыся пасеяць паніку{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}.

== Замежны ўдзел ==
=== Заходняя кааліцыя ===
Планаванне аперацыі праводзілася штабам Аб’яднанага камандавання Узброеных Сіл ЗША ў зоне Афрыкі, на чале з генералам Кэтры Хэмам. У штабе кіраўніцтва аперацыі для каардынацыі сумесных дзеянняў былі накіраваныя афіцэры з Вялікабрытаніі, Францыі і іншых краін кааліцыі.  Адной з асаблівасцяў вядзення баявых дзеянняў у Лівіі стала маштабнае выкарыстанне сістэм кіраванага зброі, прымяненне якіх грунтавалася на даных, што атрымліваліся па каналах сувязі ў рэальным маштабе часу, сродкаў радыёэлектроннай і аптычнай разведкі. Высокая дакладнасць цэлеўказання дазволіла павысіць долю прымянення кіраваных боепрыпасаў да 85%. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі мэтаў і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваюцца ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, для спецназа [[ВМС ЗША]], Вялікабрытаніі і Францыі. Высокая выніковасць удараў сродкаў паветранага нападу пры практычна поўнай адсутнасці процідзеяння з боку сіл СПА Лівіі. Дакладнасць вызначэння каардынатаў цэлей, аператыўнасць нанясення удараў, эфектыўнае цэлеўказанне не маглі быць рэалізаваны толькі выключна касмічнымі і авіяцыйнымі сродкамі разведкі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

У ходзе баявых дзеянняў знайшла практычнае пацвярджэнне канцэпцыя спалучэння інфармацыйных сістэм краін НАТА і амерыканскага камандавання ў зоне Афрыкі. Было рэалізавана ўзаемадзеянне паміж амерыканскімі, англійскімі, італьянскімі інфармацыйнымі сістэмамі, у прыватнасці рэалізаваны прыём разведвальных даных ад самалётаў GR-4A Tornado (Вялікабрытанія), аснашчаных кантэйнернай разведвальнай станцыяй RAPTOR, амерыканскімі сродкамі прыёму і апрацоўкі разведінфармацыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

Сістэма ўзбраенняў, задзейнічаная кааліцыйнымі войскамі ЗША і Вялікабрытаніі ў Лівіі, уключала правераныя ў ходзе папярэдніх ваенных канфліктаў тыпы і ўзоры. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі цэлей і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваліся ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, адзінай для розных звёнаў кіравання. У прыватнасці, упершыню былі ўжытыя ў звяне «ўзвод-рота» і разведвальна-пошукавымі групамі адзіныя тактычныя тэрміналы JTT-B, якія дазвалялі ў рэальным маштабе часу адлюстроўваць атрыманыя па спадарожнікавых і наземных каналах сувязі даныя на электроннай карце, якая выводзіцца альбо непасрэдна на ўласны тэрмінал, альбо на экран падлучанага да яго партатыўнага кампутара{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.
[[File:AV-8B Harrier Operation Odyssey Dawn.jpg|thumb|Самалёт AV-8B Harrier ВПС ЗША перад баявым вылетам на тэрыторыю Лівіі, 20 сакавіка]]
Была створана магутная амерыканская авіяцыйная групоўка разведвальнай авіяцыі і радыёэлектроннай барацьбы, якая ўключала cамалёты Lockheed U-2; RC-135 Rivet Joint, EC-130Y, EC-130J, EA-18G, cамалёты электроннай разведкі ЕР-3Е, Boeing Е-3F Centry, Grumman E-2 Hawkeye; EC-130J Commando Solo, Tornado ECR; Transall C-130 JSTARS і БЛА Global Hawk, cамалёты базавай патрульнай авіяцыі P-3C Orion і самалёты-запраўшчыкі КС-135P і KC-10A. Па стане на 19 сакавіка авіягрупа была прадстаўлена 42 тактычнымі знішчальнікамі F-15C Блок 50, F-15E і F-16E. Ударная авіяцыя таксама была прадстаўлена штурмавікамі AV-8B «Харыер II»{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

Некаторыя тыпы ўзбраенняў УС краін Захаду ўпершыню ўжытыя ў баявых умовах у Лівіі. Напрыклад, падводная лодка атамная з крылатымі ракетамі Florida (пераабсталяваная з ПЛАРБ), тактычная крылатая ракета Tomahawk Block IV (TLAM-E), удасканаленыя сродкі дастаўкі баявых плыўцоў Advanced SEAL Delivery System (ASDS), шматмэтавы знішчальнік Eurofighter «Typhoon» ВПС Вялікабрытаніі, цяжкаўзброены самалёт падтрымкі сухапутных падраздзяленняў AC-130U{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. 

Значны ўклад быў ваенных інструктараў краін-інтэрвенатаў (асабліва брытанцаў, французаў, італьянцаў і амерыканцаў). Калі ў пачатку канфлікту апазіцыянеры ўяўлялі сабой фактычна зборышча не навучаных і слаба ўзброеных людзей, якія ў асноўным скалыналі дэманстратыўнай стральбой і бесперапынна адступалі, то ўжо праз пару месяцаў яны змаглі пераламаць сітуацыю ў іншы бок{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

=== Беларусь ===
{{Асноўны артыкул|Беларусы ў лівійскім канфлікце}}
[[Рэспубліка Беларусь]] стала адной з нямногіх краін, якія падтрымалі Кадафі, не прызналі паўстанцкі [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Нацыянальны пераходны савет]] і асудзілі дзеянні блока НАТА&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mfa.gov.by/en/press/news_mfa/f75073a623f49a26.html|title=Statement released by the Foreign Ministry in connection with the missile strikes and bombings on Libya|access-date=2016-04-20|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Як заяўляў саветнік пасольства Беларусі ў Трыпалі Георгій Грамыка, да грамадзянскай вайны і замежнай інтэрвенцыі ў краіне быў размешчаны кантынгент з 500 беларускіх ваенных саветнікаў, інструктараў і спецыялістаў, але з пачаткам баявых дзеянняў частку з іх эвакуявалі. Аднак са слоў ваеннага аташэ Ігара Качугіна, афіцыйна ў краіну вайскоўцы не накіроўваліся. Тым не менш ён не выключыў, што хтосьці мог заключыць індывідуальныя кантракты з лівійскімі [[сілавікі|сілавымі структурамі]]&lt;ref name=&quot;комсомолка&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20211022165612/https://www.kp.ru/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны] // Комсомольская правда : газета. — 6 апреля 2011.&lt;/ref&gt;.

15 лютага, па даных [[Стакгольмскі інстытут даследавання праблем міру|SIPRI]], з [[Баранавічы|Баранавічаў]] у [[Себха|Себху]] вылецеў транспартнік [[Іл-76]]. Самалёт меркавана вёз зброю для войск Кадафі&lt;ref&gt;[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html NEWSru.com :: SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

У канцы лютага амерыканскае разведвальна-аналітычнае агенцтва Stratfor са спасылкай на ўласныя крыніцы распаўсюдзіла інфармацыю пра тое, што ў расправах над апазіцыяй прымалі ўдзел выхадцы з Усходняй Еўропы&lt;ref name=&quot;newtimes&quot;&gt;[https://newtimes.ru/articles/detail/35642 Белорусская джамахирия: Полковник Каддафи ищет прибежища в Минске] //  The New Times : журнал. — № 08 (193). — 7 марта 2011.&lt;/ref&gt; — у прыватнасці, з Беларусі, Украіны, Сербіі і Румыніі&lt;ref name=&quot;febr&quot;/&gt;. Тэлеканал [[CNN]] паказаў відавочцаў, якія казалі, быццам у джыпах з [[АК-47]] на плячы раз’язджалі людзі ''«з усходнееўрапейскай знешнасцю»''&lt;ref name=&quot;newtimes&quot;/&gt;. Замежныя байцы пілатавалі баявую авіяцыю, абстрэльваючы апазіцыю, а таксама праводзілі патруляванне і зачыстку вуліц на аўтамабілях&lt;ref name=&quot;febr&quot;&gt;[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]&lt;/ref&gt;.

6 красавіка выдавецтва «[[Камсамольская праўда]]» апублікавала артыкул пра ўдзел у баявых дзеяннях у Лівіі на баку Кадафі беларускіх ваенных саветнікаў. Рэдакцыя пісала, што замежнікі займаліся падрыхтоўкай лівійскіх сілавікоў, рамонтам і эксплуатацыяй тэхнікі. Яны не ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях, але пастаянна знаходзіліся на лініі фронту. Паведамлялася і пра наймітаў з індывідуальнымі кантрактамі, і пра дзейных вайскоўцаў Узброеных Сіл Беларусі. Сярод спецыялістаў былыя байцы [[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння|334-га атрада]] са складу [[5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння|5-й асобнай брыгады спецпрызначэння]]. Некаторыя з іх, як мяркуецца, праходзілі падрыхтоўку на расійскіх базах [[спецпрызн|спецназа]] і ўдзельнічалі ў [[Афганская вайна (1979—1989)|вайне ў Аўганістане]]. [[Ваенны спецыяліст|Ваенспецы]] пераканалі лівійцаў аддаць перавагу [[узброены пікап|ўзброеным пікапам]] замест бранятэхнікі, а таксама ўнесці ў тактыку некаторыя элементы [[Партызанская вайна|партызанскай вайны]], што знізіла эфектыўнасць авіяўдараў НАТА і павялічыла мабільнасць арміі. Дзякуючы іх садзейнічанню, [[Другое контрнаступленне кадафістаў|у канцы сакавіка—пачатку красавіка]] войскі Кадафі нават змаглі перайсці ў контрнаступленне на ўсходзе краіны. Рэдакцыя звязалася з нейкім Міхаілам, адным з беларускіх наймітаў. Ён паведаміў, што ''«яго зарплата ў Лівіі складае 3000 долараў»''. Паводле інфармацыі суразмоўцы, пры ўрадавых узброеных сілах ''«знаходзяцца некалькі сотняў беларусаў»''&lt;ref name=&quot;комсомолка&quot;/&gt;.

8 красавіка кіраўнік рабочай групы [[ААН]] па выкарыстанні наймітаў Хасэ Луіс Гомес дэль Прада паведаміў пра наяўнасць мноства доказаў выкарыстання Кадафі замежных байцоў. Большасць, па яго словах, з’яўляліся афрыканцамі, аднак, верагодна, сярод іх меліся і беларусы&lt;ref&gt;[https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ ООН: на стороне Каддафи воюют белорусы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230106185410/https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ |date=6 студзеня 2023 }} // Telegraf.by : интернет-ресурс. — 9 сентября 2011.&lt;/ref&gt;.

Ізноў пра беларускі ўдзел загаварылі ў жніўні—верасні, калі з’явілася інфармацыя пра прысутнасць беларусаў, у тым ліку снайпераў&lt;ref name=&quot;снайпера&quot;&gt;[https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii Белорусские снайперы защищали Каддафи в Ливии?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200724145852/https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii |date=24 ліпеня 2020 }}&lt;/ref&gt;, на паўночным захадзе краіны, дзе яны маглі ўступіць у прамыя сутыкненні са спецпадраздзяленнямі НАТА, [[ААЭ]] і [[Катар]]а&lt;ref&gt;[https://m.lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]&lt;/ref&gt;. Ібрагім Абдэль Магід, адзін з ваенных кіраўнікоў Нацыянальнага пераходнага савета, заявіў, што апазіцыя была праінфармавана з ''«некаторых крыніц разведкі»'' пра прыбыццё на дапамогу [[кадафісты|кадафістам]] снайпераў розных еўрапейскіх нацыянальнасцяў, у тым ліку ўкраінцаў, беларусаў і іншых. Група ўвайшла ў Лівію праз порт Нуфейда ў [[Туніс]]е, пасля чаго перамешчана ў Трыпалі&lt;ref name=&quot;снайпера&quot;/&gt;. Акрамя таго, як паведамлялася, лівійскія паўстанцы выявілі ў будынку спецслужбаў дакументацыю, згодна з якой пастаўкі зброі ў Лівію вяліся беларускай арганізацыяй «Белтэхэкспарт»&lt;ref&gt;[https://piter.tv/event/Povstanci_Na_storone_Ka/ Повстанцы: На стороне Каддафи воевали не только украинские, но и белорусские снайперы]&lt;/ref&gt;.

Афіцыйныя прадстаўнікі Беларусі (прэс-сакратар МЗС [[Андрэй Уладзіміравіч Савіных|Андрэй Савіных]]&lt;ref&gt;[https://news.tut.by/politics/256754.html МИД: Белорусских военных в Ливии нет и никогда не было] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210419202259/https://news.tut.by/politics/256754.html |date=19 красавіка 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20110906/431141568.html Белорусских снайперов в Ливии не было, заявил МИД]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.belta.by/politics/view/publikatsii-so-ssylkoj-na-ekspertov-oon-o-nalichii-v-livii-belorusskih-naemnikov-ne-zasluzhivajut-dover-128168-2011 Публикации со ссылкой на экспертов ООН о наличии в Ливии белорусских наемников не заслуживают доверия - МИД]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;комсомолка&quot;/&gt;, памочнік міністра абароны па пытаннях ваеннай палітыкі генерал-маёр Аляксандр Анісімаў&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |title=Генерал Анисимов: белорусских военных в Ливии не было |access-date=29 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929122716/https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |archive-date=29 верасня 2021 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, міністр абароны [[Юрый Жадобін]]&lt;ref&gt;[https://charter97.org/ru/news/2013/8/28/74674/ Жадобин отшутился о белорусских военных в Судане] // Хартыя '97, 28 августа 2013&lt;/ref&gt;) адмаўлялі факт удзелу не толькі дзеючых вайскоўцаў, але і беларускіх грамадзян у якасці наёмнікаў.

== Злачынствы і парушэнні ==
=== З боку заходняй кааліцыі ===
Узброеныя сілы ЗША і НАТА выкарыстоўвалі боепрыпасы з паражальнымі элементамі са збедненага ўрану. Боепрыпасы ўжываліся ў асноўным у першыя суткі аперацыі ў Лівіі. Тады амерыканцы скінулі 45 бомбаў і выпусцілі больш за 110 ракет па ключавых гарадах. Ва ўмовах высокай тэмпературы пры паразе цэлі ўранавы матэрыял ператвараецца ў пар. Гэты пар — атрутны, ён здольны выклікаць рак. Пасля выкарыстання НАТА бетонабойных уранавых бомбаў на тэрыторыі Паўночнай Лівіі паўсталі тэрыторыі з павышаным (у разы) радыеактыўным фонам. На Трыпалі 1 мая былі скінутыя аб’ёмна-дэтануючыя бомбы, як мінімум 8 адзінак. Тут ідзе гаворка пра ўжыванне ў Лівіі тэрмабарычнай, або вакуумнай, зброі, прымяненне якой у населеных пунктах абмежавана міжнароднымі канвенцыямі. Гэтыя боепрыпасы не прызначаныя для знішчэння глыбокіх бункераў і добра абароненых аб’ектаў; яны эфектыўна знішчаюць толькі мірнае насельніцтва і адкрыта размешчаныя войскі. Але парадокс у тым, што вакуумныя бомбы супраць салдат рэгулярнай арміі амаль не ўжывалі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. 


== Літаратура ==

https://us.cnn.com/2013/09/20/world/libya-civil-war-fast-facts/index.html
* {{h|NATO|2012|[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/nato-and-libya-february-october-2011 NATO and Libya (February - October 2011)] // North Atlantic Treaty Organization, 4 April 2012}}
* {{h|Цыганок|2012|Цыганок А. Д. [http://otvaga2004.ru/boyevoe-primenenie/boyevoye-primeneniye10/livia-itogi-i-uroki/ Война в Ливии 2011 г.: итоги и уроки] // Журнал «Арсенал Отечества», №2 / 2012.}}
* {{h|Хамза|2021|Ахмед Хамза Анализ событий первого этапа гражданской войны в Ливии 2011 г. на основе работ российских исследователей // Журнал международного права и международных отношений. 2021 № 3 (98). С. 68—72.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1786726639&amp;tld=by&amp;lang=ru&amp;name=Hamza_Journal2021_3.pdf&amp;text=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%BA%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0%20%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B%20%D0%B2%20%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8%20%D0%B8%20%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%9C.%20%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8%20%D0%B2%202011%20%D0%B3.&amp;url=https%3A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf&amp;lr=10274&amp;mime=pdf&amp;l10n=ru&amp;sign=d32c895041efe008d0a2d79c741c97eb&amp;keyno=0&amp;nosw=1&amp;serpParams=tm%3D1786726639%26tld%3Dby%26lang%3Dru%26name%3DHamza_Journal2021_3.pdf%26text%3D%25D0%259F%25D0%25BE%25D0%25BB%25D0%25B8%25D1%2582%25D0%25B8%25D1%2587%25D0%25B5%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B8%25D0%25B5%2B%25D0%25BF%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25B4%25D0%25BF%25D0%25BE%25D1%2581%25D1%258B%25D0%25BB%25D0%25BA%25D0%25B8%2B%25D0%25BD%25D0%25B0%25D1%2587%25D0%25B0%25D0%25BB%25D0%25B0%2B%25D0%25B3%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25B6%25D0%25B4%25D0%25B0%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25B9%2B%25D0%25B2%25D0%25BE%25D0%25B9%25D0%25BD%25D1%258B%2B%25D0%25B2%2B%25D0%259B%25D0%25B8%25D0%25B2%25D0%25B8%25D0%25B8%2B%25D0%25B8%2B%25D1%2581%25D0%25B2%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B6%25D0%25B5%25D0%25BD%25D0%25B8%25D1%258F%2B%25D0%259C.%2B%25D0%259A%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B4%25D0%25B0%25D1%2584%25D0%25B8%2B%25D0%25B2%2B2011%2B%25D0%25B3.%26url%3Dhttps%253A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3Dd32c895041efe008d0a2d79c741c97eb%26keyno%3D0%26nosw%3D1
* {{h|Britannica|2011|[https://www.britannica.com/event/Libya-Revolt-of-2011#ref300033 Libya Revolt of 2011] // Britannica.}}
* {{h|Бурак|2021|Захар Бурак. Дзесяць гадоў хаосу: куды рушыць Лівія? // Звязда : газета. — 27 лютага 2021.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1783443444&amp;tld=by&amp;lang=be&amp;name=27lut-2021-13.pdf&amp;text=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%20%D1%9E%20%D0%9B%D1%96%D0%B2%D1%96%D1%96%202011&amp;url=https%3A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf&amp;lr=10274&amp;mime=pdf&amp;l10n=ru&amp;sign=487535140441f6c19ce994c2bacccd47&amp;keyno=0&amp;nosw=1&amp;serpParams=tm%3D1783443444%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D27lut-2021-13.pdf%26text%3D%25D0%2593%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25BC%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B7%25D1%258F%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B0%25D1%258F%2B%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25B9%25D0%25BD%25D0%25B0%2B%25D1%259E%2B%25D0%259B%25D1%2596%25D0%25B2%25D1%2596%25D1%2596%2B2011%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D487535140441f6c19ce994c2bacccd47%26keyno%3D0%26nosw%3D1</text>
      <sha1>0jsyjvlohjv05m62s68287itvcclwvx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181226</id>
      <parentid>5181225</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T17:37:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Інфармацыйная вайна */</comment>
      <origin>5181226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40137" sha1="hewv7r71xlyoktzop10hbm4mltyh3gd" xml:space="preserve">https://cyberleninka.ru/article/n/vmeshatelstvo-stran-zapada-v-grazhdanskoe-protivostoyanie-v-livii-v-2011-g-i-pozitsiya-rossiyskoy-diplomatii

https://cyberleninka.ru/article/n/istoricheskie-predposylki-sovremennogo-liviyskogo-krizisa

https://cyberleninka.ru/article/n/rol-informatsionnoy-voyny-v-liviyskom-konflikte-2011-g-sredstva-i-metody


https://www.kommersant.ru/doc/4391721

https://docviewer.yandex.by/view/0/?page=1&amp;*=uRQzHCQM%2Bgx48QggPKp0S%2B%2BtvFl7InVybCI6Imh0dHBzOi8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxIiwidGl0bGUiOiI3MSIsIm5vaWZyYW1lIjp0cnVlLCJ1aWQiOiIwIiwidHMiOjE3ODM0NDMzMTkxOTEsInl1IjoiNDY0MzU1Nzg3MTcxODc5NTAxMSIsInNlcnBQYXJhbXMiOiJ0bT0xNzgzNDQzMzA5JnRsZD1ieSZsYW5nPXJ1Jm5hbWU9NzEmdGV4dD0lRDAlOTIlRDAlQkUlRDAlQjklRDAlQkQlRDAlQjArJUQwJUIyKyVEMCVCQiVEMCVCOCVEMCVCMiVEMCVCOCVEMCVCOCsyMDExJnVybD1odHRwcyUzQS8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxJmxyPTEwMjc0Jm1pbWU9cGRmJmwxMG49cnUmc2lnbj03MGFjYjM5ZjdmNDQ5MDMwMDEwOTg4M2U4ZmE3MzRjZSZrZXlubz0wIn0%3D&amp;lang=ru

https://cyberleninka.ru/article/n/liviyskiy-krizis-pyat-let-nestabilnosti-degradatsii-i-dezintegratsii


== Перадгісторыя ==
Доўгі час палітычнае жыццё Лівіі абапіралася выключна на асабістай уладзе Муамара Кадафі, які кіраваў краінай з 1969 года{{sfn|Хамза|2021|p=69}}.

Вялікі ўплыў на сітуацыю ў Лівіі аказала знешнія фактары. Па-першае, гэта [[Арабская вясна]] на Блізкім Усходзе і ў Паўночнай Афрыцы ў снежні 2010 — студзені 2011, якая характарызавалася хвалёў масавых пратэстаў і беспарадкаў, якія ў шэрагу выпадкаў прыводзілі да змены ўлады альбо грамадзянскіх войн. Па-другое, гэта канфрантацыя з Захадам, што было звязана з датычнасцю ў 1980-я Лівіі да тэрактаў у [[Еўропа|Еўропе]]. На фоне [[Вайна супраць тэрарызму|барацьбы ЗША і іх саюзнікаў з міжнародным тэрарызмам]] дадзены факт узмацніў антылівійскія настроі ў заходніх кіруючых колах, хоць на працягу 2000-х гадоў рэжым Кадафі праводзіў палітыку па нармалізацыі адносін з амерыканцамі і еўрапейцамі, дамогчыся скасавання санкцый і наладжванню супрацоўніцтва. Найбольш Лівія зблізілася з [[Францыя]]й{{sfn|Хамза|2021|p=69}}.

== Ход падзей ==
=== Пачатак грамадзянскай вайны ===
15 лютага 2011 года ў Бенгазі прайшлі антыўрадавыя мітынгі пратэстоўцаў, разгневаных арыштам праваабаронцы [[Фатхі Тэрбіль|Фатхі Тэрбіля]], які ўдзельнічаў у разглядзе справы аб гібелі зняволеных у турме Абу-Салім. Пратэстоўцы, арганізаваныя праз сацыяльныя сеткі, патрабавалі адстаўкі Кадафі і вызвалення палітычных зняволеных. Лівійскія сілы бяспекі ўжылі супраць натоўпу вадамёты і гумовыя кулі, у выніку чаго некалькі чалавек атрымалі раненні. У якасці далейшага процідзеяння дэманстрацыям, арганізаваная лівійскімі ўладамі, транслявалася па дзяржаўным тэлебачанні праўрадавая акцыя пратэсту{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. За лічаныя дні выступленн і ахапілі ўсе найбуйнейшыя гарады. Супраць апазіцыі выступілі войскі, а 21 лютага ўпершыню задзейнічана авіяцыя. Бамбардзіроўкам падвергнулася нават сталіца. У Бенгазі толькі з 17-га па 21-га загінула каля 300 чалавек{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Урад абмежаваў сувязь, заблакаваўшы Інтэрнэт і перапыніўшы тэлефонную сувязь па ўсёй краіне{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. 

Неўзабаве ўзброеная апазіцыя бярэ пад свой кантроль Бенгазі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}.

=== Замежная ваенная інтэрвенцыя ===
22 сакавіка НАТА пагадзілася пачаць аперацыю ў гарачай кропцы. На наступны дзень караблі кааліцыя ўсталявалі марскую блакаду, спыняючы і абшукваюсв любыя суда, якія, па іх падазрэнні, перавозілі зброю або наймітаў у Лівію. 24 сакавіка над краінай была ўсталяван беспалётная зона, якая прадугледжвала перакрыць усе палёты ў паветранай прасторы Джамахірыі для «абароны населеных пунктаў ад паветраных нападаў, за выключэннем палётаў, якія выкарыстоўваюцца ў гуманітарных мэтах і для аказання дапамогі»{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}.

31 сакавіка Альянс узяў на сябе аднаасобнае камандаванне і кантроль над міжнароднымі ваеннымі дзеяннямі ў Лівіі{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}. 

== Інфармацыйная вайна ==
Арышт адваката-актывіста і хваля пратэстаў за яго вызвалення хутка перацяклі ў інтэрнэт-прастору і СМІ. З’явілася незвычайна вялікая колькасць відэа на Ютубе і паведамленняў у Твітэры, якія апынуліся падобнымі. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх СМІ, як CNN, BBC, NBC, CBS, ABC, канал «Fox News», і Аль-Джазіра прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}.

Незадоўга да падзення Трыпалі, Цьеры Мейсан адкрыта заявіў, што большасць заходніх журналістаў, якія спыніліся ў гатэлі Rixos былі агентамі інтэрвентаў. У прыватнасці, ён паказаў на групы [[Associated Press]], [[Бі-Бі-Сі|ВBC]], [[CNN]] і [[Fox News]]. 31 кастрычніка ў інтэрв’ю на «Радыё Канада» Шарль Бушар распавёў, што ў штаб-кватэры НАТА ў [[Неапаль|Неапалі]] было створана аналітычнае падраздзяленне. Для яго ўзмацнення было створана некалькі інфармацыйных сетак. Разведданыя паступалі з многіх крыніц, уключаючы [[сродкі масавай інфармацыі]]. Такім чынам НАТА прызнала, што афіцыйныя замежныя журналісты ў Лівіі былі агентамі альянсу{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}.

Як адзначаў Бенджамін Барбер з Huffington Post, у ходзе вайны журналісты страцілі нават бачнасць аб’ектыўнасці ў лівійскіх падзеях. Блок НАТА арганізаваў інтэнсіўную прапагандысцкую кампанію ў СМІ. Яна выйшла далёка за межы звычайна задзейнічаных у падобных акцыях ліберальных колаў, пераканаўшы «прагрэсіўных» журналістаў і іх выданні, а таксама «левых» інтэлектуалаў, прадстаўляць наймітаў у якасці «рэвалюцыянераў». Прапаганда распаўсюджвала лапезныя вобразы ўрадавых войскаў (часта малюючы іх як «чарнаскурых наймітаў»), малюючы іх гвалтаўнікамі, якія прымаюць велізарныя дозы «Віягры». Між тым [[Amnesty International]] і [[Human Rights Watch]] сведчаць, што да пачатку аперацыі НАТА ва ўсходняй Лівіі ніякіх масавых згвалтаванняў, ніякіх верталётных нападаў або бамбёжак мірных дэманстрантаў з боку сіл Кадафі не было. Што дакладна было, дык гэта 110 загінулых з абодвух бакоў падчас беспарадкаў у Бенгазі. Як бачым, усе гэтыя гісторыі былі сфабрыкаванымі, але менавіта яны сталі падставай для ўстанаўлення беспалётнай зоны і нападу НАТА на Лівію{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}.

З пачаткам інтэрвенцыі асноўнымі кампанентамі інфармацыйнай вайны ў Лівіі з’яўляліся інфармацыйна-прапагандысцкія акцыі, [[радыёэлектронная барацьба]], вывад з ладу элементаў грамадзянскай і ваеннай інфраструктур.Калі канфлікт перайшоў у працяглую фазу, задачай стала выкрыць праціўніка ў маральна непрымальных формах вядзення канфлікту, а таксама прыцягнуць на свой бок новых саюзнікаў. У нязначнай ступені Натаўскім бокам адпрацоўвалася тэхналогія барацьбы з кампутарнымі сеткамі. Нярэдка супрацьстаялыя бакі (НАТА і Лівія) выкарыстоўвалі адны і тыя ж прыёмы: прымяншаць свае страты і перабольшвалі маштабы шкоды праціўніка. У сваю чаргу лівійскі бок завышаў лічбы страт сярод мясцовага насельніцтва{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}.

У той жа час разбурэнне Лівіі не перашкодзіла НАТА паўтара месяца выкарыстоўваць радыё і тэлебачанне для перадачы сваіх прапагандысцкіх матэрыялаў. У рамках інфармацыйна - прапагандысцкіх акцый ажыццяўлялася радыё-і тэлевяшчанне на Лівію з тэрыторыі сумежных краін. Для павелічэння даходлівасці гэтых радыёперадач над тэрыторыяй Лівіі раскідваліся УКХ-радыёпрыёмнікі з фіксаванай частатой прыёму. Акрамя таго, пастаянна раскідваліся з паветра прапагандысцкія ўлёткі, якія насілі графічны характар (коміксы, плакаты, малюнкі, ігральныя карты з партрэтамі лівійскіх лідэраў). Абодва бакі звярталіся да дэзінфармацыі, імкнучыся пасеяць паніку{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}.

== Замежны ўдзел ==
=== Заходняя кааліцыя ===
Планаванне аперацыі праводзілася штабам Аб’яднанага камандавання Узброеных Сіл ЗША ў зоне Афрыкі, на чале з генералам Кэтры Хэмам. У штабе кіраўніцтва аперацыі для каардынацыі сумесных дзеянняў былі накіраваныя афіцэры з Вялікабрытаніі, Францыі і іншых краін кааліцыі.  Адной з асаблівасцяў вядзення баявых дзеянняў у Лівіі стала маштабнае выкарыстанне сістэм кіраванага зброі, прымяненне якіх грунтавалася на даных, што атрымліваліся па каналах сувязі ў рэальным маштабе часу, сродкаў радыёэлектроннай і аптычнай разведкі. Высокая дакладнасць цэлеўказання дазволіла павысіць долю прымянення кіраваных боепрыпасаў да 85%. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі мэтаў і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваюцца ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, для спецназа [[ВМС ЗША]], Вялікабрытаніі і Францыі. Высокая выніковасць удараў сродкаў паветранага нападу пры практычна поўнай адсутнасці процідзеяння з боку сіл СПА Лівіі. Дакладнасць вызначэння каардынатаў цэлей, аператыўнасць нанясення удараў, эфектыўнае цэлеўказанне не маглі быць рэалізаваны толькі выключна касмічнымі і авіяцыйнымі сродкамі разведкі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

У ходзе баявых дзеянняў знайшла практычнае пацвярджэнне канцэпцыя спалучэння інфармацыйных сістэм краін НАТА і амерыканскага камандавання ў зоне Афрыкі. Было рэалізавана ўзаемадзеянне паміж амерыканскімі, англійскімі, італьянскімі інфармацыйнымі сістэмамі, у прыватнасці рэалізаваны прыём разведвальных даных ад самалётаў GR-4A Tornado (Вялікабрытанія), аснашчаных кантэйнернай разведвальнай станцыяй RAPTOR, амерыканскімі сродкамі прыёму і апрацоўкі разведінфармацыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

Сістэма ўзбраенняў, задзейнічаная кааліцыйнымі войскамі ЗША і Вялікабрытаніі ў Лівіі, уключала правераныя ў ходзе папярэдніх ваенных канфліктаў тыпы і ўзоры. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі цэлей і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваліся ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, адзінай для розных звёнаў кіравання. У прыватнасці, упершыню былі ўжытыя ў звяне «ўзвод-рота» і разведвальна-пошукавымі групамі адзіныя тактычныя тэрміналы JTT-B, якія дазвалялі ў рэальным маштабе часу адлюстроўваць атрыманыя па спадарожнікавых і наземных каналах сувязі даныя на электроннай карце, якая выводзіцца альбо непасрэдна на ўласны тэрмінал, альбо на экран падлучанага да яго партатыўнага кампутара{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.
[[File:AV-8B Harrier Operation Odyssey Dawn.jpg|thumb|Самалёт AV-8B Harrier ВПС ЗША перад баявым вылетам на тэрыторыю Лівіі, 20 сакавіка]]
Была створана магутная амерыканская авіяцыйная групоўка разведвальнай авіяцыі і радыёэлектроннай барацьбы, якая ўключала cамалёты Lockheed U-2; RC-135 Rivet Joint, EC-130Y, EC-130J, EA-18G, cамалёты электроннай разведкі ЕР-3Е, Boeing Е-3F Centry, Grumman E-2 Hawkeye; EC-130J Commando Solo, Tornado ECR; Transall C-130 JSTARS і БЛА Global Hawk, cамалёты базавай патрульнай авіяцыі P-3C Orion і самалёты-запраўшчыкі КС-135P і KC-10A. Па стане на 19 сакавіка авіягрупа была прадстаўлена 42 тактычнымі знішчальнікамі F-15C Блок 50, F-15E і F-16E. Ударная авіяцыя таксама была прадстаўлена штурмавікамі AV-8B «Харыер II»{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

Некаторыя тыпы ўзбраенняў УС краін Захаду ўпершыню ўжытыя ў баявых умовах у Лівіі. Напрыклад, падводная лодка атамная з крылатымі ракетамі Florida (пераабсталяваная з ПЛАРБ), тактычная крылатая ракета Tomahawk Block IV (TLAM-E), удасканаленыя сродкі дастаўкі баявых плыўцоў Advanced SEAL Delivery System (ASDS), шматмэтавы знішчальнік Eurofighter «Typhoon» ВПС Вялікабрытаніі, цяжкаўзброены самалёт падтрымкі сухапутных падраздзяленняў AC-130U{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. 

Значны ўклад быў ваенных інструктараў краін-інтэрвенатаў (асабліва брытанцаў, французаў, італьянцаў і амерыканцаў). Калі ў пачатку канфлікту апазіцыянеры ўяўлялі сабой фактычна зборышча не навучаных і слаба ўзброеных людзей, якія ў асноўным скалыналі дэманстратыўнай стральбой і бесперапынна адступалі, то ўжо праз пару месяцаў яны змаглі пераламаць сітуацыю ў іншы бок{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

=== Беларусь ===
{{Асноўны артыкул|Беларусы ў лівійскім канфлікце}}
[[Рэспубліка Беларусь]] стала адной з нямногіх краін, якія падтрымалі Кадафі, не прызналі паўстанцкі [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Нацыянальны пераходны савет]] і асудзілі дзеянні блока НАТА&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mfa.gov.by/en/press/news_mfa/f75073a623f49a26.html|title=Statement released by the Foreign Ministry in connection with the missile strikes and bombings on Libya|access-date=2016-04-20|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Як заяўляў саветнік пасольства Беларусі ў Трыпалі Георгій Грамыка, да грамадзянскай вайны і замежнай інтэрвенцыі ў краіне быў размешчаны кантынгент з 500 беларускіх ваенных саветнікаў, інструктараў і спецыялістаў, але з пачаткам баявых дзеянняў частку з іх эвакуявалі. Аднак са слоў ваеннага аташэ Ігара Качугіна, афіцыйна ў краіну вайскоўцы не накіроўваліся. Тым не менш ён не выключыў, што хтосьці мог заключыць індывідуальныя кантракты з лівійскімі [[сілавікі|сілавымі структурамі]]&lt;ref name=&quot;комсомолка&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20211022165612/https://www.kp.ru/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны] // Комсомольская правда : газета. — 6 апреля 2011.&lt;/ref&gt;.

15 лютага, па даных [[Стакгольмскі інстытут даследавання праблем міру|SIPRI]], з [[Баранавічы|Баранавічаў]] у [[Себха|Себху]] вылецеў транспартнік [[Іл-76]]. Самалёт меркавана вёз зброю для войск Кадафі&lt;ref&gt;[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html NEWSru.com :: SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

У канцы лютага амерыканскае разведвальна-аналітычнае агенцтва Stratfor са спасылкай на ўласныя крыніцы распаўсюдзіла інфармацыю пра тое, што ў расправах над апазіцыяй прымалі ўдзел выхадцы з Усходняй Еўропы&lt;ref name=&quot;newtimes&quot;&gt;[https://newtimes.ru/articles/detail/35642 Белорусская джамахирия: Полковник Каддафи ищет прибежища в Минске] //  The New Times : журнал. — № 08 (193). — 7 марта 2011.&lt;/ref&gt; — у прыватнасці, з Беларусі, Украіны, Сербіі і Румыніі&lt;ref name=&quot;febr&quot;/&gt;. Тэлеканал [[CNN]] паказаў відавочцаў, якія казалі, быццам у джыпах з [[АК-47]] на плячы раз’язджалі людзі ''«з усходнееўрапейскай знешнасцю»''&lt;ref name=&quot;newtimes&quot;/&gt;. Замежныя байцы пілатавалі баявую авіяцыю, абстрэльваючы апазіцыю, а таксама праводзілі патруляванне і зачыстку вуліц на аўтамабілях&lt;ref name=&quot;febr&quot;&gt;[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]&lt;/ref&gt;.

6 красавіка выдавецтва «[[Камсамольская праўда]]» апублікавала артыкул пра ўдзел у баявых дзеяннях у Лівіі на баку Кадафі беларускіх ваенных саветнікаў. Рэдакцыя пісала, што замежнікі займаліся падрыхтоўкай лівійскіх сілавікоў, рамонтам і эксплуатацыяй тэхнікі. Яны не ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях, але пастаянна знаходзіліся на лініі фронту. Паведамлялася і пра наймітаў з індывідуальнымі кантрактамі, і пра дзейных вайскоўцаў Узброеных Сіл Беларусі. Сярод спецыялістаў былыя байцы [[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння|334-га атрада]] са складу [[5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння|5-й асобнай брыгады спецпрызначэння]]. Некаторыя з іх, як мяркуецца, праходзілі падрыхтоўку на расійскіх базах [[спецпрызн|спецназа]] і ўдзельнічалі ў [[Афганская вайна (1979—1989)|вайне ў Аўганістане]]. [[Ваенны спецыяліст|Ваенспецы]] пераканалі лівійцаў аддаць перавагу [[узброены пікап|ўзброеным пікапам]] замест бранятэхнікі, а таксама ўнесці ў тактыку некаторыя элементы [[Партызанская вайна|партызанскай вайны]], што знізіла эфектыўнасць авіяўдараў НАТА і павялічыла мабільнасць арміі. Дзякуючы іх садзейнічанню, [[Другое контрнаступленне кадафістаў|у канцы сакавіка—пачатку красавіка]] войскі Кадафі нават змаглі перайсці ў контрнаступленне на ўсходзе краіны. Рэдакцыя звязалася з нейкім Міхаілам, адным з беларускіх наймітаў. Ён паведаміў, што ''«яго зарплата ў Лівіі складае 3000 долараў»''. Паводле інфармацыі суразмоўцы, пры ўрадавых узброеных сілах ''«знаходзяцца некалькі сотняў беларусаў»''&lt;ref name=&quot;комсомолка&quot;/&gt;.

8 красавіка кіраўнік рабочай групы [[ААН]] па выкарыстанні наймітаў Хасэ Луіс Гомес дэль Прада паведаміў пра наяўнасць мноства доказаў выкарыстання Кадафі замежных байцоў. Большасць, па яго словах, з’яўляліся афрыканцамі, аднак, верагодна, сярод іх меліся і беларусы&lt;ref&gt;[https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ ООН: на стороне Каддафи воюют белорусы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230106185410/https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ |date=6 студзеня 2023 }} // Telegraf.by : интернет-ресурс. — 9 сентября 2011.&lt;/ref&gt;.

Ізноў пра беларускі ўдзел загаварылі ў жніўні—верасні, калі з’явілася інфармацыя пра прысутнасць беларусаў, у тым ліку снайпераў&lt;ref name=&quot;снайпера&quot;&gt;[https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii Белорусские снайперы защищали Каддафи в Ливии?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200724145852/https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii |date=24 ліпеня 2020 }}&lt;/ref&gt;, на паўночным захадзе краіны, дзе яны маглі ўступіць у прамыя сутыкненні са спецпадраздзяленнямі НАТА, [[ААЭ]] і [[Катар]]а&lt;ref&gt;[https://m.lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]&lt;/ref&gt;. Ібрагім Абдэль Магід, адзін з ваенных кіраўнікоў Нацыянальнага пераходнага савета, заявіў, што апазіцыя была праінфармавана з ''«некаторых крыніц разведкі»'' пра прыбыццё на дапамогу [[кадафісты|кадафістам]] снайпераў розных еўрапейскіх нацыянальнасцяў, у тым ліку ўкраінцаў, беларусаў і іншых. Група ўвайшла ў Лівію праз порт Нуфейда ў [[Туніс]]е, пасля чаго перамешчана ў Трыпалі&lt;ref name=&quot;снайпера&quot;/&gt;. Акрамя таго, як паведамлялася, лівійскія паўстанцы выявілі ў будынку спецслужбаў дакументацыю, згодна з якой пастаўкі зброі ў Лівію вяліся беларускай арганізацыяй «Белтэхэкспарт»&lt;ref&gt;[https://piter.tv/event/Povstanci_Na_storone_Ka/ Повстанцы: На стороне Каддафи воевали не только украинские, но и белорусские снайперы]&lt;/ref&gt;.

Афіцыйныя прадстаўнікі Беларусі (прэс-сакратар МЗС [[Андрэй Уладзіміравіч Савіных|Андрэй Савіных]]&lt;ref&gt;[https://news.tut.by/politics/256754.html МИД: Белорусских военных в Ливии нет и никогда не было] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210419202259/https://news.tut.by/politics/256754.html |date=19 красавіка 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20110906/431141568.html Белорусских снайперов в Ливии не было, заявил МИД]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.belta.by/politics/view/publikatsii-so-ssylkoj-na-ekspertov-oon-o-nalichii-v-livii-belorusskih-naemnikov-ne-zasluzhivajut-dover-128168-2011 Публикации со ссылкой на экспертов ООН о наличии в Ливии белорусских наемников не заслуживают доверия - МИД]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;комсомолка&quot;/&gt;, памочнік міністра абароны па пытаннях ваеннай палітыкі генерал-маёр Аляксандр Анісімаў&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |title=Генерал Анисимов: белорусских военных в Ливии не было |access-date=29 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929122716/https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |archive-date=29 верасня 2021 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, міністр абароны [[Юрый Жадобін]]&lt;ref&gt;[https://charter97.org/ru/news/2013/8/28/74674/ Жадобин отшутился о белорусских военных в Судане] // Хартыя '97, 28 августа 2013&lt;/ref&gt;) адмаўлялі факт удзелу не толькі дзеючых вайскоўцаў, але і беларускіх грамадзян у якасці наёмнікаў.

== Злачынствы і парушэнні ==
=== З боку заходняй кааліцыі ===
Узброеныя сілы ЗША і НАТА выкарыстоўвалі боепрыпасы з паражальнымі элементамі са збедненага ўрану. Боепрыпасы ўжываліся ў асноўным у першыя суткі аперацыі ў Лівіі. Тады амерыканцы скінулі 45 бомбаў і выпусцілі больш за 110 ракет па ключавых гарадах. Ва ўмовах высокай тэмпературы пры паразе цэлі ўранавы матэрыял ператвараецца ў пар. Гэты пар — атрутны, ён здольны выклікаць рак. Пасля выкарыстання НАТА бетонабойных уранавых бомбаў на тэрыторыі Паўночнай Лівіі паўсталі тэрыторыі з павышаным (у разы) радыеактыўным фонам. На Трыпалі 1 мая былі скінутыя аб’ёмна-дэтануючыя бомбы, як мінімум 8 адзінак. Тут ідзе гаворка пра ўжыванне ў Лівіі тэрмабарычнай, або вакуумнай, зброі, прымяненне якой у населеных пунктах абмежавана міжнароднымі канвенцыямі. Гэтыя боепрыпасы не прызначаныя для знішчэння глыбокіх бункераў і добра абароненых аб’ектаў; яны эфектыўна знішчаюць толькі мірнае насельніцтва і адкрыта размешчаныя войскі. Але парадокс у тым, што вакуумныя бомбы супраць салдат рэгулярнай арміі амаль не ўжывалі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. 


== Літаратура ==

https://us.cnn.com/2013/09/20/world/libya-civil-war-fast-facts/index.html
* {{h|NATO|2012|[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/nato-and-libya-february-october-2011 NATO and Libya (February - October 2011)] // North Atlantic Treaty Organization, 4 April 2012}}
* {{h|Цыганок|2012|Цыганок А. Д. [http://otvaga2004.ru/boyevoe-primenenie/boyevoye-primeneniye10/livia-itogi-i-uroki/ Война в Ливии 2011 г.: итоги и уроки] // Журнал «Арсенал Отечества», №2 / 2012.}}
* {{h|Хамза|2021|Ахмед Хамза Анализ событий первого этапа гражданской войны в Ливии 2011 г. на основе работ российских исследователей // Журнал международного права и международных отношений. 2021 № 3 (98). С. 68—72.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1786726639&amp;tld=by&amp;lang=ru&amp;name=Hamza_Journal2021_3.pdf&amp;text=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%BA%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0%20%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B%20%D0%B2%20%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8%20%D0%B8%20%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%9C.%20%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8%20%D0%B2%202011%20%D0%B3.&amp;url=https%3A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf&amp;lr=10274&amp;mime=pdf&amp;l10n=ru&amp;sign=d32c895041efe008d0a2d79c741c97eb&amp;keyno=0&amp;nosw=1&amp;serpParams=tm%3D1786726639%26tld%3Dby%26lang%3Dru%26name%3DHamza_Journal2021_3.pdf%26text%3D%25D0%259F%25D0%25BE%25D0%25BB%25D0%25B8%25D1%2582%25D0%25B8%25D1%2587%25D0%25B5%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B8%25D0%25B5%2B%25D0%25BF%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25B4%25D0%25BF%25D0%25BE%25D1%2581%25D1%258B%25D0%25BB%25D0%25BA%25D0%25B8%2B%25D0%25BD%25D0%25B0%25D1%2587%25D0%25B0%25D0%25BB%25D0%25B0%2B%25D0%25B3%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25B6%25D0%25B4%25D0%25B0%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25B9%2B%25D0%25B2%25D0%25BE%25D0%25B9%25D0%25BD%25D1%258B%2B%25D0%25B2%2B%25D0%259B%25D0%25B8%25D0%25B2%25D0%25B8%25D0%25B8%2B%25D0%25B8%2B%25D1%2581%25D0%25B2%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B6%25D0%25B5%25D0%25BD%25D0%25B8%25D1%258F%2B%25D0%259C.%2B%25D0%259A%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B4%25D0%25B0%25D1%2584%25D0%25B8%2B%25D0%25B2%2B2011%2B%25D0%25B3.%26url%3Dhttps%253A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3Dd32c895041efe008d0a2d79c741c97eb%26keyno%3D0%26nosw%3D1
* {{h|Britannica|2011|[https://www.britannica.com/event/Libya-Revolt-of-2011#ref300033 Libya Revolt of 2011] // Britannica.}}
* {{h|Бурак|2021|Захар Бурак. Дзесяць гадоў хаосу: куды рушыць Лівія? // Звязда : газета. — 27 лютага 2021.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1783443444&amp;tld=by&amp;lang=be&amp;name=27lut-2021-13.pdf&amp;text=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%20%D1%9E%20%D0%9B%D1%96%D0%B2%D1%96%D1%96%202011&amp;url=https%3A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf&amp;lr=10274&amp;mime=pdf&amp;l10n=ru&amp;sign=487535140441f6c19ce994c2bacccd47&amp;keyno=0&amp;nosw=1&amp;serpParams=tm%3D1783443444%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D27lut-2021-13.pdf%26text%3D%25D0%2593%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25BC%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B7%25D1%258F%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B0%25D1%258F%2B%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25B9%25D0%25BD%25D0%25B0%2B%25D1%259E%2B%25D0%259B%25D1%2596%25D0%25B2%25D1%2596%25D1%2596%2B2011%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D487535140441f6c19ce994c2bacccd47%26keyno%3D0%26nosw%3D1</text>
      <sha1>hewv7r71xlyoktzop10hbm4mltyh3gd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181227</id>
      <parentid>5181226</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T17:46:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Літаратура */</comment>
      <origin>5181227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40482" sha1="jl037fke12kfv8z7cpajkprnkmcgtc4" xml:space="preserve">https://cyberleninka.ru/article/n/vmeshatelstvo-stran-zapada-v-grazhdanskoe-protivostoyanie-v-livii-v-2011-g-i-pozitsiya-rossiyskoy-diplomatii

https://cyberleninka.ru/article/n/istoricheskie-predposylki-sovremennogo-liviyskogo-krizisa

https://cyberleninka.ru/article/n/rol-informatsionnoy-voyny-v-liviyskom-konflikte-2011-g-sredstva-i-metody


https://www.kommersant.ru/doc/4391721

https://docviewer.yandex.by/view/0/?page=1&amp;*=uRQzHCQM%2Bgx48QggPKp0S%2B%2BtvFl7InVybCI6Imh0dHBzOi8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxIiwidGl0bGUiOiI3MSIsIm5vaWZyYW1lIjp0cnVlLCJ1aWQiOiIwIiwidHMiOjE3ODM0NDMzMTkxOTEsInl1IjoiNDY0MzU1Nzg3MTcxODc5NTAxMSIsInNlcnBQYXJhbXMiOiJ0bT0xNzgzNDQzMzA5JnRsZD1ieSZsYW5nPXJ1Jm5hbWU9NzEmdGV4dD0lRDAlOTIlRDAlQkUlRDAlQjklRDAlQkQlRDAlQjArJUQwJUIyKyVEMCVCQiVEMCVCOCVEMCVCMiVEMCVCOCVEMCVCOCsyMDExJnVybD1odHRwcyUzQS8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxJmxyPTEwMjc0Jm1pbWU9cGRmJmwxMG49cnUmc2lnbj03MGFjYjM5ZjdmNDQ5MDMwMDEwOTg4M2U4ZmE3MzRjZSZrZXlubz0wIn0%3D&amp;lang=ru

https://cyberleninka.ru/article/n/liviyskiy-krizis-pyat-let-nestabilnosti-degradatsii-i-dezintegratsii


== Перадгісторыя ==
Доўгі час палітычнае жыццё Лівіі абапіралася выключна на асабістай уладзе Муамара Кадафі, які кіраваў краінай з 1969 года{{sfn|Хамза|2021|p=69}}.

Вялікі ўплыў на сітуацыю ў Лівіі аказала знешнія фактары. Па-першае, гэта [[Арабская вясна]] на Блізкім Усходзе і ў Паўночнай Афрыцы ў снежні 2010 — студзені 2011, якая характарызавалася хвалёў масавых пратэстаў і беспарадкаў, якія ў шэрагу выпадкаў прыводзілі да змены ўлады альбо грамадзянскіх войн. Па-другое, гэта канфрантацыя з Захадам, што было звязана з датычнасцю ў 1980-я Лівіі да тэрактаў у [[Еўропа|Еўропе]]. На фоне [[Вайна супраць тэрарызму|барацьбы ЗША і іх саюзнікаў з міжнародным тэрарызмам]] дадзены факт узмацніў антылівійскія настроі ў заходніх кіруючых колах, хоць на працягу 2000-х гадоў рэжым Кадафі праводзіў палітыку па нармалізацыі адносін з амерыканцамі і еўрапейцамі, дамогчыся скасавання санкцый і наладжванню супрацоўніцтва. Найбольш Лівія зблізілася з [[Францыя]]й{{sfn|Хамза|2021|p=69}}.

== Ход падзей ==
=== Пачатак грамадзянскай вайны ===
15 лютага 2011 года ў Бенгазі прайшлі антыўрадавыя мітынгі пратэстоўцаў, разгневаных арыштам праваабаронцы [[Фатхі Тэрбіль|Фатхі Тэрбіля]], які ўдзельнічаў у разглядзе справы аб гібелі зняволеных у турме Абу-Салім. Пратэстоўцы, арганізаваныя праз сацыяльныя сеткі, патрабавалі адстаўкі Кадафі і вызвалення палітычных зняволеных. Лівійскія сілы бяспекі ўжылі супраць натоўпу вадамёты і гумовыя кулі, у выніку чаго некалькі чалавек атрымалі раненні. У якасці далейшага процідзеяння дэманстрацыям, арганізаваная лівійскімі ўладамі, транслявалася па дзяржаўным тэлебачанні праўрадавая акцыя пратэсту{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. За лічаныя дні выступленн і ахапілі ўсе найбуйнейшыя гарады. Супраць апазіцыі выступілі войскі, а 21 лютага ўпершыню задзейнічана авіяцыя. Бамбардзіроўкам падвергнулася нават сталіца. У Бенгазі толькі з 17-га па 21-га загінула каля 300 чалавек{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Урад абмежаваў сувязь, заблакаваўшы Інтэрнэт і перапыніўшы тэлефонную сувязь па ўсёй краіне{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. 

Неўзабаве ўзброеная апазіцыя бярэ пад свой кантроль Бенгазі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}.

=== Замежная ваенная інтэрвенцыя ===
22 сакавіка НАТА пагадзілася пачаць аперацыю ў гарачай кропцы. На наступны дзень караблі кааліцыя ўсталявалі марскую блакаду, спыняючы і абшукваюсв любыя суда, якія, па іх падазрэнні, перавозілі зброю або наймітаў у Лівію. 24 сакавіка над краінай была ўсталяван беспалётная зона, якая прадугледжвала перакрыць усе палёты ў паветранай прасторы Джамахірыі для «абароны населеных пунктаў ад паветраных нападаў, за выключэннем палётаў, якія выкарыстоўваюцца ў гуманітарных мэтах і для аказання дапамогі»{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}.

31 сакавіка Альянс узяў на сябе аднаасобнае камандаванне і кантроль над міжнароднымі ваеннымі дзеяннямі ў Лівіі{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}. 

== Інфармацыйная вайна ==
Арышт адваката-актывіста і хваля пратэстаў за яго вызвалення хутка перацяклі ў інтэрнэт-прастору і СМІ. З’явілася незвычайна вялікая колькасць відэа на Ютубе і паведамленняў у Твітэры, якія апынуліся падобнымі. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх СМІ, як CNN, BBC, NBC, CBS, ABC, канал «Fox News», і Аль-Джазіра прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}.

Незадоўга да падзення Трыпалі, Цьеры Мейсан адкрыта заявіў, што большасць заходніх журналістаў, якія спыніліся ў гатэлі Rixos былі агентамі інтэрвентаў. У прыватнасці, ён паказаў на групы [[Associated Press]], [[Бі-Бі-Сі|ВBC]], [[CNN]] і [[Fox News]]. 31 кастрычніка ў інтэрв’ю на «Радыё Канада» Шарль Бушар распавёў, што ў штаб-кватэры НАТА ў [[Неапаль|Неапалі]] было створана аналітычнае падраздзяленне. Для яго ўзмацнення было створана некалькі інфармацыйных сетак. Разведданыя паступалі з многіх крыніц, уключаючы [[сродкі масавай інфармацыі]]. Такім чынам НАТА прызнала, што афіцыйныя замежныя журналісты ў Лівіі былі агентамі альянсу{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}.

Як адзначаў Бенджамін Барбер з Huffington Post, у ходзе вайны журналісты страцілі нават бачнасць аб’ектыўнасці ў лівійскіх падзеях. Блок НАТА арганізаваў інтэнсіўную прапагандысцкую кампанію ў СМІ. Яна выйшла далёка за межы звычайна задзейнічаных у падобных акцыях ліберальных колаў, пераканаўшы «прагрэсіўных» журналістаў і іх выданні, а таксама «левых» інтэлектуалаў, прадстаўляць наймітаў у якасці «рэвалюцыянераў». Прапаганда распаўсюджвала лапезныя вобразы ўрадавых войскаў (часта малюючы іх як «чарнаскурых наймітаў»), малюючы іх гвалтаўнікамі, якія прымаюць велізарныя дозы «Віягры». Між тым [[Amnesty International]] і [[Human Rights Watch]] сведчаць, што да пачатку аперацыі НАТА ва ўсходняй Лівіі ніякіх масавых згвалтаванняў, ніякіх верталётных нападаў або бамбёжак мірных дэманстрантаў з боку сіл Кадафі не было. Што дакладна было, дык гэта 110 загінулых з абодвух бакоў падчас беспарадкаў у Бенгазі. Як бачым, усе гэтыя гісторыі былі сфабрыкаванымі, але менавіта яны сталі падставай для ўстанаўлення беспалётнай зоны і нападу НАТА на Лівію{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}.

З пачаткам інтэрвенцыі асноўнымі кампанентамі інфармацыйнай вайны ў Лівіі з’яўляліся інфармацыйна-прапагандысцкія акцыі, [[радыёэлектронная барацьба]], вывад з ладу элементаў грамадзянскай і ваеннай інфраструктур.Калі канфлікт перайшоў у працяглую фазу, задачай стала выкрыць праціўніка ў маральна непрымальных формах вядзення канфлікту, а таксама прыцягнуць на свой бок новых саюзнікаў. У нязначнай ступені Натаўскім бокам адпрацоўвалася тэхналогія барацьбы з кампутарнымі сеткамі. Нярэдка супрацьстаялыя бакі (НАТА і Лівія) выкарыстоўвалі адны і тыя ж прыёмы: прымяншаць свае страты і перабольшвалі маштабы шкоды праціўніка. У сваю чаргу лівійскі бок завышаў лічбы страт сярод мясцовага насельніцтва{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}.

У той жа час разбурэнне Лівіі не перашкодзіла НАТА паўтара месяца выкарыстоўваць радыё і тэлебачанне для перадачы сваіх прапагандысцкіх матэрыялаў. У рамках інфармацыйна - прапагандысцкіх акцый ажыццяўлялася радыё-і тэлевяшчанне на Лівію з тэрыторыі сумежных краін. Для павелічэння даходлівасці гэтых радыёперадач над тэрыторыяй Лівіі раскідваліся УКХ-радыёпрыёмнікі з фіксаванай частатой прыёму. Акрамя таго, пастаянна раскідваліся з паветра прапагандысцкія ўлёткі, якія насілі графічны характар (коміксы, плакаты, малюнкі, ігральныя карты з партрэтамі лівійскіх лідэраў). Абодва бакі звярталіся да дэзінфармацыі, імкнучыся пасеяць паніку{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}.

== Замежны ўдзел ==
=== Заходняя кааліцыя ===
Планаванне аперацыі праводзілася штабам Аб’яднанага камандавання Узброеных Сіл ЗША ў зоне Афрыкі, на чале з генералам Кэтры Хэмам. У штабе кіраўніцтва аперацыі для каардынацыі сумесных дзеянняў былі накіраваныя афіцэры з Вялікабрытаніі, Францыі і іншых краін кааліцыі.  Адной з асаблівасцяў вядзення баявых дзеянняў у Лівіі стала маштабнае выкарыстанне сістэм кіраванага зброі, прымяненне якіх грунтавалася на даных, што атрымліваліся па каналах сувязі ў рэальным маштабе часу, сродкаў радыёэлектроннай і аптычнай разведкі. Высокая дакладнасць цэлеўказання дазволіла павысіць долю прымянення кіраваных боепрыпасаў да 85%. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі мэтаў і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваюцца ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, для спецназа [[ВМС ЗША]], Вялікабрытаніі і Францыі. Высокая выніковасць удараў сродкаў паветранага нападу пры практычна поўнай адсутнасці процідзеяння з боку сіл СПА Лівіі. Дакладнасць вызначэння каардынатаў цэлей, аператыўнасць нанясення удараў, эфектыўнае цэлеўказанне не маглі быць рэалізаваны толькі выключна касмічнымі і авіяцыйнымі сродкамі разведкі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

У ходзе баявых дзеянняў знайшла практычнае пацвярджэнне канцэпцыя спалучэння інфармацыйных сістэм краін НАТА і амерыканскага камандавання ў зоне Афрыкі. Было рэалізавана ўзаемадзеянне паміж амерыканскімі, англійскімі, італьянскімі інфармацыйнымі сістэмамі, у прыватнасці рэалізаваны прыём разведвальных даных ад самалётаў GR-4A Tornado (Вялікабрытанія), аснашчаных кантэйнернай разведвальнай станцыяй RAPTOR, амерыканскімі сродкамі прыёму і апрацоўкі разведінфармацыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

Сістэма ўзбраенняў, задзейнічаная кааліцыйнымі войскамі ЗША і Вялікабрытаніі ў Лівіі, уключала правераныя ў ходзе папярэдніх ваенных канфліктаў тыпы і ўзоры. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі цэлей і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваліся ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, адзінай для розных звёнаў кіравання. У прыватнасці, упершыню былі ўжытыя ў звяне «ўзвод-рота» і разведвальна-пошукавымі групамі адзіныя тактычныя тэрміналы JTT-B, якія дазвалялі ў рэальным маштабе часу адлюстроўваць атрыманыя па спадарожнікавых і наземных каналах сувязі даныя на электроннай карце, якая выводзіцца альбо непасрэдна на ўласны тэрмінал, альбо на экран падлучанага да яго партатыўнага кампутара{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.
[[File:AV-8B Harrier Operation Odyssey Dawn.jpg|thumb|Самалёт AV-8B Harrier ВПС ЗША перад баявым вылетам на тэрыторыю Лівіі, 20 сакавіка]]
Была створана магутная амерыканская авіяцыйная групоўка разведвальнай авіяцыі і радыёэлектроннай барацьбы, якая ўключала cамалёты Lockheed U-2; RC-135 Rivet Joint, EC-130Y, EC-130J, EA-18G, cамалёты электроннай разведкі ЕР-3Е, Boeing Е-3F Centry, Grumman E-2 Hawkeye; EC-130J Commando Solo, Tornado ECR; Transall C-130 JSTARS і БЛА Global Hawk, cамалёты базавай патрульнай авіяцыі P-3C Orion і самалёты-запраўшчыкі КС-135P і KC-10A. Па стане на 19 сакавіка авіягрупа была прадстаўлена 42 тактычнымі знішчальнікамі F-15C Блок 50, F-15E і F-16E. Ударная авіяцыя таксама была прадстаўлена штурмавікамі AV-8B «Харыер II»{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

Некаторыя тыпы ўзбраенняў УС краін Захаду ўпершыню ўжытыя ў баявых умовах у Лівіі. Напрыклад, падводная лодка атамная з крылатымі ракетамі Florida (пераабсталяваная з ПЛАРБ), тактычная крылатая ракета Tomahawk Block IV (TLAM-E), удасканаленыя сродкі дастаўкі баявых плыўцоў Advanced SEAL Delivery System (ASDS), шматмэтавы знішчальнік Eurofighter «Typhoon» ВПС Вялікабрытаніі, цяжкаўзброены самалёт падтрымкі сухапутных падраздзяленняў AC-130U{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. 

Значны ўклад быў ваенных інструктараў краін-інтэрвенатаў (асабліва брытанцаў, французаў, італьянцаў і амерыканцаў). Калі ў пачатку канфлікту апазіцыянеры ўяўлялі сабой фактычна зборышча не навучаных і слаба ўзброеных людзей, якія ў асноўным скалыналі дэманстратыўнай стральбой і бесперапынна адступалі, то ўжо праз пару месяцаў яны змаглі пераламаць сітуацыю ў іншы бок{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

=== Беларусь ===
{{Асноўны артыкул|Беларусы ў лівійскім канфлікце}}
[[Рэспубліка Беларусь]] стала адной з нямногіх краін, якія падтрымалі Кадафі, не прызналі паўстанцкі [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Нацыянальны пераходны савет]] і асудзілі дзеянні блока НАТА&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mfa.gov.by/en/press/news_mfa/f75073a623f49a26.html|title=Statement released by the Foreign Ministry in connection with the missile strikes and bombings on Libya|access-date=2016-04-20|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Як заяўляў саветнік пасольства Беларусі ў Трыпалі Георгій Грамыка, да грамадзянскай вайны і замежнай інтэрвенцыі ў краіне быў размешчаны кантынгент з 500 беларускіх ваенных саветнікаў, інструктараў і спецыялістаў, але з пачаткам баявых дзеянняў частку з іх эвакуявалі. Аднак са слоў ваеннага аташэ Ігара Качугіна, афіцыйна ў краіну вайскоўцы не накіроўваліся. Тым не менш ён не выключыў, што хтосьці мог заключыць індывідуальныя кантракты з лівійскімі [[сілавікі|сілавымі структурамі]]&lt;ref name=&quot;комсомолка&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20211022165612/https://www.kp.ru/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны] // Комсомольская правда : газета. — 6 апреля 2011.&lt;/ref&gt;.

15 лютага, па даных [[Стакгольмскі інстытут даследавання праблем міру|SIPRI]], з [[Баранавічы|Баранавічаў]] у [[Себха|Себху]] вылецеў транспартнік [[Іл-76]]. Самалёт меркавана вёз зброю для войск Кадафі&lt;ref&gt;[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html NEWSru.com :: SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

У канцы лютага амерыканскае разведвальна-аналітычнае агенцтва Stratfor са спасылкай на ўласныя крыніцы распаўсюдзіла інфармацыю пра тое, што ў расправах над апазіцыяй прымалі ўдзел выхадцы з Усходняй Еўропы&lt;ref name=&quot;newtimes&quot;&gt;[https://newtimes.ru/articles/detail/35642 Белорусская джамахирия: Полковник Каддафи ищет прибежища в Минске] //  The New Times : журнал. — № 08 (193). — 7 марта 2011.&lt;/ref&gt; — у прыватнасці, з Беларусі, Украіны, Сербіі і Румыніі&lt;ref name=&quot;febr&quot;/&gt;. Тэлеканал [[CNN]] паказаў відавочцаў, якія казалі, быццам у джыпах з [[АК-47]] на плячы раз’язджалі людзі ''«з усходнееўрапейскай знешнасцю»''&lt;ref name=&quot;newtimes&quot;/&gt;. Замежныя байцы пілатавалі баявую авіяцыю, абстрэльваючы апазіцыю, а таксама праводзілі патруляванне і зачыстку вуліц на аўтамабілях&lt;ref name=&quot;febr&quot;&gt;[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]&lt;/ref&gt;.

6 красавіка выдавецтва «[[Камсамольская праўда]]» апублікавала артыкул пра ўдзел у баявых дзеяннях у Лівіі на баку Кадафі беларускіх ваенных саветнікаў. Рэдакцыя пісала, што замежнікі займаліся падрыхтоўкай лівійскіх сілавікоў, рамонтам і эксплуатацыяй тэхнікі. Яны не ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях, але пастаянна знаходзіліся на лініі фронту. Паведамлялася і пра наймітаў з індывідуальнымі кантрактамі, і пра дзейных вайскоўцаў Узброеных Сіл Беларусі. Сярод спецыялістаў былыя байцы [[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння|334-га атрада]] са складу [[5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння|5-й асобнай брыгады спецпрызначэння]]. Некаторыя з іх, як мяркуецца, праходзілі падрыхтоўку на расійскіх базах [[спецпрызн|спецназа]] і ўдзельнічалі ў [[Афганская вайна (1979—1989)|вайне ў Аўганістане]]. [[Ваенны спецыяліст|Ваенспецы]] пераканалі лівійцаў аддаць перавагу [[узброены пікап|ўзброеным пікапам]] замест бранятэхнікі, а таксама ўнесці ў тактыку некаторыя элементы [[Партызанская вайна|партызанскай вайны]], што знізіла эфектыўнасць авіяўдараў НАТА і павялічыла мабільнасць арміі. Дзякуючы іх садзейнічанню, [[Другое контрнаступленне кадафістаў|у канцы сакавіка—пачатку красавіка]] войскі Кадафі нават змаглі перайсці ў контрнаступленне на ўсходзе краіны. Рэдакцыя звязалася з нейкім Міхаілам, адным з беларускіх наймітаў. Ён паведаміў, што ''«яго зарплата ў Лівіі складае 3000 долараў»''. Паводле інфармацыі суразмоўцы, пры ўрадавых узброеных сілах ''«знаходзяцца некалькі сотняў беларусаў»''&lt;ref name=&quot;комсомолка&quot;/&gt;.

8 красавіка кіраўнік рабочай групы [[ААН]] па выкарыстанні наймітаў Хасэ Луіс Гомес дэль Прада паведаміў пра наяўнасць мноства доказаў выкарыстання Кадафі замежных байцоў. Большасць, па яго словах, з’яўляліся афрыканцамі, аднак, верагодна, сярод іх меліся і беларусы&lt;ref&gt;[https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ ООН: на стороне Каддафи воюют белорусы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230106185410/https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ |date=6 студзеня 2023 }} // Telegraf.by : интернет-ресурс. — 9 сентября 2011.&lt;/ref&gt;.

Ізноў пра беларускі ўдзел загаварылі ў жніўні—верасні, калі з’явілася інфармацыя пра прысутнасць беларусаў, у тым ліку снайпераў&lt;ref name=&quot;снайпера&quot;&gt;[https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii Белорусские снайперы защищали Каддафи в Ливии?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200724145852/https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii |date=24 ліпеня 2020 }}&lt;/ref&gt;, на паўночным захадзе краіны, дзе яны маглі ўступіць у прамыя сутыкненні са спецпадраздзяленнямі НАТА, [[ААЭ]] і [[Катар]]а&lt;ref&gt;[https://m.lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]&lt;/ref&gt;. Ібрагім Абдэль Магід, адзін з ваенных кіраўнікоў Нацыянальнага пераходнага савета, заявіў, што апазіцыя была праінфармавана з ''«некаторых крыніц разведкі»'' пра прыбыццё на дапамогу [[кадафісты|кадафістам]] снайпераў розных еўрапейскіх нацыянальнасцяў, у тым ліку ўкраінцаў, беларусаў і іншых. Група ўвайшла ў Лівію праз порт Нуфейда ў [[Туніс]]е, пасля чаго перамешчана ў Трыпалі&lt;ref name=&quot;снайпера&quot;/&gt;. Акрамя таго, як паведамлялася, лівійскія паўстанцы выявілі ў будынку спецслужбаў дакументацыю, згодна з якой пастаўкі зброі ў Лівію вяліся беларускай арганізацыяй «Белтэхэкспарт»&lt;ref&gt;[https://piter.tv/event/Povstanci_Na_storone_Ka/ Повстанцы: На стороне Каддафи воевали не только украинские, но и белорусские снайперы]&lt;/ref&gt;.

Афіцыйныя прадстаўнікі Беларусі (прэс-сакратар МЗС [[Андрэй Уладзіміравіч Савіных|Андрэй Савіных]]&lt;ref&gt;[https://news.tut.by/politics/256754.html МИД: Белорусских военных в Ливии нет и никогда не было] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210419202259/https://news.tut.by/politics/256754.html |date=19 красавіка 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20110906/431141568.html Белорусских снайперов в Ливии не было, заявил МИД]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.belta.by/politics/view/publikatsii-so-ssylkoj-na-ekspertov-oon-o-nalichii-v-livii-belorusskih-naemnikov-ne-zasluzhivajut-dover-128168-2011 Публикации со ссылкой на экспертов ООН о наличии в Ливии белорусских наемников не заслуживают доверия - МИД]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;комсомолка&quot;/&gt;, памочнік міністра абароны па пытаннях ваеннай палітыкі генерал-маёр Аляксандр Анісімаў&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |title=Генерал Анисимов: белорусских военных в Ливии не было |access-date=29 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929122716/https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |archive-date=29 верасня 2021 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, міністр абароны [[Юрый Жадобін]]&lt;ref&gt;[https://charter97.org/ru/news/2013/8/28/74674/ Жадобин отшутился о белорусских военных в Судане] // Хартыя '97, 28 августа 2013&lt;/ref&gt;) адмаўлялі факт удзелу не толькі дзеючых вайскоўцаў, але і беларускіх грамадзян у якасці наёмнікаў.

== Злачынствы і парушэнні ==
=== З боку заходняй кааліцыі ===
Узброеныя сілы ЗША і НАТА выкарыстоўвалі боепрыпасы з паражальнымі элементамі са збедненага ўрану. Боепрыпасы ўжываліся ў асноўным у першыя суткі аперацыі ў Лівіі. Тады амерыканцы скінулі 45 бомбаў і выпусцілі больш за 110 ракет па ключавых гарадах. Ва ўмовах высокай тэмпературы пры паразе цэлі ўранавы матэрыял ператвараецца ў пар. Гэты пар — атрутны, ён здольны выклікаць рак. Пасля выкарыстання НАТА бетонабойных уранавых бомбаў на тэрыторыі Паўночнай Лівіі паўсталі тэрыторыі з павышаным (у разы) радыеактыўным фонам. На Трыпалі 1 мая былі скінутыя аб’ёмна-дэтануючыя бомбы, як мінімум 8 адзінак. Тут ідзе гаворка пра ўжыванне ў Лівіі тэрмабарычнай, або вакуумнай, зброі, прымяненне якой у населеных пунктах абмежавана міжнароднымі канвенцыямі. Гэтыя боепрыпасы не прызначаныя для знішчэння глыбокіх бункераў і добра абароненых аб’ектаў; яны эфектыўна знішчаюць толькі мірнае насельніцтва і адкрыта размешчаныя войскі. Але парадокс у тым, што вакуумныя бомбы супраць салдат рэгулярнай арміі амаль не ўжывалі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. 


== Літаратура ==

https://us.cnn.com/2013/09/20/world/libya-civil-war-fast-facts/index.html
;Англамоўныя
* {{h|NATO|2012|[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/nato-and-libya-february-october-2011 NATO and Libya (February - October 2011)] // North Atlantic Treaty Organization, 4 April 2012}}
* {{h|Britannica|2011|[https://www.britannica.com/event/Libya-Revolt-of-2011#ref300033 Libya Revolt of 2011] // Britannica.}}
* {{cite journal|last=Roberts|first=Hugh|title=Who said Gaddafi had to go?|journal=London Review of Books|date=17 November 2011|volume=33|issue=22|pages=8–18|url=https://www.lrb.co.uk/v33/n22/hugh-roberts/who-said-gaddafi-had-to-go|access-date=14 November 2011}}
;Рускамоўныя
* {{h|Цыганок|2012|Цыганок А. Д. [http://otvaga2004.ru/boyevoe-primenenie/boyevoye-primeneniye10/livia-itogi-i-uroki/ Война в Ливии 2011 г.: итоги и уроки] // Журнал «Арсенал Отечества», №2 / 2012.}}
* {{h|Хамза|2021|Ахмед Хамза Анализ событий первого этапа гражданской войны в Ливии 2011 г. на основе работ российских исследователей // Журнал международного права и международных отношений. 2021 № 3 (98). С. 68—72.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1786726639&amp;tld=by&amp;lang=ru&amp;name=Hamza_Journal2021_3.pdf&amp;text=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%BA%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0%20%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B%20%D0%B2%20%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8%20%D0%B8%20%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%9C.%20%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8%20%D0%B2%202011%20%D0%B3.&amp;url=https%3A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf&amp;lr=10274&amp;mime=pdf&amp;l10n=ru&amp;sign=d32c895041efe008d0a2d79c741c97eb&amp;keyno=0&amp;nosw=1&amp;serpParams=tm%3D1786726639%26tld%3Dby%26lang%3Dru%26name%3DHamza_Journal2021_3.pdf%26text%3D%25D0%259F%25D0%25BE%25D0%25BB%25D0%25B8%25D1%2582%25D0%25B8%25D1%2587%25D0%25B5%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B8%25D0%25B5%2B%25D0%25BF%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25B4%25D0%25BF%25D0%25BE%25D1%2581%25D1%258B%25D0%25BB%25D0%25BA%25D0%25B8%2B%25D0%25BD%25D0%25B0%25D1%2587%25D0%25B0%25D0%25BB%25D0%25B0%2B%25D0%25B3%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25B6%25D0%25B4%25D0%25B0%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25B9%2B%25D0%25B2%25D0%25BE%25D0%25B9%25D0%25BD%25D1%258B%2B%25D0%25B2%2B%25D0%259B%25D0%25B8%25D0%25B2%25D0%25B8%25D0%25B8%2B%25D0%25B8%2B%25D1%2581%25D0%25B2%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B6%25D0%25B5%25D0%25BD%25D0%25B8%25D1%258F%2B%25D0%259C.%2B%25D0%259A%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B4%25D0%25B0%25D1%2584%25D0%25B8%2B%25D0%25B2%2B2011%2B%25D0%25B3.%26url%3Dhttps%253A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3Dd32c895041efe008d0a2d79c741c97eb%26keyno%3D0%26nosw%3D1
;Беларускамоўныя
* {{h|Бурак|2021|Захар Бурак. Дзесяць гадоў хаосу: куды рушыць Лівія? // Звязда : газета. — 27 лютага 2021.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1783443444&amp;tld=by&amp;lang=be&amp;name=27lut-2021-13.pdf&amp;text=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%20%D1%9E%20%D0%9B%D1%96%D0%B2%D1%96%D1%96%202011&amp;url=https%3A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf&amp;lr=10274&amp;mime=pdf&amp;l10n=ru&amp;sign=487535140441f6c19ce994c2bacccd47&amp;keyno=0&amp;nosw=1&amp;serpParams=tm%3D1783443444%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D27lut-2021-13.pdf%26text%3D%25D0%2593%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25BC%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B7%25D1%258F%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B0%25D1%258F%2B%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25B9%25D0%25BD%25D0%25B0%2B%25D1%259E%2B%25D0%259B%25D1%2596%25D0%25B2%25D1%2596%25D1%2596%2B2011%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D487535140441f6c19ce994c2bacccd47%26keyno%3D0%26nosw%3D1</text>
      <sha1>jl037fke12kfv8z7cpajkprnkmcgtc4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181228</id>
      <parentid>5181227</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T17:47:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Літаратура */</comment>
      <origin>5181228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41039" sha1="p4qyc6fdqlaael1uxmio4l65wu4p59y" xml:space="preserve">https://cyberleninka.ru/article/n/vmeshatelstvo-stran-zapada-v-grazhdanskoe-protivostoyanie-v-livii-v-2011-g-i-pozitsiya-rossiyskoy-diplomatii

https://cyberleninka.ru/article/n/istoricheskie-predposylki-sovremennogo-liviyskogo-krizisa

https://cyberleninka.ru/article/n/rol-informatsionnoy-voyny-v-liviyskom-konflikte-2011-g-sredstva-i-metody


https://www.kommersant.ru/doc/4391721

https://docviewer.yandex.by/view/0/?page=1&amp;*=uRQzHCQM%2Bgx48QggPKp0S%2B%2BtvFl7InVybCI6Imh0dHBzOi8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxIiwidGl0bGUiOiI3MSIsIm5vaWZyYW1lIjp0cnVlLCJ1aWQiOiIwIiwidHMiOjE3ODM0NDMzMTkxOTEsInl1IjoiNDY0MzU1Nzg3MTcxODc5NTAxMSIsInNlcnBQYXJhbXMiOiJ0bT0xNzgzNDQzMzA5JnRsZD1ieSZsYW5nPXJ1Jm5hbWU9NzEmdGV4dD0lRDAlOTIlRDAlQkUlRDAlQjklRDAlQkQlRDAlQjArJUQwJUIyKyVEMCVCQiVEMCVCOCVEMCVCMiVEMCVCOCVEMCVCOCsyMDExJnVybD1odHRwcyUzQS8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxJmxyPTEwMjc0Jm1pbWU9cGRmJmwxMG49cnUmc2lnbj03MGFjYjM5ZjdmNDQ5MDMwMDEwOTg4M2U4ZmE3MzRjZSZrZXlubz0wIn0%3D&amp;lang=ru

https://cyberleninka.ru/article/n/liviyskiy-krizis-pyat-let-nestabilnosti-degradatsii-i-dezintegratsii


== Перадгісторыя ==
Доўгі час палітычнае жыццё Лівіі абапіралася выключна на асабістай уладзе Муамара Кадафі, які кіраваў краінай з 1969 года{{sfn|Хамза|2021|p=69}}.

Вялікі ўплыў на сітуацыю ў Лівіі аказала знешнія фактары. Па-першае, гэта [[Арабская вясна]] на Блізкім Усходзе і ў Паўночнай Афрыцы ў снежні 2010 — студзені 2011, якая характарызавалася хвалёў масавых пратэстаў і беспарадкаў, якія ў шэрагу выпадкаў прыводзілі да змены ўлады альбо грамадзянскіх войн. Па-другое, гэта канфрантацыя з Захадам, што было звязана з датычнасцю ў 1980-я Лівіі да тэрактаў у [[Еўропа|Еўропе]]. На фоне [[Вайна супраць тэрарызму|барацьбы ЗША і іх саюзнікаў з міжнародным тэрарызмам]] дадзены факт узмацніў антылівійскія настроі ў заходніх кіруючых колах, хоць на працягу 2000-х гадоў рэжым Кадафі праводзіў палітыку па нармалізацыі адносін з амерыканцамі і еўрапейцамі, дамогчыся скасавання санкцый і наладжванню супрацоўніцтва. Найбольш Лівія зблізілася з [[Францыя]]й{{sfn|Хамза|2021|p=69}}.

== Ход падзей ==
=== Пачатак грамадзянскай вайны ===
15 лютага 2011 года ў Бенгазі прайшлі антыўрадавыя мітынгі пратэстоўцаў, разгневаных арыштам праваабаронцы [[Фатхі Тэрбіль|Фатхі Тэрбіля]], які ўдзельнічаў у разглядзе справы аб гібелі зняволеных у турме Абу-Салім. Пратэстоўцы, арганізаваныя праз сацыяльныя сеткі, патрабавалі адстаўкі Кадафі і вызвалення палітычных зняволеных. Лівійскія сілы бяспекі ўжылі супраць натоўпу вадамёты і гумовыя кулі, у выніку чаго некалькі чалавек атрымалі раненні. У якасці далейшага процідзеяння дэманстрацыям, арганізаваная лівійскімі ўладамі, транслявалася па дзяржаўным тэлебачанні праўрадавая акцыя пратэсту{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. За лічаныя дні выступленн і ахапілі ўсе найбуйнейшыя гарады. Супраць апазіцыі выступілі войскі, а 21 лютага ўпершыню задзейнічана авіяцыя. Бамбардзіроўкам падвергнулася нават сталіца. У Бенгазі толькі з 17-га па 21-га загінула каля 300 чалавек{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Урад абмежаваў сувязь, заблакаваўшы Інтэрнэт і перапыніўшы тэлефонную сувязь па ўсёй краіне{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. 

Неўзабаве ўзброеная апазіцыя бярэ пад свой кантроль Бенгазі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}.

=== Замежная ваенная інтэрвенцыя ===
22 сакавіка НАТА пагадзілася пачаць аперацыю ў гарачай кропцы. На наступны дзень караблі кааліцыя ўсталявалі марскую блакаду, спыняючы і абшукваюсв любыя суда, якія, па іх падазрэнні, перавозілі зброю або наймітаў у Лівію. 24 сакавіка над краінай была ўсталяван беспалётная зона, якая прадугледжвала перакрыць усе палёты ў паветранай прасторы Джамахірыі для «абароны населеных пунктаў ад паветраных нападаў, за выключэннем палётаў, якія выкарыстоўваюцца ў гуманітарных мэтах і для аказання дапамогі»{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}.

31 сакавіка Альянс узяў на сябе аднаасобнае камандаванне і кантроль над міжнароднымі ваеннымі дзеяннямі ў Лівіі{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}. 

== Інфармацыйная вайна ==
Арышт адваката-актывіста і хваля пратэстаў за яго вызвалення хутка перацяклі ў інтэрнэт-прастору і СМІ. З’явілася незвычайна вялікая колькасць відэа на Ютубе і паведамленняў у Твітэры, якія апынуліся падобнымі. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх СМІ, як CNN, BBC, NBC, CBS, ABC, канал «Fox News», і Аль-Джазіра прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}.

Незадоўга да падзення Трыпалі, Цьеры Мейсан адкрыта заявіў, што большасць заходніх журналістаў, якія спыніліся ў гатэлі Rixos былі агентамі інтэрвентаў. У прыватнасці, ён паказаў на групы [[Associated Press]], [[Бі-Бі-Сі|ВBC]], [[CNN]] і [[Fox News]]. 31 кастрычніка ў інтэрв’ю на «Радыё Канада» Шарль Бушар распавёў, што ў штаб-кватэры НАТА ў [[Неапаль|Неапалі]] было створана аналітычнае падраздзяленне. Для яго ўзмацнення было створана некалькі інфармацыйных сетак. Разведданыя паступалі з многіх крыніц, уключаючы [[сродкі масавай інфармацыі]]. Такім чынам НАТА прызнала, што афіцыйныя замежныя журналісты ў Лівіі былі агентамі альянсу{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}.

Як адзначаў Бенджамін Барбер з Huffington Post, у ходзе вайны журналісты страцілі нават бачнасць аб’ектыўнасці ў лівійскіх падзеях. Блок НАТА арганізаваў інтэнсіўную прапагандысцкую кампанію ў СМІ. Яна выйшла далёка за межы звычайна задзейнічаных у падобных акцыях ліберальных колаў, пераканаўшы «прагрэсіўных» журналістаў і іх выданні, а таксама «левых» інтэлектуалаў, прадстаўляць наймітаў у якасці «рэвалюцыянераў». Прапаганда распаўсюджвала лапезныя вобразы ўрадавых войскаў (часта малюючы іх як «чарнаскурых наймітаў»), малюючы іх гвалтаўнікамі, якія прымаюць велізарныя дозы «Віягры». Між тым [[Amnesty International]] і [[Human Rights Watch]] сведчаць, што да пачатку аперацыі НАТА ва ўсходняй Лівіі ніякіх масавых згвалтаванняў, ніякіх верталётных нападаў або бамбёжак мірных дэманстрантаў з боку сіл Кадафі не было. Што дакладна было, дык гэта 110 загінулых з абодвух бакоў падчас беспарадкаў у Бенгазі. Як бачым, усе гэтыя гісторыі былі сфабрыкаванымі, але менавіта яны сталі падставай для ўстанаўлення беспалётнай зоны і нападу НАТА на Лівію{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}.

З пачаткам інтэрвенцыі асноўнымі кампанентамі інфармацыйнай вайны ў Лівіі з’яўляліся інфармацыйна-прапагандысцкія акцыі, [[радыёэлектронная барацьба]], вывад з ладу элементаў грамадзянскай і ваеннай інфраструктур.Калі канфлікт перайшоў у працяглую фазу, задачай стала выкрыць праціўніка ў маральна непрымальных формах вядзення канфлікту, а таксама прыцягнуць на свой бок новых саюзнікаў. У нязначнай ступені Натаўскім бокам адпрацоўвалася тэхналогія барацьбы з кампутарнымі сеткамі. Нярэдка супрацьстаялыя бакі (НАТА і Лівія) выкарыстоўвалі адны і тыя ж прыёмы: прымяншаць свае страты і перабольшвалі маштабы шкоды праціўніка. У сваю чаргу лівійскі бок завышаў лічбы страт сярод мясцовага насельніцтва{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}.

У той жа час разбурэнне Лівіі не перашкодзіла НАТА паўтара месяца выкарыстоўваць радыё і тэлебачанне для перадачы сваіх прапагандысцкіх матэрыялаў. У рамках інфармацыйна - прапагандысцкіх акцый ажыццяўлялася радыё-і тэлевяшчанне на Лівію з тэрыторыі сумежных краін. Для павелічэння даходлівасці гэтых радыёперадач над тэрыторыяй Лівіі раскідваліся УКХ-радыёпрыёмнікі з фіксаванай частатой прыёму. Акрамя таго, пастаянна раскідваліся з паветра прапагандысцкія ўлёткі, якія насілі графічны характар (коміксы, плакаты, малюнкі, ігральныя карты з партрэтамі лівійскіх лідэраў). Абодва бакі звярталіся да дэзінфармацыі, імкнучыся пасеяць паніку{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}.

== Замежны ўдзел ==
=== Заходняя кааліцыя ===
Планаванне аперацыі праводзілася штабам Аб’яднанага камандавання Узброеных Сіл ЗША ў зоне Афрыкі, на чале з генералам Кэтры Хэмам. У штабе кіраўніцтва аперацыі для каардынацыі сумесных дзеянняў былі накіраваныя афіцэры з Вялікабрытаніі, Францыі і іншых краін кааліцыі.  Адной з асаблівасцяў вядзення баявых дзеянняў у Лівіі стала маштабнае выкарыстанне сістэм кіраванага зброі, прымяненне якіх грунтавалася на даных, што атрымліваліся па каналах сувязі ў рэальным маштабе часу, сродкаў радыёэлектроннай і аптычнай разведкі. Высокая дакладнасць цэлеўказання дазволіла павысіць долю прымянення кіраваных боепрыпасаў да 85%. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі мэтаў і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваюцца ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, для спецназа [[ВМС ЗША]], Вялікабрытаніі і Францыі. Высокая выніковасць удараў сродкаў паветранага нападу пры практычна поўнай адсутнасці процідзеяння з боку сіл СПА Лівіі. Дакладнасць вызначэння каардынатаў цэлей, аператыўнасць нанясення удараў, эфектыўнае цэлеўказанне не маглі быць рэалізаваны толькі выключна касмічнымі і авіяцыйнымі сродкамі разведкі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

У ходзе баявых дзеянняў знайшла практычнае пацвярджэнне канцэпцыя спалучэння інфармацыйных сістэм краін НАТА і амерыканскага камандавання ў зоне Афрыкі. Было рэалізавана ўзаемадзеянне паміж амерыканскімі, англійскімі, італьянскімі інфармацыйнымі сістэмамі, у прыватнасці рэалізаваны прыём разведвальных даных ад самалётаў GR-4A Tornado (Вялікабрытанія), аснашчаных кантэйнернай разведвальнай станцыяй RAPTOR, амерыканскімі сродкамі прыёму і апрацоўкі разведінфармацыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

Сістэма ўзбраенняў, задзейнічаная кааліцыйнымі войскамі ЗША і Вялікабрытаніі ў Лівіі, уключала правераныя ў ходзе папярэдніх ваенных канфліктаў тыпы і ўзоры. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі цэлей і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваліся ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, адзінай для розных звёнаў кіравання. У прыватнасці, упершыню былі ўжытыя ў звяне «ўзвод-рота» і разведвальна-пошукавымі групамі адзіныя тактычныя тэрміналы JTT-B, якія дазвалялі ў рэальным маштабе часу адлюстроўваць атрыманыя па спадарожнікавых і наземных каналах сувязі даныя на электроннай карце, якая выводзіцца альбо непасрэдна на ўласны тэрмінал, альбо на экран падлучанага да яго партатыўнага кампутара{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.
[[File:AV-8B Harrier Operation Odyssey Dawn.jpg|thumb|Самалёт AV-8B Harrier ВПС ЗША перад баявым вылетам на тэрыторыю Лівіі, 20 сакавіка]]
Была створана магутная амерыканская авіяцыйная групоўка разведвальнай авіяцыі і радыёэлектроннай барацьбы, якая ўключала cамалёты Lockheed U-2; RC-135 Rivet Joint, EC-130Y, EC-130J, EA-18G, cамалёты электроннай разведкі ЕР-3Е, Boeing Е-3F Centry, Grumman E-2 Hawkeye; EC-130J Commando Solo, Tornado ECR; Transall C-130 JSTARS і БЛА Global Hawk, cамалёты базавай патрульнай авіяцыі P-3C Orion і самалёты-запраўшчыкі КС-135P і KC-10A. Па стане на 19 сакавіка авіягрупа была прадстаўлена 42 тактычнымі знішчальнікамі F-15C Блок 50, F-15E і F-16E. Ударная авіяцыя таксама была прадстаўлена штурмавікамі AV-8B «Харыер II»{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

Некаторыя тыпы ўзбраенняў УС краін Захаду ўпершыню ўжытыя ў баявых умовах у Лівіі. Напрыклад, падводная лодка атамная з крылатымі ракетамі Florida (пераабсталяваная з ПЛАРБ), тактычная крылатая ракета Tomahawk Block IV (TLAM-E), удасканаленыя сродкі дастаўкі баявых плыўцоў Advanced SEAL Delivery System (ASDS), шматмэтавы знішчальнік Eurofighter «Typhoon» ВПС Вялікабрытаніі, цяжкаўзброены самалёт падтрымкі сухапутных падраздзяленняў AC-130U{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. 

Значны ўклад быў ваенных інструктараў краін-інтэрвенатаў (асабліва брытанцаў, французаў, італьянцаў і амерыканцаў). Калі ў пачатку канфлікту апазіцыянеры ўяўлялі сабой фактычна зборышча не навучаных і слаба ўзброеных людзей, якія ў асноўным скалыналі дэманстратыўнай стральбой і бесперапынна адступалі, то ўжо праз пару месяцаў яны змаглі пераламаць сітуацыю ў іншы бок{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

=== Беларусь ===
{{Асноўны артыкул|Беларусы ў лівійскім канфлікце}}
[[Рэспубліка Беларусь]] стала адной з нямногіх краін, якія падтрымалі Кадафі, не прызналі паўстанцкі [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Нацыянальны пераходны савет]] і асудзілі дзеянні блока НАТА&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mfa.gov.by/en/press/news_mfa/f75073a623f49a26.html|title=Statement released by the Foreign Ministry in connection with the missile strikes and bombings on Libya|access-date=2016-04-20|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Як заяўляў саветнік пасольства Беларусі ў Трыпалі Георгій Грамыка, да грамадзянскай вайны і замежнай інтэрвенцыі ў краіне быў размешчаны кантынгент з 500 беларускіх ваенных саветнікаў, інструктараў і спецыялістаў, але з пачаткам баявых дзеянняў частку з іх эвакуявалі. Аднак са слоў ваеннага аташэ Ігара Качугіна, афіцыйна ў краіну вайскоўцы не накіроўваліся. Тым не менш ён не выключыў, што хтосьці мог заключыць індывідуальныя кантракты з лівійскімі [[сілавікі|сілавымі структурамі]]&lt;ref name=&quot;комсомолка&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20211022165612/https://www.kp.ru/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны] // Комсомольская правда : газета. — 6 апреля 2011.&lt;/ref&gt;.

15 лютага, па даных [[Стакгольмскі інстытут даследавання праблем міру|SIPRI]], з [[Баранавічы|Баранавічаў]] у [[Себха|Себху]] вылецеў транспартнік [[Іл-76]]. Самалёт меркавана вёз зброю для войск Кадафі&lt;ref&gt;[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html NEWSru.com :: SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

У канцы лютага амерыканскае разведвальна-аналітычнае агенцтва Stratfor са спасылкай на ўласныя крыніцы распаўсюдзіла інфармацыю пра тое, што ў расправах над апазіцыяй прымалі ўдзел выхадцы з Усходняй Еўропы&lt;ref name=&quot;newtimes&quot;&gt;[https://newtimes.ru/articles/detail/35642 Белорусская джамахирия: Полковник Каддафи ищет прибежища в Минске] //  The New Times : журнал. — № 08 (193). — 7 марта 2011.&lt;/ref&gt; — у прыватнасці, з Беларусі, Украіны, Сербіі і Румыніі&lt;ref name=&quot;febr&quot;/&gt;. Тэлеканал [[CNN]] паказаў відавочцаў, якія казалі, быццам у джыпах з [[АК-47]] на плячы раз’язджалі людзі ''«з усходнееўрапейскай знешнасцю»''&lt;ref name=&quot;newtimes&quot;/&gt;. Замежныя байцы пілатавалі баявую авіяцыю, абстрэльваючы апазіцыю, а таксама праводзілі патруляванне і зачыстку вуліц на аўтамабілях&lt;ref name=&quot;febr&quot;&gt;[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]&lt;/ref&gt;.

6 красавіка выдавецтва «[[Камсамольская праўда]]» апублікавала артыкул пра ўдзел у баявых дзеяннях у Лівіі на баку Кадафі беларускіх ваенных саветнікаў. Рэдакцыя пісала, што замежнікі займаліся падрыхтоўкай лівійскіх сілавікоў, рамонтам і эксплуатацыяй тэхнікі. Яны не ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях, але пастаянна знаходзіліся на лініі фронту. Паведамлялася і пра наймітаў з індывідуальнымі кантрактамі, і пра дзейных вайскоўцаў Узброеных Сіл Беларусі. Сярод спецыялістаў былыя байцы [[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння|334-га атрада]] са складу [[5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння|5-й асобнай брыгады спецпрызначэння]]. Некаторыя з іх, як мяркуецца, праходзілі падрыхтоўку на расійскіх базах [[спецпрызн|спецназа]] і ўдзельнічалі ў [[Афганская вайна (1979—1989)|вайне ў Аўганістане]]. [[Ваенны спецыяліст|Ваенспецы]] пераканалі лівійцаў аддаць перавагу [[узброены пікап|ўзброеным пікапам]] замест бранятэхнікі, а таксама ўнесці ў тактыку некаторыя элементы [[Партызанская вайна|партызанскай вайны]], што знізіла эфектыўнасць авіяўдараў НАТА і павялічыла мабільнасць арміі. Дзякуючы іх садзейнічанню, [[Другое контрнаступленне кадафістаў|у канцы сакавіка—пачатку красавіка]] войскі Кадафі нават змаглі перайсці ў контрнаступленне на ўсходзе краіны. Рэдакцыя звязалася з нейкім Міхаілам, адным з беларускіх наймітаў. Ён паведаміў, што ''«яго зарплата ў Лівіі складае 3000 долараў»''. Паводле інфармацыі суразмоўцы, пры ўрадавых узброеных сілах ''«знаходзяцца некалькі сотняў беларусаў»''&lt;ref name=&quot;комсомолка&quot;/&gt;.

8 красавіка кіраўнік рабочай групы [[ААН]] па выкарыстанні наймітаў Хасэ Луіс Гомес дэль Прада паведаміў пра наяўнасць мноства доказаў выкарыстання Кадафі замежных байцоў. Большасць, па яго словах, з’яўляліся афрыканцамі, аднак, верагодна, сярод іх меліся і беларусы&lt;ref&gt;[https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ ООН: на стороне Каддафи воюют белорусы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230106185410/https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ |date=6 студзеня 2023 }} // Telegraf.by : интернет-ресурс. — 9 сентября 2011.&lt;/ref&gt;.

Ізноў пра беларускі ўдзел загаварылі ў жніўні—верасні, калі з’явілася інфармацыя пра прысутнасць беларусаў, у тым ліку снайпераў&lt;ref name=&quot;снайпера&quot;&gt;[https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii Белорусские снайперы защищали Каддафи в Ливии?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200724145852/https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii |date=24 ліпеня 2020 }}&lt;/ref&gt;, на паўночным захадзе краіны, дзе яны маглі ўступіць у прамыя сутыкненні са спецпадраздзяленнямі НАТА, [[ААЭ]] і [[Катар]]а&lt;ref&gt;[https://m.lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]&lt;/ref&gt;. Ібрагім Абдэль Магід, адзін з ваенных кіраўнікоў Нацыянальнага пераходнага савета, заявіў, што апазіцыя была праінфармавана з ''«некаторых крыніц разведкі»'' пра прыбыццё на дапамогу [[кадафісты|кадафістам]] снайпераў розных еўрапейскіх нацыянальнасцяў, у тым ліку ўкраінцаў, беларусаў і іншых. Група ўвайшла ў Лівію праз порт Нуфейда ў [[Туніс]]е, пасля чаго перамешчана ў Трыпалі&lt;ref name=&quot;снайпера&quot;/&gt;. Акрамя таго, як паведамлялася, лівійскія паўстанцы выявілі ў будынку спецслужбаў дакументацыю, згодна з якой пастаўкі зброі ў Лівію вяліся беларускай арганізацыяй «Белтэхэкспарт»&lt;ref&gt;[https://piter.tv/event/Povstanci_Na_storone_Ka/ Повстанцы: На стороне Каддафи воевали не только украинские, но и белорусские снайперы]&lt;/ref&gt;.

Афіцыйныя прадстаўнікі Беларусі (прэс-сакратар МЗС [[Андрэй Уладзіміравіч Савіных|Андрэй Савіных]]&lt;ref&gt;[https://news.tut.by/politics/256754.html МИД: Белорусских военных в Ливии нет и никогда не было] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210419202259/https://news.tut.by/politics/256754.html |date=19 красавіка 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20110906/431141568.html Белорусских снайперов в Ливии не было, заявил МИД]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.belta.by/politics/view/publikatsii-so-ssylkoj-na-ekspertov-oon-o-nalichii-v-livii-belorusskih-naemnikov-ne-zasluzhivajut-dover-128168-2011 Публикации со ссылкой на экспертов ООН о наличии в Ливии белорусских наемников не заслуживают доверия - МИД]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;комсомолка&quot;/&gt;, памочнік міністра абароны па пытаннях ваеннай палітыкі генерал-маёр Аляксандр Анісімаў&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |title=Генерал Анисимов: белорусских военных в Ливии не было |access-date=29 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929122716/https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |archive-date=29 верасня 2021 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, міністр абароны [[Юрый Жадобін]]&lt;ref&gt;[https://charter97.org/ru/news/2013/8/28/74674/ Жадобин отшутился о белорусских военных в Судане] // Хартыя '97, 28 августа 2013&lt;/ref&gt;) адмаўлялі факт удзелу не толькі дзеючых вайскоўцаў, але і беларускіх грамадзян у якасці наёмнікаў.

== Злачынствы і парушэнні ==
=== З боку заходняй кааліцыі ===
Узброеныя сілы ЗША і НАТА выкарыстоўвалі боепрыпасы з паражальнымі элементамі са збедненага ўрану. Боепрыпасы ўжываліся ў асноўным у першыя суткі аперацыі ў Лівіі. Тады амерыканцы скінулі 45 бомбаў і выпусцілі больш за 110 ракет па ключавых гарадах. Ва ўмовах высокай тэмпературы пры паразе цэлі ўранавы матэрыял ператвараецца ў пар. Гэты пар — атрутны, ён здольны выклікаць рак. Пасля выкарыстання НАТА бетонабойных уранавых бомбаў на тэрыторыі Паўночнай Лівіі паўсталі тэрыторыі з павышаным (у разы) радыеактыўным фонам. На Трыпалі 1 мая былі скінутыя аб’ёмна-дэтануючыя бомбы, як мінімум 8 адзінак. Тут ідзе гаворка пра ўжыванне ў Лівіі тэрмабарычнай, або вакуумнай, зброі, прымяненне якой у населеных пунктах абмежавана міжнароднымі канвенцыямі. Гэтыя боепрыпасы не прызначаныя для знішчэння глыбокіх бункераў і добра абароненых аб’ектаў; яны эфектыўна знішчаюць толькі мірнае насельніцтва і адкрыта размешчаныя войскі. Але парадокс у тым, што вакуумныя бомбы супраць салдат рэгулярнай арміі амаль не ўжывалі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. 


== Літаратура ==

https://us.cnn.com/2013/09/20/world/libya-civil-war-fast-facts/index.html
;Англамоўныя
* {{cite journal |last=de Waal |first=Alex |author-link=Alex de Waal |year=2013 |title=African roles in the Libyan conflict of 2011 |url=http://www.chathamhouse.org/publications/ia/archive/view/189849 |journal=[[International Affairs (journal)|International Affairs]] |volume=89 |number=2 |pages=365–379 |doi=10.1111/1468-2346.12022 |access-date=10 April 2015 |archive-date=22 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150122130959/http://www.chathamhouse.org/publications/ia/archive/view/189849 |url-status=dead |url-access=subscription }}
* {{h|NATO|2012|[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/nato-and-libya-february-october-2011 NATO and Libya (February - October 2011)] // North Atlantic Treaty Organization, 4 April 2012}}
* {{h|Britannica|2011|[https://www.britannica.com/event/Libya-Revolt-of-2011#ref300033 Libya Revolt of 2011] // Britannica.}}
* {{cite journal|last=Roberts|first=Hugh|title=Who said Gaddafi had to go?|journal=London Review of Books|date=17 November 2011|volume=33|issue=22|pages=8–18|url=https://www.lrb.co.uk/v33/n22/hugh-roberts/who-said-gaddafi-had-to-go|access-date=14 November 2011}}
;Рускамоўныя
* {{h|Цыганок|2012|Цыганок А. Д. [http://otvaga2004.ru/boyevoe-primenenie/boyevoye-primeneniye10/livia-itogi-i-uroki/ Война в Ливии 2011 г.: итоги и уроки] // Журнал «Арсенал Отечества», №2 / 2012.}}
* {{h|Хамза|2021|Ахмед Хамза Анализ событий первого этапа гражданской войны в Ливии 2011 г. на основе работ российских исследователей // Журнал международного права и международных отношений. 2021 № 3 (98). С. 68—72.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1786726639&amp;tld=by&amp;lang=ru&amp;name=Hamza_Journal2021_3.pdf&amp;text=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%BA%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0%20%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B%20%D0%B2%20%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8%20%D0%B8%20%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%9C.%20%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8%20%D0%B2%202011%20%D0%B3.&amp;url=https%3A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf&amp;lr=10274&amp;mime=pdf&amp;l10n=ru&amp;sign=d32c895041efe008d0a2d79c741c97eb&amp;keyno=0&amp;nosw=1&amp;serpParams=tm%3D1786726639%26tld%3Dby%26lang%3Dru%26name%3DHamza_Journal2021_3.pdf%26text%3D%25D0%259F%25D0%25BE%25D0%25BB%25D0%25B8%25D1%2582%25D0%25B8%25D1%2587%25D0%25B5%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B8%25D0%25B5%2B%25D0%25BF%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25B4%25D0%25BF%25D0%25BE%25D1%2581%25D1%258B%25D0%25BB%25D0%25BA%25D0%25B8%2B%25D0%25BD%25D0%25B0%25D1%2587%25D0%25B0%25D0%25BB%25D0%25B0%2B%25D0%25B3%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25B6%25D0%25B4%25D0%25B0%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25B9%2B%25D0%25B2%25D0%25BE%25D0%25B9%25D0%25BD%25D1%258B%2B%25D0%25B2%2B%25D0%259B%25D0%25B8%25D0%25B2%25D0%25B8%25D0%25B8%2B%25D0%25B8%2B%25D1%2581%25D0%25B2%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B6%25D0%25B5%25D0%25BD%25D0%25B8%25D1%258F%2B%25D0%259C.%2B%25D0%259A%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B4%25D0%25B0%25D1%2584%25D0%25B8%2B%25D0%25B2%2B2011%2B%25D0%25B3.%26url%3Dhttps%253A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3Dd32c895041efe008d0a2d79c741c97eb%26keyno%3D0%26nosw%3D1
;Беларускамоўныя
* {{h|Бурак|2021|Захар Бурак. Дзесяць гадоў хаосу: куды рушыць Лівія? // Звязда : газета. — 27 лютага 2021.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1783443444&amp;tld=by&amp;lang=be&amp;name=27lut-2021-13.pdf&amp;text=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%20%D1%9E%20%D0%9B%D1%96%D0%B2%D1%96%D1%96%202011&amp;url=https%3A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf&amp;lr=10274&amp;mime=pdf&amp;l10n=ru&amp;sign=487535140441f6c19ce994c2bacccd47&amp;keyno=0&amp;nosw=1&amp;serpParams=tm%3D1783443444%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D27lut-2021-13.pdf%26text%3D%25D0%2593%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25BC%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B7%25D1%258F%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B0%25D1%258F%2B%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25B9%25D0%25BD%25D0%25B0%2B%25D1%259E%2B%25D0%259B%25D1%2596%25D0%25B2%25D1%2596%25D1%2596%2B2011%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D487535140441f6c19ce994c2bacccd47%26keyno%3D0%26nosw%3D1</text>
      <sha1>p4qyc6fdqlaael1uxmio4l65wu4p59y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181231</id>
      <parentid>5181228</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T17:50:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Літаратура */</comment>
      <origin>5181231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40555" sha1="qay9l0gm5okx1sf8anm8eioewpmbq3c" xml:space="preserve">https://cyberleninka.ru/article/n/vmeshatelstvo-stran-zapada-v-grazhdanskoe-protivostoyanie-v-livii-v-2011-g-i-pozitsiya-rossiyskoy-diplomatii

https://cyberleninka.ru/article/n/istoricheskie-predposylki-sovremennogo-liviyskogo-krizisa

https://cyberleninka.ru/article/n/rol-informatsionnoy-voyny-v-liviyskom-konflikte-2011-g-sredstva-i-metody


https://www.kommersant.ru/doc/4391721

https://docviewer.yandex.by/view/0/?page=1&amp;*=uRQzHCQM%2Bgx48QggPKp0S%2B%2BtvFl7InVybCI6Imh0dHBzOi8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxIiwidGl0bGUiOiI3MSIsIm5vaWZyYW1lIjp0cnVlLCJ1aWQiOiIwIiwidHMiOjE3ODM0NDMzMTkxOTEsInl1IjoiNDY0MzU1Nzg3MTcxODc5NTAxMSIsInNlcnBQYXJhbXMiOiJ0bT0xNzgzNDQzMzA5JnRsZD1ieSZsYW5nPXJ1Jm5hbWU9NzEmdGV4dD0lRDAlOTIlRDAlQkUlRDAlQjklRDAlQkQlRDAlQjArJUQwJUIyKyVEMCVCQiVEMCVCOCVEMCVCMiVEMCVCOCVEMCVCOCsyMDExJnVybD1odHRwcyUzQS8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxJmxyPTEwMjc0Jm1pbWU9cGRmJmwxMG49cnUmc2lnbj03MGFjYjM5ZjdmNDQ5MDMwMDEwOTg4M2U4ZmE3MzRjZSZrZXlubz0wIn0%3D&amp;lang=ru

https://cyberleninka.ru/article/n/liviyskiy-krizis-pyat-let-nestabilnosti-degradatsii-i-dezintegratsii


== Перадгісторыя ==
Доўгі час палітычнае жыццё Лівіі абапіралася выключна на асабістай уладзе Муамара Кадафі, які кіраваў краінай з 1969 года{{sfn|Хамза|2021|p=69}}.

Вялікі ўплыў на сітуацыю ў Лівіі аказала знешнія фактары. Па-першае, гэта [[Арабская вясна]] на Блізкім Усходзе і ў Паўночнай Афрыцы ў снежні 2010 — студзені 2011, якая характарызавалася хвалёў масавых пратэстаў і беспарадкаў, якія ў шэрагу выпадкаў прыводзілі да змены ўлады альбо грамадзянскіх войн. Па-другое, гэта канфрантацыя з Захадам, што было звязана з датычнасцю ў 1980-я Лівіі да тэрактаў у [[Еўропа|Еўропе]]. На фоне [[Вайна супраць тэрарызму|барацьбы ЗША і іх саюзнікаў з міжнародным тэрарызмам]] дадзены факт узмацніў антылівійскія настроі ў заходніх кіруючых колах, хоць на працягу 2000-х гадоў рэжым Кадафі праводзіў палітыку па нармалізацыі адносін з амерыканцамі і еўрапейцамі, дамогчыся скасавання санкцый і наладжванню супрацоўніцтва. Найбольш Лівія зблізілася з [[Францыя]]й{{sfn|Хамза|2021|p=69}}.

== Ход падзей ==
=== Пачатак грамадзянскай вайны ===
15 лютага 2011 года ў Бенгазі прайшлі антыўрадавыя мітынгі пратэстоўцаў, разгневаных арыштам праваабаронцы [[Фатхі Тэрбіль|Фатхі Тэрбіля]], які ўдзельнічаў у разглядзе справы аб гібелі зняволеных у турме Абу-Салім. Пратэстоўцы, арганізаваныя праз сацыяльныя сеткі, патрабавалі адстаўкі Кадафі і вызвалення палітычных зняволеных. Лівійскія сілы бяспекі ўжылі супраць натоўпу вадамёты і гумовыя кулі, у выніку чаго некалькі чалавек атрымалі раненні. У якасці далейшага процідзеяння дэманстрацыям, арганізаваная лівійскімі ўладамі, транслявалася па дзяржаўным тэлебачанні праўрадавая акцыя пратэсту{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. За лічаныя дні выступленн і ахапілі ўсе найбуйнейшыя гарады. Супраць апазіцыі выступілі войскі, а 21 лютага ўпершыню задзейнічана авіяцыя. Бамбардзіроўкам падвергнулася нават сталіца. У Бенгазі толькі з 17-га па 21-га загінула каля 300 чалавек{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Урад абмежаваў сувязь, заблакаваўшы Інтэрнэт і перапыніўшы тэлефонную сувязь па ўсёй краіне{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. 

Неўзабаве ўзброеная апазіцыя бярэ пад свой кантроль Бенгазі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}.

=== Замежная ваенная інтэрвенцыя ===
22 сакавіка НАТА пагадзілася пачаць аперацыю ў гарачай кропцы. На наступны дзень караблі кааліцыя ўсталявалі марскую блакаду, спыняючы і абшукваюсв любыя суда, якія, па іх падазрэнні, перавозілі зброю або наймітаў у Лівію. 24 сакавіка над краінай была ўсталяван беспалётная зона, якая прадугледжвала перакрыць усе палёты ў паветранай прасторы Джамахірыі для «абароны населеных пунктаў ад паветраных нападаў, за выключэннем палётаў, якія выкарыстоўваюцца ў гуманітарных мэтах і для аказання дапамогі»{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}.

31 сакавіка Альянс узяў на сябе аднаасобнае камандаванне і кантроль над міжнароднымі ваеннымі дзеяннямі ў Лівіі{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}. 

== Інфармацыйная вайна ==
Арышт адваката-актывіста і хваля пратэстаў за яго вызвалення хутка перацяклі ў інтэрнэт-прастору і СМІ. З’явілася незвычайна вялікая колькасць відэа на Ютубе і паведамленняў у Твітэры, якія апынуліся падобнымі. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх СМІ, як CNN, BBC, NBC, CBS, ABC, канал «Fox News», і Аль-Джазіра прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}.

Незадоўга да падзення Трыпалі, Цьеры Мейсан адкрыта заявіў, што большасць заходніх журналістаў, якія спыніліся ў гатэлі Rixos былі агентамі інтэрвентаў. У прыватнасці, ён паказаў на групы [[Associated Press]], [[Бі-Бі-Сі|ВBC]], [[CNN]] і [[Fox News]]. 31 кастрычніка ў інтэрв’ю на «Радыё Канада» Шарль Бушар распавёў, што ў штаб-кватэры НАТА ў [[Неапаль|Неапалі]] было створана аналітычнае падраздзяленне. Для яго ўзмацнення было створана некалькі інфармацыйных сетак. Разведданыя паступалі з многіх крыніц, уключаючы [[сродкі масавай інфармацыі]]. Такім чынам НАТА прызнала, што афіцыйныя замежныя журналісты ў Лівіі былі агентамі альянсу{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}.

Як адзначаў Бенджамін Барбер з Huffington Post, у ходзе вайны журналісты страцілі нават бачнасць аб’ектыўнасці ў лівійскіх падзеях. Блок НАТА арганізаваў інтэнсіўную прапагандысцкую кампанію ў СМІ. Яна выйшла далёка за межы звычайна задзейнічаных у падобных акцыях ліберальных колаў, пераканаўшы «прагрэсіўных» журналістаў і іх выданні, а таксама «левых» інтэлектуалаў, прадстаўляць наймітаў у якасці «рэвалюцыянераў». Прапаганда распаўсюджвала лапезныя вобразы ўрадавых войскаў (часта малюючы іх як «чарнаскурых наймітаў»), малюючы іх гвалтаўнікамі, якія прымаюць велізарныя дозы «Віягры». Між тым [[Amnesty International]] і [[Human Rights Watch]] сведчаць, што да пачатку аперацыі НАТА ва ўсходняй Лівіі ніякіх масавых згвалтаванняў, ніякіх верталётных нападаў або бамбёжак мірных дэманстрантаў з боку сіл Кадафі не было. Што дакладна было, дык гэта 110 загінулых з абодвух бакоў падчас беспарадкаў у Бенгазі. Як бачым, усе гэтыя гісторыі былі сфабрыкаванымі, але менавіта яны сталі падставай для ўстанаўлення беспалётнай зоны і нападу НАТА на Лівію{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}.

З пачаткам інтэрвенцыі асноўнымі кампанентамі інфармацыйнай вайны ў Лівіі з’яўляліся інфармацыйна-прапагандысцкія акцыі, [[радыёэлектронная барацьба]], вывад з ладу элементаў грамадзянскай і ваеннай інфраструктур.Калі канфлікт перайшоў у працяглую фазу, задачай стала выкрыць праціўніка ў маральна непрымальных формах вядзення канфлікту, а таксама прыцягнуць на свой бок новых саюзнікаў. У нязначнай ступені Натаўскім бокам адпрацоўвалася тэхналогія барацьбы з кампутарнымі сеткамі. Нярэдка супрацьстаялыя бакі (НАТА і Лівія) выкарыстоўвалі адны і тыя ж прыёмы: прымяншаць свае страты і перабольшвалі маштабы шкоды праціўніка. У сваю чаргу лівійскі бок завышаў лічбы страт сярод мясцовага насельніцтва{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}.

У той жа час разбурэнне Лівіі не перашкодзіла НАТА паўтара месяца выкарыстоўваць радыё і тэлебачанне для перадачы сваіх прапагандысцкіх матэрыялаў. У рамках інфармацыйна - прапагандысцкіх акцый ажыццяўлялася радыё-і тэлевяшчанне на Лівію з тэрыторыі сумежных краін. Для павелічэння даходлівасці гэтых радыёперадач над тэрыторыяй Лівіі раскідваліся УКХ-радыёпрыёмнікі з фіксаванай частатой прыёму. Акрамя таго, пастаянна раскідваліся з паветра прапагандысцкія ўлёткі, якія насілі графічны характар (коміксы, плакаты, малюнкі, ігральныя карты з партрэтамі лівійскіх лідэраў). Абодва бакі звярталіся да дэзінфармацыі, імкнучыся пасеяць паніку{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}.

== Замежны ўдзел ==
=== Заходняя кааліцыя ===
Планаванне аперацыі праводзілася штабам Аб’яднанага камандавання Узброеных Сіл ЗША ў зоне Афрыкі, на чале з генералам Кэтры Хэмам. У штабе кіраўніцтва аперацыі для каардынацыі сумесных дзеянняў былі накіраваныя афіцэры з Вялікабрытаніі, Францыі і іншых краін кааліцыі.  Адной з асаблівасцяў вядзення баявых дзеянняў у Лівіі стала маштабнае выкарыстанне сістэм кіраванага зброі, прымяненне якіх грунтавалася на даных, што атрымліваліся па каналах сувязі ў рэальным маштабе часу, сродкаў радыёэлектроннай і аптычнай разведкі. Высокая дакладнасць цэлеўказання дазволіла павысіць долю прымянення кіраваных боепрыпасаў да 85%. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі мэтаў і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваюцца ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, для спецназа [[ВМС ЗША]], Вялікабрытаніі і Францыі. Высокая выніковасць удараў сродкаў паветранага нападу пры практычна поўнай адсутнасці процідзеяння з боку сіл СПА Лівіі. Дакладнасць вызначэння каардынатаў цэлей, аператыўнасць нанясення удараў, эфектыўнае цэлеўказанне не маглі быць рэалізаваны толькі выключна касмічнымі і авіяцыйнымі сродкамі разведкі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

У ходзе баявых дзеянняў знайшла практычнае пацвярджэнне канцэпцыя спалучэння інфармацыйных сістэм краін НАТА і амерыканскага камандавання ў зоне Афрыкі. Было рэалізавана ўзаемадзеянне паміж амерыканскімі, англійскімі, італьянскімі інфармацыйнымі сістэмамі, у прыватнасці рэалізаваны прыём разведвальных даных ад самалётаў GR-4A Tornado (Вялікабрытанія), аснашчаных кантэйнернай разведвальнай станцыяй RAPTOR, амерыканскімі сродкамі прыёму і апрацоўкі разведінфармацыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

Сістэма ўзбраенняў, задзейнічаная кааліцыйнымі войскамі ЗША і Вялікабрытаніі ў Лівіі, уключала правераныя ў ходзе папярэдніх ваенных канфліктаў тыпы і ўзоры. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі цэлей і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваліся ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, адзінай для розных звёнаў кіравання. У прыватнасці, упершыню былі ўжытыя ў звяне «ўзвод-рота» і разведвальна-пошукавымі групамі адзіныя тактычныя тэрміналы JTT-B, якія дазвалялі ў рэальным маштабе часу адлюстроўваць атрыманыя па спадарожнікавых і наземных каналах сувязі даныя на электроннай карце, якая выводзіцца альбо непасрэдна на ўласны тэрмінал, альбо на экран падлучанага да яго партатыўнага кампутара{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.
[[File:AV-8B Harrier Operation Odyssey Dawn.jpg|thumb|Самалёт AV-8B Harrier ВПС ЗША перад баявым вылетам на тэрыторыю Лівіі, 20 сакавіка]]
Была створана магутная амерыканская авіяцыйная групоўка разведвальнай авіяцыі і радыёэлектроннай барацьбы, якая ўключала cамалёты Lockheed U-2; RC-135 Rivet Joint, EC-130Y, EC-130J, EA-18G, cамалёты электроннай разведкі ЕР-3Е, Boeing Е-3F Centry, Grumman E-2 Hawkeye; EC-130J Commando Solo, Tornado ECR; Transall C-130 JSTARS і БЛА Global Hawk, cамалёты базавай патрульнай авіяцыі P-3C Orion і самалёты-запраўшчыкі КС-135P і KC-10A. Па стане на 19 сакавіка авіягрупа была прадстаўлена 42 тактычнымі знішчальнікамі F-15C Блок 50, F-15E і F-16E. Ударная авіяцыя таксама была прадстаўлена штурмавікамі AV-8B «Харыер II»{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

Некаторыя тыпы ўзбраенняў УС краін Захаду ўпершыню ўжытыя ў баявых умовах у Лівіі. Напрыклад, падводная лодка атамная з крылатымі ракетамі Florida (пераабсталяваная з ПЛАРБ), тактычная крылатая ракета Tomahawk Block IV (TLAM-E), удасканаленыя сродкі дастаўкі баявых плыўцоў Advanced SEAL Delivery System (ASDS), шматмэтавы знішчальнік Eurofighter «Typhoon» ВПС Вялікабрытаніі, цяжкаўзброены самалёт падтрымкі сухапутных падраздзяленняў AC-130U{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. 

Значны ўклад быў ваенных інструктараў краін-інтэрвенатаў (асабліва брытанцаў, французаў, італьянцаў і амерыканцаў). Калі ў пачатку канфлікту апазіцыянеры ўяўлялі сабой фактычна зборышча не навучаных і слаба ўзброеных людзей, якія ў асноўным скалыналі дэманстратыўнай стральбой і бесперапынна адступалі, то ўжо праз пару месяцаў яны змаглі пераламаць сітуацыю ў іншы бок{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

=== Беларусь ===
{{Асноўны артыкул|Беларусы ў лівійскім канфлікце}}
[[Рэспубліка Беларусь]] стала адной з нямногіх краін, якія падтрымалі Кадафі, не прызналі паўстанцкі [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Нацыянальны пераходны савет]] і асудзілі дзеянні блока НАТА&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mfa.gov.by/en/press/news_mfa/f75073a623f49a26.html|title=Statement released by the Foreign Ministry in connection with the missile strikes and bombings on Libya|access-date=2016-04-20|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Як заяўляў саветнік пасольства Беларусі ў Трыпалі Георгій Грамыка, да грамадзянскай вайны і замежнай інтэрвенцыі ў краіне быў размешчаны кантынгент з 500 беларускіх ваенных саветнікаў, інструктараў і спецыялістаў, але з пачаткам баявых дзеянняў частку з іх эвакуявалі. Аднак са слоў ваеннага аташэ Ігара Качугіна, афіцыйна ў краіну вайскоўцы не накіроўваліся. Тым не менш ён не выключыў, што хтосьці мог заключыць індывідуальныя кантракты з лівійскімі [[сілавікі|сілавымі структурамі]]&lt;ref name=&quot;комсомолка&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20211022165612/https://www.kp.ru/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны] // Комсомольская правда : газета. — 6 апреля 2011.&lt;/ref&gt;.

15 лютага, па даных [[Стакгольмскі інстытут даследавання праблем міру|SIPRI]], з [[Баранавічы|Баранавічаў]] у [[Себха|Себху]] вылецеў транспартнік [[Іл-76]]. Самалёт меркавана вёз зброю для войск Кадафі&lt;ref&gt;[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html NEWSru.com :: SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

У канцы лютага амерыканскае разведвальна-аналітычнае агенцтва Stratfor са спасылкай на ўласныя крыніцы распаўсюдзіла інфармацыю пра тое, што ў расправах над апазіцыяй прымалі ўдзел выхадцы з Усходняй Еўропы&lt;ref name=&quot;newtimes&quot;&gt;[https://newtimes.ru/articles/detail/35642 Белорусская джамахирия: Полковник Каддафи ищет прибежища в Минске] //  The New Times : журнал. — № 08 (193). — 7 марта 2011.&lt;/ref&gt; — у прыватнасці, з Беларусі, Украіны, Сербіі і Румыніі&lt;ref name=&quot;febr&quot;/&gt;. Тэлеканал [[CNN]] паказаў відавочцаў, якія казалі, быццам у джыпах з [[АК-47]] на плячы раз’язджалі людзі ''«з усходнееўрапейскай знешнасцю»''&lt;ref name=&quot;newtimes&quot;/&gt;. Замежныя байцы пілатавалі баявую авіяцыю, абстрэльваючы апазіцыю, а таксама праводзілі патруляванне і зачыстку вуліц на аўтамабілях&lt;ref name=&quot;febr&quot;&gt;[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]&lt;/ref&gt;.

6 красавіка выдавецтва «[[Камсамольская праўда]]» апублікавала артыкул пра ўдзел у баявых дзеяннях у Лівіі на баку Кадафі беларускіх ваенных саветнікаў. Рэдакцыя пісала, што замежнікі займаліся падрыхтоўкай лівійскіх сілавікоў, рамонтам і эксплуатацыяй тэхнікі. Яны не ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях, але пастаянна знаходзіліся на лініі фронту. Паведамлялася і пра наймітаў з індывідуальнымі кантрактамі, і пра дзейных вайскоўцаў Узброеных Сіл Беларусі. Сярод спецыялістаў былыя байцы [[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння|334-га атрада]] са складу [[5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння|5-й асобнай брыгады спецпрызначэння]]. Некаторыя з іх, як мяркуецца, праходзілі падрыхтоўку на расійскіх базах [[спецпрызн|спецназа]] і ўдзельнічалі ў [[Афганская вайна (1979—1989)|вайне ў Аўганістане]]. [[Ваенны спецыяліст|Ваенспецы]] пераканалі лівійцаў аддаць перавагу [[узброены пікап|ўзброеным пікапам]] замест бранятэхнікі, а таксама ўнесці ў тактыку некаторыя элементы [[Партызанская вайна|партызанскай вайны]], што знізіла эфектыўнасць авіяўдараў НАТА і павялічыла мабільнасць арміі. Дзякуючы іх садзейнічанню, [[Другое контрнаступленне кадафістаў|у канцы сакавіка—пачатку красавіка]] войскі Кадафі нават змаглі перайсці ў контрнаступленне на ўсходзе краіны. Рэдакцыя звязалася з нейкім Міхаілам, адным з беларускіх наймітаў. Ён паведаміў, што ''«яго зарплата ў Лівіі складае 3000 долараў»''. Паводле інфармацыі суразмоўцы, пры ўрадавых узброеных сілах ''«знаходзяцца некалькі сотняў беларусаў»''&lt;ref name=&quot;комсомолка&quot;/&gt;.

8 красавіка кіраўнік рабочай групы [[ААН]] па выкарыстанні наймітаў Хасэ Луіс Гомес дэль Прада паведаміў пра наяўнасць мноства доказаў выкарыстання Кадафі замежных байцоў. Большасць, па яго словах, з’яўляліся афрыканцамі, аднак, верагодна, сярод іх меліся і беларусы&lt;ref&gt;[https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ ООН: на стороне Каддафи воюют белорусы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230106185410/https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ |date=6 студзеня 2023 }} // Telegraf.by : интернет-ресурс. — 9 сентября 2011.&lt;/ref&gt;.

Ізноў пра беларускі ўдзел загаварылі ў жніўні—верасні, калі з’явілася інфармацыя пра прысутнасць беларусаў, у тым ліку снайпераў&lt;ref name=&quot;снайпера&quot;&gt;[https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii Белорусские снайперы защищали Каддафи в Ливии?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200724145852/https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii |date=24 ліпеня 2020 }}&lt;/ref&gt;, на паўночным захадзе краіны, дзе яны маглі ўступіць у прамыя сутыкненні са спецпадраздзяленнямі НАТА, [[ААЭ]] і [[Катар]]а&lt;ref&gt;[https://m.lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]&lt;/ref&gt;. Ібрагім Абдэль Магід, адзін з ваенных кіраўнікоў Нацыянальнага пераходнага савета, заявіў, што апазіцыя была праінфармавана з ''«некаторых крыніц разведкі»'' пра прыбыццё на дапамогу [[кадафісты|кадафістам]] снайпераў розных еўрапейскіх нацыянальнасцяў, у тым ліку ўкраінцаў, беларусаў і іншых. Група ўвайшла ў Лівію праз порт Нуфейда ў [[Туніс]]е, пасля чаго перамешчана ў Трыпалі&lt;ref name=&quot;снайпера&quot;/&gt;. Акрамя таго, як паведамлялася, лівійскія паўстанцы выявілі ў будынку спецслужбаў дакументацыю, згодна з якой пастаўкі зброі ў Лівію вяліся беларускай арганізацыяй «Белтэхэкспарт»&lt;ref&gt;[https://piter.tv/event/Povstanci_Na_storone_Ka/ Повстанцы: На стороне Каддафи воевали не только украинские, но и белорусские снайперы]&lt;/ref&gt;.

Афіцыйныя прадстаўнікі Беларусі (прэс-сакратар МЗС [[Андрэй Уладзіміравіч Савіных|Андрэй Савіных]]&lt;ref&gt;[https://news.tut.by/politics/256754.html МИД: Белорусских военных в Ливии нет и никогда не было] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210419202259/https://news.tut.by/politics/256754.html |date=19 красавіка 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20110906/431141568.html Белорусских снайперов в Ливии не было, заявил МИД]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.belta.by/politics/view/publikatsii-so-ssylkoj-na-ekspertov-oon-o-nalichii-v-livii-belorusskih-naemnikov-ne-zasluzhivajut-dover-128168-2011 Публикации со ссылкой на экспертов ООН о наличии в Ливии белорусских наемников не заслуживают доверия - МИД]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;комсомолка&quot;/&gt;, памочнік міністра абароны па пытаннях ваеннай палітыкі генерал-маёр Аляксандр Анісімаў&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |title=Генерал Анисимов: белорусских военных в Ливии не было |access-date=29 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929122716/https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |archive-date=29 верасня 2021 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, міністр абароны [[Юрый Жадобін]]&lt;ref&gt;[https://charter97.org/ru/news/2013/8/28/74674/ Жадобин отшутился о белорусских военных в Судане] // Хартыя '97, 28 августа 2013&lt;/ref&gt;) адмаўлялі факт удзелу не толькі дзеючых вайскоўцаў, але і беларускіх грамадзян у якасці наёмнікаў.

== Злачынствы і парушэнні ==
=== З боку заходняй кааліцыі ===
Узброеныя сілы ЗША і НАТА выкарыстоўвалі боепрыпасы з паражальнымі элементамі са збедненага ўрану. Боепрыпасы ўжываліся ў асноўным у першыя суткі аперацыі ў Лівіі. Тады амерыканцы скінулі 45 бомбаў і выпусцілі больш за 110 ракет па ключавых гарадах. Ва ўмовах высокай тэмпературы пры паразе цэлі ўранавы матэрыял ператвараецца ў пар. Гэты пар — атрутны, ён здольны выклікаць рак. Пасля выкарыстання НАТА бетонабойных уранавых бомбаў на тэрыторыі Паўночнай Лівіі паўсталі тэрыторыі з павышаным (у разы) радыеактыўным фонам. На Трыпалі 1 мая былі скінутыя аб’ёмна-дэтануючыя бомбы, як мінімум 8 адзінак. Тут ідзе гаворка пра ўжыванне ў Лівіі тэрмабарычнай, або вакуумнай, зброі, прымяненне якой у населеных пунктах абмежавана міжнароднымі канвенцыямі. Гэтыя боепрыпасы не прызначаныя для знішчэння глыбокіх бункераў і добра абароненых аб’ектаў; яны эфектыўна знішчаюць толькі мірнае насельніцтва і адкрыта размешчаныя войскі. Але парадокс у тым, што вакуумныя бомбы супраць салдат рэгулярнай арміі амаль не ўжывалі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. 


== Літаратура ==


;Англамоўныя
* {{h|CNN|2013|[https://us.cnn.com/2013/09/20/world/libya-civil-war-fast-facts/index.html 2011 Libya Civil War Fast Facts] // CNN, Sep 20, 2013}}
* {{h|NATO|2012|[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/nato-and-libya-february-october-2011 NATO and Libya (February - October 2011)] // North Atlantic Treaty Organization, 4 April 2012}}
* {{h|Britannica|2011|[https://www.britannica.com/event/Libya-Revolt-of-2011#ref300033 Libya Revolt of 2011] // Britannica.}}
* {{cite journal|last=Roberts|first=Hugh|title=Who said Gaddafi had to go?|journal=London Review of Books|date=17 November 2011|volume=33|issue=22|pages=8–18|url=https://www.lrb.co.uk/v33/n22/hugh-roberts/who-said-gaddafi-had-to-go|access-date=14 November 2011}}
;Рускамоўныя
* {{h|Цыганок|2012|Цыганок А. Д. [http://otvaga2004.ru/boyevoe-primenenie/boyevoye-primeneniye10/livia-itogi-i-uroki/ Война в Ливии 2011 г.: итоги и уроки] // Журнал «Арсенал Отечества», №2 / 2012.}}
* {{h|Хамза|2021|Ахмед Хамза Анализ событий первого этапа гражданской войны в Ливии 2011 г. на основе работ российских исследователей // Журнал международного права и международных отношений. 2021 № 3 (98). С. 68—72.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1786726639&amp;tld=by&amp;lang=ru&amp;name=Hamza_Journal2021_3.pdf&amp;text=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%BA%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0%20%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B%20%D0%B2%20%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8%20%D0%B8%20%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%9C.%20%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8%20%D0%B2%202011%20%D0%B3.&amp;url=https%3A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf&amp;lr=10274&amp;mime=pdf&amp;l10n=ru&amp;sign=d32c895041efe008d0a2d79c741c97eb&amp;keyno=0&amp;nosw=1&amp;serpParams=tm%3D1786726639%26tld%3Dby%26lang%3Dru%26name%3DHamza_Journal2021_3.pdf%26text%3D%25D0%259F%25D0%25BE%25D0%25BB%25D0%25B8%25D1%2582%25D0%25B8%25D1%2587%25D0%25B5%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B8%25D0%25B5%2B%25D0%25BF%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25B4%25D0%25BF%25D0%25BE%25D1%2581%25D1%258B%25D0%25BB%25D0%25BA%25D0%25B8%2B%25D0%25BD%25D0%25B0%25D1%2587%25D0%25B0%25D0%25BB%25D0%25B0%2B%25D0%25B3%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25B6%25D0%25B4%25D0%25B0%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25B9%2B%25D0%25B2%25D0%25BE%25D0%25B9%25D0%25BD%25D1%258B%2B%25D0%25B2%2B%25D0%259B%25D0%25B8%25D0%25B2%25D0%25B8%25D0%25B8%2B%25D0%25B8%2B%25D1%2581%25D0%25B2%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B6%25D0%25B5%25D0%25BD%25D0%25B8%25D1%258F%2B%25D0%259C.%2B%25D0%259A%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B4%25D0%25B0%25D1%2584%25D0%25B8%2B%25D0%25B2%2B2011%2B%25D0%25B3.%26url%3Dhttps%253A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3Dd32c895041efe008d0a2d79c741c97eb%26keyno%3D0%26nosw%3D1
;Беларускамоўныя
* {{h|Бурак|2021|Захар Бурак. Дзесяць гадоў хаосу: куды рушыць Лівія? // Звязда : газета. — 27 лютага 2021.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1783443444&amp;tld=by&amp;lang=be&amp;name=27lut-2021-13.pdf&amp;text=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%20%D1%9E%20%D0%9B%D1%96%D0%B2%D1%96%D1%96%202011&amp;url=https%3A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf&amp;lr=10274&amp;mime=pdf&amp;l10n=ru&amp;sign=487535140441f6c19ce994c2bacccd47&amp;keyno=0&amp;nosw=1&amp;serpParams=tm%3D1783443444%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D27lut-2021-13.pdf%26text%3D%25D0%2593%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25BC%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B7%25D1%258F%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B0%25D1%258F%2B%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25B9%25D0%25BD%25D0%25B0%2B%25D1%259E%2B%25D0%259B%25D1%2596%25D0%25B2%25D1%2596%25D1%2596%2B2011%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D487535140441f6c19ce994c2bacccd47%26keyno%3D0%26nosw%3D1</text>
      <sha1>qay9l0gm5okx1sf8anm8eioewpmbq3c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181232</id>
      <parentid>5181231</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T17:50:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Літаратура */</comment>
      <origin>5181232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40553" sha1="oa8jtcinwhpm1gw261l4tn1k3fdzmpt" xml:space="preserve">https://cyberleninka.ru/article/n/vmeshatelstvo-stran-zapada-v-grazhdanskoe-protivostoyanie-v-livii-v-2011-g-i-pozitsiya-rossiyskoy-diplomatii

https://cyberleninka.ru/article/n/istoricheskie-predposylki-sovremennogo-liviyskogo-krizisa

https://cyberleninka.ru/article/n/rol-informatsionnoy-voyny-v-liviyskom-konflikte-2011-g-sredstva-i-metody


https://www.kommersant.ru/doc/4391721

https://docviewer.yandex.by/view/0/?page=1&amp;*=uRQzHCQM%2Bgx48QggPKp0S%2B%2BtvFl7InVybCI6Imh0dHBzOi8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxIiwidGl0bGUiOiI3MSIsIm5vaWZyYW1lIjp0cnVlLCJ1aWQiOiIwIiwidHMiOjE3ODM0NDMzMTkxOTEsInl1IjoiNDY0MzU1Nzg3MTcxODc5NTAxMSIsInNlcnBQYXJhbXMiOiJ0bT0xNzgzNDQzMzA5JnRsZD1ieSZsYW5nPXJ1Jm5hbWU9NzEmdGV4dD0lRDAlOTIlRDAlQkUlRDAlQjklRDAlQkQlRDAlQjArJUQwJUIyKyVEMCVCQiVEMCVCOCVEMCVCMiVEMCVCOCVEMCVCOCsyMDExJnVybD1odHRwcyUzQS8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxJmxyPTEwMjc0Jm1pbWU9cGRmJmwxMG49cnUmc2lnbj03MGFjYjM5ZjdmNDQ5MDMwMDEwOTg4M2U4ZmE3MzRjZSZrZXlubz0wIn0%3D&amp;lang=ru

https://cyberleninka.ru/article/n/liviyskiy-krizis-pyat-let-nestabilnosti-degradatsii-i-dezintegratsii


== Перадгісторыя ==
Доўгі час палітычнае жыццё Лівіі абапіралася выключна на асабістай уладзе Муамара Кадафі, які кіраваў краінай з 1969 года{{sfn|Хамза|2021|p=69}}.

Вялікі ўплыў на сітуацыю ў Лівіі аказала знешнія фактары. Па-першае, гэта [[Арабская вясна]] на Блізкім Усходзе і ў Паўночнай Афрыцы ў снежні 2010 — студзені 2011, якая характарызавалася хвалёў масавых пратэстаў і беспарадкаў, якія ў шэрагу выпадкаў прыводзілі да змены ўлады альбо грамадзянскіх войн. Па-другое, гэта канфрантацыя з Захадам, што было звязана з датычнасцю ў 1980-я Лівіі да тэрактаў у [[Еўропа|Еўропе]]. На фоне [[Вайна супраць тэрарызму|барацьбы ЗША і іх саюзнікаў з міжнародным тэрарызмам]] дадзены факт узмацніў антылівійскія настроі ў заходніх кіруючых колах, хоць на працягу 2000-х гадоў рэжым Кадафі праводзіў палітыку па нармалізацыі адносін з амерыканцамі і еўрапейцамі, дамогчыся скасавання санкцый і наладжванню супрацоўніцтва. Найбольш Лівія зблізілася з [[Францыя]]й{{sfn|Хамза|2021|p=69}}.

== Ход падзей ==
=== Пачатак грамадзянскай вайны ===
15 лютага 2011 года ў Бенгазі прайшлі антыўрадавыя мітынгі пратэстоўцаў, разгневаных арыштам праваабаронцы [[Фатхі Тэрбіль|Фатхі Тэрбіля]], які ўдзельнічаў у разглядзе справы аб гібелі зняволеных у турме Абу-Салім. Пратэстоўцы, арганізаваныя праз сацыяльныя сеткі, патрабавалі адстаўкі Кадафі і вызвалення палітычных зняволеных. Лівійскія сілы бяспекі ўжылі супраць натоўпу вадамёты і гумовыя кулі, у выніку чаго некалькі чалавек атрымалі раненні. У якасці далейшага процідзеяння дэманстрацыям, арганізаваная лівійскімі ўладамі, транслявалася па дзяржаўным тэлебачанні праўрадавая акцыя пратэсту{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. За лічаныя дні выступленн і ахапілі ўсе найбуйнейшыя гарады. Супраць апазіцыі выступілі войскі, а 21 лютага ўпершыню задзейнічана авіяцыя. Бамбардзіроўкам падвергнулася нават сталіца. У Бенгазі толькі з 17-га па 21-га загінула каля 300 чалавек{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Урад абмежаваў сувязь, заблакаваўшы Інтэрнэт і перапыніўшы тэлефонную сувязь па ўсёй краіне{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. 

Неўзабаве ўзброеная апазіцыя бярэ пад свой кантроль Бенгазі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}.

=== Замежная ваенная інтэрвенцыя ===
22 сакавіка НАТА пагадзілася пачаць аперацыю ў гарачай кропцы. На наступны дзень караблі кааліцыя ўсталявалі марскую блакаду, спыняючы і абшукваюсв любыя суда, якія, па іх падазрэнні, перавозілі зброю або наймітаў у Лівію. 24 сакавіка над краінай была ўсталяван беспалётная зона, якая прадугледжвала перакрыць усе палёты ў паветранай прасторы Джамахірыі для «абароны населеных пунктаў ад паветраных нападаў, за выключэннем палётаў, якія выкарыстоўваюцца ў гуманітарных мэтах і для аказання дапамогі»{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}.

31 сакавіка Альянс узяў на сябе аднаасобнае камандаванне і кантроль над міжнароднымі ваеннымі дзеяннямі ў Лівіі{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}. 

== Інфармацыйная вайна ==
Арышт адваката-актывіста і хваля пратэстаў за яго вызвалення хутка перацяклі ў інтэрнэт-прастору і СМІ. З’явілася незвычайна вялікая колькасць відэа на Ютубе і паведамленняў у Твітэры, якія апынуліся падобнымі. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх СМІ, як CNN, BBC, NBC, CBS, ABC, канал «Fox News», і Аль-Джазіра прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}.

Незадоўга да падзення Трыпалі, Цьеры Мейсан адкрыта заявіў, што большасць заходніх журналістаў, якія спыніліся ў гатэлі Rixos былі агентамі інтэрвентаў. У прыватнасці, ён паказаў на групы [[Associated Press]], [[Бі-Бі-Сі|ВBC]], [[CNN]] і [[Fox News]]. 31 кастрычніка ў інтэрв’ю на «Радыё Канада» Шарль Бушар распавёў, што ў штаб-кватэры НАТА ў [[Неапаль|Неапалі]] было створана аналітычнае падраздзяленне. Для яго ўзмацнення было створана некалькі інфармацыйных сетак. Разведданыя паступалі з многіх крыніц, уключаючы [[сродкі масавай інфармацыі]]. Такім чынам НАТА прызнала, што афіцыйныя замежныя журналісты ў Лівіі былі агентамі альянсу{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}.

Як адзначаў Бенджамін Барбер з Huffington Post, у ходзе вайны журналісты страцілі нават бачнасць аб’ектыўнасці ў лівійскіх падзеях. Блок НАТА арганізаваў інтэнсіўную прапагандысцкую кампанію ў СМІ. Яна выйшла далёка за межы звычайна задзейнічаных у падобных акцыях ліберальных колаў, пераканаўшы «прагрэсіўных» журналістаў і іх выданні, а таксама «левых» інтэлектуалаў, прадстаўляць наймітаў у якасці «рэвалюцыянераў». Прапаганда распаўсюджвала лапезныя вобразы ўрадавых войскаў (часта малюючы іх як «чарнаскурых наймітаў»), малюючы іх гвалтаўнікамі, якія прымаюць велізарныя дозы «Віягры». Між тым [[Amnesty International]] і [[Human Rights Watch]] сведчаць, што да пачатку аперацыі НАТА ва ўсходняй Лівіі ніякіх масавых згвалтаванняў, ніякіх верталётных нападаў або бамбёжак мірных дэманстрантаў з боку сіл Кадафі не было. Што дакладна было, дык гэта 110 загінулых з абодвух бакоў падчас беспарадкаў у Бенгазі. Як бачым, усе гэтыя гісторыі былі сфабрыкаванымі, але менавіта яны сталі падставай для ўстанаўлення беспалётнай зоны і нападу НАТА на Лівію{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}.

З пачаткам інтэрвенцыі асноўнымі кампанентамі інфармацыйнай вайны ў Лівіі з’яўляліся інфармацыйна-прапагандысцкія акцыі, [[радыёэлектронная барацьба]], вывад з ладу элементаў грамадзянскай і ваеннай інфраструктур.Калі канфлікт перайшоў у працяглую фазу, задачай стала выкрыць праціўніка ў маральна непрымальных формах вядзення канфлікту, а таксама прыцягнуць на свой бок новых саюзнікаў. У нязначнай ступені Натаўскім бокам адпрацоўвалася тэхналогія барацьбы з кампутарнымі сеткамі. Нярэдка супрацьстаялыя бакі (НАТА і Лівія) выкарыстоўвалі адны і тыя ж прыёмы: прымяншаць свае страты і перабольшвалі маштабы шкоды праціўніка. У сваю чаргу лівійскі бок завышаў лічбы страт сярод мясцовага насельніцтва{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}.

У той жа час разбурэнне Лівіі не перашкодзіла НАТА паўтара месяца выкарыстоўваць радыё і тэлебачанне для перадачы сваіх прапагандысцкіх матэрыялаў. У рамках інфармацыйна - прапагандысцкіх акцый ажыццяўлялася радыё-і тэлевяшчанне на Лівію з тэрыторыі сумежных краін. Для павелічэння даходлівасці гэтых радыёперадач над тэрыторыяй Лівіі раскідваліся УКХ-радыёпрыёмнікі з фіксаванай частатой прыёму. Акрамя таго, пастаянна раскідваліся з паветра прапагандысцкія ўлёткі, якія насілі графічны характар (коміксы, плакаты, малюнкі, ігральныя карты з партрэтамі лівійскіх лідэраў). Абодва бакі звярталіся да дэзінфармацыі, імкнучыся пасеяць паніку{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}.

== Замежны ўдзел ==
=== Заходняя кааліцыя ===
Планаванне аперацыі праводзілася штабам Аб’яднанага камандавання Узброеных Сіл ЗША ў зоне Афрыкі, на чале з генералам Кэтры Хэмам. У штабе кіраўніцтва аперацыі для каардынацыі сумесных дзеянняў былі накіраваныя афіцэры з Вялікабрытаніі, Францыі і іншых краін кааліцыі.  Адной з асаблівасцяў вядзення баявых дзеянняў у Лівіі стала маштабнае выкарыстанне сістэм кіраванага зброі, прымяненне якіх грунтавалася на даных, што атрымліваліся па каналах сувязі ў рэальным маштабе часу, сродкаў радыёэлектроннай і аптычнай разведкі. Высокая дакладнасць цэлеўказання дазволіла павысіць долю прымянення кіраваных боепрыпасаў да 85%. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі мэтаў і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваюцца ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, для спецназа [[ВМС ЗША]], Вялікабрытаніі і Францыі. Высокая выніковасць удараў сродкаў паветранага нападу пры практычна поўнай адсутнасці процідзеяння з боку сіл СПА Лівіі. Дакладнасць вызначэння каардынатаў цэлей, аператыўнасць нанясення удараў, эфектыўнае цэлеўказанне не маглі быць рэалізаваны толькі выключна касмічнымі і авіяцыйнымі сродкамі разведкі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

У ходзе баявых дзеянняў знайшла практычнае пацвярджэнне канцэпцыя спалучэння інфармацыйных сістэм краін НАТА і амерыканскага камандавання ў зоне Афрыкі. Было рэалізавана ўзаемадзеянне паміж амерыканскімі, англійскімі, італьянскімі інфармацыйнымі сістэмамі, у прыватнасці рэалізаваны прыём разведвальных даных ад самалётаў GR-4A Tornado (Вялікабрытанія), аснашчаных кантэйнернай разведвальнай станцыяй RAPTOR, амерыканскімі сродкамі прыёму і апрацоўкі разведінфармацыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

Сістэма ўзбраенняў, задзейнічаная кааліцыйнымі войскамі ЗША і Вялікабрытаніі ў Лівіі, уключала правераныя ў ходзе папярэдніх ваенных канфліктаў тыпы і ўзоры. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі цэлей і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваліся ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, адзінай для розных звёнаў кіравання. У прыватнасці, упершыню былі ўжытыя ў звяне «ўзвод-рота» і разведвальна-пошукавымі групамі адзіныя тактычныя тэрміналы JTT-B, якія дазвалялі ў рэальным маштабе часу адлюстроўваць атрыманыя па спадарожнікавых і наземных каналах сувязі даныя на электроннай карце, якая выводзіцца альбо непасрэдна на ўласны тэрмінал, альбо на экран падлучанага да яго партатыўнага кампутара{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.
[[File:AV-8B Harrier Operation Odyssey Dawn.jpg|thumb|Самалёт AV-8B Harrier ВПС ЗША перад баявым вылетам на тэрыторыю Лівіі, 20 сакавіка]]
Была створана магутная амерыканская авіяцыйная групоўка разведвальнай авіяцыі і радыёэлектроннай барацьбы, якая ўключала cамалёты Lockheed U-2; RC-135 Rivet Joint, EC-130Y, EC-130J, EA-18G, cамалёты электроннай разведкі ЕР-3Е, Boeing Е-3F Centry, Grumman E-2 Hawkeye; EC-130J Commando Solo, Tornado ECR; Transall C-130 JSTARS і БЛА Global Hawk, cамалёты базавай патрульнай авіяцыі P-3C Orion і самалёты-запраўшчыкі КС-135P і KC-10A. Па стане на 19 сакавіка авіягрупа была прадстаўлена 42 тактычнымі знішчальнікамі F-15C Блок 50, F-15E і F-16E. Ударная авіяцыя таксама была прадстаўлена штурмавікамі AV-8B «Харыер II»{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

Некаторыя тыпы ўзбраенняў УС краін Захаду ўпершыню ўжытыя ў баявых умовах у Лівіі. Напрыклад, падводная лодка атамная з крылатымі ракетамі Florida (пераабсталяваная з ПЛАРБ), тактычная крылатая ракета Tomahawk Block IV (TLAM-E), удасканаленыя сродкі дастаўкі баявых плыўцоў Advanced SEAL Delivery System (ASDS), шматмэтавы знішчальнік Eurofighter «Typhoon» ВПС Вялікабрытаніі, цяжкаўзброены самалёт падтрымкі сухапутных падраздзяленняў AC-130U{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. 

Значны ўклад быў ваенных інструктараў краін-інтэрвенатаў (асабліва брытанцаў, французаў, італьянцаў і амерыканцаў). Калі ў пачатку канфлікту апазіцыянеры ўяўлялі сабой фактычна зборышча не навучаных і слаба ўзброеных людзей, якія ў асноўным скалыналі дэманстратыўнай стральбой і бесперапынна адступалі, то ўжо праз пару месяцаў яны змаглі пераламаць сітуацыю ў іншы бок{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

=== Беларусь ===
{{Асноўны артыкул|Беларусы ў лівійскім канфлікце}}
[[Рэспубліка Беларусь]] стала адной з нямногіх краін, якія падтрымалі Кадафі, не прызналі паўстанцкі [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Нацыянальны пераходны савет]] і асудзілі дзеянні блока НАТА&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mfa.gov.by/en/press/news_mfa/f75073a623f49a26.html|title=Statement released by the Foreign Ministry in connection with the missile strikes and bombings on Libya|access-date=2016-04-20|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Як заяўляў саветнік пасольства Беларусі ў Трыпалі Георгій Грамыка, да грамадзянскай вайны і замежнай інтэрвенцыі ў краіне быў размешчаны кантынгент з 500 беларускіх ваенных саветнікаў, інструктараў і спецыялістаў, але з пачаткам баявых дзеянняў частку з іх эвакуявалі. Аднак са слоў ваеннага аташэ Ігара Качугіна, афіцыйна ў краіну вайскоўцы не накіроўваліся. Тым не менш ён не выключыў, што хтосьці мог заключыць індывідуальныя кантракты з лівійскімі [[сілавікі|сілавымі структурамі]]&lt;ref name=&quot;комсомолка&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20211022165612/https://www.kp.ru/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны] // Комсомольская правда : газета. — 6 апреля 2011.&lt;/ref&gt;.

15 лютага, па даных [[Стакгольмскі інстытут даследавання праблем міру|SIPRI]], з [[Баранавічы|Баранавічаў]] у [[Себха|Себху]] вылецеў транспартнік [[Іл-76]]. Самалёт меркавана вёз зброю для войск Кадафі&lt;ref&gt;[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html NEWSru.com :: SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

У канцы лютага амерыканскае разведвальна-аналітычнае агенцтва Stratfor са спасылкай на ўласныя крыніцы распаўсюдзіла інфармацыю пра тое, што ў расправах над апазіцыяй прымалі ўдзел выхадцы з Усходняй Еўропы&lt;ref name=&quot;newtimes&quot;&gt;[https://newtimes.ru/articles/detail/35642 Белорусская джамахирия: Полковник Каддафи ищет прибежища в Минске] //  The New Times : журнал. — № 08 (193). — 7 марта 2011.&lt;/ref&gt; — у прыватнасці, з Беларусі, Украіны, Сербіі і Румыніі&lt;ref name=&quot;febr&quot;/&gt;. Тэлеканал [[CNN]] паказаў відавочцаў, якія казалі, быццам у джыпах з [[АК-47]] на плячы раз’язджалі людзі ''«з усходнееўрапейскай знешнасцю»''&lt;ref name=&quot;newtimes&quot;/&gt;. Замежныя байцы пілатавалі баявую авіяцыю, абстрэльваючы апазіцыю, а таксама праводзілі патруляванне і зачыстку вуліц на аўтамабілях&lt;ref name=&quot;febr&quot;&gt;[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]&lt;/ref&gt;.

6 красавіка выдавецтва «[[Камсамольская праўда]]» апублікавала артыкул пра ўдзел у баявых дзеяннях у Лівіі на баку Кадафі беларускіх ваенных саветнікаў. Рэдакцыя пісала, што замежнікі займаліся падрыхтоўкай лівійскіх сілавікоў, рамонтам і эксплуатацыяй тэхнікі. Яны не ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях, але пастаянна знаходзіліся на лініі фронту. Паведамлялася і пра наймітаў з індывідуальнымі кантрактамі, і пра дзейных вайскоўцаў Узброеных Сіл Беларусі. Сярод спецыялістаў былыя байцы [[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння|334-га атрада]] са складу [[5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння|5-й асобнай брыгады спецпрызначэння]]. Некаторыя з іх, як мяркуецца, праходзілі падрыхтоўку на расійскіх базах [[спецпрызн|спецназа]] і ўдзельнічалі ў [[Афганская вайна (1979—1989)|вайне ў Аўганістане]]. [[Ваенны спецыяліст|Ваенспецы]] пераканалі лівійцаў аддаць перавагу [[узброены пікап|ўзброеным пікапам]] замест бранятэхнікі, а таксама ўнесці ў тактыку некаторыя элементы [[Партызанская вайна|партызанскай вайны]], што знізіла эфектыўнасць авіяўдараў НАТА і павялічыла мабільнасць арміі. Дзякуючы іх садзейнічанню, [[Другое контрнаступленне кадафістаў|у канцы сакавіка—пачатку красавіка]] войскі Кадафі нават змаглі перайсці ў контрнаступленне на ўсходзе краіны. Рэдакцыя звязалася з нейкім Міхаілам, адным з беларускіх наймітаў. Ён паведаміў, што ''«яго зарплата ў Лівіі складае 3000 долараў»''. Паводле інфармацыі суразмоўцы, пры ўрадавых узброеных сілах ''«знаходзяцца некалькі сотняў беларусаў»''&lt;ref name=&quot;комсомолка&quot;/&gt;.

8 красавіка кіраўнік рабочай групы [[ААН]] па выкарыстанні наймітаў Хасэ Луіс Гомес дэль Прада паведаміў пра наяўнасць мноства доказаў выкарыстання Кадафі замежных байцоў. Большасць, па яго словах, з’яўляліся афрыканцамі, аднак, верагодна, сярод іх меліся і беларусы&lt;ref&gt;[https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ ООН: на стороне Каддафи воюют белорусы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230106185410/https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ |date=6 студзеня 2023 }} // Telegraf.by : интернет-ресурс. — 9 сентября 2011.&lt;/ref&gt;.

Ізноў пра беларускі ўдзел загаварылі ў жніўні—верасні, калі з’явілася інфармацыя пра прысутнасць беларусаў, у тым ліку снайпераў&lt;ref name=&quot;снайпера&quot;&gt;[https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii Белорусские снайперы защищали Каддафи в Ливии?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200724145852/https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii |date=24 ліпеня 2020 }}&lt;/ref&gt;, на паўночным захадзе краіны, дзе яны маглі ўступіць у прамыя сутыкненні са спецпадраздзяленнямі НАТА, [[ААЭ]] і [[Катар]]а&lt;ref&gt;[https://m.lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]&lt;/ref&gt;. Ібрагім Абдэль Магід, адзін з ваенных кіраўнікоў Нацыянальнага пераходнага савета, заявіў, што апазіцыя была праінфармавана з ''«некаторых крыніц разведкі»'' пра прыбыццё на дапамогу [[кадафісты|кадафістам]] снайпераў розных еўрапейскіх нацыянальнасцяў, у тым ліку ўкраінцаў, беларусаў і іншых. Група ўвайшла ў Лівію праз порт Нуфейда ў [[Туніс]]е, пасля чаго перамешчана ў Трыпалі&lt;ref name=&quot;снайпера&quot;/&gt;. Акрамя таго, як паведамлялася, лівійскія паўстанцы выявілі ў будынку спецслужбаў дакументацыю, згодна з якой пастаўкі зброі ў Лівію вяліся беларускай арганізацыяй «Белтэхэкспарт»&lt;ref&gt;[https://piter.tv/event/Povstanci_Na_storone_Ka/ Повстанцы: На стороне Каддафи воевали не только украинские, но и белорусские снайперы]&lt;/ref&gt;.

Афіцыйныя прадстаўнікі Беларусі (прэс-сакратар МЗС [[Андрэй Уладзіміравіч Савіных|Андрэй Савіных]]&lt;ref&gt;[https://news.tut.by/politics/256754.html МИД: Белорусских военных в Ливии нет и никогда не было] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210419202259/https://news.tut.by/politics/256754.html |date=19 красавіка 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20110906/431141568.html Белорусских снайперов в Ливии не было, заявил МИД]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.belta.by/politics/view/publikatsii-so-ssylkoj-na-ekspertov-oon-o-nalichii-v-livii-belorusskih-naemnikov-ne-zasluzhivajut-dover-128168-2011 Публикации со ссылкой на экспертов ООН о наличии в Ливии белорусских наемников не заслуживают доверия - МИД]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;комсомолка&quot;/&gt;, памочнік міністра абароны па пытаннях ваеннай палітыкі генерал-маёр Аляксандр Анісімаў&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |title=Генерал Анисимов: белорусских военных в Ливии не было |access-date=29 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929122716/https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |archive-date=29 верасня 2021 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, міністр абароны [[Юрый Жадобін]]&lt;ref&gt;[https://charter97.org/ru/news/2013/8/28/74674/ Жадобин отшутился о белорусских военных в Судане] // Хартыя '97, 28 августа 2013&lt;/ref&gt;) адмаўлялі факт удзелу не толькі дзеючых вайскоўцаў, але і беларускіх грамадзян у якасці наёмнікаў.

== Злачынствы і парушэнні ==
=== З боку заходняй кааліцыі ===
Узброеныя сілы ЗША і НАТА выкарыстоўвалі боепрыпасы з паражальнымі элементамі са збедненага ўрану. Боепрыпасы ўжываліся ў асноўным у першыя суткі аперацыі ў Лівіі. Тады амерыканцы скінулі 45 бомбаў і выпусцілі больш за 110 ракет па ключавых гарадах. Ва ўмовах высокай тэмпературы пры паразе цэлі ўранавы матэрыял ператвараецца ў пар. Гэты пар — атрутны, ён здольны выклікаць рак. Пасля выкарыстання НАТА бетонабойных уранавых бомбаў на тэрыторыі Паўночнай Лівіі паўсталі тэрыторыі з павышаным (у разы) радыеактыўным фонам. На Трыпалі 1 мая былі скінутыя аб’ёмна-дэтануючыя бомбы, як мінімум 8 адзінак. Тут ідзе гаворка пра ўжыванне ў Лівіі тэрмабарычнай, або вакуумнай, зброі, прымяненне якой у населеных пунктах абмежавана міжнароднымі канвенцыямі. Гэтыя боепрыпасы не прызначаныя для знішчэння глыбокіх бункераў і добра абароненых аб’ектаў; яны эфектыўна знішчаюць толькі мірнае насельніцтва і адкрыта размешчаныя войскі. Але парадокс у тым, што вакуумныя бомбы супраць салдат рэгулярнай арміі амаль не ўжывалі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. 


== Літаратура ==
;Англамоўныя
* {{h|CNN|2013|[https://us.cnn.com/2013/09/20/world/libya-civil-war-fast-facts/index.html 2011 Libya Civil War Fast Facts] // CNN, Sep 20, 2013}}
* {{h|NATO|2012|[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/nato-and-libya-february-october-2011 NATO and Libya (February - October 2011)] // North Atlantic Treaty Organization, 4 April 2012}}
* {{h|Britannica|2011|[https://www.britannica.com/event/Libya-Revolt-of-2011#ref300033 Libya Revolt of 2011] // Britannica.}}
* {{cite journal|last=Roberts|first=Hugh|title=Who said Gaddafi had to go?|journal=London Review of Books|date=17 November 2011|volume=33|issue=22|pages=8–18|url=https://www.lrb.co.uk/v33/n22/hugh-roberts/who-said-gaddafi-had-to-go|access-date=14 November 2011}}
;Рускамоўныя
* {{h|Цыганок|2012|Цыганок А. Д. [http://otvaga2004.ru/boyevoe-primenenie/boyevoye-primeneniye10/livia-itogi-i-uroki/ Война в Ливии 2011 г.: итоги и уроки] // Журнал «Арсенал Отечества», №2 / 2012.}}
* {{h|Хамза|2021|Ахмед Хамза Анализ событий первого этапа гражданской войны в Ливии 2011 г. на основе работ российских исследователей // Журнал международного права и международных отношений. 2021 № 3 (98). С. 68—72.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1786726639&amp;tld=by&amp;lang=ru&amp;name=Hamza_Journal2021_3.pdf&amp;text=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%BA%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0%20%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B%20%D0%B2%20%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8%20%D0%B8%20%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%9C.%20%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8%20%D0%B2%202011%20%D0%B3.&amp;url=https%3A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf&amp;lr=10274&amp;mime=pdf&amp;l10n=ru&amp;sign=d32c895041efe008d0a2d79c741c97eb&amp;keyno=0&amp;nosw=1&amp;serpParams=tm%3D1786726639%26tld%3Dby%26lang%3Dru%26name%3DHamza_Journal2021_3.pdf%26text%3D%25D0%259F%25D0%25BE%25D0%25BB%25D0%25B8%25D1%2582%25D0%25B8%25D1%2587%25D0%25B5%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B8%25D0%25B5%2B%25D0%25BF%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25B4%25D0%25BF%25D0%25BE%25D1%2581%25D1%258B%25D0%25BB%25D0%25BA%25D0%25B8%2B%25D0%25BD%25D0%25B0%25D1%2587%25D0%25B0%25D0%25BB%25D0%25B0%2B%25D0%25B3%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25B6%25D0%25B4%25D0%25B0%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25B9%2B%25D0%25B2%25D0%25BE%25D0%25B9%25D0%25BD%25D1%258B%2B%25D0%25B2%2B%25D0%259B%25D0%25B8%25D0%25B2%25D0%25B8%25D0%25B8%2B%25D0%25B8%2B%25D1%2581%25D0%25B2%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B6%25D0%25B5%25D0%25BD%25D0%25B8%25D1%258F%2B%25D0%259C.%2B%25D0%259A%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B4%25D0%25B0%25D1%2584%25D0%25B8%2B%25D0%25B2%2B2011%2B%25D0%25B3.%26url%3Dhttps%253A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3Dd32c895041efe008d0a2d79c741c97eb%26keyno%3D0%26nosw%3D1
;Беларускамоўныя
* {{h|Бурак|2021|Захар Бурак. Дзесяць гадоў хаосу: куды рушыць Лівія? // Звязда : газета. — 27 лютага 2021.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1783443444&amp;tld=by&amp;lang=be&amp;name=27lut-2021-13.pdf&amp;text=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%20%D1%9E%20%D0%9B%D1%96%D0%B2%D1%96%D1%96%202011&amp;url=https%3A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf&amp;lr=10274&amp;mime=pdf&amp;l10n=ru&amp;sign=487535140441f6c19ce994c2bacccd47&amp;keyno=0&amp;nosw=1&amp;serpParams=tm%3D1783443444%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D27lut-2021-13.pdf%26text%3D%25D0%2593%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25BC%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B7%25D1%258F%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B0%25D1%258F%2B%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25B9%25D0%25BD%25D0%25B0%2B%25D1%259E%2B%25D0%259B%25D1%2596%25D0%25B2%25D1%2596%25D1%2596%2B2011%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D487535140441f6c19ce994c2bacccd47%26keyno%3D0%26nosw%3D1</text>
      <sha1>oa8jtcinwhpm1gw261l4tn1k3fdzmpt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181233</id>
      <parentid>5181232</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T17:54:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* З боку заходняй кааліцыі */</comment>
      <origin>5181233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42798" sha1="825rjnufsi7648hsfujy1wfya2nfllm" xml:space="preserve">https://cyberleninka.ru/article/n/vmeshatelstvo-stran-zapada-v-grazhdanskoe-protivostoyanie-v-livii-v-2011-g-i-pozitsiya-rossiyskoy-diplomatii

https://cyberleninka.ru/article/n/istoricheskie-predposylki-sovremennogo-liviyskogo-krizisa

https://cyberleninka.ru/article/n/rol-informatsionnoy-voyny-v-liviyskom-konflikte-2011-g-sredstva-i-metody


https://www.kommersant.ru/doc/4391721

https://docviewer.yandex.by/view/0/?page=1&amp;*=uRQzHCQM%2Bgx48QggPKp0S%2B%2BtvFl7InVybCI6Imh0dHBzOi8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxIiwidGl0bGUiOiI3MSIsIm5vaWZyYW1lIjp0cnVlLCJ1aWQiOiIwIiwidHMiOjE3ODM0NDMzMTkxOTEsInl1IjoiNDY0MzU1Nzg3MTcxODc5NTAxMSIsInNlcnBQYXJhbXMiOiJ0bT0xNzgzNDQzMzA5JnRsZD1ieSZsYW5nPXJ1Jm5hbWU9NzEmdGV4dD0lRDAlOTIlRDAlQkUlRDAlQjklRDAlQkQlRDAlQjArJUQwJUIyKyVEMCVCQiVEMCVCOCVEMCVCMiVEMCVCOCVEMCVCOCsyMDExJnVybD1odHRwcyUzQS8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxJmxyPTEwMjc0Jm1pbWU9cGRmJmwxMG49cnUmc2lnbj03MGFjYjM5ZjdmNDQ5MDMwMDEwOTg4M2U4ZmE3MzRjZSZrZXlubz0wIn0%3D&amp;lang=ru

https://cyberleninka.ru/article/n/liviyskiy-krizis-pyat-let-nestabilnosti-degradatsii-i-dezintegratsii


== Перадгісторыя ==
Доўгі час палітычнае жыццё Лівіі абапіралася выключна на асабістай уладзе Муамара Кадафі, які кіраваў краінай з 1969 года{{sfn|Хамза|2021|p=69}}.

Вялікі ўплыў на сітуацыю ў Лівіі аказала знешнія фактары. Па-першае, гэта [[Арабская вясна]] на Блізкім Усходзе і ў Паўночнай Афрыцы ў снежні 2010 — студзені 2011, якая характарызавалася хвалёў масавых пратэстаў і беспарадкаў, якія ў шэрагу выпадкаў прыводзілі да змены ўлады альбо грамадзянскіх войн. Па-другое, гэта канфрантацыя з Захадам, што было звязана з датычнасцю ў 1980-я Лівіі да тэрактаў у [[Еўропа|Еўропе]]. На фоне [[Вайна супраць тэрарызму|барацьбы ЗША і іх саюзнікаў з міжнародным тэрарызмам]] дадзены факт узмацніў антылівійскія настроі ў заходніх кіруючых колах, хоць на працягу 2000-х гадоў рэжым Кадафі праводзіў палітыку па нармалізацыі адносін з амерыканцамі і еўрапейцамі, дамогчыся скасавання санкцый і наладжванню супрацоўніцтва. Найбольш Лівія зблізілася з [[Францыя]]й{{sfn|Хамза|2021|p=69}}.

== Ход падзей ==
=== Пачатак грамадзянскай вайны ===
15 лютага 2011 года ў Бенгазі прайшлі антыўрадавыя мітынгі пратэстоўцаў, разгневаных арыштам праваабаронцы [[Фатхі Тэрбіль|Фатхі Тэрбіля]], які ўдзельнічаў у разглядзе справы аб гібелі зняволеных у турме Абу-Салім. Пратэстоўцы, арганізаваныя праз сацыяльныя сеткі, патрабавалі адстаўкі Кадафі і вызвалення палітычных зняволеных. Лівійскія сілы бяспекі ўжылі супраць натоўпу вадамёты і гумовыя кулі, у выніку чаго некалькі чалавек атрымалі раненні. У якасці далейшага процідзеяння дэманстрацыям, арганізаваная лівійскімі ўладамі, транслявалася па дзяржаўным тэлебачанні праўрадавая акцыя пратэсту{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. За лічаныя дні выступленн і ахапілі ўсе найбуйнейшыя гарады. Супраць апазіцыі выступілі войскі, а 21 лютага ўпершыню задзейнічана авіяцыя. Бамбардзіроўкам падвергнулася нават сталіца. У Бенгазі толькі з 17-га па 21-га загінула каля 300 чалавек{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Урад абмежаваў сувязь, заблакаваўшы Інтэрнэт і перапыніўшы тэлефонную сувязь па ўсёй краіне{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. 

Неўзабаве ўзброеная апазіцыя бярэ пад свой кантроль Бенгазі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}.

=== Замежная ваенная інтэрвенцыя ===
22 сакавіка НАТА пагадзілася пачаць аперацыю ў гарачай кропцы. На наступны дзень караблі кааліцыя ўсталявалі марскую блакаду, спыняючы і абшукваюсв любыя суда, якія, па іх падазрэнні, перавозілі зброю або наймітаў у Лівію. 24 сакавіка над краінай была ўсталяван беспалётная зона, якая прадугледжвала перакрыць усе палёты ў паветранай прасторы Джамахірыі для «абароны населеных пунктаў ад паветраных нападаў, за выключэннем палётаў, якія выкарыстоўваюцца ў гуманітарных мэтах і для аказання дапамогі»{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}.

31 сакавіка Альянс узяў на сябе аднаасобнае камандаванне і кантроль над міжнароднымі ваеннымі дзеяннямі ў Лівіі{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}. 

== Інфармацыйная вайна ==
Арышт адваката-актывіста і хваля пратэстаў за яго вызвалення хутка перацяклі ў інтэрнэт-прастору і СМІ. З’явілася незвычайна вялікая колькасць відэа на Ютубе і паведамленняў у Твітэры, якія апынуліся падобнымі. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх СМІ, як CNN, BBC, NBC, CBS, ABC, канал «Fox News», і Аль-Джазіра прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}.

Незадоўга да падзення Трыпалі, Цьеры Мейсан адкрыта заявіў, што большасць заходніх журналістаў, якія спыніліся ў гатэлі Rixos былі агентамі інтэрвентаў. У прыватнасці, ён паказаў на групы [[Associated Press]], [[Бі-Бі-Сі|ВBC]], [[CNN]] і [[Fox News]]. 31 кастрычніка ў інтэрв’ю на «Радыё Канада» Шарль Бушар распавёў, што ў штаб-кватэры НАТА ў [[Неапаль|Неапалі]] было створана аналітычнае падраздзяленне. Для яго ўзмацнення было створана некалькі інфармацыйных сетак. Разведданыя паступалі з многіх крыніц, уключаючы [[сродкі масавай інфармацыі]]. Такім чынам НАТА прызнала, што афіцыйныя замежныя журналісты ў Лівіі былі агентамі альянсу{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}.

Як адзначаў Бенджамін Барбер з Huffington Post, у ходзе вайны журналісты страцілі нават бачнасць аб’ектыўнасці ў лівійскіх падзеях. Блок НАТА арганізаваў інтэнсіўную прапагандысцкую кампанію ў СМІ. Яна выйшла далёка за межы звычайна задзейнічаных у падобных акцыях ліберальных колаў, пераканаўшы «прагрэсіўных» журналістаў і іх выданні, а таксама «левых» інтэлектуалаў, прадстаўляць наймітаў у якасці «рэвалюцыянераў». Прапаганда распаўсюджвала лапезныя вобразы ўрадавых войскаў (часта малюючы іх як «чарнаскурых наймітаў»), малюючы іх гвалтаўнікамі, якія прымаюць велізарныя дозы «Віягры». Між тым [[Amnesty International]] і [[Human Rights Watch]] сведчаць, што да пачатку аперацыі НАТА ва ўсходняй Лівіі ніякіх масавых згвалтаванняў, ніякіх верталётных нападаў або бамбёжак мірных дэманстрантаў з боку сіл Кадафі не было. Што дакладна было, дык гэта 110 загінулых з абодвух бакоў падчас беспарадкаў у Бенгазі. Як бачым, усе гэтыя гісторыі былі сфабрыкаванымі, але менавіта яны сталі падставай для ўстанаўлення беспалётнай зоны і нападу НАТА на Лівію{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}.

З пачаткам інтэрвенцыі асноўнымі кампанентамі інфармацыйнай вайны ў Лівіі з’яўляліся інфармацыйна-прапагандысцкія акцыі, [[радыёэлектронная барацьба]], вывад з ладу элементаў грамадзянскай і ваеннай інфраструктур.Калі канфлікт перайшоў у працяглую фазу, задачай стала выкрыць праціўніка ў маральна непрымальных формах вядзення канфлікту, а таксама прыцягнуць на свой бок новых саюзнікаў. У нязначнай ступені Натаўскім бокам адпрацоўвалася тэхналогія барацьбы з кампутарнымі сеткамі. Нярэдка супрацьстаялыя бакі (НАТА і Лівія) выкарыстоўвалі адны і тыя ж прыёмы: прымяншаць свае страты і перабольшвалі маштабы шкоды праціўніка. У сваю чаргу лівійскі бок завышаў лічбы страт сярод мясцовага насельніцтва{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}.

У той жа час разбурэнне Лівіі не перашкодзіла НАТА паўтара месяца выкарыстоўваць радыё і тэлебачанне для перадачы сваіх прапагандысцкіх матэрыялаў. У рамках інфармацыйна - прапагандысцкіх акцый ажыццяўлялася радыё-і тэлевяшчанне на Лівію з тэрыторыі сумежных краін. Для павелічэння даходлівасці гэтых радыёперадач над тэрыторыяй Лівіі раскідваліся УКХ-радыёпрыёмнікі з фіксаванай частатой прыёму. Акрамя таго, пастаянна раскідваліся з паветра прапагандысцкія ўлёткі, якія насілі графічны характар (коміксы, плакаты, малюнкі, ігральныя карты з партрэтамі лівійскіх лідэраў). Абодва бакі звярталіся да дэзінфармацыі, імкнучыся пасеяць паніку{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}.

== Замежны ўдзел ==
=== Заходняя кааліцыя ===
Планаванне аперацыі праводзілася штабам Аб’яднанага камандавання Узброеных Сіл ЗША ў зоне Афрыкі, на чале з генералам Кэтры Хэмам. У штабе кіраўніцтва аперацыі для каардынацыі сумесных дзеянняў былі накіраваныя афіцэры з Вялікабрытаніі, Францыі і іншых краін кааліцыі.  Адной з асаблівасцяў вядзення баявых дзеянняў у Лівіі стала маштабнае выкарыстанне сістэм кіраванага зброі, прымяненне якіх грунтавалася на даных, што атрымліваліся па каналах сувязі ў рэальным маштабе часу, сродкаў радыёэлектроннай і аптычнай разведкі. Высокая дакладнасць цэлеўказання дазволіла павысіць долю прымянення кіраваных боепрыпасаў да 85%. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі мэтаў і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваюцца ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, для спецназа [[ВМС ЗША]], Вялікабрытаніі і Францыі. Высокая выніковасць удараў сродкаў паветранага нападу пры практычна поўнай адсутнасці процідзеяння з боку сіл СПА Лівіі. Дакладнасць вызначэння каардынатаў цэлей, аператыўнасць нанясення удараў, эфектыўнае цэлеўказанне не маглі быць рэалізаваны толькі выключна касмічнымі і авіяцыйнымі сродкамі разведкі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

У ходзе баявых дзеянняў знайшла практычнае пацвярджэнне канцэпцыя спалучэння інфармацыйных сістэм краін НАТА і амерыканскага камандавання ў зоне Афрыкі. Было рэалізавана ўзаемадзеянне паміж амерыканскімі, англійскімі, італьянскімі інфармацыйнымі сістэмамі, у прыватнасці рэалізаваны прыём разведвальных даных ад самалётаў GR-4A Tornado (Вялікабрытанія), аснашчаных кантэйнернай разведвальнай станцыяй RAPTOR, амерыканскімі сродкамі прыёму і апрацоўкі разведінфармацыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

Сістэма ўзбраенняў, задзейнічаная кааліцыйнымі войскамі ЗША і Вялікабрытаніі ў Лівіі, уключала правераныя ў ходзе папярэдніх ваенных канфліктаў тыпы і ўзоры. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі цэлей і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваліся ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, адзінай для розных звёнаў кіравання. У прыватнасці, упершыню былі ўжытыя ў звяне «ўзвод-рота» і разведвальна-пошукавымі групамі адзіныя тактычныя тэрміналы JTT-B, якія дазвалялі ў рэальным маштабе часу адлюстроўваць атрыманыя па спадарожнікавых і наземных каналах сувязі даныя на электроннай карце, якая выводзіцца альбо непасрэдна на ўласны тэрмінал, альбо на экран падлучанага да яго партатыўнага кампутара{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.
[[File:AV-8B Harrier Operation Odyssey Dawn.jpg|thumb|Самалёт AV-8B Harrier ВПС ЗША перад баявым вылетам на тэрыторыю Лівіі, 20 сакавіка]]
Была створана магутная амерыканская авіяцыйная групоўка разведвальнай авіяцыі і радыёэлектроннай барацьбы, якая ўключала cамалёты Lockheed U-2; RC-135 Rivet Joint, EC-130Y, EC-130J, EA-18G, cамалёты электроннай разведкі ЕР-3Е, Boeing Е-3F Centry, Grumman E-2 Hawkeye; EC-130J Commando Solo, Tornado ECR; Transall C-130 JSTARS і БЛА Global Hawk, cамалёты базавай патрульнай авіяцыі P-3C Orion і самалёты-запраўшчыкі КС-135P і KC-10A. Па стане на 19 сакавіка авіягрупа была прадстаўлена 42 тактычнымі знішчальнікамі F-15C Блок 50, F-15E і F-16E. Ударная авіяцыя таксама была прадстаўлена штурмавікамі AV-8B «Харыер II»{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

Некаторыя тыпы ўзбраенняў УС краін Захаду ўпершыню ўжытыя ў баявых умовах у Лівіі. Напрыклад, падводная лодка атамная з крылатымі ракетамі Florida (пераабсталяваная з ПЛАРБ), тактычная крылатая ракета Tomahawk Block IV (TLAM-E), удасканаленыя сродкі дастаўкі баявых плыўцоў Advanced SEAL Delivery System (ASDS), шматмэтавы знішчальнік Eurofighter «Typhoon» ВПС Вялікабрытаніі, цяжкаўзброены самалёт падтрымкі сухапутных падраздзяленняў AC-130U{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. 

Значны ўклад быў ваенных інструктараў краін-інтэрвенатаў (асабліва брытанцаў, французаў, італьянцаў і амерыканцаў). Калі ў пачатку канфлікту апазіцыянеры ўяўлялі сабой фактычна зборышча не навучаных і слаба ўзброеных людзей, якія ў асноўным скалыналі дэманстратыўнай стральбой і бесперапынна адступалі, то ўжо праз пару месяцаў яны змаглі пераламаць сітуацыю ў іншы бок{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}.

=== Беларусь ===
{{Асноўны артыкул|Беларусы ў лівійскім канфлікце}}
[[Рэспубліка Беларусь]] стала адной з нямногіх краін, якія падтрымалі Кадафі, не прызналі паўстанцкі [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Нацыянальны пераходны савет]] і асудзілі дзеянні блока НАТА&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mfa.gov.by/en/press/news_mfa/f75073a623f49a26.html|title=Statement released by the Foreign Ministry in connection with the missile strikes and bombings on Libya|access-date=2016-04-20|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Як заяўляў саветнік пасольства Беларусі ў Трыпалі Георгій Грамыка, да грамадзянскай вайны і замежнай інтэрвенцыі ў краіне быў размешчаны кантынгент з 500 беларускіх ваенных саветнікаў, інструктараў і спецыялістаў, але з пачаткам баявых дзеянняў частку з іх эвакуявалі. Аднак са слоў ваеннага аташэ Ігара Качугіна, афіцыйна ў краіну вайскоўцы не накіроўваліся. Тым не менш ён не выключыў, што хтосьці мог заключыць індывідуальныя кантракты з лівійскімі [[сілавікі|сілавымі структурамі]]&lt;ref name=&quot;комсомолка&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20211022165612/https://www.kp.ru/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны] // Комсомольская правда : газета. — 6 апреля 2011.&lt;/ref&gt;.

15 лютага, па даных [[Стакгольмскі інстытут даследавання праблем міру|SIPRI]], з [[Баранавічы|Баранавічаў]] у [[Себха|Себху]] вылецеў транспартнік [[Іл-76]]. Самалёт меркавана вёз зброю для войск Кадафі&lt;ref&gt;[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html NEWSru.com :: SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

У канцы лютага амерыканскае разведвальна-аналітычнае агенцтва Stratfor са спасылкай на ўласныя крыніцы распаўсюдзіла інфармацыю пра тое, што ў расправах над апазіцыяй прымалі ўдзел выхадцы з Усходняй Еўропы&lt;ref name=&quot;newtimes&quot;&gt;[https://newtimes.ru/articles/detail/35642 Белорусская джамахирия: Полковник Каддафи ищет прибежища в Минске] //  The New Times : журнал. — № 08 (193). — 7 марта 2011.&lt;/ref&gt; — у прыватнасці, з Беларусі, Украіны, Сербіі і Румыніі&lt;ref name=&quot;febr&quot;/&gt;. Тэлеканал [[CNN]] паказаў відавочцаў, якія казалі, быццам у джыпах з [[АК-47]] на плячы раз’язджалі людзі ''«з усходнееўрапейскай знешнасцю»''&lt;ref name=&quot;newtimes&quot;/&gt;. Замежныя байцы пілатавалі баявую авіяцыю, абстрэльваючы апазіцыю, а таксама праводзілі патруляванне і зачыстку вуліц на аўтамабілях&lt;ref name=&quot;febr&quot;&gt;[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]&lt;/ref&gt;.

6 красавіка выдавецтва «[[Камсамольская праўда]]» апублікавала артыкул пра ўдзел у баявых дзеяннях у Лівіі на баку Кадафі беларускіх ваенных саветнікаў. Рэдакцыя пісала, што замежнікі займаліся падрыхтоўкай лівійскіх сілавікоў, рамонтам і эксплуатацыяй тэхнікі. Яны не ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях, але пастаянна знаходзіліся на лініі фронту. Паведамлялася і пра наймітаў з індывідуальнымі кантрактамі, і пра дзейных вайскоўцаў Узброеных Сіл Беларусі. Сярод спецыялістаў былыя байцы [[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння|334-га атрада]] са складу [[5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння|5-й асобнай брыгады спецпрызначэння]]. Некаторыя з іх, як мяркуецца, праходзілі падрыхтоўку на расійскіх базах [[спецпрызн|спецназа]] і ўдзельнічалі ў [[Афганская вайна (1979—1989)|вайне ў Аўганістане]]. [[Ваенны спецыяліст|Ваенспецы]] пераканалі лівійцаў аддаць перавагу [[узброены пікап|ўзброеным пікапам]] замест бранятэхнікі, а таксама ўнесці ў тактыку некаторыя элементы [[Партызанская вайна|партызанскай вайны]], што знізіла эфектыўнасць авіяўдараў НАТА і павялічыла мабільнасць арміі. Дзякуючы іх садзейнічанню, [[Другое контрнаступленне кадафістаў|у канцы сакавіка—пачатку красавіка]] войскі Кадафі нават змаглі перайсці ў контрнаступленне на ўсходзе краіны. Рэдакцыя звязалася з нейкім Міхаілам, адным з беларускіх наймітаў. Ён паведаміў, што ''«яго зарплата ў Лівіі складае 3000 долараў»''. Паводле інфармацыі суразмоўцы, пры ўрадавых узброеных сілах ''«знаходзяцца некалькі сотняў беларусаў»''&lt;ref name=&quot;комсомолка&quot;/&gt;.

8 красавіка кіраўнік рабочай групы [[ААН]] па выкарыстанні наймітаў Хасэ Луіс Гомес дэль Прада паведаміў пра наяўнасць мноства доказаў выкарыстання Кадафі замежных байцоў. Большасць, па яго словах, з’яўляліся афрыканцамі, аднак, верагодна, сярод іх меліся і беларусы&lt;ref&gt;[https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ ООН: на стороне Каддафи воюют белорусы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230106185410/https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ |date=6 студзеня 2023 }} // Telegraf.by : интернет-ресурс. — 9 сентября 2011.&lt;/ref&gt;.

Ізноў пра беларускі ўдзел загаварылі ў жніўні—верасні, калі з’явілася інфармацыя пра прысутнасць беларусаў, у тым ліку снайпераў&lt;ref name=&quot;снайпера&quot;&gt;[https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii Белорусские снайперы защищали Каддафи в Ливии?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200724145852/https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii |date=24 ліпеня 2020 }}&lt;/ref&gt;, на паўночным захадзе краіны, дзе яны маглі ўступіць у прамыя сутыкненні са спецпадраздзяленнямі НАТА, [[ААЭ]] і [[Катар]]а&lt;ref&gt;[https://m.lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]&lt;/ref&gt;. Ібрагім Абдэль Магід, адзін з ваенных кіраўнікоў Нацыянальнага пераходнага савета, заявіў, што апазіцыя была праінфармавана з ''«некаторых крыніц разведкі»'' пра прыбыццё на дапамогу [[кадафісты|кадафістам]] снайпераў розных еўрапейскіх нацыянальнасцяў, у тым ліку ўкраінцаў, беларусаў і іншых. Група ўвайшла ў Лівію праз порт Нуфейда ў [[Туніс]]е, пасля чаго перамешчана ў Трыпалі&lt;ref name=&quot;снайпера&quot;/&gt;. Акрамя таго, як паведамлялася, лівійскія паўстанцы выявілі ў будынку спецслужбаў дакументацыю, згодна з якой пастаўкі зброі ў Лівію вяліся беларускай арганізацыяй «Белтэхэкспарт»&lt;ref&gt;[https://piter.tv/event/Povstanci_Na_storone_Ka/ Повстанцы: На стороне Каддафи воевали не только украинские, но и белорусские снайперы]&lt;/ref&gt;.

Афіцыйныя прадстаўнікі Беларусі (прэс-сакратар МЗС [[Андрэй Уладзіміравіч Савіных|Андрэй Савіных]]&lt;ref&gt;[https://news.tut.by/politics/256754.html МИД: Белорусских военных в Ливии нет и никогда не было] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210419202259/https://news.tut.by/politics/256754.html |date=19 красавіка 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20110906/431141568.html Белорусских снайперов в Ливии не было, заявил МИД]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.belta.by/politics/view/publikatsii-so-ssylkoj-na-ekspertov-oon-o-nalichii-v-livii-belorusskih-naemnikov-ne-zasluzhivajut-dover-128168-2011 Публикации со ссылкой на экспертов ООН о наличии в Ливии белорусских наемников не заслуживают доверия - МИД]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;комсомолка&quot;/&gt;, памочнік міністра абароны па пытаннях ваеннай палітыкі генерал-маёр Аляксандр Анісімаў&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |title=Генерал Анисимов: белорусских военных в Ливии не было |access-date=29 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929122716/https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |archive-date=29 верасня 2021 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, міністр абароны [[Юрый Жадобін]]&lt;ref&gt;[https://charter97.org/ru/news/2013/8/28/74674/ Жадобин отшутился о белорусских военных в Судане] // Хартыя '97, 28 августа 2013&lt;/ref&gt;) адмаўлялі факт удзелу не толькі дзеючых вайскоўцаў, але і беларускіх грамадзян у якасці наёмнікаў.

== Злачынствы і парушэнні ==
=== З боку заходняй кааліцыі ===
Узброеныя сілы ЗША і НАТА выкарыстоўвалі боепрыпасы з паражальнымі элементамі са [[збеднены ўран|збедненага ўрану]]. Боепрыпасы ўжываліся ў асноўным у першыя суткі аперацыі ў Лівіі. Тады амерыканцы скінулі 45 бомбаў і выпусцілі больш за 110 ракет па ключавых гарадах. Ва ўмовах высокай тэмпературы пры паразе цэлі ўранавы матэрыял ператвараецца ў пар. Гэты пар — атрутны, ён здольны выклікаць рак. Пасля выкарыстання НАТА бетонабойных уранавых бомбаў на тэрыторыі Паўночнай Лівіі паўсталі тэрыторыі з павышаным (у разы) радыеактыўным фонам. На Трыпалі 1 мая былі скінутыя аб’ёмна-дэтануючыя бомбы, як мінімум 8 адзінак. Тут ідзе гаворка пра ўжыванне ў Лівіі тэрмабарычнай, або вакуумнай, зброі, прымяненне якой у населеных пунктах абмежавана міжнароднымі канвенцыямі. Гэтыя боепрыпасы не прызначаныя для знішчэння глыбокіх бункераў і добра абароненых аб’ектаў; яны эфектыўна знішчаюць толькі мірнае насельніцтва і адкрыта размешчаныя войскі. Але парадокс у тым, што вакуумныя бомбы супраць салдат рэгулярнай арміі амаль не ўжывалі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}.

У ліпені 2018 года [[Урад нацыянальнай згоды (Лівія)|ўрад нацыянальнай згоды Лівіі]] афіцыйна абвінаваціў блок НАТА ў выкарыстанне зброі са збедненым уранам, калі лівійскія медыкі высветлілі, што за апошнія гады ў краіне рэзка вырасла колькасць анкалагічных захворванняў менавіта ў тых месцах, якія падвяргаліся бамбардзіроўкам у 2011 годзе&lt;ref&gt;[https://ria.ru/world/20180713/1524543935.html РИА НОВОСТИ: Ливия обвинила НАТО в применении оружия с обедненным ураном]&lt;/ref&gt;. Улады мелі намер звярнуцца ў [[МАГАТЭ]] і іншыя міжнародныя арганізацыі па дапамогу ў правядзенні дбайных даследаванняў прысутнасці збедненага ўрану і ў раёнах Лівіі, якія падвергліся авіяналётам. Першыя паведамленні аб выкарыстанні збедненага ўрану ў лівійскім канфлікце з’явіліся яшчэ ў красавіку 2011. Па сведчанні незалежнай групы навукоўцаў, якія тады працавалі ў Лівіі, у гэтай краіне былі знойдзены сляды збедненага ўрану. Імі быў зафіксаваны павышаны ўзровень радыяцыі ў варонках ад бомбаў і на аскепках снарадаў, якія заставаліся пасля авіяўдараў НАТА&lt;ref&gt;[http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ Армейский вестник: Урановая нанопыль засеяла ливийские города] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170601034629/http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ |date=1 чэрвеня 2017 }}&lt;/ref&gt;.

== Літаратура ==
;Англамоўныя
* {{h|CNN|2013|[https://us.cnn.com/2013/09/20/world/libya-civil-war-fast-facts/index.html 2011 Libya Civil War Fast Facts] // CNN, Sep 20, 2013}}
* {{h|NATO|2012|[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/nato-and-libya-february-october-2011 NATO and Libya (February - October 2011)] // North Atlantic Treaty Organization, 4 April 2012}}
* {{h|Britannica|2011|[https://www.britannica.com/event/Libya-Revolt-of-2011#ref300033 Libya Revolt of 2011] // Britannica.}}
* {{cite journal|last=Roberts|first=Hugh|title=Who said Gaddafi had to go?|journal=London Review of Books|date=17 November 2011|volume=33|issue=22|pages=8–18|url=https://www.lrb.co.uk/v33/n22/hugh-roberts/who-said-gaddafi-had-to-go|access-date=14 November 2011}}
;Рускамоўныя
* {{h|Цыганок|2012|Цыганок А. Д. [http://otvaga2004.ru/boyevoe-primenenie/boyevoye-primeneniye10/livia-itogi-i-uroki/ Война в Ливии 2011 г.: итоги и уроки] // Журнал «Арсенал Отечества», №2 / 2012.}}
* {{h|Хамза|2021|Ахмед Хамза Анализ событий первого этапа гражданской войны в Ливии 2011 г. на основе работ российских исследователей // Журнал международного права и международных отношений. 2021 № 3 (98). С. 68—72.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1786726639&amp;tld=by&amp;lang=ru&amp;name=Hamza_Journal2021_3.pdf&amp;text=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%BA%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0%20%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B%20%D0%B2%20%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8%20%D0%B8%20%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%9C.%20%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8%20%D0%B2%202011%20%D0%B3.&amp;url=https%3A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf&amp;lr=10274&amp;mime=pdf&amp;l10n=ru&amp;sign=d32c895041efe008d0a2d79c741c97eb&amp;keyno=0&amp;nosw=1&amp;serpParams=tm%3D1786726639%26tld%3Dby%26lang%3Dru%26name%3DHamza_Journal2021_3.pdf%26text%3D%25D0%259F%25D0%25BE%25D0%25BB%25D0%25B8%25D1%2582%25D0%25B8%25D1%2587%25D0%25B5%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B8%25D0%25B5%2B%25D0%25BF%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25B4%25D0%25BF%25D0%25BE%25D1%2581%25D1%258B%25D0%25BB%25D0%25BA%25D0%25B8%2B%25D0%25BD%25D0%25B0%25D1%2587%25D0%25B0%25D0%25BB%25D0%25B0%2B%25D0%25B3%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25B6%25D0%25B4%25D0%25B0%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25B9%2B%25D0%25B2%25D0%25BE%25D0%25B9%25D0%25BD%25D1%258B%2B%25D0%25B2%2B%25D0%259B%25D0%25B8%25D0%25B2%25D0%25B8%25D0%25B8%2B%25D0%25B8%2B%25D1%2581%25D0%25B2%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B6%25D0%25B5%25D0%25BD%25D0%25B8%25D1%258F%2B%25D0%259C.%2B%25D0%259A%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B4%25D0%25B0%25D1%2584%25D0%25B8%2B%25D0%25B2%2B2011%2B%25D0%25B3.%26url%3Dhttps%253A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3Dd32c895041efe008d0a2d79c741c97eb%26keyno%3D0%26nosw%3D1
;Беларускамоўныя
* {{h|Бурак|2021|Захар Бурак. Дзесяць гадоў хаосу: куды рушыць Лівія? // Звязда : газета. — 27 лютага 2021.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1783443444&amp;tld=by&amp;lang=be&amp;name=27lut-2021-13.pdf&amp;text=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%20%D1%9E%20%D0%9B%D1%96%D0%B2%D1%96%D1%96%202011&amp;url=https%3A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf&amp;lr=10274&amp;mime=pdf&amp;l10n=ru&amp;sign=487535140441f6c19ce994c2bacccd47&amp;keyno=0&amp;nosw=1&amp;serpParams=tm%3D1783443444%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D27lut-2021-13.pdf%26text%3D%25D0%2593%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25BC%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B7%25D1%258F%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B0%25D1%258F%2B%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25B9%25D0%25BD%25D0%25B0%2B%25D1%259E%2B%25D0%259B%25D1%2596%25D0%25B2%25D1%2596%25D1%2596%2B2011%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D487535140441f6c19ce994c2bacccd47%26keyno%3D0%26nosw%3D1</text>
      <sha1>825rjnufsi7648hsfujy1wfya2nfllm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Burger King</title>
    <ns>0</ns>
    <id>653897</id>
    <revision>
      <id>5181205</id>
      <parentid>4829219</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T16:22:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mikhail2228</username>
        <id>138078</id>
      </contributor>
      <comment>/* Беларусь */</comment>
      <origin>5181205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5316" sha1="4e1o978yx6m48fzkx0l2nlxy1ydp2de" xml:space="preserve">{{Кампанія}}

'''Burger King''' (Бургер Кінг) — амерыканская кампанія, уладальнік глабальнай сеткі рэстаранаў Burger King.

== Гісторыя ==
Першы рэстаран пад назвай «Insta-Burger King» адкрыты 4 снежня 1954 года ў прыгарадзе [[Маямі]].

У 1954 годзе кампанія сутыкнулася з фінансавымі праблемамі, і яе выкупілі Дэвід Эджартан і Джэймс Маклэмар. Першае, што яны зрабілі, — перайменавалі кампанію на Burger King.

За паўстагоддзя ўладальнікі кампаніі змяніліся чатыры разы, апошні — бразільская кампанія 3G Capital, якая купіла пакет акцый у 2010 годзе.

У канцы 2013 года Burger King паведаміў, што мае 13000 рэстаранаў у 79 краінах, 66 % рэстаранаў знаходзіцца ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], і 99 % усіх рэстаранаў кіруецца прыватнікамі.

У 2015 годзе адкрыты першы рэстаран у Беларусі.

== Бургер Кінг у розных краінах ==

=== ЗША ===

Першы рэстаран адкрыўся ў 1954 годзе і называўся «Insta-Burger King».

На 2020 год у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] 7295 рэстаранаў, больш за ўсё ў [[Тэхас]]е — 588.

=== Аўстралія ===

У Аўстраліі «Burger King» перайменаваны на «[[Hungry Jack's]]», бо гандлёвае найменне «Burger King» належыць іншай кампаніі.

Першы «Hungry Jack’s» у Аўстраліі адкрыты 18 красавіка 1971 года.

У 1996 годзе кампанія адкрыла першы «Burger King» у Аўстраліі, нягледзячы на існаванне «Hungry Jack’s», бо да 2001 года паміж рэстаранамі былі судовыя разбіральніцтвы.

У 2001 годзе рэстараны аб’ядналіся ў «Hungry Jack’s».

На 2020 год у Аўстраліі 420 рэстаранаў «Hungry Jack’s».

=== Беларусь ===

Першы рэстаран адкрыты 9 ліпеня 2015 года ў [[Мінск]]у. Таксама ў першы дзень запрацавала сістэма рэфіл, якая дазваляе да канца дня даліваць напоі.

Станам на 14 жнівень 2026 года, у Беларусі 56 рэстараны: 24 у Мінску, 5 у [[Гродна|Гродне]], па 3 у [[Віцебск]]у, [[Гомель|Гомелі]] і [[Магілёў|Магілёве]], па 2 у [[Брэст|Брэсце]] і Салігорску, па 1 у Полацку, Жлобіне, Мазыры, Баранавічах, Лідзе і [[Нацыянальны аэрапорт Мінск|Нацыянальным аэрапорце Мінск]].[https://vk.ru/burgerkingbelarus&amp;#x20;ў&amp;#x20;￼￼Мінску￼￼.&amp;#x20;Таксама&amp;#x20;ў&amp;#x20;першы&amp;#x20;дзень&amp;#x20;запрацавала&amp;#x20;сістэма&amp;#x20;рэфіл,&amp;#x20;якая&amp;#x20;дазваляе&amp;#x20;да&amp;#x20;канца&amp;#x20;дня&amp;#x20;даліваць&amp;#x20;напоі.&amp;#x20;&amp;#x20;Станам&amp;#x20;на&amp;#x20;&amp;#x20;2024&amp;#x20;года,&amp;#x20;у&amp;#x20;Беларусі&amp;#x20;56&amp;#x20;рэстараны:&amp;#x20;24&amp;#x20;у&amp;#x20;Мінску,&amp;#x20;5&amp;#x20;у&amp;#x20;￼￼Гродне￼￼,&amp;#x20;па&amp;#x20;3&amp;#x20;у&amp;#x20;￼￼Віцебску￼￼,&amp;#x20;￼￼Гомелі￼￼&amp;#x20;і&amp;#x20;￼￼Магілёве￼￼,&amp;#x20;па&amp;#x20;2&amp;#x20;у&amp;#x20;￼￼Брэсце￼￼&amp;#x20;і&amp;#x20;Салігорску,&amp;#x20;па&amp;#x20;1&amp;#x20;у&amp;#x20;Полацку,&amp;#x20;Жлобіне,&amp;#x20;Мазыры,&amp;#x20;Баранавічах,&amp;#x20;Лідзе&amp;#x20;і&amp;#x20;￼￼Нацыянальным&amp;#x20;аэрапорце&amp;#x20;Мінск￼￼.&amp;#x20;&amp;#x20;￼&amp;#x20;Зноскі&amp;#x20;https://www.burgerkingfoundation.org/about/contact-us&amp;#x20;&amp;#x20;http://investor.bk.com/download_arquivos.asp?id_arquivo=DC47A05B-9468-4356-8789-F777CDA04DD7&amp;#x20;Уставіць&amp;#x20;пункт&amp;#x20;￼&amp;#x20;&amp;#x20;&amp;#x20;У&amp;#x20;сацыяльных&amp;#x20;сетках&amp;#x20;VK&amp;#x20;·&amp;#x20;VK&amp;#x20;·&amp;#x20;Facebook&amp;#x20;·&amp;#x20;LinkedIn&amp;#x20;·&amp;#x20;Sina&amp;#x20;Weibo&amp;#x20;·&amp;#x20;Telegram&amp;#x20;·&amp;#x20;X&amp;#x20;(англ.)&amp;#x20;Фота,&amp;#x20;відэа&amp;#x20;і&amp;#x20;аўдыё&amp;#x09;&amp;#x20;Instagram&amp;#x20;·&amp;#x20;TikTok&amp;#x20;·&amp;#x20;YouTube&amp;#x20;Тэматычныя&amp;#x20;сайты&amp;#x09;&amp;#x20;Internet&amp;#x20;Movie&amp;#x20;Database&amp;#x20;·&amp;#x20;MusicBrainz&amp;#x20;Слоўнікі&amp;#x20;і&amp;#x20;энцыклапедыі&amp;#x09;&amp;#x20;Вялікая&amp;#x20;нарвежская&amp;#x20;·&amp;#x20;Britannica&amp;#x20;(онлайн)&amp;#x20;Нарматыўны&amp;#x20;кантроль&amp;#x09;&amp;#x20;LCCN:&amp;#x20;n87149888&amp;#x20;·&amp;#x20;NKC:&amp;#x20;pna2017965753&amp;#x20;·&amp;#x20;VIAF:&amp;#x20;132616942&amp;#x20;Уставіць&amp;#x20;пункт]

{{зноскі}}

{{вонкавыя спасылкі}}</text>
      <sha1>4e1o978yx6m48fzkx0l2nlxy1ydp2de</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181280</id>
      <parentid>5181205</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T20:52:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Plaga med</username>
        <id>116903</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Праўка аўтарства [[Special:Contributions/Mikhail2228|Mikhail2228]] ([[User talk:Mikhail2228|размовы]]) адкочана; вернута апошняя версія аўтарства [[User:Maksim L.|Maksim L.]]</comment>
      <origin>4829219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3326" sha1="dxu0klsqmnxb46122q9t506ws9hr7vl" xml:space="preserve">{{Кампанія}}

'''Burger King''' (Бургер Кінг) — амерыканская кампанія, уладальнік глабальнай сеткі рэстаранаў Burger King.

== Гісторыя ==
Першы рэстаран пад назвай «Insta-Burger King» адкрыты 4 снежня 1954 года ў прыгарадзе [[Маямі]].

У 1954 годзе кампанія сутыкнулася з фінансавымі праблемамі, і яе выкупілі Дэвід Эджартан і Джэймс Маклэмар. Першае, што яны зрабілі, — перайменавалі кампанію на Burger King.

За паўстагоддзя ўладальнікі кампаніі змяніліся чатыры разы, апошні — бразільская кампанія 3G Capital, якая купіла пакет акцый у 2010 годзе.

У канцы 2013 года Burger King паведаміў, што мае 13000 рэстаранаў у 79 краінах, 66 % рэстаранаў знаходзіцца ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], і 99 % усіх рэстаранаў кіруецца прыватнікамі.

У 2015 годзе адкрыты першы рэстаран у Беларусі.

== Бургер Кінг у розных краінах ==

=== ЗША ===

Першы рэстаран адкрыўся ў 1954 годзе і называўся «Insta-Burger King».

На 2020 год у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] 7295 рэстаранаў, больш за ўсё ў [[Тэхас]]е — 588.

=== Аўстралія ===

У Аўстраліі «Burger King» перайменаваны на «[[Hungry Jack's]]», бо гандлёвае найменне «Burger King» належыць іншай кампаніі.

Першы «Hungry Jack’s» у Аўстраліі адкрыты 18 красавіка 1971 года.

У 1996 годзе кампанія адкрыла першы «Burger King» у Аўстраліі, нягледзячы на існаванне «Hungry Jack’s», бо да 2001 года паміж рэстаранамі былі судовыя разбіральніцтвы.

У 2001 годзе рэстараны аб’ядналіся ў «Hungry Jack’s».

На 2020 год у Аўстраліі 420 рэстаранаў «Hungry Jack’s».

=== Беларусь ===

Першы рэстаран адкрыты 9 ліпеня 2015 года ў [[Мінск]]у. Таксама ў першы дзень запрацавала сістэма рэфіл, якая дазваляе да канца дня даліваць напоі.

Станам на канец жніўня 2024 года, у Беларусі 44 рэстараны: 24 у Мінску, 5 у [[Гродна|Гродне]], па 3 у [[Віцебск]]у, [[Гомель|Гомелі]] і [[Магілёў|Магілёве]], па 2 у [[Брэст|Брэсце]] і Салігорску, па 1 у Полацку, Жлобіне, Мазыры, Баранавічах, Лідзе і [[Нацыянальны аэрапорт Мінск|Нацыянальным аэрапорце Мінск]].

{{зноскі}}

{{вонкавыя спасылкі}}</text>
      <sha1>dxu0klsqmnxb46122q9t506ws9hr7vl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Малатарня</title>
    <ns>0</ns>
    <id>654572</id>
    <revision>
      <id>5181336</id>
      <parentid>5180977</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T07:11:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5181336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2593" sha1="cgw77z6tvby0ckdej1qovb2kkfqgc5e" xml:space="preserve">{{універсальная картка}}
[[Файл:Batteuse 1881.jpg|thumb|260px|Машына для абмалоту зерня ў 1881 годзе.]]

'''Малата́рня''' — машына або асобная яе частка для вылучэння (аддзялення, выбіцця, вылушчэння) [[зерне|зерня]] або [[насенне|насення]] з сельскагаспадарчых культур. Першай малатарняй была прылада шатландскага машынабудаўніка {{нп5|Эндру Майкл|Эндру Майкла|en|Andrew Meikle}}, якая аддзяляла зерне ад сцябла і каласоў.

[[Файл:Dreschflegel.jpg|thumb|170px|злева|Цэп для абмалоту.]]
Раней збожжа звычайна аддзялялі ўручную, малацьбой (біццём) [[цэп]]ам, што было працаёмка. Механізацыя паступова выжыла ручную апрацоўку збожжавых культур.

Часткова з’яўленне машын для абмалоту было прычынай [[Бунт Свінга|бунту Свінга]] ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Зацяжныя войны, вялікія падаткі і нізкі заробак вымусілі сялян урэшце ўзняцца на барацьбу ў 1830 годзе. Сяляне сталі беспрацоўнымі на некалькі гадоў з прычыны шырокага ўжывання і распаўсюджання малатарных машын.

Ёсць малатарні для малацьбы [[збожжа]], [[лён]]у, [[каноплі|канапель]], [[кукуруза|кукурузы]] і іншых культур. Паводле [[канструкцыя|канструкцыі]] малатарні бываюць простыя (толькі абмалочваюць) і складаныя (абмалочваюць, ачышчаюць і сартуюць зерне). У льно-, каноплеўборачных і збожжавых [[камбайн]]ах малатарні — асобныя апараты, якія працуюць зладжана з іншымі механізмамі.

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Сельскагаспадарчая тэхніка]]
[[Катэгорыя:Збожжаўборачныя камбайны]]</text>
      <sha1>cgw77z6tvby0ckdej1qovb2kkfqgc5e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Штаб-сяржант</title>
    <ns>0</ns>
    <id>657432</id>
    <revision>
      <id>5181186</id>
      <parentid>3706674</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T15:36:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amherst99</username>
        <id>6180</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5181186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1320" sha1="0ewiuq97magjooabcaegnugshbk5tqa" xml:space="preserve">[[Файл:Army-USA-OR-06.svg|міні|Нарукаўныя знакі адрознення штаб-сяржанта ў [[Армія ЗША|арміі ЗША]]]]
'''Штаб-сяржант''' ({{lang-en|staff sergeant}}) — воінскае званне малодшага камандзіра ў [[Армія ЗША|арміі ЗША]] і арміях некаторых краін. Згодна з [[Званні і ўзнагароды НАТА|сістэмай званняў і ўзнагарод НАТА]] званне ''штаб-сяржант'' належыць да катэгорый OR-6.

З [[30 лістапада]] [[2019]] года воінскае званне штаб-сяржант было ўведзена новую шкалу вайсковых і флоцкіх воінскіх званняў [[Узброеныя сілы Украіны|Узброеных сіл Украіны]]&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/politics/29/11/2019/5de108d89a79474cbdb13f04 Зяленскі адмяніў ва ўкраінскай арміі звання прапаршчыка і мічмана] // [[РБК]]&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|}}


[[Катэгорыя:Воінскія званні]]
[[Катэгорыя:Воінскія званні Узброеных сіл ЗША]]</text>
      <sha1>0ewiuq97magjooabcaegnugshbk5tqa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Кінематограф/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>658977</id>
    <revision>
      <id>5181195</id>
      <parentid>5180610</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T15:51:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+5 новых</comment>
      <origin>5181195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1342" sha1="8r7xety64ajdz3vks1wvupeybdbttn9" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Міа Гот|2026-08-14T07:25:35Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Коры Хокінс|2026-08-14T07:16:32Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Бені Сафдзі|2026-08-14T07:09:09Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Біл Ірвін|2026-08-14T06:33:46Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Альберт Леанідавіч Філозаў|2026-08-14T05:53:47Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Барыс Аляксеевіч Хмяльніцкі|2026-08-13T04:55:31Z|StarDeg}}
{{Новы артыкул|Дзяржаўны камітэт СССР па тэлебачанні і радыёвяшчанні|2026-08-09T13:52:52Z|DzBar}}
{{Новы артыкул|Імігрант (фільм)|2026-08-07T12:43:43Z|Siarhei V}}
{{Новы артыкул|Барыс Аляксандравіч Пакроўскі|2026-08-07T10:44:16Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Дзмітрый Якаўлевіч Пакрас|2026-08-07T07:45:54Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Лупіта Ніёнга|2026-08-04T10:02:23Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Саманта Мортан|2026-08-04T08:47:44Z|Autumndancer}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8r7xety64ajdz3vks1wvupeybdbttn9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алесь Галуза</title>
    <ns>0</ns>
    <id>665099</id>
    <revision>
      <id>5181352</id>
      <parentid>4854635</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T07:50:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-38891-38</username>
        <id>170911</id>
      </contributor>
      <comment>Выпраўлена памылка друку</comment>
      <origin>5181352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8326" sha1="3j90zq9dp6tf8nqt4y8w1xwkx3b94n7" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Галуза}}
{{пісьменнік
| Жонка = Ніна Іванаўна Шкрэдава
| Дзеці =
* Алік Аляксандравіч Галуза
* Георгій Аляксандравіч Галуза 
* Святаслаў Аляксандравіч Галуза
}}
'''Алесь Галуза''', поўнае імя '''Аляксандр Пятровіч Галуза''' ({{ДН|4|9|1911}}, [[Новыя Дарогі]], [[Старадарожскі раён]], [[Мінская вобласць]] — 7 чэрвеня 2001{{крыніца?}}) — беларускі пісьменнік, настаўнік.

== Біяграфія ==
Скончыў Новадарожскую пачатковую і Старадарожскую сямігадовую школы.

У 1933 годзе быў прызваны на службу ў [[Чырвоная Армія|Чырвоную Армію]]. Пасля дэмабілізацыі ў 1935 годзе застаўся ў [[Мінск]]у. Працаваў сталяром на мэблевым камбінаце і адначасова займаўся на вячэрнім аддзяленні рабфака. У 1938 годзе паступіў на літаратурны факультэт [[Мінскі настаўніцкі інстытут|Мінскага настаўніцкага інстытута]].

Пасля заканчэння інстытута быў накіраваны на працу ў Дварышчанскую няпоўную сярэднюю школу [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскага раёна]].

У 1944 годзе, пасля вызвалення Беларусі ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў, быў накіраваны на працу ў Негарэльскую сярэднюю школу.

У 1949 годзе быў незаконна рэпрэсіраваны і адпраўлены на поўнач, дзе працаваў у шахтах Варкуцінскага вугальнага басейна.

Пасля рэабілітацыі працаваў настаўнікам у Негарэльскай сярэдняй школе.

== Творчасць ==
Першае апавяданне «Упаляваў» надрукавана ў стаўбцоўскай раённай газеце «[[Прамень (газета)|Прамень]]» у 1962 годзе. З таго часу многія апавяданні і казкі пісьменніка надрукаваны ў раённай газеце «Сцяг Кастрычніка», часопісах «[[Вясёлка (часопіс)|Вясёлка]]» і «[[Бярозка (часопіс)|Бярозка]]».

У 1971 годзе выйшла першая кніжка А. Галузы — «Штукары», у 1978 годзе — «Шыльда на дроце». У 1993 годзе ў часопісе «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]» змешчана аўтабіяграфічная аповесць «Дарога праз пакуты»&lt;ref&gt;[http://dzerlib.by/Projects/Read?articleId=190 Алесь Галуза] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220812140546/https://dzerlib.by/Projects/Read?articleId=190 |date=2022-08-12}}&lt;/ref&gt;.

«Шыльда на дроце» зборнік апавяданняў пра вялікія і малыя падзеі, у якіх відаць характар чалавека, пра ўчынкі, з якіх пачынаецца мараль, мужнасць, годнасць, пра сяброўства, пра штодзённыя адкрыцці, якія адбываюцца ў дзяцінстве.

== Творы ==
* Галуза, А. Штукары : апавяданні / Алесь Галуза. — Мінск : Беларусь,1971.-78с.
* Зборнік апавяданняў пра жыццё, вучобу, дапамогу дарослым у працы школьнікаў 70-х гадоў ХХ ст.
* Галуза, А. Шыльда на дроце : апавяданні / Алесь Галуза. — Мінск : Маст.літ., 1978. — 88с.
* Галуза, А. Абноўка: апавяданне / А. Галуза // Сцяг Кастрычніка. — 1992. — 15 красавіка.
* Галуза, А. Аварыя: апавяданне / Алесь Галуза // Сцяг Кастрычніка. — 1991. −16 лютага.
* Галуза, А. Баравінка: апавяданне / А. Галуза. — 1971. — 12 чэрвеня.
* Галуза, А. Бумажнік: апавяданне // Сцяг Кастрычніка. — 1963. — 29 жніўня. — С. 4.
* Галуза, А. Ведзьма : апавяданне / Алесь Галуза // Сцяг Кастрычніка. — 1994. — 10 кастрычніка.
* Галуза, А. Дарога праз пакуты / Алесь Галуза // Маладосць. — 1993.-№ 2,3.
* Галуза, А. І яна любіць ласку : апавяданне / Алесь Галуза // Сцяг Кастрычніка.-1994.-13 кастрычніка.
* Галуза, А. Каляровая паштоўка: апавяданне / Алесь Галуза // Сцяг Кастрычніка.-1989.-12 сакавіка.
* Галуза, А. Крылы: гумарэска / Алесь Галуза // Сцяг Кастрычніка.-1987.-8 жніўня.
* Галуза, А. Марыся: гумарэска / Алесь Галуза // Сцяг Кастрычніка.-1986.-8 сакавіка.
* Галуза, А. Медаль: апавяданне / Алесь Галуза // Сцяг Кастрычніка.-1992.-4 красавіка.
* Галуза, А. Пераблыт: гумарыстычнае апавяданне / Алесь Галуза // Сцяг Кастрычніка.-1986.-20 лютага.
* Галуза, А. Пра казку і байку : казка / Алесь Галуза // Сцяг Кастрычніка.-1987.-22 чэрвеня.
* Галуза, А. Рукавічка : апавяданне / Алесь Галуза // Сцяг Кастрычніка.-1991.-20 студзеня.
* Галуза, А. Сахачык : казка / Алесь Галуза // Сцяг Кастрычніка.-1988.-20 верасня.
* Галуза, А. Стрэл … у хаце : гумарэска / Алесь Галуза // Сцяг Кастрычніка.-1989.-6 мая.
* Галуза, А. Чаму пеўнік прыгажэйшы за курачку : казка / Алесь Галуза // Сцяг Кастрычніка.-1987.-18 верасня.
* Галуза, А. Чый след? : казка / Алесь Галуза // Сцяг Кастрычніка.-1988.-10 чэрвеня.
* Галуза, А. «Штукары» : апавяданне / А. Галуза // Сцяг Кастрычніка.-1965.-25 лістапада.
* Галуза, А. Шыка і Кеша : апавяданне / Алесь Галуза // Сцяг Кастрычніка.-1992.-3 сакавіка.
* Галуза, А. Яблыкі : апавяданне / Алесь Галуза // Сцяг Кастрычніка.-1992.-26 жніўня.
* Галуза, А. Як завецца тая вёска? : гумарэска / Алесь Галуза // Сцяг Кастрычніка.-1994.-27 красавіка.
* Галуза, А. Як песня, як музыка : гумарэска / Алесь Галуза // Сцяг Кастрычніка.-1994.-5 снежня.
* Галуза, А. Як сякера шукала прыгожую ёлку : казка / Алесь Галуза // Сцяг Кастрычніка.-1990.-24 лістапада.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Шыльда на дроце : апавяданні / Алесь Галуза; [мастак А. А. Аблажэй]. — Мінск, 1978. (Інфармацыя: форма імя на рускай мове — Галуза Александр Петрович.)

{{DEFAULTSORT:Галуза Алесь}}
 
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]]</text>
      <sha1>3j90zq9dp6tf8nqt4y8w1xwkx3b94n7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алег Аляксандравіч Вінярскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>667718</id>
    <revision>
      <id>5181262</id>
      <parentid>5125360</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T19:27:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-44850-25</username>
        <id>172608</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5181262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19814" sha1="9fd1xebcuvgw9at20rt5kq34hwekn6t" xml:space="preserve">{{Кінематаграфіст}}
'''Алег Аляксандравіч Вінярскі''' (нар. {{ДН|4|4|1962}}, [[Паставы]], [[Віцебская вобласць]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[акцёр]] і [[рэжысёр]], пастаноўшчык радыёспектакляў. Майстар мастацкага слова. Першы беларускі аўтар аўдыёкніг. Вядомы працай больш за 35 гадоў на [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё|Беларускім радыё]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://radio1.by/o-radio/komanda/oleg-vinyarskiy/|title=Каманда канала|publisher=ПЕРШЫ НАЦЫЯНАЛЬНЫ КАНАЛ БЕЛАРУСКАГА РАДЫЁ|lang=be|accessdate=2020-01-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210225072254/https://radio1.by/o-radio/komanda/oleg-vinyarskiy/|archivedate=25 лютага 2021|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Папулярызатар беларускай культуры, паэзii, прозы, тэатру, мовы.

== Біяграфія ==
А. Вінярскі паходзіць з сям’і ваеннага, якая вельмі часта пераязджала. У школьныя гады ўдзельнічаў у мастацкай самадзейнасці. У 1979 годзе яго сям’я пераехала ў [[Мінск]]. Паступіў на вучобу ў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут]] да [[Народны артыст Беларусі|народнага артыст Беларусі]] [[Георгій Андрэевіч Волкаў|Г. Волкава]] і артысткі [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Максіма Горкага|Рускага тэатра імя М. Горкага]] Г. Вішкаровай-Старкоўскай. Сярод педагогаў на курсе таксама былі артысты [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|Купалаўскага тэатра]] М. Федароўскі і [[Аўгуст Лазаравіч Мілаванаў|А. Мілаванаў]].

Пасля інстытута трапіў па размеркаванні ў [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа|Віцебскі акадэмічны тэатр імя Якуба Коласа]], якім у той час кіраваў [[Валерый Яўгенавіч Мазынскі|В. Мазынскі]]. Там ён сыграў некалькі роляў. Пасля службы ў арміі вярнуўся ў Мінск і спрабаваў уладкавацца ў сталічныя тэатры.

У канцы 1985 года Камітэт па радыёвяшчанні і тэлебачанні, які ўзначальваў [[Генадзь Мікалаевіч Бураўкін|Г. Бураўкін]], праводзіў конкурс дыктараў. Каб трапіць на [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё|Беларускае радыё]], А. Вінярскі развітаўся з тэатрам&lt;ref&gt; {{Cite web|url=https://www.sb.by/articles/aleg-vinyarski-yak-khirurg-razrazae-tsela-tak-dyktar-i-aktsyer-litary.html |title=Алег Вінярскі: «Як хірург разразае цела, так дыктар і акцёр – літары»|publisher=Беларусь Сегодня, Алена Басікірская|lang=be|accessdate=2020-01-12}}&lt;/ref&gt;. З 1986 года працуе [[акцёр]]ам і [[рэжысёр]]ам [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнай тэлерадыёкампаніі Беларусі]]&lt;ref&gt; {{Cite web|url=https://www.kino-teatr.ru/teatr/acter/sov/249456/bio/ |title=Биография актера|publisher=Кино-театр.ру|lang=ru|accessdate=2020-01-12}}&lt;/ref&gt;.

Першай роляй А. Вінярскага стаў Унук у радыёспектаклі «Мой генерал» паводле рамана А. Ліханава (рэж. І. Лапцінскі). Выконваў эпізадычныя ролі ў спектаклях, чытаў выпускі навін і паступова загартоўваўся для стварэння ўласных пастановак.

Праявіў сябе ў якасці рэжысёра пасля прыходу ў рэдакцыю «[[Беларуская маладзёжная (радыёстанцыя)|Беларуская маладзёжная]]». За аснову А. Вінярскі браў творы замежных аўтараў, сярод якіх [[Артур Конан Дойл|А. К. Дойл]], Р. Говард, [[Уільям Сомерсет Моэм|С. Моэм]], [[Фрыдрых Дзюрэнмат|Ф. Дзюрэнмат]] і інш. Ставіў невялікія па фармаце спектаклі, якія выходзілі ў эфір у рубрыцы «Нядзельны трылер». У 1996 годзе прыйшоў працаваць рэжысёрам у рэдакцыю літаратурна-драматычнага вяшчання. Паставіў спектаклі «Крылаты кінжал» паводле [[Гілберт Кіт Чэстэртан|Г. К. Чэстэртана]] і «Жоўты твар» паводле А. К. Дойля (ролю [[Шэрлак Холмс|Шэрлака Холмса]] выканаў артыст [[Георгій Рафаілавіч Маляўскі|Г. Маляўскі]], ролю [[Доктар Ватсан|Ватсана]] — [[У. Кін-Камінскі]]).

З 1996 года выступаў у якасці акцёра і кансультанта пастановачнай праграмы «Акно ў свет». Сыграў галоўную ролю ў спектаклі «Час дыназаўра» паводле п’есы драматурга Л. Шчэрбача (1999), ролю Сына-імянінніка ў спектаклі паводле п’есы «Маці і сын» фінскай пісьменніцы Э. Пенанен «Дзень нараджэння» (2000).

У наступныя гады ў штодзённых рубрыках «Літаратурная анталогія» і «Бестселер» на канале «Культура» чытаў творы беларускіх і замежных аўтараў. Да 20-годдзя [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]] Алег Вінярскі паставіў спектакль «Ігнатаў рубеж» паводле п’есы В. Ткачова «Нехта ходзіць пад акном», галоўную ролю ў якім выканаў народны артыст СССР [[Генадзь Сцяпанавіч Аўсяннікаў|Г. Аўсяннікаў]]. У 2009 годзе ў эфіры Першага нацыянальнага канала трансліравалі прэм’еру спектакля «Пастка» паводле аповесці [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|В. Быкава]], праз год адбылася новая пастаноўка «Магнаты і сірата. Соф’я — княгіня Слуцкая» паводле твора [[Уладзіслаў Сыракомля|У. Сыракомлі]]. У канцы 2012 года адбылася прэм’ера спектакля «Адгукніся, браце» паводле п’есы [[Георгій Васільевіч Марчук|Г. Марчука]] пра творчае станаўленне [[Якуб Колас|Я. Коласа]] (рэжысёр — Алег Вінярскі).

Алег Вінярскі запісаў больш за 35 аўдыёкніг&lt;ref&gt; {{Cite web|url=https://akniga.org/performer/%D0%92%D0%B8%D0%BD%D1%8F%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%9E%D0%BB%D0%B5%D0%B3/ |title=Аудиокниги в исполнении О. Винярского|publisher=Портал akniga.org|lang=ru|accessdate=2020-01-12}}&lt;/ref&gt;. Працуе на Беларускім тэлебачанні, здымаецца ў кіно, стварае ўласныя літаратурныя і тэатральныя праекты. З’яўляецца арганізатарам і мастацкім кіраўніком Тэатральнай майстэрні «Кніжыца», аўтарам і выканаўцам спектакляў «Песня маёй дарогі», «Ojczyzną moją jest muzyka» (паводле К. Галчынскага), «Між двух партрэтаў. Гогаль — Есенін: Захаваная сустрэча» і інш., пастаянным членам журы Міжнароднага фестывалю хрысціянскіх фільмаў і тэлепраграм «Magnificat» (2005—2015).

У 2010 годзе ў [[Беларуская дзяржаўная філармонія|Беларускай дзяржаўнай філармоніі]] прыняў удзел у сцэнічнай кампазіцыі-трыпціху «Апостал», прысвечанай да 80-годдзя [[Уладзімір Аляксандравіч Караткевіч|У. Караткевіча]] (мастацкі кіраўнік — [[Віктар Іванавіч Скорабагатаў|Віктар Скарабагатаў]]).

Стварае праграмы сумесна з піяністкай і мастацкім кіраўніком «Музычный Гасцёўні» Беларускай дзяржаўнай філармоніі [[Таццяна Старчанка|Таццянай Старчанка]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://philharmonic.by/ru/artists/vinyarskiy-oleg-hudozhestvennoe-slovo|title=Исполнители: Винярский Олег (художественное слово)|publisher=Белорусская Государственная Филармония|lang=ru|accessdate=2020-01-12|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Вядучы праграм [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё|Беларускага радыё]] ==
* «Вясёлы эфір» (1993—2001),
* «Акно ў свет» (1986—2001),
* «Ліставанні» (2002—2005),
* «Пад пыхі самавара» (1998—2001),
* «Духоўнае слова» (з 2002),
* «Сустрэчы з песняй» (з 2008),
* «Помні імя сваё» (2005—2012).

== Пастаноўкі ==
* «Паліцэйскі фургон» (па Р. Гуларду; 1993),
* «Крылатый кинжал» (па Г. Чэсцертону; 1996),
* «Уцякач» (па В.Фаменке, І. Хаменке; 1996),
* «Я ведаў і любіў Беларусь» (па В. Чаніну; 1996),
* «Казарма» (па Л. Шчэрбачу; 1997),
* «Мария Лэн» (па Л. Шэлегу; 1998),
* «Ігнатаў рубеж» (па В. Ткачову; 2006),
* «Пастка» (па [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|В. Быкаву]]; 2009),
* «Магнаты і сірата» (па [[Уладзіслаў Сыракомля|У. Сыракомле]]; 2010),
* «Адгукніся, браце» (па Г. Марчуку; 2012),
* «Млечны шлях» (па К. Чорному; 2014),
* «І няма шляху другога» (па [[Уладзімір Пятровіч Саламаха|У. Саламаху]]; 2015),
* «Пісьмы, вернутыя з небыцця» (А. Атраховіч, А. Вінярскі; 2016),
* «Злачынства і пакаранне на берагах Свіслачы» (2017),
* «Сёстры Дастаеўскія» (па Е. Коневу; 2018),
* «Севярын і Гражына» (па [[Уладзімір Аляксандравіч Караткевіч|У. Караткевічу]]; 2018),

== Айчынная і замежная класіка ==
* «Человек со шрамом» (С. Моэм; 1992),
* «Солдат» (Д. Круди; 1992);
* «Карлик» (П. Лагерквист; 1993);
* «Нельга забыць» (1999),
* «[[Каласы пад сярпом тваім]]» (2012, [[Уладзімір Аляксандравіч Караткевіч|У. Караткевіч]]);
* «[[Чорны замак Альшанскі]]» (2000, [[Уладзімір Аляксандравіч Караткевіч|У. Караткевіч]]);
* «[[Хрыстос прызямліўся ў Гародні]]» (2013—2014) ([[Уладзімір Аляксандравіч Караткевіч|У. Караткевіч]]);
* «Алімпіяда» (І. Пташнікаў; 2001—2002);
* трылогія «[[Людзі на балоце (раман)|Палеская хроніка]]» ([[Іван Паўлавіч Мележ|І. Мележ]]; 2006—2008);
* «Птушкі і гнёзды» ([[Янка Брыль|Я. Брыль]]; 2009);
* «[[Дажыць да світання (фільм)|Дажыць да світання]]», «Яго батальён», «[[Ваўчыная зграя (фільм)|Воўчая зграя]]» ([[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|В. Быкаў]]; 2015—2019),
* «[[Мёртвым не баліць]]» ([[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|В. Быкаў]]; 2016),
* «[[Кар’ер (фільм)|Кар’ер]]» ([[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|В. Быкаў]]; 2018),
* «Зона маўчання», «З воўчым білетам», «Такія сінія снягі» (2016—2017) ([[Сяргей Іванавіч Грахоўскі|С. Грахоўскі]]);
* «Золотой телёнок» (И. Ильф, Е. Петров; 2007);
* «Милый друг» (Г. де Мопассан; 2008);
* «Дон Жуан» (Дж. Г. Байрон; 2008);
* «Трое в лодке, не считая собаки» (Дж. К. Джером; 2005);
* «Похождения бравого солдата Швейка» (Я. Гашек; 2008);
* «Защита Лужина» (В. Набоков; 2010);
* «[[Новая зямля (паэма)|Новая зямля]]» ([[Якуб Колас|Я. Колас]]; 2007);
* «Новая зямля» (на польскай мове, пераклад Ч. Сенюха; 2006);
* «Запіскі Самсона Самасуя» (А. Мрый; 2014);
* «Крыло цішыні» (Я. Сіпакоў; 2014);
* «Кароль у Нясвіжы» (Ю. Карэўскі; 2012);
* «Записки юного врача» (М. Булгаков; 2009);
* «Жажда жизни» (И. Стоун; 2013);
* «Война миров» (Г. Уэллс; 2013);
* «Униженные и оскорблённые» (Ф. Достоевский; 2015);
* «Портрет Дориана Грея» (О. Уайльд; 2019); і інш.

== Публікацыі ==
Вершаваны зборнік «Звукоряд» (2010)

== Праграмы Музычный Гасцёўні ==
* «У час узлетаў і ў пару крушэнняў» (па вершах [[Сяргей Іванавіч Грахоўскі|С. Грахоўскага]]; 1998),
* «Звёзды театра и кино в Музыкальной гостиной» (2010),
* «Поэзия и музыка Серебряного века» (2011),
* «Антиформалистический раёк» Д. Шостаковича (2012),
* «А. Пушкин — Д. Самойлов» (2015),
* «О любви» (А. Куприн, И. Бунин, А. Чехов, М. Зощенко; 2017),
* «Золотые страницы поэзии XX века» (2017),
* «Серебряный век: Россия — Беларусь» (2018),
* «Поэзия Игоря Северянина. Ты влилась в мою жизнь…» (2018),
* «Даниил Хармс. Поэзия. Проза. Отрывки из дневников» (2019).

== Аўдыёдыскі ==
* Па творах М.Гарэцкага, кіраўнік праекту — К. Антановіч:
** «На імперыялістычнай вайне»
** «Дыямант у пабітым шкле»

* «Я вглядываюсь в жизнь» Івана Ільіна, 2006
* Па заказу Беларускай Праваслаўнай царквы, рэдактар Л. Мітаковіч, гукарэжысёр В. Бяляеў, кансультант А. Кароль, кіраўнік праекта — архімандрыт А. Шынкевіч
** «Четвероевангелие»

== Фільмаграфія ==
* Шматсерыйны тэлефільм «Следчы Пратасаў», фільм № 3 «Інквізітар», 2013, эпізод
* «Усе грошы з кашальком», 1981, Косцік

== Узнагароды ==
Лаўрэат і дыпламант міжнародных радыё- і кінафэстаў у Маскве, Мінску, Глыбокім.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Васюкевіч, А. Гісторыя радыё — гісторыя краіны / А. Васюкевіч / Беларускае радыё: гісторыя, сучаснасць, перспектывы развіцця: матэрыялы Рэсп. навук.-практ. канф., прысвеч. 80-годдзю Беларускага радыё, 20 снеж. 2005 г. / рэдкал.: С. В. Дубовік (адк. рэд.) [і інш.] — Мінск, 2005. — С 15-18.
* Тэатральная Беларусь. : У 2 т. Т. 2 / рэдкал. : Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) [і інш.] — Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 2003.

== Спасылкі ==
* Алена Драпко // Звязда, 24 ліпеня 2014 г. // [https://zviazda.by/be/news/20140724/1406232909-efir-i-kosmas-alega-vinyarskaga Эфір і космас Алега Вінярскага]
* 21.by // Навіны культуры, 16 верасня 2011 г. // [https://news.21.by/culture/2011/09/16/369023.html Вядомы беларускі дыктар Алег ВІНЯРСКІ пра магнітафон «Грундзік», конкурс у трыста чалавек на месца і спектаклі, якія ставяцца… на радыё]
* [https://www.youtube.com/watch?v=uT5lTDIv1v4 Арсений Ермолович, 24 июля 2020 года] // Интервью О работе диктора, режиссера и актера театра и радио, о советском наследии и Доме радио, о беларусском языке и культуре поговорили с режиссером-постановщиком Первого национального канала Белорусского радио Олегом Винярским

{{DEFAULTSORT:Вінярскі Алег Аляксандравіч}}
[[Катэгорыя:Акцёры Беларусі]]
[[Катэгорыя:Рэжысёры Беларусі]]
[[Катэгорыя:Дыктары радыё]]
[[Катэгорыя:Радыёвядучыя Беларусі]]</text>
      <sha1>9fd1xebcuvgw9at20rt5kq34hwekn6t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181263</id>
      <parentid>5181262</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T19:32:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-44850-25</username>
        <id>172608</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5181263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19813" sha1="q7c7a5203btouorccnd3gmmsp65u4f5" xml:space="preserve">{{Кінематаграфіст}}
'''Алег Аляксандравіч Вінярскі''' (нар. {{ДН|4|4|1962}}, [[Паставы]], [[Віцебская вобласць]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[акцёр]] і [[рэжысёр]], пастаноўшчык радыёспектакляў,майстар мастацкага слова. Першы беларускі аўтар аўдыёкніг. Вядомы працай больш за 35 гадоў на [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё|Беларускім радыё]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://radio1.by/o-radio/komanda/oleg-vinyarskiy/|title=Каманда канала|publisher=ПЕРШЫ НАЦЫЯНАЛЬНЫ КАНАЛ БЕЛАРУСКАГА РАДЫЁ|lang=be|accessdate=2020-01-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210225072254/https://radio1.by/o-radio/komanda/oleg-vinyarskiy/|archivedate=25 лютага 2021|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Папулярызатар беларускай культуры, паэзii, прозы, тэатру, мовы.

== Біяграфія ==
А. Вінярскі паходзіць з сям’і ваеннага, якая вельмі часта пераязджала. У школьныя гады ўдзельнічаў у мастацкай самадзейнасці. У 1979 годзе яго сям’я пераехала ў [[Мінск]]. Паступіў на вучобу ў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут]] да [[Народны артыст Беларусі|народнага артыст Беларусі]] [[Георгій Андрэевіч Волкаў|Г. Волкава]] і артысткі [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Максіма Горкага|Рускага тэатра імя М. Горкага]] Г. Вішкаровай-Старкоўскай. Сярод педагогаў на курсе таксама былі артысты [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|Купалаўскага тэатра]] М. Федароўскі і [[Аўгуст Лазаравіч Мілаванаў|А. Мілаванаў]].

Пасля інстытута трапіў па размеркаванні ў [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа|Віцебскі акадэмічны тэатр імя Якуба Коласа]], якім у той час кіраваў [[Валерый Яўгенавіч Мазынскі|В. Мазынскі]]. Там ён сыграў некалькі роляў. Пасля службы ў арміі вярнуўся ў Мінск і спрабаваў уладкавацца ў сталічныя тэатры.

У канцы 1985 года Камітэт па радыёвяшчанні і тэлебачанні, які ўзначальваў [[Генадзь Мікалаевіч Бураўкін|Г. Бураўкін]], праводзіў конкурс дыктараў. Каб трапіць на [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё|Беларускае радыё]], А. Вінярскі развітаўся з тэатрам&lt;ref&gt; {{Cite web|url=https://www.sb.by/articles/aleg-vinyarski-yak-khirurg-razrazae-tsela-tak-dyktar-i-aktsyer-litary.html |title=Алег Вінярскі: «Як хірург разразае цела, так дыктар і акцёр – літары»|publisher=Беларусь Сегодня, Алена Басікірская|lang=be|accessdate=2020-01-12}}&lt;/ref&gt;. З 1986 года працуе [[акцёр]]ам і [[рэжысёр]]ам [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнай тэлерадыёкампаніі Беларусі]]&lt;ref&gt; {{Cite web|url=https://www.kino-teatr.ru/teatr/acter/sov/249456/bio/ |title=Биография актера|publisher=Кино-театр.ру|lang=ru|accessdate=2020-01-12}}&lt;/ref&gt;.

Першай роляй А. Вінярскага стаў Унук у радыёспектаклі «Мой генерал» паводле рамана А. Ліханава (рэж. І. Лапцінскі). Выконваў эпізадычныя ролі ў спектаклях, чытаў выпускі навін і паступова загартоўваўся для стварэння ўласных пастановак.

Праявіў сябе ў якасці рэжысёра пасля прыходу ў рэдакцыю «[[Беларуская маладзёжная (радыёстанцыя)|Беларуская маладзёжная]]». За аснову А. Вінярскі браў творы замежных аўтараў, сярод якіх [[Артур Конан Дойл|А. К. Дойл]], Р. Говард, [[Уільям Сомерсет Моэм|С. Моэм]], [[Фрыдрых Дзюрэнмат|Ф. Дзюрэнмат]] і інш. Ставіў невялікія па фармаце спектаклі, якія выходзілі ў эфір у рубрыцы «Нядзельны трылер». У 1996 годзе прыйшоў працаваць рэжысёрам у рэдакцыю літаратурна-драматычнага вяшчання. Паставіў спектаклі «Крылаты кінжал» паводле [[Гілберт Кіт Чэстэртан|Г. К. Чэстэртана]] і «Жоўты твар» паводле А. К. Дойля (ролю [[Шэрлак Холмс|Шэрлака Холмса]] выканаў артыст [[Георгій Рафаілавіч Маляўскі|Г. Маляўскі]], ролю [[Доктар Ватсан|Ватсана]] — [[У. Кін-Камінскі]]).

З 1996 года выступаў у якасці акцёра і кансультанта пастановачнай праграмы «Акно ў свет». Сыграў галоўную ролю ў спектаклі «Час дыназаўра» паводле п’есы драматурга Л. Шчэрбача (1999), ролю Сына-імянінніка ў спектаклі паводле п’есы «Маці і сын» фінскай пісьменніцы Э. Пенанен «Дзень нараджэння» (2000).

У наступныя гады ў штодзённых рубрыках «Літаратурная анталогія» і «Бестселер» на канале «Культура» чытаў творы беларускіх і замежных аўтараў. Да 20-годдзя [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]] Алег Вінярскі паставіў спектакль «Ігнатаў рубеж» паводле п’есы В. Ткачова «Нехта ходзіць пад акном», галоўную ролю ў якім выканаў народны артыст СССР [[Генадзь Сцяпанавіч Аўсяннікаў|Г. Аўсяннікаў]]. У 2009 годзе ў эфіры Першага нацыянальнага канала трансліравалі прэм’еру спектакля «Пастка» паводле аповесці [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|В. Быкава]], праз год адбылася новая пастаноўка «Магнаты і сірата. Соф’я — княгіня Слуцкая» паводле твора [[Уладзіслаў Сыракомля|У. Сыракомлі]]. У канцы 2012 года адбылася прэм’ера спектакля «Адгукніся, браце» паводле п’есы [[Георгій Васільевіч Марчук|Г. Марчука]] пра творчае станаўленне [[Якуб Колас|Я. Коласа]] (рэжысёр — Алег Вінярскі).

Алег Вінярскі запісаў больш за 35 аўдыёкніг&lt;ref&gt; {{Cite web|url=https://akniga.org/performer/%D0%92%D0%B8%D0%BD%D1%8F%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%9E%D0%BB%D0%B5%D0%B3/ |title=Аудиокниги в исполнении О. Винярского|publisher=Портал akniga.org|lang=ru|accessdate=2020-01-12}}&lt;/ref&gt;. Працуе на Беларускім тэлебачанні, здымаецца ў кіно, стварае ўласныя літаратурныя і тэатральныя праекты. З’яўляецца арганізатарам і мастацкім кіраўніком Тэатральнай майстэрні «Кніжыца», аўтарам і выканаўцам спектакляў «Песня маёй дарогі», «Ojczyzną moją jest muzyka» (паводле К. Галчынскага), «Між двух партрэтаў. Гогаль — Есенін: Захаваная сустрэча» і інш., пастаянным членам журы Міжнароднага фестывалю хрысціянскіх фільмаў і тэлепраграм «Magnificat» (2005—2015).

У 2010 годзе ў [[Беларуская дзяржаўная філармонія|Беларускай дзяржаўнай філармоніі]] прыняў удзел у сцэнічнай кампазіцыі-трыпціху «Апостал», прысвечанай да 80-годдзя [[Уладзімір Аляксандравіч Караткевіч|У. Караткевіча]] (мастацкі кіраўнік — [[Віктар Іванавіч Скорабагатаў|Віктар Скарабагатаў]]).

Стварае праграмы сумесна з піяністкай і мастацкім кіраўніком «Музычный Гасцёўні» Беларускай дзяржаўнай філармоніі [[Таццяна Старчанка|Таццянай Старчанка]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://philharmonic.by/ru/artists/vinyarskiy-oleg-hudozhestvennoe-slovo|title=Исполнители: Винярский Олег (художественное слово)|publisher=Белорусская Государственная Филармония|lang=ru|accessdate=2020-01-12|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Вядучы праграм [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё|Беларускага радыё]] ==
* «Вясёлы эфір» (1993—2001),
* «Акно ў свет» (1986—2001),
* «Ліставанні» (2002—2005),
* «Пад пыхі самавара» (1998—2001),
* «Духоўнае слова» (з 2002),
* «Сустрэчы з песняй» (з 2008),
* «Помні імя сваё» (2005—2012).

== Пастаноўкі ==
* «Паліцэйскі фургон» (па Р. Гуларду; 1993),
* «Крылатый кинжал» (па Г. Чэсцертону; 1996),
* «Уцякач» (па В.Фаменке, І. Хаменке; 1996),
* «Я ведаў і любіў Беларусь» (па В. Чаніну; 1996),
* «Казарма» (па Л. Шчэрбачу; 1997),
* «Мария Лэн» (па Л. Шэлегу; 1998),
* «Ігнатаў рубеж» (па В. Ткачову; 2006),
* «Пастка» (па [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|В. Быкаву]]; 2009),
* «Магнаты і сірата» (па [[Уладзіслаў Сыракомля|У. Сыракомле]]; 2010),
* «Адгукніся, браце» (па Г. Марчуку; 2012),
* «Млечны шлях» (па К. Чорному; 2014),
* «І няма шляху другога» (па [[Уладзімір Пятровіч Саламаха|У. Саламаху]]; 2015),
* «Пісьмы, вернутыя з небыцця» (А. Атраховіч, А. Вінярскі; 2016),
* «Злачынства і пакаранне на берагах Свіслачы» (2017),
* «Сёстры Дастаеўскія» (па Е. Коневу; 2018),
* «Севярын і Гражына» (па [[Уладзімір Аляксандравіч Караткевіч|У. Караткевічу]]; 2018),

== Айчынная і замежная класіка ==
* «Человек со шрамом» (С. Моэм; 1992),
* «Солдат» (Д. Круди; 1992);
* «Карлик» (П. Лагерквист; 1993);
* «Нельга забыць» (1999),
* «[[Каласы пад сярпом тваім]]» (2012, [[Уладзімір Аляксандравіч Караткевіч|У. Караткевіч]]);
* «[[Чорны замак Альшанскі]]» (2000, [[Уладзімір Аляксандравіч Караткевіч|У. Караткевіч]]);
* «[[Хрыстос прызямліўся ў Гародні]]» (2013—2014) ([[Уладзімір Аляксандравіч Караткевіч|У. Караткевіч]]);
* «Алімпіяда» (І. Пташнікаў; 2001—2002);
* трылогія «[[Людзі на балоце (раман)|Палеская хроніка]]» ([[Іван Паўлавіч Мележ|І. Мележ]]; 2006—2008);
* «Птушкі і гнёзды» ([[Янка Брыль|Я. Брыль]]; 2009);
* «[[Дажыць да світання (фільм)|Дажыць да світання]]», «Яго батальён», «[[Ваўчыная зграя (фільм)|Воўчая зграя]]» ([[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|В. Быкаў]]; 2015—2019),
* «[[Мёртвым не баліць]]» ([[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|В. Быкаў]]; 2016),
* «[[Кар’ер (фільм)|Кар’ер]]» ([[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|В. Быкаў]]; 2018),
* «Зона маўчання», «З воўчым білетам», «Такія сінія снягі» (2016—2017) ([[Сяргей Іванавіч Грахоўскі|С. Грахоўскі]]);
* «Золотой телёнок» (И. Ильф, Е. Петров; 2007);
* «Милый друг» (Г. де Мопассан; 2008);
* «Дон Жуан» (Дж. Г. Байрон; 2008);
* «Трое в лодке, не считая собаки» (Дж. К. Джером; 2005);
* «Похождения бравого солдата Швейка» (Я. Гашек; 2008);
* «Защита Лужина» (В. Набоков; 2010);
* «[[Новая зямля (паэма)|Новая зямля]]» ([[Якуб Колас|Я. Колас]]; 2007);
* «Новая зямля» (на польскай мове, пераклад Ч. Сенюха; 2006);
* «Запіскі Самсона Самасуя» (А. Мрый; 2014);
* «Крыло цішыні» (Я. Сіпакоў; 2014);
* «Кароль у Нясвіжы» (Ю. Карэўскі; 2012);
* «Записки юного врача» (М. Булгаков; 2009);
* «Жажда жизни» (И. Стоун; 2013);
* «Война миров» (Г. Уэллс; 2013);
* «Униженные и оскорблённые» (Ф. Достоевский; 2015);
* «Портрет Дориана Грея» (О. Уайльд; 2019); і інш.

== Публікацыі ==
Вершаваны зборнік «Звукоряд» (2010)

== Праграмы Музычный Гасцёўні ==
* «У час узлетаў і ў пару крушэнняў» (па вершах [[Сяргей Іванавіч Грахоўскі|С. Грахоўскага]]; 1998),
* «Звёзды театра и кино в Музыкальной гостиной» (2010),
* «Поэзия и музыка Серебряного века» (2011),
* «Антиформалистический раёк» Д. Шостаковича (2012),
* «А. Пушкин — Д. Самойлов» (2015),
* «О любви» (А. Куприн, И. Бунин, А. Чехов, М. Зощенко; 2017),
* «Золотые страницы поэзии XX века» (2017),
* «Серебряный век: Россия — Беларусь» (2018),
* «Поэзия Игоря Северянина. Ты влилась в мою жизнь…» (2018),
* «Даниил Хармс. Поэзия. Проза. Отрывки из дневников» (2019).

== Аўдыёдыскі ==
* Па творах М.Гарэцкага, кіраўнік праекту — К. Антановіч:
** «На імперыялістычнай вайне»
** «Дыямант у пабітым шкле»

* «Я вглядываюсь в жизнь» Івана Ільіна, 2006
* Па заказу Беларускай Праваслаўнай царквы, рэдактар Л. Мітаковіч, гукарэжысёр В. Бяляеў, кансультант А. Кароль, кіраўнік праекта — архімандрыт А. Шынкевіч
** «Четвероевангелие»

== Фільмаграфія ==
* Шматсерыйны тэлефільм «Следчы Пратасаў», фільм № 3 «Інквізітар», 2013, эпізод
* «Усе грошы з кашальком», 1981, Косцік

== Узнагароды ==
Лаўрэат і дыпламант міжнародных радыё- і кінафэстаў у Маскве, Мінску, Глыбокім.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Васюкевіч, А. Гісторыя радыё — гісторыя краіны / А. Васюкевіч / Беларускае радыё: гісторыя, сучаснасць, перспектывы развіцця: матэрыялы Рэсп. навук.-практ. канф., прысвеч. 80-годдзю Беларускага радыё, 20 снеж. 2005 г. / рэдкал.: С. В. Дубовік (адк. рэд.) [і інш.] — Мінск, 2005. — С 15-18.
* Тэатральная Беларусь. : У 2 т. Т. 2 / рэдкал. : Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) [і інш.] — Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 2003.

== Спасылкі ==
* Алена Драпко // Звязда, 24 ліпеня 2014 г. // [https://zviazda.by/be/news/20140724/1406232909-efir-i-kosmas-alega-vinyarskaga Эфір і космас Алега Вінярскага]
* 21.by // Навіны культуры, 16 верасня 2011 г. // [https://news.21.by/culture/2011/09/16/369023.html Вядомы беларускі дыктар Алег ВІНЯРСКІ пра магнітафон «Грундзік», конкурс у трыста чалавек на месца і спектаклі, якія ставяцца… на радыё]
* [https://www.youtube.com/watch?v=uT5lTDIv1v4 Арсений Ермолович, 24 июля 2020 года] // Интервью О работе диктора, режиссера и актера театра и радио, о советском наследии и Доме радио, о беларусском языке и культуре поговорили с режиссером-постановщиком Первого национального канала Белорусского радио Олегом Винярским

{{DEFAULTSORT:Вінярскі Алег Аляксандравіч}}
[[Катэгорыя:Акцёры Беларусі]]
[[Катэгорыя:Рэжысёры Беларусі]]
[[Катэгорыя:Дыктары радыё]]
[[Катэгорыя:Радыёвядучыя Беларусі]]</text>
      <sha1>q7c7a5203btouorccnd3gmmsp65u4f5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181346</id>
      <parentid>5181263</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T07:42:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5181346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19853" sha1="k5384iar4xki82zpprv4jm66ra6f8uv" xml:space="preserve">{{Кінематаграфіст}}
'''Алег Аляксандравіч Вінярскі''' (нар. {{ДН|4|4|1962}}, [[Паставы]], [[Віцебская вобласць]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[акцёр]] і [[рэжысёр]], пастаноўшчык радыёспектакляў, майстар мастацкага слова. Першы беларускі аўтар аўдыёкніг. Вядомы працай больш за 35 гадоў на [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё|Беларускім радыё]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://radio1.by/o-radio/komanda/oleg-vinyarskiy/|title=Каманда канала|publisher=ПЕРШЫ НАЦЫЯНАЛЬНЫ КАНАЛ БЕЛАРУСКАГА РАДЫЁ|lang=be|accessdate=2020-01-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210225072254/https://radio1.by/o-radio/komanda/oleg-vinyarskiy/|archivedate=25 лютага 2021|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Папулярызатар беларускай культуры, паэзii, прозы, тэатру, мовы.

== Біяграфія ==
З сям’і ваеннага, якая часта пераязджала па месцах службы. У школьныя гады ўдзельнічаў у мастацкай самадзейнасці. У 1979 годзе яго сям’я пераехала ў [[Мінск]]. Паступіў на вучобу ў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут]] да [[Народны артыст Беларусі|народнага артыст Беларусі]] [[Георгій Андрэевіч Волкаў|Г. Волкава]] і артысткі [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Максіма Горкага|Рускага тэатра імя М. Горкага]] Г. Вішкаровай-Старкоўскай. Сярод педагогаў на курсе таксама былі артысты [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|Купалаўскага тэатра]] М. Федароўскі і [[Аўгуст Лазаравіч Мілаванаў|А. Мілаванаў]].

Пасля інстытута трапіў па размеркаванні ў [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа|Віцебскі акадэмічны тэатр імя Якуба Коласа]], якім у той час кіраваў [[Валерый Яўгенавіч Мазынскі|В. Мазынскі]]. Там ён сыграў некалькі роляў. Пасля службы ў арміі вярнуўся ў Мінск і спрабаваў уладкавацца ў сталічныя тэатры.

У канцы 1985 года Камітэт па радыёвяшчанні і тэлебачанні, які ўзначальваў [[Генадзь Мікалаевіч Бураўкін|Г. Бураўкін]], праводзіў конкурс дыктараў. Каб трапіць на [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё|Беларускае радыё]], А. Вінярскі развітаўся з тэатрам&lt;ref&gt; {{Cite web|url=https://www.sb.by/articles/aleg-vinyarski-yak-khirurg-razrazae-tsela-tak-dyktar-i-aktsyer-litary.html |title=Алег Вінярскі: «Як хірург разразае цела, так дыктар і акцёр – літары»|publisher=Беларусь Сегодня, Алена Басікірская|lang=be|accessdate=2020-01-12}}&lt;/ref&gt;. З 1986 года працуе [[акцёр]]ам і [[рэжысёр]]ам [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнай тэлерадыёкампаніі Беларусі]]&lt;ref&gt; {{Cite web|url=https://www.kino-teatr.ru/teatr/acter/sov/249456/bio/ |title=Биография актера|publisher=Кино-театр.ру|lang=ru|accessdate=2020-01-12}}&lt;/ref&gt;.

Першай роляй А. Вінярскага стаў Унук у радыёспектаклі «Мой генерал» паводле рамана А. Ліханава (рэж. І. Лапцінскі). Выконваў эпізадычныя ролі ў спектаклях, чытаў выпускі навін і паступова загартоўваўся для стварэння ўласных пастановак.

Праявіў сябе ў якасці рэжысёра пасля прыходу ў рэдакцыю «[[Беларуская маладзёжная (радыёстанцыя)|Беларуская маладзёжная]]». За аснову А. Вінярскі браў творы замежных аўтараў, сярод якіх [[Артур Конан Дойл|А. К. Дойл]], Р. Говард, [[Уільям Сомерсет Моэм|С. Моэм]], [[Фрыдрых Дзюрэнмат|Ф. Дзюрэнмат]] і інш. Ставіў невялікія па фармаце спектаклі, якія выходзілі ў эфір у рубрыцы «Нядзельны трылер». У 1996 годзе прыйшоў працаваць рэжысёрам у рэдакцыю літаратурна-драматычнага вяшчання. Паставіў спектаклі «Крылаты кінжал» паводле [[Гілберт Кіт Чэстэртан|Г. К. Чэстэртана]] і «Жоўты твар» паводле А. К. Дойля (ролю [[Шэрлак Холмс|Шэрлака Холмса]] выканаў артыст [[Георгій Рафаілавіч Маляўскі|Г. Маляўскі]], ролю [[Доктар Ватсан|Ватсана]] — [[У. Кін-Камінскі]]).

З 1996 года выступаў у якасці акцёра і кансультанта пастановачнай праграмы «Акно ў свет». Сыграў галоўную ролю ў спектаклі «Час дыназаўра» паводле п’есы драматурга Л. Шчэрбача (1999), ролю Сына-імянінніка ў спектаклі паводле п’есы «Маці і сын» фінскай пісьменніцы Э. Пенанен «Дзень нараджэння» (2000).

У наступныя гады ў штодзённых рубрыках «Літаратурная анталогія» і «Бестселер» на канале «Культура» чытаў творы беларускіх і замежных аўтараў. Да 20-годдзя [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]] Алег Вінярскі паставіў спектакль «Ігнатаў рубеж» паводле п’есы В. Ткачова «Нехта ходзіць пад акном», галоўную ролю ў якім выканаў народны артыст СССР [[Генадзь Сцяпанавіч Аўсяннікаў|Г. Аўсяннікаў]]. У 2009 годзе ў эфіры Першага нацыянальнага канала трансліравалі прэм’еру спектакля «Пастка» паводле аповесці [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|В. Быкава]], праз год адбылася новая пастаноўка «Магнаты і сірата. Соф’я — княгіня Слуцкая» паводле твора [[Уладзіслаў Сыракомля|У. Сыракомлі]]. У канцы 2012 года адбылася прэм’ера спектакля «Адгукніся, браце» паводле п’есы [[Георгій Васільевіч Марчук|Г. Марчука]] пра творчае станаўленне [[Якуб Колас|Я. Коласа]] (рэжысёр — Алег Вінярскі).

Алег Вінярскі запісаў больш за 35 аўдыёкніг&lt;ref&gt; {{Cite web|url=https://akniga.org/performer/%D0%92%D0%B8%D0%BD%D1%8F%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%9E%D0%BB%D0%B5%D0%B3/ |title=Аудиокниги в исполнении О. Винярского|publisher=Портал akniga.org|lang=ru|accessdate=2020-01-12}}&lt;/ref&gt;. Працуе на Беларускім тэлебачанні, здымаецца ў кіно, стварае ўласныя літаратурныя і тэатральныя праекты. З’яўляецца арганізатарам і мастацкім кіраўніком Тэатральнай майстэрні «Кніжыца», аўтарам і выканаўцам спектакляў «Песня маёй дарогі», «Ojczyzną moją jest muzyka» (паводле К. Галчынскага), «Між двух партрэтаў. Гогаль — Есенін: Захаваная сустрэча» і інш., пастаянным членам журы Міжнароднага фестывалю хрысціянскіх фільмаў і тэлепраграм «Magnificat» (2005—2015).

У 2010 годзе ў [[Беларуская дзяржаўная філармонія|Беларускай дзяржаўнай філармоніі]] прыняў удзел у сцэнічнай кампазіцыі-трыпціху «Апостал», прысвечанай да 80-годдзя [[Уладзімір Аляксандравіч Караткевіч|У. Караткевіча]] (мастацкі кіраўнік — [[Віктар Іванавіч Скорабагатаў|Віктар Скарабагатаў]]).

Стварае праграмы сумесна з піяністкай і мастацкім кіраўніком «Музычный Гасцёўні» Беларускай дзяржаўнай філармоніі [[Таццяна Старчанка|Таццянай Старчанка]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://philharmonic.by/ru/artists/vinyarskiy-oleg-hudozhestvennoe-slovo|title=Исполнители: Винярский Олег (художественное слово)|publisher=Белорусская Государственная Филармония|lang=ru|accessdate=2020-01-12|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Вядучы праграм [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё|Беларускага радыё]] ==
* «Вясёлы эфір» (1993—2001),
* «Акно ў свет» (1986—2001),
* «Ліставанні» (2002—2005),
* «Пад пыхі самавара» (1998—2001),
* «Духоўнае слова» (з 2002),
* «Сустрэчы з песняй» (з 2008),
* «Помні імя сваё» (2005—2012).

== Пастаноўкі ==
* «Паліцэйскі фургон» (па Р. Гуларду; 1993),
* «Крылатый кинжал» (па Г. Чэсцертону; 1996),
* «Уцякач» (па В.Фаменке, І. Хаменке; 1996),
* «Я ведаў і любіў Беларусь» (па В. Чаніну; 1996),
* «Казарма» (па Л. Шчэрбачу; 1997),
* «Мария Лэн» (па Л. Шэлегу; 1998),
* «Ігнатаў рубеж» (па В. Ткачову; 2006),
* «Пастка» (па [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|В. Быкаву]]; 2009),
* «Магнаты і сірата» (па [[Уладзіслаў Сыракомля|У. Сыракомле]]; 2010),
* «Адгукніся, браце» (па Г. Марчуку; 2012),
* «Млечны шлях» (па К. Чорному; 2014),
* «І няма шляху другога» (па [[Уладзімір Пятровіч Саламаха|У. Саламаху]]; 2015),
* «Пісьмы, вернутыя з небыцця» (А. Атраховіч, А. Вінярскі; 2016),
* «Злачынства і пакаранне на берагах Свіслачы» (2017),
* «Сёстры Дастаеўскія» (па Е. Коневу; 2018),
* «Севярын і Гражына» (па [[Уладзімір Аляксандравіч Караткевіч|У. Караткевічу]]; 2018),

== Айчынная і замежная класіка ==
* «Человек со шрамом» (С. Моэм; 1992),
* «Солдат» (Д. Круди; 1992);
* «Карлик» (П. Лагерквист; 1993);
* «Нельга забыць» (1999),
* «[[Каласы пад сярпом тваім]]» (2012, [[Уладзімір Аляксандравіч Караткевіч|У. Караткевіч]]);
* «[[Чорны замак Альшанскі]]» (2000, [[Уладзімір Аляксандравіч Караткевіч|У. Караткевіч]]);
* «[[Хрыстос прызямліўся ў Гародні]]» (2013—2014) ([[Уладзімір Аляксандравіч Караткевіч|У. Караткевіч]]);
* «Алімпіяда» (І. Пташнікаў; 2001—2002);
* трылогія «[[Людзі на балоце (раман)|Палеская хроніка]]» ([[Іван Паўлавіч Мележ|І. Мележ]]; 2006—2008);
* «Птушкі і гнёзды» ([[Янка Брыль|Я. Брыль]]; 2009);
* «[[Дажыць да світання (фільм)|Дажыць да світання]]», «Яго батальён», «[[Ваўчыная зграя (фільм)|Воўчая зграя]]» ([[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|В. Быкаў]]; 2015—2019),
* «[[Мёртвым не баліць]]» ([[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|В. Быкаў]]; 2016),
* «[[Кар’ер (фільм)|Кар’ер]]» ([[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|В. Быкаў]]; 2018),
* «Зона маўчання», «З воўчым білетам», «Такія сінія снягі» (2016—2017) ([[Сяргей Іванавіч Грахоўскі|С. Грахоўскі]]);
* «Золотой телёнок» (И. Ильф, Е. Петров; 2007);
* «Милый друг» (Г. де Мопассан; 2008);
* «Дон Жуан» (Дж. Г. Байрон; 2008);
* «Трое в лодке, не считая собаки» (Дж. К. Джером; 2005);
* «Похождения бравого солдата Швейка» (Я. Гашек; 2008);
* «Защита Лужина» (В. Набоков; 2010);
* «[[Новая зямля (паэма)|Новая зямля]]» ([[Якуб Колас|Я. Колас]]; 2007);
* «Новая зямля» (на польскай мове, пераклад Ч. Сенюха; 2006);
* «Запіскі Самсона Самасуя» (А. Мрый; 2014);
* «Крыло цішыні» (Я. Сіпакоў; 2014);
* «Кароль у Нясвіжы» (Ю. Карэўскі; 2012);
* «Записки юного врача» (М. Булгаков; 2009);
* «Жажда жизни» (И. Стоун; 2013);
* «Война миров» (Г. Уэллс; 2013);
* «Униженные и оскорблённые» (Ф. Достоевский; 2015);
* «Портрет Дориана Грея» (О. Уайльд; 2019); і інш.

== Публікацыі ==
Вершаваны зборнік «Звукоряд» (2010)

== Праграмы Музычный Гасцёўні ==
* «У час узлетаў і ў пару крушэнняў» (па вершах [[Сяргей Іванавіч Грахоўскі|С. Грахоўскага]]; 1998),
* «Звёзды театра и кино в Музыкальной гостиной» (2010),
* «Поэзия и музыка Серебряного века» (2011),
* «Антиформалистический раёк» Д. Шостаковича (2012),
* «А. Пушкин — Д. Самойлов» (2015),
* «О любви» (А. Куприн, И. Бунин, А. Чехов, М. Зощенко; 2017),
* «Золотые страницы поэзии XX века» (2017),
* «Серебряный век: Россия — Беларусь» (2018),
* «Поэзия Игоря Северянина. Ты влилась в мою жизнь…» (2018),
* «Даниил Хармс. Поэзия. Проза. Отрывки из дневников» (2019).

== Аўдыёдыскі ==
* Па творах М.Гарэцкага, кіраўнік праекту — К. Антановіч:
** «На імперыялістычнай вайне»
** «Дыямант у пабітым шкле»

* «Я вглядываюсь в жизнь» Івана Ільіна, 2006
* Па заказу Беларускай Праваслаўнай царквы, рэдактар Л. Мітаковіч, гукарэжысёр В. Бяляеў, кансультант А. Кароль, кіраўнік праекта — архімандрыт А. Шынкевіч
** «Четвероевангелие»

== Фільмаграфія ==
* Шматсерыйны тэлефільм «Следчы Пратасаў», фільм № 3 «Інквізітар», 2013, эпізод
* «Усе грошы з кашальком», 1981, Косцік

== Узнагароды ==
Лаўрэат і дыпламант міжнародных радыё- і кінафэстаў у Маскве, Мінску, Глыбокім.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Васюкевіч, А. Гісторыя радыё — гісторыя краіны / А. Васюкевіч / Беларускае радыё: гісторыя, сучаснасць, перспектывы развіцця: матэрыялы Рэсп. навук.-практ. канф., прысвеч. 80-годдзю Беларускага радыё, 20 снеж. 2005 г. / рэдкал.: С. В. Дубовік (адк. рэд.) [і інш.] — Мінск, 2005. — С 15-18.
* Тэатральная Беларусь. : У 2 т. Т. 2 / рэдкал. : Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) [і інш.] — Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 2003.

== Спасылкі ==
* Алена Драпко // Звязда, 24 ліпеня 2014 г. // [https://zviazda.by/be/news/20140724/1406232909-efir-i-kosmas-alega-vinyarskaga Эфір і космас Алега Вінярскага]
* 21.by // Навіны культуры, 16 верасня 2011 г. // [https://news.21.by/culture/2011/09/16/369023.html Вядомы беларускі дыктар Алег Вінярскі пра магнітафон «Грундзік», конкурс у трыста чалавек на месца і спектаклі, якія ставяцца… на радыё]
* [https://www.youtube.com/watch?v=uT5lTDIv1v4 Арсений Ермолович, 24 июля 2020 года] // Интервью О работе диктора, режиссера и актера театра и радио, о советском наследии и Доме радио, о беларусском языке и культуре поговорили с режиссером-постановщиком Первого национального канала Белорусского радио Олегом Винярским

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Вінярскі Алег Аляксандравіч}}
[[Катэгорыя:Акцёры Беларусі]]
[[Катэгорыя:Рэжысёры Беларусі]]
[[Катэгорыя:Дыктары радыё]]
[[Катэгорыя:Радыёвядучыя Беларусі]]</text>
      <sha1>k5384iar4xki82zpprv4jm66ra6f8uv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band</title>
    <ns>0</ns>
    <id>670346</id>
    <revision>
      <id>5181333</id>
      <parentid>5178292</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T06:07:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Цімур</username>
        <id>27525</id>
      </contributor>
      <comment>/* Культурная легітымацыя папулярнай музыкі */</comment>
      <origin>5181333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="193737" sha1="pxe47zgp5u27gtkg0aw632bo5457164" xml:space="preserve">{{картка:Альбом
|Вокладка=Label LP Sgt Pepperjpg.jpg
}}
«'''Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band'''» ― восьмы альбом брытанскага рок-гурта «[[The Beatles]]», выдадзены 26 мая 1967 года ў Злучаным Каралеўстве, а на наступны дзень у ЗША. Альбом запісваўся 129 дзён, пачынаючы з 6 снежня 1966 года. Гэта першы кампакт-дыск, запісаны «Бітлз» з канца канцэрта і прысвечаны працы студыі. Яго адрознівае незвычайная разнастайнасць стыляў, загадкавыя тэксты песень, выкарыстанне інавацыйных прыёмаў запісу і нетыповыя для поп-музыкі таго часу музычныя інструменты.

== Перадгісторыя ==
[[Файл:WCFL Sound 10 survey October 1966 Beatles Jim Stagg (cropped).jpg|280px|thumb|right|«The Beatles» з [[дыджэй|дыджэем]] {{нп1|Джым Стэг|Джымам Стэгам|en|Jimmy Staggs}} (у цэнтры) падчас свайго {{нп1|Канцэртны тур «The Beatles» 1966 года па ЗША|апошняга|en|The Beatles' 1966 US tour}} [[канцэртны тур|канцэртнага турнэ]] (жнівень 1966 года)]]
К канцу 1965 года «The Beatles» стаміліся ад жывых выступаў{{sfn|Lewisohn|2010|p=210}}. Паводле [[Джон Ленан|Джона Ленана]], «мы маглі б адпраўляць замест сябе чатыры васковыя фігуры, і натоўпу б гэтага хапіла. Канцэрты &quot;The Beatles&quot; больш не маюць нічога агульнага з музыкай. Гэта проста чортавы дзікунскія абрады»{{sfn|The Beatles|2000|p=229}}. У чэрвені 1966 года, праз два дні пасля завяршэння працы над альбомам «[[Revolver]]», гурт адправіўся ў чарговае {{нп1|Канцэртны тур «The Beatles» 1966 года па Германіі, Японіі і Філіпінах|турнэ|en|The Beatles' 1966 tour of Germany, Japan and the Philippines}}, якое пачалося ў [[Федэратыўная Рэспубліка Германіі (1949—1990)|Заходняй Германіі]]{{sfn|MacDonald|2005|p=212}}. Знаходзячыся ў [[Гамбург]]у, яны атрымалі ананімную тэлеграму, у якой гаварылася: «Не ляціце ў [[Токіа]]. Вашы жыцці ў небяспецы»{{sfn|Martin &amp; Pearson|1994|p=7}}. Пагроза была ўспрынята ўсур'ёз у святле палемікі наконт будучых канцэртаў сярод рэлігійных і [[кансерватызм|кансерватыўных]] груп Японіі, якія асабліва пратэставалі супраць выступаў квартэта на арэне «[[Ніпон Будакан|Nippon Budokan]]», што лічыцца свяшчэннай{{sfn|Martin &amp; Pearson|1994|p=7}}. У якасці дадатковай меры перасцярогі было мабілізавана 35 000 паліцэйскіх, якія перавозілі музыкантаў з гатэляў на канцэртныя пляцоўкі на браніраваных аўтамабілях&lt;ref&gt;{{harvnb|Lewisohn|2010|p=211}}; {{harvnb|Martin &amp; Pearson|1994|p=7}}.&lt;/ref&gt;. Затым «The Beatles» выступілі на [[Філіпіны|Філіпінах]], дзе некаторыя мясцовыя жыхары выкрыквалі пагрозы і спрабавалі прымяніць рукапрыкладства за тое, што яны не наведалі першую ледзі краіны [[Імельда Маркас|Імельду Маркас]]. Гурт быў злы на свайго менеджара [[Браян Эпстайн|Браяна Эпстайна]] за тое, што ён настаяў на гэтым, паводле іх, цяжкім і дэмаралізавальным маршруце{{sfn|MacDonald|2005|pp=212–13}}.

Пасля публікацый у ЗША выказванняў Ленана пра тое, што «The Beatles» «[[папулярнейшыя за Ісуса]]», гурту быў абвешчаны байкот з боку т. зв. [[Біблейскі пояс|Біблейскага пояса]] Амерыкі{{sfn|MacDonald|2005|p=213}}. Публічныя прабачэнні аслабілі скандал, але {{нп1|Канцэртны тур «The Beatles» 1966 года па ЗША|жнівеньскі тур па краіне|en|The Beatles' 1966 US tour}}, які азнаменаваўся зніжэннем продажаў квіткоў у параўнанні з рэкорднай наведвальнасцю гурта ў 1965 годзе, а таксама пасрэднымі выступамі, аказаўся для іх апошнім&lt;ref&gt;{{harvnb|Lewisohn|2010|p=230: фінальны гастрольны выступ «The Beatles»}}; {{harvnb|Turner|2016|pp=295, 299}}: зніжэнне продажаў квіткоў, рэкордная наведвальнасць у 1965 годзе; {{harvnb|MacDonald|2005|p=213}}: пасрэдныя выступы.&lt;/ref&gt;. Пісьменнік [[Нікалас Шэфнер]] адзначаў:{{цытата|Для «The Beatles» правядзенне падобных канцэртаў стала фарсам, настолькі далёкім ад новых [музычных] накірункаў, якімі яны былі паглынуты, што з толькі што выпушчанага альбома «Revolver» не было выкарыстана ніводнай песні. Іх аранжыроўкі збольшага было немагчыма ўзнавіць праз абмежаванні, накладаемыя сцэнічным складам гурта, які складаецца [усяго] з дзвюх гітар, басу і барабаннай устаноўкі{{sfn|Schaffner|1978|pp=58–59}}.}}
{{урэзка|выраўноўванне = right|фон =  #F5F5DC|Цвет=#FFFFF0|шырыня = 29%|памер шрыфта=85%|Загаловак =
|Змест =''«Нам надакучыла быць &quot;The Beatles&quot;, сталі сыты гэтым па горла. Мы сапраўды ненавідзелі тое, як нас успрымалі — чацвёра валасатых юнакоў. Цяпер мы былі ўжо не хлопчыкамі, мы былі мужчынамі… і лічылі сябе творцамі з вялікай літары, а не проста выканаўцамі песень»''{{sfn|Miles|1997|p=303}}.|Подпіс = [[Пол Мак-Картні]]}}
Пасля вяртання «The Beatles» у Англію пачалі цыркуляваць чуткі пра магчымы распад гурта{{sfn|Julien|2008b|p=1}}. [[Джордж Харысан]] паведаміў Эпстайну, што пакідае квартэт, аднак яго пераканалі застацца, запэўніўшы, што гастроляў больш не будзе{{sfn|MacDonald|2005|p=213}}. У выніку бітлы ўзялі трохмесячны перапынак, на працягу якога засяродзіліся на асабістых справах{{sfn|Gould|2007|p=367}}. Харысан адправіўся ў [[Індыя|Індыю]] на шэсць тыдняў, каб засвоіць [[сітар]] пад кіраўніцтвам [[Раві Шанкар]]а{{sfn|Julien|2008b|p=2}} і паглыбіцца ў [[індуізм|індуісцкую]] філасофію{{sfn|Everett|1999|p=71}}. Будучы апошнім з чацвёркі, хто прызнаў, што іх жывыя выступы страцілі сэнс{{sfn|Rodriguez|2012|p=18}}, [[Пол Мак-Картні]] пачаў працу з [[Джордж Генры Марцін|Джорджам Марцінам]] над [[саўндтрэк]]ам да фільма {{нп1|Сямейны шлях|«Сямейны шлях»|en|The Family Way}}{{sfn|Sounes|2010|pp=158–59}}, пасля чаго правёў адпачынак у [[Кенія|Кеніі]] ў кампаніі [[Мэл Эванс|Мэла Эванса]], аднаго з [[гастрольны менеджар|гастрольных менеджараў]] «The Beatles»{{sfn|Turner|2016|pp=364–65}}. Ленан зняўся ў [[сатыра|сатырычнай]] стужцы «[[Як я выйграў вайну]]» і пачаў наведваць мастацкія выставы, адна з іх праходзіла ў {{нп1|Галерэя «Індыка»|галерэі «Індыка»|en|Indica Gallery}}, дзе ён пазнаёміўся са сваёй будучай жонкай [[Ёка Она]]{{sfn|Womack|2007|pp=158, 160–61}}. [[Рынга Стар]] скарыстаўся перапынкам, каб правесці больш часу са сваёй жонкай [[Марын Старкі Тайгрэт|Марын]] і нованароджаным сынам [[Зак Старкі|Закам]]&lt;ref&gt;{{harvnb|Harry|2000|pp=323, 333}}; {{harvnb|Julien|2008b|p=2}}.&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы натхнення і канцэпцыя ==
[[Файл:Lennon-McCartney.JPG|280px|thumb|right|]]
У верасні 1966 года, падчас здымак фільма «Як я выйграў вайну» на поўдні [[Іспанія|Іспаніі]], Ленан паглыбіўся ў глыбокі самааналіз. Яго турботы за сваю будучыню і будучыню гурта знайшлі адлюстраванне ў песні «[[Strawberry Fields Forever]]»{{sfn|Turner|2016|pp=332–33}} пра дзяцінства ў [[Ліверпуль|Ліверпулі]], якая стала адпраўным пунктам для новага альбома{{sfn|Everett|1999|p=99}}. Пасля вяртання ў Лондан Ленан далучыўся да мастацкай культуры горада, часткай якой быў Мак-Картні{{sfn|Rodriguez|2012|p=88}}, і пачаў падзяляць інтарэсы свайго сябра да [[авангардная музыка|авангарднай]] і [[электронная музыка|электроннай музыкі]] такіх кампазітараў, як [[Карлхайнц Штокхаўзен]], [[Джон Кейдж]] і [[Лучана Берыа]]{{sfn|Sounes|2010|p=165}}{{sfn|Prendergast|2003|p=193}}.

У лістападзе, падчас вяртання з Афрыкі, у Мак-Картні ўзнікла ідэя для песні, якая ў выніку і перарасла ў канцэпцыю «Sgt. Pepper»{{sfn|Julien|2008b|p=2}}. Ідэя заключалася ў тым, каб выканаць песню ад імя выдуманага аркестра [[эдвардыянская эпоха|эдвардыянскай эпохі]]{{sfn|Moore|1997|pp=20–21}}, для якога Эванс прыдумаў назву ў стылі гуртоў з [[Сан-Францыска]], такіх як [[Big Brother and the Holding Company]] і [[Quicksilver Messenger Service]]{{sfn|Womack|2007|p=168}}{{заўвага|Мак-Картні ўспамінаў, што ідэя назвы для гурта ўзнікла падчас абеду ў самалёце. Музыкант недачуў, калі Эванс папрасіў перадаць яму «соль і перац»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.paulmccartney.com/news-blogs/news/you-gave-me-the-answer-sgt-pepper-special|title='You Gave Me The Answer' – Sgt. Pepper Special|date=2017-04-26|website=Paulmccartney.com|access-date=2017-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814020845/https://www.paulmccartney.com/news-blogs/news/you-gave-me-the-answer-sgt-pepper-special|archive-date=2017-08-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.|кам.}}. За кошт выкарыстання [[alter ego|альтэр-эга]] «The Beatles» атрымлівалі поўную свабоду ў музычным эксперыментаванні{{sfn|Miles|1997|pp=303–04}}. Марцін успамінаў, што хаця гэтая канцэпцыя не абмяркоўвалася ў пачатку сесій{{sfn|Turner|2016|p=378}}, дзякуючы ёй альбом неўзабаве зажыў «уласным жыццём»{{sfn|Martin|1994|p=202}}.

Альбом адлюстроўвае цікавасць «The Beatles» да [[блюз]]у, запісаў лэйбла [[Motown Records|Motown]] і іншых традыцыйных амерыканскіх музычных накірункаў{{sfn|Hannan|2008|p=62}}. Паводле пісьменніка [[Іэн Макдональд|Іэна Макдональда]], у канцы 1966 года, пры вывучэнні апошніх рэлізаў сваіх асноўных канкурэнтаў, «The Beatles» вылучылі пласцінку «[[The Beach Boys]]» «[[Pet Sounds]]», якую [[Браян Уілсан]] сачыніў у адказ на іх «[[Rubber Soul]]»{{sfn|MacDonald|2005|p=215}}. Мак-Картні быў вельмі ўражаны яе «[[гармонія (музыка)|гарманічнымі]] структурамі» і падборам інструментаў, адзначыўшы, што гэтыя элементы падштурхнулі яго да думкі: «The Beatles» маглі б «капнуць яшчэ глыбей»{{sfn|Babiuk|2002|p=197}}. Ён назваў «Pet Sounds» сваёй галоўнай крыніцай натхнення ў перыяд стварэнння «Sgt. Pepper», дадаўшы: «[Мы] запазычылі адтуль некалькі ідэй»{{sfn|Babiuk|2002|p=204}}, хаця ён усё ж лічыў, што альбому бракавала авангардызму, да якога ён так імкнуўся{{sfn|The Beatles|2000|p=253}}. Яшчэ адным рэлізам, які паўплываў на бітлоў, лічыцца «[[Freak Out!]]» гурта «[[The Mothers of Invention]]»{{sfn|Julien|2008c|p=160}}. Паводле біёграфа {{нп1|Філіп Норман (пісьменнік)|Філіпа Нормана|en|Philip Norman (author)}}, падчас студыйных сесій Мак-Картні неаднаразова заяўляў: «Гэта наш &quot;Freak Out!&quot;»{{sfn|Julien|2008c|p=158}}. Публіцыст {{нп1|Чэт Фліпа|Чэт Фліпа|en|Chet Flippo}} адзначаў, што Мак-Картні захацеў запісаць [[канцэптуальны альбом]] менавіта пасля праслухоўвання пласцінкі [[Фрэнк Запа|Фрэнка Запы]]{{sfn|Julien|2008c|p=160}}.

Яшчэ адным творчым арыенцірам была [[музыка Індыі|індыйская музыка]], аднак збольшага толькі для Ленана і Харысана{{sfn|Reck|2008|pp=69, 72–73}}. У інтэрв'ю 1967 года апошні сказаў, што няспынны поспех гурта натхняў іх працягваць развівацца ў музычным плане, і, улічваючы статус гурта, яны маглі рабіць «тое, што нам падабаецца, не азіраючыся на ўмоўнасці поп-жанра. Мы далучаны не толькі да поп-музыкі, але і ва ўсю музыку ў цэлым»{{sfn|Philo|2015|p=119}}. Мак-Картні лічыў, што альтэр-эга «The Beatles» змогуць уключыць у свой рэпертуар «крышку [[Бі Бі Кінг]]а, крышку Штокхаўзена, крышку [[Альберт Эйлер|Альберта Эйлера]], крышку Раві Шанкара, крышку &quot;Pet Sounds&quot;, крышку &quot;[[The Doors]]&quot;»{{sfn|Greene|2016|p=19}}. Ён разглядаў «The Beatles» як гурт, які «рассоўвае [музычныя] межы», падобна да іншых перадавых кампазітараў таго часу, нават нягледзячы на тое, што ім «не абавязкова падабалася тое, што, скажам, рабіў Берыа»{{sfn|Lewisohn|2005}}.

== Запіс і прадзюсаванне ==

=== Працэс стварэння ===
{{урэзка|Выраўноўванне = right|Фон =  #F5F5DC|Цвет=#FFFFF0|Шырыня = 29%|Памер шрыфта=85%|Загаловак =
|Змест =''«Музычныя выданні пачалі лаяць нас на ўсе лады… бо запіс [&quot;Сяржанта Пепера&quot;] зацягнуўся на пяць месяцаў, і я памятаю, як адчуў вялікую радасць, убачыўшы ў адным з часопісаў загаловак &quot;«The Beatles» спякліся&quot;… а я сядзеў, паціраючы рукі, і прыгаворваў: &quot;Ну, вы дачакаецеся&quot;»''{{sfn|Martin &amp; Pearson|1994|p=111}}.|Подпіс = [[Пол Мак-Картні]]}}
[[Файл:Abbeyroadtomswain.jpg|280px|thumb|right|Памяшканне студыі [[Эбі-Роўд (студыя)|Abbey Road Studio Two]], дзе праходзіў запіс альбома «Sgt. Pepper»]]
[[Файл:Abbey road studios.jpg|280px|thumb|right|Парадны ўваход студыі «Эбі-Роўд» (у той час EMI Studios) у 2005 годзе]]
Сесіі пачаліся 24 лістапада 1966 года ў другой студыі EMI Studios (у далейшым вядомай як [[Эбі-Роўд (студыя)|студыя «Эбі-Роўд»]]). На іх музыканты ўпершыню сабраліся разам з верасня{{sfn|Lewisohn|2010|p=232}}. Маючы ў сваім распараджэнні амаль бязмежны бюджэт і адсутнасць часавых рамак{{sfn|Emerick &amp; Massey|2006|p=142}}, квартэт браўся за працу ў 19:00, застаючыся ў студыі столькі, колькі лічыў патрэбным{{sfn|MacDonald|2005|p=215}}. Запіс пачаўся са «Strawberry Fields Forever», за якой паследавалі яшчэ дзве песні, тэматычна звязаныя з дзяцінствам музыкантаў — «[[When I’m Sixty-Four]]», першая сесія якой адбылася 6 снежня{{sfn|Lewisohn|2005|p=89}}, і «[[Penny Lane]]»&lt;ref&gt;{{harvnb|Everett|1999|pp=99, 100}}; {{harvnb|MacDonald|2005|pp=212–223}}.&lt;/ref&gt;.

У лютым 1967 года «Strawberry Fields Forever» і «Penny Lane» былі выпушчаны ў якасці [[Бок «А» і бок «Б»#Дубль-А|двайнога]] [[сінгл]]а пасля таго, як EMI і Эпстайн націснулі на Марціна, праз неабходнасць гурта нагадаць пра сябе{{sfn|Moore|1997|pp=19–20}}. Калі рэліз не здолеў пакарыць [[UK Singles Chart|брытанскі чарт]], мясцовыя СМІ пачалі намякаць пра канец папулярнасці квартэта. Прэса застракацела загалоўкамі «&quot;The Beatles&quot; не здолелі дасягнуць вяршыні», «Упершыню за чатыры гады» і «Ці лопнула бурбалка?»{{sfn|Harry|2002|p=714}}. У адпаведнасці з падыходам гурта да раней выпушчаных сінглаў, песні былі аўтаматычна выключаны з будучага альбома{{sfn|Greene|2016|pp=34, 42}}. У далейшым Марцін назваў адмову ад гэтых песень «найвялікшай памылкай у маёй кар'еры»{{sfn|MacDonald|2005|p=218fn}}. Паводле яго, «Strawberry Fields Forever», на запіс якой яны патрацілі беспрэцэдэнтных 55 гадзін студыйнага часу, «задавала тон для ўсёй пласцінкі»&lt;ref&gt;{{harvnb|MacDonald|2005|p=219}}: патрацілі 55 гадзін у студыі; {{harvnb|Martin &amp; Pearson|1994|p=13}}: «задавала тон для ўсёй пласцінкі».&lt;/ref&gt;. Ён тлумачыў: «Гэта мусіў быць альбом… [з песнямі, якія] немагчыма было б выканаць ужывую: яны былі задуманы як студыйныя творы, у гэтым і была розніца»{{sfn|Julien|2008b|p=6}}. Мак-Картні заявіў: «Гэты альбом павінен быў замяніць сабой нашы канцэрты»{{заўвага|«The Beatles» часта жартавалі наконт рашэння [[Элвіс Прэслі|Элвіса Прэслі]] адправіць у турнэ яго залаты [[Cadillac]] (для прасоўвання фільма «[[Паказычы мяне]]»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.graceland.com/blog/posts/elvis-presley-and-the-gold-cadillac-tour/|title=Elvis Presley and the Gold Cadillac Tour|publisher=graceland.com|lang=en|access-date=2024-04-03|archive-date=2024-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20240403115200/https://www.graceland.com/blog/posts/elvis-presley-and-the-gold-cadillac-tour/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Womack|2018|loc=chap. 10}}), і Марцін, і Мак-Картні ўспаміналі, як гурт фантазіраваў, што на гастролі падобным чынам можна адправіць «Sgt. Pepper»{{sfn|Womack|2018|loc=chap. 10}}&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://www.nme.com/news/music/the-beatles-379-1344340 |title=Paul McCartney: 'Elvis influenced Sgt Pepper' |author=Staff |date=2007-05-17 |magazine=[[NME]] |access-date=2024-01-12 |archive-date=2024-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240314134523/https://www.nme.com/news/music/the-beatles-379-1344340 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.|кам.}}{{sfn|Julien|2008b|p=6}}.

Паводле музыказнаўцы {{нп1|Уолтэр Эверэт|Уолтэра Эверэта|en|Walter Everett (musicologist)}}, «Sgt. Pepper» знамянуе сабой пачатак узыходжання Мак-Картні як дамінантнай творчай сілы «The Beatles». Ён сачыніў больш за палову ўсяго матэрыялу, адначасова ўзмацняючы кантроль над запісам сваіх кампазіцый{{заўвага|Паводле Эмерыка, у перыяд запісу «Sgt. Pepper» Мак-Картні фактычна пераўвасобіўся ў прадзюсара «The Beatles», паколькі Марцін усё часцей адсутнічаў бліжэй да канца сесій, якія рэгулярна зацягваліся да світанку{{sfn|Emerick &amp; Massey|2006|p=163}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=99}}. Музыканты зрабілі мноства дубляў, спрабуючы дабіцца патрэбнага яму гуку ў песні «[[Getting Better]]». Калі было прынята рашэнне перазапісаць асноўную гукавую дарожку, Стар быў экстрэнна выкліканы ў студыю, аднак яго не задзейнічалі, паколькі на той момант акцэнт пераключыўся з рытму на вакал{{sfn|Дэвіс|2018|с=382}}. Большая частка [[бас-гітара|бас-гітары]] была зведзена загадзя{{sfn|Hannan|2008|p=52}}. Аддаючы перавагу накладанню сваіх партый у апошнюю чаргу, Мак-Картні, як правіла, граў на іншых інструментах падчас запісу мінусовак. Такі падыход дазваляў яму пускацца ў меладычныя аванцюры, прыдумляючы незвычайныя басовыя хады — паўтараючы адну з асаблівасцей, якой ён асабліва захапляўся ў працы Браяна Уілсана над «Pet Sounds», — і дадаваць іх ужо ў фінальныя аранжыроўкі песень&lt;ref&gt;{{harvnb|Emerick &amp; Massey|2006|pp=169–70}}; {{harvnb|Miles|1997|p=281}}: «адна з асаблівасцей, якой ён асабліва захапляўся на &quot;Pet Sounds&quot;».&lt;/ref&gt;{{заўвага|У сваю чаргу Уілсан быў уражаны складанымі басовымі партыямі ў «Rubber Soul». У далейшым Мак-Картні заявіў, што ён, Уілсан і {{нп1|Джэймс Джамерсан|Джэймс Джамерсан|en|James Jamerson}} з [[Motown Records|Motown]] былі адзінымі трыма музыкантамі, «якія ўжо тады гралі меладычныя басовыя партыі... кожны з нас падглядваў нешта адзін у аднаго»{{sfn|Miles|1997|p=271}}.|кам.}}. Акрамя басу, на некаторых песнях Мак-Картні сыграў на [[электрагітара|электрагітары]], а таксама [[клавішныя інструменты|клавішных]], такіх як [[фартэпіяна]], [[раяль]] і {{нп1|Арган Лоўры|арган Лоўры|en|Lowrey organ}}, у той час як Марцін зрабіў унёсак партыямі на [[клавесін]]е, [[фісгармонія|фісгармоніі]] і {{нп1|піянет|піянеце|en|Hohner Pianet}}&lt;ref&gt;{{harvnb|Everett|1999|p=104}}: Орган Лоури в «Lucy in the Sky with Diamonds»; {{harvnb|Everett|1999|p=106}}: піянет у «Getting Better», {{harvnb|Everett|1999|p=107}}: клавесін у «Fixing a Hole»; {{harvnb|Everett|1999|p=110}}: губны гармонік у «Being for the Benefit of Mr. Kite!»; {{harvnb|Everett|1999|p=120}}: раяль у «A Day in the Life».&lt;/ref&gt;. У песнях Ленана таксама аддавалася перавага клавішным інструментам{{заўвага|Напрыклад, у «Strawberry Fields Forever» актыўна выкарыстоўваўся [[мелатрон]]{{sfn|Cunningham|1998|p=127}}{{sfn|Prendergast|2003|p=83}}, інструмент, клавішы якога прайгравалі магнітафонныя запісы розных музычных інструментаў, дазваляючы аднаму выканаўцу замяняць сабой цэлы аркестр{{sfn|Rodriguez|2012|pp=109, 191–93}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=99}}.

Хаця роля Харысана як сольнага гітарыста была ў многім адсунута на задні план, Эверэт лічыць «яго ўнёсак у альбом важным у многіх аспектах»{{sfn|Everett|1999|p=100}}. Дзякуючы яму на пласцінку трапілі такія індыйскія інструменты, як сітар, [[тампура]] і [[свармандал]]{{sfn|Everett|1999|pp=104, 106, 111}}{{sfn|Clayson|2003|p=212}}. Марцін называў яго самым адкрытым з бітлоў да новых музычных накірункаў{{заўвага|У інтэрв'ю 2017 года Стар так выказаўся адносна гітарнага ўнёску Харысана: «Мы з Полам абмяркоўвалі гэта, калі слухалі &quot;Сяржанта Пепера&quot; на [50-гадовым] юбілеі пласцінкі і адзначылі, наколькі была важная для альбома зробленая Джорджам праца [як гітарыста]»&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.news.com.au/entertainment/music/ringo-starr-the-voice-behind-the-yellow-submarine-and-tank-engine-returns-on-give-more-love/news-story/c5eb865f1b73a574e82930ff04f4bb92|first=Kathy|last=McCabe|title=Ringo Starr: The voice behind the yellow submarine and tank engine returns on Give More Love|work=[[news.com.au]]|date=2017-09-17|access-date=2019-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202095605/https://www.news.com.au/entertainment/music/ringo-starr-the-voice-behind-the-yellow-submarine-and-tank-engine-returns-on-give-more-love/news-story/c5eb865f1b73a574e82930ff04f4bb92|archive-date=2019-02-02|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.|кам.}}{{sfn|Hertsgaard|1996|p=172}}. У сваю чаргу выкарыстанне Старам мембраны з цялячай скуры для [[том-том]]аў яго [[ударная ўстаноўка|ўдарнай устаноўкі]] забяспечыла гучанню барабанаў глыбейшы тэмбр, у адрозненне ад ранейшай пластыкавай абіўкі{{sfn|Everett|1999|p=100}}. Як і ў выпадку з альбомам «Revolver»{{sfn|Rodriguez|2012|p=112}}, «The Beatles» усё часцей запрашалі сесійных музыкантаў, асабліва для запісу [[аранжыроўка|аранжыровак]], натхнёных класічнымі творамі{{sfn|Babiuk|2002|p=197}}. Паводле Філіпа Нормана, выразны вакал Ленана ў некаторых песнях Мак-Картні «значна ўзмацніў іх атмасферу», асабліва ў кампазіцыі «[[Lovely Rita]]»{{sfn|Norman|2016|p=263}}.

Праз гадзіну пасля завяршэння апошніх альбомных накладанняў, 20 красавіка 1967 года, гурт вярнуўся да кампазіцыі «[[Only a Northern Song]]» Харысана, асноўную частку якой яны запісалі ў лютым{{sfn|Lewisohn|2005|p=109}}. Музыканты дадалі ў яе выпадковыя гукі і аркестроўку, перш чым адправіць яе [[United Artists]] у якасці першай з чатырох новых песень, якія яны павінны былі прадставіць гэтай кампаніі для ўключэння ў анімацыйны фільм «[[Жоўтая падводная лодка (мультфільм)|Жоўтая падводная лодка]]»{{sfn|Winn|2009|p=102}}. Паводле пісьменніка [[Марк Льюісан|Марка Льюісана]], гэта была «дзіўная» сесія, аднак яна прадэманстравала «вялізны апетыт бітлоў да стварэння матэрыялу»{{sfn|Lewisohn|2005|p=109}}. Падчас працы ў студыі гурт таксама запісаў «[[Carnival of Light]]» пад кіраўніцтвам Мак-Картні, эксперыментальную п'есу, створаную для мерапрыемства «Million Volt Light and Sound Rave», што праходзіла ў «[[The Roundhouse|Roundhouse Theater]]» 28 студзеня і 4 лютага{{sfn|MacDonald|2005|pp=224–25}}. Сесіі завяршыліся 21 красавіка запісам выпадковых шумоў і галасоў, уключаных у какафонію, якая завяршае пласцінку. Ім папярэднічалі вельмі высокія гукі — недаступныя для чалавечага вуха — якія маглі пачуць толькі сабакі (і некаторыя іншыя жывёлы){{sfn|Lewisohn|2010|pp=252–53}}.

=== Студыйная атмасфера ===

«The Beatles» імкнуліся надаць сесіям атмасферу свята{{sfn|Gould|2007|p=387}}. Хутка стаміўшыся ад безгустоўнага дызайну ўнутраных памяшканняў EMI, музыканты дадалі ў студыю псіхадэлічнае асвятленне{{sfn|Howard|2004|pp=28–29}}, уключаючы прыладу з пяці чырвоных флуарэсцэнтных лямпаў, прымацаваную да мікрафоннай стойкі, [[лававая лямпа|лававую свяцільню]], чырвоную лямпу як у [[фоталабараторыя|фоталабараторыі]] і [[страбаскоп]], зрэшты, неўзабаве адмовіўшыся ад выкарыстання апошняга{{sfn|Lewisohn|2005|p=114}}. Харысан успамінаў, што падчас працы студыя стала для іх нечым накшталт нефармальнага клуба{{sfn|Hertsgaard|1996|pp=211, 392}}, дзе гурт часта наведвалі калегі, у тым ліку [[Дэвід Кросбі]], [[Мік Джагер]] і [[Донаван]]{{заўвага|24 лютага гурт запісваў бэк-вакал для песні «[[Lovely Rita]]». У ліку гасцёў бітлоў у той вечар былі Кросбі і {{нп1|Шон Філіпс|Шон Філіпс|en|Shawn Phillips}}, гітарыст Донавана{{sfn|Winn|2009|p=95}}. На фатаграфіях, апублікаваных у часопісе ''{{нп1|The Beatles Book|Beatles Monthly|en|The Beatles Book}}'', былі выяўлены Ленан, Мак-Картні, Харысан і Кросбі, якія згрупаваліся вакол мікрафона&lt;ref name=&quot;Runtagh/RS&quot; /&gt;, а ў артыкуле ''{{нп1|Beat Instrumental|Beat Instrumental|en|Beat Instrumental}}'' адзначалася, што бэк-вакал быў запісаны пры ўдзеле Кросбі{{sfn|Winn|2009|p=95}}. Пазней Філіпс сказаў, што ён таксама спяваў з трыма бітламі&lt;ref name=&quot;Runtagh/RS&quot;&gt;{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-at-50-when-pink-floyd-david-crosby-visited-lovely-rita-sessions-127210/|first=Jordan|last=Runtagh|title=Beatles' 'Sgt. Pepper' at 50: When Pink Floyd, David Crosby Visited 'Lovely Rita' Sessions|magazine=[[Rolling Stone]]|date=2017-05-29|access-date=2020-03-23|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409124907/https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-at-50-when-pink-floyd-david-crosby-visited-lovely-rita-sessions-127210/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, аднак яго словы не падтрымаў ніхто з прысутных&lt;ref name=&quot;Runtagh/RS&quot; /&gt; У выніку бэк-вакал быў перазапісаны 7 сакавіка{{sfn|Winn|2009|p=95}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=100}}. Бітлы рэгулярна апраналіся ў адзенне псіхадэлічных расфарбовак{{sfn|Lewisohn|2005|p=114}}, што падштурхнула аднаго з сесійных трубачоў да думкі пра іх удзел у здымках новага фільма{{sfn|Cunningham|1998|pp=148–49}}.

Запіс аркестра для «[[A Day in the Life]]», які адбываўся 10 лютага, быў арганізаваны ў духу шараговага [[хэпенінг]]у лонданскай авангарднай сцэны{{sfn|Harris|2007|p=76}}{{sfn|Sounes|2010|p=166}}. «The Beatles» запрасілі мноства сяброў{{sfn|Lewisohn|2005|p=96}}, а сесійныя музыканты былі апрануты ў строгія вячэрнія касцюмы, дапоўненыя маскарадным рэквізітам{{sfn|Hertsgaard|1996|p=8}}{{sfn|Gould|2007|pp=387–88}}. Пад кіраўніцтвам Тоні Брэмвела падзея была знята на сем партатыўных камер{{sfn|Ingham|2006|p=166}}, пры гэтым частку матэрыялу знялі самі бітлы{{sfn|Cunningham|1998|p=151}}. Пасля гэтага гурт разглядаў варыянт пра тое, каб зрабіць спецыяльны тэлевізійны выпуск, прысвечаны альбому{{sfn|Lewisohn|2005|p=96}}. Кожная песня мусіла быць забяспечана відэакліпам, знятым рознымі рэжысёрамі{{sfn|Harris|2007|p=82}}, але кошт запісу пласцінкі зрабіў гэтую ідэю непасільнай для EMI{{заўвага|Пасля здымак «A Day in the Life» музычная прэса застракацела паведамленнямі пра ідэю бітлоў выпусціць асобны тэлефільм, прысвечаны «Сяржанту Пеперу»{{sfn|Lewisohn|2005|p=96}}. Хаця ў ліпеньскіх часопісах адзначалася, што ад гэтага плану адмовіліся, на канец года быў складзены графік здымак, і «The Beatles» былі поўныя рашучасці распачаць працу над «[[Чароўнае таямнічае падарожжа (фільм)|Чароўным таямнічым падарожжам]]»{{sfn|Winn|2009|p=88}}.|кам.}}{{sfn|Greene|2016|pp=37–38}}. 15 сакавіка, падчас запісу «Within You Without You», студыю зноў ператварылі: на сцены павесілі індыйскія дываны, завесілі вокны і дадалі запаленыя духмяныя рэчывы, каб стварыць неабходны настрой{{sfn|Lavezzoli|2006|p=179}}. Ленан апісаў сесію як «цудоўны вечар свінгу», у ліку гасцёў якога было «400 індыйскіх музыкантаў»{{sfn|The Beatles|2000|p=243}}.

«The Beatles» аднеслі {{нп1|ацэтатны дыск|ацэтатны дыск|en|Acetate disc}} з гатовым альбомам у кватэру амерыканскай спявачкі [[Кас Эліёт]], недалёка ад {{нп1|Кінгс-роўд|Кінгс-роўд|en|King's Road}} у [[Чэлсі]]{{sfn|Ellen|2002|p=102}}. Там у шэсць раніцы яны ўключылі яго на поўную гучнасць з дынамікаў, усталяваных у адчыненых насцеж вокнах. Сябар гурта і іх былы прэс-аташэ {{нп1|Дэрэк Тэйлар|Дэрэк Тэйлар|en|Derek Taylor}} успамінаў, што замест скаргаў на шум жыхары раёна пачалі высоўвацца з вокнаў і слухаць, лічачы, што гэта была нейкая нявыдадзеная музыка ліверпульскай чацвёркі{{sfn|MacDonald|2005|p=249}}.

=== Тэхнічныя аспекты ===
{{урэзка|выраўноўванне = right|фон =  #F5F5DC|колер=#FFFFF0|шырыня = 29%|памер шрыфта=85%|Загаловак =
|Змест =''«Калі слухаць запісы паэтапна, пасля праслухоўвання першых дзвюх дарожак цяжка зразумець, чаго яшчэ яны дабіваюцца, — песня ж, здаецца, скончана? Часцяком канчатковая шматслойная версія нібы паглынае першапачатковую простую мелодыю. Але яны разумеюць, калі нешта не так, нават калі не могуць вытлумачыць словамі. Іх самааддача ўражвае — над песняй яны могуць працаваць да знямогі гадзін па дзесяць запар»''{{sfn|Дэвіс|2018|с=386}}.|Подпіс = Музычны журналіст [[Хантэр Дэвіс]], 1968 год}}
[[Файл:Studer J37 4-track tape recorder (1964-1972), Abbey Road Studios.jpg|280px|thumb|right|[[шматдарожачны запіс|Чатырохдарожачны]] магнітафон {{нп1|Studer (кампанія)|Studer J37|en|Studer}}, які выкарыстоўваўся на «Sgt. Pepper»]]
У кнізе «The Ambient Century: From Mahler to Moby», прысвечанай гісторыі [[эмбіент]]у, Марк Прэндэргаст разглядае «Sgt. Pepper» як «даніну павагі» «The Beatles» творчасці Штокхаўзена і Кейджа, дадаючы, што яго «багаты, насычаны эксперыментамі з аўдыяплёнкай гук» дэманструе ўплыў кампазітара [[П'ер Шэфер|П'ера Шэфера]]{{sfn|Prendergast|2003|p=190}}. Паводле Марціна, «Sgt. Pepper» «натуральным чынам вырас з &quot;Revolver&quot;», азнаменаваўшы «эру амаль няспынных эксперыментаў з апаратурай»&lt;ref&gt;{{harvnb|Martin &amp; Pearson|1994|p=78}}: «няспынныя эксперыменты з апаратурай»; {{harvnb|Martin &amp; Pearson|1994|p=82}}: «Sgt. Pepper» «натуральным чынам вырас з &quot;Revolver&quot;».&lt;/ref&gt;. Альбом быў запісаны з выкарыстаннем [[шматдарожачны запіс|чатырохдарожачных]] магнітафонаў, паколькі іх васьмідарожачныя аналагі не выкарыстоўваліся ў камерцыйных студыях Лондана да канца 1967 года{{sfn|Emerick &amp; Massey|2006|p=191}}. Як і ў выпадку з папярэднімі пласцінкамі «The Beatles», пры працы над «Sgt. Pepper» паўсюдна ўжывалася {{нп1|рэдукцыйнае звядзенне|рэдукцыйнае|en|Ping-pong recording}} [[звядзенне (музыка)|звядзенне]], метад, пры якім ад адной да чатырох запісаных на асобны магнітафон дарожак мікшыруюцца і {{нп1|дабінг (музыка)|дублююцца|en|Dubbing (music)}} на іншы чатырохдарожачны магнітафон, які выкарыстоўваецца ў якасці асноўнага. Дзякуючы гэтаму гукарэжысёр мог ствараць падабенства віртуальнай шматдарожачнай студыі&lt;ref&gt;{{cite AV media notes|last=Lewisohn|first=Mark|year=2009|title=Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band| publisher=Apple/EMI Records|p=29}}&lt;/ref&gt;. Чатырохдарожачныя магнітафоны {{нп1|Studer (кампанія)|Studer J37|en|Studer}}, усталяваныя ў студыях EMI, добра пасавалі для гэтага метаду, паколькі забяспечвалі высокую якасць гуку, што зводзіла да мінімуму шумы падчас мікшыравання{{sfn|Babiuk|2002|p=199}}. Запісваючы аркестр для «A Day in the Life», Марцін сінхранізаваў чатырохдарожачны магнітафон, які прайграе мінусоўку «The Beatles», з іншым магнітафонам, які запісвае аркестроўку. Гукарэжысёр {{нп1|Кен Таўнсенд|Кен Таўнсенд|en|Ken Townsend}} распрацаваў гэты метад, выкарыстоўваючы сігнал частатой 50 Гц паміж двума апаратамі{{sfn|Lewisohn|2010|p=244}}.

Праца над «Strawberry Fields Forever» была асабліва складанай і ўключала ў сябе наватарскае аб'яднанне двух дубляў песні, запісаных у розным [[тэмп (музыка)|тэмпе]] і [[вышыня гуку|танальнасці]]{{sfn|MacDonald|2005|pp=217–20}}{{sfn|Howard|2004|pp=27–28}}. Паводле ўспамінаў Эмерыка, падчас запісу «Revolver» «мы прызвычаіліся да таго, што нас просяць зрабіць немагчымае, і мы ведалі, што ў слоўніку &quot;The Beatles&quot; не існуе слова &quot;не&quot;»{{sfn|Emerick &amp; Massey|2006|p=139}}. Ключавая асаблівасць «Sgt. Pepper» — гэта ліберальнае стаўленне Марціна і Эмерыка да ўжывання [[апрацоўка сігналаў|апрацоўкі сігналаў]] для фарміравання гучання запісу, дадзены падыход уключаў у сябе прымяненне [[кампрэсар аўдыясігналу|сціскання дынамічнага дыяпазону]], {{нп1|Рэверберацыя (эфект)|рэверберацыі|en|Reverb effect}} і {{нп1|Абмежаванні сігналу|абмежаванні сігналу|en|Limiter}}{{sfn|Kimsey|2008|p=133}}. Гурт эксперыментаваў з перадавымі [[блок эфектаў|блокамі эфектаў]], такім як [[калонка Леслі|дынамік Леслі]], праз які прапускаўся гук інструментаў і вакал{{sfn|Emerick &amp; Massey|2006|p=190}}. На пласцінцы вылучаецца некалькі інавацыйных метадаў прадзюсавання, у тым ліку ўжыванне [[дырэкт-бокс]]аў і {{нп1|Амбіяфонія|амбіяфоніі|en|Ambiophonics}}, а таксама эксперыментаванне з {{нп1|Пітч-кантроль|хуткасцю прайгравання|en|Pitch control}}{{sfn|Hannan|2008|p=62}}. Басовая партыя ў «[[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (песня)|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band]]» была першым запісам «The Beatles» з дапамогай дырэкт-боксу. Гэты метад быў прыдуманы Таўнсендам у выглядзе падключэння электрагітар наўпрост да мікшэрнага пульта{{sfn|Womack|2007|p=170}}. Паводле {{нп1|Кенет Уомак|Кенета Уомака|en|Kenneth Womack}}, дырэкт-бокс у загалоўным трэку «надзяліў [гучанне] бас-гітары Мак-Картні багацейшай [[склад (музыка)|тэкстурай]] і танальнай частатой»{{sfn|Womack|2007|p=170}}.

У некаторых выпадках падчас мікшыравання ўжываўся {{нп1|Аўтаматычны даблтрэкінг|аўтаматычны даблтрэкінг|en|Automatic double tracking}}, эфект, дзякуючы якому гучанне атрымлівалася больш насычаным. Метад быў распрацаваны Таўнсендам у перыяд працы над альбомам «Revolver» адмыслова для бітлоў, якія рэгулярна прасілі прыдумаць альтэрнатыву запісу дадатковага вакалу{{sfn|Lewisohn|2010|p=216}}. Яшчэ адной ключавой асаблівасцю стаў [[пітч-шыфтар|пітч-шыфт]], тэхніка, якую «The Beatles» таксама шырока ўжывалі на «Revolver»{{sfn|Emerick &amp; Massey|2006|p=190}}. Паводле Марціна, «[[Lucy in the Sky with Diamonds]]» стала рэкардсменам альбома па найбольшай колькасці варыяцый хуткасці запісу. Так, пры запісе вакалу Ленана хуткасць плёнкі была зніжана з 50 да 45 цыклаў на секунду, што дазволіла атрымаць вышэйшае і танчэйшае гучанне голасу пры прайграванні на звычайнай хуткасці{{sfn|Martin &amp; Pearson|1994|p=105}}. Падчас запісу загалоўнай кампазіцыі пласцінкі гучанне ўдарнай устаноўкі было палепшана за кошт {{нп1|Дэмпаванне|дэмпавання|en|Damping (music)}}, а таксама {{нп1|Размяшчэнне мікрафонаў|блізкага размяшчэння мікрафонаў|en|Microphone practice}}. Макдональд лічыў, што такі метад дазволіў дабіцца «трохмернага» гуку, які, побач з іншымі інавацыямі «The Beatles», неўзабаве стаў стандартнай практыкай сярод амерыканскіх гукарэжысёраў{{sfn|MacDonald|2005|pp=233–34}}.
[[Файл:Beatles ad 1965 just the beatles crop.jpg|280px|thumb|right|Нягледзячы на першапачатковы энтузіязм музыкантаў і заявы Ленана, што «гэты альбом быў адным з важнейшых крокаў у іх кар'еры», з гадамі іх меркаванне памянялася&lt;ref name=&quot;LennonHated&quot;&gt;{{cite web|url=https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/|title=The reason why John Lennon hated The Beatles ‘Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band’|publisher=''Far Out Magazine''|lang=en|author=Taysom, Joe|date=2021-01-01|access-date=2024-04-22|archive-date=2021-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101100038/https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/}}&lt;/ref&gt;. Пласцінка падабалася Харысану і Ленану менш за ўсё, у многім праз кантроль Мак-Картні над працэсам. У сваю чаргу Мак-Картні называў «Пепера» сваім фаварытам, бо адчуваў сябе «рэжысёрам» запісу. Пазіцыя Стара аказалася недзе пасярэдзіне&lt;ref name=&quot;LennonHated&quot;&gt;{{cite web|url=https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/|title=The reason why John Lennon hated The Beatles ‘Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band’|publisher=''Far Out Magazine''|lang=en|author=Taysom, Joe|date=2021-01-01|access-date=2024-04-22|archive-date=2021-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101100038/https://faroutmagazine.co.uk/john-lennon-hated-the-beatles-sgt-pepper-album-reason/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SergeyKnyazev&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.soyuz.ru/articles/746|title=Что писали об альбоме The Beatles “Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band” 50 лет назад|publisher=Союз|lang=ru|date=2017-06-01|access-date=2024-04-20|author=Князев, Сергей|archive-date=2024-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409144116/https://www.soyuz.ru/articles/746|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]
Авангардныя элементы, такія як размяшчэнне бязладнай тарабаршчыны ў фінальнай кампазіцыі, сталі адной з вызначальных асаблівасцей пласцінкі{{sfn|Julien|2008b|p=7}}. «Sgt. Pepper» стаў першым поп-альбомам, [[мастэрынг|зробленым]] без кароткачасовых паўз, якія звычайна ставяцца паміж песнямі з мэтай іх размежавання адной ад адной{{sfn|Womack|2007|pp=170–171}}. Замест гэтага выкарыстоўваліся два [[фейдар|красфейды]], якія змешвалі песні паміж сабой, ствараючы ўражанне няспыннага канцэрта{{заўвага|Загалоўная песня плаўна перацякала ў «With a Little Help from My Friends», а рэпрыза «Sgt. Pepper» — у «A Day in the Life»{{sfn|Lewisohn|2010|p=251}}.|комм.}}&lt;ref&gt;{{harvnb|Julien|2008c|p=162}}; {{harvnb|Lewisohn|2010|p=251}}.&lt;/ref&gt;. Хаця былі падрыхтаваны як [[Стэрэафонія|стэрэа]]-, так і [[Манафонія|монафанічныя]] варыянты альбома, «The Beatles» мінімальна ўдзельнічалі ў працэсе стэрэамікшыравання, які лічылі менш важным, даверыўшы гэтую задачу Марціну і Эмерыку{{sfn|Lewisohn|2010|p=252}}. Яны патрацілі тры тыдні на стварэнне монаміксаў і, «магчыма, дні тры на стэрэа»{{sfn|Scapelliti|2007|p=100}}. Большасць слухачоў у выніку азнаёмілася толькі са стэрэаверсіяй{{sfn|Hannan|2008|p=40}}. Паводле ацэнак Эмерыка, запіс пласцінкі заняў каля 700 гадзін, што больш чым у 30 разоў перавышала час, патрачаны гуртом на іх [[Please Please Me|першы альбом]], вытворчасць якога абышлася ў 400 фунтаў стэрлінгаў&lt;ref&gt;{{harvnb|Дэвіс|2018|p=375}}: «Please Please Me» быў запісаны за адзін дзень і абышоўся ў £400; {{harvnb|Lewisohn|2010|p=253}}: «Sgt. Pepper» гурт запісваў 700 гадзін (чатыры месяцы), і ён каштаваў £25000.&lt;/ref&gt;. Затраты на «Sgt. Pepper» склалі прыкладна 25 000 фунтаў стэрлінгаў (што эквівалентна 483 000 фунтаў стэрлінгаў у 2021 годзе){{sfn|Martin &amp; Pearson|1994|p=168}}.

=== Узаемаадносіны ўнутры гурта ===
Паводле пісьменніка Роберта Радрыгеса, хаця Ленан, Харысан і Стар прынялі ідэю Мак-Картні «гурта ўнутры гурта», якая падразумявала поўную творчую свабоду, яны «падтрымалі гэтую канцэпцыю з рознай ступенню энтузіязму»{{sfn|Rodriguez|2012|pp=206–07}}. Персанал студыі ўспамінаў, што Ленан «ніколі не здаваўся такім шчаслівым», як падчас працы над гэтай пласцінкай{{sfn|Hertsgaard|1996|pp=212, 396}}. Аднак у інтэрв'ю {{нп1|Бары Майлз|Бары Майлзу|en|Barry Miles}} музыкант заявіў, што знаходзіўся ў дэпрэсіі і, хаця Мак-Картні быў «поўны ўпэўненасці ў сабе», для яго «гэта было катаваннем»&lt;ref&gt;{{cite web|author=Miles|title=John Lennon/Yoko Ono Interview|url=https://www.rocksbackpages.com/Library/Article/john-lennonyoko-ono-interview|publisher=Rock's Backpages|year=2019|access-date=2020-06-05|archive-date=2023-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20231204132425/https://www.rocksbackpages.com/Library/Article/john-lennonyoko-ono-interview/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ленан так тлумачыў свой погляд на канцэпцыю альбома: «Пол абвяшчаў: &quot;Прыходзьце і атрымайце асалоду ад паказу&quot;, а я на гэта выдаваў: &quot;Сёння я такое прачытаў у газеце… ох, халера&quot;»{{sfn|Northcutt|2006|p=137}}.

Эверэт адзначаў, што Стару «было вельмі нудна» падчас сесій. Барабаншчык пазней скардзіўся: «Найбольшы ўспамін, які ў мяне застаўся пра &quot;Sgt. Pepper&quot;... гэта тое, што я навучыўся гуляць у шахматы»{{sfn|Everett|1999|p=100}}. У {{нп1|Анталогія «The Beatles» (кніга)|«Анталогіі &quot;The Beatles&quot;»|en|The Beatles Anthology (book)}} Харысан заявіў, што яго мала цікавіла канцэпцыя Мак-Картні (які «стаў рухальнай сілай гурта»&lt;ref name=&quot;FarOutMagazine&quot;&gt;{{cite web|url=https://faroutmagazine.co.uk/beatles-sgt-pepper-songs-ranked-worst-to-best/|title=Ranking the songs on The Beatles ‘Sgt. Pepper’ in order of greatness|publisher=''Far Out Magazine''|lang=en|date=2021-05-26|access-date=2024-04-19|author=Whatley, Jack|archive-date=2022-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815194309/https://faroutmagazine.co.uk/beatles-sgt-pepper-songs-ranked-worst-to-best/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; і ператварыў альбом у «сваё тварэнне»&lt;ref name=&quot;LennonHated&quot;/&gt;) пра выдуманы гурт і што пасля яго падарожжа ў Індыю «маё сэрца ўсё яшчэ было там… Відаць, у той момант я страціў да славы ўсякую цікавасць»{{sfn|The Beatles|2000|pp=241, 242}}. Гітарыст дадаў, што, атрымаўшы масу задавальнення ад запісу «Rubber Soul» і «Revolver», яму не спадабаўся падыход гурта да «Sgt. Pepper», бо тое, што адбывалася, ператварылася ў «працэс зборкі: дробныя дэталі, фанаграмы накладваліся адна на адну», у выніку чаго «большую частку часу Пол проста граў на піяніна, а Рынга трымаў рытм, а астатнім даводзілася проста гультаяваць»{{sfn|The Beatles|2000|p=242}}.

Паводле Льюісана, падчас запісу пласцінкі «The Beatles» у апошні раз дзейнічалі як адзіны калектыў, аб'ядноўваючы высілкі і дэманструючы згуртаванасць, якая аслабла пасля заканчэння сесій і цалкам знікла з рэлізам «[[The Beatles (альбом)|Белага альбома]]» (1968){{sfn|Lewisohn|2010|p=237}}. Марцін успамінаў, што на працягу працы над пласцінкай «паміж бітламі панавалі вельмі добрыя адносіны, яны таксама выдатна ладзілі з намі [персаналам]. Мы ўсе ўсведамлялі, што робім нешта вялікае». Ён дадаў, што, хаця Мак-Картні эфектыўна кіраваў праектам і часам раздражняў сваіх таварышаў па гурце, «Пол цаніў унёсак Джона ў альбом. У плане колькасці ён быў невялікі, але ў плане якасці — вялізны»&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/features/it-was-twenty-years-ago-today-19870618|first=Kurt|last=Loder|title=The Beatles' 'Sgt. Pepper': It Was Twenty Years Ago Today...|magazine=[[Rolling Stone]]|date=1987-06-18|access-date=2018-11-14|archive-date=2024-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20240410215054/https://www.rollingstone.com/music/music-news/the-beatles-sgt-pepper-it-was-twenty-years-ago-today-98632/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Канцэпцыя ==
{{пачатак цытаты}}Павінны ж фанаты разумець, што мы не можам рабіць адно і тое ж вечна!{{канец цытаты|крыніца=Джон Ленан&lt;ref name=&quot;SergeyKnyazev&quot;/&gt;.}}
[[Файл:John Lennon, 1974 (restored cropped).jpg|205px|thumb|left|«Увесь мой унёсак у гэты альбом не мае ніякага дачынення да ідэі сяржанта Пепера і яго аркестра» — Джон Ленан&lt;ref name=&quot;SergeyKnyazev&quot;/&gt;]]
[[Файл:Paul McCartney Headshot (cropped).jpg|205px|thumb|right|«Мы былі аркестрам сяржанта Пепера; на працягу ўсёй працы над гэтым альбомам кожны з нас прыкідваўся некім іншым» — [[Пол Мак-Картні]]&lt;ref name=&quot;SergeyKnyazev&quot;/&gt;]]
Паводле Уомака, пачатковай песняй «The Beatles» ствараюць штучную тэкставую прастору, у якой можна паэксперыментаваць{{sfn|Womack|2007|p=170}}. Рэпрыза загалоўнай кампазіцыі з'яўляецца на другім баку, непасрэдна перад кульмінацыйнай «A Day in the Life», ствараючы [[абрамленне|закальцоўвальны эфект]]{{sfn|MacDonald|2005|p=248}}. Паводле Ленана і Стара, канцэптуальна звязаны толькі першыя дзве песні і рэпрыза{{sfn|Everett|1999|p=99}}. У інтэрв'ю 1980 года Ленан заявіў, што яго кампазіцыі не мелі нічога агульнага з канцэпцыяй «Sgt. Pepper», дадаўшы: «&quot;Сяржанта Пепера&quot; прынята лічыць першым канцэптуальным альбомам, але гэта не зусім так. [...] Аднак усе лічаць менавіта так, паколькі мы так сказалі»{{sfn|Sheff|1981|p=197}}. «Мне здавалася, што мы проста працуем у студыі, запісваем новую пласцінку, а Пол бегаў са сваёй ідэяй нейкага выдуманага гурта», — падзяляў скептыцызм таварыша Харысан&lt;ref name=&quot;SergeyKnyazev&quot;/&gt;.

Паводле Макфарлейна, бітлы «палічылі за лепшае ўжыць усеахопную тэматычную канцэпцыю ў спробе аб'яднаць асобныя, незвязаныя паміж сабой песні»{{sfn|MacFarlane|2008|p=33}}. Эверэт сцвярджае, што «музычная суцэльнасць альбома з'яўляецца вынікам… узаемасувязі матываў паміж ключавымі яго часткамі, асабліва якія ўключаюць танальнасці C, E і G»{{sfn|Everett|1999|p=122}}. «Ужыванне ў запісе падобных гарманічных мадэлей і зыходных мелодый» садзейнічае яе агульнай музычнай суцэльнасці, мяркуе Мур, характарызуючы яе як апавядальную суцэльнасць, але не абавязкова канцэптуальную{{sfn|Moore|2008|p=144}}. Макфарлейн падзяляе падобны пункт гледжання і адзначае, што, за выключэннем рэпрызы, альбому бракуе меладычнага і гарманічнага адзінства, якое адпавядае [[цыкл (музыка)|цыклічнай форме]]{{sfn|MacFarlane|2008|pp=33, 37}}.

У інтэрв'ю 1995 года Мак-Картні падкрэсліў, што тэма дзяцінства музыкантаў, якая стала асновай для першых трох песень, запісаных падчас сесій, так і не перарасла ў паўнавартасную канцэпцыю, але, паводле яго, яны трымалі яе ў галаве як нейкі «арыенцір» на працягу ўсяго праекта{{sfn|MacDonald|2005|p=215}}. Паводле Макдональда, у альбоме прысутнічаюць намёкі на дзяцінства бітлоў, якія «надта відавочныя, каб іх ігнараваць». Да іх адносяцца ўспаміны пра пасляваенны мюзік-хол паўночнай Англіі, адсылкі да прамысловых гарадоў гэтага рэгіёна і школьных дзён у Ліверпулі, вобразы, натхнёныя Льюісам Кэралам (як даніна павагі любімым дзіцячым кнігам Ленана), выкарыстанне духавых інструментаў у стылі вулічнай эстрады (знаёмай Мак-Картні па візітах у {{нп1|Сефтан-парк|Сефтан-парк|en|Sefton Park}})&lt;ref name=&quot;Irvin/Mojo&quot;&gt;{{cite magazine|last=Irvin|first=Jim|title=The Big Bang!|magazine=[[Mojo]]|date=2007-03|page=78}}&lt;/ref&gt;, і кветкавая кампазіцыя на вокладцы, падобная да [[Кветкавы гадзіннік|кветкавага гадзінніка]]{{sfn|MacDonald|2005|p=215fn}}. Норман збольшага падзяляе гэтае меркаванне: «У многіх адносінах альбом працягнуў тэму дзяцінства і адсылак да Ліверпуля з выкарыстаннем у ім элементаў цырка і кірмашоў, а таксама скразной атмасферай традыцыйнага [[Паўночная Англія|паўночнага]] мюзік-холу, якая была ў крыві ў абодвух яго галоўных стваральнікаў [Мак-Картні і Ленана]»{{заўвага|«У некаторых аспектах, — падкрэсліваў Норман, — &quot;Sgt. Pepper&quot; пасталеў [на фоне папярэдніх работ &quot;The Beatles&quot;] да беспрэцэдэнтнай, нават небяспечнай ступені». Падводзячы вынік вышэйсказанага: «Яго багацце адлюстроўвала свядомае жаданне &quot;The Beatles&quot; загладзіць віну перад сваімі паклоннікамі за тое, што яны адмовіліся ад гастроляў. Скаваныя слухаўкамі ў студыі гуказапісу, яны здолелі арганізаваць жывое шоў, больш захапляльнае і інтымнае за любое іншае з тых пор, як яны пакінулі [[Cavern Club]]»{{sfn|Norman|2016|p=261}}.|комм.}}{{sfn|Norman|2016|p=261}}.

== Вокладка ==
{{пачатак цытаты}}Мы хацелі, каб «Сяржант Пепер» атрымаўся такім альбомам, на вокладку якога вы б маглі глядзець гадамі.{{канец цытаты|крыніца=Пол Мак-Картні&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/feature/beatles-sgt-pepper-artwork-10-things-you-didnt-know-107812/|title=Beatles’ ‘Sgt. Pepper’ Artwork: 10 Things You Didn’t Know|publisher=[[Rolling Stone]]|lang=en|author=Fleming, Colin|date=2017-03-30|access-date=2024-04-22|archive-date=2023-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230622142350/https://www.rollingstone.com/feature/beatles-sgt-pepper-artwork-10-things-you-didnt-know-107812/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.}}
=== Пярэдняя вокладка ===
{{Гл. таксама|Спіс выяў на вокладцы «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band»}}
Стварэннем вокладкі займаліся [[Пітэр Блэйк (мастак)|Пітэр Блэйк]] і {{нп1|Джэн Хаварт|Джэн Хаварт|en|Jann Haworth}}, вядомыя мастакі ў стылі [[поп-арт]]{{sfn|Inglis|2008|pp=92–95}}. Блэйк так каментаваў канцэпцыю: «Я прапанаваў [бітлам] ідэю: нібыта яны толькі што адыгралі [[оўпэн-эйр|адкрыты канцэрт]] — на вокладку можна было б змясціць фатаграфію гурта пасля шоў пасярод натоўпу, які толькі што назіраў за імі». Ён дадаў: «Калі б мы выкарысталі кардонавыя трафарэты, гэта магла б быць публіка мары, якая складаецца з тых, каго яны пажадаюць»&lt;ref name=&quot;Humphries/MojoSpecial&quot;&gt;{{cite book|first=Patrick|last=Humphries|chapter=Picture Perfect|title=[[Mojo (magazine)#Special editions|Mojo Special Limited Edition]]: 1000 Days That Shook the World (The Psychedelic Beatles – April 1, 1965 to December 26, 1967)|year=2002|publisher=Emap|location=London|page=97}}&lt;/ref&gt;. Пасля гэтага Мак-Картні зрабіў малюнак тушшу, на аснове якога мастакі зрабілі эскіз{{заўвага|Паводле Блэйка, менавіта Хаварт прыйшла ў галаву ідэя паказаць знакамітасцей у выглядзе ўяўляемай аўдыторыі. Першапачатковая ідэя Мак-Картні заключалася ў тым, каб «The Beatles» пазіравалі ў гасцёўні эдвардыянскай эпохі на фоне сцяны з партрэтамі іх куміраў{{sfn|Ellen|2002|p=105}}.|кам.}}&lt;ref&gt;{{harvnb|Inglis|2008|p=92}}: Мак-Картні намаляваў дызайн вокладкі «Sgt. Pepper» (другасная крыніца), {{harvnb|Miles|1997|p=333}} (першасная крыніца).&lt;/ref&gt;. [[Арт-дырэктар]]ам вокладкі выступіў {{нп1|Роберт Фрэйзер|Роберт Фрэйзер|en|Robert Fraser (art dealer)}}, за фатаграфіі адказваў [[Майкл Купер]]{{sfn|Inglis|2008|pp=92–95}}.

На пярэднім баку вокладкі размешчаны калаж з выявай «The Beatles» у амплуа гурта «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band», якія стаяць сярод кардонавых трафарэтаў вядомых людзей у натуральную велічыню&lt;ref&gt;{{harvnb|Gould|2007|pp=391–395}}: На вокладцы «Sgt. Pepper» бітлы былі выяўлены ў выглядзе выдуманага гурта, згаданага ў загалоўнай песні альбома, на фоне мноства знакамітасцей (другасная крыніца).; {{harvnb|The Beatles|2000|p=248}}: стаяў сярод мноства знакамітасцей (першасная крыніца).&lt;/ref&gt;. На той час усе бітлы адрасцілі густыя вусы, паследаваўшы прыкладу Харысана, які зрабіў гэта падчас візіту ў Індыю, для маскіроўкі{{sfn|Everett|1999|p=71}}. Вусы адлюстроўвалі рост уплыву на бітлоў культуры [[хіпі]], у той час як іх строі, паводле Гулда, «імітавалі мясцовую моду на стыль мілітары»&lt;ref&gt;{{harvnb|The Beatles|2000|p=236}}: рост уплыву на «The Beatles» знешняга выгляду хіпі; {{harvnb|Gould|2007|p=385}}: «імітавалі мясцовую моду на стыль мілітары».&lt;/ref&gt;. У цэнтры вокладкі паказаны «The Beatles», што стаяць за [[бас-барабан]]ам, на якім кірмашовы афарміцель Джо Эфгрэйв выявіў назву альбома. Перад барабанам размешчана кветкавая кампазіцыя, на якой напісана «Beatles»{{sfn|Inglis|2008|p=95}}. Гурт апрануты ў атласную вайсковую ўніформу {{нп1|Day-Glo Color Corp.|рэзкіх колераў|en|Day-Glo Color Corp.}}, пашытую лонданскім тэатральным атэлье «M. Berman Ltd.». Побач з «The Beatles» стаяць іх [[Васковая скульптура|васковыя копіі]] (у строгіх касцюмах і з моднымі прычоскамі) эпохі [[Бітламанія|бітламаніі]], запазычаныя з музея [[Музей мадам Цюсо|Мадам Цюсо]]&lt;ref&gt;{{harvnb|Inglis|2008|p=95}}; {{harvnb|Sounes|2010|p=169}}.&lt;/ref&gt;. У нізе вокладкі, сярод кветак, знаходзяцца фігуркі ўсходніх бостваў — [[Буда (тытул)|Буды]] і [[Лакшмі]]{{sfn|Reck|2008|p=68}}.

Калаж на вокладцы ўключае 57 трафарэтаў і 9 [[Музей васковых фігур|васковых фігур]]. Пісьменнік Іэн Інгліс расцэньвае вокладку «як даведнік па культурнай тапаграфіі дзесяцігоддзя», якая адлюстроўвае рост дэмакратызацыі грамадства, у выніку чаго «традыцыйныя бар'еры паміж &quot;высокай&quot; і &quot;нізкай&quot; культурай руйнуюцца»{{sfn|Inglis|2008|p=93}}, у той час як Кейс спасылаецца на яе як найбольш відавочную дэманстрацыю «пераемнасці ў поп-культуры авангардызму мінулых гадоў»{{sfn|Case|2010|p=46}}. Фінальная версія калажа ўключала кампазітара [[Карлхайнц Штокхаўзен|Карлхайнца Штокхаўзена]], а таксама спевакоў [[Боб Дылан|Боба Дылана]] і {{нп1|Бобі Брын|Бобі Брына|en|Bobby Breen}}; кіназорак [[Марлан Бранда|Марлана Бранда]], [[Тайран Паўэр|Тайрана Паўэра]], [[Тоні Кёрціс]]а, [[Марлен Дзітрых]], [[Мэй Уэст]] і [[Мэрылін Манро]]; мастака [[Обры Бёрдслі]]; баксёра [[Соні Лістан|Соні Лістана]] і футбаліста [[Альберт Стабінс|Альберта Стабінса]]. На вокладку таксама трапілі комікі [[Стэн Лорэл]] і [[Олівер Хардзі]]; пісьменнікі [[Герберт Джордж Уэлс|Герберт Уэлс]], [[Оскар Уайльд]], [[Льюіс Кэрал]] і [[Дылан Томас]]; а таксама філосафы і навукоўцы [[Карл Маркс]], [[Альберт Эйнштэйн]], [[Зігмунд Фрэйд]] і [[Карл Густаў Юнг|Карл Юнг]]{{sfn|Inglis|2008|p=93}}. Харысан папрасіў дадаць туды гімалайскага [[ёга]] [[Махаватар Бабаджы|Махаватара Бабаджы]] і яго паслядоўнікаў [[Лахіры Махасая|Лахіры Махасаю]], [[Юктэшвар|Шры Юктэшвара Гіры]] і [[Парамаханса Ёгананда|Парамахансу Ёгананду]]{{sfn|Tillery|2011|p=81}}. [[The Rolling Stones]] прадстаўлены ў выглядзе лялькі ў кашулі з надпісам «Welcome to The Rolling Stones»{{sfn|Case|2010|p=46}}{{sfn|Schaffner|1978|p=85}}.

Калі Мак-Картні спыталі, чаму «The Beatles» не ўключылі туды Элвіса Прэслі, ён адказаў: «Элвіс быў надта важны і надта ўзвышаўся над усімі астатнімі, каб нават заікацца пра яго»&lt;ref name=&quot;Fleming/RS&quot;&gt;{{cite magazine|first=Colin|last=Fleming|title=Beatles' 'Sgt. Pepper' Artwork: 10 Things You Didn't Know|url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-artwork-10-things-you-didnt-know-107812/|magazine=[[Rolling Stone]]|date=2017-03-30|access-date=2020-06-17|archive-date=2018-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113210714/https://www.rollingstone.com/music/music-features/beatles-sgt-pepper-artwork-10-things-you-didnt-know-107812/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Harry|2002|p=727}}. Стар быў адзіным бітлом, які не прапанаваў ніякіх кандыдатур для калажа, сказаўшы Блэйку: «Мяне задаволіць усё, што прапануюць іншыя»{{sfn|Inglis|2008|p=94}}. Канчатковы кошт вокладкі склаў амаль 3000 фунтаў стэрлінгаў (што эквівалентна 58 000 фунтаў стэрлінгаў у 2021 годзе), што было вельмі марнатраўнай сумай для таго часу, пры сярэднім кошце вокладкі каля 50 фунтаў (што эквівалентна 1000 фунтаў стэрлінгаў у 2021 годзе){{sfn|Inglis|2008|p=96}}.

=== Задняя вокладка ===
Выявы для задняга і {{нп1|Унутраны разварот альбома|ўнутранага боку канверта|en|Gatefold}} былі зроблены на фотасесіі Купера, якая праходзіла 30 сакавіка 1967 года. Інгліс адзначае «душэўнасць выніковых выяў, якая імгненна кідаецца ў вочы… без намёку на стэрыльнасць і штучнасць, уласцівых такога кшталту работам»{{sfn|Inglis|2008|p=95}}. Мак-Картні, успамінаючы пра фатаграфію ўнутры канверта, падкрэсліваў, што іх мэтай было звярнуцца да публікі «з дапамогай погляду»: «І вось, пазіруючы для гэтай фатаграфіі, мы ўсклікнулі ў адзін голас: &quot;Цяпер паглядзім у гэтую камеру і скажам вачыма &quot;Я люблю вас!&quot; Давайце пастараемся максімальна і пранікнемся гэтым пачуццём; сапраўды падорым [людзям] любоў праз фота!&quot; ... [І] калі вы паглядзіце на нас, вы ўбачыце, што мы вельмі стараліся»{{sfn|Miles|1997|pp=344–45}}. Паводле Ленана, на фатаграфіях гурта, зробленых Куперам, паказана «двое людзей, якія былі пад кайфам, і двое, якія не былі»&lt;ref name=&quot;Fleming/RS&quot; /&gt;.

На задняй вокладцы былі цалкам надрукаваны тэксты ўсіх песень, што было першым падобным выпадкам для рок-пласцінкі&lt;ref&gt;{{harvnb|Lewisohn|2010|p=236}}: упершыню для рок-альбома на вокладцы былі надрукаваны ўсе тэксты цалкам; {{harvnb|Inglis|2008|p=96}}: тэксты песень былі надрукаваны на заднім баку вокладкі.&lt;/ref&gt;. Таксама ўпершыню былі расфарбаваны стандартныя белыя канверты, у якія ўпакоўваўся вініл. Гурт выбраў для гэтай мэты галандскае дызайнерскае бюро {{нп1|The Fool (дызайнерскае бюро)|«The Fool»|en|The Fool (design collective)}}, даручыўшы яму зрабіць абстрактныя хвалістыя малюнкі бардовага, чырвонага, ружовага і белага колераў{{заўвага|«The Fool» таксама зрабілі свой варыянт вокладкі, але бітлам ён не спадабаўся{{sfn|Clayson|2003|p=211}}.|кам.}}{{sfn|Inglis|2008|p=95}}. У якасці бонусу ў канвертах ляжаў кардонавы аркуш з трафарэтамі, намаляванымі Блэйкам і Хаварт. Яны складаліся з партрэта сяржанта Дж. Пепера (верагодна, заснаванага на фатаграфіі афіцэра [[Джэймс Мелвіл Бэбінгтан|Джэймса Мелвіла Бэбінгтана]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Marinucci |first=Steve |date=2017-05-13 |title=Who's the Real Sgt. Pepper? New Beatles Book Unveils Identity of Soldier Seen on Album Cover |url=https://variety.com/2017/music/news/beatles-real-sgt-pepper-album-cover-1202425909/ |access-date=2022-08-31 |website=Variety |lang=en-us |archive-date=2017-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171222220215/https://variety.com/2017/music/news/beatles-real-sgt-pepper-album-cover-1202425909/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://variety.com/2017/music/news/beatles-real-sgt-pepper-album-cover-1202425909/|title=Who's the Real Sgt. Pepper? New Beatles Book Unveils Identity of Soldier Seen on Album Cover|first=Steve|last=Marinucci|date=2017-05-13|publisher=|access-date=2024-03-31|archive-date=2017-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222220215/https://variety.com/2017/music/news/beatles-real-sgt-pepper-album-cover-1202425909/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (яшчэ вельмі падобнага да [[Бюст (скульптура)|бюста]] з дома Ленана, які таксама прысутнічае на вокладцы), {{нп1|Накладныя вусы|накладных вусаў|en|Fake moustache}}, двух камплектаў [[сяржант|сяржанцкіх]] пагонаў, двух нагрудных значкоў і саміх «The Beatles» у атласнай уніформе{{sfn|Inglis|2008|p=96}}. Паводле Мура, дзякуючы гэтым бонусам фанаты маглі падурэць, «што яны таксама частка гурта»{{sfn|Moore|1997|p=57}}.

== Выпуск ==
=== Радыёпрэв'ю і вечарынка з нагоды запуску ===
Першапачаткова альбом быў анансаваны праз пірацкую радыёстанцыю {{нп1|Wonderful Radio London|«Radio London»|en|Wonderful Radio London}} 12 мая, афіцыйны анонс адбыўся падчас радыёшоў [[Кені Эверэт]]а «Where It’s At» на BBC праз восем дзён{{sfn|Miles|2001|pp=264, 265}}. Вядоўца паставіў у эфір увесь альбом цалкам, за выключэннем «A Day in the Life»{{sfn|Miles|2001|p=265}}. Напярэдадні трансляцыі Эпстайн зладзіў урачысты фуршэт для музычных журналістаў і дыджэяў у сваім асабняку ў [[Белгравія|Белгравіі]], у цэнтры Лондана{{sfn|Norman|2008|p=496}}&lt;ref&gt;{{cite web|first=Bryan|last=Wawzenek|title=50 Years Ago: The Beatles Experience an Amazing Series of Pre-'Sgt. Pepper' Highs and Lows – All on a Single Day|url=https://ultimateclassicrock.com/beatles-sgt-pepper-bbc/|website={{нп1|Ultimate Classic Rock|Ultimate Classic Rock|en|Ultimate Classic Rock}}|date=2017-05-19|access-date=2020-06-10|archive-date=2020-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716001141/https://ultimateclassicrock.com/beatles-sgt-pepper-bbc/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Гэтае мерапрыемства стала новай формай прасоўвання поп-музыкі і павысіла значнасць выпуску альбома як медыйнай падзеі{{sfn|Gould|2007|p=395}}. Рэпарцёр «[[Melody Maker]]» апісаў яго як першае «праслухоўванне» ў гісторыі індустрыі, назваўшы такое рашэнне тыповым для схільных да інавацый «The Beatles»&lt;ref&gt;{{cite magazine|first=Jack|last=Hutton|title=Beatles Listen-in|magazine=[[Melody Maker]]|date=1967-05-27|page=5}}&lt;/ref&gt;.

Вечарынка стала першым кантактам гурта са СМІ амаль за год&lt;ref name=&quot;Womack/LaunchParty&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Drummond/NME&quot; /&gt;. Норы Драманд з «[[NME]]» пісаў, што ўвесь гэты час бітлы знаходзіліся «практычна без сувязі са знешнім светам», гэта прывяло да скаргаў нацыянальнай прэсы на тое, што гурт «паглыбіўся ў сябе, стаўшы скрытным і высакамерным»&lt;ref name=&quot;Drummond/NME&quot;&gt;{{cite magazine|first=Norrie|last=Drummond|title=Dinner with the Beatles|magazine=[[NME]]|date=1967-05-27|pages=2–3}}&lt;/ref&gt;. Некаторыя з прысутных рэпарцёраў былі шакаваны знешнім выглядам бітлоў, асабліва Ленана і Харысана{{sfn|Spitz|2005|pp=691–92}}, паколькі багемнае адзенне музыкантаў рэзка кантраставала з іх ранейшым медыйным іміджам&lt;ref name=&quot;Womack/LaunchParty&quot;&gt;{{cite web|first=Kenneth|last=Womack|title=Everything Fab Four: Celebrating the First Half-Century of 'Sgt. Pepper' Launch Parties|url=https://kennethwomack.com/2017/05/09/everything-fab-four-celebrating-the-first-half-century-of-sgt-pepper-launch-parties/|publisher=kennethwomack.com|date=2017-05-09|access-date=2020-06-10|archive-date=2023-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230922144638/https://kennethwomack.com/2017/05/09/everything-fab-four-celebrating-the-first-half-century-of-sgt-pepper-launch-parties/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Біёграф {{нп1|Говард Соўнс|Говард Соўнс|en|Howard Sounes}} параўноўваў мерапреымства са сходам [[Брытанская каралеўская сям'я|брытанскай каралеўскай сям'і]], асабліва вылучаючы адну з фатаграфій, на якой Ленан паціскае руку Мак-Картні «ў гратэскна-віншавальнай манеры, закідаючы галаву ў саркастычным смеху»{{sfn|Sounes|2010|p=176}}.

Альбом быў выпушчаны ў Брытаніі 26 мая, раней за запланаваную дату — 1 чэрвеня{{sfn|Everett|1999|p=123}}. Гэта была першая пласцінка «The Beatles» з ідэнтычнымі спісамі кампазіцый як для мясцовага рынку, так і для ЗША{{sfn|Lewisohn|2005|p=114}}. Рэліз у Штатах адбыўся 2 чэрвеня{{sfn|Everett|1999|p=123}}. У рэкламе амерыканскага дыстрыб'ютара, [[Capitol Records]], падкрэслівалася, што «The Beatles» і ансамбль сяржанта Пепера — адны і тыя ж людзі{{sfn|Rodriguez|2012|p=197}}.

=== Рэакцыя публікі ===
«Sgt. Pepper» быў успрыняты шырокай публікай як своеасаблівы саўндтрэк да «Лета кахання»{{sfn|Scapelliti|2007|p=104}}{{sfn|Ingham|2006|p=42}}, якое стала адным з галоўных падзей года. Пісьменнік Пітэр Лавецолі называў лонгплэй «пераломным момантам для Захаду, калі пошук [[Вышэйшыя станы свядомасці|вышэйшай свядомасці]] і альтэрнатыўнага погляду на свет дасягнуў крытычнай масы»{{sfn|Lavezzoli|2006|pp=6–7}}. Публіцыст часопіса «[[Rolling Stone]]» {{нп1|Лэнгдан Вінер|Лэнгдан Вінер|en|Langdon Winner}} успамінаў:{{цытата|У першы тыдзень пасля выпуску «Сяржанта Пепера» заходняя цывілізацыя бліжэй за ўсё падышла да свайго калектыўнага адзінства з часоў [[Венскі кангрэс|Венскага кангрэса]] 1815 года. У кожным горадзе Еўропы і Амерыкі радыёстанцыі круцілі [яго]… і ўсе слухалі… На кароткі час непапраўна раздробленая свядомасць Захаду стала адзінай, прынамсі, у розумах моладзі{{sfn|Riley|2002|p=205}}.}}
[[Файл:Otis Redding 1967.JPG|215px|thumb|left|«Сяржант Пепер» аказаў вялізны ўплыў на многіх чарнаскурых музыкантаў, асабліва [[Отыс Рэдынг|Отыса Рэдынга]], які напісаў «[[(Sittin’ on) The Dock of the Bay]]», пастаянна слухаючы гэтую пласцінку, і [[Сціві Уандэр|Сціві Уандэра]], які часта цытаваў альбом як водападзел у сваёй уласнай творчасці&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://slate.com/culture/2017/05/the-beatles-sgt-peppers-was-a-masterpiece-of-timing.html|title=Sgt. Pepper’s Timing Was As Good As Its Music|publisher=''[[Slate]]''|lang=en|author=Hamilton, Jack|date=2017-05-24|access-date=2024-04-18|archive-date=2018-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20181103131708/https://slate.com/culture/2017/05/the-beatles-sgt-peppers-was-a-masterpiece-of-timing.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]

Паводле Райлі, поп-альбом «аб'яднаў большую колькасць людзей дзякуючы агульным перажыванням, чым калі-небудзь раней»{{sfn|Riley|2002|pp=205–06}}. Макдональд адзначаў, што «пласцінку атачала амаль рэлігійнае трапятанне», падкрэсліваючы, што яе ўплыў быў міжпакаленчым, паколькі «маладыя і пажылыя былі зачараваны ёй у роўнай ступені»; таксама ён вызначаў эпоху ў тым сэнсе, што «душэўнае трапятанне», якое яна выклікала па ўсім свеце, была «не чым іншым, як кінематаграфічным пераходам ад адной інтэлектуальнай моды да іншай». Музычны журналіст {{нп1|Марк Элен|Марк Элен|en|Mark Ellen}}, падлетак у 1967 годзе, успамінаў, як паслухаў частку альбома ў доме ў аднаго са сваіх сяброў, а затым пачуў астатнія песні ў гасцях у яшчэ аднаго прыяцеля, быццам пласцінка гучала паўсюль з «аднаго гіганцкага {{нп1|Dansette|прайгравальніка|en|Dansette}}». Ён заяўляў, што найадметнейшым было тое, што яе прынялі дарослыя, якія адвярнуліся ад «The Beatles», калі яны сталі «панурымі і загадкавымі», і тое, што гурт, які трансфармаваўся ў элегантных «[[MC|майстроў цырымоніі]]», цяпер стаў тымі самымі «сямейнымі ўлюбёнцамі, якіх яны імкнуліся высмеяць»{{заўвага|Паводле ўспамінаў {{нп1|Бары Майлз|Бары Майлза|en|Barry Miles}}, альбом гучаў «з кожнай крамы» на {{нп1|Кінгс-роўд|Кінгс-роўд|en|King's Road}}, а таксама напоўніў дамы самых фешэнебельных раёнаў Нью-Ёрка. Ён успамінае гэтую пласцінку як «саўндтрэк да таго лета і той зімы… Ад яе проста было немагчыма нікуды падзецца»{{sfn|Harris|2007|p=87}}.|кам.}}{{sfn|Ellen|2002|pp=104–05}}.

Пісьменнік {{нп1|Пітэр Догет|Пітэр Догет|en|Peter Doggett}} называе «Sgt. Pepper» «найбуйнейшай поп-падзеяй», якая адбылася паміж дэбютам «The Beatles» на амерыканскім тэлебачанні ў лютым 1964 года і [[Забойства Джона Ленана|забойствам Ленана]] ў снежні 1980 года{{sfn|Doggett|2015|p=373}}, у той час як Норман настальгіруе: «Цэлае пакаленне, якое пакуль яшчэ не стала раўнадушным да шчаслівых вех у жыцці, заўсёды будзе памятаць да драбніц, калі і дзе яны ўпершыню пачулі яго…»{{sfn|Norman|2008|p=497}}. Імпульс, выкліканы пласцінкай, адчуваўся на [[Фестываль у Мантэрэі|Міжнародным поп-фестывалі ў Мантэрэі]], другім мерапрыемстве ў рамках «Лета кахання», якое праходзіла 16-18 чэрвеня на {{нп1|Кірмашовая плошча акругі Мантэрэй|кірмашовай плошчы|en|Monterey County Fairgrounds}} ля [[Сан-Францыска]]{{sfn|Gould|2007|pp=418–19}}{{sfn|Philo|2015|pp=116–17, 119}}. Альбом гучаў адусюль, у гандлёвых намётах і на выставачных стэндах, а супрацоўнікі фестываля насілі бэйджы з тэкстам з песні Ленана «Being for the Benefit of Mr. Kite!»: {{Comment|«Выдатнае баўленне часу вам гарантавана»|«A splendid time is guaranteed for all»}}{{sfn|Philo|2015|p=119}}.
[[Файл:Jeff Beck in Amsterdam 1979 (cropped).jpg|215px|thumb|right|«Не слухаў і не збіраюся. Гэта не мая музыка» — [[Джэф Бэк]]&lt;ref name=&quot;SergeyKnyazev&quot;/&gt;]]

Амерыканскія радыёстанцыі перараблівалі сетку вяшчання, прайграваючы альбом практычна без перапынку, часцяком ад пачатку і да канца&lt;ref&gt;{{harvnb|MacDonald|2005|p=249}}: радыёстанцыі перараблівалі сваю звыклую сетку вяшчання; {{harvnb|Riley|2002|p=205}}: некаторыя ставілі ў эфір альбом цалкам.&lt;/ref&gt;. Падкрэсліваючы яе маналітнасць як самастойнай работы, ніводную з песень пласцінкі не сталі выпускаць у якасці сінгла{{sfn|Simonelli|2013|p=107}}{{sfn|Smith|2009|p=48}} або ўключаць у які-небудзь [[EP]]{{sfn|Ellen|2002|p=103}}. У якасці новага рэлізу была выбрана песня «[[All You Need Is Love]]», якая была выдадзена ў ліпені пасля таго, як прагучала падчас спадарожнікавай тэлеперадачы «[[Наш свет (тэлепраграма)|Наш свет]]» (25 чэрвеня){{sfn|Miles|2001|pp=270–71}} перад аўдыторыяй больш за 400 мільёнаў чалавек{{sfn|Greene|2016|p=36}}. Паводле [[Сацыялогія музыкі|сацыямузыкалагіста]] {{нп1|Сайман Фрыт|Саймана Фрыта|en|Simon Frith}}, міжнародная трансляцыя песні паслужыла пацвярджэннем «[[Евангельскія хрысціяне|евангелісцкай]] ролі &quot;The Beatles&quot;» на фоне цёплага грамадскага прыёму «Sgt. Pepper»&lt;ref name=&quot;Frith/HoR&quot;&gt;{{cite magazine|first=Simon|last=Frith|title=1967: The Year It All Came Together|magazine={{нп1|The History of Rock (часопіс)|The History of Rock|en|The History of Rock (magazine)}}|year=1981|pages=4–8}} Available at [https://www.rocksbackpages.com/Library/Article/1967-the-year-it-all-came-together Rock's Backpages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181118144213/https://www.rocksbackpages.com/Library/Article/1967-the-year-it-all-came-together |date=2018-11-18 }} (subscription required).&lt;/ref&gt;.

=== Камерцыйныя паказчыкі ===
Альбом узначальваў чарт «{{нп1|Record Retailer|Record Retailer|en|Record Retailer}}» (цяпер «[[UK Albums Chart]]») 23 тыдні запар, пачынаючы з 10 чэрвеня, пасля чаго яшчэ чатыры тыдні лідыраваў у {{нп1|Навагодні святочны перыяд|навагодні сезон|en|Christmas and holiday season}} — да лютага&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/search/albums/sgt-pepper's-lonely-hearts-club-band/|title=Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band, The Beatles&quot; &gt; &quot;Chart Facts|publisher=[[Official Charts Company]]|access-date=2018-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180820102815/http://www.officialcharts.com/search/albums/sgt-pepper%27s-lonely-hearts-club-band/|archive-date=2018-08-20|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. За першы тыдзень продажаў у Брытаніі тыраж пласцінкі перавысіў 250 000 копій{{заўвага|4 чэрвеня гурт «[[The Jimi Hendrix Experience]]» адкрыў шоў у лонданскім «{{нп1|Saville Theatre|Saville Theatre|en|Saville Theatre}}» выкананнем песні «Sgt. Pepper»{{sfn|Womack|2014|p=813}}. У той час арандатарам канцэртнай залы быў Эпстайн{{sfn|Sounes|2010|p=180}}, і Харысан з Мак-Картні прысутнічалі на выступе{{sfn|Womack|2014|p=813}}. Праз некалькі гадоў апошні ўспамінаў: «Заслона расчынілася, і на сцэну выйшаў [[Джымі Хендрыкс]], граючы &quot;Sgt. Pepper&quot; … Я лічу гэты кавер адным з найвялікшых ушанаванняў у маёй кар'еры»{{sfn|Miles|1997|p=347}}.|кам.}}{{sfn|Everett|1999|p=123}}. У ЗША альбом прабыў на вяршыні «[[Billboard 200|Billboard Top LP]]» на працягу 15 тыдняў, з 1 ліпеня па 13 кастрычніка 1967 года, і заставаўся ў ''Top-200'' 113 тыдняў запар{{sfn|Hoffmann &amp; Bailey|1990|pp=281, 282}}. Ён таксама ўзначаліў хіт-парады многіх іншых краін{{sfn|Smith|2009|p=49}}.

Пераваліўшы за 2,5 мільёна прададзеных копій на працягу трох месяцаў пасля рэлізу{{sfn|Frontani|2007|p=147}}, «Sgt. Pepper» пераўзышоў усе папярэднія альбомы «The Beatles» па стартавых тыражах{{sfn|Spitz|2005|p=697}}. У Вялікабрытаніі гэта была самая прадаваемая пласцінка 1967 года&lt;ref&gt;{{cite web|first=Sharon|last=Mawer|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217020411/http://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1967.php|url=https://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1967.php|title=Album Chart History: 1967|publisher=[[Official Charts Company|The Official UK Charts Company]]|date=2007-05|archive-date=2007-12-17|access-date=2019-10-23}}&lt;/ref&gt; і дзесяцігоддзя&lt;ref name=&quot;Mawer/1969&quot;&gt;{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217020421/http://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1969.php|url=https://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1969.php|first=Sharon|last=Mawer|title=Album Chart History: 1969|publisher=[[Official Charts Company|The Official UK Charts Company]]|date=2007-05|archive-date=2007-12-17|access-date=2019-10-23}}&lt;/ref&gt;. Згодна з данымі, апублікаванымі ў 2009 годзе былым кіраўніком «Capitol» Дэвідам Кронемаерам, у дадатак да ацэнак, якія ён прывёў у часопісе «MuseWire»&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://musewire.com/deconstructing-pop-culture-how-many-records-did-the-beatles-actually-sell/|title=Deconstructing Pop Culture: How Many Records Did the Beatles Actually Sell?|first=David|last=Kronemyer|magazine=MuseWire|date=2009-04-29|access-date=2020-04-18|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180312201437/https://musewire.com/deconstructing-pop-culture-how-many-records-did-the-beatles-actually-sell/|archive-date=2018-03-12}}&lt;/ref&gt;, к 31 снежня 1967 года ў ЗША было прададзена 2 360 423 копій альбома, а к канцу дзесяцігоддзя — 3 372 581 копій&lt;ref name=&quot;Kronemyer&quot;&gt;{{cite web|url=http://deconstructingpopculture.com/2009/04/how-many-records-did-the-beatles-actually-sell|title=How Many Records Did the Beatles Actually Sell?|first=David|last=Kronemyer|website=Deconstructing Pop Culture|date=2009-04-25|access-date=2017-06-23|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306054326/http://deconstructingpopculture.com/2009/04/how-many-records-did-the-beatles-actually-sell/|archive-date=2016-03-06}}&lt;/ref&gt;.

== Водгукі сучаснікаў ==
{{пачатак цытаты}}Ці не становіцца поп-музыка занадта разумнай, занадта складанай, занадта моднай?{{канец цытаты|крыніца=Журналіст «Melody Maker» Алан Уолш за тыдзень да выхаду альбома&lt;ref name=&quot;SergeyKnyazev&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.soyuz.ru/articles/746|title=Что писали об альбоме The Beatles “Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band” 50 лет назад|publisher=[[Союз (концерн)]]|lang=ru|date=2017-06-01|access-date=2024-04-20|author=Князев, Сергей|archive-date=2024-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409144116/https://www.soyuz.ru/articles/746|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.}}
{{Урэзка|Выраўноўванне = right|Фон =  #F5F5DC|Колер=#FFFFF0|Шырыня = 29%|Памер шрыфта=85%|Загаловак =
|Змест =''«Прышэсце &quot;Сяржанта Пепера&quot; позняй вясной 1967 года прыпала на самы зручны момант у гісторыі заходняй культуры: мэйнстрымная журналістыка нарэшце праніклася ідэяй пра тое, што свет &quot;року&quot;… можа стварыць шэдэўр на ўсе часы, які выходзіць за межы сціплых вытокаў жанру, у той жа час набірала моц новая ніша пад назвай &quot;рок-журналістыка&quot;, якая мае поўнае права на існаванне... Усе хацелі, каб &quot;The Beatles&quot; дабіліся поспеху – і выбіліся ў лідары. Спадарожны вецер дзьмуў ім у спіну, і яны гэта ведалі»''{{sfn|Rodriguez|2012|p=223}}.|Подпіс = Біёграф Роберт Радрыгес, 2012 год}}
Выпуск «Sgt. Pepper» супаў з перыядам з'яўлення рок-крытыкі, чые прадстаўнікі пачалі ўказваць на наяўнасць у поп-музыцы мастацкай каштоўнасці, асабліва ў «The Beatles», і ідэнтыфікаваць альбомы як складаныя творчыя выказванні&lt;ref name=&quot;Hamilton/Slate&quot;&gt;{{cite web|url=https://slate.com/culture/2017/05/the-beatles-sgt-peppers-was-a-masterpiece-of-timing.html|first=Jack|last=Hamilton|title=''Sgt. Pepper''{{'s}} Timing Was As Good As Its Music|work=[[Slate]]|date=2017-05-24|access-date=2018-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20181103131708/https://slate.com/culture/2017/05/the-beatles-sgt-peppers-was-a-masterpiece-of-timing.html|archive-date=2018-11-03|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Rodriguez|2012|pp=211, 223–24}}. У Амерыцы гэтая тэндэнцыя была ўзмоцнена рэлізам сінгла «Strawberry Fields Forever»/«Penny Lane»{{sfn|Gendron|2002|pp=193–94}}, а таксама прысвечанай гэтаму пытанню тэлепраграме [[Леанард Бернстайн|Леанарда Бернстайна]] «{{нп1|Inside Pop: The Rock Revolution|Inside Pop: The Rock Revolution|en|Inside Pop: The Rock Revolution}}», паказанай на [[CBS]] у красавіку 1967 года&lt;ref name=&quot;Hamilton/Slate&quot; /&gt;. Паводле пісьменніка Бернарда Гендрана, пасля выхаду сінгла пачалося «дыскурсіўнае вар'яцтва», паколькі «[[Time]]», «[[Newsweek]]» і іншыя выданні культурнага мэйнстрыму сталі ўсё часцей выказваць сваё «захопленае ўхваленне &quot;The Beatles&quot;»{{sfn|Gendron|2002|pp=193–94}}.

Пераважная большасць крытыкаў адгукнулася аб пласцінцы станоўча&lt;ref&gt;{{harvnb|Gould|2007|p=420}}; {{harvnb|Julien|2008b|pp=8–9}}; {{harvnb|Moore|1997|pp=58–59}}.&lt;/ref&gt;. Паводле Шэфнера, агульнае меркаванне было дакладна сфармулявана Томам Філіпсам у «[[The Village Voice]]», які назваў пласцінку «самым амбіцыёзным і паспяховым альбомам з калі-небудзь выпушчаных»{{sfn|Schaffner|1978|p=83}}. {{нп1|Пітэр Джонс (журналіст)|Пітэр Джонс|en|Peter Jones (journalist)}} з «[[Record Mirror]]» заявіў, што альбом быў «віртуознай і бліскучай [работай], [мяняючы настроі як пальчаткі] ад бурлівага да шчымлівага і назад», у той час як рэцэнзент «[[Disc (часопіс)|Disc and Music Echo]]» назваў яго «прыгожым і магутным запісам, унікальным, разумным і ашаламляльным»{{sfn|Rodriguez|2012|p=208}}. Прадстаўнік «[[The Times]]» {{нп1|Уільям Ман (крытык)|Уільям Ман|en|William Mann (critic)}} апісаў «Sgt. Pepper» як «майстар-клас у поп-музыцы»{{sfn|Julien|2008b|p=9}}, падкрэсліўшы, што яго музычныя дасягненні былі настолькі значнымі, што «адзінай з яго песень, якую можна было б уявіць у поп-музыцы пяць гадоў таму», была «With a Little Help from My Friends»{{sfn|Mann|2006|p=96}}. Адзін з першых брытанскіх крытыкаў, які расхваліў «Revolver»{{sfn|Turner|2016|p=262}}, {{нп1|Пітэр Клейтан|Пітэр Клейтан|en|Peter Clayton}} з «[[Gramophone]]» пісаў, што новы альбом «падобны амаль да ўсяго, што робяць &quot;The Beatles&quot;: мудрагелісты, выдатны, амаральны, прыгожы, захапляльны, правакацыйны, абуральны, гуманістычны і здзеклівы». Ён знайшоў «на пласцінцы мноства электронных хітрыкаў», пасля чаго заключыў: «Але сутнасць не ў гэтым. Спалучэнне ўяўлення, дзёрзкасці і майстэрства робяць гэты альбом такім каштоўным»&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.gramophone.co.uk/feature/sgt-peppers-lonely-hearts-club-band-gramophone-review-1967|first=Peter|last=Clayton|title=Sgt Pepper's Lonely Hearts Club Band (original Gramophone review from 1967)|work=[[Gramophone]]|date=2017-06-01|access-date=2018-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20181105161113/https://www.gramophone.co.uk/feature/sgt-peppers-lonely-hearts-club-band-gramophone-review-1967|archive-date=2018-11-05|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. {{нп1|Уілфрыд Мелерс|Уілфрыд Мелерс|en|Wilfrid Mellers}} у сваёй рэцэнзіі для «{{нп1|New Statesman|New Statesman|en|New Statesman}}» высока ацаніў тое, што альбом падымае поп-музыку да ўзроўню вытанчанага мастацтва{{sfn|Julien|2008b|p=9}}, у той час як [[Кенет Тайнан]], тэатральны крытык «The Times», сказаў, што ён уяўляе сабой «вырашальны момант у гісторыі заходняй цывілізацыі»{{sfn|Moore|1997|p=59}}. {{нп1|Джэк Крол|Джэк Крол|en|Jack Kroll}} з «Newsweek» назваў пласцінку «шэдэўрам» і параўнаў яе тэксты з літаратурнымі творамі [[Эдзіт Луіза Сітуэл|Эдзіт Сітуэл]], [[Гаральд Пінтэр|Гаральда Пінтэра]] і [[Томас Стэрнз Эліят|Т. С. Эліята]], у прыватнасці прыраўняўшы змест кампазіцыі «A Day in the Life» да паэмы «[[Бясплодная зямля]]»&lt;ref&gt;{{harvnb|Gould|2007|p=420}}; {{harvnb|Julien|2008b|p=9}}&lt;/ref&gt;. Рэдакцыя «[[The New Yorker]]» параўнала «The Beatles» з [[Дзюк Элінгтан|Дзюкам Элінгтанам]] як артыстаў, якія дзейнічалі «на той адмысловай тэрыторыі, дзе забава пераходзіць у мастацтва»{{sfn|Frontani|2007|p=148}}{{sfn|Romanowski|2006|p=219}}. Пісьменнік Пітэр Эшэр упадабляў эмоцыі ад «Sgt. Pepper» да ўпершыню ўбачанай «[[Мона Ліза|Моны Лізы]]» або першага праслухоўвання [[Сімфонія № 5 (Бетховен)|Сімфоніі № 5]] [[Людвіг ван Бетховен|Бетховена]]: «Вы як бы кажаце: &quot;Ваў, вось гэта паваротны момант!&quot;»{{sfn|Эшэр|2020|с=245}}.

{{Урэзка|Выраўноўванне = left|Фон =  #F5F5DC|Колер=#FFFFF0|Шырыня = 29%|Памер шрыфта=85%|Загаловак =
|Змест =''«Важнасць гэтага альбома настолькі бясспрэчная і настолькі шырока абмяркоўвалася, што тут мала чаго можна дадаць. Але вы не можаце сабе ўявіць, які эфект ён зрабіў на нас, калі мы ўпершыню пачулі яго. […] Усе мы ведалі, што гэта было нешта зусім асаблівае. Як [[Антоніа Сальеры|Сальеры]], які плача, калі грае музыку [[Вольфганг Амадэй Моцарт|Моцарта]] (і чуе яе ў сваёй галаве) у тых вялікіх сцэнах фільма &quot;[[Амадэй (фільм)|Амадэй]]&quot;, вось так ніхто не мог ігнараваць радыкальны геній і наватарскую вынаходлівасць таго, што зрабілі &quot;The Beatles&quot;»''{{sfn|Эшер|2020|с=244—245}}.|Подпіс = Пісьменнік і музыкант Пітэр Эшэр, 2019 год}}
Адзін з нямногіх вядомых амерыканскіх рок-крытыкаў таго часу і яшчэ адзін з першых апалагетаў «Revolver» {{нп1|Рычард Голдстайн (крытык)|Рычард Голдстайн|en|Richard Goldstein (writer, born 1944)}} напісаў з'едлівую рэцэнзію ў «[[The New York Times]]»&lt;ref&gt;{{harvnb|Gendron|2002|p=193}}: адзін з нямногіх вядомых амерыканскіх рок-крытыкаў; {{harvnb|Turner|2016|pp=262–63}}: адзін з першых апалагетаў «Revolver»; {{harvnb|Schaffner|1978|p=83}}: з'едлівая рэцэнзія.&lt;/ref&gt;. Ён назваў «Sgt. Pepper» «распешчаным дзіцём» і «альбомам спецэфектаў, асляпляльным, але па сутнасці фальшывым»{{sfn|Rodriguez|2012|p=214}}{{sfn|Goldstein|2006|pp=98, 99}}, раскрытыкаваўшы «The Beatles» за тое, што яны ахвяравалі сваёй аўтэнтычнасцю, каб стаць «кампазітарамі-пустэльнікамі»{{sfn|Courrier|2009|pp=176–77}}. Хаця ён захапляўся «A Day in the Life», параўноўваючы яе з работамі [[Рыхард Вагнер|Вагнера]]{{sfn|Philo|2015|pp=122–23}}, Голдстайн заключаў, што песням бракавала глыбіні праз тое, што «форма пераважала над зместам», ён вініў у гэтым тамтэйшую эстэтыку — маючы на ўвазе гукавыя эфекты, такія як [[рэха]] і {{нп1|Рэверберацыя (эфект)|рэверберацыя|en|Reverb effect}} — «пазёрскую і штучную»{{sfn|Kimsey|2008|p=130}}. Стаўшы амаль адзіным крытыкам пласцінкі, ён падвергся масаваму цкаванню за сваю пазіцыю{{заўвага|Паводле Мура, пазіцыя Голдстайна была сярод пераважна пазітыўных рэцэнзій яго калег, колькасць якіх ён характарызуе як найбольшую для любога асобнага альбома таго часу. Мур адзначае, што ў «Melody Maker» было адпраўлена некалькі гнеўных лістоў, якія, як ён лічыць, былі напісаны паклоннікамі джазавай музыкі{{sfn|Moore|1997|pp=57–58}}.|кам.}}{{sfn|Schaffner|1978|pp=83–84}}. Праз чатыры дні «The Village Voice», дзе Голдстайн стаў прыкметнай фігурай з 1966 года, адрэагавала на «велізарнейшую процьму» скаргаў, апублікаваўшы вельмі станоўчую рэцэнзію Філіпса{{sfn|Rodriguez|2012|p=215}}. Паводле Шэфнера, Голдстайн «на працягу некалькіх месяцаў займаўся» апраўданнямі, паспрабаваўшы патлумачыць сваё меркаванне ў асобным матэрыяле на старонках «The Voice»{{заўвага|У гэтым артыкуле ён патлумачыў, што, хаця альбом і нельга было параўнаць з лепшымі работамі «The Beatles», ён лічыць яго «лепшым за 80 працэнтаў сучаснай музыкі». Ён таксама падкрэсліў, што праз перапрадзюсаванне «кампазіцыі былі пазбаўлены музычнай і лірычнай асновы», назваўшы альбом «старанна прапрацаваным без якіх-небудзь паляпшэнняў» музыкі гурта&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://blogs.villagevoice.com/runninscared/2010/03/clip_job_richar.php | first = Richard | last = Goldstein | title = I Blew My Cool Through ''The New York Times'' | work = [[The Village Voice]] |date=1967-07-20 |access-date=2014-04-28|page=14| url-status=dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20140221183737/http://blogs.villagevoice.com/runninscared/2010/03/clip_job_richar.php | archive-date = 2014-02-21 | df = dmy-all }}&lt;/ref&gt;.|кам.}}{{sfn|Rodriguez|2012|pp=212, 215}}.

Сярод нязгодных з пазіцыяй Голдстайна быў кампазітар [[Нед Рорэм]], калумніст «[[The New York Review of Books]]»{{sfn|Gendron|2002|pp=198–99}}. Ён заявіў, што «The Beatles» маюць «магію, уласцівую геніям», падобна да [[Вольфганг Амадэй Моцарт|Моцарта]], і ахарактарызаваў «Sgt. Pepper» як прадвеснік «залатога рэнесансу песеннага жанру»{{sfn|Schaffner|1978|p=83}}. Часопіс «Time» цытаваў музыказнаўцаў і кампазітараў-авангардыстаў, якія прыраўноўвалі стандарты напісання песень «The Beatles» да [[Франц Шуберт|Шуберта]] і [[Роберт Шуман|Шумана]] і суадносілі творчасць гурта з электроннай музыкай{{sfn|Gendron|2002|pp=195, 345}}. Рэдакцыя выдання прыйшла да высновы, што альбом стаў «гістарычным крокам у развіцці музыкі — любой музыкі»{{sfn|Spitz|2005|p=697}}. Літаратурны крытык {{нп1|Рычард Пуар'е|Рычард Пуар'е|en|Richard Poirier}} адзначыўся хвалебнай одай новай пласцінцы «The Beatles» у часопісе «[[Partisan Review]]»{{sfn|Gendron|2002|p=1}}, падкрэсліўшы, што, «слухаючы &quot;Sgt. Pepper&quot;, міжволі пачынаеш разважаць не проста пра гісторыю папулярнай музыкі, а пра гісторыю ўсяго XX стагоддзя»{{sfn|Moore|1997|p=59}}. У снежаньскай калонцы для часопіса «[[Esquire]]» [[Роберт Крыстгаў]] апісаў «Sgt. Pepper» як «[музычную] кансалідацыю, складанейшую за альбом &quot;Revolver&quot;, але не такую суцэльную». Ён дапусціў, што Голдстайн паў «ахвярай завышаных чаканняў», назваўшы яго асноўнай памылкай тое, што «праз усе гэтыя [гукавыя] прымочкі, рэверберацыі, аркестравыя эфекты ён прапусціў міма вушэй тое, што было пад імі, цалкам прыстойную [музыку]»{{sfn|Christgau|2006|p=116}}.
{{Урэзка|Выраўноўванне = right|Фон =  #F5F5DC|Колер=#FFFFF0|Шырыня = 29%|Памер шрыфта=85%|Загаловак =
|Змест =''«Па мне дык гэта проста сметнік. Нешта накшталт пласцінкі [[The Rolling Stones]] &quot;[[Their Satanic Majesties Request]]&quot;. Калі ўжо яны маглі дазволіць сабе запісаць такое дзярмо, то мы чым горшыя»''&lt;ref name=&quot;SergeyKnyazev&quot;/&gt;.|Подпіс = Музыкант [[Кіт Рычардс]]}}
Меркаванні фанатаў гурта раздзяліліся. [[Фэнзін]] «{{нп1|The Beatles Book|The Beatles Monthly|en|The Beatles Book}}» апублікаваў ліст паклонніцы, якая заявіла, што некаторыя творы альбома падаліся ёй занадта незвычайнымі, і выказала спадзяванне, што наступны сінгл «The Beatles» будзе бліжэйшым да «[[Here, There and Everywhere]]», чым да «Strawberry Fields Forever»: «На &quot;Revolver&quot; вы прадэманстравалі, наколькі прыгожымі могуць быць вашы песні, на &quot;Сяржанте&quot; — якімі незвычайнымі яны могуць атрымлівацца»&lt;ref name=&quot;SergeyKnyazev&quot;/&gt;. Іншыя ж наогул называлі «Within You Without You» «немеладычным шумам», і смуткавалі, што «нельга ўключаць у альбом песні &quot;Being For The Benefit Of Mr. Kite&quot; і &quot;Good Morning Good Morning&quot; і рабіць выгляд, што гэта добрая музыка»&lt;ref name=&quot;SergeyKnyazev&quot;/&gt;. Адна з [[Бітламанія|бітламанак]] наўпрост заявіла: «Пара б &quot;The Beatles&quot; перастаць разумнічаць і даць нам песні, ад якіх можна было б атрымліваць асалоду». Актыўна выказваліся калегі гурта па музычнай сферы. Так, лідар «[[The Kinks]]» [[Рэй Дэвіс]] выразіў упэўненасць, што бітлам зусім усё роўна, якімі будуць продажы пласцінкі, а ў [[Піт Таўнсенд|Піта Таўнсенда]] з «[[The Who]]» склалася меркаванне, што «&quot;The Beatles&quot;, здаецца, спрабуюць зразумець, наколькі далёка могуць зайсці і не пагубляць паклоннікаў»&lt;ref name=&quot;SergeyKnyazev&quot;/&gt;. [[Грэм Нэш]] прызнаваў, што пасля першага праслухоўвання новае тварэнне «The Beatles» крыху расчароўвае, але пасля другога, трэцяга і чацвёртага разу «пачынаеш разумець, што яны дакладна ведаюць, куды рухаюцца, і досыць разумныя і ўдумлівыя, каб прыцягнуць паклоннікаў на свой бок»&lt;ref name=&quot;SergeyKnyazev&quot;/&gt;.

== Сацыякультурны ўплыў ==
{{пачатак цытаты}}Ён аказаў уплыў у многіх сферах, не толькі ў музычнай.{{канец цытаты|крыніца=Пол Мак-Картні&lt;ref name=&quot;Goldminemag&quot;/&gt;.}}
=== Сучасная моладзь і контркультура ===
[[Файл:Bob-Dylan-arrived-at-Arlanda-surrounded-by-twenty-bodyguards-and-assistants-391770740297 (cropped).jpg|215px|thumb|right|«О, я зразумеў. Ты [Мак-Картні] больш не хочаш быць мілым» — [[Боб Дылан]] пра «Sgt. Pepper»&lt;ref name=&quot;Goldminemag&quot;/&gt;]]

Пасля рэлізу «Sgt. Pepper» андэграўндная і мэйнстрымная прэса пачалі ўспрымаць «The Beatles» як лідараў моладзевай культуры, а таксама «рэвалюцыянераў [[Лад жыцця|ладу жыцця]]»{{sfn|Frontani|2007|p=157}}. Паводле Мура, «здаецца, [альбом] так гаварыў пра сваё пакаленне (так, як гэтага не рабіў ніхто іншы)»{{sfn|Moore|1997|p=68}}. У ліпеньскім нумары «The New York Times» (за 1967 год) згадваўся амерыканскі педагог, які выказаўся пра тэму вывучэння музыкі і яе актуальнасці для сучаснай моладзі наступным чынам: «Калі вы хочаце ведаць, што думае і адчувае моладзь… вы не знойдзеце нікога, хто гаварыў бы на іх мове — ад іх імя або з імі — больш зразумела, чым &quot;The Beatles&quot;»{{sfn|Frontani|2007|p=158}}.

Альбом стаў вялікай падзеяй у [[Контркультура 1960-х гадоў|контркультурным]] асяроддзі&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.post-gazette.com/editorials/2007/06/01/Sgt-Pepper-at-40-The-Beatles-masterpiece-changed-popular-music/stories/200706010369 |title=Sgt. Pepper at 40: The Beatles' masterpiece changed popular music |work=Pittsburgh Post-Gazette |date=2007-06-01|access-date=2013-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106042852/http://www.post-gazette.com/editorials/2007/06/01/Sgt-Pepper-at-40-The-Beatles-masterpiece-changed-popular-music/stories/200706010369 |archive-date=2014-01-06 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. [[Біт-пакаленне|Бітнік]] [[Ален Гінзберг]] пісаў: «Пасля апакаліпсісу Гітлера і навіслай пагрозы [[Ядзерная зброя|ядзернай зброі]] нарэшце з'явіўся пробліск радасці, [людзі] зноў адкрылі для сябе пачуццё шчасця і таго, што значыць быць жывым»{{sfn|Case|2010|p=48}}. Амерыканскі псіхолаг і значны дзеяч контркультурнага руху [[Тымаці Ліры]] назваў «The Beatles» «праваднікамі новага сусветнага парадку»{{sfn|Greene|2016|p=25}}, падкрэсліўшы, што іх пласцінка «агучыла [наспелы] тэзіс — са старымі метадамі скончана», і адзначыўшы неабходнасць культурных змен, заснаваных на мірнай павестцы дня{{заўвага|У сваёй аўтабіяграфіі {{нп1|Першасвятар (кніга)|«Першасвятар»|en|High Priest (book)}} (1968) Ліры адаптаваў тэксты песень «Сяржанта Пепера», каб распавесці пра свой псіхадэлічны досвед і падарожжы да вышэйшай свядомасці{{sfn|Reising &amp; LeBlanc|2009|pp=91, 100}}.|кам.}}{{sfn|Whiteley|2008|p=22}}. Паводле пісьменніка Майкла Франтані, «The Beatles» «легітымізавалі контркультурны лад жыцця», гэтак сама, як яны зрабілі гэта з поп-музыкай, і сталі светапоглядным арыенцірам для [[Ян Венер|Яна Венера]], які заснаваў часопіс «Rolling Stone» у канцы 1967 года{{sfn|Frontani|2007|pp=125, 178–80}}. Пасля таго, як Ленан надзеў {{нп1|Афганская дублёнка|афганскую дублёнку|en|Afghan coat}} на вечарынку ў гонар прэзентацыі альбома, «афганкі» сталі папулярным адзеннем сярод [[хіпі]]. Жыхары заходніх краін пачалі прывозіць іх з падарожжаў па [[Сцежка хіпі|сцежцы хіпі]]&lt;ref&gt;{{cite web|first=Tim|last=Bonyhady|url=https://theconversation.com/friday-essay-how-afghan-coats-left-kabul-for-the-fashion-world-and-became-a-hippie-must-have-165007|title=Friday Essay: How 'Afghan' coats left Kabul for the fashion world and became a hippie must-have|website={{нп1|The Conversation (веб-сайт)|The Conversation|en|The Conversation (website)}}|date=2021-07-30|access-date=2021-10-21|archive-date=2024-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240201111611/https://theconversation.com/friday-essay-how-afghan-coats-left-kabul-for-the-fashion-world-and-became-a-hippie-must-have-165007|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Культурная легітымацыя папулярнай музыкі ===
{{нп1|Кевін Дэтмар|Кевін Дэтмар|en|Kevin Dettmar}} адзначаў у артыкуле для «Оксфардскай энцыклапедыі брытанскай літаратуры», што «Sgt. Pepper» дабіўся «спалучэння мэйнстрымавага поспеху і прызнання крытыкаў, якое не мае сабе роўных у мастацтве XX стагоддзя… ніколі раней эстэтычны і тэхнічны шэдэўр не карыстаўся такой папулярнасцю»{{sfn|Dettmar|2006|p=139}}. Дзякуючы ўзроўню ўвагі, атрыманай альбомам з боку рок-прэсы і элітарнейшых выданняў, альбом дабіўся поўнай культурнай легітымацыі поп-музыкі і прызнання гэтага накірунку як сапраўднага віду мастацтва{{sfn|Julien|2008b|p=9}}{{sfn|Gendron|2002|pp=162–63}}. Паводле Райлі, жанр мусіў атрымаць гэты статус «прынамсі, яшчэ [у 1964 годзе], пасля рэлізу &quot;[[A Hard Day's Night]]&quot;»{{sfn|Riley|2002|p=229}}. Альбом набыў настолькі высокі ўзровень «[[Папулізм|папулісцкага]] захаплення» дзякуючы своечасовай даце выхаду і яго ўспрыняццю грамадскасцю, «якое часта ўласціва вядомым творам, незалежна ад велічыні іх значнасці — гэта &quot;[[Мона Ліза]]&quot; &quot;The Beatles&quot;, — падкрэсліваў публіцыст{{sfn|Riley|2002|pp=229–30}}. На [[10-я цырымонія «Грэмі»|10-й цырымоніі прэміі «Грэмі»]], «Sgt. Pepper» атрымаў узнагароды ў чатырох катэгорыях{{sfn|Miles|2001|p=294}}: «[[Прэмія «Грэмі» за найлепшы альбом года|Альбом года]]», «[[Прэмія «Грэмі» за найлепшы вакальны поп-альбом|Найлепшы сучасны альбом]]», {{нп1|Прэмія «Грэмі» за найлепшы інжынірынг, някласікай запісу|«Найлепшы інжынірынг, някласікай запісу»|en|Grammy Award for Best Engineered Album, Non-Classical}} і {{нп1|Прэмія «Грэмі» за найлепшую вокладку|«Найлепшая вокладка»|en|Grammy Award for Best Recording Package}}&lt;ref name=grammys&gt;{{cite web|url=https://www.grammy.com/awards/10th-annual-grammy-awards |title=10th Annual GRAMMY Awards |publisher=[[Grammy Awards|National Academy of Recording Arts and Sciences]] |access-date=2014-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140415105739/http://www.grammy.com/awards/10th-annual-grammy-awards |archive-date=2014-04-15 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Яго перамога ў катэгорыі «Альбом года» стала першым падобным выпадкам для рок-пласцінкі{{sfn|Glausser|2011|p=143}}&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/1993/02/24/grammys-one-track-mind/04cd977e-b44a-461c-817b-ef8b66b472a0/|first=Richard|last=Harrington|title=Grammy's One-Track Mind|newspaper=[[The Washington Post]]|date=1993-02-24|access-date=2019-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190419233357/https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/1993/02/24/grammys-one-track-mind/04cd977e-b44a-461c-817b-ef8b66b472a0/|archive-date=2019-04-19|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Бітлы на цырымоніі не прысутнічалі, бо [[The Beatles у Індыі|былі ў Індыі]].

Сярод вядомых кампазітараў таго часу, якія дапамаглі легітымізаваць «The Beatles» у статусе сур'ёзных музыкантаў, былі Лучана Берыа, [[Аарон Копленд]], Джон Кейдж, Нед Рорэм і Леанард Бернстайн{{sfn|Frontani|2007|pp=155–56}}. Паводле Радрыгеса, у некаторых водгуках адчуваўся моцны перагіб з захопленасцю, асабліва кідаліся ў вочы бурныя оды альбому ад Рорэма, Бернстайна і Тайнана, «нібыта кожны з іх імкнуўся пераўзысці папярэдняга ў найбольш хвалебным успрыняцці новага накірунку бітлоў»{{заўвага|У лістападаўскім нумары часопіса «Down Beat» — за 1967 год — Джон Габры паскардзіўся, што «The Beatles» празмерна хвалілі публіцысты, якія не былі знаёмыя з рок-музыкай і не падазравалі пра дасягненні канкурэнтаў, такіх як [[Mothers of Invention]] і [[The Who]]{{sfn|Rodriguez|2012|p=216}}.|кам.}}{{sfn|Rodriguez|2012|p=212}}. Паводле Гендрана, ухваленне культурнага асяроддзя адлюстроўвалі амерыканскія «высакалобыя» каментатары (Рорэм і Пуар'е), якія імкнуцца сцвердзіцца над сваім «нізкаінтэлектуальным» эквівалентам, пасля таго як «Time» і «Newsweek» узначалілі хвалю СМІ, якія прызналі высокамастацкасць «The Beatles» і новы накірунак у крытыцы, сфакусаваны на рок-музыцы{{sfn|Gendron|2002|pp=197–98}}. Як лічыць Гендран, падчас гэтага шасцімесячнага медыйнага дыскурсу «высакалобыя» кампазітары і музыказнаўцы ўсіх масцей «дужаліся між сабой, спрабуючы напісаць для &quot;The Beatles&quot; найбольш хвалебную ацэнку, якая зацьміла ўсе іншыя»{{заўвага|Ленан наўмысна напісаў бессэнсоўны тэкст для «[[I Am the Walrus]]», каб збіць з тропу шматлікіх інтэрпрэтатараў твораў «The Beatles», якія асабліва прыкмецілі «Lucy in the Sky with Diamonds»{{sfn|Gould|2007|p=444}}. Пазней Харысан сказаў, што «Сяржант Пепер» стаў адначасова «і важнай вяхой, і перашкодай у гісторыі музыкі». Паводле гітарыста, яго зацьмявалі дзве папярэднія пласцінкі гурта, бо «каля палавіны песень &quot;Пепера&quot;» яму «падабаліся», а іншую палавіну ён «зносіць не мог»{{sfn|Clayson|2003|pp=214–15}}. У далейшым Ленан не раз публічна крытыкаваў альбом{{sfn|Miles|2001|p=267}}, што абразіла Марціна і іншых супрацоўнікаў «Эбі-Роўд»{{sfn|Lewisohn|2005|p=114}}.|кам.}}{{sfn|Gendron|2002|pp=1, 197}}.
{{External media
| align  = right
| width  = 20em
| audio1 =
| video1 = [[Файл:YouTube Logo (2013-2017).svg|50px|left|link=https://www.youtube.com/watch?v=LgR6UNeQxXE]] Кліп «Lucy In The Sky With Diamonds»}}
Апрача ўвагі з боку літаратурнай і навуковай прэсы, упершыню рок-музыку пачалі асвятляць джазавыя часопісы, такія як «[[DownBeat]]» і «Jazz», у выніку чаго апошні змяніў назву на «{{нп1|Jazz &amp; Pop|Jazz &amp; Pop|en|Jazz &amp; Pop}}»{{sfn|Gould|2007|pp=420–21}}. Акрамя таго, следам за «Sgt. Pepper» аўтарытэтныя амерыканскія выданні, такія як «[[Vogue]]», «[[Playboy]]» і «[[San Francisco Chronicle]]», пачалі абмяркоўваць рок як форму мастацтва ў тэрмінах, якія звычайна ўжываюцца для джазавых твораў{{sfn|Philo|2015|p=122}}. У 1969 годзе Майкл Лайдан з «Rolling Stone» пісаў, што рэцэнзентам давялося вынайсці «новую крытыку», каб адпавядаць музычным дасягненням поп-музыкі, бо «рэцэнзія мусіла адпавядаць музыцы; калі пішаш, скажам, пра &quot;Sgt. Pepper&quot;, трэба, каб артыкул адпавядаў узроўню самога альбома. Бо перадусім гэты запіс рабіла настолькі цудоўным тая пышнасць, якой яна напаўняла ваша сэрца; калі б ваша рэцэнзія адпавядала вашай рэакцыі на пачутае, яна сама б ператваралася ў твор мастацтва, нароўні з пласцінкай»&lt;ref&gt;{{cite magazine|first=Michael|last=Lydon|title=Paul Williams ''Outlaw Blues: A Book of Rock Music''|magazine=[[Rolling Stone]]|date=1969-04-19}}&lt;/ref&gt;.
{{Урэзка|Выраўноўванне = left|Фон =  #F5F5DC|Колер=#FFFFF0|Шырыня = 29%|Памер шрыфта=85%|Загаловак =
|Змест =''«Узнікненне [[Панк-рок|панку]] стала рэакцыяй на музычны канвеер, натхнёны &quot;Сяржантам Пеперам&quot;»''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://pursuit.unimelb.edu.au/articles/the-myth-and-magic-of-sgt-pepper|title=The Myth and Magic Of Sgt. Pepper|lang=en|author=Pollard, Mark|publisher=Melbourne Conservatorium of Music, University of Melbourne|access-date=2024-04-22|archive-date=2024-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240417175936/https://pursuit.unimelb.edu.au/articles/the-myth-and-magic-of-sgt-pepper|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.|Подпіс = Прафесар Марк Полард}}
Паводле Шэфнера, дзякуючы таму, што альбом быў прыхільна прыняты «сур'ёзнымі» кампазітарамі, ён задаволіў амбіцыі паважнай амерыканскай аўдыторыі сярэдняга ўзросту, якая імкнецца ісці нага ў нагу з густамі моладзі, і кожны буйны рок-альбом у далейшым атрымаў такі ж узровень крытычнага аналізу{{sfn|Schaffner|1978|p=83}}. У 1977 годзе пласцінка атрымала ўзнагароду за найлепшы брытанскі альбом на першай цырымоніі ўручэння ўзнагарод «[[Brit Awards]]»&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2012/feb/22/brit-awards-winners-list-2012|title=Brit awards winners list 2012: Every winner since 1977|last=Anon|work=[[The Guardian]]|access-date=2013-02-03|date=2012-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105143310/http://www.theguardian.com/news/datablog/2012/feb/22/brit-awards-winners-list-2012|archive-date=2016-01-05|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, арганізаванай «[[BPI]]» для ўшаноўвання найлепшай брытанскай музыкі за апошнія 25 гадоў у рамках {{нп1|25 гадоў знаходжання Елізаветы II на троне|срэбранага юбілею Елізаветы II|en|Silver Jubilee of Elizabeth II}}{{sfn|Badman|2001|p=214}}. Калі ў 1987 годзе «EMI» упершыню выпусцілі каталог «The Beatles» на CD, «Sgt. Pepper» быў адзіным альбомам, які атрымаў асобнае выданне{{sfn|Badman|2001|pp=388–89}}. Яго пазіцыянавалі як «найважнейшую пласцінку, якая калі-небудзь выпускалася на CD»&lt;ref name=&quot;Petridis/Guardian&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/music/2017/may/25/beatles-sgt-pepper-50th-anniversary-edition-review-lonely-hearts-club-band-remix-album|last=Petridis|first=Alexis|title=The Beatles: Sgt Pepper 50th Anniversary Edition review – peace, love and rock star ennui|newspaper=[[The Guardian]]|date=2017-05-26|access-date=2020-06-14|archive-date=2023-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230529190140/https://www.theguardian.com/music/2017/may/25/beatles-sgt-pepper-50th-anniversary-edition-review-lonely-hearts-club-band-remix-album|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Спіс кампазіцый ==
Усе песні напісаны тандэмам [[Ленан — Мак-Картні]], за выключэннем «Within You Without You» аўтарства [[Джордж Харысан|Джорджа Харысана]]. Інфармацыя аб працягласці песень і выканаўцах вядучага вакалу базуецца на даных біёграфаў «The Beatles» [[Марк Льюісан|Марка Льюісана]] і [[Іэн Макдональд|Іэна Макдональда]]&lt;ref&gt;{{harvnb|Lewisohn|2010|p=350}}; {{harvnb|MacDonald|2005|pp=220–250}}.&lt;/ref&gt;.

{{Track listing
| headline       = Першы бок
| all_writing    = 
| extra_column   = Вядучы вакал
| title1         = [[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (песня)|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band]]
| extra1         = Пол Мак-Картні
| length1        = 2:00

| title2         = [[With a Little Help from My Friends]]
| extra2         = Рынга Стар
| length2        = 2:42

| title3         = [[Lucy in the Sky with Diamonds]]
| extra3         = Джон Ленан
| length3        = 3:28

| title4         = [[Getting Better]]
| extra4         = Пол Мак-Картні
| length4        = 2:48

| title5         = [[Fixing a Hole]]
| extra5         = Пол Мак-Картні
| length5        = 2:36

| title6         = [[She’s Leaving Home]]
| extra6         = Пол Мак-Картні пры ўдзеле Джона Ленана
| length6        = 3:25

| title7         = [[Being for the Benefit of Mr. Kite!]]
| extra7         = Джон Ленан
| length7        = 2:37
| total_length   = 19:36
}}
{{Track listing
| headline      = Другі бок
| extra_column  = Вядучы вакал
| title1        = [[Within You Without You]]
| extra1        = Джордж Харысан
| length1       = 5:05
| title2        = [[When I’m Sixty-Four]]
| extra2        = Пол Мак-Картні
| length2       = 2:37
| title3        = [[Lovely Rita]]
| extra3        = Пол Мак-Картні
| length3       = 2:42
| title4        = [[Good Morning Good Morning]]
| extra4        = Джон Ленан
| length4       = 2:42
| title5        = [[Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (песня)#Рэпрыза|Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band (Reprise)]]
| extra5        = Джон Ленан, Пол Мак-Картні, Джордж Харысан і Рынга Стар
| length5       = 1:18
| title6        = [[A Day in the Life]]
| extra6        = Джон Ленан пры ўдзеле Пола Мак-Картні
| length6       = 5:38
| total_length  = 20:02 &lt;!-- Unless you can cite a source for the &quot;inner groove&quot; being listed as a track on the original release, it doesn't belong here, since it's [[WP:OR|original research]]. Especially by Calkin. --&gt;
}}

== У запісе ўдзельнічалі ==
Паводле даных Марка Льюісана і Іэна Макдональда&lt;ref&gt;{{harvnb|Lewisohn|2010|pp=232–53}}, {{harvnb|MacDonald|2005|pp=215–50}}.&lt;/ref&gt;, калі не ўказана іншае:
; «The Beatles»
* [[Джон Ленан]]: [[вакал|вядучы]], [[гармонія (музыка)|гарманічны]] і [[бэк-вакал]]; [[рытм-гітара|рытм-]], [[акустычная гітара|акустычная]] і [[сола-гітара]]; [[арган Хаманда]], фінальны [[мі мажор|акорд]] на фартэпіяна; [[губны гармонік]], {{нп1|Аўдыяплёнка|эксперыменты з аудыяплёнкай|en|Tape loop}}, [[гукавы эфект|гукавыя эфекты]], {{нп1|Грэбень і папіросная папера|грэбень і папіросная папера|en|Comb and paper}}; воплескі, [[бубен]], [[маракас]]ы, [[бас-гітара]] на «Fixing a Hole»; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песні «Good Morning Good Morning» (саксафоны); аранжыроўка ў песні «A Day in the Life» ([[струнныя музычныя інструменты|струнныя]], [[медныя духавыя музычныя інструменты|духавыя]], [[драўляныя духавыя музычныя інструменты|драўляныя духавыя]] і [[ударныя музычныя інструменты|перкусія]])
* [[Пол Мак-Картні]]: вядучы, гарманічны і бэк-вакал; бас-гітара і сола-гітара; [[фартэпіяна]], [[раяль]], арга́ны {{нп1|Арган Лоўры|Лоўры|en|Lowrey organ}} і Хаманда; волпескі; вакалізы, гукавыя эфекты, грэбень і папіросная папера; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песнях «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band», «When I’m Sixty Four» (восем скрыпак і чатыры віяланчэлі) і «A Day in the Life» (струнныя, духавыя, драўляныя духаавыя і перкусія)
* [[Джордж Харысан]]: гарманічны і бэк-вакал; сола-, рытм- і акустычная гітара; [[сітар]], [[тамбура]], [[свармандал]]; губны гармонік, грэбень і папіросная папера; воплескі, бубен, маракасы; вядучы вакал у песні «Within You Without You»; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песні «Within You Without You»
* [[Рынга Стар]]: [[ударная ўстаноўка|ударныя]], [[конга (музычны інструмент)|конгі]], бубен, маракасы, воплескі, [[аркестравыя званы]]; вядучы вакал у песні «With a Little Help from My Friends»; губны гармонік, грэбень і папіросная папера; фінальны акорд на фартэпіяна
; Дадатковы персанал
{{кал}}
* [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]]: [[музычны прадзюсар|прадзюсар]], [[звядзенне (музыка)|звядзенне]]; эксперыменты з аўдыяплёнкай, гукавыя эфекты; клавесін у песні «Fixing a Hole», [[фісгармонія]], арган Лоўры, [[аркестравыя званочкі]] і [[мелатрон]]&lt;ref&gt;{{cite book|title=Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band (50th Anniversary Deluxe Version) (book).|last=Howlett|first=Kevin|publisher=The Beatles. Apple Records.|year=2017}}&lt;/ref&gt; у песні «Being for the Benefit of Mr. Kite!», арган Хаманда ў песні «With a Little Help from My Friends», фартэпіяна ў песні «Getting Better», сола на фартэпіяна ў песні «Lovely Rita»; фінальны акорд на фісгармоніі; аранжыроўка і дырыжыраванне ў песнях «Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band», «When I’m Sixty Four», «Good Morning Good Morning» (саксафоны), «Within You Without You» (восем скрыпак і чатыры віяланчэлі) і «A Day in the Life» (струнныя, духавыя, драўляныя духавыя і перкусія); аранжыроўка струнных інструментаў у «She’s Leaving Home»
* [[Джэф Эмерык]]: гукарэжысёр, эксперыменты з аўдыяплёнкай, гукавыя эфекты{{заўвага|Кіраўніцтва EMI адхіліла просьбу Марціна пазначыць Эмерыка на вокладцы альбома ў якасці гукарэжысёра&lt;ref&gt;{{sfn|Everett|1999|p=123}}&lt;/ref&gt;. Аднак нягледзячы на гэта ў 1968 годзе ён стаў лаўрэатам «Грэмі» за ''«Лепшы некласічны альбом»''&lt;ref&gt;{{sfn|Womack|2014|p=256}}&lt;/ref&gt;.|кам.}}
* [[Мэл Эванс]]: адлік, губны гармонік, будзільнік, фінальны акорд на фартэпіяна
* [[Ніл Аспінал]]: губны гармонік, [[тамбура]]
* {{нп1|Sounds Incorporated|Sounds Inc.|en|Sounds Incorporated}}: [[саксафон]]ы, [[трамбон]]ы і [[валторна|валторны]] ў песні «Good Morning Good Morning»
* {{нп1|Майк Леандэр|Майк Леандэр|en|Mike Leander}}: аранжыроўка струнных інструментаў у «She’s Leaving Home»
* Джэймс Бак: [[валторна]] («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band»)
* Ніл Сандэрс: валторна («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band»)
* [[Тоні Рэндал]]: валторна («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band»)
* Джон Бёрдэн: валторна («Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band»)
* [[Эрых Грунберг]]: [[скрыпка]] («She’s Leaving Home», «Within You Without You» и «A Day in the Life»)
* Дэрэк Джэйкабс: скрыпка («She’s Leaving Home» и «A Day in the Life»)
* Трэвар Уільямс: скрыпка («She’s Leaving Home» и «A Day in the Life»)
* Хасэ Луіс Гарсія: скрыпка («She’s Leaving Home» и «A Day in the Life»)
* Джон Андэрвуд: [[альт (струнны інструмент)|альт]] («She’s Leaving Home», «A Day in the Life»)
* Стэфен Шынглс: альт («She’s Leaving Home», «A Day in the Life»)
* Дэніс Уігэй: [[віяланчэль]] («She’s Leaving Home», «A Day in the Life»)
* Алан Дэлзіел: віяланчэль («She’s Leaving Home», «A Day in the Life»)
* Гордан Пірс: [[кантрабас]] («She’s Leaving Home», «A Day in the Life»)
* [[Шэйла Бромберг]]: [[арфа]] («She’s Leaving Home»)
* Натвар Соні: [[табла]] («Within You Without You»)
* Анна Джошы: {{нп1|Дылруба|дылруба|en|Dilruba}} («Within You Without You»)
* Амрыт Гаджар: дылруба («Within You Without You»)
* Будхадэў Кансара: тамбура («Within You Without You»)
* Алан Лаўдэй: скрыпка («Within You Without You»)
* Джуліен Гэйлард: скрыпка («Within You Without You»)
* Пол Шэрман: скрыпка («Within You Without You»)
* Ральф Элман: скрыпка («Within You Without You»)
* Дэвід Уольфсхол: скрыпка («Within You Without You»)
* Джэк Ротштэйн: скрыпка («Within You Without You»)
* Джэк Грын: скрыпка («Within You Without You»)
* Рэджынальд Кілбі: віяланчэль («Within You Without You»)
* Ален Форд: віяланчэль («Within You Without You»)
* Пітэр Бівен: віяланчэль («Within You Without You»)
* Роберт Бёрнс: [[кларнет]] («When I’m Sixty Four», «A Day in the Life»)
* Генры Мак-Кензі: кларнет («When I’m Sixty Four», «A Day in the Life»)
* Фрэнк Рыдзі: кларнет («When I’m Sixty Four»)
* Бэры Кэмеран: [[саксафон]] («Good Morning Good Morning»)
* Дэвід Глайд: саксафон («Good Morning Good Morning»)
* Ян Холмс: саксафон («Good Morning Good Morning»)
* Джон Лі: валторна («Good Morning Good Morning»)
{{канец кал}}

== Чарты і сертыфікацыя==
=== Штотыднёвыя чарты ===
{{col-begin}}
{{col-2}}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Арыгінальнае выданне
|-
!Чарт
!Вышэйшая&lt;br&gt;пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[Kent Music Report|Аўстралія]]''&lt;ref name=&quot;auchart&quot;&gt;{{Cite book|title=[[Kent Music Report|Australian Chart Book 1970–1992]]|last=Kent|first=David|author-link=David Kent (historian)|publisher=Australian Chart Book|location=St Ives, NSW|year=1993|isbn=0-646-11917-6}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/artist/10363/beatles/|title=The Beatles – Full official Chart History|publisher=[[Official Charts Company]]|access-date=2016-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160512024604/http://www.officialcharts.com/artist/10363/beatles/|archive-date=2016-05-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|ФРГ}} ''{{нп1|Musikmarkt|Заходняя Германія|en|Musikmarkt}}''&lt;ref name=&quot;dechart&quot;&gt;{{cite web|url = https://www.offiziellecharts.de/suche|title = Search: The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|lang = de|publisher = Media Control|access-date=2010-05-01|format = ASP|archive-date = 2015-11-02|archive-url = https://web.archive.org/web/20151102071930/http://i.imgur.com/My5ZAxf.jpg|url-status = live}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''&lt;ref name=&quot;billboard&quot;&gt;{{cite magazine |url=https://www.billboard.com/charts/billboard-200?tag=chscr1#/charts/billboard-200?chartDate=1967-07-01 |title=Billboard 200 |magazine=Billboard |access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101115095520/http://www.billboard.com/charts/billboard-200?tag=chscr1#/charts/billboard-200?chartDate=1967-07-01 |archive-date=2010-11-15 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Канада}} ''[[RPM (журнал)|Канада]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/films-videos-sound-recordings/rpm/Pages/image.aspx?Image=nlc008388.10081a&amp;URLjpg=http%3a%2f%2fwww.collectionscanada.gc.ca%2fobj%2f028020%2ff4%2fnlc008388.10081a.gif&amp;Ecopy=nlc008388.10081a |title=''RPM'' Top Albums/CDs – Volume 7, No. 21, Jul 22, 1967 |date=2013-07-17 |publisher=[[Library and Archives Canada]] |access-date=2015-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150413012103/http://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/films-videos-sound-recordings/rpm/Pages/image.aspx?Image=nlc008388.10081a&amp;URLjpg=http%3a%2f%2fwww.collectionscanada.gc.ca%2fobj%2f028020%2ff4%2fnlc008388.10081a.gif&amp;Ecopy=nlc008388.10081a |archive-date=2015-04-13 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Нарвегія}} ''[[VG-lista|Нарвегія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=1967&amp;date=196724&amp;cat=a |title=VG Lista – Album Top 40 |publisher=norwegiancharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111229150911/http://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=1967&amp;date=196724&amp;cat=a |archive-date=2011-12-29 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Фінляндыя}} ''[[Suomen virallinen lista|Фінляндыя]]''&lt;ref&gt;{{cite book|first=Jake|last=Nyman|year=2005|title=Suomi soi 4: Suuri suomalainen listakirja|publisher=Tammi|location=Helsinki|isbn=951-31-2503-3|language=fi}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Швецыя}} ''[[Sverigetopplistan|Швецыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Swedish Charts 1966–1969/Kvällstoppen – Listresultaten vecka för vecka &gt; Juni 1967 &gt; 20 Juni|url=http://www.hitsallertijden.nl/charts/swedish%20charts/SwedishCharts%200366-0969.pdf|work=hitsallertijden.nl|lang=sv|access-date=2014-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20180305110338/http://www.hitsallertijden.nl/charts/swedish%20charts/SwedishCharts%200366-0969.pdf|archive-date=2018-03-05|url-status=live}} ''Note: [[Sverigetopplistan|Kvällstoppen]] combined sales for albums and singles in the one chart. ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band'' peaked at number five for two weeks beginning on 20 June 1967, but was the highest-charting LP.''&lt;/ref&gt;
|1
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Перавыданне 1987 года
|-
!Чарт
!Вышэйшая&lt;br&gt;пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''&lt;ref name=&quot;ukchart&quot;&gt;{{cite web| url=https://www.officialcharts.com/artist/_/Beatles| title=The Beatles &gt; Artists &gt; Official Charts| publisher=[[UK Albums Chart]]|access-date=2013-05-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20130313042939/http://www.officialcharts.com/artist/_/beatles/| archive-date=2013-03-13| url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard charts|ЗША]]''&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://worldradiohistory.com/Archive-Billboard/80s/1987/Billboard-1987-06-27.pdf|title=Top Compact Disks (for week ending June 27, 1987)|magazine=[[Billboard]]|date=1987-06-27|access-date=2020-07-23|page=42|archive-date=2020-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104180733/https://worldradiohistory.com/Archive-Billboard/80s/1987/Billboard-1987-06-27.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Нідэрланды}} ''[[MegaCharts|Нідэрланды]]''&lt;ref name=&quot;nlchart&quot;&gt;{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|url=https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a|lang=nl|publisher=dutchcharts.nl|access-date=2010-05-01|format=ASP|archive-url=https://web.archive.org/web/20131207213344/http://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a|archive-date=2013-12-07|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|2
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Японія}} ''[[Oricon|Японія]]''&lt;ref name=&quot;Jachart1&quot;&gt;{{cite book|title=Oricon Album Chart Book: Complete Edition 1970–2005|publisher=Oricon Entertainment|location=Roppongi, Tokyo|year=2006|isbn=4-87131-077-9}}&lt;/ref&gt;
|3
|}

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Перавыданне 2009 года
|-
!Год
!Вышэйшая&lt;br&gt;пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[ARIA Charts|Аўстралія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://australian-charts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090927&amp;cat=a |title=Album Top 50 |publisher=australian-charts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101026185922/http://australian-charts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090927&amp;cat=a |archive-date=2010-10-26 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|16
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Валонія}} [[Ultratop|Бельгія (Валонія)]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|url=https://www.ultratop.be/fr/album/19de/The-Beatles-Sgt.-Pepper%27s-Lonely-Hearts-Club-Band|lang=fr|format=ASP|publisher=ultratop.be|access-date=2022-01-15|archive-date=2023-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230412224749/https://www.ultratop.be/fr/album/19de/The-Beatles-Sgt.-Pepper%27s-Lonely-Hearts-Club-Band|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|22
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Бразілія}} ''[[Associação Brasileira dos Produtores de Discos|Бразілія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.abpd.org.br/noticias_internas.asp?noticia=187 |title=De 14 a 20 de Setembro 2009 |publisher=[[Associação Brasileira dos Produtores de Discos]] (in Portuguese) |access-date=2010-11-16 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110928081133/http://www.abpd.org.br/noticias_internas.asp?noticia=187 |archive-date=2011-09-28}}&lt;/ref&gt;
|20
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/20090913/7502/ |title=UK Albums Chart |publisher=[[Official Charts Company]] |access-date=2010-11-16 |archive-date=2023-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408210343/https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/20090913/7502/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|5
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Данія}} ''[[Hitlisten|Данія]]''&lt;ref name=&quot;dkchart&quot;&gt;{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|publisher=danishcharts.dk|url=https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a|format=ASP|access-date=2012-10-12|archive-date=2023-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230606143113/https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt%2E+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|20
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Іспанія}} ''[[PROMUSICAE|Іспанія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://spanishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090913&amp;cat=a |title=Album Top 100 |publisher=spanishcharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121008050856/http://spanishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090913&amp;cat=a |archive-date=2012-10-08 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|22
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Італія}} ''[[Italian Albums Chart|Італія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://italiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090917&amp;cat=a |title=Album Top 20 |publisher=italiancharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111214220016/http://italiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090917&amp;cat=a |archive-date=2011-12-14 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|9
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Новая Зеландыя}} ''[[Recording Industry Association of New Zealand|Новая Зеландыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://charts.nz/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090914&amp;cat=a |title=Album Top 40 |publisher=charts.nz|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170521075032/http://charts.nz/weekchart.asp?year=2009&amp;date=20090914&amp;cat=a |archive-date=2017-05-21 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|12
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Нарвегія}} ''[[IFPI|Нарвегія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=200938&amp;cat=a |title=VG Lista – Album Top 40 |publisher=norwegiancharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111227024821/http://norwegiancharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=200938&amp;cat=a |archive-date=2011-12-27 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|31
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Партугалія}} ''[[Associação Fonográfica Portuguesa|Партугалія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&amp;woche=38&amp;jahr=2009&amp;sparte=a |title=Portuguese Charts: Albums – 38/2009 |publisher=portuguesecharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012191617/http://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&amp;woche=38&amp;jahr=2009&amp;sparte=a |archive-date=2012-10-12 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|4
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Фінляндыя}} ''[[Finnish Albums Chart|Фінляндыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://finnishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=200938&amp;cat=a |title=Album Top 50 |publisher=finnishcharts.com|access-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100104052224/http://finnishcharts.com/weekchart.asp?year=2009&amp;date=200938&amp;cat=a |archive-date=2010-01-04 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|9
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Швецыя}} ''[[Swedish Albums Chart|Швецыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Beatles – ''Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band''|format=ASP|url=https://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a|publisher=swedishcharts.com |lang=sv|access-date=2013-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20131225015947/http://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a|archive-date=2013-12-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|8
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Японія}} ''[[Oricon|Японія]]''&lt;ref name=&quot;Jachart2&quot;&gt;{{cite web| url=https://www.oricon.co.jp/news/rankmusic/69149/full/| title=ザ・ビートルズ&quot;リマスター&quot;全16作トップ100入り「売上金額は23.1億円」(All of the Beatles' &quot;Remastered&quot; Albums Enter the Top 100: Grossing 2,310 Million Yen In One Week)| lang=ja| publisher=oricon.co.jp|date=2009-09-15|access-date=2014-03-03| archive-url=https://web.archive.org/web/20130309122433/http://www.oricon.co.jp/news/rankmusic/69149/full/| archive-date=2013-03-09| url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|20
|}
{{col-2}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Перавыданне 2017 года
|-
!Чарт
!Вышэйшая&lt;br&gt;пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[ARIA Charts|Аўстралія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://australian-charts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Australiancharts.com – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410223028/https://australian-charts.com/search.asp?todo=notfound |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|5
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Аўстрыя}} ''[[Ö3 Austria Top 40|Аўстрыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Austriancharts.at – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=de |archive-date=2017-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170629135519/http://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Валонія}} ''[[Ultratop|Бельгія (Валонія)]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ultratop.be/fr/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Ultratop.be – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=fr}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Бельгія}} ''[[Ultratop|Бельгія (Фландрыя)]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ultratop.be/nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Ultratop.be – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=nl}}&lt;/ref&gt;
|2
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/2 |title=June 2017/7502/ &quot;Official Albums Chart Top 100 |publisher=Official Charts Company |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410215016/https://www.officialcharts.com/charts/albums-chart/19691228/7502/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Германія}} ''[[Чарты GfK Entertainment|Германія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.offiziellecharts.de/album-details-6622 |title=Offiziellecharts.de – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=GfK Entertainment Charts |access-date=2024-04-10|lang=de |archive-date=2023-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407061803/https://www.offiziellecharts.de/album-details-6622 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|5
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Данія}} ''[[Hitlisten|Данія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Danishcharts.dk – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=da |archive-date=2023-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606143113/https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt%2E+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7817591/bryson-tiller-true-to-self-no-1-billboard-200|title=Bryson Tiller Notches His First No. 1 Album on Billboard 200 Chart With 'True to Self'|first=Keith|last=Caulfield|magazine=Billboard|date=2017-06-04|access-date=2017-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170604230659/http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7817591/bryson-tiller-true-to-self-no-1-billboard-200|archive-date=2017-06-04|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Ірландыя}} ''[[Ірландская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Ірландыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.irma.ie/index.cfm?page=irish-charts&amp;chart=Albums |title=Irish Albums Chart: 3 June 2017 |publisher=Irish Recorded Music Association |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2022-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220620040128/https://www.irma.ie/index.cfm?page=irish-charts&amp;chart=Albums |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|2
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Іспанія}} ''[[Productores de Música de España|Іспанія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.promusicae.es/listas/semana/3428-%C3%81lbumes-semana-22-2017|title=Top 100 Albumes — Semana 22: del 26.05.2017 al 01.06.2017|publisher=[[Productores de Música de España]]|lang=es|access-date=2017-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170824092957/http://www.promusicae.es/listas/semana/3428-%C3%81lbumes-semana-22-2017|archive-date=2017-08-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Італія}} ''[[Federazione Industria Musicale Italiana|Італія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fimi.it/classifiche#/category:album/id:2486|title=Album – Classifica settimanale WK 22 (dal 2017-05-26 al 2017-06-01)|publisher=[[Federazione Industria Musicale Italiana]]|lang=it|access-date=2017-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180125015143/http://www.fimi.it/classifiche#/category:album/id:2486|archive-date=2018-01-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|6
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Канада}} ''[[Canadian Albums Chart|Канада]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fyimusicnews.ca/articles/2017/06/04/charts-june-05-2017 |title=On The Charts: June 5, 2017 |publisher=FYIMusicNews |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2019-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331015455/https://www.fyimusicnews.ca/articles/2017/06/04/charts-june-05-2017 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|7
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Мексіка}} ''[[Asociación Mexicana de Productores de Fonogramas y Videogramas|Мексіка]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.amprofon.com.mx/top-album.php |title=Top Album – Semanal (del 09 de Junio al 15 de Junio)|access-date=2017-07-11|lang=es|publisher=Asociación Mexicana de Productores de Fonogramas y Videogramas|archive-url=https://web.archive.org/web/20170711201001/http://www.amprofon.com.mx/top-album.php|archive-date=2017-07-11}}&lt;/ref&gt;
|18
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Нарвегія}} ''[[VG-lista|Нарвегія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://lista.vg.no/liste/topp-40-album/2/dato/2017/uke/22 |title=VG-lista – Topp 40 Album uke 22, 2017 |publisher=VG-lista |access-date=2024-04-10|lang=no |archive-date=2017-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170816143814/http://lista.vg.no/liste/topp-40-album/2/dato/2017/uke/22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|9
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Нідэрланды}} ''[[Dutch Album Top 100|Нідэрланды]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Dutchcharts.nl – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=nl |archive-date=2018-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627173318/https://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|2
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Новая Зеландыя}} ''[[Recorded Music NZ|Новая Зеландыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4368|title=NZ Top 40 Albums Chart|publisher=[[Recorded Music NZ]]|date=2017-06-05|access-date=2017-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170614175238/http://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4368|archive-date=2017-06-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 4
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Партугалія}} ''[[Associação Fonográfica Portuguesa|Партугалія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&amp;woche=22&amp;jahr=2017&amp;sparte=a|title=Portuguese Charts: Albums – 22/2017|publisher=Hung Medien|access-date=2017-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801085936/http://portuguesecharts.com/archive.asp?todo=show&amp;woche=22&amp;jahr=2017&amp;sparte=a|archive-date=2017-08-01|url-status=live|lang=en}}&lt;/ref&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Польшча}} ''[[Związek Producentów Audio-Video|Польшча]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://olis.onyx.pl/listy/index.asp?idlisty=1085&amp;lang=en |title=Oficjalna lista sprzedaży :: OLiS - Official Retail Sales Chart&quot;. OLiS |publisher=Polish Society of the Phonographic Industry |access-date=2024-04-10|lang=pl |archive-date=2021-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210925001542/http://olis.onyx.pl/listy/index.asp?idlisty=1085&amp;lang=en |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|28

|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Фінляндыя}} ''[[Suomen virallinen lista|Фінляндыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ifpi.fi/lista/artistit/The+Beatles/Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band |title=The Beatles: Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Musiikkituottajat – IFPI Finland |access-date=2024-04-10|lang=fi |archive-date=2023-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409201555/https://www.ifpi.fi/lista/artistit/The+Beatles/Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|23
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Чэхія}} ''[[Міжнародная федэрацыя вытворцаў фанаграм|Чэхія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ifpicr.cz/hitparada/14/?weekId= |title=Czech Albums – Top 100 |publisher=ČNS IFPI |access-date=2024-04-10|lang=cs|archive-date=2023-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231113200959/https://ifpicr.cz/hitparada/14?weekId= |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|6
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Шатландыя}} ''[[Scottish Singles and Albums Charts|Шатландыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/charts/scottish-albums-chart/2 |title=June 2017/40/ &quot;Official Scottish Albums Chart Top 100 |publisher=Official Charts Company |access-date=2024-04-10|lang=pl |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410215045/https://www.officialcharts.com/charts/scottish-albums-chart/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Швейцарыя}} ''[[Schweizer Hitparade|Швейцарыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://swisscharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Swisscharts.com – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2013-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224122003/http://swisscharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt%2E+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|2
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Швецыя}} ''[[Sverigetopplistan|Швецыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |title=Swedishcharts.com – The Beatles – Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band |publisher=Hung Medien |access-date=2024-04-10|lang=en |archive-date=2018-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627144825/https://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Sgt.+Peppers+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;cat=a |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|2
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Японія}} ''[[Oricon|Японія]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.oricon.co.jp/rank/ja/w/12 |title=June 2017/ &quot;Oricon Top 50 Albums: 12 June 2017|publisher=Oricon |access-date=2024-04-10|lang=ja}}&lt;/ref&gt;
|5
|}
{{col-end}}
{{col-begin}}
{{col-2}}

=== Выніковыя гадавыя чарты ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!Чарт (1967)
!Пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Аўстралія}} ''{{нп1|Спіс 25 лепшых альбомаў 1967 года ў Аўстраліі|Аўстралія|en|List of Top 25 albums for 1967 in Australia}}''&lt;ref name=&quot;auchart&quot; /&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''&lt;ref name=&quot;Mawer/1967&quot;&gt;{{cite web|first=Sharon|last=Mawer|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217020411/http://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1967.php|url=https://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1967.php|title=Album Chart History: 1967|publisher=[[Official Charts Company|The Official UK Charts Company]]|date=2007-05|archive-date=2007-12-17|access-date=2019-10-23}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''&lt;ref&gt;{{cite book |url={{google books |plainurl=y |id=aSgEAAAAMBAJ|page=12}}|title=Billboard – Top Pop Albums of 1967 |access-date=2013-05-03}}&lt;/ref&gt;
|10
|-
!Чарт (1968)
!Пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Аўстралія}} ''{{нп1|Спіс 25 лепшых альбомаў 1968 года ў Аўстраліі|Аўстралія|en|List of Top 25 albums for 1968 in Australia}}''&lt;ref name=&quot;auchart&quot; /&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|ЗША}} ''[[Billboard 200|ЗША]]''&lt;ref&gt;{{cite book |url={{google books |plainurl=y |id=736Mu91q_fcC|page=230}}|page=230|title=Billboard – Top Pop Albums of 1968|access-date=2013-05-03}}&lt;/ref&gt;
|6
|-
|}
{{col-2}}

=== Выніковыя дэкадныя чарты ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!Чарт (1960-я)
!Пазіцыя
|-
|align=&quot;left&quot;|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[UK Albums Chart|Вялікабрытанія]]''
|1
|}
{{col-end}}

=== Сертыфікацыя ===
{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Краіна
! Статус
! Продажы
|-
|{{сцяг|Аргенціна}} ''[[Аргенцінская палата вытворцаў фанаграм і відэаграм|Аргенціна]]''
| [[Файл:Double platinum record icon.svg|20px]] 2× Плацінавы
| 120,000^
|-
|{{сцяг|Аргенціна}} ''[[ААргенцінская палата вытворцаў фанаграм і відэаграм|Аргенціна]]''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(перавыданне 1987 года)&lt;/small&gt;
| [[Файл:Triple platinum record icon.svg|20px]] 3× Плацінавы
| 180,000^
|-
|{{сцяг|Аўстралія}} ''[[Аўстралійская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Аўстралія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dropbox.com/sh/k9o2q7p7o4awhqx/AAAkIHUsZxjA2_mq5yRhmM7aa/2009%20Accreds.pdf|title=ARIA Charts – Accreditations – 2009 Albums|publisher=Australian Recording Industry Association|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2023-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230913142651/https://www.dropbox.com/sh/k9o2q7p7o4awhqx/AAAkIHUsZxjA2_mq5yRhmM7aa/2009%20Accreds.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Quadruple platinum record icon.svg|20px]] 4× Плацінавы
| 280,000^
|-
|{{сцяг|Бразілія}} ''[[Pro-Música Brasil|Бразілія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://pro-musicabr.org.br/home/certificados/?busca_artista=The+Beatles&amp;busca_tipo_produto=%C3%81LBUM|title=Brazilian album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=Pro-Música Brasil|access-date=2024-04-11|lang=pt|archive-date=2022-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220619183652/https://pro-musicabr.org.br/home/certificados/?busca_artista=The%20Beatles&amp;busca_tipo_produto=%C3%81LBUM|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Gold record icon.svg|19px]] Залаты
| 290,000&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://memoria.bn.br/DocReader/DocReader.aspx?bib=030015_10&amp;Pesq=beatles%20abbey%20road&amp;pagfis=201532|title=O sargento Pimenta faz 20 anos|newspaper=Jornal do Brasil|quote=Sgt. pepper’s que toca em cinco paginas desta edicao, e o terceiro mais vendido (290 mil). Perde Abbey Road (390 mil) e para Help (320 mil)|lang=pt|date=1987-06-01|page=37|via=National Library of Brazil|access-date=2024-04-11|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409124929/http://memoria.bn.br/DocReader/DocReader.aspx?bib=030015_10&amp;Pesq=beatles%20abbey%20road&amp;pagfis=201532|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{сцяг|Вялікабрытанія}} ''[[Брытанская асацыяцыя вытворцаў фанаграм|Вялікабрытанія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bpi.co.uk/award/9388-1786-2|title=British album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=British Phonographic Industry|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2022-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20221112120829/https://www.bpi.co.uk/award/9388-1786-2|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 18× Плацінавы
| 5,400,000‡
|-
|{{сцяг|Германія}} ''[[Bundesverband Musikindustrie|Германія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.musikindustrie.de/wie-musik-zur-karriere-werden-kann/markt-bestseller/gold-/platin-und-diamond-auszeichnung/datenbank/?action=suche&amp;strTitel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;strInterpret=The+Beatles&amp;strTtArt=alle&amp;strAwards=checked|title=Gold-/Platin-Datenbank (The Beatles; 'Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band')|publisher=Bundesverband Musikindustrie|access-date=2024-04-11|lang=de|archive-date=2023-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230226225957/https://www.musikindustrie.de/wie-musik-zur-karriere-werden-kann/markt-bestseller/gold-/platin-und-diamond-auszeichnung/datenbank/?action=suche&amp;strTitel=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band&amp;strInterpret=The+Beatles&amp;strTtArt=alle&amp;strAwards=checked|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Platinum record icon.svg|20px]] Плацінавы
| 500,000^
|-
|{{сцяг|Данія}} ''[[IFPI Danmark|Данія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ifpi.dk/node/12267|title=Danish album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=IFPI Danmark|access-date=2024-04-11|lang=da|archive-date=2023-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329112556/http://ifpi.dk/node/12267|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Triple platinum record icon.svg|20px]] 3× Плацінавы
| 60,000‡
|-
|{{сцяг|ЗША}} ''[[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|ЗША]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&amp;ar=The+Beatles&amp;ti=Lonely+Hearts+Club+Band&amp;format=Album&amp;type=#search_section|title=American album certifications – The Beatles – Lonely Hearts Club Band|publisher=Recording Industry Association of America.|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2023-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230407061803/https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&amp;ar=The+Beatles&amp;ti=Lonely+Hearts+Club+Band&amp;format=Album&amp;type=#search_section|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 11× Плацінавы
| 11,000,000^
|-
|{{сцяг|Італія}} ''[[Італьянская федэрацыя гуказапіснай індустрыі|Італія]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.fimi.it/top-of-the-music/certificazioni/certificazioni.kl#/certifications|title=Italian album certifications – The Beatles – Sgt.Pepper's Lonely Hearts Club Band (Примечание: Выберете «2019» в меню «Anno». Выберите «Sgt.Pepper's Lonely Hearts Club Band» в поле «Filtra». Выберете «Album e Compilation» под «Sezione».)|publisher=Federazione Industria Musicale Italiana|access-date=2024-04-11|lang=it|archive-date=2019-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191007223636/https://www.fimi.it/top-of-the-music/certificazioni/certificazioni.kl#/certifications|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(перавыданне 2009 года)&lt;/small&gt;
| [[Файл:Platinum record icon.svg|20px]] Плацінавы
| 50,000‡
|-
|{{сцяг|Канада}} ''[[Music Canada|Канада]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://musiccanada.com/gold-platinum/?_gp_search=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band%20The+Beatles|title=Canadian album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=Music Canada|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2023-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20230729195557/https://musiccanada.com/gold-platinum/?_gp_search=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band%20The+Beatles|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Octuple platinum record icon.svg|20px]] 8× Плацінавы
| 800,000^
|-
|{{сцяг|Новая Зеландыя}} ''[[Recorded Music NZ|Новая Зеландыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=79&amp;Itemid=62|title=Latest Gold / Platinum Albums|publisher=Radioscope|access-date=2024-04-11|lang=en|archive-date=2011-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110728144225/http://www.radioscope.net.nz/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=79&amp;Itemid=62|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Sextuple platinum record icon.svg|20px]] 6× Плацінавы
| 90,000^
|-
|{{сцяг|Францыя}} ''[[Syndicat National de l’Édition Phonographique|Францыя]]''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://snepmusique.com/les-certifications/?categorie=Albums&amp;interprete=The+Beatles&amp;titre=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band|title=French album certifications – The Beatles – Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band|publisher=Syndicat National de l'Édition Phonographique|access-date=2024-04-11|lang=fr|archive-date=2023-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230409090618/http://snepmusique.com/les-certifications/?categorie=Albums&amp;interprete=The+Beatles&amp;titre=Sgt.+Pepper%27s+Lonely+Hearts+Club+Band|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| [[Файл:Gold record icon.svg|19px]] Залаты
| 100,000*
|-
|{{сцяг|Японія}} ''[[Японская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Японія]]''&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар= |загаловак= Oricon Album Chart Book: Complete Edition 1970–2005|мова=ja|выдавецтва= Tokyo: Oricon Entertainment| год= 2006|isbn = 4-87131-077-9}}&lt;/ref&gt;
| align=&quot;center&quot;|—
| 208,000
|-
| align=&quot;center&quot; class=&quot;shadow&quot; colspan=&quot;5&quot; style=&quot;font-size: 8pt&quot;|'''Сумарныя продажы'''
|-
! Краіна
! Статус
! Продажы
|-
|{{сцяг|Свет}} ''Агульнасусветныя''
| align=&quot;center&quot;|—
| 32,000,000
|-
| align=&quot;center&quot; class=&quot;shadow&quot; colspan=&quot;5&quot; style=&quot;font-size: 8pt&quot;| * азначае, што даныя аб продажах заснаваны толькі на сертыфікацыі&lt;br&gt;^ азначае, што даныя аб пастаўках заснаваны толькі на сертыфікацыі&lt;br&gt;† азначае, што продажы+стрымінг заснаваны толькі на сертыфікацыі
|}

== Гісторыя рэлізу ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Краіна
! Дата
! Лэйбл
! Фармат
! Каталог
|-
|rowspan=2| [[Вялікабрытанія]]
|rowspan=2| [[1 чэрвеня]] 1967
|rowspan=2| [[Parlophone Records|Parlophone]]
| [[LP]] ([[мона]])
| PMC 7027
|-
| LP ([[стэрэафонія|стэрэа]])
| PCS 7027
|-
|rowspan=2| [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]
|rowspan=2| [[2 чэрвеня]] 1967
|rowspan=2| [[Capitol Records]]
| LP (мона)
| MAS 2653
|-
| LP (стэрэа)
| SMAS 2653
|-
| Сусветнае перавыданне
|1 чэрвеня [[1987]]
| [[Apple Records|Apple]], Parlophone, [[EMI]]
| [[кампакт-дыск|CD]] (стэрэа)
| CDP 7 46442 2
|-
| [[Японія]]
| [[11 сакавіка]] [[1998]]
| [[EMI Music Japan|Toshiba-EMI]]
| CD
| TOCP 51118
|-
| Японія
| [[21 студзеня]] [[2004]]
| Toshiba-EMI
| LP (рэмастэрынг)
| TOJP 60138
|-
|rowspan=2 |Сусветнае перавыданне
|rowspan=2 |[[9 верасня]] [[2009]]
|rowspan=2 |Apple
|CD (стэрэа,&lt;br&gt;рэмастэрынг)
|
|-
|CD (мона)
|
|-
|rowspan=3 |Юбілейнае перавыданне
|rowspan=3 |[[26 мая]] [[2017]]
|rowspan=3 |Apple, Parlophone, EMI
|CD (стэрэа,&lt;br&gt;рэмастэрынг)
|
|-
| LP (рэмастэрынг)
| PCS 7027
|-
| DVD / Blu-ray ([[5.1]])
|
|}

== Узнагароды ==
* [[1967]] — прыз «[[Грэмі]]» за лепшы альбом года
* 1967 — прыз «Грэмі» за лепшую гукарэжысуру
* 1967 — прыз «Грэмі» за лепшы сучасны альбом
* 1967 — прыз «Грэмі» за лепшую вокладку альбома

== Заўвагі ==
{{заўвагі}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20080623212750/http://www.rollingstone.com/news/story/5938174/the_rs_500_greatest_albums_of_all_time Спіс 500 лепшых альбомаў усіх часоў] паводле часопіса [https://www.rollingstone.com/?pageid=rs.page.news.story «Rolling Stone»]{{ref|en}}
* [https://ultimateclassicrock.com/beatles-pose-for-sgt-pepper/ Даведнік па выявах вядомых асоб, размешчаных на вокладцы пласцінкі]
* Старонка альбома [http://www.beatles.com/hub/tracklisting.php?img=Pepper&amp;menuItem=the%20music&amp;order=chrono ''Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071007233517/http://www.beatles.com/hub/tracklisting.php?img=Pepper&amp;menuItem=the%20music&amp;order=chrono |date=7 кастрычніка 2007 }} на афіцыйным сайце гурта Beatles.com{{ref|en}}

{{навігацыя}}
{{вонкавыя спасылкі}}
{{The Beatles}}
[[Катэгорыя:Альбомы 1967 года]]
[[Катэгорыя:Альбомы The Beatles]]</text>
      <sha1>pxe47zgp5u27gtkg0aw632bo5457164</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мікалай Акімавіч Пісканоўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>670441</id>
    <revision>
      <id>5181166</id>
      <parentid>3981158</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T14:27:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DobryBrat</username>
        <id>5701</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненне, вікіфікацыя, афармленне</comment>
      <origin>5181166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4980" sha1="ifi3lom3o3lpl11l4xnjtfb2i8mskx4" xml:space="preserve">{{Іерарх
| ганаровы прэфікс     = Святы
| імя                  = Мікалай Акімавіч Пісканоўскі
| арыгінал імя         = 
| імя пры нараджэнні   = 
| арыгінал імя пры нараджэнні = 
| выява                = 
| шырыня               = 
| тытул                = 
| царква               = [[Руская Праваслаўная Царква за мяжой]]
}}
'''Мікалай Акімавіч Пісканоўскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) ― протаіерэй, [[свяшчэннамучанік]], святы [[Руская Праваслаўная Царква за мяжой|РПЦЗ]].

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 13 мая 1887 года ў Кобрынскім павеце ў в. [[Збірагі]] (сучасны [[Брэсцкі раён]]) у сям’і пратаірэя Акіма Пісканоўскага і яго жонкі Марыі Кадлубоўскай&lt;ref&gt;http://arhispovedniki.ru/map/nikolay_piskanovskiy/&lt;/ref&gt;.

У 1901 годзе скончыў семінарыю, пасля чаго служыў псаломшчыкам у стрыгаўскай Сімяонаўскай царкве нездалёк Кобрына. Пазней пабраўся шлюбам з Клаўдзіяй Катовіч — дачкой святара з Страдзічаў.

Перад [[Першая сусветная вайна|Першай Сусветнай вайной]] быў прызначаны дыяканам у [[Свята-Мікалаеўскі сабор (Брэст)|Свята-Мікалаеўскі гарнізонны сабор]]. З пачаткам вайны сабор становіцца шпітальным храмам. У сувязі з наступам германа-аўстрыйскіх войскаў, гарнізонны шпіталь храма пераводзяць у [[Адэса|Адэсу]]. Туды ж пераязджае і сям’я Пісканоўскіх. Эвакуіруецца таксама і дыяцэзія, куды ўваходзіць шпітальны храм, а кафедра пераносіцца ў Маскву. У той час яе ўзначальваў уладыка Ціхан (Бялявін). Да яго, каб атрымаць святарскае пасвячэнне, Мікалай быў выкліканы з Адэсы. Пасвячэнне праходзіла ў [[Храм Хрыста Збавіцеля|храме Хрыста Збавіцеля]].

У 1918 годзе шпіталь у Адэсе быў ліквідаваны. Мікалай стаў святаром ва ўкраіскім сяле Паўлыш. Тут жа 12 лістапада 1918 года ў яго нарадзіўся сын Мікалай.

У пачатку 1920-х бандытамі быў забіты святар з сяла Іванаўка і Мікалай заняў яго месца. Пасля трапіў у храм горада Варонежа. Там жа ў 1928 годзе яго і арыштавалі чэкісты, адправіўшы ў [[Салавецкі манастыр|Салавецкі лагер]]. У тым месцы лёс пазнаёміў яго з [[Дзмітрый Сяргеевіч Ліхачоў|Дзмітрыем Ліхачовым]], які пазней згадваў Мікалая ў сваіх успамінах.

У маі 1931 года тэрмін яго зняволення скончыўся, але яшчэ 5 месяцаў Мікалай заставаўся ў канцлагеры на прымусовых працах. 12 кастрычніка 1931 года ён быў адпраўлены этапам на лесапавал недалёка ад Архангельска. Пазней, у сувязі з слабым здароўем яму дазволілі пераехаць непасрэдна ў Архангельск. Але хутка пачалася новая хваля рэпрэсій. У верасні 1934 чэкісты зноў дабраліся і да Мікалая. 10 красавіка 1935 года ён памёр ад пнеўманіі.

Пахаваны ў Архангельску. Захаваць магілу дапамог Дзмітрый Ліхачоў.

Рускай Зарубежнай Праваслаўнай Царквой на саборы 14 лістапада 1981 года Мікалай Пісканоўскі быў прылічаны да ліку святых.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{DEFAULTSORT:Пісканоўскі Мікалай Акімавіч}}
[[Катэгорыя:Свяшчэннамучанікі]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Брэсцкім раёне]]
[[Катэгорыя:Постаці беларускага праваслаўя]]</text>
      <sha1>ifi3lom3o3lpl11l4xnjtfb2i8mskx4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анатоль Міхайлаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>676688</id>
    <revision>
      <id>5181210</id>
      <parentid>3837021</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T16:32:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vitedg</username>
        <id>130413</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5181210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="410" sha1="s422v5voq0pzn8mgdvotv6tn8nskwgo" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{цёзкі2|Міхайлаў}}
'''Анатоль Міхайлаў''':&lt;/noinclude&gt;
* [[Анатоль Арсеньевіч Міхайлаў]] (нар. 1939) — беларускі філосаф.
* [[Анатоль Мікалаевіч Міхайлаў]] (1936—2026) — беларускі вучоны ў галіне медыцыны.
&lt;noinclude&gt;{{Спіс цёзак-цёзак}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>s422v5voq0pzn8mgdvotv6tn8nskwgo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Луі Дзюпрэ (мастак)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>707927</id>
    <revision>
      <id>5181323</id>
      <parentid>4117516</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T04:54:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <origin>5181323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4550" sha1="0afjifm52ribwe44zu9skdhsciqwfp0" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Дзюпрэ}}
{{Мастак}}
'''Луі Дзюпрэ''' (фр. Louis Dupré; {{ДН|9|1|1789}}, Версаль — {{ДС|12|10|1837}}, {{МС|Парыж||}}) — французскі мастак і філэлін.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў дэпартаменце [[Сена і Уаза]] ў 1789 годзе. Пра яго сям’ю і дзіцячы ўзрост невядома нічога, акрамя таго, што ў яго былі брат і сястра і што яго бацькі ў 1819 годзе яшчэ жылі.

Яго вучоба ў мастацкім вучылішчы, якое стварыў [[Жак-Луі Давід]] (афіцыйны мастак Напалеона) вызначыла яго асобу і змест яго мастацтва. Яго знаёмства з кардыналам і біскупам Ліёна [[Жазеф Феш|Жазефам Фешам]] (дзядзькам Напалеона), уплывовым царкоўным і палітычным чалавекам і знаўцам мастацтва, аказалася карысным для Дзюпрэ. У 1811 годзе кардынал паслаў яго ў Касель, да двара [[Жэром Банапарт|Жэрома Банапарта]], караля Вестфаліі. У тым жа годзе Жэром даў яму тытул прыдворнага мастака.

У Каселі Дзюпрэ прабыў два гады (1811—1812). У 1813 годзе з’ехаў у [[Рым]], дзе прабыў два гады, пасля чаго пераехаў таксама на два гады ў [[Неапаль]] (1814—1816). У 1816 годзе ён вярнуўся ў [[Рым]] і заставаўся там да 1819 года. У 1817 годзе ён упершыню прыняў удзел у парыжскай выставе, дзе выставіў партрэт мастака Dunouy. У Італіі Дзюпрэ падарожнічаў па краіне, вывучаў і капіраваў помнікі, у асноўным роспісы, і практыкаваецца ў партрэце і пейзажы.

У лютым 1819 года Дзюпрэ наведаў грэчаскія землі разам з трыма англійскімі падарожнікамі (Heyet, Hay і Viwian). Ангельцы ўзялі на сябе яго выдаткі, у абмен на гэта Дзюпрэ павінен быў перадаць ім замалёўкі і карціны помнікаў і краявідаў краіны. Чатыры вандроўцы і іх маленькае суправаджэнне прайшлі ад вострава [[Керкіра]], [[Эпір]], Фесалію, Сярэднюю Грэцыю, Атыку і астравы [[Сараніцкі заліў|Сараніцкага заліва]].

Падарожнікі расталіся; Дзюпрэ працягнуў сваё падарожжа ў [[Канстанцінопаль]], а затым быў запрошаны Міхаілам Суцасам у [[Бухарэст]], у той час як ангельцы вярнуліся ў Англію. Яго падарожжа скончылася вяртаннем у [[Рым]] 18 красавіка 1820 года.

Дзюпрэ быў у рэгіёнах, дзе вылілася Грэчаская рэвалюцыя, за год да яе пачатку. Персанажы, характары і краявіды, адлюстраваныя ім, атрымалі пазней, акрамя мастацкага, і дакументальнае значэнне. Многія гістарычныя працы, якія тычацца гэтай эпохі, суправаджаюцца працамі Дзюпрэ. Дзюпрэ не прымаў непасрэднага ўдзелу ў Вызваленчай вайне Грэцыі, але ў сілу філэлінізму яго прац яго залічаюць да філэлінаў. У 1824 годзе ён прыняў у другі раз удзел у парыжскай выставе, дзе быў узнагароджаны залатым медалём за працу «Марк Фурый Каміл выганяе галат з Рыма» і дзе яго працы з грэцкай тэматыкай атрымалі прыхільны водгук.
{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>0afjifm52ribwe44zu9skdhsciqwfp0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сезон 2019 ФК Дняпро Магілёў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>709261</id>
    <revision>
      <id>5181254</id>
      <parentid>5140381</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T19:12:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28333" sha1="emd56zzu5nt2p6fk27cob6ir3rx7zyx" xml:space="preserve">{{Сезон футбольнага клуба
| клуб                               = {{Сцяг Беларусі}} [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро Магілёў]]
| лагатып                            =
| сезон                              = 2019
| пасада кіраўніка                   =  
| кіраўнік                           = 
| трэнер                             = {{Сцяг Беларусі}} [[Іван Біёнчык]]  
| капітан                            = {{Сцяг Беларусі}} [[Юрый Сяргеевіч Казлоў]]
| стадыён                            = [[Спартак (стадыён, Магілёў)|«Спартак»]]
| умяшчальнасць                      = 7350

| турнір1                            = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Вышэйшая ліга]]
| вынік1                             = {{Падзенне}} 14 месца
| турнір2                            = [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|Кубак Беларусі 2018/19]]
| вынік2                             = 1/16 фіналу
| турнір3                            = [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|Кубак Беларусі 2019/20]]
| вынік3                             = Чвэрцьфінал

| бамбардзір                         =  

| папярэдні сезон                    = [[Сезон 2018 ФК Дняпро Магілёў|2018]]
| наступны сезон                     = [[Сезон 2020 ФК Дняпро Магілёў|2020]]

| pattern_la1=|pattern_b1=|pattern_ra1=|pattern_sh1=_whitebottom|pattern_so1=_whitetop
| leftarm1=005FF8|body1=005FF8|rightarm1=005FF8|shorts1=005FF8|socks1=005FF8
| pattern_la2=|pattern_b2=|pattern_ra2=|pattern_sh2=_sides_on_white |pattern_so2=_top_on_white
| leftarm2=FFFFFF|body2=FFFFFF|rightarm2=FFFFFF|shorts2=005FF8|socks2=005FF8
}}

У 2019 годзе футбольны клуб [[ФК Дняпро Магілёў|«Дняпро»]] з [[Магілёў|Магілёва]] прымаў удзел трох афіцыйных турнірах:
* [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Чэмпіянаце Беларусі 2019]] (14 месца і вылет у [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Другую лігу]]),
* [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|Кубку Беларусі 2018/2019]] (паражэнне ў 1/16 фіналу),
* [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|Кубку Беларусі 2019/2020]] (паражэнне ў чвэрцьфінале).

== Склад каманды ==
''Станам на снежань 2019 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.dniapro.by/tournaments/?func=showPlayers&amp;p=7&amp;ttid=104 |title=Команда Дняпро (Могилев) |access-date=26 мая 2022 |archive-date=1 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190401205849/http://www.dniapro.by/tournaments?func=showPlayers&amp;p=7&amp;ttid=104 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

{{Склад футбольнага клуба}}
{{Гулец|24|{{Сцяг|Арменія}}|Бр|[[Арсен Бегларан]]||1993}}
{{Гулец|34|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Арцём Сарока]]||1992}}
{{Гулец|75|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Максім Бялоў (футбаліст)|Максім Бялоў]]||1999}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Гулец|5|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Арсеній Бандарэнка]]||1995}}
{{Гулец|18|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Мікіта Юр’евіч Сцяпанаў|Мікіта Сцяпанаў]]||1996}}
{{Гулец|19|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Аляксей Залескі]]||1994}}
{{Гулец|21|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Павел Чыкіда]] {{траўма}}||1995}}
{{Гулец|23|{{Сцяг|Маўрытанія}}|Аб|[[Мустафа Дыаў]]||1996}}
{{Гулец|27|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Артур Кац]]||1994}}
&lt;!--{{Гулец|55|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Дзмітрый Каплуноў]]||1994}}--&gt;
{{Гулец|71|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Ягор Хвалько]]||1997}}
{{Гулец|73|{{Сцяг|Украіна}}|Аб|[[Міхаіл Калугін]] {{траўма}}||1994}}
{{Гулец|88|{{Сцяг|Расія}}|Аб|[[Дзмітрый Яшын]]||1993}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Падзел складу}}
{{Гулец|3|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Яўген Савасцьянаў]]||1988}}
{{Гулец|4|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Максім Шыла]]||1993}}
{{Гулец|7|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Юрый Сяргеевіч Казлоў|Юрый Казлоў]] {{капітан}}||1991}}
&lt;!--{{Гулец|8|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Цімафей Лукашэвіч]]||1997}}--&gt;
{{Гулец|9|{{Сцяг|Украіна}}|ПА|[[Аляксандр Бацішчаў]]||1991}}
{{Гулец|10|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Вадзім Пабудзей]]||1994}}
{{Гулец|17|{{Сцяг|Малдова}}|ПА|[[Яўген Засавіцкі]]||1992}}
{{Гулец|22|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Яўген Вялько]]||1997}}
&lt;!--{{Гулец|44|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Арцём Аляксандравіч Канцавы|Арцём Канцавы]]||1999}}--&gt;
{{Гулец|45|{{Сцяг|Сербія}}|ПА|[[Зоран Марушыч]]||1993}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Гулец|6|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Кірыл Гусеў]]||1999}}
{{Гулец|11|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Раман Грыбоўскі]]||1995}}
{{Гулец|20|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Дзмітрый Падстрэлаў]]||1998}}
{{Гулец|28|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Мікіта Бабчонак]]||1999}}
{{Канец складу}}

=== Рэзервовы склад ===
{{Склад}}
{{Гулец||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Арцём Валадзькоў||2001}}
{{Гулец||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Арцём Рэцікаў||2000}}
{{Гулец||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Уладзіслаў Старнадкін||2001}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Гулец||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Павел Жураўлёў||2002}}
{{Гулец||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Кірыл Круценка||2001}}
{{Гулец||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Герман Кутковіч||2002}}
{{Гулец||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Яўген Маргуноў||2001}}
{{Гулец||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Уладзіслаў Пунінскі||2002}}
{{Гулец||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Глеб Свяцілаў||2000}}
{{Гулец||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Вадзім Сташоў]]||2001}}
{{Гулец||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Ілья Удодаў||2000}}
{{Падзел складу}}
{{Гулец||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Міхаіл Чарняўскі||2002}}
{{Гулец||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Арцём Юрастаў||2001}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Гулец||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Арцём Антонаў||2000}}
{{Гулец||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Вяршынін||2002}}
{{Гулец||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Арцём Драчыкаў||2002}}
{{Гулец||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Уладзіслаў Кабышаў||2001}}
{{Гулец||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Георгій Марушкін||2001}}
{{Гулец||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Аляксандр Смірноў||2001}}
{{Гулец||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ягор Таранаў||2002}}
{{Гулец||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Уладзіслаў Шалкоўскі||2002}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Гулец||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Валерый Дарашэнка||1999}}
{{Канец складу}}

== Трансферы ==

=== Зіма 2018—2019 ===
''Прыведзены трансферы мінскага [[ФК Прамень Мінск|«Промня»]].''
{{col-begin}}
{{col-2}}

==== Прыйшлі ў клуб ====

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; width=90%
!Дата
!Пазіцыя
!Ігрок
!Папярэдні клуб
|-
|align=&quot;center&quot;|02.01.2019&lt;ref&gt;[http://football.by/news/121802.html «Витебск» расстался с Алексеем Залеским]&lt;/ref&gt; || align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Аляксей Залескі]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Віцебск|Віцебск]]
|-
|align=&quot;center&quot;|21.01.2019&lt;ref&gt;[http://football.by/news/122420.html Побудей стал игроком «Луча»]&lt;/ref&gt; || align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Вадзім Пабудзей]] || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Іслач|Іслач]]
|-
|align=&quot;center&quot;|06.02.2019&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://by.tribuna.com/football/1071351154.html |title=Сербский полузащитник Марушич перешел в «Луч» |access-date=26 мая 2022 |archive-date=28 сакавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328210515/https://by.tribuna.com/football/1071351154.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; || align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг|Сербія||20px}} [[Зоран Марушыч]] || {{Сцяг|Сербія||20px}} [[ФК Слабада Ужыцэ|Слабада]]
|-
|align=&quot;center&quot;|13.02.2019&lt;ref&gt;[http://football.by/news/123247.html «Луч» подписал вратаря сборной Армении Бегларяна]&lt;/ref&gt; || align=&quot;center&quot;| [[Брамнік (футбол)|Бр]] || {{Сцяг|Арменія||20px}} [[Арсен Бегларан]] || {{Сцяг|Латвія||20px}} [[ФК Ліепая|Ліепая]]
|-
|align=&quot;center&quot;|13.02.2019&lt;ref&gt;[http://football.by/news/123248.html «Неман» продлил контракт с Хвалько и отдал его в аренду «Лучу»]&lt;/ref&gt; || align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Ягор Хвалько]]² || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Нёман Гродна|Нёман]]
|-
|align=&quot;center&quot;|13.02.2019&lt;ref&gt;[http://football.by/news/123269.html Каршакевич стал игроком «Луча». Это 11-й клуб футболиста]&lt;/ref&gt; || align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Валерый Каршакевіч]] || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Смалявічы|Смалявічы]]
|-
|align=&quot;center&quot;|07.03.2019&lt;ref&gt;[http://football.by/news/124099.html Чикида стал игроком «Луча»]&lt;/ref&gt; || align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Павел Чыкіда]] || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Смалявічы|Смалявічы]]
|-
|align=&quot;center&quot;|11.03.2019&lt;ref name=&quot;Бялоў_Грачыха_Канцавы_Падстрэлаў&quot;&gt;[http://football.by/news/124243.html Четыре игрока «Днепра» будут выступать в объединенной команде]&lt;/ref&gt; || align=&quot;center&quot;| [[Брамнік (футбол)|Бр]] || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Максім Бялоў (футбаліст)|Максім Бялоў]] || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]
|-
|align=&quot;center&quot;|11.03.2019&lt;ref name=&quot;Бялоў_Грачыха_Канцавы_Падстрэлаў&quot;/&gt; || align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Арцём Аляксандравіч Канцавы|Арцём Канцавы]] || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]
|-
|align=&quot;center&quot;|11.03.2019&lt;ref name=&quot;Бялоў_Грачыха_Канцавы_Падстрэлаў&quot;/&gt; || align=&quot;center&quot;| [[Нападнік (футбол)|Нап]] || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Дзмітрый Падстрэлаў]] || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]
|-
| || align=&quot;center&quot;| [[Нападнік (футбол)|Нап]] || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Кірыл Гусеў]] || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]
|-
| || align=&quot;center&quot;| [[Нападнік (футбол)|Нап]] || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Мікіта Бабчонак]] || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]
|-
|align=&quot;center&quot;|28.03.2019&lt;ref&gt;[http://football.by/news/124850.html Ряды «Дняпро» пополнил российский нападающий Сикоев]&lt;/ref&gt; || align=&quot;center&quot;| [[Нападнік (футбол)|Нап]] || {{Сцяг|Расія||20px}} [[Асланбек Сікоеў]] || ''свабодны агент''
|-
|}
&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; &lt;small&gt;Раней — у арэндзе&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
² &lt;small&gt;У арэнду&lt;/small&gt;

{{col-2}}

==== Пакінулі клуб ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; width=90%
!Дата
!Пазіцыя
!Ігрок
!Новы клуб

|-
|align=&quot;center&quot;|05.12.2018&lt;ref&gt;[http://football.by/news/121052.html Шелихов покинул «Луч» по окончании срока контракта]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Брамнік (футбол)|Бр]] || {{Сцяг|Украіна||20px}} [[Дзяніс Шэліхаў]] || {{Сцяг|Грузія||20px}} [[ФК Сабуртала|Сабуртала]]
|-
|align=&quot;center&quot;|06.12.2018&lt;ref&gt;[https://www.pressball.by/articles/football/off-season/103428 Близнюк завершил игровую карьеру] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220217135828/https://www.pressball.by/articles/football/off-season/103428 |date=17 лютага 2022 }}&lt;/ref&gt; || align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Валерый Сянько]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]
|-
|align=&quot;center&quot;|09.12.2018&lt;ref&gt;[https://dynamo-brest.by/novosti/pervaya-komanda/vysshaya-liga/aleksej-ivanov-vernulsya-iz-arendy-v-luche Алексей Иванов вернулся из аренды в Луче] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190329164825/https://dynamo-brest.by/novosti/pervaya-komanda/vysshaya-liga/aleksej-ivanov-vernulsya-iz-arendy-v-luche |date=29 сакавіка 2019 }}&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Аляксей Дзмітрыевіч Іваноў|Аляксей Іваноў]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Дынама Брэст|Дынама-Брэст]]
|-
|align=&quot;center&quot;|12.12.2018&lt;ref name=&quot;Прамудраў_Роткавіч&quot;&gt;[http://football.by/news/121269.html Роткович, Иванов и Премудров покинули «Луч»]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Кірыл Прамудраў]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Дынама Брэст|Дынама-Брэст]]
|-
|align=&quot;center&quot;|12.12.2018&lt;ref name=&quot;Прамудраў_Роткавіч&quot;/&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Нападнік (футбол)|Нап]] || {{Сцяг|Чарнагорыя||20px}} [[Лука Роткавіч]] || ''свабодны агент''
|-
|align=&quot;center&quot;|31.12.2018 ||align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Іван Кірычэнка]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]
|-
|align=&quot;center&quot;|14.01.2019&lt;ref&gt;[http://football.by/news/122168.html Булойчик покинул «Луч»]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Арцём Булойчык]] || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Крумкачы Мінск|НФК]]
|-
|align=&quot;center&quot;|15.01.2019&lt;ref&gt;[http://football.by/news/122218.html «Луч» расстался с защитником]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Андрэй Архіпаў]] || {{Сцяг|Польшча||20px}} [[ФК Вісьлане Яськавіцы|Вісьлане]]
|-
|align=&quot;center&quot;|17.01.2019&lt;ref name=&quot;Давыдзенка_Джыгера_Асіпенка&quot;&gt;[http://football.by/news/122285.html «Луч» расстался с Осипенко]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Брамнік (футбол)|Бр]] || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Ягор Давыдзенка]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]]
|-
|align=&quot;center&quot;|17.01.2019&lt;ref name=&quot;Давыдзенка_Джыгера_Асіпенка&quot;/&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Аляксандр Джыгера]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК БАТЭ|БАТЭ]]
|-
|align=&quot;center&quot;|17.01.2019&lt;ref name=&quot;Давыдзенка_Джыгера_Асіпенка&quot;/&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Нападнік (футбол)|Нап]] || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Дзмітрый Асіпенка]] || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Арсенал Дзяржынск|Арсенал]]
|-
|align=&quot;center&quot;|25.01.2019&lt;ref&gt;[http://football.by/news/122563.html Егор Семенов сменил «Луч» на «Слуцк»]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Ягор Сямёнаў]] || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Слуцк|Слуцк]]
|-
|align=&quot;center&quot;|01.02.2019&lt;ref&gt;[http://football.by/news/122819.html «Луч» расстался с Артемом Кийко]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Нападнік (футбол)|Нап]] || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Арцём Кійко]] || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Арсенал Дзяржынск|Арсенал]]
|-
|align=&quot;center&quot;|07.02.2019&lt;ref&gt;[http://football.by/news/123069.html Рассолько покинул «Луч»]&lt;/ref&gt; || align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Павел Расолька]]² || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Хваля Пінск|Хваля]]
|-
|align=&quot;center&quot;|12.03.2019&lt;ref name=&quot;Балтрушэвіч_Нячаеў&quot;&gt;[http://football.by/news/124279.html Перешедшие в объединенную команду «Дняпро-МЧЗ» Болтрушевич и Нечаев будут отданы в аренду]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Ілья Балтрушэвіч]]³ || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Ліда|Ліда]]
|-
|align=&quot;center&quot;|12.03.2019&lt;ref name=&quot;Балтрушэвіч_Нячаеў&quot;/&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Даніла Нячаеў]]³ || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Ліда|Ліда]]
|-
|align=&quot;center&quot;|08.04.2019&lt;ref&gt;[http://football.by/news/125252.html «Дняпро» отдал Каплунова в аренду «Граниту»]&lt;/ref&gt; ||align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Дзмітрый Каплуноў]]&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Граніт Мікашэвічы|Граніт]]
|-
|align=&quot;center&quot;|10.04.2019&lt;ref&gt;[http://football.by/news/125313.html «Дняпро» отдал Дениса Гречихо в «Рух»]&lt;/ref&gt; || align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Дзяніс Грачыха]]&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt; || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Рух Брэст|Рух]]
|-
|align=&quot;center&quot;|13.04.2019&lt;ref&gt;[https://by.tribuna.com/football/1073630237.html Талейко стал игроком НФК]&lt;/ref&gt; || align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Максім Талейка]] || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК НФК Мінск|НФК]]
|-
|}
&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; &lt;small&gt;З арэнды&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
² &lt;small&gt;Раней — у [[ФК Баранавічы|«Баранавічах»]] у арэндзе&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
³ &lt;small&gt;У арэнду; прыйшоў у каманду 12.03.2019 з магілёўскага [[ФК Дняпро Магілёў|«Дняпра»]]&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt; &lt;small&gt;У арэнду&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt; &lt;small&gt;У арэнду; прыйшоў у каманду 11.03.2019 з магілёўскага [[ФК Дняпро Магілёў|«Дняпра»]]&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
&lt;sup&gt;6&lt;/sup&gt; &lt;small&gt;Прыйшоў у каманду 06.02.2019 з [[ФК Іслач|«Іслачы»]]&lt;/small&gt;

{{col-end}}

=== Лета 2019 ===
{{col-begin}}
{{col-2}}

==== Прыйшлі клуб ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; width=90%
!Дата
!Пазіцыя
!Ігрок
!Папярэдні клуб
|-
|align=&quot;center&quot;|16.07.2019&lt;ref&gt;[https://www.football.by/news/129039.html «Дняпро» объявил о подписании контракта с Игнатенко]&lt;/ref&gt; || align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Дзмітрый Мікалаевіч Ігнаценка|Дзмітрый Ігнаценка]] || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]
|-
|align=&quot;center&quot;|16.07.2019&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://football.by/news/129031.html |title=Батищев перешел в «Дняпро» |access-date=26 мая 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220526205100/https://football.by/news/129031.html |archivedate=26 мая 2022 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; || align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг|Украіна||20px}} [[Аляксандр Бацішчаў]] || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда (Мінск)]]
|-
|align=&quot;center&quot;|26.07.2019&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.dniapro.by/news/eugen_zasavitchi_has_joined_to_dniapro |title=Евгений Засавицкий — футболист «Дняпро» |access-date=26 мая 2022 |archive-date=28 студзеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200128122931/http://www.dniapro.by/news/eugen_zasavitchi_has_joined_to_dniapro |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; || align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг|Малдова||20px}} [[Яўген Засавіцкі]] || {{Сцяг|Эстонія||20px}} [[ФК Ныме Калью|Ныме Калью]]
|-
|align=&quot;center&quot;|10.08.2019&lt;ref&gt;[http://football.by/news/130095.html Калугин пополнил состав «Дняпро»]&lt;/ref&gt; || align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг|Украіна||20px}} [[Міхаіл Калугін]] || {{Сцяг|Арменія||20px}} [[ФК Арарат Ерэван|Арарат]]
|-
|align=&quot;center&quot;|10.08.2019&lt;ref&gt;[http://football.by/news/130096.html Савостьянов перешел в «Дняпро»]&lt;/ref&gt; || align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Яўген Савасцьянаў]] || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Слуцк|Слуцк]]
|-
|align=&quot;center&quot;|15.08.2019&lt;ref&gt;[http://football.by/news/130288.html Защитник сборной Мавритании Мустафа Диав перешел в «Дняпро»]&lt;/ref&gt; || align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг|Маўрытанія||20px}} [[Мустафа Дыаў]] || {{Сцяг|Маўрытанія||20px}} [[ФК Тэўраг-Зейна|Тэўраг-Зейна]]
|-
|}

{{col-2}}

==== Пакінулі клуб ====
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; width=90%
!Дата
!Пазіцыя
!Ігрок
!Новы клуб
|-
|align=&quot;center&quot;|01.08.2019&lt;ref&gt;[http://football.by/news/129701.html Артем Концевой стал одноклубником Александра Карницкого в венгерском «Мезёкёвешде»]&lt;/ref&gt; || align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Арцём Аляксандравіч Канцавы|Арцём Канцавы]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; || {{Сцяг|Венгрыя||20px}} [[ФК Мезёкёвешд|Мезёкёвешд]]
|-
|align=&quot;center&quot;|06.08.2019&lt;ref&gt;[http://football.by/news/129928.html Валерий Каршакевич подписал контракт с «Мордовией». Но есть нюанс]&lt;/ref&gt; || align=&quot;center&quot;| [[Абаронца (футбол)|Аб]] || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Валерый Каршакевіч]] || {{Сцяг|Расія||20px}} [[ФК Мардовія Саранск|Мардовія]]
|-
|align=&quot;center&quot;|09.08.2019&lt;ref&gt;[http://football.by/news/130077.html «Дняпро» расстался с Ханкевичем, который перейдет в «Городею»]&lt;/ref&gt; || align=&quot;center&quot;| [[Нападнік (футбол)|Нап]] || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Леанід Ханкевіч]] || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Гарадзея|Гарадзея]]
|-
|align=&quot;center&quot;|12.08.2019&lt;ref&gt;[http://football.by/news/130193.html «Гранит» объявил о переходе из «Дняпро» Лукашевича]&lt;/ref&gt; || align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Цімафей Лукашэвіч]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Граніт Мікашэвічы|Граніт]]
|-
|align=&quot;center&quot;|15.08.2019&lt;ref&gt;[http://football.by/news/130298.html «Рух» выкупил у «Дняпро» права на Гречихо]&lt;/ref&gt; || align=&quot;center&quot;| [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Дзяніс Грачыха]]² || {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Рух Брэст|Рух]]
|-
|align=&quot;center&quot;|26.09.2019&lt;ref&gt;[http://football.by/news/131927.html «Дняпро» расстался с Сикоевым]&lt;/ref&gt; || align=&quot;center&quot;| [[Нападнік (футбол)|Нап]] || {{Сцяг|Расія||20px}} [[Асланбек Сікоеў]] ||
|-
|}
&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; &lt;small&gt;У арэнду&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
² &lt;small&gt;Раней — у арэндзе&lt;/small&gt;

{{col-end}}

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
* [https://football.by/stat/belarus/2019/teams/7/ Сезон 2019 на сайце football.by]

[[Катэгорыя:Сезоны ФК Дняпро Магілёў|2019]]
[[Катэгорыя:Сезоны футбольных клубаў Беларусі 2019|Дняпро Магілёў]]
[[Катэгорыя:2019 год у Магілёве]]</text>
      <sha1>emd56zzu5nt2p6fk27cob6ir3rx7zyx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ёс дэ Момпер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>716631</id>
    <revision>
      <id>5181425</id>
      <parentid>4187813</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T09:22:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <origin>5181425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4569" sha1="jtz64ll2ir2fgb1hea463dxx7wrxxyk" xml:space="preserve">{{Мастак}}
'''Ёс дэ Момпер''' ({{lang-nl|Joos de Momper}}; {{ДН|||1564}}, {{МН|Антверпен||}} — {{ДС|5|2|1635}}, {{МС|Антверпен||}}) — фламандскі мастак-пейзажыст, прадстаўнік позняга [[маньерызм]]у.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў сям’і мастака Барталамеуса дэ Момпера, які стаў першым настаўнікам Ёса.

Па здагадках, у 1580 годзе ён распачаў вандраванне ў Італію дзеля навочнага знаёмства са скарбамі мастацтва, назапашанымі ў Італіі, і з мэтай удасканалення ўласнага майстэрства. У 1590 годзе ажаніўся ў горадзе Антверпен. Меў трох сыноў, якія дзякуючы бацьку таксама атрымалі мастацкую адукацыю.

Сярод першых мастацкіх аўтарытэтаў для Ёса быў зямляк [[Пітэр Брэйгель Старэйшы]]. Пра гэта сведчыць ранні твор Ёса «Пейзаж з падзеннем Ікара» (Нацыянальны музей Швецыі),

З 1581 года прыняты ў гільдыю мастакоў Антверпена. Вядомы як стваральнік пейзажаў, над якімі працаваў галоўным чынам у майстэрні.

== Галерэя ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;210&quot; perrow=&quot;3&quot; caption=&quot;''Выбраныя карціны''&quot;&gt;
Файл:Landscape with Sea and Mountains (1).jpg|link=https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/File:Landscape_with_Sea_and_Mountains_(1).jpg|alt=Landscape with Sea and Mountains, c. 1623, Museum of Prado, Madrid|''Пейзаж з морам і гарамі'', каля 1623 г., [[Музей Прада]], [[Мадрыд]]
Файл:Jan Breughel (I) and Joos de Momper (II) - Winter landscape with skaters.jpg|link=https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/File:Jan_Breughel_(I)_and_Joos_de_Momper_(II)_-_Winter_landscape_with_skaters.jpg|alt=Winter landscape with skaters, c. 1620, Prado Museum, Madrid|''Зімовы пейзаж з канькабежцамі'', каля 1620 г., Музей Прада, Мадрыд
Файл:Landpass de Momper.jpg|link=https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/File:Landpass_de_Momper.jpg|alt=Landscape with a Mountain Pass, c. 1620, Liechtenstein Museum, Liechtenstein|''[[:be-tarask:Landscape_with_a_Mountain_Pass|Пейзаж з горным перавалам]]'', каля 1620 г., Музей мастацтваў Ліхтэнштэйна, [[Ліхтэнштэйн]]
Файл:'A Hermit before a Grotto' by Joos de Momper the Younger and Jan Brueghel the Elder.jpg|link=https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/File:'A_Hermit_before_a_Grotto'_by_Joos_de_Momper_the_Younger_and_Jan_Brueghel_the_Elder.jpg|alt=Mountain Landscape with Pilgrims in a Grotto Chapel, c. 1616, Liechtenstein Museum, Liechtenstein|''[[:be-tarask:Mountain_Landscape_with_Pilgrims_in_a_Grotto_Chapel|Горны пейзаж з пілігрымамі ў капліцы-гроце]]'', каля 1616 г., Музей мастацтваў Ліхтэнштэйна, Ліхтэнштэйн
Файл:Mountain Landscape de Momper.jpg|link=https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/File:Mountain_Landscape_de_Momper.jpg|alt=Mountain Landscape, c. 1625, Kunsthistorisches Museum, Vienna|''Горны пейзаж'', каля 1625 г., [[Музей гісторыі мастацтваў]], [[Вена]]
Файл:Jan Brueghel (I) &amp; Joos de Momper (II) - Summer landscape with harvesters (Toledo Museum of Art).jpg|link=https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/File:Jan_Brueghel_(I)_&amp;_Joos_de_Momper_(II)_-_Summer_landscape_with_harvesters_(Toledo_Museum_of_Art).jpg|alt=Summer landscape with harvesters, Museum of Art, Toledo, Ohio|''Летні пейзаж з'' ''жняцамі'', Музей мастацтваў, [[Таліда|Тал]][[Таліда|іда]], штат Агаё
&lt;/gallery&gt;{{зноскі}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Момпер Ёс дэ}}
[[Катэгорыя:Мастакі Фландрыі]]
[[Катэгорыя:Мастакі-пейзажысты]]
[[Катэгорыя:Мастакі Бельгіі XVI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Мастакі Бельгіі XVII стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Мастакі маньерызму]]</text>
      <sha1>jtz64ll2ir2fgb1hea463dxx7wrxxyk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181426</id>
      <parentid>5181425</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T09:23:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Галерэя */</comment>
      <origin>5181426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4570" sha1="6cuixnpgn0gxje0beythz1h0jufrie6" xml:space="preserve">{{Мастак}}
'''Ёс дэ Момпер''' ({{lang-nl|Joos de Momper}}; {{ДН|||1564}}, {{МН|Антверпен||}} — {{ДС|5|2|1635}}, {{МС|Антверпен||}}) — фламандскі мастак-пейзажыст, прадстаўнік позняга [[маньерызм]]у.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў сям’і мастака Барталамеуса дэ Момпера, які стаў першым настаўнікам Ёса.

Па здагадках, у 1580 годзе ён распачаў вандраванне ў Італію дзеля навочнага знаёмства са скарбамі мастацтва, назапашанымі ў Італіі, і з мэтай удасканалення ўласнага майстэрства. У 1590 годзе ажаніўся ў горадзе Антверпен. Меў трох сыноў, якія дзякуючы бацьку таксама атрымалі мастацкую адукацыю.

Сярод першых мастацкіх аўтарытэтаў для Ёса быў зямляк [[Пітэр Брэйгель Старэйшы]]. Пра гэта сведчыць ранні твор Ёса «Пейзаж з падзеннем Ікара» (Нацыянальны музей Швецыі),

З 1581 года прыняты ў гільдыю мастакоў Антверпена. Вядомы як стваральнік пейзажаў, над якімі працаваў галоўным чынам у майстэрні.

== Галерэя ==
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot; heights=&quot;210&quot; perrow=&quot;3&quot; caption=&quot;''Выбраныя карціны''&quot;&gt;
Файл:Landscape with Sea and Mountains (1).jpg|link=https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/File:Landscape_with_Sea_and_Mountains_(1).jpg|alt=Landscape with Sea and Mountains, c. 1623, Museum of Prado, Madrid|''Пейзаж з морам і гарамі'', каля 1623 г., [[Музей Прада]], [[Мадрыд]]
Файл:Jan Breughel (I) and Joos de Momper (II) - Winter landscape with skaters.jpg|link=https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/File:Jan_Breughel_(I)_and_Joos_de_Momper_(II)_-_Winter_landscape_with_skaters.jpg|alt=Winter landscape with skaters, c. 1620, Prado Museum, Madrid|''Зімовы пейзаж з канькабежцамі'', каля 1620 г., Музей Прада, Мадрыд
Файл:Landpass de Momper.jpg|link=https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/File:Landpass_de_Momper.jpg|alt=Landscape with a Mountain Pass, c. 1620, Liechtenstein Museum, Liechtenstein|''[[:be-tarask:Landscape_with_a_Mountain_Pass|Пейзаж з горным перавалам]]'', каля 1620 г., Музей мастацтваў Ліхтэнштэйна, [[Ліхтэнштэйн]]
Файл:'A Hermit before a Grotto' by Joos de Momper the Younger and Jan Brueghel the Elder.jpg|link=https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/File:'A_Hermit_before_a_Grotto'_by_Joos_de_Momper_the_Younger_and_Jan_Brueghel_the_Elder.jpg|alt=Mountain Landscape with Pilgrims in a Grotto Chapel, c. 1616, Liechtenstein Museum, Liechtenstein|''[[:be-tarask:Mountain_Landscape_with_Pilgrims_in_a_Grotto_Chapel|Горны пейзаж з пілігрымамі ў капліцы-гроце]]'', каля 1616 г., Музей мастацтваў Ліхтэнштэйна, Ліхтэнштэйн
Файл:Mountain Landscape de Momper.jpg|link=https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/File:Mountain_Landscape_de_Momper.jpg|alt=Mountain Landscape, c. 1625, Kunsthistorisches Museum, Vienna|''Горны пейзаж'', каля 1625 г., [[Музей гісторыі мастацтваў]], [[Вена]]
Файл:Jan Brueghel (I) &amp; Joos de Momper (II) - Summer landscape with harvesters (Toledo Museum of Art).jpg|link=https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/File:Jan_Brueghel_(I)_&amp;_Joos_de_Momper_(II)_-_Summer_landscape_with_harvesters_(Toledo_Museum_of_Art).jpg|alt=Summer landscape with harvesters, Museum of Art, Toledo, Ohio|''Летні пейзаж з'' ''жняцамі'', Музей мастацтваў, [[Таліда|Тал]][[Таліда|іда]], штат Агаё
&lt;/gallery&gt;{{зноскі}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Момпер Ёс дэ}}
[[Катэгорыя:Мастакі Фландрыі]]
[[Катэгорыя:Мастакі-пейзажысты]]
[[Катэгорыя:Мастакі Бельгіі XVI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Мастакі Бельгіі XVII стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Мастакі маньерызму]]</text>
      <sha1>6cuixnpgn0gxje0beythz1h0jufrie6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181427</id>
      <parentid>5181426</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T09:25:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Галерэя */</comment>
      <origin>5181427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3926" sha1="hggfo8rbv60yk5nypa4ay009j59t1wx" xml:space="preserve">{{Мастак}}
'''Ёс дэ Момпер''' ({{lang-nl|Joos de Momper}}; {{ДН|||1564}}, {{МН|Антверпен||}} — {{ДС|5|2|1635}}, {{МС|Антверпен||}}) — фламандскі мастак-пейзажыст, прадстаўнік позняга [[маньерызм]]у.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў сям’і мастака Барталамеуса дэ Момпера, які стаў першым настаўнікам Ёса.

Па здагадках, у 1580 годзе ён распачаў вандраванне ў Італію дзеля навочнага знаёмства са скарбамі мастацтва, назапашанымі ў Італіі, і з мэтай удасканалення ўласнага майстэрства. У 1590 годзе ажаніўся ў горадзе Антверпен. Меў трох сыноў, якія дзякуючы бацьку таксама атрымалі мастацкую адукацыю.

Сярод першых мастацкіх аўтарытэтаў для Ёса быў зямляк [[Пітэр Брэйгель Старэйшы]]. Пра гэта сведчыць ранні твор Ёса «Пейзаж з падзеннем Ікара» (Нацыянальны музей Швецыі),

З 1581 года прыняты ў гільдыю мастакоў Антверпена. Вядомы як стваральнік пейзажаў, над якімі працаваў галоўным чынам у майстэрні.

== Галерэя ==
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot; heights=&quot;210&quot; perrow=&quot;3&quot; caption=&quot;''Выбраныя карціны''&quot;&gt;
Файл:Landscape with Sea and Mountains (1).jpg|alt=Landscape with Sea and Mountains, c. 1623, Museum of Prado, Madrid|''Пейзаж з морам і гарамі'', каля 1623 г., [[Музей Прада]], [[Мадрыд]]
Файл:Jan Breughel (I) and Joos de Momper (II) - Winter landscape with skaters.jpg|alt=Winter landscape with skaters, c. 1620, Prado Museum, Madrid|''Зімовы пейзаж з канькабежцамі'', каля 1620 г., Музей Прада, Мадрыд
Файл:Landpass de Momper.jpg||alt=Landscape with a Mountain Pass, c. 1620, Liechtenstein Museum, Liechtenstein|''[[:be-tarask:Landscape_with_a_Mountain_Pass|Пейзаж з горным перавалам]]'', каля 1620 г., Музей мастацтваў Ліхтэнштэйна, [[Ліхтэнштэйн]]
Файл:'A Hermit before a Grotto' by Joos de Momper the Younger and Jan Brueghel the Elder.jpg|alt=Mountain Landscape with Pilgrims in a Grotto Chapel, c. 1616, Liechtenstein Museum, Liechtenstein|''[[:be-tarask:Mountain_Landscape_with_Pilgrims_in_a_Grotto_Chapel|Горны пейзаж з пілігрымамі ў капліцы-гроце]]'', каля 1616 г., Музей мастацтваў Ліхтэнштэйна, Ліхтэнштэйн
Файл:Mountain Landscape de Momper.jpg|alt=Mountain Landscape, c. 1625, Kunsthistorisches Museum, Vienna|''Горны пейзаж'', каля 1625 г., [[Музей гісторыі мастацтваў]], [[Вена]]
Файл:Jan Brueghel (I) &amp; Joos de Momper (II) - Summer landscape with harvesters (Toledo Museum of Art).jpg|alt=Summer landscape with harvesters, Museum of Art, Toledo, Ohio|''Летні пейзаж з'' ''жняцамі'', Музей мастацтваў, [[Таліда|Тал]][[Таліда|іда]], штат Агаё
&lt;/gallery&gt;{{зноскі}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Момпер Ёс дэ}}
[[Катэгорыя:Мастакі Фландрыі]]
[[Катэгорыя:Мастакі-пейзажысты]]
[[Катэгорыя:Мастакі Бельгіі XVI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Мастакі Бельгіі XVII стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Мастакі маньерызму]]</text>
      <sha1>hggfo8rbv60yk5nypa4ay009j59t1wx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181428</id>
      <parentid>5181427</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T09:28:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Галерэя */ афармленне</comment>
      <origin>5181428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3812" sha1="sf1k9g7k9inbg4nttbfnzs3sjcdkv7l" xml:space="preserve">{{Мастак}}
'''Ёс дэ Момпер''' ({{lang-nl|Joos de Momper}}; {{ДН|||1564}}, {{МН|Антверпен||}} — {{ДС|5|2|1635}}, {{МС|Антверпен||}}) — фламандскі мастак-пейзажыст, прадстаўнік позняга [[маньерызм]]у.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў сям’і мастака Барталамеуса дэ Момпера, які стаў першым настаўнікам Ёса.

Па здагадках, у 1580 годзе ён распачаў вандраванне ў Італію дзеля навочнага знаёмства са скарбамі мастацтва, назапашанымі ў Італіі, і з мэтай удасканалення ўласнага майстэрства. У 1590 годзе ажаніўся ў горадзе Антверпен. Меў трох сыноў, якія дзякуючы бацьку таксама атрымалі мастацкую адукацыю.

Сярод першых мастацкіх аўтарытэтаў для Ёса быў зямляк [[Пітэр Брэйгель Старэйшы]]. Пра гэта сведчыць ранні твор Ёса «Пейзаж з падзеннем Ікара» (Нацыянальны музей Швецыі),

З 1581 года прыняты ў гільдыю мастакоў Антверпена. Вядомы як стваральнік пейзажаў, над якімі працаваў галоўным чынам у майстэрні.

== Галерэя ==
&lt;gallery mode=&quot;nolines&quot; heights=&quot;210&quot; perrow=&quot;3&quot; caption=&quot;''Выбраныя карціны''&quot;&gt;
Файл:Landscape with Sea and Mountains (1).jpg|alt=Landscape with Sea and Mountains, c. 1623, Museum of Prado, Madrid|''Пейзаж з морам і гарамі'', каля 1623 г., [[Музей Прада]], [[Мадрыд]]
Файл:Jan Breughel (I) and Joos de Momper (II) - Winter landscape with skaters.jpg|alt=Winter landscape with skaters, c. 1620, Prado Museum, Madrid|''Зімовы пейзаж з канькабежцамі'', каля 1620 г., Музей Прада, Мадрыд
Файл:Landpass de Momper.jpg|alt=Landscape with a Mountain Pass, c. 1620, Liechtenstein Museum, Liechtenstein|''Пейзаж з горным перавалам'', каля 1620 г., Музей мастацтваў Ліхтэнштэйна, [[Ліхтэнштэйн]]
Файл:'A Hermit before a Grotto' by Joos de Momper the Younger and Jan Brueghel the Elder.jpg|alt=Mountain Landscape with Pilgrims in a Grotto Chapel, c. 1616, Liechtenstein Museum, Liechtenstein|''Горны пейзаж з пілігрымамі ў капліцы-гроце'', каля 1616 г., Музей мастацтваў Ліхтэнштэйна, Ліхтэнштэйн
Файл:Mountain Landscape de Momper.jpg|alt=Mountain Landscape, c. 1625, Kunsthistorisches Museum, Vienna|''Горны пейзаж'', каля 1625 г., [[Музей гісторыі мастацтваў]], [[Вена]]
Файл:Jan Brueghel (I) &amp; Joos de Momper (II) - Summer landscape with harvesters (Toledo Museum of Art).jpg|alt=Summer landscape with harvesters, Museum of Art, Toledo, Ohio|''Летні пейзаж з'' ''жняцамі'', Музей мастацтваў, [[Таліда|Тал]][[Таліда|іда]], штат Агаё
&lt;/gallery&gt;{{зноскі}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Момпер Ёс дэ}}
[[Катэгорыя:Мастакі Фландрыі]]
[[Катэгорыя:Мастакі-пейзажысты]]
[[Катэгорыя:Мастакі Бельгіі XVI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Мастакі Бельгіі XVII стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Мастакі маньерызму]]</text>
      <sha1>sf1k9g7k9inbg4nttbfnzs3sjcdkv7l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сарагоская аперацыя</title>
    <ns>0</ns>
    <id>716957</id>
    <revision>
      <id>5181058</id>
      <parentid>4994759</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T12:29:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14315" sha1="n8w6ajvkzi91j87kr00rzga8q8l8xdn" xml:space="preserve">{{Узброены канфлікт    
|канфлікт     = Сарагоская аперацыя
|частка = [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі]]
|дата         = з [[24 жніўня]] па [[7 верасня]] [[1937]] года
|месца        = [[Арагон]], [[Іспанія]]
|выява  = Batalla de Belchite esp.jpg
|загаловак    = Карта баявых дзеянняў.
|вынік         =тактычна — нічыя,
стратэгічна — перамога нацыяналістаў
|праціўнік1   = {{Сцягафікацыя|Другая Іспанская Рэспубліка}}&lt;br&gt;[[Выява:Flag of the International Brigades.svg|border|22px]] [[Інтэрнацыянальныя брыгады]]&lt;br&gt;{{Сцяг|СССР|1923}} [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Іспаніі|Савецкія ваенспецы]]
|праціўнік2 = [[File:Flag of the Bando Nacional (1936–1938).svg|22px]] [[Франкісцкая Іспанія]]&lt;br&gt;[[Выява:Colour of the Legion Condor left side.svg|22px]] [[Легіён «Кондар»]]&lt;br&gt;[[File:Lesser coat of arms of the Kingdom of Italy (1929-1943).svg|22px]] [[Легіянерская авіяцыя]] &lt;small&gt;([[Італьянскі экспедыцыйны корпус]])&lt;/small&gt;
|камандзір1 = {{Сцяг|Другая Іспанская Рэспубліка}} [[Себасцьян Посас]]&lt;br&gt;{{Сцяг|Другая Іспанская Рэспубліка}} [[Энрыке Лістэр]]&lt;br&gt;[[Выява:Flag of the International Brigades.svg|border|22px]] [[Караль Свярчэўскі|Караль Свярчэўскі «Вальтэр»]]&lt;br&gt;{{Сцяг|СССР|1923}} [[Рыгор Міхайлавіч Штэрн|Рыгор Штэрн «Грыгаровіч»]]&lt;br&gt;{{Сцяг|СССР|1923}} [[Васіль Аляксандравіч Юшкевіч|Васіль Юшкевіч «Леанідаў»]]
|камандзір2 = [[File:Flag of the Bando Nacional (1936–1938).svg|22px]] [[Мігель Понтэ]]&lt;br&gt;[[File:Flag of the Bando Nacional (1936–1938).svg|22px]] [[Густава Урутыя]]&lt;br&gt;[[File:Flag of the Bando Nacional (1936–1938).svg|22px]] [[Муньяс Кастэльянас]]
|сілы1 = 80 000 чалавек&lt;br&gt;140 самалётаў&lt;br&gt;100 танкаў і браневікоў
|сілы2 =20 000 / 40 000 чалавек&lt;br&gt;15 / 100 самалётаў&lt;br&gt;40 танкаў і браневікоў
|страты1 =невядома 
|страты2 =невядома 
}}
{{Бітвы і аперацыі грамадзянскай вайны ў Іспаніі}}
'''Сарагоская аперацыя''' — ваенная аперацыя, прадпрынятая [[Народная армія Іспанскай Рэспублікі|Народнай арміяй Рэспублікі]] падчас [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскай вайны ў Іспаніі]] з мэтай захопу сталіцы [[Арагон]]а і паслаблення ціску на рэспубліканскія войскі на паўночным фронце, якія абаранялі ў той час [[Сантандэр]]. Наступленне праводзілася з 24 жніўня па 7 верасня 1937 года і было спынена пасля частковага поспеху.

== Планы і сілы бакоў ==
Рэспубліканскі план меркаваў, што Усходняя армія пад камандаваннем генерала [[Себасцьян Посас|Себасцьяна Посаса]] пачне буйнамаштабную аперацыю з мэтай акружэння і захопу [[Сарагоса|Сарагосы]], у дадатак да правядзення серыі другарадных аперацый на Арагонскім фронце. 

Рэспубліканскія войскі Усходняй арміі першапачаткова мелі вялікую колькасную і матэрыяльную перавагу над мяцежнымі гарнізонамі ў гэтым раёне. Рэспубліка разгарнула на фронце ад Хакі да [[Тэруэль|Тэруэля]] сілы, раўнацэнныя васьмі дывізіям, аб’яднаным у чатыры групы. У іх налічылася да 80 000 чалавек, каля 200 гармат і 100 танкаў і браневікоў, 140 самалётаў. Упершыню рэспубліканская армія размяшчала сотнямі грузавікоў, з іх былі сфармаваны групы матарызаванай пяхоты. З боку рэспубліканцаў ўдзельнічалі лепшыя іх ваеначальнікі – [[Валянцін Гансалес]] («Кампесіна»), [[Манфрэд Штэрн]] («Клебер»), [[Энрыке Лістэр]] і іншыя. Іх дзеянні каардынаваліся штабамі галоўнага савецкага [[Ваенны саветнік (спецыяліст)|ваеннага саветніка]] «Грыгаровіча» і франтавога ваеннага саветніка «Леанідава». Танкістамі і лётчыкамі галоўным чынам былі савецкія грамадзяне. Агульнае камандаванне ажыццяўляў генерал Посас і яго начальнік штаба палкоўнік Антоніа Кардон. 

Рэспубліканцам супрацьстаялі войскі генерала Мігеля Понтэ, дыслакаваныя ў сектары Сарагоса, і невялікія сілы генерала Густава Урутыі на фронце пад [[Уэска|Уэскай]] і войскі генерала Муньяса Кастельянаса ў раёне Тэруэля. Для нацыяналістаў Арагонскі фронт быў другарадным, якім яны грэбавалі, вылучаючы на яго абарону мала рэсурсаў і войскаў. У іх распараджэнні да сярэдзіны жніўня мелася каля 20 000 штыкоў, даволі шмат кулямётаў і мінамётаў, 80 гармат, некалькі германскіх зенітных батарэй і 40 старых танкаў і браневікоў, 15 знішчальнікаў і ніводнага бамбардзіроўшчыка. На Арагонскім фронце ў [[нацыяналізм|нацыяналістаў]] умацаванымі былі тры названыя гарады і асобныя пасёлкі, а таксама ўсе найважнейшыя вышыні. На подступах да Сарагосы пры ўдзеле нямецкіх ваенных інжынераў за год удалося стварыць ўмацаваны раён.

== Наступленне ==
Раніцай 24 жніўня рэспубліканцы ў мэтах сакрэтнасці перайшлі ў наступленне без папярэдняй артылерыйскай і авіяцыйнай падрыхтоўкі ў 8 розных кропках на 100-кіламетровым фронце паміж Тардыента — [[Суэра]] і Вільянуэва. Тры ўдары былі нанесены на поўнач ад Сарагосы, а яшчэ 5 — паўднёвей, асабліва паміж [[Бельчытэ]] і [[Фуэндэтодас |Фуэндэтодасам]]. 

Першыя дні прынеслі Рэспубліцы вялікія тактычныя поспехі. 11-я дывізія Энрыке Лістэра знайшла неахаванае месца ў размяшчэнні непрыяцеля. Наступаючы па незнаёмай бязводнай мясцовасці, дывізія прасунулася за суткі амаль на 30 кіламетраў і падышла з паўднёвага ўсходу ўшчыльную да Сарагосы, выклікаўшы паніку сярод жыхароў горада. 35-я Інтэрнацыянальная дывізія «Вальтэра» захапіла Кінта, Кода і Медыяну (26 жніўня) і пагражала Сарагосе з паўднёвага ўсходу. Пасёлак, які прыкрываў Сарагосу, быў абыдзены і акружаны. 45-я Інтэрнацыянальная дывізія «Клебера» з баямі наблізілася з усходу на 3 кіламетры, авалодаўшы некалькімі фортамі ў прыгарадзе [[Вільямаёр-дэ-Гальега]]. З паўночнага ўсходу наступала 16-тысячная каталонская Камуністычная 27-я дывізія палкоўніка Труэбы, якая падышла да Зуэра на рацэ [[Гальега (рака)|Гальега]]. 

Аднак сіла рэспубліканскага наступлення вычарпалася ўжо на трэці дзень бітвы. Тылы адсталі ад франтавых часцей, і паведамленне парушылася. Авангарды надыходзячых неслі сур’ёзныя страты ад агню з умацаванняў нацыяналістаў, якія ператварылі пасёлкі ў маленькія крэпасці з кругавой абаронай, жалезабетоннымі фортамі (дотамі) і сховішчамі. У паветры з’явілася італа-германская авіяцыя (каля 60 самалётаў). Яна бесперашкодна атакавалая камунікацыі, не абароненыя зенітнай артылерыяй. Нацыяналісты між тым своечасова перакінулі з [[Кастылія|Кастыліі]] дзве паўнакроўныя дывізіі і на шэрагу ўчасткаў сталі пераходзіць у контратакі. 

Генерал Посас, не разабраўшыся ў сітуацыі, перабольшыў магчымасці нацыяналістаў і на пяты дзень бітвы – 28 жніўня — загадаў войскам замацавацца і не наступаць на Сарагосу да авалодання Бельчытэ і [[Баі за Кінта|Кінта]]. На абавязковым узяцці Бельчытэ — апірышчы арагонскіх манархістаў — настойвалі таксама актывісты ўсіх партый Рэспублікі.

== Баі за Бельчытэ ==
{{Main|Бітва пры Бельчытэ (1937)}}
Пасёлак з двума тысячамі насельніцтва стаў цэнтрам бітвы. Схаваўшыся за жалезабетоннымі ўмацаваннямі з кулямётнымі «гнёздамі», скарыстаўшыся будынкамі і барыкадамі з мяшкоў з пяском на вуліцах горада, 7 тысяч нацыяналістаў запавольвалі наступленне рэспубліканскіх сіл 11-й і 35-й інтэрнацыянальных дывізій. Рэспубліканцы сцягнулі да Бельчытэ палову артылерыі і ўсе танкі. Яны наносілі ўдары з паветра і адваёўвалі ў абаронцаў пасёлка метр за метрам. Контратака франкіскай дывізіі, якая прыбыла з мэтай выручыць абложаных, поспеху не мела. Але Медыяну і Вільямаёр нацыяналісты ўсё ж адбілі. Да 6 верасня Бельчытэ быў узяты. Пераможцам дасталіся разваліны, бедныя трафеі і больш за тысячу палонных, астатнія абаронцы загінулі.

== Вынікі ==
Да 1 верасня рэспубліканскае наступленне цалкам паралізавана. Усе рэспубліканскія аператыўныя рэсурсы былі растрачаны. Наступленне на Сарагосу, якое Посас адклаў, стала немагчымым. Мясцовыя баі пад Тэруэлем і Хакі падоўжыліся яшчэ некалькі дзён, але нічога не змянілі ў становішчы бакоў. Канчатковая мэта рэспубліканскага плана — захоп стратэгічнага горада Сарагоса — не была дасягнута, нягледзячы на велізарныя страты. Заходні Арагон застаўся за нацыяналістамі.

== Літаратура ==
* Данилов С. Ю. Гражданская война в Испании (1936—1939). — М.: Вече, 2004. — 352 с. — ISBN 5-9533-0225-8.

== Спасылкі ==
* La Ofensiva de Zaragoza [https://docplayer.es/48072104-La-ofensiva-de-zaragoza.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211009110809/https://docplayer.es/48072104-La-ofensiva-de-zaragoza.html |date=9 кастрычніка 2021 }}

[[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі грамадзянскай вайны ў Іспаніі]]
[[Катэгорыя:Канфлікты 1937 года]]
[[Катэгорыя:Жнівень 1937 года]]
[[Катэгорыя:Верасень 1937 года]]
[[Катэгорыя:Бітвы ў Іспаніі]]
[[Катэгорыя:1937 год у Іспаніі]]</text>
      <sha1>n8w6ajvkzi91j87kr00rzga8q8l8xdn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Іван Станіслававіч Цішкевіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>721294</id>
    <revision>
      <id>5181435</id>
      <parentid>4869570</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T10:00:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Дамінік</username>
        <id>95653</id>
      </contributor>
      <origin>5181435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4019" sha1="rq1cm2xuybagt07fqsxsgjgkry0uvhr" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Цішкевіч}}
{{навуковец}}
'''Іван Станіслававіч Цішкевіч''' ({{ДН|1|1|1919}}, вёска [[Настолле]] ў межах ([[Хойнікі|Хойнікаў]]), [[Гомельская вобласць]] — {{ДС|7|4|2001}}) — беларускі юрыст. [[Доктар юрыдычных навук]] (1970), [[прафесар]] (1971). Удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]].

== Біяграфія ==
Скончыў [[Мінскі юрыдычны інстытут]] (1948; аспірантура, 1951).
   
Працаваў у Мінскім юрыдычным інстытуце (1949—1954, старшы выкладчык кафедры крымінальнага права), [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным універсітэце]] (з 1954, [[Юрыдычны факультэт БДУ|юрыдычны факультэт]], прафесар кафедры крымінальнага права, у 1963—1988 — загадчык кафедры).

Навуковыя інтарэсы: крымінальнае права; праблемы крымінальна-прававой аховы асабістай уласнасці грамадзян і сацыялістычнай уласнасці.

== Узнагароды ==

* Званне «Заслужаны юрыст Беларускай ССР» (1971) і інш.

== Бібліяграфія ==
* Оборона от общественно опасного посягательства и меры по задержанию преступника : автореферат диссертации … доктора юридических наук : 12.715 / И. С. Тишкевич. — Минск, 1969.
* Понятие приготовления и покушения в советском уголовном праве : автореферат диссертации … кандидата юридических наук / И. С. Тишкевич. — Минск, 1953.
* Т47 Избранные труды / И.С. Тишкевич. – Минск : Редакция журнала «Промышленно-торговое право», 2014. – 484 с. – (Наследие права).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pravo.by/pravovaya-informatsiya/nasledie-prava/nauchnye-trudy/sborniki/i-s-tishkevich-izbrannye-trudy/|title=И.С. Тишкевич. «Избранные труды»|website=Pravo.by}}&lt;/ref&gt;

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелСЭ|11|Цішкевіч Іван Станіслававіч||121—122}}
* {{Крыніцы/БелЭн|17|Цішкевіч Іван Станіслававіч||131}}
* Цішкевіч Іван Станіслававіч // Юрыдычны факультэт : Гісторыя. Сучаснасць. Імёны / Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт. — Мінск, 2015. — С. 238—239.
* Тишкевич Иван Станиславович // Белорусская ССР : краткая энциклопедия : [в 5 т.]. — Минск, 1982. — Т. 5. — С. 626.
* Тишкевич Иван Станиславович // Белорусская юридическая энциклопедия : в 4 т. — Минск, 2013. — Т. 4. — С. 30—31.
* Тишкевич Иван Станиславович // Регионы Беларуси : энциклопедия : в 7 т. — Минск, 2013. — Т. 3 : Гомельская область : в 2 кн., кн. 2. — С. 392.

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Цішкевіч Іван Станіслававіч}}
[[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]]
[[Катэгорыя:Юрысты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Юрысты СССР]]</text>
      <sha1>rq1cm2xuybagt07fqsxsgjgkry0uvhr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181436</id>
      <parentid>5181435</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T10:02:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Дамінік</username>
        <id>95653</id>
      </contributor>
      <origin>5181436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4015" sha1="q64cz8j07tvqx44p7ifl6ilksbtk31u" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Цішкевіч}}
{{навуковец}}
'''Іван Станіслававіч Цішкевіч''' ({{ДН|1|1|1919}}, вёска [[Настолле]] (у межах горада [[Хойнікі]]), [[Гомельская вобласць]] — {{ДС|7|4|2001}}) — беларускі юрыст. [[Доктар юрыдычных навук]] (1970), [[прафесар]] (1971). Удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]].

== Біяграфія ==
Скончыў [[Мінскі юрыдычны інстытут]] (1948; аспірантура, 1951).
   
Працаваў у Мінскім юрыдычным інстытуце (1949—1954, старшы выкладчык кафедры крымінальнага права), [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным універсітэце]] (з 1954, [[Юрыдычны факультэт БДУ|юрыдычны факультэт]], прафесар кафедры крымінальнага права, у 1963—1988 — загадчык кафедры).

Навуковыя інтарэсы: крымінальнае права; праблемы крымінальна-прававой аховы асабістай уласнасці грамадзян і сацыялістычнай уласнасці.

== Узнагароды ==

* Званне «Заслужаны юрыст Беларускай ССР» (1971) і інш.

== Бібліяграфія ==
* Оборона от общественно опасного посягательства и меры по задержанию преступника : автореферат диссертации … доктора юридических наук : 12.715 / И. С. Тишкевич. — Минск, 1969.
* Понятие приготовления и покушения в советском уголовном праве : автореферат диссертации … кандидата юридических наук / И. С. Тишкевич. — Минск, 1953.
* Т47 Избранные труды / И.С. Тишкевич. – Минск : Редакция журнала «Промышленно-торговое право», 2014. – 484 с. – (Наследие права).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pravo.by/pravovaya-informatsiya/nasledie-prava/nauchnye-trudy/sborniki/i-s-tishkevich-izbrannye-trudy/|title=И.С. Тишкевич. «Избранные труды»|website=Pravo.by}}&lt;/ref&gt;

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелСЭ|11|Цішкевіч Іван Станіслававіч||121—122}}
* {{Крыніцы/БелЭн|17|Цішкевіч Іван Станіслававіч||131}}
* Цішкевіч Іван Станіслававіч // Юрыдычны факультэт : Гісторыя. Сучаснасць. Імёны / Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт. — Мінск, 2015. — С. 238—239.
* Тишкевич Иван Станиславович // Белорусская ССР : краткая энциклопедия : [в 5 т.]. — Минск, 1982. — Т. 5. — С. 626.
* Тишкевич Иван Станиславович // Белорусская юридическая энциклопедия : в 4 т. — Минск, 2013. — Т. 4. — С. 30—31.
* Тишкевич Иван Станиславович // Регионы Беларуси : энциклопедия : в 7 т. — Минск, 2013. — Т. 3 : Гомельская область : в 2 кн., кн. 2. — С. 392.

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Цішкевіч Іван Станіслававіч}}
[[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]]
[[Катэгорыя:Юрысты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Юрысты СССР]]</text>
      <sha1>q64cz8j07tvqx44p7ifl6ilksbtk31u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Віктар Сяргеевіч Смародзін</title>
    <ns>0</ns>
    <id>722457</id>
    <revision>
      <id>5181230</id>
      <parentid>5119113</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T17:50:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-44832-08</username>
        <id>172604</id>
      </contributor>
      <comment>Прохоренко, В.А. Метод и средства нейросетевого моделирования задачи управления технологической операцией лазерной полировки / В. А. Прохоренко, Ю. В. Никитюк, В. С. Смородин, С. И. Соколов, А. А. Середа // Проблемы физики, математики и техники. – 2026. – № 2 (67). – С. 93–98. – DOI: https://doi.org/10.54341/20778708_2026_2_67_93. – EDN: NDCHVJ</comment>
      <origin>5181230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20012" sha1="t4i94ccklzptsir8xy1wjpeycgwvs4b" xml:space="preserve">{{Навуковец}}
'''Віктар Сяргеевіч Смародзін''' ({{ВДП}}) — [[Беларусь|беларускі]] матэматык, спецыяліст у галіне матэматычнага мадэлявання, лікавых метадаў і комплексаў праграм. [[Кандыдат фізіка-матэматычных навук]] (1989), [[доктар тэхнічных навук]] (2010), [[прафесар]] (2013).&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://mpui.gsu.by/smorodinvs|title=Смородин Виктор Сергеевич {{!}} Кафедра математических проблем управления и информатики|website=mpui.gsu.by|access-date=2025-12-29}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]], механіка-матэматычны факультэт (спецыяльнасць «Матэматыка», 1976; дактарантура, 2008).
    
Працуе ў [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ф. Скарыны|Гомельскім дзяржаўным універсітэце імя Францыска Скарыны]] ([[Факультэт матэматыкі і тэхналогій праграмавання ГДУ імя Ф. Скарыны|факультэт матэматыкі і тэхналогій праграмавання]], кафедра матэматычных праблем кіравання і інфарматыкі, з 2010 — загадчык кафедры).

Вызначаны загадам Вышэйшай Атэстацыйнай Камісіі Рэспублікі Беларусь Старшынёй спецыялізаванага Савета К 02.12.01 па абароне кандыдацкіх дысертацый (спецыяльнасць 05.13.18), якім кіраваў і забяспечваў падрыхтоўку спецыялістаў вышэйшай кваліфікацыі.

Узнагароджаны Ганаровымі граматамі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь, Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Францыска Скарыны.

За цыкл навуковых работ «Сінтэз аптымальнай структуры імавернасных вытворчых сістэм» прысвоена Ганаровае званне лаўрэата Скарынінскіх чытанняў у галiне прыкладной матэматыкi.

Навуковыя інтарэсы: сінтэз структуры аптымальнага кіравання складанымі тэхнічнымі сістэмамі са зменлівай тапалогіяй, дынамічная стабілізацыя параметраў кіравання ўстойлівых да знешніх кіраўнічых уздзеянняў аўтаматызаваных сістэм з ужываннем сучасных тэхналогій AI.

== Бібліяграфія ==
* Исследование оптимальных управлений с особыми участками в системах с распределенным запаздыванием по состоянию: автореферат диссертации … кандидата физико-математических наук: 01.01.02: защищена 17.11.1989: утверждена 19.01.1990 / Смородин Виктор Сергеевич. — Минск, 1989.
* Смородин, В. С. Связь векторного импульса с функционалом Беллмана для систем с распределенным запаздыванием / В. С. Смородин // Вестник БГУ. Сер. I, физ.-мат. и мех. — 1989. — № 3. — С. 71-72.
* Смородин, В. С. О связи принципа максимума с динамическим программированием в системах с запаздыванием / В. С. Смородин, Л. Е. Забелло // Дифференциальные уравнения. — Минск, 1989. — Т. 25, № 11. — С. 2000—2001.
* Смородин, В. С., Максимей, И. В. Методы и средства имитационного моделирования технологических процессов производства: монография&amp;nbsp;/&amp;nbsp;В. С.&amp;nbsp;Смородин,&amp;nbsp;И. В.&amp;nbsp;Максимей. — Гомель: ГГУ им. Ф. Скорины, 2007. — 369 с.
* Методы и средства проектного моделирования вероятностных технологических процессов: диссертация … доктора технических наук: 05.13.18: защищена 23.06.2009: утверждена 03.02.2010 / Смородин Виктор Сергеевич. — Минск, 2008.
* Максимей, И. В., Смородин, В. С., Демиденко, О. М. Разработка имитационных моделей сложных технических систем: монография / И. В. Максимей, В. С. Смородин, О. М. Демиденко. — Гомель: ГГУ им. Ф. Скорины, 2014. — 298 с.
* Максимей, И. В., Демиденко, О. М., Смородин, В. С. Проблемы теории и практики моделирования сложных систем: монография / И. В. Максимей, О. М. Демиденко, В. С. Смородин. — Гомель: ГГУ им Ф. Скорины, 2015. — 263 с.
* Автоматизация производственной деятельности в рамках Экосистемы OSTIS // Технология комплексной поддержки жизненного цикла семантически совместимых интеллектуальных компьютерных систем нового поколения: монография&amp;nbsp;/&amp;nbsp;В. С.&amp;nbsp;Смородин, Д. С. Иванюк, В. В. Таберко, В. А. Прохоренко; под общ. ред. В. В. Голенкова [и др]. — Минск,&amp;nbsp;БГУИР 2023. — Гл. 7.7. — С. 805—830.
* Смородин, В. С. Методика имитационного моделирования систем управления опасного производства / В. С. Смородин, И. В. Максимей // Проблемы управления и информатики. — 2005. — № 4. — С. 53-62.
* Смородин, В. С. Имитационное моделирование технологии управления процессом производства / В. С. Смородин // Реєстрацiя, зберiгання i обробка даних (Data Recording, Storage &amp; Processing). — 2006. — Т. 8, № 3. — С. 74-88.
* Смородин, В. С. Методика контроля и принятия решений при имитационном моделировании технологических процессов опасного производства / В. С. Смородин // Проблемы управления и информатики. — 2006. — № 5. — С. 79-91.
* Смородин, В. С. Методика оперативного управления технологическими процессами опасного производства / В. С. Смородин // Известия Гомельского гос. ун-та им. Ф. Скорины. — 2006. — № 4(37). — С. 87 — 91.
* Смородин, В. С. Система управления надежностью оборудования вероятностных технологических процессов опасного производства / В. С. Смородин // Проблеми програмування (Problems in Programming). — 2007. — № 3. — С. 107—123.
* Смородин, В. С. Система оперативного управления технологическим процессом производства с помощью имитационного моделирования / В. С. Смородин // Информатика. '''-''' 2007 '''-''' № 4(16). '''-''' С. 88-100.
* Гончаров, А. Н. Управление резервированием и восстановительными операциями с помощью имитационного моделирования при возникновении отказов в технологических процессах опасного производства / А. Н. Гончаров, И. В. Максимей, В. С. Смородин // Проблемы управления и информатики. '''-''' 2007. '''-''' № 1. '''-''' С. 48-60.
* Смородин, В. С. Об управлении функционированием технологических процессов при имитационном моделировании производственных систем / В. С. Смородин // Известия Гомельского гос. ун-та им. Ф. Скорины. — 2007. — № 5 (44). — С. 66-72.
* Смородин, В. С. Имитационное моделирование систем управления вероятностными технологическими процессами производства / В. С. Смородин // Реєстрацiя, зберiгання i обробка даних (Data Recording, Storage &amp; Processing). — 2008. — Т. 10, № 2. — С. 53-68.
* Смородин, В. С. Регулирование функционирования технологического процесса производства с помощью системы принятия решений / В. С. Смородин // Системнi дослiдження та iнформацiйнi технологiï (System Research &amp; Information Technologies). — 2008. — № 2. — С. 77- 86.
* Смородин, В. С. Синтез динамической структуры вероятностных производственных систем / В. С. Смородин // Доклады БГУИР. — 2012. — № 2(64). — С. 77-82.
* Смородин, В. С. Метод динамической имитации вероятностных производственных систем / В. С. Смородин // Математичнi машини i системи (Mathematical Machines and Systems). — 2012. — № 2. — С. 96-101.
* Смородин, В. С. Методика анализа надежности функционирования вероятностных производственных систем / В. С. Смородин // Доклады БГУИР. — 2012. — № 6(68). — С. 62-67.
* Смородин, В. С. Система оперативного контроля имитации управляемых вероятностных технологических процессов / В. С. Смородин // Вестник ГГТУ им. П. О. Сухого. — 2012. — № 2(49). — С. 37-42.
* Смородин, В. С. Синтез структуры технологического цикла управляемых производственных систем / В. С. Смородин // Проблемы физики, математики и техники. — № 2(11). — 2012. — С. 108—111.
* Smorodin, V. Application of Neuro-Controller Models for Adaptive Control / Smorodin V., Prokhorenko V. // Recent Developments in Data Science and Intelligent Analysis of Information. ICDSIAI 2018. Advances in Intelligent Systems and Computing / ed.&amp;nbsp;O.Chertov [et al]. — Springer, Cham. — 2018. — Vol. 836. — Iss. 7. — P. 30-38.
* Смородин, В. С. Применение интеллектуальных технологий при оптимизации структуры управляемых технологических систем / В. С. Смородин, В. А. Прохоренко // Доклады БГУИР. — 2018. — № 8 (2018). — С. 30-35.
* Смородин, В. С. Адаптивное управление технологическим циклом на основе моделей нейрорегуляторов / В. С. Смородин, В. А. Прохоренко, А. В. Клименко // Известия Гомельского государственного университета имени Ф. Скорины. Сер.: Естественные науки. — 2019. — № 3 (114). — С. 121—127.
* Смородин, В. А. Метод построения модели нейрорегулятора при оптимизации структуры управления технологическим циклом / В. С. Смородин, В. А. Прохоренко // Доклады БГУИР. — 2019. — № 7-8 (126). — С. 125—132.
* Smorodin, V. Control Of A Technological Cycle Of Production Process Based On A Neuro-Controller Model / V. Smorodin, V. Prokhorenko // Open semantic technologies for intelligent systems — 2019. — Iss. 3. — P. 251—256.
* Smorodin, V. Adaptive Control Of Robotic Production Systems / V. Smorodin, V. Prokhorenko // Open semantic technologies for intelligent systems. — 2020. — Iss. 4. — P. 161—166.
* Смородин, В. С. Адаптивная система управления технологическим процессом производства / В. С. Смородин, В. А. Прохоренко // Проблемы физики, математики и техники. Сер.: Информатика. — 2021. — № 3 (48). — С. 96-102.
* Smorodin, V. Software-Technological Complex For Adaptive Control Of A Production Cycle Of Robotic Manufacturing / V. Smorodin, V. Prokhorenko // Open semantic technologies for intelligent systems. — 2022. — Iss. 6. — P. 401—404.
* Smorodin, V. Adaptive Control System for Technological Process within OSTIS Ecosystem / V. Smorodin, V. Taberko, D. Ivaniuk, V. Prokhorenko // Open semantic technologies for intelligent systems. — 2023. — Iss. 7. — P. 291—298.
* Смородин, В. С. Стабилизация параметров технологического цикла при построении обратных связей по управлению / В. С.&amp;nbsp;Смородин, В. А. Прохоренко // Проблемы физики, математики и техники. Сер.: Информатика. — 2023. — №&amp;nbsp;2&amp;nbsp;(55).&amp;nbsp;-&amp;nbsp;С.&amp;nbsp;83-88.
* Смородин В. С. Интеллектуальная система адаптации управления с обратными связями / В. С. Смородин, В. А. Прохоренко // Проблемы физики, математики и техники. — 2024. — № 1 (58). — С. 93-98.
* Smorodin, V. Stabilization of Parameters of Technological Operations in the Presence of External Control Actions / V. Smorodin, V. Prokhorenko // Open semantic technologies for intelligent systems. — 2024. — Iss. 8. — P. 263—268.
* Смородин, В.С. Разработка программных средств моделирования и оптимизации параметров лазерной резки хрупких неметаллических материалов / В.С. Смородин, Ю.В. Никитюк,  В.А. Прохоренко, О.М. Демиденко, А.В. Воруев // Проблемы физики, математики и техники. Сер.: Физика. – 2024. – № 3 (60). – С. 18–22.
* Nikitjuk, Yu.V. Adaptive Control System for Technological Operation of Laser Processing of Brittle Non-Metallic Materials / Yu.V. Nikitjuk, V.S. Smorodin, V.A. Prokhorenko // Проблемы физики, математики и техники. Сер.: Информатика. — 2024. — № 4 (61). — С. 78-81.
* Prokhorenko, V. Technological Aspects of Control Adaptation Based on Neural Network Modeling / V. Prokhorenko, V. Smorodin // Open semantic technologies for intelligent systems. — 2025. — № 9. — P. 321—326.
* Прохоренко, В. А. Технология адаптивного управления автоматизированными производственными системами на основе нейронных сетей / В. А. Прохоренко, В. С. Смородин // Проблемы физики, математики и техники. — 2025. — № 2 (63). — С. 91-96. — DOI: &lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.54341/20778708_2025_2_63_91&lt;/nowiki&gt;. — EDN: FUQEQA
* Smorodin, V. Adaptive Control System Based on Deep Neural Networks / V. Smorodin, V. Prokhorenko // Proceedings of the 17th International Conference. — Minsk : UIIP NASB, 2025. — p. 487—489. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-985-7198-20-7&lt;/nowiki&gt;.
* Жогаль, С. П. Кафедра математических проблем управления: история создания и современное состояние / С. П. Жогаль, А. В. Клименко, В. С. Смородин // Известия Гомельского государственного университета имени Ф. Скорины. Сер. : Естественные науки. — 2025. — № 6 (153). — С. 128—131. — ISSN 1609–9672.
* Prokhorenko, V. Determination and optimization of the parameters of the technological operation of two-beam laser cutting of silicate glass using a genetic algorithm and neural networks / V. A. Prokhorenko, Yu. V. Nikityuk, V. S. Smorodin, D. L. Kovalenko // Proceedings of the 9th International Scientific Conference (ICCT-2025) (October 7-11, 2025, Gomel, Belarus). — Moscow, ISC RAS, 2025. — p. 348 – 350. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-91450-284-0&lt;/nowiki&gt;.
* Prokhorenko, V. A. Optimization of the Parameters Technological Operation of Laser Cutting of Silicate Glass Using a Genetic Algorithm and Neural Networks / V. A. Prokhorenko, Yu. V. Nikityuk, V. S. Smorodin, D. L. Kovalenko // 2025 9th International Conference on Information, Control, and Communication Technologies (ICCT), Gomel, Belarus, 2025, pp. 1-3, doi: 10.1109/ICCT67028.2025.11427412.
* Прохоренко, В.А. Метод и средства нейросетевого моделирования задачи управления технологической операцией лазерной полировки / В. А. Прохоренко, Ю. В. Никитюк, В. С. Смородин, С. И. Соколов, А. А. Середа // Проблемы физики, математики и техники. – 2026. – № 2 (67). – С. 93–98. – DOI: &lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.54341/20778708_2026_2_67_93&lt;/nowiki&gt;. – EDN: NDCHVJ

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
 
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Смародзін Віктар Сяргеевіч}}
[[Катэгорыя:Матэматыкі СССР]]
[[Катэгорыя:Матэматыкі Беларусі]]</text>
      <sha1>t4i94ccklzptsir8xy1wjpeycgwvs4b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў</title>
    <ns>4</ns>
    <id>728990</id>
    <revision>
      <id>5181329</id>
      <parentid>5179991</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T05:05:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DenisBorum</username>
        <id>139498</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дзейнасць удзельніка JerzyKundrat */</comment>
      <origin>5181329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="447320" sha1="njj5gfitvdm1lh60cqgfiqcj8l3wdwa" xml:space="preserve">{{Index box}}
{{/Шапка}}

= Запыты =

== Прапанова правіла блакіровак ==
Звяртаю ўвагу адміністратараў на [[Вікіпедыя:Абмеркаванне_правіл/Блакіроўкі|абмеркаванне правіла блакіровак]]. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:04, 12 жніўня 2026 (+03)

== Блакіроўка вандала ==
Здаецца, наўмысны вандалізм ад {{у|Каталинград}} і арфаграфічны, і расстаўляе няісныя спасылкі на іншыя Вікіпедыі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:24, 23 ліпеня 2026 (+03)

:Выдаў пакуль папярэджанне. З 24 ліпеня правак пакуль няма. Як будзе вандалізм, будзе блакіроўка. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:36, 27 ліпеня 2026 (+03)

== Перанос ==
Калі ласка, перанясіце [[Размовы:Амбар]] у [[Размовы:Свіран]]. ----[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:07, 12 чэрвеня 2026 (+03)

:{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:31, 27 ліпеня 2026 (+03)

== [[Санкт-Пецярбург]] ==
Варта дазволіць праўкі толькі зарэгістраваны удзельнікам, бо час ад часу наведваюцца вандалы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:00, 8 чэрвеня 2026 (+03)

:{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:47, 11 чэрвеня 2026 (+03)

== Аб'яданне версій ==
Калі ласка, аб'яднайце версіі [[Лаялізм]] (яго пакінуў як перасылку) і [[Лаялісты]], тэксты фізічна я аб'яднаў, трэба толькі каб праца асобных удзельнікаў не згубілася. ----[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:00, 8 чэрвеня 2026 (+03)
: {{Done|Аб'яднаў}}. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:39, 12 чэрвеня 2026 (+03)
::Але не бачна гэтага. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:04, 12 чэрвеня 2026 (+03)
::: Дзіўна, бо я гэта рабіў праз [[Адмысловае:MergeHistory]] і нібыта ўсё атрымалася. Паспрабую яшчэ раз. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:12, 12 чэрвеня 2026 (+03)
::: А зараз не ўдалася. Магчыма @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], альбо @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ведаюць, як гэта зрабіць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:14, 12 чэрвеня 2026 (+03)
::::Не працуе яно. Спачатку выдаляеце &quot;Лаялісты&quot;, потым &quot;Лаялізм&quot; пераносіце ў &quot;Лаялісты&quot;. Потым зноў выдаляеце &quot;Лаялісты&quot; і адразу аднаўляеце яго, выбіраеце аднавіць усе версіі, у гэтым выпадку, апроч апошняй (з яе крыжык прыбіраеце). -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:14, 12 чэрвеня 2026 (+03)
::::: А смасл? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:36, 12 чэрвеня 2026 (+03)
::::::каб была адзіная гісторыя правак [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:07, 16 чэрвеня 2026 (+03)
:::::{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:06, 16 чэрвеня 2026 (+03)
:::::: Дзякуй, бо я не разабраўся як( [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:31, 16 чэрвеня 2026 (+03)

== Вандалізм з самазванствам ==
Добрага дня. Упісванне сябе ў &quot;журы&quot; [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BA%D1%82:%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%8C&amp;action=edit&amp;undoafter= вось тут] удзельнікам {{u|BelRos}}, напэўна, вымагае ацэнкі і прыняцця мер. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:25, 6 чэрвеня 2026 (+03)
* Быў глабальна заблакаваны. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:26, 23 ліпеня 2026 (+03)

== Дзейнасць удзельніка JerzyKundrat ==
Паважаныя адміністратары, прашу вас даць ацэнку дзеянням удзельнікая [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], які адмяніў мае праўкі ў наступных артыкулах:
* [[Уступленне Украіны ў Еўрапейскі Саюз]]
* [[Банкаўская сістэма Беларусі]]
Дзякуй, [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 08:39, 5 чэрвеня 2026 (+03)
: @[[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]], калі вы выдаляеце значны кавал тэксту — гэта выглядае незразумела. Не забывайце дадаваць апісанне да сваіх правак. @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], можаце патлумачыць, чаму адкацілі змены? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:07, 5 чэрвеня 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:MocnyDuham]], гл. [[Размовы з удзельнікам:DenisBorum #Выдаленне інфармацыі]]. Астаняе, гэта з таго ж поля ягады. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:34, 5 чэрвеня 2026 (+03)
::: [[Удзельнік:MocnyDuham]], таксама ўзгадаю, што існуе [[Вікіпедыя:Правіла трох адкатаў]], яно дазваляе не надта разумнічаць пры вырашэнні спрэчак. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:38, 5 чэрвеня 2026 (+03)
::У абодвух выпадках выдалена толькі тое, што састарэла і стала неактуальным. Калі для JerzyKundrat гэта не зразумела, ён мог мне напісаць і спытаць наўпрост (для гэтага, нават магу даць свой [[Telegram]]) [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:56, 5 чэрвеня 2026 (+03)
::: [[Удзельнік:DenisBorum]], тут не твой персанальны сайт, будзеш выдаляць інфармацыю з аўтарытных крыніц, атрымаеш бан. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:49, 5 чэрвеня 2026 (+03)
Яшчэ раз заклікаю адміністратараў прааналізаваць дзейнасць JerzyKundrat, скаргі на яго іншых удзельнікаў і прыняць рашэнне [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 16:17, 5 чэрвеня 2026 (+03)
: [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]], калі заклікаеш, стаў на канцы клічнік. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:21, 5 чэрвеня 2026 (+03)
JerzyKundrat працягвае гадзіць у беларускай Вікіпедыі, а адміністратары нічога не робяць. Я вымушаны паведаміць, што пакідаю праект. Заставайцеся з гэтым уродам тут без мяне. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 08:05, 15 жніўня 2026 (+03)

== Балцкія войны ==
Удзельнік [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0&amp;diff=prev&amp;oldid=5139811 ізноў выдаляе сцвярджэнні з крыніцамі], перайначвае факты. Я не ведаю, што з гэтым рабіць.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:53, 11 мая 2026 (+03)

:Калега, не дурыце, гэта аўтаматычна, выпраўляў раздзелы на &quot;Цікавы факт&quot;. Без алярму. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:24, 11 мая 2026 (+03)
::Добра. Але раздзел «Цікавыя факты» не вельмі пасуе Вікіпедыі, і калі і ёсць, то дадаюцца ў канцы артыкула. Вярнуў раздзел «Назва» з спасылкай на прозвішча. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:48, 11 мая 2026 (+03)

Кантэнт, як ёсць, перанёс сюды:  [[Кайка (значэнні)#Прозвішча|Кайка, прозвішча]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:07, 11 мая 2026 (+03)

:Тады стаўце спасылку з тапоніма на прозвішча. Каб не пагубілася. Але папярэджваю: калі з'явіцца публікацыя - вашая праца пойдзе крыху намарна, бо ўсё тое будзе вернутае ў раздзел &quot;Назва&quot; ў адпаведных назоўных артыкулах. Таму рацыянальней пакінуць раздзел &quot;Цікавы факт&quot;. Бо ў выпадку публікацыі тады проста ён будзе перайменаваны і крыху перафармуляваны. Вам вырашаць, наколькі выдаткоўваць сілы на асобныя старонкі пад прозвішчы. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:27, 11 мая 2026 (+03)
:: Спасылка ёсць у раздзеле &quot;Гл. таксама&quot;. Наяўнасць раздзела &quot;Цікавыя факты&quot; ў Вікіпедыі не вітаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 11 мая 2026 (+03)
:::Добра. Абы была. Бо спасылкі на метрыкі маюць каштоўнасць самі па сабе - у тым ліку і для будучых даследчыкаў. Не хацелася б, каб яны згубіліся ў выніку адкатаў ці выдаленняў. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 16:06, 11 мая 2026 (+03)
Удзельнік Peisatai вырашыў не мыццём дык катаннем захаваць у энцыклапедыі свае ўласныя даследванні. Толькі калі раней яны ўтрымоўваліся ў раздзеле &quot;Назва&quot;, дык цяпер тое ж самае будзе напісана ў раздзеле з найменнем &quot;Цікавыя факты&quot;. Што гэта мяняе? Абсалютна нічога. Гэта ж проста здзек: змяніў назву раздзела, а змест застаўся ранейшы. Што, напрыклад, у артыкуле пра вёску Масленікі робіць &quot;цікавы факт&quot; аб тым, што ёсць латышскае прозвішча Maslens? Гэта ён так намекае, што назва вёскі быццам паходзіць ад гэтага прозвішча. Крыніцы, якая б гэта пацвярждала, у яго, зразумела, няма. Карацей кажучы, гэта прафанацыя апошняга рашэння адміністратара. Калі не зрабіць захады, нічога так і не зменіцца.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:33, 11 мая 2026 (+03)
: Мне здаецца, ён намякае, што гэтыя прозвішчы ўтварыліся ад назвы вёскі. Прагаласуем? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:00, 11 мая 2026 (+03)
:: Мне таксама здаецца, што &quot;Цікавыя факты&quot; не павінны намякаць на сувяць паміж назвай Вёскі і прозвішчам, калі гэта не прапісана ў крыніцах. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:03, 11 мая 2026 (+03)
:::У кожным разе, гэта часова, будзьце пэўныя. Пакуль можа і патрываць. Вісіць жа багата чаго іншага неправеранага і непадмацаванага. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:56, 12 мая 2026 (+03)
:: У любым выпадку, без наяўнасці крыніцы, якая б падцвярждала бы сувязь паміж назвай вёскі і прозвішчам, гэтай інфармацыі ў дадзеным артыкуле не месца, бо паводле аднаго з правіл, Вікіпедыя — не бязладная звалка інфармацыі. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:39, 11 мая 2026 (+03)
::: [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], таксама маеце скасаваць праўку у арт. [[Кайкава]], якая не намякае, а прама кажа. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:17, 11 мая 2026 (+03)
:::: Варта скасаваць, бо адкуль вядома, што назва вёскі паходзіць менавіта ад прозвішча Кайка? А можа ад прозвішча Кайко, Каёк, Кайкаў, Кайкоў, Кайк і г. д.? А можа, наогул, не ад прозвішча? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:45, 11 мая 2026 (+03)
:::::Ды '''ўціхамірся ўжо'''. У мяне таксама яшчэ добрая сотня тапонімаў была на прыкмеце, давядзецца пакуль у стол. Але ''гэты'' этап скончаны, калега. ''Круці не круці трэба памярці'', як пісаў Аляхновіч у газеце &quot;Новы шлях&quot;. Калі свярбіць, ну паспрабуй у тг ізноў антырэкламу пусціць, бо даўно ад цябе трафіку не было. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:55, 12 мая 2026 (+03)
:::::: &quot;Уціхамірыцца&quot; варта табе. Пішы свае ўласныя даследванні на сваім уласным сайце ці яшчэ дзе-небудзь, чаго ты прычапіўся да вікіпедыі? Ужо дваццаць разоў растлумачылі, што тут артыкулы пішуцца на падстве апублікаваных навуковых крыніц, а не на падставе асабістых прыдумак удзельнікаў праэкта. Інтэрнэт вялікі, няўжо не знайшлося іншых месцаў, каб прапагандаваць свае &quot;адкрыцці&quot;? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:39, 12 мая 2026 (+03)
::::::: Бульбасрач, як ён ёсць. Няўжо для яго няма іншага месца акрамя Вікіпедыі. Пра &quot;навковыя&quot; крыніцы няпраўда, дарэчы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:43, 12 мая 2026 (+03)
:::::::Калі гэта не персанальны сталкінг, а шчырае змаганне з аўтарскімі версіямі, дык чаму не кіруешся ў тарашкевіцкую Вікіпэдыю, дзе Барыскевіч (ён жа Казімір Ляхновіч) сваімі германскімі УД напоўніў тысячы артыкулаў пра тапонімы? Ён якраз выйшаў, вам будзе пра што пагаварыць. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:34, 13 мая 2026 (+03)
:::: [[Удзельнік:Için warum]], як вырашыў адміністратар, тэкст, упісаны да ўчорашняга дня выдаленню не падлягае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:28, 11 мая 2026 (+03)
::::: А як быць з вашымі апошнімі праўкамі ў артыкулах [[Сэрвач]], [[Жлобін (значэнні)]], [[Вір]]?! Яны былі зроблены ўжо пасля таго, як выйшла рашэнне адміністратара: ''паходжанне канкрэтнага тапоніма, гідроніма, назвы паселішча або прозвішча варта падаваць толькі тады, калі крыніца прама разбірае менавіта гэты аб’ект або менавіта гэтае прозвішча ці імя ў адпаведным кантэксце''. Навошта вы выклалі там гэтыя ўласныя даследванні, бо амаль усе крыніцы, якія там выкарастаны, пра дадзеныя назвы нічога не пішуць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 23:12, 13 мая 2026 (+03)

== Каментар ==
{{закрыта}}
Каментар да [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96&amp;diff=5135454&amp;oldid=5134502 гэтай праўкі] мае быць схаваны. Уклад удзельніка Için warum падобнымі каментарамі перапоўнены, гэта цягне на пажыццёвую блакіроўку, па цяперашнім часе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:15, 3 мая 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Дзякуй, што звярнуў увагу. Удзельнік заблакіраваны на тыдзень. Наступнае парушэнне [[ВП:НАПА]] прывядзе да блакіроўкі на месяц. Вяртаемся да старой тэмы, што ўдзельнікі без медыяцыі сумесна працаваць эфектыўна не могуць. Канфлікту хутка год. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:51, 4 мая 2026 (+03)
: Удзельнікі за гэты час шмат чаго супольна зрабілі, значыць працаваць могуць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:04, 4 мая 2026 (+03)
:: Каб яны яшчэ прытрымліваліся культуры і не адбіралі энергію ў іншых удзельнікаў – ім цаны бы не было. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:23, 4 мая 2026 (+03)
::: Не наша задача ацэньваць іншых. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:03, 4 мая 2026 (+03)
:::: Таксама праўда. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:07, 4 мая 2026 (+03)
:::::Панове, а што там быў за каментар?)) Без мяне мяне жанілі.
:::::Як на мяне, было б дастаткова проста жорстка сцвердзіць: блакіроўка (прагрэсіўная: дзень - тыдзень - месяц - пажыццёва) за любую абразу і спробу дэананімізацыі. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:39, 10 мая 2026 (+03)
:::::: Рэпліка змяшчала абразы. Пераказваць іх не буду. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:42, 10 мая 2026 (+03)

== Зняццё статуса &quot;Да выдалення&quot; з артыкула ==
{{закрыта}}
Калі ласка, разгледзьце запыт да выдалення гэтага [[Вакол ліхтарнага слупа (гурт)|артыкула]]: [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F#%D0%92%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB_%D0%BB%D1%96%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0% https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F#%D0%92%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB_%D0%BB%D1%96%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%BF%D0%B0_(%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%82)] - [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 17:23, 17 красавіка 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Абмеркаванне трывае. Трэба чакаць вынік. Адміністратары не могуць нікога прыспяшаць і знімаць статусы без вынікаў. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:34, 19 красавіка 2026 (+03)

== [[Адмысловае:Contributions/&amp;#126;2026-16309-44|&amp;#126;2026-16309-44]] ==
{{закрыта}}
Адміністратары, заблакуйце ўдзельніка. Лаянке не месца ў Вікіпедыі. [[Адмысловае:Contributions/&amp;#126;2026-16262-28|&amp;#126;2026-16262-28]] ([[Размовы з удзельнікам:&amp;#126;2026-16262-28|размова]]) 21:08, 15 сакавіка 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
{{Done}}. Блакаванне на 1 месяц. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:52, 16 сакавіка 2026 (+03)

== [[Удзельнік:Кінапошук]] ==
Гэты ўдзельнік з 6 праўкамі ўжо назваў сябе адміністратарам. Трэба выпісаць яму папярэджанне. --[[Адмысловае:Contributions/&amp;#126;2026-16154-63|&amp;#126;2026-16154-63]] ([[Размовы з удзельнікам:&amp;#126;2026-16154-63|размова]]) 15:40, 14 сакавіка 2026 (+03)

:вынесена папярэджанне [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:34, 14 сакавіка 2026 (+03)

== Вандалізм з архівамі ==
Там нешта {{u|Brangiai}} навандаліў з архівамі і быў глабальна заблакаваны. Трэба паглядзець і адкаціць да часоў, як яно выглядала раней. Я пакуль моцна хварэю і мне цяжка канцэнтравацца на Вікі. Кавідагрыпы гэтыя :( --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:07, 24 лютага 2026 (+03)

:а ён спрабаваў падзяліць [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2023—2024|архіў]] па датах, што і зрабіў нібыта. Па сутнасці нам гэта не трэба, але і не ўпэўнены, наколькі гэта заслугоўвае блакіроўкі... Таксама пытанне, ці выдаляць тады створаныя архівы за [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2023|23]] і [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2024|24]] год. Тады трэба будзе яшчэ абнавіць [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/Шапка|шапку]]. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:39, 14 сакавіка 2026 (+03)

== Абарона старонкі [[Новая зямля (паэма)]] ==
Папулярная старонка з статусам добрай, ананімы ўносяць толькі вандальныя праўкі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 01:23, 18 лютага 2026 (+03)

:{{зроблена}}, цяпер толькі аўтапацверджаныя толькі могуць правіць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:57, 18 лютага 2026 (+03)

== Вандал ==
Серыя вандальных правак ад [[Удзельнік:The Croats]]. Таксама ХВ для створанага ім &quot;[[Асяроддзе]]&quot;. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:14, 15 лютага 2026 (+03)

:Панове адміністрове, тып вандаліць 24 гадзіны сабе спакойна. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:52, 16 лютага 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:The Croats]] заблакаваны на тры дні. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:15, 16 лютага 2026 (+03)

== Вайна правак [[Алесь Мікус]] ==
Вайна правак і, здаецца, да кансэнсусу самі удзельнікі не дойдуць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:34, 2 лютага 2026 (+03)

:пакуль заблакаваў магчымасць правіць. Калі ўдзельнікам @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], @[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] і іншым ёсць што сказаць — кажыце, толькі пастарайцеся, калі ласка, без інсінуацый і сцісла, па справе. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:55, 3 лютага 2026 (+03)
::''Вітанні калегам.''
::А што дадаваць, усё ясна сказана ў абгрунтаванні правак на старонцы, пра якую мова.
::1) Вікіпедыя не месца для спасылак, дзе рэкламуюцца продажы.
::2) Сцвярджэнні павінны быць падмацаваныя, тым больш без спрэчных асабістых ацэначных характарыстык.
::3) Калі музыкнат - або дыскаграфія, або асобныя (&quot;культурна ўплывовыя&quot;) трэкі.
::Тым больш гэта падтасоўваецца так, каб з розных бакоў наўмысна дыскрэдытаваць. Тым больш калі робіцца чалавекам прарэжымным пра чалавека, які ў краіне (ну, але гэта ўжо кантэкст).
::Астатняя &quot;лірыка&quot; ад удзельніка Artsiom91 да тэмы не датычыцца і рацыянальнага зерня там няшмат. Па-харошаму гэта трэба вынесці ў асобную галінку.
::Але скажу тут па сутнасці і сцісла: лічу баруканне па назвах паміж намі двума - '''карысным'''. І працу над фармулёўкамі - таксама карыснай. І не толькі для Вікіпедыі, а і ўвогуле. Высвятляюцца слабыя месцы, падкрэсліваюцца моцныя. Некаторыя артыкулы па назвах (як Нёман) робяцца без малога энцыклапедычнымі. Азарт падштурхоўвае да новых '''адкрыццяў '''(гл. Жадзены), якія ніколі б без таго не былі б зробленыя.
::Ці зробіць хто '''афлайн '''такую работу? Перакананы - не. А яна робіцца, не ў малой меры з-за таго напружання, якое (таксама афлайн) мае месца быць.
::Гэта што да ацэнкі '''па вялікім рахунку'''.
::А калі канкрэтна, то ні ў мяне, ні ў майго апанента (якога ўжо я цяпер мушу нібыта бараніць) цяпер бадай ані слоўца адсябяціны, усё абгрунтавана і нярэдка нават вытанчана.
::І не трэба тут &quot;'''шарыкаўшчыны'''&quot;, бо маўляў камусь цяжка правяраць і ўвогуле незразумела. Калі цяжка лезці ў крыніцы - сядзіце чытайце або праходзьце міма. Заўсёды хтось кантэнт творыць, а хтось спажывае.
::Апроч таго, рэпрэсіўныя захады (як падкрэсліваў раней JerzyKundrat) не адпавядаюць прынцыпам Вікіпедыі.
::Зараз прапаную вярнуцца да тэмы гэтай галінкі і не расцякацца мысію па дрэве &quot;у агуле&quot;.
::''Дзякуй за ўвагу, калегі.'' [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 15:02, 3 лютага 2026 (+03)

Выкажу сваё меркаванне наконт сітуацыі з удзельнікамі. Спачатку коратка пра тое, што адбываецца апошнім часам. Прыведзены ніжэй [[#Праект рашэння|праект рашэння]] фактычна не працуе. Peisatai па факце проста ігнаруе тое абмеркаванне і працягвае сваю дзейнасць у тым выглядзе як хоча, а Için warum з-за абыякавасці іншых удзельнікаў і бяздзейнасці адміністратараў па рэалізацыі праекта рашэння пайшоў фактычна да асабістых нападак.

Па сутнасці, пытанне паходжання назваў хвалюе толькі двух удзельнікаў, Peisatai і Için warum. Астатнія, хоць могуць рабіць дробныя выпраўленні і інтэграваць версіі, у тэматыцы не маюць цікавасці. [[#Адкаты Peisatai|Вялікае абмеркаванне ніжэй]], хоць і прыцягнула многіх удзельнікаў, яны выказвалі меркаванні, аднак па сутнасці іх мэта была прымірыць бакі і навязаць ім нейкае кансэнсуснае рашэнне. Аднак, у першую чаргу, менавіта самі Peisatai і Için warum, як зацікаўленыя, мусяць знайсці згоду паміж сабою і вызначыць кансэнсус. Пасярэднікі з цэлым могуць дапамагчы, аднак калі самі бакі не хочуць мірыцца, то прапановы нейкіх нейтральных версій не маюць сэнсу.

Аднак, мірыць бакі мае сэнс у рэальным жыцці. У супольнасці вікіпедыі мусім кіравацца яе прынцыпамі і правіламі. Тут варта памятаць, па-першае, што сама магчымасць правіць без нейкага пацверджання і нават ананімна даецца таму, што мы [[Вікіпедыя:Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў|зыходзім з сумленнасці ўдзельнікаў]] і таго, што яны ставяць за мэту дапамагчы вікіпедыі (а не прасунуць тут свае ўласныя даследаванні, рабіць рэкламу ці падобнае). Калі ж удзельнікі сумленныя, то яны зыходзяць з сумленнасці іншых удзельнікаў, адпаведна пры несупадзенні пунктаў гледжання намагаюцца іх абмеркаваць і знайсці выйсце, якое задаволіць зацікаўленых. Так працуе [[Вікіпедыя:Кансэнсус]]. Трывалае нежаданне шукаць кансэнсус ставіць пад сумнеў сумленнасць і жаданне рэальна дапамагчы вікіпедыі (а не задавіць апанента і прасунуць свой пункт гледжання), адпаведна да такіх удзельнікаў могуць прымацца меры па абмежаванні ўдзелу ў праекце (папярэджанні, блакаванні).

Канкрэтна для ўдзельнікаў Peisatai і Için warum мы бачым поўную адсутнасць жадання шукаць кансэнсус. Ніякіх спроб абмеркавання на старонках размоў удзельнікаў, старонках размоў артыкулаў. Яны не лічаць неабходным патраціць час, каб паміж сабою вырашыць якімі крыніцамі варта карыстацца, а якімі не, як лепей афармляць паходжанне назваў у артыкулах. Чаму тады іншыя мусяць траціць свой час і пытацца знайсці гэты кансэнсус за іх, неяк ацэньваць іх аргументы і крыніцы?

Маю пэўныя падставы лічыць ([[Special:diff/4995709|запыта да адміністратараў ад Için warum ледзь не першай праўкай]], [[Special:diff/5049888|просьбы ўключыцца з дыскусію]], адсутнасць камунікацыі паміж Için warum і Peisatai у праекце), што асноўную сваю дыскусію ўдзельнікі вядуць па-за межамі вікіпедыі. Не бяруся ацаніць навуковы ўзровень гэтай дыскусіі, але ён відавочна вышэйшы за ўзровень вікіпедыі і яе ўдзельнікаў у гэтым пытанні. У такіх умовах спрэчка Için warum і Peisatai у вікіпедыі выглядае не як спроба палепшыць яе змест, а проста як выкарыстанне праекта як поля бітвы.

Скажу пра сваё асабістае стаўленне да тэмы. Мне ад самага пачатку праўкі Peisatai не падабаліся, бо тычыліся вельмі спецыфічнай тэмы, якія цяжка было праверыць. З цягам часу назіраў, як ён часцей стаў зусім не дадаваць крыніц, а праўкі пра паходжанне дадаваць, напрыклад, у артыкулы пра асоб і прозвішчы. Сталі з’яўляцца нейкія аналогіі, падобныя карані. Умяшальніцтва Için warum і іншых удзельнікаў не асабліва палепшыла сітуацыю. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Шынкаўцы_(Гродзенскі_раён) Вось напрыклад артыкул], быццам некалькі абзацаў і крыніц, але ўсё абапал і навокал, канкрэтна пра гэтую назву і пра гэтую вёску — нічога. На мой погляд, артыкул стане толькі толькі лепш, калі гэтую творчасць усю прыбраць. І так у абсалютнай большасці артыкулаў. Нават калі адзін вучоны яўна сказаў что такая вёска магчыма мае балцкую назву, а іншы што магчыма славянскую — гэта не такая важная інфармацыя пра вёску, а хутчэй пра канцэпцыі паходжання назваў і іх пашыранасць. Трэба прызнаць, што тэма паходжання назваў у цэлым можа мець толькі нейкія гіпотэзы і канцэпцыі, і вельмі багатая на магчымыя ўласныя даследаванні, «прыцягванні за вушы». Падаванне версій паходжання (тым больш не самой назвы, а каранёў і падобных) толькі стварае ўражанне нейкай сур’ёзнасці і навуковасці, што на фоне жахлівага стану артыкулаў пра населеныя пункты быццам выглядае якасна. На мой погляд, трэба пакінуць толькі надзейнае кшталту Полацк ад ракі Палаты, усё астатняе нішчыць.

У беларускай вікіпедыі не любяць блакаваць удзельнікаў, звычайна апраўдваюць іх, намагаюцца зыходзіць з сумленнасці і не рэагаваць нават на яўныя парушэнні. Апраўдваюць што вопытныя і карысныя ўдзельнікі, актыўнасць у праекце і так невялікая. Аднак, усё ж трэба мець нейкія межы, і спыняць удзельнікаў калі яны парушаюць правілы — у тым ліку і для таго, каб іншыя разумелі межы дазволенага. Таксама ледзь не агульнапрынятым стала, што любая дададзеная інфармацыя гэта добра, што нельга інфармацыю выдаляць, а толькі перафармуляваць і знайсці ёй месца. Аднак усё ж вікіпедыя гэта энцыклапедыя, якая складаецца з самадастаковых артыкулаў, а не звалка інфрамацыі, дзе трэба нешта размясціць. Зараз інфармацыі ў інтэрнэце шмат, у тым ліку на беларускай мове, і ставіцца да інфармацыі ў вікіпедыі як да нейкай вялікай каштоўнасці — гэта падыход 2000-х гадоў. Нічога страшнага калі выдаліць радок-другі, асабліва калі яны яўна парушаюць [[:ru:Википедия:Взвешенность изложения]].

Мая прапанова па выніку: прызнаць, што ўдзельнікі Peisatai і Için warum выкарыстоўваюць вікіпедыю як поле бітвы, не прымаюць яе прынцыпаў і правілаў (бо ўсяго толькі вядуць навуковую дыскусію, асноўная частка якой па-за межамі вікіпедыі), не жадаюць шукаць кансэнсус паміж сабою і прымаць прапановы па кансэнсусу ад іншых удзельнікаў, толькі адцягваюць высілкі іншых і ствараюць таксічную атмасферу. '''Заблакаваць абодвух удзельнікаў бестэрмінова''' ў асноўнай прасторы назваў. Даць магчымасць толькі правіць старонкі размоў. Разглядаць магчымасць разблакавання толькі, калі яны дасягнуць паміж сабою кансэнсусу ў размовах (без аніякага ўмяшання іншых удзельнікаў). Тым часам прыбіраць зусім раздзелы &quot;Назва&quot; з артыкулаў пра вёскі, рэкі і азёры, як апісаў вышэй.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 11:28, 3 лютага 2026 (+03)
: [[Удзельнік:Artsiom91]], сам сябе заблакуй, тут цішэй стане. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:38, 3 лютага 2026 (+03)
::пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], тут не базар і не сценка ў падваротні. Выказвайцеся па тэме размовы і прытрымлівайцеся правіл этычных паводзін у праекце, вам ужо было папярэджанне. Вашыя асабістыя крыўды тут нікога не цікавяць і шкодзяць дыскусіі, прашу вас вынесці гэта за рамкі Вікіпедыі. Калі вы нязгодныя з выказаным вышэй — напішыце па справе. Інакш — прамаўчыце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:22, 3 лютага 2026 (+03)
::: Пра асабістыя крыўды выдумваць не трэба — тут не базар і не падваротня. Спроба распачаць дыскусію пустая, замест буры ў шклянцы вады лепш бы артыкулы правілі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:57, 3 лютага 2026 (+03)
: Спадар [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], на дадзены момант мне цалкам не зразумелы прычыны, па якіх Вы прапаноўваеце заблакіраваць удзельніка Için warum. Удзельнік Için warum пагадзіўся з праектам рашэння, прапанаваным MocnyDuham, адпаведна я не згодная з Вашым сцверджаннем, што дадзены ўдзельнік &quot;не жадае прымаць прапановы па кансэнсусу ад іншых удзельнікаў&quot;. У артыкуле &quot;Алесь Мікус&quot; няма нейкага вандалізма з-за якога варта некага бестэрмінова блакіраваць, акрамя таго праблема з вайной правак у адным артыкуле можа быць цалкам вырашана абмежаваннямі на рэдагаванне дадзенага артыкула. У выпадку, калі Вы бачыце, што ўдзельнік Peisatai &quot;ігнаруе тое абмеркаванне і працягвае сваю дзейнасць у тым выглядзе як хоча&quot;, то можна ўзняць пытанне аб блакіроўцы дадзенага ўдзельніка на нейкі час. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 14:25, 3 лютага 2026 (+03)
:пане @[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], дзякуй за меркаванне. Мне здаецца, што ў дадзеным выпадку можна спачатку абысціся пазбаўленнем сцягоў аўтадогляду, каб было прасцей кантраляваць войны правак гэтых двух удзельнікаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:26, 3 лютага 2026 (+03)
:: акурат маем размову на [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка]], трэці месяц ужо. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:09, 3 лютага 2026 (+03)
: ''Вось напрыклад артыкул, быццам некалькі абзацаў і крыніц, але ўсё абапал і навокал, канкрэтна пра гэтую назву і пра гэтую вёску — нічога. На мой погляд, артыкул стане толькі толькі лепш, калі гэтую творчасць усю прыбраць. І так у абсалютнай большасці артыкулаў.'' Тут я з вамі цалкам згодны, у артыкуле &quot;Шынкаўцы&quot; ў раздзеле &quot;Назва&quot; павінна быць толькі інфармацыя з крыніцамі, у якіх гаворка ідзе менавіта аб назве Шынкаўцы. Аднак такую практыку, пісаць усё падрад, завёў не я, а Peisatai. Ён для любога беларускага тапоніма або прозвішча (напрыклад, Маразы, Сабалі) находзіць сугучныя назвы ў Літве, а потым піша: ёсць літоўскае прозвішча такое, ёсць літоўскі тапонім такі... Усё гэта выглядае як нейкая манія. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:43, 3 лютага 2026 (+03)
::Манія - гэта займацца персанальным '''сталкінгам''', калі што. Здаецца, няма яшчэ такога артыкула ў ВП, мо напішаце? А то толькі хвосцікам за мной следуеце, мяцёлачкай падмятаеце :) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 13:02, 4 лютага 2026 (+03)
: Artsiom91, а за што мяне блакаваць?! Назавіце хатя б адзін пункт правіл ВП, які я парушыў. Вайна правак пачалася так: Peisatai панапісваў горы ўласных даследванняў аб быццам бы паходжанні тапонімаў і прозвішчаў. Падрабязна, з канкрэтнымі прыкладамі я аб гэтым пісаў яшчэ ў  маі летась тут https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E#Удзельнік_Peisatai Але нажаль, мясцовая супольнасць пераважна абыякава аднеслася да праблемы. Тады я пакрысе стаў выпраўляць ягоныя праўкі, якія не пацвярждаліся паказанымі там крыніцамі або не мелі крыніц увогуле. Аднак Peisatai не супакоіўся і пачаў або адмяняць мае праўкі, або зноў працягваць свае ўласныя даследванне. Я ўжо не раз пісаў і яшчэ паўтаруся: па правілах Вікіпедыі артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц. Калі нехта хоча напісаць, што нейкае назва або прозвішча паходзяць ад нейкага слова, хай прывядзе крыніцу, дзе менавіта гэта і будзе напісана. Калі Peisatai будзе трымацца гэтага правіла, вайна правак адразу спыніцца. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:25, 3 лютага 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:Için warum]], покуль не дайшло да парушэння правіла трох адкатаў — гэта не вайна правак, а спробы пошуку кансэнсусу. Праўце смела! Але ў каментарах да правак, калі ласка, пазбягайце грубіянства і не пераходзьце на асобы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:38, 3 лютага 2026 (+03)
::Перакручваеце, калега.
::Не адмяняць, а ўзгадняць, бо Вы разам з вадой у шмат якіх выпадках выплёсквалі і дзіцёнка. А таксама наўмысна згрувашчвалі надзейныя і маланадзейныя крыніцы, каб праз іх няможна было прадзерціся, гэта і ёсць Ваша мэта (вунь, Арцёма заблыталі, і просіць не мучыць яго версіямі ўвогуле).
::Пэўныя Вашы заўвагі, кажу ж, небеспадстаўныя, але цягнеце празмерна ў процілеглы бок, і даводзіцца ўзгадняць, каб не было як у брацкую магілу скінуўшы.
::Вайна правак толькі ў выпадку старонкі, пра якую тут мова, у астатніх выпадках збольшага на залатую сярэдзіну памалу выходзім.
::Не драматызуйце, граючы на публіку, тут Вам не тэлеграм.
::Пра артыкул - аргументы вышэй. Дадумванне і стыгматызацыю пакінь(це) для свайго пахабнага тэлеграму, як і лаянку тыпу нацыст і сектант. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:50, 3 лютага 2026 (+03)
::: Нейкі &quot;поток сознания&quot;, які не мае ніякага дачынення да нашай дыскусіі: ''пахабнага тэлеграму, як і лаянку тыпу нацыст і сектант''. Адкуль вы ўсё гэта ўзялі, аб чым вы ўвогуле гаворыце? Які тэлеграм, якая лаянка? Вы сябе добра адчуваеце? Яшчэ ў маі мінулага года я прывёў мноства канкрэтных фактаў вашай хлусні https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E#Удзельнік_Peisatai Вы дагэтуль '''па сутнасці''' так нічога і не адказалі на гэтыя факты, бо вам няма чаго адказаць па сутнасці, няма чаго запярэчыць, толькі нейкая дэмагогія пра нейкі &quot;тэлеграм&quot;, &quot;прарэжымны чалавек&quot; і г. д. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:53, 3 лютага 2026 (+03)
::::З Вашай пасільнай дапамогай памалу выпраўляем, хоць і не без цёрак. Працягваем, калега.
::::А Вы ўжо далі сабе рады размяжоўваць час напісання пастоў у тг і рэдагавання артыкулаў у ВП? :) Крута за руку злавілі ў лістападзе. Таму &quot;праведны гнеў&quot; міма, усе ў курсе, праехалі. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:29, 4 лютага 2026 (+03)
: &gt; ''Прыведзены ніжэй [[#Праект_рашэння|праект рашэння]] фактычна не працуе''&lt;br&gt;Гэта мая віна, што я не дапрацаваў яго (было некалькі правак) і не зацвердзіў &quot;адміністрацыйна&quot;. Калі спрэчка датычна зноў той жа тэмы - зраблю гэта на выходных. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:47, 3 лютага 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:MocnyDuham]], чакаем рашэнне. Трэба нешта рабіць, зачакаліся ўжо. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 15 лютага 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:MocnyDuham]], спрэчка датычна не ''зноў той жа тэмы'', а артыкула [[Алесь Мікус]], так што прыйдзецца табе зусім новыя правілы прыдумляць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:59, 3 лютага 2026 (+03)
:::Незразумела, якія вікіпедыйныя правілы ўвогуле прапісваюць парадак стварэння такіх &quot;праектаў&quot;, іх &quot;адміністрацыйнае&quot; зацвярджэнне і неабходнасць іх трымацца.
:::Няхай больш дасведчаныя ўдзельнікі патлумачаць са спасылкамі.
:::Здаецца, была мова, што гэта ніяк не рэгламентавана. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:23, 4 лютага 2026 (+03)
:::: Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, апроч пяці агульных прынцыпаў, выкладзеных [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|тут]]. Смела праўце, пераносьце, апрацоўвайце артыкулы, таму што радасць творчасці ў тым, што дасканаласць не патрабуецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:20, 4 лютага 2026 (+03)
:::: &gt; ''якія вікіпедыйныя правілы''&lt;br&gt;Прапісвае жаданне не баніць удзельнікаў пасля шматмесячных спрэчак і войн правак. Таму што калі трымацца правіл існуючых - даўно б пайшлі абмежаванні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:11, 4 лютага 2026 (+03)
::: Калі спрэчка не датычна той тэмы, то ніякіх правіл прыдумляць не трэба. Будзем глядзець хто пачынае вайну правак і рабіць папярэджванні/абмежаванні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:14, 4 лютага 2026 (+03)
:::: Калі не было парушана [[Вікіпедыя:Правіла трох адкатаў]], то радыкальныя абмежавальныя дзееянні адміністратараў не могуць быць прынятыя. А на ўзроўні ''папярэджванні/абмежаванні'' гэта здзейснена ўжо. Не наракайце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:35, 4 лютага 2026 (+03)
::::: Я яшчэ не паглыбляўся ў канфлікт, проста вам адказваю на вашыя заўвагі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:49, 4 лютага 2026 (+03)
Наконта артыкула Алесь Мікус. Удзельнік Peisatai спрабуе замаўчаць, схаваць інфармацыю, якая менавіта яму не падабаецца. Чаму - здагадайцеся самі. &quot;Аргумент&quot; пра нейкую быццам рэкламу абсурдны: на вокладцы самой кнігі &quot;Вітаўты і Вітарты&quot; напісана, што гэта &quot;Бібліятэка Свайксты&quot;. Тое, што ён напісаў гімн батальёна &quot;Данбас&quot; - гэта значны факт і ён можа быць адлюстраваны ў артыкуле. Прынамсі, упартае яго выдаленне з артыкула выглядае як вандалізм або цэнзура. На сайце svajksta.com яшчэ нядаўна большасць артыкулаў была падпісаная іменем Алесь Мікус. Апошнім часам ён сваё імя пад артыкуламі прыбраў. Заява, што я нібы &quot;прарэжымны чалавек&quot; вельмі добра харатарызуе ўдзельніка Peisatai, паказвае, што ён у сваёй дзейнасці ў ВП кіруецца выключна палітычнымі матывамі, у тым ліку і ў сваёй &quot;лінгвістычнай&quot; працы. Я тут яшчэ ні разу нічога не пісаў пра палітыку, а Peisatai ўжо не першы раз аб ёй гаворыць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 3 лютага 2026 (+03)
::: Біяграфіі сучаснікаў — тэма слізкая, не трэба туды накідваць таго, чаго не трэба. Правілы аб гэтым кажуць наўпрост. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:47, 3 лютага 2026 (+03)
:::: ''біяграфіі сучаснікаў — тэма слізкая, не трэба туды накідваць таго, чаго не трэба'' У такім выпадку, як быць з тым, што Peisatai піша ўсялякую хрэнь (пардон за маю французскую) пра прозвішчы вядомых людзей? Гэта як, нармальна? Гэта не парушае правілы наконт біяграфій сучаснікаў? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:29, 19 лютага 2026 (+03)
:::: Падрабязней гл. [[Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:50, 3 лютага 2026 (+03)
:Гэта ж трэба так маніць. Няма ніякага гімна батальёна Данбас. А на той старонцы - заклікі купляць. Маніпуляцыі як яны ёсць. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:56, 3 лютага 2026 (+03)
:: &lt;s&gt;гэта частка тэксту схвана&lt;/s&gt; --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:47, 4 лютага 2026 (+03) Якія яшчэ &quot;заклікі купляць&quot;, што за лухта?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 4 лютага 2026 (+03)
:: Я не маніў, інфармацыя з украінскай ВП. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:56, 3 лютага 2026 (+03)
::: [[Удзельнік:Için warum]], нагадваю, што Вікіпедыя не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:06, 3 лютага 2026 (+03)
:::Паглядзеў, не знайшоў. Скіньце спасылку, бо цікава. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:30, 4 лютага 2026 (+03)

Добрага дня ўсім. Па-мойму, праца была ўвайшла ў нармальнае рэчышча, хаця ў апісаннях змен удзельнікі часам рэзка пішуць, але ў межах, як мне здаецца. Палітыкі невыдалення трымаюцца і добра, а рэзка пішуць не адны яны і нічога. Артыкулы дапрацоўваюцца, што толькі пра этымалогію, як заўважае пан Artsiom91, не важна -- вунь belarusenc.by у артыкулы пра вёскі піша толькі пра іх спаленне падчас вайны і фоткі абеліскаў, і нічога. Хто пра што піша, пра тое і добра. Адзінае, як здаецца, месца напружання гэта два артыкулы -- [[Аляксей Валер’евіч Дзермант|Аляксей Дзермант]] і [[Алесь Мікус]] -- чаго раптам, хто іх там ведае, але супольнасці гэта і не важна. Удзельнікаў блакаваць няма за што, але гэтыя артыкулы можна паставіць пад абарону, давесці да стэрыльна нейтральнага стану. Каб следу ідэалагічнага супрацьстаяння там не было, ніякіх тонкіх намёкаў на тоўстыя акалічнасці, ніякіх &quot;Молатаў&quot; і &quot;Данбасаў&quot; -- усё, што можа суб'ектыўна неяк пашкодзіць (бяспецы, рэпутацыі, псіхічнаму здароўю, чаму заўгодна жывога чалавека) парушае [[ВП:Біяграфіі сучаснікаў]]. А іншая праца ўдзельнікаў пазітыўная, што нешта на мяжы народнай этымалогіі, а нешта арыгінальнага даследавання -- выдаткі фармату Вікіпедыі, галоўнае, каб другасныя крыніцы былі і &quot;на мяжы&quot;, а не &quot;за мяжой&quot;. Часам шыкоўныя падборкі меркаванняў збіраюцца, з іх даволі ясна ўсё робіцца, гэта карысць на маю думку. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 00:19, 4 лютага 2026 (+03)

:Па сутнасці '''падтрымліваю''', вышэй у падобным рэчышчы таксама напісаў.
:*
:Наконт статусаў '''аўтадаглядчыкаў''' - як на мяне, гэта прынцыпова нічога не мяняе, бо абодва, будучы зацікаўленыя, пільнуем, што напісаў другі на старонцы ўкладу, і рэагуем, таму &quot;шыта-крыта&quot; ні ў каго не праканае.
:*
:Наконт '''суб'ектыўнай шкоды '''рэпутацыі і бяспекі - Вашая рацыя.
:Хіба ўздымаю &lt;u&gt;пытанне&lt;/u&gt; пра артыкул &quot;'''Дзермант'''&quot;, да дасведчаных знаўцаў у галіне вікіпедыйнай тэхнікі. Каб выдаліць пра той &quot;Молат&quot; (рэальнае выданне, калі што), нядаўна там хтось (ну ясна хто, але мова не пра тое) выдаліў а) усе згадкі аўтараў правак і б) змест зробленых імі правак ('''усё выкраслена'''). Як такое магчыма? Што гэта за паўнамоцтвы ў такога рэдагавальніка?
:І прычапным вагончыкам пытаннечка - ІчынВарум (ЧамуЧаму - турэцк., нямецк.) у іншай, ранейшай галінцы абмеркавання неяк зрабіў, каб яго '''нік не высвятляўся''', а каментар заставаўся. Таксама, як такое магчыма тэхнічна? Ясна, што чалавек надае значэнне сваёй прысутнасці ў ВП (а з увагі на персаналію, ёсць думкі пра прамы ўдзел у леташняй аблаве на ВП рэдактараў, але гэта без доказу), але цікава - тэхнічная рэалізацыя такога. Прашу патлумачыць (Вас або каго яшчэ). [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:46, 4 лютага 2026 (+03)
::Наконт выкрэслення гісторыі, гэта не паўнамоцтвы асобнага ўдзельніка, а статус артыкула -- патэнцыйна небяспечнага для тых, хто рэдагуе. Калісьці яго ў гэты спіс уключылі, да ўсіх халівараў і, здаецца, слушна. Калі ёсць яшчэ такія артыкулы, іх таксама можна ўключыць у спіс (заяўкі на [[Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў|ВП:ЗС]]), гэта незваротна ў сучасных умовах. Як знікаюць подпісы не магу сказаць, трэба бачыць адкуль, можа, проста не націснуў кнопку подпісу, іншых варыянтаў не ведаю. Наконт &quot;Молата&quot;, цытаты з яго могуць пагражаць бяспецы Дзерманта, гіпатэтычна? Калі могуць, гэта парушае [[ВП:БС]], да таго ж неправяральна, калі і будзе скан, як яго верыфікаваць, у такім разе таксама глядзіце ВП:БС, нават калі б бяспека была гарантаванай. Таксама з &quot;Данбасам&quot; -- можа пагражаць бяспецы Мікуса, калі, так -- гл.вышэй. У нас тут людзі выдаляюць сваё сяброўства ў [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|СБП]], проста бо ліквідаваны, хаця спісы яго адкрытыя. І маюць права. Нават калі перабольшваю, трэба спыніць вось гэта ўсё, мы можам вырашыць гэта па-за ўсімі правіламі, бо пяты слуп -- [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]], якія замінаюць ствараць энцыклапедыю. А звады замінаюць. Для блакіроўкі прычын не бачу, для зняцця сцягоў не бачу. Калі кансэнсус знайсці не выпадае, ніякі стан гэтых двух артыкулаў бакі не задавальняе, можна радыкальна, выдаліць абодва і забараніць стварэнне. Лепей кансэнсус, я супраць радыкалізму. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:56, 4 лютага 2026 (+03)
:::&lt;s&gt;тут не поле бітвы, рэпліка схавана&lt;/s&gt; --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:55, 4 лютага 2026 (+03) [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:44, 4 лютага 2026 (+03)
:::Усё правільна наконт бяспекі. Падтрымліваю, каб без правакацый. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:55, 16 сакавіка 2026 (+03)
Дарэчы, а чаму ў артыкуле &quot;Алесь Мікус&quot; выкарыстаны шаблон &quot;навуковец&quot;, гэта што, жарт такі або здзек?! Які яшчэ ён навуковец?! Выпраўце хаця б гэта. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:47, 4 лютага 2026 (+03)

:Пытанне мабыць да таго, хто гэты '''шаблон''' (адпачатна?) прымяніў?
:*
:&lt;s&gt;Вікіпедыя не поле бітвы&lt;/s&gt; --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:18, 5 лютага 2026 (+03)
::А што перашкаджае зараз гэты шаблон змяніць на адпаведны? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:54, 5 лютага 2026 (+03)
::: [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%8C_%D0%9C%D1%96%D0%BA%D1%83%D1%81&amp;action=history 2 лютага 2026] [[Удзельнік:Plaga med]] змяніў налады абароны для «Алесь Мікус»: Шкодная вайна правак (Правіць=Толькі для адміністратараў, скончыцца 2 сакавіка 2026) --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:59, 5 лютага 2026 (+03)
::::змяніў на {{tl|асоба}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:22, 6 лютага 2026 (+03)
:*
:Яшчэ, Вы выкарыстоўваеце спасылкі на пастаўскага краязнаўца Пракаповіча, які фінскіх моў (наколькі мне вядома) не ведае і навукоўцам не з'яўляецца, - і не маркіруеце гэтых спасылак як '''Неаўтарытэтная крыніца'''. А кніжку &quot;Вітаўты і Вітарты&quot; так рэгулярна маркіруеце. Вы спецыяліст у тэме антрапаніміі? Калі ласка, прад'явіце рэгаліі. Або гэта толькі прыватная думк? Ёсць крыніца - ёсць спасылка. Няхай мяне іншыя калегі паправяць, калі рацыі ў гэтым не маю. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 19:05, 5 лютага 2026 (+03)
::Таму што сцвярджаць, што Калачы, Маразы, Сабалі, Мазалі, Караткевіч, Карловіч і да т. п. - гэта ўсё нібыта балцкія назвы - маргінальшчына. Увогуле, упартае жаданне прадставіць, быццам у Беларусі няма іншых тапонімаў і прозвішчаў акрамя балцкіх, выглядае як нейкая неадчэпная ідэя, нейкая манія. Пракаповіч зусім не сцвярджае, што ўсе назвы вакол фінскія (некаторыя фінскія, некаторыя балцкія, большасць славянскіх). P. S. Пракаповіч, прынамсі, хаця б не з'яўляецца неаязычнікам. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:54, 5 лютага 2026 (+03)
::: У БелВікі рады вітаць усіх, у тым ліку неаязычнікаў. [[Удзельнік:Pracar]] з гэтым згодны, так думаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:06, 5 лютага 2026 (+03)
:::Карацей, ёсць крыніца - ёсць спасылка. Астатняе Вашыя эмацыйныя ацэнкі і жаданне зменшыць вартасць. Будзьце ласкавыя надалей не распачынаць вайны правак з гэтай маркіроўкай. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 03:21, 6 лютага 2026 (+03)
::::Зменшыць вартасць Мікуса? Проста смешна стала - ну якая там яшчэ можа быць вартасць? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:53, 8 лютага 2026 (+03)
: Удзельнік, якія дадае сцвярджэнні не падмацаваныя крыніцамі — не мае рацыі. Калі аўтар праекта нідзе не пазначаецца — не трэба гэта дадумляць. Што да тлумачэння тапонімаў, то я цалкам згодны, што часам пошук балцкага кораня пераходзіць межы. Напрыклад, вышукваць славянскія літуанізаваныя прозвішчы і пісаць у артыкулах пра відавочна славянскі тапонім дзеля паказання сувязі з балтамі — лішняе, не трэба так рабіць. Але калі паказваецца на тапонім з сапраўды такім жа коранем – гэта не ўласнае даследаванне, бо ў працах пра тапанімію не прапісваюць кожны населены пункт і гідронім, гэта проста немагчыма.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:06, 7 лютага 2026 (+03) 
Я не зразумеў, на якой падставе [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] двойчы адмяніў маю праўку ў гэтым артыкуле, пасля чаго артыкул зноў быў абаронены?! Я дадаваў інфармацыю са спасылкай на публікацыю на сайце Arche, у чым праблема?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 16:30, 15 сакавіка 2026 (+03)

Выдаленне ўдзельнікам JerzyKundrat двойчы запар маёй праўкі з аўтарытэтнай крыніцай з'яўляецца вандалізмам. Незразумела, чаму [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] перш чым абараняць артыкул, не адмяніў вандальныя дзеянні JerzyKundrat'а і не вярнуў маю праўку? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:34, 17 сакавіка 2026 (+03)

:на дадзены момант не маю часу пільна разбірацца, хто мае рацыю, хто не. Вы (кажу пра ўсе бакі канфлікту) не можаце дамовіцца, вытрымліваць нейкі кансэнсус і не зацікаўлены ў гэтым, спробы медыяцыі з боку адміністратараў не дапамаглі. Можаце правіць сваёй падстаронцы пакуль. Гэта ўсё вымагае нямала высілкаў з боку адміністратараў, а мы таксама людзі. Пакуль што прасцей замарозіць канфлікт, каб усе бакі астылі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:55, 18 сакавіка 2026 (+03)

== Перанос з выдаленнем і аб'яднаннем версій ==
{{закрыта}}
Калі ласка, перанясіце артыкул [[Оскар Мяшчанінаў]] на [[Оскар Мешчанінаў]], трэба ў працэсе паставіць крыжым на &quot;так, выдаліць&quot;. Напісанне праз &quot;я&quot; ў прозвішчы памылковае, у крыніцах не знайшоў такога. У БЭ і БСЭ уласна Оскара няма, у БСЭ ёсць цёзка па прозвішчы і праз &quot;е&quot;, у каталогу НББ няма варыянта праз &quot;я&quot;, хаця ёсць імя Аскар як варыянт. Варыянт Аскар рэдкі і магчыма паходзіць менавіта з Вікіпедыі, аднак, цяпер ужо яго варта пакінуць перасылкай, што ўжо зрабіў. Пасля пераносу, трэба выдаліць артыкул і потым аднавіць з усімі версіямі, каб унёсак удзельнікаў з 2015 года не быў страчаны. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:18, 31 студзеня 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
:{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:02, 31 студзеня 2026 (+03)

== Вандал ==
{{закрыта}}
Выдаленне зместу старонкі ад [[Удзельнік:Руй Пульези]], можа, і назаўсёды варта заблакаваць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:56, 24 студзеня 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
Зрабілі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:09, 24 студзеня 2026 (+03)

== proxy ==
{{закрыта}}
Патрэбен дазвол-выключэння для рэдагавання з публічных проксі. Я так разумею, гэта адміны дзесьці такі сцяжок даюць.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 02:11, 12 снежня 2025 (+03)

:трэба разабрацца толькі, дзе [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:03, 12 снежня 2025 (+03)
:: Магчыма гэта сцяг &quot;IP block exempt&quot; у распараджэннях правамі ўдзельніка. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:41, 12 снежня 2025 (+03)
:::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] , так. І мне таксама, калі ласка. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:39, 12 снежня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}

Зрабіў абодвум. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] &lt;sup&gt;[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]&lt;/sup&gt; 14:03, 12 снежня 2025 (+03)

== Блакіроўка за вандалізм ==
{{закрыта}}
Вось [[Адмысловае:Contributions/Мацвей|гэтага таварыша]] варта блакануць надзейна, каб болей і ананімна не мог са свайго ip правіць і зарэгістравацца таксама. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:24, 10 снежня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Удзельнік заблакаваны на 1 месяц. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:03, 10 снежня 2025 (+03)

== Старонкі да хуткага выдалення ==
Спадарства, ёсць прапанова часцей заглядваць на [[:Катэгорыя:Старонкі да хуткага выдалення]], дзякуй --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 08:03, 30 лістапада 2025 (+03)
: {{Done}}. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:25, 1 снежня 2025 (+03)

== Абарона [[:Шаблон:Вонкавыя спасылкі]] ==
{{закрыта}}
Вітаю. Шмат дзе ўжыты [[:Шаблон:Вонкавыя спасылкі]] і да яго дацягнулася вандальная рука ўжо, напэўна, варта абараніць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:42, 12 лістапада 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
{{Done}} [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:09, 12 лістапада 2025 (+03)

== Меры абароны ад удзельніка Ohlumon: сістэматычны падлог крыніц ==
У 2023 годзе Расійская вікіпедыя бестэрмінова заблакавала ўдзельніка Ohlumon за сістэматычны падлог крыніц:
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2/2023/04#h-Ohlumon:_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B3_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2-20230417174100

Ёсць прапанова распаўсюдзіць гэта і на беларускую Вікіпедыю.

Па прыклады падлогу крыніц далёка хадзіць не трэба: у створаным гэтым летам артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] Ohlumon дадаў у спіс літаратуры дзве кнігі (Нецветаев А. «Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Православной Церкви Белоруссии. — Минск: Жировичи, 2003. — 131 с.; Чистяков П. Г. Церковно-краеведческая проблематика епархиальных ведомостей, издававшихся в Беларуси во второй половине XIX, начале XX столетий. — Минск: Жировичи, 2004. — 295 с.). Толькі вось кніг такіх у прыродзе няма (можна спраўдзіць у т.л. у каталозе Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі). Не было ў прыродзе і выдавецтва &quot;Жировичи&quot;. Былі, здаецца, неапублікаваныя дысертацыі кандыдатаў багаслоўя, абароненыя ў духоўнай акадэміі. Але нават у іх назвы былі іншымі. Так, дысертацыя Нецвятаева, здаецца, называлася &quot;«Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Белорусской Православной Церкви&quot;. І як можна на Вікіпедыі спасылацца на неапублікаваную дысертацыю, у дадатак называючы яе кнігай? Магу паспрачацца, што Ohlumon тую дысертацыю ў вочы не бачыў - дык тым больш як ён можа на яе спасылацца?

Або вось яшчэ цікавей: артыкул [[Беларуская карчма]] быў, выглядае, напісаны выключна з антысеміцкімі мэтамі. Ад імя Юзафа Ігнацага Крашэўскага напісаны антысеміцкі абзац, у двукоссях, нібыта цытата, і спасылка ёсць (Kraszewski J. Wspomnienia Polesia. Wolynia і Litwy. Wilno, 1840. S. 82). Праходзім па спасылцы (https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/edition/1502?id=1502), глядзім адпаведную старонку (82). Зразумела, ніякага антысеміцкага пасажу там няма, наогул мова не пра корчмы.

Апрача сістэматычнага падлогу крыніц, за ўдзельнікам Ohlumon заўважана, што беларускай мовы ён не ведае, спасылкі, нават калі яны валідныя, афармляе неахайна, выкарыстоўвае аўтаматычны пераклад без пераправеркі, перакладае ў тым ліку і спасылкі (то бок тое, што перакладаць ні ў якім разе не трэба).

У артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] папахвае і плагіятам. Праўда, спасылкі на анлайн-выданне &quot;Православной энциклопедии&quot; Ohlumon дае, але ж гэта не дае яму права спісваць адтуль слова ў слова. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 01:58, 10 лістапада 2025 (+01)
: Пане @[[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]], асабіста я чуў пра сітуацыю ў ру вікі. Але мне здаецца няправільным і нават неадпаведным правілам блакіраваць чалавека за дзейнасць у іншым моўным раздзеле. Было бы нядрэнна прааналізаваць унёсак удзельніка ў гэтым раздзеле, а вы, я так зразумеў, спасылаецеся на адпаведныя артыкулы ў ру вікі. Я асабіста не магу зараз абяцаць, што займуся такім аналізам. Калі нехта можа разабраць, будзе карысна для дыскусіі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:28, 10 лістапада 2025 (+03)
: БелВікі — талерантны праект, няхай усе ахвотныя правяць смела! Блакіроўка — надзвычайная мера, тут падстаў для яе няма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:38, 10 лістапада 2025 (+03)
::Апрача блакіроўкі ёсць і іншыя меры. Напрыклад, зняцце сцягу аўтадаглядчыка. Калі аўтар рэгулярна ўпісвае ў Вікіпедыю недаставерную інфармацыю ды яшчэ і распальвае міжнацыянальную варожасць, то варта ягоную творчасць тым ці іншым чынам абмежаваць. Талеранцыя да антыяўрэйскіх стэрэатыпаў - гэта вельмі характэрная для Беларусі рыса. Але хацелася б ствараць іншую Беларусь. Без крывавых наветаў, напрыклад. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:06, 11 лістапада 2025 (+03)
:Я спасылаюся на артыкулы ў беларускай вікіпедыі. Усе тыя ж практыкі, за якія ўдзельнік Ohlumon быў забанены ў расійскамоўнай вікіпедыі, ён выкарыстоўвае і ў беларускай. Ён рэгулярна распаўсюджвае антысеміцкую прапаганду: дзесьці пераказвае ці цытуе антысемітаў (без крытычнай дыстанцыі), а дзесьці проста прыдумляе ад сябе нейкую &quot;цытату&quot;. Глядзіш у крыніцу - там гэтай цытаты няма. Гэта падлог. І такімі падлогамі Ohlumon займаецца рэгулярна. Што з гэтым рабіць, можна абмяркоўваць. Калі ў адміністратараў і мадэратараў беларускага раздзелу вікі ёсць жаданне і вольны час, каб сядзець і пераправяраць кожны сказ і кожную спасылку ў артыкулах гэтага ўдзельніка, то калі ласка, правярайце, праўце. Але некаторыя &quot;артыкулы&quot; (дэ факта, зборнікі антысеміцкіх стэрэатыпаў, як тая [[Беларуская карчма]]) вісяць гадамі нявыпраўленыя, і гэта, даруйце мне моцны выраз, ганьба для беларускага раздзелу. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:02, 11 лістапада 2025 (+03)
:: Шаноўны [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]], вы ж можаце гэта выправіць і без звароту да адміністратараў. Адміны маюць ужо на вайну правак рэаагаваць, калі такая раптам распачнецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:08, 11 лістапада 2025 (+03)
:::згодзен, давайце лепш працаваць з матэрыялам у нашым раздзеле, выпраўляць калі трэба і ўжо па факце зробленага ў белвікі рэагаваць. Калі выявіцца дакладна і абгрунтавана, што сістэматычна адбываецца нейкі падлог у бел вікі, то будзем рэагаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:24, 12 лістапада 2025 (+03)
::::Я магу весці каталог падлогаў. Колькі выпадкаў будзе дастаткова для рэакцыі з боку адміністратараў? Напрыклад, дзесяць ці сто? Ці штосьці пасярэдзіне? Дзесяць ужо набіраецца. Сто трэба пашукаць, але з часам, баюся, набярэцца. А ў якой форме гэта потым прадстаўляць адміністратарам? Падгружаць у выглядзе файла? На які сервер? (Даруйце, не надта разбіраюся ў тэхнічных асаблівасцях Вікіпедыі). Для даведкі: некаторыя артыкулы Ohlumon публікаваў паралельна ў расійскай і ў беларускай вікіпедыях, там аднолькавыя праблемы. То бок той праблемны змест, за які Ohlumon'а забанілі ў расійскай вікіпедыі, у беларускай вікіпедыі таксама ёсць, хутчэй за ўсё. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:31, 13 лістапада 2025 (+03)
::::: Каталг весці не варта, выпраўленні праблемнага зместу будуць вітацца. Праўце смела! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:35, 13 лістапада 2025 (+03)
:::Шаноўны [[Удзельнік:JerzyKundrat|Jerzy Kundrat]], я магу нешта выправіць і выпраўляю. Але мне не верыцца, што Вы сур'ёзна лічыце, што беларуская вікіпедыя - адпаведнае месца для антысеміцкай прапаганды. Тут не так істотна, супраць каго мова нянавісці. Істотна, што мова нянавісці. І, па-вашаму, адміны з гэтым нічога рабіць не павінны? [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:23, 13 лістапада 2025 (+03)
:::: Намінацыя была за ''сістэматычны падлог крыніц'', зараз прыцягулі іншыя абвінавачанні, дыскусія дзеля дыскусіі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:29, 13 лістапада 2025 (+03)
:::::Намінацыя сапраўды была за сістэматычны падлог крыніц. Вы прапаноўваеце адкрыць асобную намінацыю за мову нянавісці? Вікіпедыя, зразумела, не дзяржаўны апарат, але, напрыклад, у судовых ці адміністрацыйных справах новыя акалічнасці звычайна далучаюцца да ўжо адкрытых спраў. Я прашу даць адказ па сутнасці на пытанне пра стаўленне адмінаў да антысеміцкай прапаганды. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:35, 13 лістапада 2025 (+03)
:::::: Змешваць усё да кучы дакладна не варта. Да антысеміцкай прапаганды ўсе адэкватныя людзі ставяцца адмоўна. Допыт адмінам тут ладзіць не будзем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:38, 13 лістапада 2025 (+03)
У беларускай і рускай Вікіпедыях ёсць яшчэ адзін удзельнік, які займаецца сістэматычным падлогам крыніц - Peisatai. Зрабіў сотні правак, у якіх ёсць пэўнае сцвярджэнне і стаіць спасылка на кнігу ці артыкул вядомага навукоўца. Глядзім крыніцу - а там такого сцвярджэння няма. І таксама ён не толькі не заблакаваны, а нават проста не пазбаўлены сцягу даглядчыка. Маўляў, пішы й далей у такім жа духу. Дзівосна. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:37, 15 лістапада 2025 (+03)
: пра пазбаўленне сцяга аўтадаглядчыка можна задумацца ў такім разе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:39, 15 лістапада 2025 (+03)
:: [[Удзельнік:Için warum]], я звярнуўся з адпаведнымі прапановамі на [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:54, 15 лістапада 2025 (+03)

== Скарга на адмену праўкі ==
Артыкул [[Андрэй Уладзіміравіч Парубій]] мною быў вычышчаны ад паўтораў і «вады», удакладнена інфармацыя пра замахі на яго жыццё, дададзена інфармацыя пра яго пасмяротнае ўзнагароджанне званнем Героя Украіны. Агульны выгляд артыкула стаў прыдатным для чытання. Пасля чаго ўсе мае праўкі былі адменены ўдзельнікам DobryBrat без тлумачэння прычын. У перапісцы (я чакаў тыдзень) ён мне не адказаў.

Прашу адміністратараў прыняць рашэнне пра правамернасць адмены маіх правак, якую зрабіў DobryBrat . Калі магчыма, вярніце маю версію артыкула. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:36, 8 лістапада 2025 (+03)

: У прэамбуле даецца найважнейшая інфармацыя пра прадмет артыкула. Яна часта дублюе частку інфармацыі, размешчанай у іншых раздзелах артыкула. У артыкуле, які прапануецца абмеркаваць, гэта інфармацыя была цалкам выдалена, пакінута толькі кароткае вызначэнне (два словы).

: Раздзел «Уласныя працы» быў выдалены цалкам (а мог быць перанесены, напрыклад, у раздзел «Спасылкі»).

: У раздзеле «Біяграфія» выдалена частка важнай інфармацыі пра асобу. У прыватнасці, выдалена інфармацыя пра арышт у 1989 годзе; пра тое, што арганізоўваў першыя ва Украіне пікеты; у якіх экспедыцыях працаваў; пра тое, што ў Львоўскай абласной радзе быў сакратаром пастаяннай дэпутацкай камісіі па пытаннях моладзі і спорту; па якой спецыяльнасці ў 1994 годзе скончыў Львоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Івана Франко; па якой спецыяльнасці скончыў аспірантуру ў 2001 годзе; пра тое, што ён быў намеснікам старшыні Львоўскай абласной рады; пра тое, што падчас аранжавай рэвалюцыі (падзеі лістапада — снежня 2004 года) быў камендантам Украінскага дома ў Кіеве, а таксама іншая інфармацыя. Пры гэтым ў артыкуле «[[:uk:Парубій Андрій Володимирович|Парубій Андрій Володимирович]]» ва Украінскай Вікіпедыі (бясспрэчна, там да гэтага артыкула надаецца значна больш увагі), гэта інфармацыя існуе.

: У артыкул «Андрэй Уладзіміравіч Парубій» была дададзена і новая інфармацыя, але яна шматкротна меньшая за тую, што была выдалена. Аднаўляць выдаленую інфармацыю, вычытваючы, што было выдалена і на што заменена, патрабуе шмат часу і высілкаў ад іншых удзельнікаў. Зроблены ўнёсак пагоршыў артыкул, таму было прынята рашэнне аб адкаце двух правак удзельніка.

: Удзельніку была дадзена парада больш акуратна рэдагаваць артыкулы. Свае выдаленні ўдзельнік абгрунтоўвае «выдаленем паўтораў» і тым, што пасля яго правак тэкст стаў «прыемным для чытання».

: Галоўная мэта Вікіпедыі — стварэнне якаснага энцыклапедычнага зместу, а не прыгожае афармленне.

: Удзельнік DenisBorum даволі часта практыкуе выдаленне інфармацыі ў артыкулах, абгрунтоўваючы «абнаўленнем звестак», «выдаленнем дубляў», «выдаленнем вады», «навядзеннем парадку ў артыкуле». Мае сэнс прагледзець іншыя артыкулы, дзе такім макарам было зроблена выдаленне інфармацыі. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:04, 9 лістапада 2025 (+03)
::У дачыненні да раздзела артыкула «Уласныя працы» ўдзельнік DobryBrat проста здзекуецца: першая «праца» – гэта проста кароткі артыкул ва ўкраінскай газеце на ўкраінскай мове 2013 года (кожны можа паглядзець і ацаніць «значэнне» гэтай «працы»); другая «праца» прызнана экстрэмісцкай у нашай краіне і доступ да гэтай старонкі заблакіраваны.
::Пра раздзел «Біяграфія». DobryBrat пералічвае менавіта нязначныя факты, гл. крыніцу тут: [https://www.rbc.ru/person/68b309b29a794784b703e240|РБК]
::І дарэчы, маю версію сапраўды прыемна чытаць. Ёсць такое паняцце, як «стыль». [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 17:40, 9 лістапада 2025 (+03)

== Абарона [[Максім Танк]] ==
{{закрыта}}
Статусны артыкул са школьнай праграмы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:31, 3 лістапада 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
{{Done}} [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:26, 3 лістапада 2025 (+03)

== Пагрозы ад JerzyKundrat ==
[[Вікіпедыя:Кандыдаты ў выдатныя спісы#Спіс жанчын-лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі|Вось тут]] адбылася незразумелая сітуацыя, пасля якой я атрымаў ад удзельніка {{u|JerzyKundrat}} відавочную [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&amp;diff=prev&amp;oldid=5049906 пагрозу дэанамізацыяй з наступствам паглядзець які я «моцны»]. Такія паводзіны парушаюць [[ВП:НАПА]]. На маёй памяці гэта ўжо не першы раз, калі ўдзельнік востра рэагуе ў размовах, але вось такія пагрозы, здаецца, упершыню. Варта адрэагаваць. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:04, 26 кастрычніка 2025 (+03)
: У канфлікце ўдзельнічаюць мінімум два бакі. Важна прыйсці да разумення ўласных памылак у зносінах, старацца з павагай адносіцца адзін да аднаго, не абражаць суразмоўцу і не ігнараваць яго просьбы. Мы ўсе плывём у адной лодцы і жадаючых веславаць няшмат. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, заклікаю вас да ўзаемнай павагі, не трэба пераходзіць на асобы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:41, 27 кастрычніка 2025 (+03)
:: Я не пераходзіў на асобы і тым больш не канфліктаваў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:06, 27 кастрычніка 2025 (+03)
::Гэта нейкія неадэкватныя паводзіны, што [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&amp;diff=prev&amp;oldid=5049583 першы флэйм-допіс], што [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&amp;diff=prev&amp;oldid=5049906 апошні]. Не бачу, якія два бакі тут ёсць і якія прэтэнзіі могуць быць да MocnyDuham. Remember [[ВП:СУ]]. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] &lt;sup&gt;[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]&lt;/sup&gt; 21:25, 27 кастрычніка 2025 (+03)
:::падтрымліваю, сітуацыя неадэкватная і тут не бачна віны @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]]. Але заклікаю не рабіць паспешных высноў з улікам палітычнай кан’юнктуры. Калі сітуацыя будзе мець працяг, тут, відавочна, прыйдзецца ставіць блакіроўкі на ўл. запіс, на вялікі жаль... [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:06, 1 лістапада 2025 (+03)
:::: Спадзяюся, пад працягам не маецца на ўвазе, калі мяне ўсёж здэаноняць і спраўдзяць, які я там моцны. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:09, 1 лістапада 2025 (+03)
::::: [[Удзельнік:MocnyDuham]], не пайму дзеля чаго ты тут лямантуеш каторы дзень. Ад каго і што патрабуецца, каб ты супакоіўся? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:28, 1 лістапада 2025 (+03)
:::::: За парушэнне [[ВП:НАПА]] вас можна было б адразу заблакаваць і без абмеркаванняў. Я гэтага, вядома, не хачу. Я толькі не разумею, што я вам зрабіў, каб вы мне такое пісалі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:42, 1 лістапада 2025 (+03)
::::::: Упісваеш мой нікнэйм, дзе папала, але я з гэтым змірыўся ўжо не першы дзень як. Чаго й табе жадаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:23, 1 лістапада 2025 (+03)
::::::::пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], давайце без інсінуацый і па факце. Калі вы можаце лепш вытлумачыць сітуацыю, што сапраўды адбываецца, то шчыра просім. З боку выглядае як неабгрунтаваныя нападкі на ўдзельніка, без кантэксту. Толькі можна сказаць, што акрамя відавочных пагроз, таксама жываецца вельмі фамільярны, непаважлівы тон размовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:32, 2 лістапада 2025 (+03)
:::::::: Дзе і як я ўпісваю ваш нікнэйм? Вы, можа, скажыце, каб я гэтага больш не рабіў. Бо я вас зусім не разумею. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:57, 2 лістапада 2025 (+03)
: Напісанае вышэй дыпламатычна некаторыя не зразумелі, пішу прама. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, тое, што паміж вамі адбывалася і адбываецца – гэта канфлікт. У ім удзельнічаюць абодва бакі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], навошта Вы пісалі ў каментарах да заўваг &quot;Заўвагі: reply to JerzyKundrat&quot;? Гэта удзельнікам JerzyKundrat фактычна было расцэнена як пераход на асобы. Калі Вы гэтага дагэтуль не заўважаеце, то гэта або робіцца наўмысна, або з-за недахопу вопыту. У сваю чаргу, прашу Вас, [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], быць больш стрыманым у каментарах. Вы таксама пераходзіце на асобы. “Мы ўсе плывём у адной лодцы”. Тое, што ў канфлікце ўдзельнічаюць новы адміністратар і былы адміністратар – гэта на радасць праціўнікаў беларускай Вікіпедыі. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, я паўторна заклікаю вас да ўзаемнай павагі і прашу спыніць канфлікт. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:13, 3 лістапада 2025 (+03)
::Пане @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], дзякуй, што ўдакладнілі. То бок прэтэнзія да аўтаматычна-згенераванага апісання праўкі пры напісанні каментарыя праз гаджэт? Якім чынам гэта можа апраўдваць паводзіны пана @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] я ўсё яшчэ не разумею. Мяркую, што пан @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], як і я, як і многія іншыя не звярталі на такія дробязі ўвагі і толькі зараз штосьці пачало праясняцца. Пры ўсёй павазе, я не разумею рэакцыю пана @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] і падазраю, што тут можа быць нешта яшчэ, таму прашу даць дадатковы каментарый па сітуацыі, ад вас нармальнага тлумачэння сітуацыі так і не было. Хоць мы і знаходзімся ў інтэрнэце, і тут звычайна людзі не крыўдуюць на аўтаматычна-згенераваны тэкст, але ж да пагроз, асабліва ў сітуацыі палітычнага напружання, тут не звыкліся, гэта не ерунда. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:46, 3 лістапада 2025 (+03)
:: Мой каментар да праўкі згенераваны аўтаматычна, бо для дыялогаў у Вікіпедыі я ўжо шмат гадоў выкарыстоўваю [https://commons.wikimedia.org/wiki/User:Jack_who_built_the_house/Convenient_Discussions адмысловы гаджэт]. І кожная мая праўка змяшчая перасылку на гэты факт. Калі мы кажам пра [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&amp;diff=prev&amp;oldid=5049527 тое апісанне], якое стала магчымым трыгерам для ўдзельніка – слова &quot;заўвага&quot; з'яўляецца назвай раздзелу, дзе мы абмяркоўвалі артыкул, а не маёй заўвагай да ўдзельніка. Здаецца гэта зразумела, бо слова змяшчае спасылку, якая і вядзе на раздзел... Я заўсёды ставіўся з павагай да ўдзельніка і, вядома, тут не хацеў аніякіх канфліктаў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:01, 3 лістапада 2025 (+03)

== Адкаты Peisatai ==
{{закрыта}}
Адкаты, якія масава робіць [[Удзельнік:Peisatai]], як напр. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D1%96%D0%BD%D0%B0&amp;diff=5048879&amp;oldid=5035460 тут] — вандалізм. На заўвагі не рэагуе. Варта заблакаваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:51, 23 кастрычніка 2025 (+03)

:вандалізм гэта ў іншага таварыша, чаму не рэагуем [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 20:53, 23 кастрычніка 2025 (+03)
:: сціранне запытаў крыніц — гэта вандалізм, а не наадварот. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:55, 23 кастрычніка 2025 (+03)
:::у чалавека бзік супраць балтаў, ён метадычна павыкрыўляў, паперапісваў тое, што мной напісана, гэта не вандалізм, не? праглядаць усе сотні, што псіх нарабіў? можа паспасылацца на шэраг смеццевых, або даўно абвергнутых, крыніцаў, і яны вартыя згадкі? тут сметніца хіба? [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:02, 23 кастрычніка 2025 (+03)
:::: [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], не трэба выдаляць са старонак інфармацыю, пацверджаную крыніцамі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 23 кастрычніка 2025 (+03)
:''Усім прывітанне!''
:'''Перагібы''' відавочна з абодвух бакоў.
:Удзельнік Peisatai нярэдка балансуе '''на мяжы з Уласнымі Даследаваннямі'''. Удзельнік Warum нярэдка балансуе '''на мяжы з вандалізмам'''.
:&lt;u&gt;'''Прапановы'''&lt;/u&gt;:
:1) вызначыцца наконт, таго, '''калі тут УД, а калі не УД'''. Падтрымаю ўдзельніка Bot: калі ёсць канкрэтная спасылка на корань і на ўтваральнік пры ім, тады гэта не УД. Без доўгіх ланцужкоў &quot;лагічных сувязяў&quot;, але канкрэтная спасылка.
:2) Удзельніку Warum прапаную '''вярнуць '''усюды звандалізаваны ім тэкст, прычапіць да яго ўнізе знойдзеныя ім спасылкі, спрэчны тэкст вылучыць і ў каментарах ветліва '''прапанаваць змены''' да спрэчнага тэксту.
:3) Удзельніку Peisatai прапаную, потым, '''перагледзець '''заўвагі ўдзельніка Warum і або а) наступіць на горла ўласнай песні і '''прыбраць '''тое, што да ступені змяшэння нагадвае УД, або б) '''перафармуляваць''', каб выглядала больш-менш аб'ектыўна. І ўвогуле, занадта вузкія лінгвістычныя тонкасці спрасціць па магчымасці.
:4) Вызначыць '''тэрмін '''для абаіх удзельнікаў разабрацца з гэтым усім масівам - напрыклад, тыдзень, два, месяц. Канкрэтны тэрмін, каб не расцягвалася.
:5) Да часу вырашэння сітуацыі '''забараніць '''(вусна) абодвум удзельнікам '''правіць новыя артыкулы '''па назвах.
:6) Асобна трэба вырашыцца наконт згаданых удзельнікам Bot '''спрэчных спасылак''' тыпу Жучкевіча, Пракаповіча і г.д. Напрыклад, Пракаповіч, калі паглядзець яго старонку, - правінцыйны літаратар і географ, з вялікай доляй верагоднасці не разумее ў фінскіх мовах. А Жучкевіч, як слушна адзначана, хоць і са сферы акадэмічнай навукі, але пераважна (не заўсёды) прапаноўваў вытлумачэнні з галіны &quot;народнай этымалогіі&quot;. Прапаную, з мэтай захавання палітры меркаванняў, не прыбіраць, але рабіць нейкія нейтральныя, але ясныя пазнакі, тыпу &quot;пастаўскі літаратар і географ І. Пракаповіч&quot;.
:''З павагай,'' [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:11, 24 кастрычніка 2025 (+03)
:: &gt; ''Удзельніку Warum прапаную '''вярнуць '''усюды звандалізаваны ім тэкст, прычапіць да яго ўнізе знойдзеныя ім спасылкі, спрэчны тэкст вылучыць і ў каментарах ветліва '''прапанаваць змены''' да спрэчнага тэксту.''&lt;br&gt;Я шмат разоў бачыў праўкі Варума падчас догляду і не заўважыў там вандалізму. Ён выдаляў інфармацыю без крыніц і ўстаўляў адпаведны шаблон. Можаце паказаць прыклад вандалізму? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:15, 24 кастрычніка 2025 (+03)
:::Перш чым адказваць на пытанне 2, трэба калегіяльна вызначыцца з пытаннем 1, бо ад яго дастаткова залежыць і пытанне 2. Выкажыцеся вы, і няхай выкажуцца іншыя. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:18, 24 кастрычніка 2025 (+03)
:::: Мне, шчыра кажучы, вельмі цяжка зразумець, што ў гэтым пытанні з'яўляецца УД, бо я не разбіраюся ў тэмах. Дакладна павінны быць спасылкі на крыніцы. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:22, 24 кастрычніка 2025 (+03)
::::Найперш трэба вярнуцца да палітыкі невыдалення. Ёсць іншыя меркаванні -- дапаўняць. Не ўпэўнены, што тут ёсць нават самастойнае вылучэнне кораня і ўтваральніка, бо яны вылучаны даследчыкамі і на гэта ёсць спасылкі. У маі сам спасылаўся на &quot;[[:en:Wikipedia:No_original_research#Synthesis_of_published_material|Synthesis of published material]]&quot; (&quot;[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне#Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі|Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі]]&quot;), але якая новая думка тут прасоўваецца? Што Беларусь уся з запасам у зоне балцкай гідраніміі і кожная назва можа быць балцкай -- думка не новая і не спрэчная. Адкаты зробленыя Peisatai не адмяняў бы, а з дыфаў дадаў бы ўрыўкі ўнесеныя Için warum. На нейкія ўрыўкі паставіў бы запыты крыніц, як у Сермежы пра ранейшую даўжыню ракі (думаю, там можна знайсці спасылкі на ранейшыя карты). Жучкевіча нам не ўнікнуць, хоць бы мы і вырашылі яго неаўтарытэтнасць як лінгвіста, ён з кожнага праса будзе лезці. Як Вайтовіч у генеалогіі, назбіраў з дубу вецце, але папулярны і яго пхнуць як крыніцу раз за разам. У нас нават кробізы з крывічаў не выдалены, хаця ў гэтай лухты ад Ластоўскага няма ніякага грунту. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:39, 24 кастрычніка 2025 (+03)

[https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%87%D0%B0_%28%D0%9B%D1%8F%D1%85%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D0%B0%D1%91%D0%BD%29&amp;diff=5048905&amp;oldid=4826334 Так] можа быць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:10, 23 кастрычніка 2025 (+03)
: [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] заблававаны на тры дні. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 23 кастрычніка 2025 (+03)

Не ўсё так адназначна. Напрыклад, у вось [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%B6&amp;diff=prev&amp;oldid=5048829 такіх выпадках]. Удзельнік [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] выдаліў вялікі кавалак і напісаў &quot;у Ванагаса, Покарнага і Скарджуса Сермеж адсутнічае&quot;, але там і не сцвярджалася, што ў іх Сермеж ёсць, там пра &quot;корань&quot; і &quot;пашыральнік&quot; было. Безкрынічны быў адзін абзац, але не мовазнаўчага характару, а гісторыка-геаграфічнага і на яго можна было проста паставіць запыт крыніцы. І такіх выпадкаў багата. То, можа, у такім выпадку гэта якраз адкат вандалізму, ну або выдаленага без разбору. І слушна заўважыў калега JerzyKundrat, чаму не можа быць дзве і тры версіі? То гэта тычыцца ўдзельніка Için warum таксама. У маі толькі сварыліся, а не выпрацоўвалі падыходы, як ставіцца да згадкі каранёў, пашыральнікаў і іншага такога ў артыкулах. Згадаць у артыкуле пра Сермеж, што ў літоўскай ёсць корань -серм- гэта арыгінальнае даследаванне пра Сермеж або проста інфармацыя? Таму спачатку пайшла чыстка ў адзін бок, потым пойдзе ў іншы, а затым і яшчэ куды. У тую ж Сермеж думку Пракаповіча можна было проста дадаць, нічога не выдаліўшы. Пра Жучкевіча і такіх паноў як Пракаповіч наогул ёсць пытанні, ці кваліфікаваныя яны як мовазнаўцы, бо іх версіі часта нагадваюць народную этымалогію. Калі ёсць сістэмная крытыка Жучкевіча, ці нешта іншае &quot;даўно абвергнутае&quot;, трэба гэта разгледзець і можа вырашыць не карыстацца гэтым у мовазнаўчых пытаннях. Географам -- геаграфічнае, краязнаўцам -- краязнаўчае, а лінгвістычнае ўсё ж лінгвістам. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 23:03, 23 кастрычніка 2025 (+03)
: Было б добра разабрацца ў аўтарытэтнасці крыніц з двух бакоў. Я дапушчаю выкарыстанне гэтых тэкстаў у этымалогіі, толькі калі ў іх відавочна атрыбутаваная сувязь паміж аб'ектам і назвамі. Арыгінальныя даследаванні недапушчальныя. Аднак для мяне гэтая тэма занадта далёкая і я не маю вольнага часу паглыбляцца ў літаратуру з двух бакоў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:53, 24 кастрычніка 2025 (+03)
::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] для мяне, шкада, таксама далёкая, толькі вельмі агульныя ўяўленні. Адносна Сермежы, што прыкладам вышэй, яна і праўда не згадваецца аўтарамі, якія пішуць пра корань і пашыральнік у літоўскай. Але гэта &quot;бяда&quot; такой літаратуры, поўнага спісу гідронімаў з пэўнымі фармантамі не дае ніхто, абмяжоўваюцца двума-пяццю прыкладамі, а далей &quot;і інш.&quot;. Жучкевіч шчодры быў, вытлумачыў усё да чаго рукі дацягнуліся, але яго кваліфікацыя на гэта вельмі сумнеўная. Атрымліваецца, цяпер ускосныя сведчанні прафесіяналаў падмяняюцца на простае сведчанне непрафесіяналаў, якія затое яўна згадалі. Да каго толькі не звяртаўся, каб знайсці экспертызу хоць бы агульную для нашай праблемы, але няма такіх спецыялістаў і тэма вельмі хісткая з навуковага пункту гледжання, усё толькі гіпатэтычнае з адноснай ступенню імавернасці. Як разумею, падыходы навукоўцаў у галіне такія, што ў зоне балцкай гідраніміі, усе гідронімы апрыёрна лічацца балцкімі, пакуль іншае не даведзена асобна. Мы ўжо маем прыклад такой падмены ў іншай беларускай вікіпедыі, дзе імёны, якія апрыёрна ў навуцы лічацца балцкімі, хоць часам і няма адзінага меркавання з якіх пэўна фармантаў складаюцца і што значаць, тлумачацца з адзінай крыніцы, дзе даецца альтэрнатыўнае меркаванне, як германскія. Тая крыніца па фармальных прыкметах для Вікіпедыі аўтарытэтная (значна болей за Жучкевіча), але ў навуцы лічыцца &quot;маргінальнай&quot; (у сэнсе, што на ўскрайку навуковага поля, не адпавядае навуковаму кансэнсусу, ніхто на яе сур'ёзна не спасылаецца, хіба ў аглядзе гісторыі навукі). Тое самае можа быць у нас, толькі з рэкамі. Напэўна, трэба рабіць як з імёнамі зроблена, напрыклад, у артыкуле [[Ягайла]], дзе даюцца меркаванні Юргевіча, Чаропкі, Урбана і Галяка таксама, хаця пэўнае значэнне імя Ягайла нават для літоўскіх спецыялістаў застаецца дыскусійным з часоў рэканструкцыі яго Бугой. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:46, 24 кастрычніка 2025 (+03)
:::Аб'яднаў версіі ў артыкуле [[Нача (прыток Бабра)]], напэўна, так рабіць трэба было адразу, замест выдалення і скарачэння. Яно тады можа і ўзяло б меней часу, цяпер возьме болей. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:31, 25 кастрычніка 2025 (+03)

: У сучаснай беларускай мове слова Сермеж мае корань &quot;Сермеж&quot;. Сцверджанне, што корань &quot;Сермеж&quot; утвораны ад кораня &quot;Серм&quot; і пашыральніка &quot;еж&quot; - гэта ўжо этымалогія, то бок гэта павінна быць яўна прапісана ў артыкуле ды павінна быць падмацавана аўтарытэтнымі крыніцамі. Пакуль жа мы маем, што ў артыкуле пра слова з адным коранем слова даецца этымалогія іншага кораня. Адпаведна я падтрымліваю Için warum, што падобную інфармацыю можна выдаляць з артыкула. Як альтэрнатыву хуткаму выдаленню звестак можна ўжываць прастаўленне шаблонаў, напрыклад Шаблон:Праверыць факты. Аднак нават калі ў першакрыніцы згадваецца корань самаго слова, але без згадкі пра канкрэтны аб'ект, то я б усё роўна асцерагалася б прапісваць такое напрамую ў артыкул, таму што і аднолькавыя альбо вельмі падобныя назвы могуць мець рознае паходжанне. Напрыклад, назва Ленін можа быць гістарычнай і быць утворанай ад жаночага імя, а можа быць назва Леніна ўтвораная ад мянушкі савецкага дзеяча. Альбо Дзяржынск і Дзяржынава - этымалагічна гэтыя назвы звязаныя, аднак адно з іх утворана ад прозвішча, якое ў сваю чаргу магчыма ўтворана ад назвы другога. То бок мне бліжэй пазіцыя, што ў артыкул варта дадаваць інфармацыю пра паходжанне назвы, толькі калі ў аўтарытэтнай крыніцы ёсць разбор назвы канкрэтна гэтага геаграфічнага аб'екта. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 00:21, 25 кастрычніка 2025 (+03)
::@[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] , адразу сам болей схіляўся да такой думкі. Але з погляду як гэта робіцца, што прасоўваецца фактычна народная этымалогія, ёсць сумненні што на праўдзе лепей. Сама Сермеж можа не згадвацца, але калі ў крыніцы вядзецца менавіта пра гідронімы і даецца шэраг аналогій з такім коранем, а Сермеж якраз у зоне дзе такая аналогія актуальная, што думаць у такім разе? У маі ўжо пісаў, калі ёсць тлумачэнне менавіта для вялікіх Дзвіны, Дняпра або Дуная, ці можна яго ўжываць для дзясяткаў іншых Дзвін, Дзвінас, Днепрыкаў, Дунаяў і Дунайцаў, ці гэта будзе ўласным даследаваннем? Або можна даць спасылку на ўмоўнага &quot;Пракаповіча&quot;, што малая Дзвіна ад &quot;дзівіцца&quot; і лічыць, што гэта крыніца і яна прыярытэтная? Па-мойму, адсылка да гіпатэтычнай прафесійнай аналогіі лепей за прыцягнутую за вушы сугучнасць, якая да гідраніміі ніякім бокам (як гэта з Начай, напрыклад). Гэта ж не тое, што наш ананімны валагодскі этымолаг прыцягвае &quot;аналогіі&quot; з мовы хантаў на ўласнае разуменне. Наконт Леніна ўсё ясна, да гэтага яскравым прыкладам кваліфікацыі Жучкевіча будзе Лунін, які ён выводзіць ад прозвішча Лунь, тым часам як Лунін толькі пазнейшае скажэнне Луліна. І даецца ж Жучкевіч як аўтарытэтная крыніца. Пры тым, пададзеная там Peisatai версія таксама прыцягнута за вушы, нават ускоснай згадкі пра яе нідзе няма, грунтавалася таксама на скажонай назве, таму выдаліць яе было слушна. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:13, 25 кастрычніка 2025 (+03)
::: @[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]], калі Пракаповіч і Жучкевіч не з'яўляюцца лінгвістамі і даюць аматарскія трактоўкі паходжання назваў, то можна альбо выдаляць іх версіі, як неаўтарытэтныя крыніцы, альбо асцярожна фармуліраваць спасылкі на іх на ўзор &quot;Географ Жучкевіч выказаў ідэю, што назва X, паходзіць ад Y, аднак яго працы былі абвергнуты Z, як не адпавядаючыя сучасным лінгвістычным уяўленням&quot;. У любым разе наколькі я разумею, то на дадзены момант ніхто і не адстойвае аўтарытэтнасць Жучкевіч і неабходнасць прапісвання яго версій у артыкулах. Мне падаецца нармальным, што паходжанне назвы нейкай ракі ці возера можа быць не даследавана прафесійнымі лінгвістамі, у такім разе я лічу, што лепей у артыкуле не падаваць наогул ніякай версіі аб паходжанні назвы ці падаваць толькі народна-этымалагічную, запісаную прафесійным фалькларыстам. Замена адных аматарскіх версій другімі ды яшчэ і з прастаўленнем пры гэтым спасылак на працы прафесійных лінгвістаў, мне не падаецца вырашэннем праблемы.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 13:07, 25 кастрычніка 2025 (+03)
[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] таксама зноў пачаў дадаваць у артыкулы пра людзей версіі пра паходжанне іх прозвішчаў, напрыклад [[Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі]], [[Сяргей Мікалаевіч Румас]], [[Валянцін Акудовіч]]. Прапаную версіі аб паходжанні прозвішчаў дадаваць у артыкулы аб прозвішчах ці ў артыкулы пра роды. У артыкулах жа пра людзей пра прозвішча распісваць толькі ў выпадках, калі сам чалавек ці яго бліжэйшыя продкі змянілі прозвішча.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 23:36, 23 кастрычніка 2025 (+03)

:І праўда, напэўна, для Дастаеўскага і іншых варта пісаць, што прозвішча адтапонімнае, а варыянты паходжання тамоніма ў артыкуле пра Дастоева толькі. Пра гэта мы пісалі і быццам вырашылі адносна этымалогіі ў гарадах, назвы якіх паходзяць ад гідронімаў, што пра паходжанне гідроніма пішам толькі ў артыкула пра яго. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:14, 24 кастрычніка 2025 (+03)

Вітаю! Сваю пазіцыю я патлумачыў яшчэ ў маі гэтага года на старонцы Запыты да адміністратараў. Удзельнік Peisatai зрабіў сотні правак, у якіх напісаў свае ўласныя фантазіі аб паходжанні тапонімаў і прозвішчаў, пры гэтым амаль усе ягоныя праўкі або не маюць крыніц, або гэтыя крыніцы сфальсіфікаваныя. Канкрэтныя прыклады я тады прывёў (прычым гэта была толькі частка з таго, што ён панапісваў), паўтарацца тут не буду, хто жадае, можа паглядзець. Правілы вікіпедыі не дазваляюць займацца ўласнымі даследваннямі і падлогам крыніц, атаксама абражаць іншых удзельнікаў. У іншых моўных раздзелах за падобную &quot;творчасць&quot; удзельнікаў блакуюць назаўсёды. Я ў маі на гэта звярнуў увагу супольнасці, аднак на жаль ніякіх практычных крокаў зроблена не было. Пасля гэтага, як мне тут і параілі, я стаў самастойна выпрауляць гэтыя УД. Ніякіх парушэнняў з майго боку няма, ніводнага правіла вікіпедыі я не парушыў. Я паставіў запыты крыніцы там, дзе крыніца адсутнічае, а таксама часткова выдаліў інфармацыю, калі ў паказанай крыніцы яна адсутнічае. У некаторых выпадках выправіў інфармацыю ў адпаведнасці з тым, што насамрэч напісана ў крыніцы. Зараз вышэй пішуць, што Жучкевіч, маўляў, не аўтарытэтная крыніца. Можа і так, а Peisatai з ягонымі фантазіямі - хіба гэта АК? Потым пішуць, быццам калі ёсць корань - гэта ўжо і не УД. А хто вырашыў дзе які корань? Я ўжо не кажу пра значэнне гэтага кораня. Вось напрыклад Peisatai са спасылкай на Тапарова напісаў, што ў назве Няміга корань nem і пашыральнік g, а па Тапарову атрымліваецца, што ў назве корань mig. У назве Обаль і падобных Peisatai піша пра корань ab &quot;рака&quot;, а ў Тапарова - абъл/объл &quot;яблыка&quot;. І гэтак далей. Потым, вышэй напісана, што ў літаратуры аўтары не даюць поўнага спісу назваў, а абмяжоўваюцца двума-пяццю. Аднак у таго ж Тапарова часта прыводзяцца даволі доўгія спісы назваў, у тым ліку і тых, што на тэрыторыі Беларусі. Навошта тады выдумляць яшчэ ад сябе? Тым больш, калі гаворка ідзе пра больш-менш значны, вядомы аб'ект (горад ці раку). Навукоўцы ж не дурні і умеюць карыстацца картамі, даведнікамі, працамі сваіх калег (Тапароў многія назвы Беларусі браў са слоўніка Жучкевіча). Калі пра дадзены вядомы аб'ект не напісана ў аўтара, можа ён і не лічыў магчымым падобнае яго тлумачэнне? Гэта вельмі тонкая тэма, якая дае вельмі шырокую прастору для асабістых трактаванняў. Таму ў правілах энцыклапедыі і гаворыцца, што кожнае сцверджанне павінна быць падмацаванае АК. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:45, 26 кастрычніка 2025 (+03)
: [[Удзельнік:Için warum]], дзякуй за рагорнутае меркаванне, у цэлым згаджаюся з вамі. Хацеў бы ўсё ж, каб мы не сыходзілі тут з таго, што ў Вікіпедыі ''кожнае сцверджанне павінна быць падмацаванае АК'', бо ёсць і шырока вядомыя факты, і відавочныя паралелі можна дапускаць, калі кансэнсус маецца. У нас ужо назапасілася шмат інфармацыі па гідраніміі/тапаніміцы, давайце супольна прывядзем яе калі не да дасканалага, то хоць бы да прмальнага стану. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:44, 26 кастрычніка 2025 (+03)
:Удзельнік Варум, як казаў удзельнік JerzyKundrat, '''кідайце прымяраць ролю паліцэйскага'''. Тут камандна ствараюць, і Ваш праведны гнеў выглядае дзіўна. Calm down, Вы як нацягнутая струна :) Чаму, дарэчы, Вам не падабаецца, што ўдзельнік Peisatai так адстойвае '''балцкія версіі'''? Вы прынцыпова супраць? Хацелася б разабрацца, чаму вы так гарачыцеся, перш чым прадметна пераходзіць да тэмы &quot;карані і ўтваральнікі&quot; :) Бо Вы накідваеце '''відавочна &quot;смеццевых&quot; спасылак''' (тыпу Пракаповіча), і складаецца ўражанне, што толькі каб замыліць тэму. Як любіць казаць руская прапаганда, &quot;не ўсё так адназначна&quot;. Хіба не так? Вы ж павінны разумець, што правінцыйны літаратар '''Пракаповіч '''- гэта не крыніца? Або што тлумачэнні '''Жучкевіча '''часта не вытрымліваюць крытыкі. Або што '''Рогалеў '''прыдумшчык яшчэ той? '''Патлумачце, калі ласка, што стаіць за Вашай актыўнасцю'''. Бо акрамя таго каб выпраўляць удзельніка Peisatai, Вы, здаецца, больш нічым у Вікіпедыі не займаецеся, а зарэгістраваліся тут, здаецца, толькі для гэтага. Або Вы проста каб усё было &quot;строга ў духу буквы закону&quot;? Праўда, незразумела пакуль што. (Паўтаруся, што, на маю думку, Вы '''балансуеце на мяжы з вандалізмам''', як удзельнік Peisatai балансуе на мяжы з Уласнымі даследаваннямі, і трэба гэтыя два палюсы ўрэшце '''ўзгадніць''' '''і прымірыць'''). [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:13, 26 кастрычніка 2025 (+03)
::Здаецца, я зразумела абгрунтаваў свае дзеянні. Справа не ў балцкіх версіях (ці нейкіх яшчэ), а ў тым, што па правілах праэкта артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц, а не на падставе уласных &quot;адкрыццяў&quot; усіх жадаючых. Калі нехта хоча дадаць у артыкул, напрыклад, што назва Жлобін паходзіць ад літоўскага globti - калі ласка, хто ж супраць, толькі няхай ён знойдзе АК, дзе гэта чорным па беламу будзе напісана. Гэта не я так вырашыў, гэтага патрабуюць правілы вікіпедыі. А калі ён гэта піша і дае крыніцу, у якой насамрэч гэта было сказана не пра Жлобін, а пра нейкую рачулку ў Літве, то гэта ёсць уласнае даследванне і падлог крыніцы. Вось і усё. Меня проста здзівіла, што чалавек за некалькі гадоў столькі ўсяго панапісваў, дадаў горы інфармацыі, і ніхто нават не пацікавіўся, а ці праўда ўсё тое, што ён так упарта піша? Ніхто не знайшоў у інтэрнэце якую-небудзь з гэтых крыніц, не адкрыў яе і не паглядзеў, а што там на самой справе напісана? Хаця адзін ці два разы гэта было, у прыватнасці ў артыкуле пра Прыпяць. Аднак далей на жаль ніхто высновы з той гісторыі так і не зрабіў. Гэта вельмі небяспечны прэцэдэнт. Беларуская вікіпедыя не такая масавая, як напрыклад англійская ці руская, і тут знайшоўся толькі адзін такі Peisatai, а ўявіце сабе калі б іх было пяць, дзесяць, дваццаць, і яны таксама пачкамі пісалі б тут свае фантазіі? Энцыклапедыя пераўтварылася б у сметнік. Што ж датычыцца неаўтарытэтнасці Жучкевіча, Пракаповіча і Рогалева, то я дадаў тое, што змог знайсці (дарэчы, я яшчэ дадаваў Фасмера, Трубачова, Развадоўскага і іншых аўтараў). Калі яны не з'яўляюцца АК, можна і выдаліць, я не спрачаюся, аднак спачатку трэба выдаліць УД ўдзельніка Peisatai, бо гэта тым больш не АК. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:10, 26 кастрычніка 2025 (+03)
:: [[Удзельнік:Akijan|Akijan]], захоўвайце, калі ласка, ветлівасць у размовах. Пытанне не ў тым маюць нейкія тапонімы/гідронімы балцкае ці афраамерыканскае паходжанне. Асноўнае пытанне ў тым ці можна дадаваць у артыкулы аб тапонімах, гідронімах, прозвішчах, канкрэтных людзях інфармацыю аб этымалогіі кораня слова падобнага да назвы дадзенага аб'екта. А таксама дадаткова ўзнята пытанне, што рабіць, калі звесткі аб паходжанні назвы ёсць, але аўтарытэтнасць іх крыніцы пад сумневам: такую інфармацыю ў артыкул не дадаваць наогул ці дадаваць, але з тлумачэннем спрэчнасці трактоўкі.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 12:55, 26 кастрычніка 2025 (+03)
::: Спадарыня [[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]], датычна другой вашай рэплікі — відавочна ''дадаваць, але з тлумачэннем спрэчнасці трактоўкі''. Мы ж не маем патрэбы ў эканоміі паперы, працэсы і з'явы можам паказваць шырока і рознабакова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:59, 26 кастрычніка 2025 (+03)
: {{u|Akijan}}, ці маеце вы дадатковыя ўліковыя запісы ў праэкце і чаму вырашылі напісаць у гэты раздзел з менавіта з новага? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:05, 26 кастрычніка 2025 (+03)
::Папрасілі ўключыцца з дыскусію. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 14:09, 26 кастрычніка 2025 (+03)
Peisatai пачаў дадаваць у артыкулы свае &quot;этымалогіі&quot; са спасылкай на нейкую кніжку А. Мікуса (&lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;). Зразумела, што гэта не аўтарытэтная крыніца (&quot;смеццевая крыніца&quot;, як ён сам тут выказваецца). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:55, 27 кастрычніка 2025 (+03)

:[[Алесь Мікус|Мікус]] не горай за Жучкевіча або Пракаповіча, прынамсі, ведае літоўскую мову на высокім узроўні. Калі падсумоўваць. Застаецца пастанавіць, што сведчанні пра этымалогію ад неспецыялістаў не прымаем як крыніцы. Калі нехта вызначае паходжанне гідронімаў, то мае быць не проста лінгвістам-славістам, але і балтыстам, а калі і фінаўгрыстам. І практычна ўсё трэба будзе выдаліць. Таксама, што этымалогію для вялікай Дзвіны і іншага мы не прымаем для малых Дзвін і іншага, калі яны яўна асобна не названы ў крыніцы. Ніякія &quot;імёны рэк з -упа імаверна балцкага паходжання&quot;, як любяць мовазнаўцы, нам не прыдатныя. Што найболей непрыемна, калі і праўда сістэматычна пазначаліся крыніцы, дзе нічога з чаканага або хоць блізкага да яго не было. Адзінкавыя выпадкі можна зразумець, асабліва калі пасля пазначэння крыніцы было шмат правак. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:56, 27 кастрычніка 2025 (+03) 
::''Мікус не горай за Жучкевіча'' Жучкевіч прызнаны спецыяліст ў навуковым свеце, працаваў у БДУ, аўтар некалькіх кніг, артыкулаў у навуковых часопісах, на яго дагэтуль спасылаюцца іншыя навукоўцы. І не трэба яго папракаць тым, што ён географ, бо тапаніміка - гэта не толькі лінгвістыка, але і геаграфія, і гісторыя, і краязнаўства - усё разам. Сапраўднае тапанімічнае даследванне тады, калі даследчык даследуе канкрэтны аб'ект. Калі гэта горад, ён вывучае ягоную гісторыю, хто і калі яго заснаваў, калі гэта рака ці возера, вывучае іх геаграфічныя, гідралагічныя ўласцівасці - каб паспрабаваць зразумець, чым яны вылучаюцца, чаму людзі маглі іх так назваць. А не проста сядзіць сабе ў кабінеце і жангліруе словамі з розных моваў. Знасці падобныя словы можна, а вось ці будуць яны мець нейкае рэальнае дачыненне да дадзенага горада ці ракі? І Жучкевіч пры падрыхтоўцы свайго слоўніка карыстаўся працамі іншых вядомых навукоўцаў, у тым ліку і лінгвістаў: Фасмер, Тапароў, Буга, Развадоўскі, Машынскі, Лер-Сплавінскі і г. д. (спіс літаратуры ён прыводзіць). А Мікус хто такі? Якое дачыненне ён мае да навуковага света ўвогуле і да тапанімікі ў прыватнасці? І пры чым тут яго веданне літоўскай мовы? Яе ведаюць больш за 3 мільёны чалавек, гэта не значыць, што кожны з іх можа пісаць аб тапаніміцы Беларусі. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:11, 28 кастрычніка 2025 (+03)
:::@[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] на што толькі не спасылаюцца. Гэта можа быць апраўдана, калі транслюецца меркаванне аўтарытэтных мовазнаўцаў, а сам ты не маеш да іх доступу. Цяпер гэта ўсё даступна ў асноўным і пасрэднік не патрэбны. Што да ўласных распрацовак этымалогіі, не геаграфічная гэта справа, чалавек не падрыхтаваны для гэтага часта не бачыць відавочных рэчаў, які б ні быў паважаны і тытулаваны ў сваёй галіне. Вядома, географ можа мець дадаткова і такую кваліфікацыю, але пра Жучкевіча мы гэтага не ведаем. Наогул мы ж бачым яго версію ў &quot;Начы&quot; і такога шмат, сустракаў калі выводзіў свае этымалогіі ён з позніх, скажоных часамі назваў. Я ж і кажу, што ў плане этымалогіі яны роўныя, у Жучкевіча няма кваліфікацыя для яе, а Мікула &quot;вагі&quot; ў тым самым навуковым свеце, хоць кваліфікацыі яўна болей. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:30, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::Заглянуў у артыкул пра [[Лужаснянка|Лужаснянку]] і [[Бабруйка]]. Я думаю, калі чляненне дастаткова відавочнае (і корань, і ўтваральнік вядомыя ў балцкіх назвах), то можна пакідаць, гэта не УД.
::У менш відавочных выпадках трэба прыбіраць.
::Другое. Калі прыводзяцца аналогіі і прыводзіцца спасылка, дзе яны прапісаныя, але там няма канкрэтна пра назву, да якой яны прыводзяцца, то гэта не падлог, а спасылка на аналогіі. Наколькі гэта УД, трэба глядзець у кожным канкрэтным выпадку.
::Трэцяе. Удзельнікам Warum і Peisatai трэба настойліва параіць прыйсці да супрацоўніцтва, калі ўжо абодва столькі сілаў кладуць на тапанімію. Пакінуць лаяць адзін аднаго і тым больш спрабаваць дэананімізаваць, у цяперашніх палітычных варунках.
::Прапаную на гэтым пакрысе гэтую дыскусію завяршаць. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:34, 27 кастрычніка 2025 (+03)
:::Для каго ''чляненне дастаткова відавочнае''? Асабіста для вас відавочнае адно, для другога - другое, для трэцяга - трэцяе. Адну й тую ж назву можна &quot;расчляніць&quot; па-рознаму, і вытлумачэнне гэтых часцін можа быць рознае, нават у адной мове (а тут і з мовамі магчымыя варыянты). Гэтым павінны займацца спецыялісты, а не аматары. І з аналогіямі - тое ж самае. Тое, што адна назва ёсць аналагам іншай назвы - гэта павінна быць напісана ў навуковых працах прызнаных спецыялістаў, а не самі ўдзельнікі праэкта будуць самастойна вырашаць, бо тады гэта будзе ўжо не энцыклапедыя, а паркан, на якім кожны піша ўсё што хоча. І з этымалогіяй прозвішчаў - тое ж самае. Уявіце сабе, нехта захоча напісаць, што аналагам назвы Мінск (Менск) з'яўляецца назва вострава Мэн, а аналагам назвы беларускага Брэста - назва французскага Брэста, бо яму гэта відавочна... І ўвогуле, чаму абавязкова ў кожным артыкуле пра нейкі населены пункт ці раку/возера, трэба абавязкова пісаць пра этымалагію назвы?! Калі пра нейкі дадзены аб'ект пакуль няма аўтарытатнай крыніцы на гэтую тэму, то можа будзе лепш увогуле нічога не пісаць, чым нешта там выдумляць ад сябе? Каму і навошта гэта трэба? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:20, 28 кастрычніка 2025 (+03)
:::Калегі, думаю, я '''паспяшаўся прыміраць удзельнікаў Peisatai i Warum'''. Калі апошні стаў завочна нападаць на Мікуса, мне стала пакрысе ўсё станавіцца на свае месцы.
::: &lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;.
:::Ва ўсякім разе, удзельнік Warum прарабіў тытанічную працу па перапрацоўцы артыкулаў удзельніка Peisatai, які відавочна даў маху і шмат дзе (не ўсюды) перагнуў. Калі Peisatai пад уплывам спасылак ад Warum праробіць '''работу над памылкамі''' ў артыкулах, то гэта будзе сапраўды выпадак, калі па-марксісцку з Тэзіса і Антытэзіса выйдзе не дрэнны Сінтэз.
:::Яшчэ хацелася б больш пачуць '''пра славяна-індыйскую гідранімію''' на быццам бы балцкай тэрыторыі, магчыма, трэба было б асобны артыкул пра гэта напісаць, няхай бы Warum хоць нешта сваё ўласнае напісаў. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 14:27, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::''няхай бы Warum хоць нешта сваё ўласнае напісаў'' Калі вы чакаеце ад мяне ўласных даследванняў у стыле Peisatai, то іх зразумела не будзе. Па-першае, гэта забараняюць правілы праэкта, а па-другое, навошта мне тут нешта выдумляць і пісаць горы нейкага флуда? У меня для гэтага няма ніякай матывацыі. А ў яго, відаць, ёсць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 17:49, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::: Калі ласка, давайце больш канструктыўна. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:51, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::Ніякага дачынення ні да якога Дзермана я не маю. Доказы смешныя: за тэрмін, які больш за 5 месяцаў, вы знайшлі аж цэлых 3 супадзенні па часе)) І ўвогуле, не трэба пастаянна ўводзіць дыскусію ў бок. Спрэчка тут не пра балтаў, славян, індыйцаў, Мікуса, Дзермана  і г. д., а пра тое, ці можа ў энцыклапедыі чалавек пісаць свае ўласныя здагадкі і меркаванні? Правілы вікіпедыі гавораць, што не, артыкулы тут пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц. Калі вам так хочыцца балцкіх версій тапонімаў, то літаратуры на гэтую тэму хапае, той жа Тапароў пра гэта вельмі шмат напісаў. Дадавайце і ніхто супраць не будзе. Але Peisatai нават і балтыста Тапарова перакручвае, ставіць на яго спасылку, а піша нейкую адсябяціну, чаго ў Тапарова зусім няма (прыклады я прыводзіў яшчэ ў маі). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 15:24, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::Ох ужо гэтыя дэаноны :( А якая розніца? Тут да крыніц фармальны падыход і суб'ектыўныя крытэрыі. Справа толькі як мы будзем рабіць, прымаць усе меркаванні з хоць якімі крыніцамі, тады пойдуць і Жучкевіч з іншымі, і Мікус. Або толькі выключна яўных тэматычных лінгвістаў, тады ні Жучкевіч, ні Мікус не пойдуць. Ачышчаем і жывём спакойна. Калі першы варыянт, паўтаруся, трэба вярнуцца і трымацца палітыкі невыдалення. Калі былі выпадкі ўяўнага ўжывання крыніц, так болей не рабіць ні пад якім соусам. Выпрацаваць нейтральныя формы, які будуць адпавядаць стану крыніц, напрыклад, &quot;у балцкіх гідронімах вылучаюць корань y-[зноска] і пашыральнік -x[зноска], але ці яны ў назве гэтай Yx яўна не адзначана&quot;. Спыніць канфрантацыю на балцка-славянскай этымалагічнай глебе, у асноўнай масе гэта пэўна ніколі не вызначаць, будуць толькі болей або меней кваліфікаваныя гіпотэзы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:01, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::: Пане [[Удзельнік:M.L.Bot|Максіме]], канешне ж будзем ''прымаць усе меркаванні з хоць якімі крыніцамі''. Вікіпедыя для таго й прызначана, каб трансляваць веды з розных галін. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:16, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] , тэарэтычна правілы вымагаюць не хоць якіх, а аўтарытэтных крыніц. Але звычайна так катэгарычна пытанне паўстае ў спрэчных выпадках, што ў нас цяпер і ёсць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:03, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::: Маем звычай у БелВікі трактаваць аўтарытэтнасць крыніц таксама шырока, аж да навінных. Узнятая тут бура не нагода для фундаментальных змен. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:35, 28 кастрычніка 2025 (+03)
:::: {{u|Akijan}}, я выдаліў частку вашай рэплікі, якая была датычна вашых здагадак датычна асобы іншага ўдзельніка. Па-першае гэта парушае [[ВП:ЭП]], а дакладней парушае &quot;прадузятасць, навешванне «цэтлікаў» на апанентаў&quot;. Па-другое, у Вікіпедыі нельга займацца [[доксінг]]ам. Таксама чытайте [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikimedia_Foundation_statement_on_paid_editing_and_outing афіцыйную пазіцыю фонду Вікімедыя] датычна аутынгу іншых асоб. Я вас папярэджваю, што наступным разам за парушэнне [[ВП:ЭП]] ваш доступ да рэдагавання Вікіпедыі можа быць заблакаваны. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:47, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::Удзельнік МоцныБрат, патлумачце ласка, на падставе якіх фармальных правілаў Вікіпедыі Вы выдалілі частку майго паста, у якім я параўнаў час напісання ўдзельнікам Варум тут сваіх пастоў з &lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;.? Дэананімізацыя забароненая толькі калі гэта пагражае пераследам па палітычных, рэлігійных падставах, а Дзермана ў Беларусі ніхто пераследваць не будзе, бо ён на баку ўладаў. Калі ласка, дакладную спасылку на рэгуляцыю. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 15:47, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::: Звярніце ўвагу на [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#c-MocnyDuham-20251028124700-Akijan-20251028112700|гэты]] і [[Размовы з удзельнікам:Akijan#c-MocnyDuham-20251028125100-Папярэджанне|гэты]] каментар. І я зноў выдаліў вашу рэпліку з магчымым дэанонам па гэтых прычынах. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:01, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::Добра, прачытаў, пагаджуся, быў раманаў. Але ж паведаміць зацікаўленым асобам, думаю, правілы Вікіпедыі не забараняюць. Бо калі ўдумацца, гэта з глузду з'ехаць што робіцца. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:05, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::: Вы не ведаеце, ці з'яўляецца ўдзельнік той асобай, пра якую кажаце. А калі ён ніяк з ёй не звязаны? Зараз вы ствараеце ціск на ўдзельніка тым, што камусьці пра яго штосьці скажаце. Ваша пагроза &quot;паведаміць зацікаўленым асобам&quot; парушае [[ВП:НАПА]]. Калі ласка, не пагражайце тут нікому. [[ВП:СУ|Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:17, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::::Думаю, тады Вам варта з такой жа строгасцю адрэагаваць на спробу дэанону вышэй з боку ўдзельніка Варум (&quot;падазраю, што гэта ён сам і ёсць&quot;) і прывесці да балансу.
::::::::Карацей, спадзяюся, нехта ўсё ж возьмецца выпраўляць тое, што тут з ідэалагічных прычын творыць апазнаны ўдзельнік Варум. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:58, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::::: Тое самае тычыцца і {{u|Için warum}}, канешне. Не бачыў яго рэпліку. Калі ласка, спыніцеся і пачніце камунікацыю згодна з [[ВП:ВЕТ]]. Галоўнае прыйсці да кансэнсусу і пачаць дапаўняць Вікіпедыю. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:02, 28 кастрычніка 2025 (+03)
:::::::::: Па-мойму, кансэнсус тут можа быць толькі адзін - выконваць правілы вікіпедыі, там усё прапісана, а не вынаходзіць тут веласіпед. Мне цяжка ўявіць падобную дыскусію ў нейкім іншым моўным раздзеле, напрыклад, у англійскім ці рускім. Дарэчы, Peisatai спрабаваў пісаць свае ўласныя даследванні і ў рускай ВП, аднак відаць не атрымалася, тады ён цалкам пераключыўся на беларускую, і тут, як гаворыцца, &quot;пракаціла&quot;. На жаль. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 17:41, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::::::: У іншых моўных раздзелах смецця больш, чым у БелВікі. Не буду тут прыводзіць доказы з уласных даследаванняў на гэты конт. Таксама нагадаю, што Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, акрамя [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|пяці агульных прынцыпаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:46, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::::::Чаму Вы не выдалілі ў згаданай рэпліцы спробу дэанону? [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:22, 30 кастрычніка 2025 (+03)
:::::::::::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], калі ласка, дазачысціце тое, што можа быць дэанонам, можа, і версіі нейкія можна закрыць для прагляду правамі адміна. Дзякуй. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:12, 3 лістапада 2025 (+03)
:::::::::::: Выдаліў! Зараз паспрабую закрыць версіі [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:06, 3 лістапада 2025 (+03)
:::::::::::: Здаецца ўсё прыбраў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:09, 3 лістапада 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Праект рашэння ===
{{закрыта}}
Не хочацца, каб тэма заставалася адкрытай, таму я падрыхтаваў праект рашэння. Калі ён не сустрэне вострай крытыкі, то набудзе моц праз тыдзень. Вітаю дапрацоўку з боку дасведчаных удзельнікаў.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Звесткі аб этымалогіі дапускаюцца толькі пры наяўнасці надзейных крыніц. Неправяраемыя крыніцамі сцвярджэнні выключаюцца і не павінны размяшчацца ў асноўнай прасторы Вікіпедыі (гл. [[ВП:ПРАВ]]). Фармулёўкі ў пытаннях этымалогіі ў «спрэчных артыкулах» павінны быць прыведзены з відавочнай атрыбуцыяй у тэксце: «па меркаванню X», «згодна з Y», і з дакладнай бібліяграфічнай спасылкай. Указваць паходжанне канкрэтнага тапоніма ці гідроніма варта толькі тады, калі крыніца прама разбірае менавіта гэты аб’ект. Перанос агульных мадэляў «корань/фармант» на назвы, не згаданыя ў аўтара, разглядаецца як ўласнае даследаванне і не дапускаецца. Самастойнае «расчляненне» назваў на карані і суфіксы і высновы на гэтай аснове без прамой падтрымкі профільнай літаратуры таксама недапушчальныя (гл. [[ВП:НУДА]]).&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Дапускаецца прывядзенне розных версій паходжання, у тым ліку балтыйскіх, славянскіх і іншых, але кожная толькі са спасылкай на надзейную крыніцу, з карэктнай атрыбуцыяй аўтара і ўзважанай падачай без катэгарычнасці там, дзе ў літаратуры няма кансэнсусу. Прыярытэт аддаецца профільным лінгвістам і выданням, якія рэцэнзуюцца. Папулярызатарскія і краязнаўчыя артыкулы магчымы толькі з відавочнай маркіроўкай іх статусу і без пераацэнкі іх вагі ў параўнанні да профільнай літаратуры.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Нагадваю аб недапушчальнасці войн правак. Персанальныя выпады і любыя спробы дэананімізацыі будуць выдаляцца. Пры паўтарэнні магчымы блакіроўкі. Па спрэчных пытаннях прашу адкрываць тэму на старонцы абмеркавання артыкула і весці дыялог там.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Абмеркаванне носіць метадалагічны характар, гаворка пра правяральнасць і спосаб падачы, а не пра супрацьстаянне балтыйскіх і славянскіх трактовак. Праект адкрыты для розных навуковых версій пры ўмове акуратнай атрыбуцыі, надзейных крыніц і захавання этыкі зносін. Дзякуй усім удзельнікам за ўклад і канструктыў. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:20, 15 лістапада 2025 (+03)
: Усё ідзе сваім чарадом, [[Удзельнік:MocnyDuham]] не выдумвай усялякія бздуры. Гэта была ''вострая крытыка'', калі ты не зразумеў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:35, 15 лістапада 2025 (+03)
:: &quot;Сваім чарадом&quot; усё ідзе з мая. За гэты час ужо былі блакіроўкі і некалькі вялікіх амберкаванняў. Трэба было ўжо нешта прыдумаць, каб удзельнікі маглі мець магчымасць разам правіць Вікі без сварак. На гэта быў выказаны кансэнсус вышэй. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:53, 15 лістапада 2025 (+03)
::: Сам па сваіх правілах і жыві. [[Вікіпедыя:Кансэнсус]] ''звычайна дасягаецца натуральным шляхам — пасля таго як адзін з удзельнікаў уносіць праўку ці дадатак на якой-небудзь са старонак Вікіпедыі, усе, хто ўбачаць гэту змену, могуць на яе адрэагаваць, змяніўшы ці адмяніўшы яе, або пакінуць яе ў сіле''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:59, 15 лістапада 2025 (+03)
::::Пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], давайце нейк сур’ёзней. Правілы і парады адносна паводзін і культуры размоў у Вікіпедыі вы ведаеце. Намагайцеся, калі ласка, не даводзіць да абсурду. Пан @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] паспрабаваў сфармуляваць кансэнсус, каб улагодзіць канфлікт, які цягнецца даўно. У вашых жа каментарыях я бачу спробы накаліць асабісты канфлікт, каб усе ўдзельнікі гэта незразумела што чыталі... Давайце, калі ласка, па справе. Таксама было б нядрэнна вам адрэагаваць у абмеркаванні вышэй пра вашыя нападкі (як мне гэта бачыцца з таго кантэксту, які я маю) на ўдзельніка. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:15, 15 лістапада 2025 (+03)
::::Пры ўсёй павазе: ''кансэнсус '''звычайна''' дасягаецца натуральным шляхам''. Па гары тэксту вышэй відаць, што кансэнсусам і не пахне ўжо даволі даўно. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:04, 16 лістапада 2025 (+03)
: @[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] і @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], што думаеце? Гэты праект з большага тычыцца вашай работы. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 02:14, 18 лістапада 2025 (+03)
::Як паказала практыка, удзельніку @Peisatai абыякава. 
::Гісторыя: 
::Адносна нядаўна распачалася вайна правак за артыкул [[Вольберавічы]] і [[Янкі]]. З майго боку былі агучаны заўвагі адносна фармуліроўкі тэкстаў і патрабаванне ў пашырэнні крыніц (бо праўкі Peisatai выглядаюць як уласныя даследаванні, пры ўмове, што Peisatai ведае даследчыкаў, на якіх і грунтуецца яго меркаванне, але не запісвае іх ў раздзел Літаратура (артыкулаў).
::Паходжанне назвы Янкі таксама выклікае сумнеў (балцкая версія): аўтар грунтуецца толькі на антрапанімічных версіях паходжання назвы (у свой час я займаўся гэтым артыкулам і дакладна ведаю што тапонім - славянскі, бо паселішча заснавана ўжо пасля асваення славянамі гэтай тэрыторыі). Чаму так напружвае падобная дзейнасць @Peisatai: аўтар не ідзе на кантакт (яго меркаванні грунтуюцца пераважна на лінгвістычным аналізе тапонімаў, ігнаруючы гістарычны кантэкст). Разам з тым, Peisatai не імкнецца пісаць больш дакладна пра сувязь паміж назвай паселішча і версіяй. 
::Дайшло да смешнага: як ініцыятары размовы пры &quot;Размовах&quot; артыкула [[Вольберавічы]], я напісаў што праз падобнае, буду вымушаны звяртацца да адміністрацыі, што і раблю зараз. 
::Калі ласка, прашу звярнуць увагу на гэта спрэчнае пытанне. Вышэй, у гэтай размове, ужо былі распісаны прыклады таго, як павінны быць распісаны падобныя артыкулы. Нібы падобныя абмеркаванні для Peisatai - пусты гук. [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 09:54, 9 мая 2026 (+03)
:::Дайшло да смешнага: неяк так атрымалася, што пад час абмеркавання мой асноўны IP - заблакаваны) Гэта пытанне ўжо ў стадыі вырашэння, але здзівіла падобнае супадзенне. Калі ўсё ж такі гэта не супадзенне, то мы маем справу з нейкімі хм ...цікавымі варыянтамі вырашэння такіх пытанняў шляхам кляўз адміністратарам Вікі іншамоўных раздзелаў. [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 10:23, 9 мая 2026 (+03)
17:59, 15 лістапада 2025 (+03)
::::: Нармальна ўсё, кансэнсуса дасягаем не тут, а ў працэсе рэдактарскай працы. Гэта гара тэксту ні аб чым і ні да чаго. [[Удзельнік:IshaBarnes]], давайце лепш будзем артыкулы правіць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:32, 16 лістапада 2025 (+03)
:::::: А хто супраць? Я толькі за. Але калі ўжо вынесена гэтая вайна на агульнае абмеркаванне, то трэба неяк вырашаць. Адміны на тое і адміны, каб такімі праблемамі займацца. -- [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:57, 16 лістапада 2025 (+03)
::::::: Вайна скончана, прававеды толькі ніяк не супакояцца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 02:00, 16 лістапада 2025 (+03)
:::::::: {{u|JerzyKundrat}}, прыпыніце тролінг і выконвайце [[ВП:ЭП]]. Грубы стыль зносін з навешваннем цэтлікаў на ўдзельнікаў ніхто доўга цярпець не будзе. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:33, 16 лістапада 2025 (+03)
::::: Сур'ёзней ужо няма куды — не выдумвайце дурасцей. Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў акрамя [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|пяці агульных прынцыпаў]]. Кансэнэнсус дасягаецца натуральным чынам. Лепш бы кантэнту ў БелВікі дадалі, чым праўнікаў з сябе строіць. — --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:24, 15 лістапада 2025 (+03)
:::::: Адным з галоўных прынцыпаў вікіпедыі з'яўляецца тое, што артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц, а не на падставе ўласных меркаванняў усіх жадаючых. Бо тады гэта будзе ўжо не энцыклапедыя, а сметнік. Калі хтосьці хоча прасоўваць нейкія свае ўласныя ідэі, то для гэтага існуюць іншыя пляцоўкі (блогі, форумы і г. д.). Энцыклапедыя не для гэтага.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:57, 18 лістапада 2025 (+03)
:выглядае лагічна, як і мае быць. Можа не заўсёды будзем прыдзірацца да якасці крыніц, але вядома, што ў розных крыніц розная вага. Калі што, можна ўжо абмяркоўваць удакладненні да правіл аўтарытэтнасці крыніц [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:58, 15 лістапада 2025 (+03)
:: на хвіга стока букф, не пайму. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:01, 15 лістапада 2025 (+03)
:Прапанова вырашэння спрэчкі слушная. Аднак не зразумела, чым павінна стаць гэтая прапанова. Застанецца каментаром на старонцы запытаў да адмінаў? У такім выпадку наўрад ці яна будзе мець нейкую сур'ёзную моц. Трэба было б аформіць як [[Вікіпедыя:Правілы#Прызначэнне|рэкамендацыю]] прынамсі. І ў такім выпадку, было б лепей, каб гэтае абмеркаванне вялося шырэй - не толькі на старонцы запытаў да адмінаў, але і на форуме, напрыклад, ці нейкім іншым чынам пашырыць праект. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:20, 16 лістапада 2025 (+03)
: Дзякую, Спадар [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], за прапанаванае рашэнне. З майго боку будуць наступныя заўвагі:
:: 1) Я прапаную перафармуляваць сказ &quot;Самастойнае «расчляненне» назваў на карані і суфіксы і высновы на гэтай аснове без прамой падтрымкі профільнай літаратуры таксама недапушчальныя&quot;. Падзел слова на корань і суфікс - гэта тое, што вывучаецца ў школе і што з'яўляецца ўсё ж такі базавымі ведамі. Калі раптам у артыкуле спатрэбіцца прапісаць, які ў слове суфікс, то я нават не ўпэўнена, што на такое наогул патрэбны хоць нейкія крыніцы. А вось падзел кораня слова на часткі - гэта ўжо этымалогія і тут я цалкам згодная ў неабходнасці спасылак на профільную літаратуру.
:: 2) Прапаную таксама дадаць рашэнне наконт магчымасці ці не магчымасці прапісваць у артыкулах аб адных аб'ектах інфармацыю аб паходжанні назваў іншых аб'ектаў. Напрыклад, у артыкулах аб гарадах інфармацыю аб паходжанні назваў рэк, у артыкулах ад адных рэках інфармацыю аб паходжанні назваў іншых рэк, у артыкулах аб людзях інфармацыю аб паходжанні прозвішчаў.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 02:03, 16 лістапада 2025 (+03)
::: [[Удзельнік:Hanylka]], давайце ва не будзеце навязваць іншым, пра што пісаць, а пра што не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 02:06, 16 лістапада 2025 (+03)

Рэальным кейсам зараз ёсць напр. артыкул [[Мёры]], гл. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D1%91%D1%80%D1%8B&amp;action=history вайну правак]. Калі знойдуцца адміны, ласкава запрашаю! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:13, 17 лістапада 2025 (+03)

Асабіста я цалкам згодны з праектам рашэння ад MocnyDuham. Ён усё слушна растлумачыў, аргументаваў згодна з правіламі вікіпедыі. Запярэчыць ці нешта дадаць мне няма чаго. Усё правільна. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:51, 18 лістапада 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік===
З улікам таго, што канфлікт у гэтай тэматыцы [[Адмысловае:GoToComment/c-Maksim_L.-20250515060700-Удзельнік_Peisatai|цягнецца ўжо амаль год]], настаў час падвесці вынік, які мог бы накіроўваць удзельнікаў у далейшай працы. Гэта не асобны рэгламент і не новае правіла, а падсумаванне таго, як ужо функцыянуе наш праект у межах існых правіл.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Найперш прашу ўдзельнікаў звярнуць увагу на тое, што Вікіпедыя грунтуецца на некалькіх асноўных прынцыпах і правілах, у тым ліку [[ВП:ПРАВ]], [[ВП:НУДА]] і [[ВП:АК]]. З іх вынікае, што падставай для ўключэння інфармацыі ў Вікіпедыю з’яўляецца яе правяральнасць. Гэта азначае, што чытач павінен мець магчымасць пераканацца, што прадстаўлены ў Вікіпедыі матэрыял ужо быў апублікаваны ў іншых крыніцах.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Пажадана, каб гэтыя крыніцы былі як мага больш аўтарытэтнымі. Умоўная іерархія крыніц рухаецца ад рэцэнзаваных навуковых публікацый і профільных даследаванняў да менш спецыялізаваных выданняў, у тым ліку СМІ. Асабліва важна, што крыніцы, якія прайшлі навуковую рэцэнзію або другасны і трацічны аналіз, звычайна маюць большую вагу, чым першасныя крыніцы, дзе інфармацыя можа падавацца без аналізу, інтэрпрэтацыі і экспертнай ацэнкі.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Не менш важна, што Вікіпедыя не з’яўляецца месцам для неапублікаваных фактаў, аргументаў, канцэпцый, сцверджанняў або тэорый. Гэта таксама датычыцца неапублікаванага аналізу або сінтэзу апублікаваных матэрыялаў, калі такі сінтэз вядзе да з’яўлення новых пунктаў гледжання. Гэта рэгулюецца правілам [[ВП:НУДА]].&lt;br&gt; &lt;br/&gt;'''Пра праблему, якая ўзнікла'''&lt;br&gt; &lt;br/&gt;У межах гэтага канфлікту праект сутыкнуўся з праблемай у вельмі складанай тэме этымалогіі. Частка інфармацыі ў артыкулах падавалася [[Адмысловае:GoToComment/c-Maksim_L.-20250515060700-Удзельнік_Peisatai|або без крыніц, або са спасылкамі на крыніцы, у якіх адпаведнае сцверджанне фактычна не пацвярджалася]]. У [[Адмысловае:GoToComment/c-MoniczFrancisak-20260507112900-Тапаніміка_(раздзел_Назва)|іншых выпадках]] выкарыстоўваліся першасныя крыніцы — метрычныя кнігі, перапісы, спісы рэк, карты, актавыя дакументы, якія утрымлівалі назву аб’екта, але не змяшчалі яе этымалагічнага аналізу.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Такая праца з інфармацыяй прыводзіць да канфліктаў, таму ёсць патрэба яшчэ раз зафіксаваць асноўныя прынцыпы працы з этымалагічнымі звесткамі.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Звесткі пра паходжанне тапонімаў, гідронімаў, айконімаў, антрапонімаў і прозвішчаў могуць размяшчацца ў артыкулах толькі пры наяўнасці надзейных крыніц. У пытаннях этымалогіі асаблівую вагу маюць профільныя лінгвістычныя, анамастычныя, тапанімічныя і гідранімічныя даследаванні.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Неправяральныя сцверджанні, уласныя высновы ўдзельнікаў, самастойныя рэканструкцыі і спалучэнне розных крыніц для атрымання новай этымалагічнай высновы не дапускаюцца ў асноўнай прасторы Вікіпедыі.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Паходжанне канкрэтнага тапоніма, гідроніма, назвы паселішча або прозвішча варта падаваць толькі тады, калі крыніца прама разбірае менавіта гэты аб’ект або менавіта гэтае прозвішча ці імя ў адпаведным кантэксце. Калі ў крыніцы разбіраецца іншы гідронім, іншы тапонім, іншае прозвішча, агульны корань, фармант, суфікс або моўная мадэль, гэта не дае падставы самастойна пераносіць такую этымалогію на назву, якая ў крыніцы не разглядаецца.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Самастойнае вылучэнне ў назве кораня, асновы, суфікса або фарманта з наступнай этымалагічнай высновай, самастойнае параўнанне назвы з літоўскімі, латышскімі, славянскімі, германскімі або іншымі словамі, прозвішчамі, тапонімамі ці гідронімамі, выснова пра балцкае, славянскае, германскае або іншае паходжанне назвы толькі на падставе сугучнасці, а таксама выкарыстанне крыніцы, у якой разглядаецца адзін аб’ект, як пацвярджэнне этымалогіі іншага аб’екта — усё гэта з’яўляецца ўласным даследаваннем і супярэчыць [[ВП:НУДА]].&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Не дазваляецца рабіць спасылку на крыніцу такім чынам, каб у чытача стваралася ўражанне, нібыта ў ёй пацвярджаецца этымалогія канкрэтнай назвы, калі ў рэчаіснасці гэтая назва там не разбіраецца. Такая практыка супярэчыць [[ВП:ПРАВ]].&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Метрычныя кнігі, перапісы, спісы рэк, карты, актавыя дакументы і падобныя матэрыялы могуць выкарыстоўвацца для пацвярджэння факту існавання назвы, прозвішча, формы запісу або гістарычнай фіксацыі. Аднак такія крыніцы не могуць выкарыстоўвацца як доказ паходжання назвы, калі самі яны не змяшчаюць этымалагічнага аналізу. Напрыклад, фіксацыя прозвішча ў метрычнай кнізе не з’яўляецца доказам таго, што назва паселішча паходзіць ад гэтага прозвішча або звязаная з ім.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;У артыкулах пра населеныя пункты трэба пазбягаць шырокіх этымалагічных разважанняў пра іншыя аб’екты — рэкі, азёры, прозвішчы, асабовыя імёны або іншыя тапонімы, — калі крыніца не звязвае іх непасрэдна з назвай дадзенага населенага пункта. Калі назва паселішча паходзіць ад назвы ракі, возера, прозвішча або асабовага імя, у артыкуле пра паселішча можна пазначыць гэты факт толькі пры наяўнасці крыніцы.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Калі ў надзейных крыніцах існуюць розныя версіі паходжання назвы, у артыкуле могуць быць пададзены некалькі версій. Яны павінны быць атрыбутаваныя: «паводле X», «на думку Y», «Z выводзіў назву ад…». Пры адсутнасці навуковага кансэнсусу фармулёўкі павінны быць асцярожнымі і не катэгарычнымі. Нельга падаваць адну версію як усталяваны факт, калі ў літаратуры яна з’яўляецца толькі гіпотэзай. Краязнаўчыя, папулярызатарскія і непрофільныя крыніцы могуць згадвацца толькі з пазначэннем іх статусу і без пераацэнкі іх вагі ў параўнанні з профільнай лінгвістычнай літаратурай.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;'''Абмежаванне для ўдзельніка Peisatai'''&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Асобна прашу ўдзельніка {{u|Peisatai}} звярнуць увагу на выкладзенае вышэй. З улікам працяглага канфлікту і шматлікіх заўваг адносна ўласных даследаванняў, удзельніку Peisatai забараняецца дадаваць у асноўную прастору Вікіпедыі новыя этымалагічныя версіі тапонімаў, гідронімаў, назваў паселішчаў, прозвішчаў і асабовых імён, '''калі крыніца не разбірае непасрэдна адпаведны аб’ект'''.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;У прыватнасці, не варта самастойна выводзіць назвы з літоўскіх, латышскіх, славянскіх, германскіх або іншых слоў; падаваць сугучныя прозвішчы, гідронімы або тапонімы як «паралелі» да назвы артыкула без прамой крыніцы; выкарыстоўваць першасныя крыніцы як доказ этымалогіі; вяртаць у артыкулы раней аспрэчаныя этымалагічныя фрагменты без папярэдняга абмеркавання.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Калі будзе выяўлена парушэнне гэтага абмежавання, адпаведныя праўкі могуць быць адкачаны. Пры паўторных парушэннях могуць ужывацца адміністрацыйныя меры, у тым ліку блакіроўка.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;'''Парадак вырашэння новых спрэчак'''&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Гэты фрагмент датычыцца ўсіх удзельнікаў і мае рэкамендацыйны характар. Яго мэта гэта знізіць імавернасць новых канфліктных сітуацый.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Выдаленне або выпраўленне спрэчных этымалагічных фрагментаў павінна рабіцца з кароткім і нейтральным тлумачэннем, напрыклад: «крыніца не разбірае гэты аб’ект», «няма пацвярджэння ў крыніцы», «уласнае даследаванне», «першасная крыніца не пацвярджае этымалогію». Пазбягайце адкату інфармацыі без каментароў, таму што гэта можа выглядаць як вандалізм. &lt;br&gt; &lt;br/&gt;Пры масавым выдаленні пажадана пакідаць паведамленне на старонцы размоў адпаведнага артыкула або ў агульным абмеркаванні, каб пазбегнуць новай вайны правак. Калі фрагмент мае крыніцу, але крыніца сумнеўная або непрофільная, пажадана не пераходзіць да вайны правак, а вынесці пытанне на абмеркаванне. Пры стварэнні тэмы на старонцы размоў лепш пазначаць удзельніка, які ўнёс спрэчную інфармацыю.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;'''Пра этычную камунікацыю'''&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Асобна нагадваю пра неабходнасць захавання [[ВП:ЭП]]. Усім удзельнікам канфлікту трэба прытрымлівацца ветлівасці і этычных нормаў.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;У Вікіпедыі недапушчальныя асабістыя выпады, абразы, ярлыкі кшталту «балтафоб», «жмудаед», «фантазёр», «псіх», «паліцэйскі» і падобныя фармулёўкі. Таксама недапушчальныя намёкі на сувязь удзельніка з рэальнымі асобамі або арганізацыямі, спробы дэананімізацыі і любыя пагрозы. Не варта абмяркоўваць матывы, асобу або магчымую ідэнтычнасць удзельніка замест зместу яго правак, бо гэта не дапамагае працы над артыкуламі і толькі паглыбляе канфлікт.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;У першую чаргу гэта датычыцца ўдзельнікаў {{u|Peisatai}} і {{u|Için warum}}. Удзельніку {{u|Için warum}} ужо выносіліся папярэджанні і прымяняліся першыя блакіроўкі за падобны стыль камунікацыі. Аднак гэтае патрабаванне датычыцца ўсіх удзельнікаў без выключэння.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;'''Заключэнне'''&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Гэты вынік не з’яўляецца рашэннем на карысць балцкіх, славянскіх, германскіх або іншых версій паходжання назваў. Ён датычыцца толькі правяральнасці, недапушчальнасці ўласных даследаванняў, карэктнага выкарыстання крыніц і этычнай камунікацыі паміж удзельнікамі. Гэты вынік не павінен тлумачыцца як заклік да масавай чысткі ўсіх артыкулаў, дзе ёсць этымалагічныя звесткі без крыніц, асабліва калі такая інфармацыя знаходзіцца ў артыкулах ужо шмат гадоў і не выклікала спрэчак. [[Вікіпедыя:Не даводзьце да абсурду|Не трэба даводзіць сітуацыю да абсурду]] і механічна праходзіць па ўсіх падобных артыкулах толькі дзеля выдалення або пазначэння старых фрагментаў. Практычна гэты падыход найперш павінен прымяняцца да артыкулаў, у якіх ужо ўзнікла або ўзнікае спрэчка адносна этымалагічных звестак, якасці крыніц, уласных даследаванняў або карэктнасці падачы розных версій.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;У выпадку парушэння гэтых прынцыпаў у адпаведнай тэматыцы прашу пазначаць мяне або звяртацца на старонку [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:00, 10 мая 2026 (+03)

:Так разумею, гэты допіс - Вашае асабістае меркаванне. Мяркуючы з ранейшага абмеркавання, паўнамоцтваў пастуляваць такія забароны Вы не маеце. Буду рады, калі мяне ўдакладняць у гэтым іншыя знаўцы тутэйшых правілаў. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:05, 10 мая 2026 (+03)
:: Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, апроч пяці агульных прынцыпаў, выкладзеных [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|тут]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:20, 10 мая 2026 (+03)
::: Менавіта. І гэта [[ВП:5С1|першы слуп, які трэба выконваць]]: Вікіпедыя — энцыклапедыя, якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. '''Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «Не ўласнае даследаванне» і імкнуцца да дакладнасці'''. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:24, 10 мая 2026 (+03)
:::: Ну так, натуральна. ''Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «Не ўласнае даследаванне» і імкнуцца да дакладнасці'', крыніцы ў рукі і працуем. Дасканаласць вітаецца, але не патрабуецца. Раты ніхто і нікому не затыкае, з правіламі не гуляем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:29, 10 мая 2026 (+03)
::::: Я не прашу дасканаласці, я прашу не рабіць уласных даследванняў. Здаецца ўсё відавочна. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:43, 10 мая 2026 (+03)
:::Патлумачце мне, калі ласка, як чалавек старонні і абазнаны. Якая моц увогуле ў гэтага, распісанага панам М.Д. праекту? Гэта абавязкова для выканання, таму што ён Адміністратар? або гэта яго прыватнае пажаданне? Не разумею з гледзішча размеркавання паўнамоцтваў. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 23:22, 10 мая 2026 (+03)
:: Гэта не маё асабістае меркаванне, а адміністрацыйнае рашэнне. Як адміністратар, я маю права блакіраваць удзельнікаў за парушэнне лакальных правіл. Паведамленне вышэй — гэта падрабязнае апісанне таго, якія менавіта вашы дзеянні і якім чынам парушаюць правілы. Замест блакіроўкі я дэталёва растлумачыў вам сітуацыю і даў магчымасць далей удзельнічаць у праекце без канфліктаў. Выкананне [[ВП:ПРАВ]], [[ВП:АК]] і [[ВП:НУДА]] з’яўляецца абавязковым для кожнага ўдзельніка. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:22, 10 мая 2026 (+03)
:Д'ябал, як заўсёды, у дэталях. Вось, узяць артыкул пра вёску [[Шані (Пружанскі раён)|Шані]]. Не знайшоў бы я пра тое, што ў 16 стагоддзі там жыў такі &quot;Шень Ухачевіч&quot; (і пазней там ужо згадваецца вёска Шэні) - і назва была б бадай навек зацемленая. З такой забаронай пра гэта ніхто б ніколі не дазнаўся. Разумееце абсурднасць сітуацыі?
:А па сутнасці - мусіце браць ''канкрэтныя'' факты і казаць пра парушэнне ''канкрэтных'' правілаў. Згадка прозвішча Клюшч у артыкуле пра Клюшчаны - не бачу тут ніякага парушэння і тым больш ніякага Ўласнага даследавання. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:24, 10 мая 2026 (+03)
:: прозвішча Клюшч існавала? аўтарытэтныя крыніцы ёсць? тады ў чым праблема? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:34, 10 мая 2026 (+03)
:: Разумею ваш аргумент, але гэта якраз прыклад таго, што Вікіпедыя не павінна быць месцам для першаснага даследавання.
:: Калі вы знайшлі Шэня Ухачэвіча, пазнейшыя згадкі Шаневічаў і бачыце паміж гэтым сувязь з назвай Шані, гэта можа быць цікавай і важнай гіпотэзай. Але спачатку яна павінна быць аформлена і апублікавана як даследаванне па-за Вікіпедыяй: у артыкуле, зборніку, кнізе або іншым прыдатным выданні. Пасля гэтага яе можна будзе выкарыстоўваць у Вікіпедыі як крыніцу.
:: У самой Вікіпедыі можна падаваць правяральныя факты: што ў такой крыніцы згаданы такі чалавек, у такой крыніцы — такая назва або прозвішча. Але рабіць з гэтага выснову пра паходжанне назвы або падводзіць чытача да такой высновы без апублікаванай крыніцы — гэта ўжо ўласнае даследаванне.
:: Таму праблема не ў тым, што інфармацыя нецікавая або бескарысная. Праблема ў тым, што даследаванне трэба спачатку апублікаваць па-за Вікіпедыяй, а ўжо потым пераносіць яго ў Вікіпедыю. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:37, 10 мая 2026 (+03)
:::Яшчэ раз. Ёсць вёска Клюшчаны. Ёсць прозвішча Клюшч. У раздзеле &quot;Назва&quot; згадваецца: ёсць прозвішча Клюшч. Тут няма высновы, гэта матэрыял і ілюстрацыя. Не лічу гэта Ўласным даследаваннем. Калі б была мова &quot;Клюшчаны паходзяць ад прозвішча Клюшч, якое засведчанае там і там&quot; - тады так, Уласнае даследаванне. Калі фармулёўка гранічна нейтральная, тут няма УД. Адсюль, уся частка у Вашым &quot;праекце&quot;, адрасаваная канкрэтна мне, нерэлевантная. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 23:10, 10 мая 2026 (+03)
:::: Спадар [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], калі ёсць вёска Клюшчаны, то аб ёй можа быць створаны артыкул, які размяшчае інфармацыю аб вёсцы Клюшчаны. Калі ёсць прозвішча Клюшч і аб ім ёсць публікацыі ў аўтарытэтных другасных крыніцах, то можна стварыць артыкул аб прозвішчы Клюшч. Калі ёсць крыніцы аб паходжанні назвы вёскі Клюшчаны, то ў артыкуле аб вёсцы Клюшчаны можа быць размешчана інфармацыя аб паходжанні назвы Клюшчаны. Калі крыніц на паходжанне назвы вёскі Клюшчаны няма, то раздзел аб паходжанні назвы вёскі Клюшчаны дадаваць не варта, бо гэта будзе ўласным даследаваннем. Калі ёсць інфармацыя аб тым, якія прозвішчы сустракаліся ў вёсцы Клюшчаны, то ў артыкул аб вёсцы Клюшчаны можа быць дададзены раздзел аб прозвішчах гэтай вёскі. Калі ёсць інфармацыя аб тым, якія прозвішчы сустракаліся ў вёсцы Белагруда, то ў артыкул аб вёсцы Белагруда можа быць дададзены раздзел аб прозвішчах вёскі Белагруда. Калі ёсць другасныя крыніцы аб тым, што прозвішчы вёскі Белагруда звязаныя з вёскай Клюшчаны, то ў артыкуле аб вёсцы Клюшчаны, можна дадаць інфармацыю аб гэтай сувязі. Калі няма другасных крыніц аб тым, што прозвішчы вёскі Белагруда звязаныя з вёскай Клюшчаны, то ў артыкуле аб вёсцы Клюшчаны, не варта пісаць аб прозвішчах вёскі Белагруда, таму што факт звязвання прозвішчаў дзвюх розных вёсак будзе ўласным даследаваннем. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 01:37, 11 мая 2026 (+03)
::::: Дадам, што, калі пры тым матэрыялу на асобны артыкул аб прозвішчы Клюшч не стае, то для гэтых звестак можна падабраць адпаведнае месца ў іншым артыкуле. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 06:51, 11 мая 2026 (+03)
:::::: Безумоўна, Спадар [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]]. Галоўнае, каб інфармацыя дадавалася ў адпаведнае месца адпаведнага артыкула. То бок у артыкуле аб вёсцы Белагруда можна згадаць прозвішчы вёскі Белагруда. А яшчэ ў нас ёсць вельмі кароткі артыкул [[Беларускія прозвішчы]], які таксама будзе карысным дапрацоўваць: нават у яго адпаведніках на рускай і ўкраінскай мовах інфармацыі значна болей. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 11:13, 11 мая 2026 (+03)
::::::: Спадарыня [[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]], паколькі мы імкнемся дадасканаласці, але дасканаласць не патрабуецца, то сказанае вышэй пажадана, але яно не настолькі ''Галоўнае'', каб можна было пацверджаную аўтарытэтнымі крыніцамі інфармацыю выдаляць, а не пераносіць у больш адпаведнае месца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:25, 11 мая 2026 (+03)
:::::Уміляюся з Вашага допісу, стыль такі жаночы-жаночы :) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:00, 11 мая 2026 (+03)
::::: Дзякуй! Я сам лепш і не змог напісаць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:27, 11 мая 2026 (+03)
:Вельмі слушнае рашэнне, якое даўно напрошвалася, бо артыкулы ў энцыклапедыі пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц, а не на падставе асабістых &quot;адкрыццяў&quot; удзельнікаў. У мяне толькі адно практычнае пытанне: а хто цяпер будзе выдаляць усе тыя ўласныя даследванні, якія тут за некалькі гадоў панапісваў удзельнік Peisatai? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 20:48, 11 мая 2026 (+03)
:: [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%B7_%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BC%3APeisatai&amp;diff=5139499&amp;oldid=5139498 Не трэба нічога выдаляць] — ён гэта асобна прапісаў. Адзінае што трэба рабіць - не дабаўляць інфармацыю без крыніцаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:56, 11 мая 2026 (+03)
::: Новыя ўласныя даследванні не пішам, а старыя хай застаюцца? Мне сэнс такога абмяжавання не зразумелы, якая розніца, калі было напісана УД: сёння, месяц таму ці год, што гэта мяняе? Тым больш, што артыкулы пастаянна рэдагуюцца, перапісваюцца, няма такога, каб нейкая інфармацыя, якая патрапіла ў артыкул, павінна там застацца назаўсёды. Вось, напрыклад, у артыкуле [[Судабле]] ёсць &quot;этымалогія&quot; гэтай назвы і стаяць спасылкі на кнігі Ванагаса і Скарджуса. Насамрэч, ні ў першай, ні ў другой кнізе аб назве Судабле няма ані слова, г. зн. у артыкуле напісана прыкрытая вядомымі імёнамі адсябяціна, фактычна хлусня. І што ж, няхай гэтая хлусня застаецца цяпер ў артыкуле назаўсёды? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:45, 12 мая 2026 (+03)
::::Калега, сэнсоўна будзе вось як. Засноўвай асобную галінку абмеркавання, туды кідай спасылкі на тыя гідранімічныя (не тапанімічныя) артыкулы, дзе табе бачыцца празмерна УД. І будзем іх у публічным фармаце чысціць. Гідраніміка больш хісткая за тапаніміку. І кідай ужо зневажальную і абвінаваўчую рыторыку, усім набрыдла. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:22, 13 мая 2026 (+03)
:::::Лепей адразу спісам, і на маёй [[Размовы з удзельнікам:Peisatai|старонцы]] абмеркаванняў. Калі УД празмерна (як для Судабле) - дамаўляемся на выдаленне назоўнага раздзела, тады гукаем Адміністратара, узгадняем. І канец гэтаму ўсяму. (Мова пра гідраніміку). [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:39, 13 мая 2026 (+03)
:::::: А тое ты сам не ведаешь, што дзе насачыняў, дзе напісаў няпраўду. Проста смешна, спачатку панапісваў усялякага, а потым з барскага пляча: ну, пішы на маю старонку, будзем дамаўляцца... Ды ён проста здзекваецца. На тое ж Судабле, напрыклад, я звяртаў увагу на гэтай старонцы яшчэ ажна год таму. Чаго ж за год так і не выправіў? Зразумела, не для таго гэта ўсё рупліва выдумляў, каб потым дабраахвотна выдаліць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:01, 15 мая 2026 (+03)

== Абарона [[Узброеныя сілы Украіны]] ==
Магчыма, варта абараніць ад правак ананімаў пакуль трывае канфлікт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:35, 17 кастрычніка 2025 (+03)
: {{Done}}. Паставіў абарону на 1 год. Прапанова мае сэнс. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:44, 17 кастрычніка 2025 (+03)

== Блакіроўка [[Удзельнік:Jonny Barns]] ==
Серыя вандальных правак. Зарэгістраваны ажно 14 мая, чагосьці чакаў столькі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:47, 8 кастрычніка 2025 (+03)

:зрабіў блакіроўку на паўгода ва ўсіх прасторах акрамя размоў з удзельнікам [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:12, 8 кастрычніка 2025 (+03)

== Абарона [[Францыск Скарына]] ==
{{закрыта}}
Магчыма, варта абараніць ад правак ананімаў як старонку вялікай наведвальнасці. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 23:13, 30 верасня 2025 (+03)
: Папулярная і статусная старонка. Абарона мае сэнс. {{зроблена}}. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:21, 30 верасня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}

== Зрабіць перасылку з абароненага шаблона ==
{{закрыта}}
Вітаю. Калі ласка, зрабіце перасылку з {{ш|*}} проста на {{ш|·}}, цяпер яна падвоеная праз {{ш|•}}. Нічога, быццам, зламіцца не мусіць, коды гэтых шаблонаў блізкія да аднолькавасці. Сам не магу, бо {{ш|*}} абаронены ад правак. Два першыя шаблоны самотныя, у іх няма нават элементаў Вікіданых. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:24, 21 верасня 2025 (+03) 

:{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:47, 21 верасня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}

== Парушэнне парадку абмеркаванняў ==
Адміністратар [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] на свой капыл трактуе значнасць артыкулаў у Вікіпедыі ([[Вікіпедыя:Да_выдалення#Яўген_Яўгенавіч_Аснарэўскі]]) і імгненна вырашае, што ёсць значным, а што — не. На ягоную думку, артыкул пра фэйсбук-ваяра, біяграфія і дзейнасць якога грунтуецца на запісах у фэйсбуку самой асобы, аўтаматычны робіць асобу значнай на падставе атрымання перамогі на конркурсе літаратурных пачаткоўцаў. Прашу іншых адміністратараў паўдзельнічаць у абмеркаванні і ацаніць значнасць асобы, якая пад рознымі нікамі ў розных моўных раздзелах піша пра сябе артыкулы.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:15, 9 верасня 2025 (+03)
: Тут пагаджуся, што тэма была закрыта досыць хутка і можна было бы даць больш часу на яе абмеркаванне. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:00, 10 верасня 2025 (+03)
:@[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], пан JerzyKundrat не адмін, здаецца, з чэрвеня. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 07:37, 10 верасня 2025 (+03)
::То няхай мо @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] здыме шаблон пра сцяг адміністратара ў сябе на старонцы ўдзельніка [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:08, 10 верасня 2025 (+03)
::: Не магу, мая асабістая старонка пад абаронай і правіць яе могуць толькі адміністратары)) --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:10, 10 верасня 2025 (+03)
:::: Вам змяніць абарону да &quot;ўсіх удзельнікаў&quot;? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:27, 10 верасня 2025 (+03)
::::: Так, дзякуй. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:30, 10 верасня 2025 (+03)
:::::: Няма за што! Зрабіў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:34, 10 верасня 2025 (+03)
:Мяне ўсё больш дзівіць наяўнасць сцяга даглядчыка ў калегі Lš-k. Няма ніякага парушэння правілаў у падвядзенні выніку на падставе наяўнасці ў літаратара значнай прэміі, і ўсё роўна для маладых яна літаратараў ці не, таму што правілы не канкрэтызуюць гэтую дэталь. Затое ў нас у гэтай нязначнай на думку ўдзельніка прэміі ёсць артыкул і нават катэгорыя для лаўрэатаў. Можа, тады і артыкул пра прэмію трэба выдаліць? Артыкулы аб заведама значных дзеячах могуць пакідацца хутка, а пан Ежы даў тыдзень, каб выказацца. Тут няма ніякага парушэньня правілаў. Таксама ігнаруецца факт, што для значнасці дастаткова і некалькіх намінацый на значныя прэміі. У артыкуле ўказана, што Аснарэўскі двойчы намінаваўся на Дэбют (паэзія і проза), намінаваўся на Прэмію Арсенневай і Гедройца. Гэта таксама нязначныя прэміі? Ці ёсць нейкі кансэнсус, што намінацыі не лічацца? Тады чаму ў правілах напісана &quot;Асоба атрымала вядомую і значную ўзнагароду або прэмію, ці намінавана некалькі разоў&quot;. І як новаму ўдзельніку, такому як я, разабрацца і вызначыць значнасць перад напісаннем артыкула, калі правілы не працуюць? Згадкі прозы Аснарэўскага ў навуковых выданнях удзельнік Lš-k нібыта не заўважыў, а публікацыі ў вядучых літаратурных выданнях Беларусі і РФ, такіх як «Дзеяслоў» і «Сібірскія агні» ігнаруюцца. Што трэба, каб калега быў задаволены? Нобелеўка? Аргументацыя самога Lš-k зводзіцца да бясконцых абражаючых крыкаў што Аснарэўскі гэта я, што ўвогуле ненармальна, і, адпаведна, што аўтабіяграфію трэба выдаліць, хаця няма правіла, якое забараняе аўтабіяграфіі, пра што калегу неаднаразова было сказана. І яшчэ ён увесь час паўтарае, што ў артыкуле цытуецца Фэйсбук Аснарэўскага, хоць калегу было працытавана [[ВП:БС]], а паводле гэтых правілаў такое цытаванне дапушчальна. Чым дольш я назіраю дзеянні калегі Lš-k, тым больш мне здаецца, што ён 1. Не разумее правілы праекта. 2. Актыўна парушае іх нягледзячы на ​​заўвагі і мае намер рабіць так і ў будучыні 3. Мае нейкую асабістую непрыязнасць да Аснарэўскага. Таму  вынік дасведчанага і паважанага калегі JerzyKundrat я лічу цалкам абгрунтаваным, а дзейнасць калегі Lš-k дыструктыўнай і патрабуючай адміністрацыйных дзеянняў. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 14:49, 10 верасня 2025 (+03)
::не разумею, як сцяг Даглядчыка стасуецца тут да сітуацыі. Лепш разбірайцеся, як дасягнуць кансэнсусу, а не як пакараць іншых удзельнікаў ці як працаваць адміністратарам, мы самі можам даць рады разабрацца. Чалавеку вынеслі папярэджанне за неэтычныя паводзіны, далей будзем глядзець. Абмеркаванне або скончыцца, або працягнецца, будзем рэагаваць адпаведна таму, як удзельнікі размовы будуць сябе паводзіць. З цытатамі з фэйсбука лепш не перабольшваць, калі яны не нясуць энцыклапедычнай значнасці. У [[ВП:БС]] пішацца, што цытаты мусяць быць у АК, у [[ВП:АК]] асобна прапісана, што інфармацыі з сацсетак лепш пазбягаць, тым больш, што гэта першасная крыніца, а лепш карыстацца другаснымі ці трацічнымі неафіляванымі крыніцамі. Я згодны, што правілы адносна значнасці ў беларускай вікі могуць быць недасканалымі, але яны ёсць і іх трэба прытрымлівацца і чытаць уважліва. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:08, 10 верасня 2025 (+03)
:::Флаг наглядчыка ва ўдзельніка, які дэманструе неразуменне правілаў, у прыватнасці, відаць, не ведае, што аўтабіяграфіі не забаронены і сац. сеткі сучасніка можна цытаваць, а галоўнае не хоча чуць аргументы калегаў, якія цытуюць яму правілы выклікае ў мяне сумневы. Пытанне праф. прыдатнасці. Я маю на гэтае поўнае права. Рашэнне прымуць адміны, я ім яго не навязваю. Але заўважу, што ў той жа рускай вікіпедыі прэтэндэнтаў на сцяг патрулюючага ганяюць быццам ён хоча стаць адмінам. Хаця я не лічу, што тут трэба браць прыклад. 
:::У артыкуле пра Аснарэўскага напэўна тры-чатыры цытаты з Фэйсбука, а не палова, як піша калега Lš-k. Як мінімум дзве з іх з крытыкай, якраз, каб пазбегнуць рэкламнасці, для асвятлення розных пунктаў гледжання, гэта тое чаго быццам бы і жадае калега Lš-k. Цытаты можна прыбраць нават цалкам, я асабліва не супраць, проста гэта якраз і зменшыць крытыку ў артыкуле. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 15:26, 10 верасня 2025 (+03)
:::: Пане [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], выказваннем наконт таго, што ''як працаваць адміністратарам, мы самі можам даць рады разабрацца'', таксама не варта падвышаць градус палемікі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:41, 10 верасня 2025 (+03)
:::::згодзен, можа не самы ўдалы выраз. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:54, 10 верасня 2025 (+03)
::::Адзначу тут, што ўдзельніца Hanylka выдаліла тэкст, заснаваны на Фэйсбуку. Артыкул, як лёгка ўбачыць, не знік. Проста стала менш крытыкі. Калі калезе Lš-k такі менш крытычны варыянт падабаецца больш, то ОК. Калі менш крытыкі ў артыкуле гэта лепш, і тое дапаможа дасягнуць кансэнсу, то няхай будзе так. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:14, 10 верасня 2025 (+03)
::Быць намінантам на прэмію Дэбют і Прэмію Арсенневай можа любы, хто праходзіць паводле сціплых крытэраў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:16, 10 верасня 2025 (+03)
::: Пане [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], акурат склалася, што ў БелВікі для артыкулаў пра беларускамоўных творцаў крытэрыі сціплыя, захоўваліся старонкі пра асоб напр. адно пры наяўнасці іх публікацый у агульнанацыянальных літаратурных часопісах. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:24, 10 верасня 2025 (+03)
::::Я тут паглядзеў архіў абмеркаванняў на выдаленне, дзе мяне папярэдні раз аўтары абвінавачвалі ў перадузятасці і неэтычнасці (гэта адбываецца амаль штораз, калі чалавек піша сам пра сябе, альбо хтосьці з яго кола). То ў той раз вы пра местачковыя прэміі (цытата) казалі зусім адваротнае ([[Вікіпедыя:Архіў_запытаў_на_выдаленне/2025#Мікіта_Мікалаевіч_Броўка]]). -- [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:32, 10 верасня 2025 (+03)
::::: І тады я казаў, што ''местачковыя прэміі'' дадаюць значнасці ''грамадскім ініцыятывам'', якія іх атрымалі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:39, 10 верасня 2025 (+03)
:::Будзе аўтарытэтная крыніца, якая пацвярджае гэтую выдатную заяву? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:25, 10 верасня 2025 (+03)
::::Паглядзіце ўмовы гэтых прэмій. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:26, 10 верасня 2025 (+03)
:::::Я не збіраюся нічога глядзець і здагадвацца, што вы мелі на ўвазе. Вы павінны даказаць свае сцвярджэнні. Самі прыносьце АК і патлумачце, як намінацыя на вядучыя беларускія прэміі можа быць нязначнай. Я гэтага ўвогуле не разумею. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:37, 10 верасня 2025 (+03)
::::::На гэты прэміі намінуюцца ўсе, хто адпавядае крытэрам. Напрыклад, прэмія Арсенневай — трэба проста мець кнігу і падаць заяўку ([https://penbelarus.org/2025/01/22/reglament-pravyadzennya-litaraturnaj-premii-imya-natalli-arsennevaj.html не патрэбна нават друкаваная кніга]). [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:48, 10 верасня 2025 (+03)
::::::Прэмія Гедройца называе «намінантамі» ўсе вылучаныя кнігі, якія проста праходзяць намінальны крытэр. Тое, што звычайныя людзі лічаць «намінацыяй» — гэта доўгі спіс прэміі, куды ён вядома ж не ўвайшоў. Доўгія спісы можна глядзець у артыкуле [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройця]]. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:55, 10 верасня 2025 (+03)
:::::::Я бачу толькі адну спасылку на АК і не бачу тамака пацверджання вашых слоў. Прапануюць дасылаць кнігі, а дзе сказана, што яны не праходзяць адбор у спіс намінантаў, які потым публікуецца? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:02, 10 верасня 2025 (+03)
::::::::Чытайце больш уважліва. Калега, гэта вельмі вядомыя беларускія прэміі, і вам як знаўцу літаратурных «рускіх таўстуноў» павінна быць вядома аб літаратурных працэсах. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 10 верасня 2025 (+03)
:::::::::Я яшчэ раз перачытаў, і бачу толькі розныя ўмовы, суму ўзнагароды, тэрміны. Так, кнігу прапануюць дасылаць самому аўтару. І што? З гэтага вынікае, што тыя, хто трапіў у намінацыю, не праходзяць конкурсны адбор? Дзе пра гэта? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:24, 10 верасня 2025 (+03)
::::::::::Каб трапіць у намінацыю — трэба проста мець кнігу, якая адпавядае ўмовам. Конкурс яна не праходзіць. Конкурсны адбор — гэта доўгі спіс прэміі Гедройца, кнігі якія ўжо прачыталі. У прэміі Арсенневай такога няма, там у конкурс трапляюць проста ўсе, хто адпавядае намінацыі і падаў заяўку, з іх адразу выбіраюць пераможцаў. Такім чынам, значнымі паводле прэміі Гедройца трэба лічыць тых, хто прынамсі трапіў у доўгі спіс, а ў прэміі Арсенневай — прызёраў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:58, 10 верасня 2025 (+03)
:::::::::::Калі б было так, дык і, напэўна, самі гэтыя прэміі былі б нязначныя. Што гэта за прэмія, дзе не мае значэння намінацыя. Карацей, я зразумеў, што АК Вы даць для гэтага вельмі дзіўнага меркавання не можаце, адпаведна, аргумент нерэлевантны. Пакідаю гэта на разгляд калег адмінаў, мне тут пакуль усё зразумела. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 18:16, 10 верасня 2025 (+03)
: Згодна з [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B1#%D0%91%D1%96%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96_%D0%B0%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BC цяперашнімі правіламі] адным з крытэрыяў значнасці з'яўляецца пункт &quot;Асоба атрымала вядомую і значную ўзнагароду або прэмію, ці намінавана некалькі разоў&quot;. Згодна з артыкулам у Аснарэўскага маецца перамога ў «Экслібрыс» і 4 намінацыі на прэміі (Гедройца, на прэмію імя Арсенневай, 2 разы на Дэбют). Адпаведна я лічу, што артыкул адпавядае наяўным крытэрыям значнасці і можа быць пакінуты. Што да зместу артыкула, то лічу карысным пачысціць яго ад усіх нязначных фактаў і фактаў без аўтарытэтных крыніц у адпаведнасці з [[ВП:БС]]. У выпадку, калі [[Удзельнік:Lš-k.|Спадар Lš-k.]] лічыць наяўныя крытэрыі значнасці недастатковымі, то можна паспрабаваць распрацаваць новыя больш дэталёвыя крытэрыі значнасці для пісьменнікаў. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 16:34, 10 верасня 2025 (+03)
::Пра «намінаванне» я напісаў крышачку вышэй. У выпадку з Аснарэўскім людзі блытаюць вылучэнне і намінаванне. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:57, 10 верасня 2025 (+03)

=== Каментарыі аб выдаленні ===
Яшчэ раз падвяду рысу, чаму артыкул павінен быць выдалены. Бо вышэй больш абмяркоўваюцца прапісаныя правілы значнасці (якія насамрэч не канстытуцыя, а прапісаны даволі ўскосна і маюць сур’ёзную гнуткасць), «этычнасць» паводзін і іншае пустаслоўства.
Адкрываем артыкул. Першы ж сказ біяграфіі: «''Паводле слоў Аснарэўскага''», другі сказ — «''Неаднаразова згадваў у Фэйсбуку''». Яшчэ праз адзін сказ — «''паводле слоў Аснарэўскага''». Наступны сказ — «''Паводле слоў Аснарэўскага ён самастойна набыў навыкі кампазітара''». Наступны сказ — «''Таксама паводле яго запісаў у Фэйсбуку''». Потым ідуць сказы пра згадванні ў СМІ (хоць гэта не мае значнасці для біяграфіі, а згадванні ў СМІ павінны быць устаўлены спасылкамі для падмацавання нейкіх фактаў). Апошні абзац — удзел у інтэрнэт-срачы Фэйсбука (для чаго гэта ўвогуле ў бяграфіі?). Усё, гэта ўся «біяграфія». Па факце, біяграфіі няма, яна ўся напісана «паводле слоў Аснарэўскага» і цытат у Фэйсбуку, ніякімі аўтарытэтнымі ці другаснымі крыніцамі тут не пахне. Няма нават аўтарытэтнай крыніцы аб даце нараджэння асобы. Мы не можам сцвярджаць, што асоба з такім імем увогуле існуе. На маю думку, артыкул відавочна рэкламны і не мае значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:43, 10 верасня 2025 (+03)
: [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], ну дык праўце смела, можаце напр. выдаліць раздзел Біяграфія, ці то адным сказам паведаміць пра яе &quot;фэйсбучнасць&quot;. Потым адміны вырашаць, вандалізм то быў, ці не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:51, 10 верасня 2025 (+03)
::Навошта выдаляць цэлыя раздзелы, калі можна выдаліць артыкул праз нязначнасць? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:53, 10 верасня 2025 (+03)
::: Нельга. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:07, 10 верасня 2025 (+03)
:Мне надакучыла ўвесь час кідаць спасылку на правілы напісання артыкулаў аб сучасніках і тлумачыць, што цытаваць факты біяграфіі сучаснікаў МОЖНА на падставе іх апавяданняў. Калега піша пра класічных дзеячаў і, відаць, не разумее спецыфікі працы з артыкуламі пра сучаснікаў, пра якіх яшчэ не напісалі ў які-небудзь Экадэмічны слоўнік і гэта нармальна. Базавыя рэчы пра Аснарэўскага, а менавіта дата нараджэння і адукацыя, дадзены на падставе аўтарытэтных крыніц, а менавіта біяграфічных даведак у літаратурных часопісах. Можна было б скараціць і да гэтага, і артыкул адпавядаў бы мінімальным патрабаванням. Але навошта, калі ў дадзеных з інтэрв'ю з Аснарэўскім няма парушэння? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:56, 10 верасня 2025 (+03)
::З якога часу местачковыя часопісы Расіі са свастыкай у шапцы сталі аўтарытэтнымі крыніцамі? [https://www.sibogni.ru/content/zolotoy-svet часопіс]. Відавочна, яны публікуюць у сябе на старонках усё, што ім дасылаюць без аніякай праверкі фактаў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:00, 10 верасня 2025 (+03)
:::Калега, гэта ўвогуле што? Якія свастыкі і местачковыя часопісы? Гэта Сібірскія агні найстарэйшы з дзейных літаратурных часопісаў Расіі, так званы &quot;таўстун&quot;, адно з самых прэстыжных рускіх выданняў. Упэўнены, што калі пакапаць, то высветліцца, што рэдактар ​​які-небудзь літаратар, з мноствам прэмій. Там мусіць быць не проста адбор, а кіламетровая чарга. Навошта пісаць, калі вы не ўкурсе. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:07, 10 верасня 2025 (+03)
::::Што такое «таўстун» і «рускія выданні»? Пакапайце і пастаўце крыніцу. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:12, 10 верасня 2025 (+03)
:::::Давайце я вам лепш дам вось такі артыкул канкрэтна пра Сібірскія агні, каб не губляць час на пошукі АК пра тое, што такое &quot;таўстун&quot; у расійскай літаратуры (я гэта ведаю са школы, дарэчы), так будзе лепш. Тут паказана якога ўзроўню гэтае выданне.
:::::https://litrussia.su/2022/04/30/svet-sibirskih-ognej/ [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:18, 10 верасня 2025 (+03)
* 1. У намінацыі часам да 100 кніг, гэта не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. 2. Прэмія Экслібрыс некалі была цікавай, цяпер яе такой лічыць нельга. Ад Караткевіча з Сысам да абсалютна бездапаможных «твораў». 3. Сацсеткі, навіны, згадкі пра персанажа (Соркіна), як і яго развагі не з'яўляюцца значнымі крыніцамі. 4. Можна б учапіцца за кнігу пра Гродна, але яна за свой кошт выстаўлена ў Ridero, дзе не выстаўляецца толькі лянівы. 5. У «Сібірскіх агнях» і публікацыі ў  «Дзеяслове» відавочна недастаткова, усе астатнія выданні значнымі не з'яўляюцца. 6. Пару апавяданняў прагледзеў, узровень раённага літаб'яднання.7. У рувікі артыкул не прайшоў.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 19:06, 13 верасня 2025 (+03)

== Парушэнне этычных паводзін ==
За [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%3A%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F&amp;diff=5033307&amp;oldid=5033300 гэтую рэпліку] ''пра чарговага інтэрнэт-вар’ята, які піша сам пра сябе артыкулы ва ўсіх Вікіпедыях'' [[Удзельнік:Lš-k.]] мае быць, на мой погляд, заблакаваны, бо пра [[Вікіпедыя:Недапушчальнасць абраз, пагроз і агрэсіі]] ён ведае, але гэтым час ад часу займаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:58, 9 верасня 2025 (+03)

:Апісанне прадмета па сутнасці — гэта энцыклапедычны стыль, а не абраза. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:06, 9 верасня 2025 (+03)
: Цытата персанажа, які піша пра сябе артыкулы ([https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=pfbid02UPYSYYqfvLpHYBJUbYJk6wp7qB876uHWkmTAmYiFbHtVtagchxyPAbPQePPrsgCal&amp;id=100010783908995 крыніца]):
{{цытата|Можа, чарадзейны ФБ, як ужо бывала, данясе мой спіч каму трэба, таму скажу: мяне не спыніць і адмаўляць маю значнасць няма сэнсу. Чулі пра Валан-дэ-Морта, які зрабіў артэфакты-крыстражы і без іх знішчэння нельга было знішчыць яго? Англійскi няўмеха стварыў 7 крыстражаў. У мяне крыстражаў незлічоная колькасць.:)) Энцыклапедычныя артыкулы пра мяне дублююцца на мностве пляцовак, а ёсць яшчэ СМІ, мае біяграфічныя даведкі ў топавых друкаваных літ. выданнях і г.д. Таму, калі які-небудзь грыфендорац, усё ж прыбярэ артыкул пра мяне (адзiн з лепшых у катэгорыі пісьменнікаў), для мяне гэта выдаленне — пстрычка гарошыны па сталёвым шаломе. Цёмнага лорда не адолець з цёмнымі матывамі, як сказаў бы Хлопчык, які выжыў.:)) А я скажу: absit verbo invidia.}}--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:27, 9 верасня 2025 (+03)
: Лічу бан крайняй мерай, якой нам трэба ўсемі сіламі пазбягаць, каб не распальваць варожасць у раздзеле. Глянуў абмеркаванні, не хачу судзіць пра значнасць артыкула. Агулам па палаце нашага раздзела, у нас не вельмі прыдзірліва да значнасці. Не маю нічога супраць таго, каб пісалі артыкулы пра жывых людзей і каб жывыя людзі пісалі пра сябе. Прашу @JerzyKundrat у гэтай палкай дыскусіі зыходзіць з добрых памкненняў усіх бакоў канфлікту. Звяртаю пільную ўвагу @Lš-k на тое, што ў дыскусіі шмат перагібаў. На мой погляд, вы ведзяце размову даволі эмацыйна і мабыць вам варта адступіць. Асабліва важна, што вам не раз намякнулі, як вашыя некаторыя інсінуацыі асабіста абражаюць удзельнікаў размовы. Думаю, што ўсе мы хацелі бы, каб нашыя размовы ішлі ў рэчышчы паляпшэння нашага праекта і пошуку кансэнсусу, а не ў пераходзе на асобы, пошуку шкодных элементаў. Нават калі вы ўпэўненыя, што на вашым баку праўда, гэта ні ў якім разе не дазваляе вам абражаць іншых удзельнікаў. Паважайце іншых удзельнікаў і зыходзьце з добрых памкненняў усіх удзельнікаў, нават тых, з кім вы не згодныя. Спадзяюся, што ўсе бакі пастараюцца мінімізаваць канфлікт, каб не прыйшлося прыбягаць да ўмяшання адміністратараў, да чаго і заклікаю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:58, 10 верасня 2025 (+03)
:Удзельнік Lš-k тут цытуе самога Аснарэўскага, які як я разумею з'яўляецца ўдзельнікам рускай вікіпедыі. Таму не бачу нічога дзіўнага ў тым, што Аснарэўскі можа глядзець статыстыку артыкула пра сябе ў нашым раздзеле. Мабыць, удзельнік ведае пра дзейнасць Аснарэўскага ў вікіпедыі і таму ўпэўнены, што я гэта ён, хаця сам Аснарэўскі пацвердзіў у цытаванай публікацыі, што не з'яўляецца мной. Аснарэўскі таксама піша, што ўдзельнік Lš-k належыць да групы яго асабістых хейтэраў і хоць гэта недаказальна, паводзіны Lš-k сапраўды здаюцца асабіста мне дзіўнымi, прымушаюць сумнявацца ў яго нейтральнасці. Удзельнік, мяркуючы па дыскусіі ў абмеркаванні артыкула, не разумее, што СМІ могуць з'яўляцца аўтарытэтнай крыніцай, што аўтабіяграфіі пра якія ён крычыць не забаронены, і што цытаванне сац. сетак сучаснікаў дазволена паводле [[ВП:БС]]. Ён не рэагуе на прадстаўленыя спасылкі на правілы, увесь час паводзіць сябе неэтычна, нягледзячы на ​​тое, што яму было паказана на тое, што такія паводзіны закранаюць іншых удзельнікаў і парушаюць правілы, таму, нягледзячы на ​​карысць, якую ён прынёс праекту, ён на мой погляд павінен быць заблакаваны ці сама меней пазбаўлены сцяга даглядчыка, пакуль не вывучыць правілы і не пачне паводзіць сябе ў адпаведнасці з імі. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 07:02, 10 верасня 2025 (+03)
:: Выходзіць, што паняцце ''інтэрнэт-вар’ятаў'' у дачыненні да ўдзельнікаў БелВікі блакіроўкі не пацягне, ну няхай грызуцца тады. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:41, 10 верасня 2025 (+03)
:::Я перад тым як зарэгістравацца ў беларускім раздзеле доўга вывучаў тутэйшыя правілы, глядзеў абмеркаваньні, а яшчэ раней вывучаў ангельскую вікіпэдыю і ў меншым аб'ёме расейскую. Па маіх назіраннях і ў англамоўным, і ў расійскім раздзеле за такое навяшчавае хамства ужо даўно было б строгае папярэджанне, а ў выпадку паўтарэння блакіроўка. Lš-k нават у гэтым абмеркаванні прымудраецца не прасіць прабачэння, а пісаць, што &quot;інтэрнэт-вар'ят&quot; гэта &quot;энцыклапедычны стыль, а не абраза&quot;. Гэта значыць, ён высноў не зрабіў і, здаецца, збіраецца працягваць. Чакаю, калі ён ужо пачне слаць адмінаў на тры літары. Я разумею, нам удзельнікі патрэбны, але калі тут вікі-праект, то павінны быць нейкія берагі, таму што гэта ўжо відавочна за ўсе межы выходзіць. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 10:04, 10 верасня 2025 (+03)
::::я лічу, што методыка «хуткі бан за парушэнне правіл» — гэта рудымент з эпохі форумаў. Гэта не тое, што нам трэба слепа капіяваць з іншых раздзелаў ці з папярэдняга вопыту белвікі. Можна спрабаваць думаць у больш канструктыўным рэчышчы. Калі гэтая спрэчка не пяройдзе да нечага канструктыўнага, то будзем прымаць меры, якія могуць не спадабацца ўсім бакам абмеркавання. Таксама прашу ўсіх удзельнікаў размовы прачытаць наступныя артыкулы [[ВП:СУ]], [[ВП:Э]], [[ВП:КС]], [[ВП:НАПА]] (апошняе асабліва тычыцца @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]]). І асобна [[ВП:АЎТА]], [[ВП:Вірт]], [[ВП:БС]], каб разумець пазіцыю @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] і не абясцэньваць яе. Я раблю папярэджанне @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] за паведамленні, напісаныя з мэтай абразіць іншых удзельнікаў. У той жа час заклікаю ўсіх удзельнікаў размовы або адысціся ад размовы і рэдагавання артыкула на пэўны час, каб панізіць эмацыйнасць сітуацыі, або працягнуць абмеркаванне выключна ў канструктыўным рэчышчы без абмеркавання асабістасцей, з павагай да іншых удзельнікаў дыскусіі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:46, 10 верасня 2025 (+03)
:::::Асабіста я даўно ўсе гэтыя правілы вывучыў. Я не з'яўляюся чыім-небудзь віртуалам, пры гэтым аўтабіяграфіі правілы праекту не забараняюць. Гэта значыць, я не бачу наогул ніякай заснаванай на правілах пазіцыі калегі Lš-k і менавіта [[ВП:БС]] і прыбірае адзін з двух яго аргументаў аб праблеме з цытаваннем соц. сеткі Аснарэўскага. Калі ў каго-небудзь ёсць доказы, што Аснарэўскі гэта я, то, калі ласка, дайце іх. З вялікім задавальненнем азнаёмлюся. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 15:01, 10 верасня 2025 (+03)
: Згодна з [https://ru.hrodna.life/articles/evgenij-asnorevskij-7-faktov/ артыкулам] на Гродна Лайф можна даведацца, што Аснарэўскі мае іншы ўліковы запіс і не займаецца беларускай вікіпедыяй. Нават калі удзельнік @[[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] і з'яўляецца яго фэйкам, у нас недастаткова падстаў, каб правяраць сувязь паміж німі (правіла [[ВП:Вірт]] не парушана). Я магу зразумець чаму ў спадара @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] узніклі падазрэнні, але мы вымушаныя ў гэтым выпадку сыходзіць [[ВП:Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў|з сумленнасці ўдзельніка]]. Абвінавачванне чалавека ў сувязі с Аснарэўскім дэструктыўна ўплывае на ўвесь дыялог паміж удзельнікамі. Таму я далучаюся да папярэджвання @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] і сардэчна прашу @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] так не рабіць. &lt;br&gt;&lt;br/&gt;Таксама я хачу папярэдзіць @[[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]], што каментары ў стылі &quot;Аргументацыя самога Lš-k зводзіцца да бясконцых абражаючых крыкаў&quot; прыводзяць толькі да эскалацыі сітуацыі і парушаюць [[ВП:ЭП]]. Таму я таксама шчыра прашу вас старацца пазбягаць падобнага тону ў размовах.&lt;br&gt;&lt;br/&gt;Зрэшты, датычна намінацыі і падвядзення выніку магу сказаць, што імаверна шаноўнаму і дасведчанаму @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] можна было б пачакаць трошкі больш, але па сутнасці вынік правільны. Нейкая хлюпкая значнасць у гэтай асобы ёсць. Таксама я пагаджуся, што зараз артыкул знаходзіцца не ў лепшым стане (і гэта з тым улікам, што ўжо тры дасведчаных удзельніка падыходзілі да яго з чысткі, за што ўсім вялікі дзякуй). Нейкая значнасць у чалавека ёсць толькі з пісьменніцкай і актывісцкай дзейнасці, таму ўсе гэтыя абзацы пра яго кампазітарскія крокі можна смела выдаляць. Таксама частка крыніц з'яўляецца першаснай, на падставе якіх было зроблена арыгінальнае даследванне. Іх таксама можна смела выдаляць. Дарэчы, калі б спадар @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] мог давесці артыкул да розуму - было б звыш файна. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:33, 12 верасня 2025 (+03)
::Удзельнік Lš-k  добра папрацаваў з артыкулам, ён проста выкінуў з яго некалькі дзясяткаў спасылак на АК і мне ўчора прыйшлося іх вяртаць. Гэта я лічу вандалізм. А сёння я бачу, што вы выкінулі згадкі пра дызайнерскія працы Аснарэўскага, якія былі пацверджаны АК. Я разумею, што павінны быць прадстаўлены перш за ўсё асноўныя напрамкі дзейнасці. Я згодны са скарачэннем тэксту аб музычнай дзейнасці. Але навошта выкідваць пару радкоў аб іншых занятках? Вы выкінулі спасылку на ЖЖ Аснарэўскага, хаця ў чарговы і апошні раз паўтараю, што спасылкі на публікацыі сучасніка не забароненыя ў артыкуле пра яго. У ЖЖ быў паказаны набор спасылак на публікацыі Onlíner, гэта значыць на АК, каб пацвердзіць сцвярджэнне аб напісанні Аснарэўскім цыкла публікацый для гэтага СМІ. Можа варта ставіцца да працы іншых удзельнікаў з большай павагай? Палова раздзела пра беларускіх пісьменнікаў, гэта артыкулы незразумела пра каго з дзвюма спасылкамі на АК, але праблемы ёсць у артыкула пра Аснарэўскага. Я прыйшоў у беларускую вікіпедыю, каб напісаць пра гарадзенскіх краязнаўцаў, якія зрабілі кнігі, якія мне адкрылі краязнаўства. Захапляюся гісторыяй краязнаўствам, каб адпачыць ад кода. Я баяўся, што мой артыкул пра Госцева выдаляць, але аказваецца, што значнасці не хапае Аснарэўскаму. мяне тут абражаюць, робяць  вайну з артыкулам і мною асабіста, а ўдзельніка які даўно і свядома ігнаруе правілы акуратна папярэджваюць і яшчэ  мне робяць заўвагі пра тон размовы з чалавекам, які называе Аснарэўскага вар'ятам, разумеючы пры гэтым мяне. Я чытаў Фэйсбук Аснарэўскага і там ён скардзіўся на хэйтараў у белвікі. Думаў ён перабольшвае ці нават хлусіць. Бачу, што не. Мне на працы казалі, што белвікі маргінальная тусня дзе правілы не ведаюць нават адміны і лепей, калі я хачу ў вікіпедыю, пісаць у ангельскую. Але я хацеў пісаць на роднай мове. Аднак бачу, што тут немагчыма працаваць. Таму я сыходжу. Можаце выдаляць мае артыкулы, перапісваць, заблакаваць маю ўлікоўку. Калі ласка. Сцяг у рукі. Можна не адказваць, я не буду чытаць. Прашу прабачэння, калі кагосьці пакрыўдзіў і жадаю супольнасці развіцця, але сам у гэтым удзельнічаць не буду. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 08:25, 12 верасня 2025 (+03)
:::прапаную абараніць пакуль артыкул для аўтапацверджаных удзельнікаў, каб было менш спрэчак і спроб &quot;паваяваць&quot; [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:29, 12 верасня 2025 (+03)
:::: Здаецца не трэба, бо актыўных войн правак там няма ўжо. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:45, 13 верасня 2025 (+03)
::: Аснарэўскі не дызайнер. АК не пацвердзілі тое, што ён дызайнер. Адзінае што ёсць - фота лагатыпа пад якім падпісаны Аснарэўскі. Пры гэтым ён ідзе пералікам з іншымі канкурсантамі. Калі ваш дзіця прыносіць на конкурс аплікацыю, а затым яе ставяць на веб-старонку школы – гэта яшчэ не падстава несці гэтую інфармацыю ў вікі. ЖЖ Аснарэўскага не з'яўляецца [[ВП:АК]] і не мае патрэбнай нейтральнасці.&lt;br&gt;&lt;br/&gt;Я з павагай стаўлюся да вашай дзейнасці і вельмі спадзяюся, што вы яе працягнеце. Вы маеце рацыю, што артыкулы пра беларускіх письменнікаў трэба паляпшаць. Маю надзею, што вы зможаце гэтым заняцца. Прашу прабачэння, калі вас пакрыўдзіў сваім папярэджваннем. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:45, 13 верасня 2025 (+03)
* 1. У намінацыі часам да 100 кніг, гэта не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. 2. Прэмія Экслібрыс некалі была цікавай, цяпер яе такой лічыць нельга. Ад Караткевіча з Сысам да абсалютна бездапаможных «твораў». 3. Сацсеткі, навіны, згадкі пра персанажа (Соркіна), як і яго развагі не з'яўляюцца значнымі крыніцамі. 4. Можна б учапіцца за кнігу пра Гродна, але яна за свой кошт выстаўлена ў Ridero, дзе не выстаўляецца толькі лянівы. 5. У «Сібірскіх агнях» і публікацыі ў  «Дзеяслове» відавочна недастаткова, усе астатнія выданні значнымі не з'яўляюцца. 6. Пару апавяданняў прагледзеў, узровень раённага літаб'яднання.7. У рувікі артыкул не прайшоў.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 10:44, 13 верасня 2025 (+03)

== [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga med]] ==
{{закрыта}}
Трэба падвесці вынік па [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga med|адмінцы Plaga med]] і зрабіць запыт у Вікімедыя, каб яны надалі сцяг.  --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:47, 4 верасня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Вынік падведзены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 11:27, 5 верасня 2025 (+03)

== [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:Contributions/2601:CF:8200:1B90:48D0:B732:127E:ED9F 2601:CF:8200:1B90:48D0:B732:127E:ED9F] ==
{{закрыта}}
Машынны вандал актывізаваўся. Трэба даць часовую блакіроўку на дыяпазон. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:23, 23 жніўня 2025 (+03)
: Тое самае да: 
:* 12.222.18.2
:* 2600:1005:B250:AB28:A441:C477:148A:C5D1
:* 2601:CF:8200:1B90:7433:177A:12D8:D9C
:* 2601:CF:8200:1B90:9486:787F:A8C7:A33E
: [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:42, 23 жніўня 2025 (+03)
: {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:51, 23 жніўня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}

== Абнаўленне [[MediaWiki:Edittools]] ==

Па маім запыце на выпраўленне памылак з цёмнай тэмай адгукнуўся адмін Вікісховішча і ўдзельнік VRT (гл. [[Размовы_пра_MediaWiki:Edittools#Dark mode fix|старонку размоў]]). Ён просіць перанесці змены з пясочніцы, трэба рэакцыя адмінаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:00, 19 жніўня 2025 (+03)

:{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:44, 5 верасня 2025 (+03)

== Адаптаваць [[MediaWiki:Recentchangestext]] пад цёмную тэму ==

У мяне няма правоў. Трэба абнавіць першы радок з параметрамі табліцы. Там прапісаныя колеры, іх трэба прыбраць, або проста паспрабаваць замяніць радок як у англ вікі: &lt;code&gt;{| class=&quot;plainlinks&quot; id=&quot;recentchangestext&quot; style=&quot;clear:both; font-size: 85%;&quot; role=&quot;presentation&quot;&lt;/code&gt;&lt;br/&gt;
[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 30 ліпеня 2025 (+03)

:{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:11, 5 верасня 2025 (+03)

== [[Адмысловае:Contributions/209.206.25.209|209.206.25.209]] ==
{{закрыта}}
Трэба супакоіць вандала. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 20 ліпеня 2025 (+03)
: {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:51, 21 ліпеня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}

== Удзельнік Peisatai ==
{{закрыта}}
Вітаю! Прашу звярнуць увагу на дзейнасць удзельніка Peisatai, які выкарыстоўвае Вікіпедыю для распаўсюджвання сваіх уласных даследванняў. Разгарнуў бурную дзейнасць, пішучы нейкія свае ўласныя здагадкі і фантазіі пра паходжанне геаграфічных назваў і прозвішчаў. Пры гэтым значная частка са зробленых ім правак не утрымоўвае аніякай крыніцы. У многіх з паказаных ім крыніц на самай справе гаворыцца пра сугучныя, але зусім іншыя назвы, а частка са зробленых ім правак увогуле з’яўляецца падманам і фальсіфікацыяй. Вось некаторыя прыклады:
* [[Важа]] ''Назва балцкага паходжання. Той жа корань Važ- у літоўскай рачной назве Važ-upė. Звязана з літоўскім vežti «везці», važiuoti «ехаць, рухацца» [A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 368—369]'' Рака Важа ў крыніцы не згадваецца. Дарэчы, Peisatai вельмі любіць спасылацца на працу Ванагаса, аднак у рэчаіснасці гэты &quot;Этымалагічны слоўнік літоўскіх гідронімаў&quot; прысвечаны даследванню паходжання назваў рэк і азёр Літвы. Гідронімы ж Беларусі, хаця і прыводзяцца там падчас (для параўнання), але вельмі рэдка. Таму ў большасці выпадкаў ягоныя спасылкі на Ванагаса з'яўляюцца падманам.
* [[Ратамка (рака)]] [[Ратамка (аграгарадок)]] [[Ратамка (вёска)]] ''Назва ракі Ратамкі балцкая, корань Rat- як у літоўскіх гідронімах Rata, Rat-upis, латышскіх Rat-upe, звязваецца з літоўскім ratas &quot;кола, акружнасць, замкнёны шлях колам&quot;, а сама назва такім чынам канфігурацыйнага значэння[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 273.]. Да кораня Rat- у назве дададзены вакалізаваны гідранімічны суфікс -m-, які таксама ў назве літоўскай ракі Neremà[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 228.].'' Назвы Ратамка ў Ванагаса няма.
* [[Абстэрна]] ''Назва Абстэрна старабалцкага паходжання. Яна ігуруе таксама як «Обста» (на карце 1933 года). Так жа сама, Обстай, называецца рака Абеста (у басейне Сейма на Падняпроўі)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166.], яе назву збліжаюць з назвай літоўскай нёманскай ракі Abista[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.]. У аснове гэтых назваў індаеўрапейскае ab-, якім абазначаліся рачныя воды[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1.]. Корань Ab- у азёрнай назве перадаваў значэнне «Цякучае, праточнае (возера)».'' Нідзе ў прыведзеных крыніцах назва возера Абстэрна не сустракаецца.
* [[Брэст]] ''Наконт назвы Берасця няма поўнай згоды. Існуюць балцкая і славянская версіі паходжання гэтай назвы. Згоднай з балцкай версіяй, назва звязаная з літоўскім brasta, прускім *brastan «брод»[В. Н. Топоров. Прусский язык. A-D. Москва, 1975. С. 247.].'' Хлусня, Брэст там не згадваецца.
* [[Вяркуды]] ''Вядомыя сучасныя літоўскія адыменныя прозвішчы Verkis, Verkas, Verkelis, Verkulis, якія звязваюць з verkti &quot;плакаць&quot; (як прозвішча Плакса[Бiрыла М. В. Беларуская антрапанiмiя. 2: Прозвiшчы, утвораныя ад апелятыўнай лексiкi. — Мінск: Навука i тэхнiка, 1969. — C. 325.])'' Нічога з напісанага ў Бірылы і блізка няма, акрамя беларускага прозвішча Плакса. ''З тым жа фармантам -ud- балцка-літоўскія імёны, ад якіх тапонімы Дакудава, Палуды, Анкуды. Блізкі фармант -id- у імёнах, ад якіх Мілідаўшчына, Вайнідзеняты.'' Няма крыніцы.
* [[Мёры]] ''Першапачаткова назва Мёраў адносілася да возера, якое на старых картах называецца «Мёры» (цяпер — возера Мёрскае).'' Няма крыніцы. ''Вядомая з 1514 г. назва Мёраў — маёнтак «Мярэя» (Мерея) перагукаецца з балцкай назвай дняпроўскай рэчкі Мярэя[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 195.]. Корань Mer- / Mor- мае значэнне «стаячая вада» і суадносіцца з літоўскім marios «затока»[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. P. 211, 204.]. У назве Мярэя балцкі гідранімічны пашыральнік -ej-, як у падняпроўскіх балцкіх гідронімах *Vedēja, *Rupēja[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.], літоўскіх Asveja, Roveja[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 49, 280.], у назве возера Асвея. Блізкія яму пашыральнікі -ij-, -uj- у водных назвах тыпу Ілія, Бабруя.'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з прыведзеных крыніц назва горада Мёры не згадваецца. А ў Ванагаса не згадваецца і Мярэя.
* [[Набіста]] ''Назва Набіста старабалцкага паходжання. Суседства з возерам Абстэрна (іншая назва Обста, ад *Abista) дае падставы меркаваць, што ў аснове назваў абодвух азёраў мела быць Ab-ist-, як у такіх балцкіх гідронімах, як Abista (у Літве ў басейне Нёмана)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.] і Абеста, або Обста (у басейне Сейма на Падняпроўі)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166].'' Назва Набіста ў крыніцах не згадваецца. Далей ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем мноства іншых гідронімаў.
* [[Лошыца]] [[Лошыца (жылы раён)]] [[Лошыцкая сядзіба]] ''Звязана або з літоўскім lašėti «капаць», або з аманімічным яму lašėti «блішчэць», lašis «ласось»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 182.] (назва ласося матываваная яго стракатай, блішчастай луской[В. Н. Топоров. Прусский язык. L. Москва, 1990. С. 109.]).'' Назвы Лошыца ў гэтых кнігах няма.
* [[Гайголка]] ''Назва літоўскага паходжання, ад gaigalas «вуцяк». Такога ж паходжання літоўскія водныя назвы Gaigalis, Gaigal-upė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 103.].'' Гайголка там не згадваецца.
* [[Маладзечна]] ''Назва Маладзечна ад назвы прытока ракі Уша ракі Маладзечанкі (*Маладзечны, *Маладзечні), на якой адпачатна паселішча паўстала. Адпачатная балцкая назва ракі звязаная з літоўскім maldas, meldas «трыснёг», ад якога літоўскія гідронімы тыпу Mald-upis, Maldenis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.].'' Маладзечны ці Маладзечанкі ў Ванагаса няма.
* [[Сіпа (рака)]] [[Сіпурка (рака)]] ''Назва Сіпа мае балцка-яцвяжскае паходжанне. Літоўскі гідранімічны аналаг — назва ракі *Šipė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 331.]. У сіпурскай назве корань Sip- пашыраны пашыральнікам -ur-, які вядомы ў літоўскім словаўтварэнні: dubti «угінацца» — duburys «вір», у рачных назвах Ind-ura, Vint-ura[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 307—309.].'' Няма там Сіпы і Сіпуркі.
* [[Тушчанка]] ''Назва балцка-літоўскага паходжання. Ад літоўскага tuščias, tuštas «пусты», адсюль назва тыпу *Tuščia. Найбліжэйшы гідранімічны адпаведнік — літоўская рачная назва Tušt-upis (каля заходнелітоўскага Цяльшэя) таго ж паходжання[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 350.].'' Тушчанка там не згадваецца.
* [[Бірвета]] ''Назва балцкага паходжання. Аснова гідроніма Bir-ṷ-, ад кораня Bir-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 65.]. Назва мае «балотную» семантыку.'' Ванагас супастаўляе назву Бірвета з беларускім берва &quot;кладка з бярвенняў на гразкім месцы&quot;.
* [[Лужасна]] [[Лужаснянка]] ''Назва балцкага паходжання. Корань Lūž- у літоўскім гідроніме Lūž-upis, ён звязаны з літоўскім lūžti «ламацца, ірвацца, гнуцца» і мае канфігурацыйнае значэнне[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 200.]. корань пашыраны тыповым балцкім гідранімічным пашыральнікам -sn-[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.].'' Няма ў гэтых кнігах Лужасны і Лужаснянкі.
* [[Лагойск]] [[Лагазінка]] ''старабалцкага паходжання. На гэта паказвае балцкі гідранімічны пашыральнік -(а)z-. Ён вядомы і ў літоўскім словаўтварэнні... [P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 390.] Назва Лагаза ад індаеўрапейскага *leg- / *log- «накропваць, прасочвацца, распускацца»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 657.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 99.].'' Лагаза (Лагазінка, Лагойск) нідзе там не згадваецца.
* [[Маларыта]] [[Маларыта (рака)]] [[Рыта]] ''старабалцкага паходжання. Узыходзіць да індаеўрапейскага *rī-ti «цячы», якое ад гнязда *rei- / *rī- / *roi- «цячы», адкуль, напрыклад, лацінскае *rei-ṷo-s «ручай» (&gt; rīvum) або кельцкае *rei-no-s «плынь» (&gt; рака Рэйн)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 330—331.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 96.]. Гідранімічныя аналагі — назвы літоўскай ракі Ryt-upis «Цякучая (або Ранішняя) рака» (каля Марыямпале), латышскай Rīta-strauts «Цякучая (або Ранішняя) плынь»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 279.].'' У прыведзеных крыніцах назваў Маларыта, Рыта няма.
* [[Сухадроўка]] ''Назва балцкага паходжання. Поўны аналаг назвы — заходнелітоўскі двухасноўны гідронім Saus-drãv’as. У ім першая аснова — ад літоўскага sausas «сухі», другая ад кораня Drav- / Drev-, які звязаны з індаеўрапейскім *droṷus «плынь», *dreu- «бегчы, імкнуцца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 90—91, 292.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 204—205.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 44-45, 55.].'' Сухадроўкі ў гэтых кнігах няма (дарэчы, Ванагас на с. 90 корань drav- супастаўляе са старажытнаіндыйскім dravah, dravati). Далей ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем мноства іншых гідронімаў.
* [[Сэрвач (прыток Віліі)]] [[Сэрвач (прыток Нёмана)]] ''Першая аснова Serv- таксама ў назве рэчкі Сярвайкі (правы прыток Ловаці), літоўскіх гідронімах Servas, Servelis (назвы азёраў), Sarva (назва ракі). Звязана з літоўскім serventi «паціху цячы, струменіць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.]. Далей да індаеўрапейскага *sreu- «цячы», *sreṷo- «плынь» і карацейшага *ser- «цячы»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1003.]. Другая аснова назвы Сэрвач тая ж, што і ў назвах Нарач, Іслач і падобных, — Ak-. Яна звязаная з лат. aka «калодзеж», літ. aka(s) «палонка ў лёдзе», лат. akata «вір у рацэ; вочка ў балоце; палонка ў лёдзе»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 176.].'' Назвы Сэрвач ў пералічаных крыніцах няма.
* [[Віхра]] ''Нягледзячы на павярхоўнае падабенства з віхор, назва Віхра балцкага паходжання. Гідранімічныя аналагі — літоўскія рачныя назвы Vieša, Viešinta, Viešintas, Viešmuo, латышская Viesīte, назва возера Вісяты. Звязана з літоўскім viešmuo «ручай»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 378—379.].'' Назва Віхра ў Ванагаса не згадваецца.
* [[Жыткавічы]] [[Чырвонае (возера)]] ''Назва паселішча пайшла ад назвы ракі Жыдкаўка, што з Жыд-возера цекла ў Прыпяць.'' Няма крыніцы. ''Назва «Жыд» паходзіць ад балцкага кораня *žeid- / *žid- «гарэць; свяціць, ззяць», ад якога літоўскае žydėti «свяціць; цвісці», žaida «агмень (месца для адкрытага агня)». Далей да карацейшага балцкага *žei- / *ži- (з тым жа значэннем), ад якога таксама латышскае zīt «світаць, віднець», zaigs «зіхоткі» (*žei-, -g-), літоўскае žibus «зіхоткі» (*ži-, -b-)[S. Karaliūnas. Iš baltų kalbų puodininkystės terminijos istorijos // Lietuvių kalbotyros klausimai. XVI. 1975. С. 137—141.].'' Няма там ні Жыткавічаў, ні Жыд-возера, ні Жыдаўкі. Сама назва артыкула Каралюнаса ў перакладзе гучыць як &quot;З гісторыі ганчарных тэрмінаў у балцкіх мовах&quot;, ён не зусім пра гэта. ''Літоўскія гідранімічныя аналагі — назвы тыпу Žiba, Žiegas, Žied-upė, Žyd-a-upis[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 400, 401.].'' І тут таксама няма Жыткавічаў, Жыд-возера і Жыдаўкі.
* [[Нямыльня]] ''Адпачатная балцкая форма аднаўляецца як *Nemilnà (Немілна́).'' Няма крыніцы. ''Корань Nem- ад індаеўрапейскага *nem- «гнуць; гнуцца», ад якога і назва Нёмана[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 764.].'' Нямыльні ў кнізе няма. ''У назве *Немілны корань пашыраны рэдкім балцкім пашыральнікам -ln-, як і ў назве літоўскага возера Asalnai (As-, -ln-)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981.- С. 48.].'' Няма там гаворкі ні пра Нямыльню, ні пра пашыральнік -ln-. Далей ідуць іншыя ўласныя даследванні. У прыватнасці, у гэтых фантазіях ёсць спасылка і на &quot;Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья&quot;. Дык вось, Нямыльня там згадваецца на с. 218 у раздзеле &quot;Славянские названия&quot;.
* [[Сермеж]] ''Найбліжэйшы гідранімічны аналаг — літоўская рачная назва Serma(s), што лічыцца вельмі архаічнай. Да індаеўрапейскага *sermo- «рака, плынь» і карацейшага *ser- «цячы»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 909—910.] Таксама рачная назва на прыпяцкім правабярэжжы Цэрэм / Сарэмскі, адпачатная форма якой таксама балцкае *Serm-[О. Н. Трубачев. Труды по этимологии: Слово. История. Культура. Т. 4. Москва, 2009. С. 593—594.]. Корань пашыраны такім самым пашыральнікам, як у назве літоўскай падвіленскай ракі Nemėža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 227.]'' Ва ўсіх гэтых крыніцах назва Сермеж не згадваецца.
* [[Піктуша]] ''Назва балцка-літоўскага паходжання. Звязана з літоўскім piktas &quot;злы; моцны, вялікі&quot;. Належыць да шэрагу &quot;злых&quot; гідронімаў, тыпу Pikt-ežeris, Pikt-upė (piktas &quot;злы; моцны&quot;, ežeras &quot;возера&quot;, upė &quot;рака&quot;)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 258.].'' Піктушы тут няма.
* [[Вір (возера)]] [[Чорны Вір]] [[Вір (рака)]] ''Водныя назвы Вір (найменей некаторыя з іх), магчыма, перакладаюць папярэднія балцкія гідронімы тыпу назвы правага дзесенскага прытока (ніжэй Чарнігава) Верапета (руск.: Верепето, Верепета)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейне. С.-Петербург, 1913. С. 211.]'' Хлусня, кніга Маштакова - гэта проста спіс назваў рэк у басейне Дняпра, пра паходжанне гэтах назваў у яго не сказана ані слова. ''ад літоўскага verpetas «вір; крыніца», verpti «моцна цячы; віраваць»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 179.].'' Назва Вір тут не згадваецца.
* [[Рэпалава]] ''Вядомы літоўскі антрапонім Rėpalis, ён звязаны з літоўскім rėpti &quot;хапаць, грабастаць&quot;[Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. С. 598.].'' Рэпалава там не прыгадваецца, ёсць толькі прозвішча Repalis і дарэчы тлумачыцца зусім па-іншаму.
* [[Ведрыч (рака)]] ''У аснове назвы — адзін з варыянтаў балцкай гідранімічнай асновы Ud- : Vad- : Ved-, якая звязаная з лат. ūdens, пруск. (w)undan, літ. vanduo «вада», яцвяжскім *udā «вада; рака».'' Няма крыніцы. ''Гэтая аснова ў балцкіх назвах такіх рэк, як літоўскія Vedega (Vadaga), Vadaktis, Ūdara[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 351, 358.]'' Ведрыч там не прыгадваецца. Ды і тлумачыць пералічаныя літоўскія назвы Ванагас па-рознаму. ''пруская *Vadanga (&gt; Wadangen), пасожская Удага, падняпроўскія Ведаса, Ведага[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — М., 1962. — С. 129, 157, 169—170, 178, 211.]'' Фантазіі. Тапароў супастаўляе Ведрыч толькі з назвамі Ведзерка, Ведра і Ведрыца (ад асновы *veder-), іншыя ж назвы ён тлумачыць па-іншаму. ''У назве Ведрыч корань Ved- пашыраны з дапамогай пашыральніка -r-. Ён шырока прысутны ў літоўскім слова- і назваўтварэнні: kupti «уздымацца» — kupra «горб», liepa «ліпа» — Lieporas «Ліпавы (ручай)»[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 298—309.].'' Тут Ведрычы няма. Дарэчы, гэты том выбраных твораў Скарджуса мае назву &quot;Lietuvių kalbos žodžių daryba&quot;, г. зн. &quot;Словаўтварэнне літоўскай мовы&quot;. Тапанімія Беларусі там не разглядаецца ў прынцыпе, кніга зусім не пра гэта. Таму спасылкі на Скарджуса тут з'яўляюцца падманам.
* [[Крэва]] ''Найверагодней тапонім «Крэва» ўтварыўся ад рачной назвы тыпу літоўскага гідроніма Krevė (рака на поўначы ад літоўскіх Кейданаў)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 165.]. Такую назву магла мець крэўская рэчка, цяпер вядомая як «Крэўлянка».'' Назвы мястэчка Крэва там няма.
* [[Судабле]] [[Судабоўка]] ''Рачная назва балцкага паходжання, ад першапачатковага *Судаба. Корань Sud- як у літоўскіх гідронімах Sudarvė, Sudota, Sūduonia, якія звязваюцца з літоўскім sūduva &quot;твань у балоце&quot;[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 318-319.].'' Судабле і Судабоўкі ў Ванагаса няма. ''Пашыральнік -b- як у назве рэчкі Налібаўкі (&lt; *Наліба, Nal-ib-), які выкарыстоўваецца ў літоўскім словаўтварэнні (kan-ėti «бедаваць, мучыцца» — kan-yb-a «ссохлік, заморак»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 92.].'' Насамрэч гаворка ў крыніцы ідзе аб словаўтваральных суфіксах літоўскай мовы, ніякіх гідронімаў там няма.
* [[Каспля]] ''Першая аснова Кас- з цягам часу зведала эвалюцыю ад *Kŭs- праз *Къс-. Яна звязаная з прускім kusis, літоўскім kusulas «камар». Гэтая аснова таксама ў назвах ракі Касня (прыток волжскай Вазузы) на Смаленшчыне на ўсходзе ад Касплі, сожскай ракі Касінка (каля Касінкі — рэчка з назвай-перакладам «Камароўка»)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 190.].'' Насамрэч, рака Каспля ў гэтай кнізе сустракаецца толькі на с. 237 і там няма ані слова пра значэнне асновы ў гэтай назве. ''Прамы літоўскі гідранімічны адпаведнік — рачная назва Kus-upė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 175.].'' А тут увогуле Каспля не згадваецца.
* [[Дубасна]] ''Корань Dub- ад літоўскага dubti «ўгінацца», duburys «рачны вір (паглыбленае, „увагнутае“ месца)». З ім літоўскія гідронімы тыпу Dubė, Dubis, Dubija, Dubinga, Dubysa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 93.]. Корань пашыраны гідранімічным пашыральнікам -sn-. Ён таксама ў назвах задзвінскага возера Мядзесна, дзвінскай ракі Лужасна, дняпроўскіх рэк Опісна (&lt; *Apesna), Нерасна, Турасна[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.]. Гэты пашыральнік прысутны і ў літоўскім назва- і словаўтварэнні: upė «рака» — upėsnis «рачулка; месца, дзе цекла рэчка або дзе рэчка ўцякае ў возера»[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 291—292.].'' Нідзе з пералічаных крыніц назва ракі Дубасна не прыгадваецца.
* [[Налібакі]] [[Налібаўка]] [[Налібоцкая пушча]] ''Звязаная з балцкім гідранімічным коранем Nal-, ад якога назва літоўскага возера Nalija, балота Nal-raistis, балцкай назвай з-пад Ноўгарада *Nolia / Nolė. Далей да індаеўрапейскага *(s)na- «цячы», пашыранага пашыральнікам -l-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 223.].'' Налібак, Налібаўкі, Налібоцкай пушчы  ў крыніцы няма. ''Корань Nal- пашыраны пашыральнікам -b-, які выкарыстоўваецца ў літоўскім словаўтварэнні (kan-ėti «бедаваць, мучыцца» — kan-yb-a «ссохлік, заморак»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 92.].'' У кнізе проста гаворыцца пра суфікс -yba і падобныя ў літоўскім словаўтварэнні, пералічаных вышэй тапонімаў там няма.
* [[Вацлаў Пануцэвіч]] ''Папуцэвіч — ад балцка-літоўскага аднаасноўнага антрапоніма (колішняга імя) «Папуціс», які даў і сучаснае літоўскае прозвішча Paputis. У ім антрапанімічны суфікс -ut- і корань Pap-, які і ў іншых літоўскіх антрапонімах Papas, Papeika, Papelis, Papšys. Корань звязваецца з літоўскім papas «грудзі; смочка; покаўка, пупышка (на дрэве)»[Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 391.]'' Papas, Papeika, Papelis, Papšys у крыніцы ёсць, а Папуцэвіча, Папуціса і Paputis няма. ''з латышскім pāpa, pāpis, pāpulis «покаўка, пупышка». Тыпалагічная паралель — прозвішчы «Цыца», «Цыцка»[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўнай лексікі. Мінск, 1989. С. 441.].'' У Бірылы з пералічанага ёсць толькі Цыца і Цыцка.
* [[Убарць]] ''Назва Убарць балцкага паходжання. У аснове назвы Убарць — корань ub-, які таксама ў назве ракі Убедзь (правы прыток Дзясны паміж Чарнігавам і Ноўгарадам-Северскім)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 206.].'' Хлусня, кніга Маштакова - гэта проста спіс рэк дняпрўскага басейна, дзе ані слова пра іх паходжанне, пра тое, дзе які корань і г. д. ''Корань ub- у назве Убарць пашыраны з дапамогай пашыральніка -rt-, які вядомы ў літоўскім словаўтварэнні (kabti «віснуць» — kabartai «звіслая „бародка“ пад дзюбай пеўня») і ў балцкай гідраніміі: возера Тумерта на Верхнім Падзвінні, рака Уперта на Павоччы, літоўская рака Gomerta[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 119.].'' Адзінае што ёсць у Ванагаса з усяго пералічанага - гэта гідронім Gomerta. Дарэчы там напісана, што ў ім суфікс -erta, а не -rt-. Усё астатняе - прыдумана. ''Ад кораня ab- пайшлі балцкія гідронімы Abista, Абеста, Абстэрна, Обаль, Аболе[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166.][A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.].'' Насамрэч, на с. 175 у Тапарова напісана, што ў назвах Обаль, Аболе корань *абъл-/*объл-, які ён параўноўвае з літ. obuolys, лтш. abols &quot;яблыка&quot;, Абстэрна там увогуле няма. А ў Ванагаса не згадваюцца Абстэрна, Обаль, Аболе.
* [[Обаль (рака)]] [[Абалянка (рака)]] [[Аболе]] [[Обаль (возера)]] [[Обалінец]] ''Корань Ab- такі самы, як у латышскіх гідронімах тыпу Abula, Abuls, Abava[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. C. 534—535.]'' Назвы Abava там няма і Буга нічога на піша аб тым, што ў гэтых назвах менавіта корань Ab-, а не нейкі іншы (напрыклад abal). ''у назве ракі Абельна на Верхнім Павоччы. Ад індаеўрапейскага ab-, якім пазначаліся рачныя, цякучыя воды[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 41.].'' А ў Краэ наогул не прыгадваюцца Обаль, Абалянка, Аболе, Обалінец, Абельна. Далей ідзе ўласнае даследванне пра разнастайныя гідронімы.
* [[Аткыльня]] ''Першапачатковая форма захавалася ў назве возера Акельня'' Няма крыніцы. ''Корань Ak- звязаны з лат. aka «калодзеж», літ. aka(s) «палонка ў лёдзе», лат. akata «вір у рацэ; вочка ў балоце; палонка ў лёдзе»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 176.].'' У рэчаіснасці ж, у крыніцы напісана, што назва Аткільня магчыма з балт. at- + kil- &quot;поднимать(ся), происходить&quot;.
* [[Мокіш]] ''Звязана з літоўскім mokšė «мокрае, вільготнае месца» (ад mokas «густая гразь» з дапамогай пашыральніка -š-)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 315—316.]'' Адзінае што там ёсць - гэта тое, што ў слове mokšė суфікс -š-, пра назву Мокіш ні слова. ''makašyti «брысці па гразі», далей да літоўскага makoti «брысці (праз гразь)», makynė «балаціна», maknus «топкі», латышскага makņa «балаціна, балоцістае месца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.].'' Таксама гідроніма Мокіш няма. Дарэчы няма там і слова makašyti у якасці тлумачэння літоўскіх гідронімаў.
* [[Чарэйскае возера]] [[Чаросава (возера)]] ''Назва балцкага паходжання. З шэрагу азёрных назваў Чэрас (каля Мёраў), Чаросава (каля Лепеля), Чэраскія (група азёраў у вярхах ракі Таропы), сюды ж і назвы прыпяцкай ракі Чарэса, дзесенскай ракі Чарэска[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 212.]. Корань Ker- (&gt; Чер-) ад літоўскага keroti «расці, разрастацца» (прыставачнае už-keroti «зарастаць, абрастаць»). Гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы *Kerėsa (&gt; Kerės-upis), Kerotis, Kerūlė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 153—154.].'' Ні там, ні там Чарэйскае і Чаросава возера не згадваецца. Далей таксама ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем розных назваў.
* [[Ненач]] ''Гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы Nota, Notė, Notija, Notera[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 231—232.], пруская *Nātangā (ад гэтага гідроніма назва прускага племя натангаў).'' Ненач там не згадваецца. ''Гэтыя назвы ад захаванага ў гідраніміі балцкага *nātā «цячэнне», якое з дапамогай пашыральніка -t- ад індаеўрапейскага *(s)na- «цячы»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 971—972.].'' А тут няма ані пералічаных вышэй гідронімаў, ані балцкага *nātā.
* [[Белагаловае]] ''Першая аснова гэтай назвы — літоўскае balas, baltas «белы» (яно ж і ў балцкай назве ракі Балы на прыпяцкім правабярэжжы[О. Н. Трубачев. Труды по этимологии: Слово. История. Культура. Т. 4. Москва, 2009. С. 497, 594.]).'' Трубачоў гэта пісаў пра гідронім Балы, а не Белагаловае. ''Другая аснова ад літоўскага galva «галава; перад, верх»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 177.].'' Тапароў пісаў пра  раку Бологоловка ў басейне ракі Сож, а не пра возера Белагаловае.
* [[Веліж]] ''Назва Веліж (Вялі́ж) паходзіць ад назвы рэчкі Вялі́жкі, ля ўпадзення якой у Дзвіну паселішча знаходзіцца.'' Няма крыніцы. ''Першапачатковая форма гэтага гідроніма — Вялі́жа. На гэта паказвае назва ракі Буліжа, што цячэ недалёка ад Вяліжы (прыток дзвінскай ракі Касплі, што ў Дзвіну ўцякае ніжэй за ўпадзенне Вяліжы). У абодвух гэтых гідронімаў карані пашыраныя пашыральнікам тыпу -iž-, як у літоўскіх гідронімах тыпу Gabižis, Gumyža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 101, 127.][В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 169.]. Пашыральнік -ž- выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні, утвараючы вытворныя формы (varlė «жаба» — varlėža «жабка»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 391.]. Гідранімічны корань Vel- на Верхнім Падзвінні таксама ў балцкіх назвах возера Веліста, ракі Веляса (Vel- + -st-, -s-). Балцкія гідранімічныя адпаведнікі — літоўскія Veliuona, Velionė, Vel-upys, Vėlys, латышскія Vel-upīte, Vellezers[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 370.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах Веліж, Вяліжа ці Буліжа не згадваюцца. Суцэльная адсябяціна.
* [[Гавязнянка]] ''Корань такі ж, як і ў балцкіх назвах нёманскіх рэк Гаўя, Гуя, ад індаеўрапейскага *gēu- / gū- «гнуць, крывіць». Ад яго таксама літоўскае gau-r-as «волас», gu-r-as «вяршыня пагорка», gu-g-a «пагорак; гузак; горб»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 393—398.].'' Няма ў крыніцы нічога падобнага. ''Корань пашыраны балцкім пашыральнікам -zn-, які таксама ў назвах «лісіных» рэк Лапузна (прыток дзесенскай Наўлі), Лопазна (прыток сожскай Іпуці), ад літоўскага lapė «ліса»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 192, 194.].'' Хлусня, няма там ні Гавязнянкі, ні разважанняў пра тое, які пашыральнік і корань у назвах Лапузна і Лопазна (&quot;форма балт. первоисточника неясна&quot;).
* [[Сянно]] [[Сянна (рака)]] [[Сянно (возера)]] [[Жыварэзка]] ''Назва Сянна паходзіць ад аднайменнага возера, на якім паселішча паўстала. Гідронім Сянно балцкага паходжання, ад кораня Sain-[B. H. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. II // Балто-славянские исследования. 1987. Москва, 1989. С. 47.]. Звязана з літоўскім at-sainus «павольны, неахайны, лянівы»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 293—294.]. Далей да аднаго са значэнняў індаеўрапейскага *sei- : si- «слабець; вялы, слабы, лянівы; апускацца, пагружацца» (&gt; «ціхі, спакойны»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 890—891.].'' У ніводнай з пералічаных кніг назва Сянно (Сянна) не сустракаецца.
** {{N}} цалкам выдаліў як безкрынічнае ва ўсіх названых артыкулах. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 09:07, 15 мая 2025 (+03)
* [[Усвейка]] [[Усвяты]] [[Ушача]] [[Ушачы]] [[Усвяча]] [[Уша (прыток Віліі)]] [[Уша (прыток Бярэзіны)]] [[Уша (прыток Нёмана)]] ''Гэты корань звязваюць з індаеўрапейскім *aus- / *us- «блішчэць, ззяць», ад якога літоўскае aušra «зара», apy-ūšris «час перад світанкам», латышскае *Ūss (балцкае боства зары)[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 282—283.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 86—87.].'' У гэтых крыніцах пералічаныя тапонімы не згадваюцца.
* [[Усяжа (рака)]] Тое ж самае. Далей: ''У назве Усяжа корань Us- пашыраны балцкім пашыральнікам -ing-, як у назве Аражня / Аряжня (&lt; Ar-ing-in-)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 199.].'' На самой справе, адзінае, што напісана ў крыніцы, так гэта тое, што назву Аражня можна параўнаць з ст.-пруск. Aryngine. Пра пашыральнік -ing- і Усяжу - выдумка.
* [[Арыжня (рака)]] ''Назва старабалцкага паходжання. Адпачатная форма была блізкая да прускай азёрнай назвы Aryngine (Ar-, -ng-, -n-), потым дала форму тыпу «Аряжня»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 199.].'' Пра падзеленне назвы на састаўныя часткі Ar-, -ng-, -n- там няма. ''Корань ад балцкага *ar-, індаеўрапейскага *ar-, *er- / *or- «рухацца»[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 45—47.].'' У крыніцы няма ні Арыжні, ні балцкага *ar-. ''Ён таксама ў літоўскім гідроніме Arina, латышскім Aruona[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 47.].'' Тут таксама няма Арыжні. Дарэчы, Ванагас не называе гэты корань балцкім, а разглядае яго як агульнаіндаеўрапейскі.
* [[Рапуса]] ''У назве Рапусы вылучаецца балцкі гідранімічны пашыральнік -usa, як у назвах дзесенскай ракі Нярусы, прускай ракі Narussa[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.].'' Няруса і Narussa там ёсць, Рапусы няма.
* [[Мядзесна]] ''Найбліжэй з гідранімічным коранем Med- звязанае літоўскае medis «дрэва», medė «гай», ад балцкага *medja(n) «лес». Далей да індаеўрапейскага *medhi̯os- «сярэдні, сярэдзінны» — лес разумеўся як тое, што знаходзіцца паміж паселішчамі[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 706—707.].'' Назвы Мядзесна і ўвогуле разважанняў, што &quot;найбліжэй з гідранімічным коранем Med- звязанае літоўскае medis...&quot;, там няма. ''Корань Med- пашыраны ў назве Мядзесна балцкім гідранімічным пашыральнікам -sn-. Ён таксама ў дзвінскім гідроніме Лужасна недалёка ад Мядзесны, у дняпроўскіх балцкіх гідронімах Апісна, Нерасна, Турасна і інш.[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.]'' На самай справе, гідронім Мядзесна ў гэтай кнізе прыгадваецца толькі на с. 225, дзе гаворыцца, што ён мае фінскае паходжанне.
* [[Сярвайка]] ''Назва балцкага паходжання. Аснова Serv- таксама ў балцкай назве рэчкі Сэрвач (прыток Віліі), літоўскіх гідронімах Servas, Servelis (назвы азёраў), Sarva (назва ракі). Звязана з літоўскім serventi «паціху цячы, струменіць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.]. Далей да індаеўрапейскага *sreu- «цячы», *sreṷo- «плынь»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1003.].'' Ні там, ні там Сярвайка, Сэрвач не сустракаюцца.
* [[Свіліца]] [[Падсвілле]] [[Свольна (рака)]] ''Гідранімічныя аналагі — літоўскія гідронімы Svilė, Svyla, назва ракі Свілка на Падзвінні (каля Лынтупаў). Роднасны корань у гідронімах Svalė, Svalia, Svolis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 322—323.], у прускім тапоніме Swolow, балцкіх назвах рэк Своланка на Верхнім Павоччы[В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 307.]. Звязана з літоўскім svilti «гарэць без полымя, прыгараць; „гарэць“ ад холада». Далей да індаеўрапейскага *sṷel- «тлець, гарэць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1045.].'' Нідзе з паказаных крыніц Свіліца, Падсвілле, Свольна не згадваюцца.
* [[Жлобін]] ''Назва Жлобін балцкага паходжання — найімаверней гідранімічнага (адпаведная водная назва да сёння не захавалася). Назоўны адпаведнік на тэрыторыі цяперашняй Беларусі — возера Жлобін каля Баранавічаў (цяпер у складзе горада).'' Няма крыніцы. ''Гідранімічныя аналагі — літоўскае Globys (рака), прускае Globe (возера). Яны звязаныя з літоўскім globti «ахопліваць, ахінаць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.]. Далей да індаеўрапейскага *gleb(h)- «сціскаць» (ад карацейшага *gel- «сціскаць; акруглы»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 357, 359—360.].'' У гэтых крыніцах Жлобін не сустракаецца. ''Назва Жлобін з таго ж семантычнага шэрагу, што і балцкія назвы рэк тыпу Горадзен (&gt; Гараднічанка), Гамея (&gt; Гамяюк), якія ўзыходзяць да каранёў *gher(d)- «ахопліваць; агароджваць», *gem- «хапаць, сціскаць». Такія назвы адлюстроўваюць канфігурацыйныя асаблівасці адпаведнай ракі ці возера[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.].'' А тут не сустракаюцца Горадзен (Гараднічанка), Гамея (Гамяюк). ''У беларускай антрапаніміі вядомыя прозвішчы Глоба, Глобус, Жлоба, Жлобіч[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 111, 146.], якія могуць быць варыянтамі кораня *glob-.'' Таксама Жлобіна няма. Суцэльнае арыгінальнае даследванне.
* [[Барысаў]] ''На думку Ткачова, гэта сведчыць, што назва Барысава — не адыменная, а паходзіць ад ракі Барысы.'' Няма крыніцы. ''Калі рачная назва Барыса існавала, то яна балцкага паходжання.'' Няма крыніцы. ''Балцкі гідранімічны пашыральнік -is- у гідронімах тыпу Dubysà, Lavysà, у тапоніме Kilbisai[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T.1. Vilnius, 1996. С. 313—314.]. Адпачатная балцкая форма мусіла быць тыпу Barysà. Корань Bar- у літоўскіх рачных назвах Barys, Bar-upė, якія лічацца вельмі старажытнымі. Той жа корань, з пашыральнікам -t-, і ў літоўскіх гідронімах тыпу Bartuva, у назве прускай ракі *Barta (ад яе мела пайсці назва зямлі прускага народу бартаў), у якіх аснову Bar-t- звязваюць з індаеўрапейскім *bher- «булькатаць; імкліва рухацца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 58, 59.][V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 71—72.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 132—133.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах горад Барысаў ці меркаваная рэчка Барыса не згадваюцца. Дарэчы, Ванагас пра гідронімы Barys, Bar-upė піша, што іх паходжанне незразумелае і для іх вытлумачэння выкарыстоўвае старажытнарускае, украінскае і ілірыйскае словы.
* [[Дрывяты]] ''У назве *Druvintas (&gt; Дрывяты) корань Druv- пашыраны пашыральнікам -nt-, як і ў назве возера Вісяты (ад формы тыпу літоўскай азёрнай назвы Viešintas)[K. Būga. Rinktiniai raštai. T. 3. Vilnius, 1961. С. 546.].'' Вісяты там ёсць, а вось Дрывят і разважанняў пра пашыральнік у назве Вісяты няма.
* [[Нешчарда (возера)]] [[Нешчарда (рака)]] ''Назва Нешчарда — балцкага паходжання. Назву складаюць прыстаўка Ne- і корань skard-. З дапамогай прыстаўкі Ne- аформленыя назвы задзвінскіх азёраў Нявежа, Няклея, Нядружна і інш. Яна ж у літоўскіх гідронімах тыпу Nestrėvis «Нецякучае (возера)» (ад strėvus «плыткі, цякучы»)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 229.]. Корань skard- у літоўскіх гідронімах тыпу Skardis, Skardžius, Skardelis, Skard-upis. Ад літоўскага skardis «круты схіл, бераг», skardyti «адсякаць, адразаць, аддзіраць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 301.]. Далей да індаеўрапейскага *(s)ker-d-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 940—941.].'' Суцэльныя фантазіі, ва ўсіх крыніцах назва Нешчарда адсутнічае.
* [[Лавоша (рака)]] ''Назва Лавоша балцкага паходжання. Гідранімічны корань Lav- таксама ў літоўскай рачной назве Lavysa (рака, з якой выцякае возера Lavysas), якая далей звязаная з гідронімамі Lūvas, Lojis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 182, 184.].'' Лавошы тут няма. Дарэчы Ванагас піша, што паходжанне кораня ў назве Lavysa незразумелае і для ягонага тлумачэння прыводзіць славенскае lava, нямецкія, грэцкія і іншыя словы. ''Ад індаеўрапейскага *lou- са значэннем «умываць, мыць, купаць» (&gt; «ліцца», «жолаб, роў»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 692.]. У назве Лавоша корань Lav- пашыраны пашыральнікам -š- (&gt; -oš-), які выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні, а таксама прысутны ў гідронімах Nalošas, Gailėšis, Lapišius, Pelyša[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 316—318.].'' У гэтых крыніцах Лавоша таксама адсутнічае.
* [[Чавусы]] ''Згодна з антрапанімічнай версіяй, назва «Чаусы» звязаная з зафіксаванымі на Верхнім Падняпроўі прозвішчамі Чаус, Чаусаў. Тая ж будова і ў падняпроўскіх прозвішчах Браусаў, Брэусаў, Леус, Паус, Рэус. У беларускай антрапаніміі такія прозвішчы пакідаюцца без вытлумачэння[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 62, 249, 304, 358, 441.].'' Па-першае, Бірыла нічога не пісаў пра паходжанне назвы города Чавусы, ягоная кніга прысвечаная прозвішчам, а не тапонімам. Па-другое, у Бірылы зусім няма ніякіх разважанняў пра нейкую быццам агульную будову пералічаных вышэй прозвішчаў. Па-трэцяе, на с. 444 ён звязвае прозвішча Чавус з рэг. чавус, чаус &quot;чыгун&quot;, тур. чавуш &quot;сяржант, унтэр-афіцэр&quot;. ''Паўночнасмаленскі тапонім Чаусава, аднак, гідранімічнага паходжання, стаіць на рацэ Чэусаўка. Той жа корань Чэус- у назвах малых ручаін Чэусен (у вярхоўях ракі Угры), Чэусаўская (прыток ракі Клядзейкі каля Серпухава). У гэтых гідронімах корань Čaus- / Čeus- (можа быць з балцкім пашыральнікам -in-) суадносіцца з балцкімі гідронімамі літ. Čiauša, лат. Čauša (ад *Kiauša). Яны звязаныя з літоўскім kiaušinti «павольна ісці», kiausti «знікаць, спыняцца ў росце» і пазначалі павольную плынь[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 293—294.]'' У крыніцы гаворка ідзе пра гідронімы Чеусен і Чеусовская ў Павоччы, пра горад Чавусы ці Чаусава ані слова. ''далей да індаеўрапейскага *(s)keu-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 951—953.].'' Чавусаў і тут таксама няма.
* [[Чэрыкаў]] ''Корань Чэр- таксама ў такіх прозвішчах з усходу Беларусі тыпу Чэ́ранда, Чэ́расеў, Чэ́рачэнь. Этымалогія гэтага кораня ў беларускай антрапаніміі недастаткова прасветленая[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 457.].'' З усяго пералічанага ў Бірылы згадваецца толькі прозвішча Чэранда, без указання які ў ім корань. Астатніх прозвішчаў і назвы горада Чэрыкаў там няма. ''Той жа корань у балцкіх азёрных назвах Чэрас (каля Мёраў і ў вярхах ракі Таропы), ад кораня Ker-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 153—154.].'' Зноў хлусня, няма там згадкі ні пра Чэрыкаў, ні пра Чэрас.
* [[Францішак Кушаль]] ''Прозвішча Кушаль балцкага паходжання, звязана з літоўскім kušlys «сляпец» (хто падслепаваты). Ад яго літоўскі антрапонім Kušlys[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 1140.]'' У гэтым слоўніку літоўскіх прозвішчаў згадваецца толькі літоўскае прозвішча Kušlys, беларускага Кушаль - няма. ''тапонімы Кушляны, Кушлі, Кушлікі. Аснова Kušl- сустракаецца ў літоўскай антрапа- і тапаніміі[В. Н. Топоров. Прусский язык. I-K. Москва, 1984. С. 361.].'' А тут ёсць толькі тапонімы Кушлікі і Кушлi без дакладнага вытлумачэння, прозвішча Кушаль таксама няма.
* [[Скупа]] ''Корань Skup- звязаны з літоўскім skupstas «куст», латышскім skupsna, skupšķis «малы лясок» (skup- + -st-, -sn-, -šķ-). Далей да індаеўрапейскага *(s)keup- «гронка, чуб, пук»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 956.].'' Хлусня, і блізка нічога падобнага там няма, акрамя існавання індаеўрапейскага *(s)keup.
* [[Вялікая Восмата]] ''Корань Asm- у балцкіх рачных назвах, што вар’іруюцца як Осма / Восма / Восьма, на Верхнім Падняпроўі і Верхнім Павоччы. Іх адпачатная форма аднаўляецца як *Asma[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 181, 200.][Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 301—302.][В. Н. Топоров. «Baltica» Подмосковья // Балто-славянский сборник. Москва, 1972. С. 255.]. Аснова Asm- з’яўляецца дыялектным варыянтам асновы Ašm- (як Asv- i Ašv- у гідронімах Asveja і Ašva, Ašvija, ад літоўскага ašva «кабыла»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 49, 50.]). Асновы Akm- і Ašm- паходзяць ад варыянтаў індаеўрапейскага *ak- / *ak'- «востры». Ад першага ў літоўскай мове akmen- «камень», ад другога — ašmen- «вастрыё» і (на перыферыі мовы) ašmen- «камень»[Топоров В. Н. Две заметки из области балтийской топонимии (этимологический аспект) [1959] // В. Н. Топоров. Исследования по этимологии и семантике. Т.4. Кн. 2. М., 2010. С. 74—77.]. У назве Асмата корань Asm- пашыраны з дапамогай -at-. Той жа пашыральнік у назвах рэчак Гардата, Аката (&gt; Акатаўка, прыток Гардаты) на Верхнім Павоччы[В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.], у літоўскіх гідронімах тыпу Amata, Žlagatas, Kamatis. Ён шырока выкарыстоўваўся ў літоўскім назва- і словаўтварэнні (gyvas «жывы» — gyvata «жыццё»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 334—338.].'' У ніводнай з паказаных крыніц назва Восмата не сустракаецца.
* [[Макоўза]] ''Балцкія гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы Makys (возера), *Makia (рака), Mak-a-raistis (балота), латышскае Maka, назва дняпроўскай ракі Маконя (прыток бярэзінскай Ушы).'' Крыніцы няма. ''Гідранімічны корань Mak- звязаны з літоўскім makoti «брысці (праз гразь)», makynė «балаціна», maknus «топкі», латышскім makņa «балаціна, балоцістае месца»[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.]. Рэдкі пашыральнік -auz- таксама ў літоўскім мікратапоніме (назва балаціны) Ramaũzė (&lt; Ramaũza «Рамоўза», ад ramus «спакойны»)[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 272.].'' Назва Макоўза ў Ванагаса не сустракаецца. Няма тут і разваг аб тым, які суфікс у назве Ramaũzė.
* [[Супрасль]] ''Назва паселішча паходзіць ад рачной назвы балцка-яцвяжскага паходжання. Адпачатна ўяўляла сабой злучэнне кораня Spran(d)- і пашыральніка -sl-[ P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 163—164.].'' У крыніцы ёсць толькі пра суфікс -sla- ў літоўскіх словах, усё астатняе - прыдумана. ''Гэты ж пашыральнік ёсць і ў назве ракі Нерасль, што таксама ўпадае ў Нараў. Корань Spran(d)- звязаны з літоўскім spręsti (spren(d)sti) «уціскаць; выцягваць; крочыць вялікімі крокамі», sprandyti «цягнуць, расцягваць».'' Няма крыніцы.
* [[Нясвіж]] ''Назва Нясвіж гідранімічнага паходжання, ад назвы не лакалізаванай на сёння ракі *Нясвіжа.'' Няма крыніцы. ''Тапонім утварыўся так жа сама, як ад назвы дзвінскага прытока ракі Вяліжы (&gt; Вяліжка) утварылася назва горада Веліж.'' Няма крыніцы. ''Корань *Nes-ṷ- (варыянт старой ṷ-асновы ад кораня *Nes-) у назвах *Нясвяча (&gt; Нясвячка[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 150.], ад *Nes-v-int-a, злучае Сяргееўскае возера з ракой Пціч) і *Несва (&gt; Несвіца[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 160.], прыток Брагінкі, у міжрэччы Дняпра і Прыпяці перад самымі іх сутокамі).'' Маштакоў у прынцыпе не пісаў зусім нічога пра паходжанне ніякіх гідронімаў, пра іх карані і т. п., ягоная праца - гэта проста спіс назваў рэк і болей нічога! ''Корань *Nes- таксама ў назвах Неса[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 281—282.] (у басейне дзесенскай ракі Нярусы), *Несла (&lt; *Nes-l-, тры прыпяцкія ракі, адна верхнедняпроўская), *Нясета (&lt; *Nes-et-, прытокі дняпроўскай Бярэзіны і прыпяцкай Пцічы)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198—199.]. Меркаваная нясвіжская рака мусіла знаходзіцца зусім паблізу пціцка-прыпяцкага агмяня рэк з назвамі ад кораня *Nes- (тры пціцкія, тры прыпяцкія), працягваючы яго на нёманскія вярхі. Пашыральнік тыпу -iž- як у літоўскіх гідронімах тыпу Gabìžis, Gumýža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 101, 127.], у назве дзвінскай ракі Буліжа (цячэ побач з Вяліжай)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 169.]. Пашыральнік -ž- выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні для вытворных формаў (varlė «жаба» — varlėža «жабка, жабуля»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 391.]. Імаверны фанетычны варыянт таго ж кораня *Nas- у назвах літоўскай ракі Nas-upis[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 224.], ракі Насва (у басейне Ловаці, на поўначы старабалцкай тэрыторыі)[Р. А. Агеева. Гидронимия Русского Северо-Запада как источник культурно-исторической информации. Москва, 2004. С. 193.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах пра Нясвіж ці нейкую меркаваную нясвіжскую рэчку няма ані слова. Усё прыцягнута да Нясвіжа за вушы. (а ў  Тапарова таксама няма Буліжы).
* [[Віхолка (сяло)]] ''Корань Віх- такі ж, што і ў назве Віхра. Звязана з літоўскім viešmuo «ручай», далей да індаеўрапейскага кораня *ṷeis- / ṷis- «цячы», ад якога таксама назва Вісла (&lt; *ṷeis-tlā)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1134.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 50-51.]. Балцкія гідранімічныя аналагі — літоўскія рачныя назвы Vieša, Viešinta, Viešintas, Viešmuo, латышская Viesīte, назва возера Вісяты[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 378—379.].'' Нідзе там назва Віхолка не сустракаецца. А ў Покарнага і Краэ апрача гэтага не сустракаецца і viešmuo.
* [[Ловаць]] ''Назва Ловаць балцкага паходжання. Корань Lov- звязаны з літоўскім lovys «рэчышча ракі; пратока, роў»[B. H. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. II // Балто-славянские исследования. 1987. Москва, 1989. С. 59-60.]'' Тапароў там не такі катэгарычны, гэта толькі адна з прапанаваных гіпотэз: объяснение из финноязычных диалектов кажется предпочтительным.. некоторая возможность объяснения из балт. или через него остается... ''далей да індаеўрапейскага *leu-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 681—682.].'' А ў Покарнага ні Ловаці, ні lovys наогул няма. ''Поўны адпаведнік — назва ракі Ловаць на Верхнім Павоччы, пры тамтэйшым густым балцкім гідранімічным фоне. Таго ж кораня назва літоўскай ракі Loviai[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 196.]. Гідранімічны фармант -at- таксама ў такіх балцкіх гідронімах, як літ. Kamatė, Žlagatas[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 144, 405.]. Ён шырока прысутны ў літоўскім назва-, імя- і словаўтварэнні (gyvas «жывы» : gyvatas «жыццё»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 334—338.].'' Таксама ў ніводнай з гэтых крыніц назва Ловаць не сустракаецца.
* [[Гарадзейка]] [[Гарадзея]] ''Назва балцкага паходжання, адпачатная форма — *Gardēja.'' Крыніцы няма. ''Канчатак -ейка часта прысутны на месцы ранейшага балцкага -ēja (як у падняпроўскіх гідронімах Вядзейка — Vedēja, Мярэйка — Merēja, Рыпейка — Rupēja)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.]. Корань той жа, што і ў літоўскіх гідронімах Gardinas, Gardena, Garduva, Gardė, Gard-upis, латышскіх Gard-upe, Gardena, Gardauņa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106—107.]. На Верхнім Павоччы той жа корань Gard- у балцкім гідроніме Гардата́ (з прытокам Аката́ з такім жа балцкім гідранімічным суфіксам -at-)[Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.]. Балцкі гідранімічны корань Gard- звязаны з індаеўрапейскім *gherd- «ахопліваць; агароджваць» (ад карацейшага *gher- «хапаць, абдымаць»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 442, 444.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах назва Гарадзея (Гарадзейка) не згадваецца. ''Назвы Гарадзея, Горадзен з таго ж семантычнага шэрагу, што і балцкія гідронімы тыпу Жлобін, Гамея (&gt; Гамяюк), якія ўрэшце ўзыходзяць да каранёў *gleb(h)- «сціскаць», *gem- «хапаць, сціскаць». Такія назвы адлюстроўваюць канфігурацыйныя асаблівасці адпаведнай ракі ці возера[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.].'' Зноў хлусня. Насамрэч, у крыніцы напісана, што літоўскія гідронімы Glebas, Globys паходзяць ад літоўскага glebti, globti, што звязана з канфігурацыяй. Усё астатняе - выдумка.
* [[Гродна]] [[Гараднічанка]] ''«Горадзен» — гідронім балцка-літоўскага паходжання. Такі ж корань таксама ў літоўскіх гідронімах Gardinas, Gardena, Garduva, Gardė, Gard-upis, латышскіх Gard-upe, Gardena, Gardauņa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106—107.]. На Верхнім Павоччы той жа корань Gard- у балцкім гідроніме Гардата́ (з прытокам Аката́ з такім жа балцкім гідранімічным суфіксам -at-)[Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.]. Балцкі гідранімічны корань Gard- звязаны з індаеўрапейскім *gherd- «ахопліваць; агароджваць» (ад карацейшага *gher- «хапаць, абдымаць»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 442, 444.].'' У ніводнай з гэтых крыніц Гродна, Гараднічанка ці Горадзен не згадваюцца.
* [[Дзікі Нікар]] ''Назва балцкага (магчыма, балцка-яцвяжскага) паходжання. Той жа корань у прускай рачной назве Nyc-ape (пруск. ape &quot;рака&quot;).'' Крыніцы няма. ''Корань звязаны з латышскім nikns &quot;злы&quot;, naiks &quot;страшны, злы, люты; шпаркі, імклівы, моцны (пра хвалі)&quot;[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 97-98.]. Далей да індаеўрапейскага кораня *nēik- : *nīk- : *nik- &quot;нападаць, накідвацца&quot;[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 761.]. Той жа корань так жа сама пашыраны фармантам -r- і ў стараеўрапейскай рачной назве *Nikros (&gt; Neckar). Яна вытлумачваецца як &quot;магутная, злая, шпаркая (рака)&quot;[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 97.]. Гідранімічны фармант -(a)r- паказвае на вялікую даўніну гэтага гідроніма. Такі ж фармант і ў старабалцкай рачной назве Matará, якая лічыцца вельмі старажытнай[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 206-207.].'' Нідзе тут назва балота (Дзікі) Нікар не сустракаецца.
* [[Дулебка]] ''Назва балцкага паходжання, звязаная з літоўскімі назвамі Dulbis (назва возера і яру), Dulbė (назва сажалкі і поля), з латышскімі назвамі Dulbju acs (назва балота), Dulbi (назва вёскі).'' Няма крыніцы. ''Гэтыя назвы адносяцца да мясцінаў, якія выгнутыя («выдзеўбаныя»), і звязаныя з літоўскім dulbti «дзяўбсці»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 95.]'' Дулебкі ў Ванагаса няма. ''а тое — ад індаеўрапейскага корня *dhelbh- &quot;дзяўбсці&quot;, які таксама вядомы ў стараеўрапейскай гідраніміі[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 26-27.].'' А ў Краэ няма ні пералічаных вышэй гідронімаў, ні dulbti. Дарэчы, Peisatai вельмі любіць спасылацца на Тапарова, дык вось у яго напісана, што назва менавіта гэтай ракі паходзіць ад славянскага этноніма дулебы (Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья, с. 218).
* [[Сцвіга]] ''Назва імаверна балцкага паходжання. Тым ці іншым чынам (коранем і пашыральнікам або толькі пашыральнікам) можа быць роднасна літоўскаму гідроніму Šedvygà, у якім вылучаецца корань šedṷ- і пашыральнік -g-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 327—328.]. Той жа пашыральнік у гідронімах балцкага паходжання тыпу Няміга, Vedega[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. — С. 358.].'' Фантазіі, ні там, ні там у Ванагаса пра Сцвігу няма ані слова.
* [[Маства]] ''Назва імаверна балцкага паходжання, корань Mast- таксама ў балцкіх гідронімах Mastis (возера), Mast-upis (рака), Masta-purvs (балота), якія звязваюць з лат. masts &quot;тоня (месца, дзе ловяць рыбу)&quot;[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 206.].'' Тое ж самае: не пісаў Ванагас зусім нічога пра Маству.
* [[Няміга (рака)]] ''Аснова назвы звязаная з індаеўрапейскім коранем *nem- «гнуць; гнуцца»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 764.]. Балцкі гідранімічны пашыральнік -g- таксама ў гідронімах Vedega, Удага[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 358.][В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 211.].'' У Покарнага і Ванагаса Няміга не згадваецца ўвогуле, а ў Тапарова на с. 198 гаворыцца, што назва ўтвораная як Ne-mig- і родасная назве Мигото, не пра які пашыральнік -g- у ёй ён не піша.
* [[Гамяюк]] [[Гомель]] ''Рачная назва балцкага паходжання. Больш аўтэнтычны варыянт той, што засведчаны найраней, — «Гаме́йка».'' Няма крыніцы. ''Канчатак -ейка часта ўзнікаў на месцы ранейшага балцкага -ēja, як у падняпроўскіх гідронімах Вядзейка — Vedēja, Мярэйка — Merēja, Рыпейка — Rupēja, але мог дадавацца і да бессуфіксальнай асновы[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.]. Корань такі ж, што і ў літоўскіх гідронімах Gamė, Gamenta, Gamena, Gomerta. Ён звязаны з літоўскім gamalas «камяк», gomulti «камячыць» з семантыкай сціскання[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106, 119.][V. Urbutis. Liet. gomus, -i «norus, noringas, linkęs», la. gama «kas pernelyg daug valgo» ir kiti giminiški žodžiai // Baltistica, 1973, t. 9(2). С. 183—188.], далей да індаеўрапейскага *gem- «хапаць, сціскаць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 368—369.].'' У ніводнай з крыніц не згадваецца ні Гомель, ні Гамяюк, ні Гамейка.
* [[Лунін]] [[Лунінец]] ''Назвы Лунін, Лунінец трэба разглядаць у сувязі з рачной назвай Лунія (адзін з варыянтаў назвы прыпяцкай ракі Лань)[П.Л. Маштаковъ. Списокъ рѣкъ днѣпровскаго бассейна. Санкт-Петербургъ, 1913. С. 144.].'' Няма ў Маштакова такого сцверджання, і ўвогуле, ягоная кніга - гэта толькі спіс рэк басейна Дняпра, пра паходжання назваў рэк ці населеных пунктаў там няма ані слова. ''Форма &quot;Лунія&quot; звязаная з латышскім luns &quot;твань&quot;, літоўскім liūnas &quot;твань; покрыва моху над вадой у балоце або ля берага азёраў ці рэк, што зарастаюць&quot;. Далей да літоўскага liaunas &quot;гнуткі, слабы&quot; і значэння балотнай паверхні як няўстойлівай, гнуткай[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 194.][V. Urbutis. (rec.:) Этимология, 1968 // Baltistica. 1972. VIII (2). С. 208-209.]. Гідранімічныя адпаведнікі — літоўскія рачныя і азёрныя назвы тыпу Liūnas[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 194.].'' У Тапарова Лунія ёсць (праўда, у тлумачэнні тут даданая адсябяціна), а Лунін і Лунінец адсутнічаюць. А ў Урбуціса і Ванагаса няма ні Луніі, ні Луніна, ні Лунінца. 
* [[Паўазер’е (возера)]] ''Назва Палазер’е балцкага паходжання, утвораная з дзвюх асноў. Першая аснова Pal- звязаная з латышскім pali «паводка, затапленне вадой прылеглай да ракі мясцовасці», palas «забалочаны бераг возера», літоўскім palios «балаціна на месцы зарослага возера». Гідранімічныя аналагі — назвы літоўскіх рэк Pala, Palėja, латышскай ракі Pala[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 241.]'' Паўазер’е ці Палазер’е ў Ванагаса не згадваецца. Далей працягваецца ўласнае даследванне.
* [[Мінск]] ''З увагі на семантычную «непразрыстасць» назвы рэчкі Мена (Менка), прапаноўвалі шэраг версій, як яе вытлумачваць — з літоўскага menkas «малы, дробны» або menkė «(рыба) мянтуз; (рыба) траска»[Жучкевіч В. Адкуль імя твае, сталіца // Беларусь № 4, 1967. — С. 22.][Роспонд С. Структура и стратиграфия древнерусских топонимов // Восточнославянская ономастика. — М.: Наука, 1972. — С. 22.][Нерознак В. П. Названия древнерусских городов / Под. ред. Д. С. Лихачева. — М.: Наука, 1983. — С. 118.]'' Насамрэч, Роспанд тлумачыць назву ад і.-е *moi-n-//*mei-n- : *min- *mei- &quot;праходзіць міма, ісці&quot;. Неразнак паўтарае гэтую версію, дадаўшы, што магчыма і іншае тлумачэнне: ад і.-е. *men- &quot;малы&quot;, параўн. ст.-рус., ст.-слав. мьнии, праслав. *mьnjes- &quot;меньшы&quot;, параўн. яшчэ літ. menkas &quot;маленькі, дробны&quot;, лат. minus &quot;меней&quot;.
* [[Лучай (возера)]] ''Корань Lauk- звязаны са старалітоўскім laukas «светлы, зіхоткі». Выштурхнутае іншымі словамі, яно засталося ў выглядзе вузкаўжывальнага laukas «хто з белай плямай ці белай пысай (пра жывёлу); лысы». Амонім — літ. laukas «поле» (першапачаткова ў сэнсе светлага месца пасярод леса). Далей вядзе да індаеўрапейскага *leuk- «ззяць, свяціць», *leukos «святло, ззянне»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 183.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 687—689.].'' Назва возера Лучай ні там, ні там не сустракаецца.
* [[Аўчоса]] ''Назва балцкага паходжання, пачатковая форма назвы — *Vilkesà (Вількеса́)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 181.].'' Насамрэч, гэта было напісана аб назве Волчас, а пра Аўчосу (Овчеса) гаворыцца на с. 199. ''Поўны гідранімічны адпаведнік — назва літоўскай рэчкі Vilkesà (на поўначы ад Вільні)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 384.].'' Аўчоса тут адсутнічае. ''Значэнне гэтай назвы — «Ваўчыная (рака)», ад агульнабалцкага *vilkas, якое далей да індаеўрапейскага *u̯l̥ku̯os[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1179.].'' Тут адсутнічае Аўчоса ці якія яшчэ гідронімы.
* [[Ваўкавыск]] [[Ваўкавыя]] ''Тапонім «Ваўкавыск» утварыўся ад назвы рэчкі Ваўкавыі, гідроніма балцка-яцвяжскага паходжання, што меў адпачатную форму *Vilkaujà (Вілкаўя) «Воўчая (рака)». Вядомы такі ж самы літоўскі гідронім Vilkauja, ад якога літоўскае мястэчка Вілкавішкіс — яго назва ўтвораная так жа сама, як і назва Ваўкавыска: Vilk-av- дало, з аднаго боку, гідронім Vilk-av-ja (&gt; Vilkauja), а з другога — тут жа тапонім Vilk-av-išk-is[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 384.].'' У Ванагаса гаворка ідзе пра гідронімы тыпу Vilka і падабныя на тэрыторыі Літвы, ні Ваўкавыск, ні Ваўкавыя ў яго не згадваюцца. ''ад vilkas «воўк» (Vilk-av-ja &gt; Vilkauja)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 88.].'' Зноў няпраўда. Насамрэч там напісана толькі, што ў назве Vilkauja (Літва) суфікс -auja-, болей нічога.
* [[Гайна (рака)]] ''Звязана з індаеўрапейскім *gei- «звіваць, скручваць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 354—355.].'' Няпраўда, няма ў крыніцы ні Гайны, ні яшчэ якіх-небудзь тапонімаў.
* [[Вядзета]] ''Назва балцкага паходжання, адпачатная балцкая форма *Vedetà. У аснове назвы — адзін з варыянтаў балцкай гідранімічнай асновы Ud- : Vad- : Ved-'' Няма крыніцы. ''Гэтая аснова ў балцкіх назвах такіх рэк, як літоўскія Vedega (Vadaga), Vadaktis, Ūdara[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 351, 358.]'' Назва Вядзета там не згадваецца. Ды і тлумачыць пералічаныя літоўскія назвы Ванагас па-рознаму. ''пруская *Vadanga (&gt; Wadangen), падзвінская Водзьга, пасожская Удага, падняпроўскія Ведаса, Ведага[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — М., 1962. — С. 129, 157, 169—170, 178, 211.]. Назва Вядзета ўтвораная з дапамогай пашыральніка -et-, які добра вядомы ў літоўскім назва- і словаўтварэнні (verpti «віраваць» — verpetas «вір»), з ім гідронімы тыпу Upeta, Nereta, Viešetė[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 338—341.]'' Таксама няма Вядзеты.
* [[Індрубка]] ''Назва вёскі — балцка-літоўская, паходзіць ад назвы рэчкі Індрубкі (Індрупкі), на якой вёска знаходзіцца. Утвораная праз складанне дзвюх асноў: літ. indrė «трыснёг» i upė «рака». Найбліжэйшая аналогія — латвійскі тапонiм Indrupene (ад гідронімa Indrupe)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 130.].'' У крынiцы Індрубка не згадваецца.
* [[Бася]] ''Корань Bas- у рачных назвах на Падняпроўі і Павоччы: Басенка, Басанка, Бастаўка, Босця (*Bas-t-)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 234.][Г. П. Смолицкая. Гидронимия бассейна Оки. Москва, 1976. С. 297.].'' Кнігі Маштакова і Смаліцкай - гэта проста спісы рэк басейнаў Дняпра і Акі адпаведна, пра паходжанне гэтых назваў там няма ані слова. ''Фанетычны варыянт таго ж кораня Bes- з тым жа значэннем у назве ракі Беседзь. Ад літоўскага besti «ўтыкаць, капаць», bastyti «тыкаць, утыкваць», прускага *bastun «утыкаць», з індаеўрапейскімі паралелямі[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 113—114.].'' З усяго пералічанага ў дадзенай крыніцы згадваецца толькі слова besti і ягоныя паралелі ў іншых мовах, аб паходжанні якіх-небудзь тапонімаў, у тым ліку Бася і Беседзь, там ні слова.
* [[Піна]] [[Пінск]] ''Звязана з літоўскім pinti «плесці (кош, плот, касу)», pynė «каса», прускім panto «путы». Далей да індаеўрапейскага *(s)pen- «сплятаць, скручваць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 988.].'' Няма ў крыніцы ні Пінска, ні Піны, ні іншых гідронімаў.
**{{N}} прыбраў тое да чаго прэтэнзіі, з Пінска наогул прыбраў усё, дастаткова згадкі, што назва ўтворана ад ракі. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:48, 14 мая 2025 (+03)
* [[Дундаўшчына]] ''Назва Дундаўшчына, магчыма, звязаная з мясцовым дыялектным балтызмам дундар, дундаль «пярун» (у праклёнах «каб цябе дундар / дундаль свіснуў»)[Беларуская міфалогія: Энцыклапед. слоўн. Мінск, 2004. С. 157.].'' У кнізе апавядаецца толькі пра дундар, дундаль, пра Дундаўшчыну няма ні слова.
* [[Дзевінскае]] ''Магчымае балцкае паходжанне назвы, у сувязі з літоўскім dievas «бог»[Беларуская міфалогія: Энцыклапед. слоўн. Мінск, 2004. С. 145.]'' Па-першае, гаворка ў кнізе дзе аб узгорках і гарадзішчах з назвай Дзявочая гара, а не аб возеры Дзевінскае. А па-другое, там гаворыцца, што можа быць, што некаторыя са згаданых узгоркаў першапачаткова мелі назвы, якія паходзяць ад балцкага dievas. 
* [[Сасва]] ''Назва балцка-яцвяжскага паходжання, адпачатная форма *Sas(u)vā.'' Няма крыніцы. ''Корань Sas- таксама ў літоўскім гідроніме Sasna (на старой яцвяжскай тэрыторыі, каля літоўскага Марыямпале), у балцкіх гідронімах тыпу Сасна на Верхнім Павоччы і на Верхнім Падонні[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 291.][В. Н. Топоров. Балтийские следы на Верхнем Дону // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1997. С. 319.][В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. I // Балто-славянские исследования. 1986. Москва, 1988. С. 168.]. Ад меркаванага прускага гідроніма *Sasna мела пайсці назва адной з прускіх земляў *Sasna (&gt; Sassin, 1263 г.). Яна адбілася ў тапоніме Sassenpile (пазней ням. Haasenberg, цяпер польск. Zajączki[en])[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. С. 118.]. Звязваюць з пруска-яцвяжскім *sasnis «заяц». З індаеўрапейскіх аналагаў найбольш красамоўнае стараіндыйскае śaśáḥ (&lt; šašas) «заяц». Першакрыніцай і для гэтай «заячай» лексікі, і для гідронімаў тыпу Sasna было індаеўрапейскае *ḱas-, *ḱasno- «шэры»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 533.]. Далей да значэння «няярка блішчэць», адсюль таксама літоўскае šašėlis, šešėlis «цень» і гідронімы тыпу Šeš-upė, Šešuva, Šašuola[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 818—819.][A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 326, 329.]. У назве Сасва корань Sas- пашыраны тым жа балцкім гідранімічным пашыральнікам, што і ў назве засведчанага пад 1516 г. гідроніма з-пад Ліды Ятѳа (&lt; Ятва &lt; яцв. *Jāt(u)vā)[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. C. 126—156.][V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 286—289.]'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з пералічаных крыніц назва ракі Сасва нават не згадваецца.
* [[Мазыр]] ''Назва антрапанімічнага, адыменнага паходжання.'' Няма крыніцы. ''Як на ўсходзе цяперашняй Беларусі, так і ў суседняй Смаленшчыне корань Маз- дастаткова распаўсюджаны ў антрапаніміі.'' Няма крыніцы. ''Ён прысутны ў прозвішчах тыпу Мазыра, Мазікаў, Мазай, Мазала, Мазітаў (з пашыральнікамі -r-, -k-, -j-, -l-, -t-). Прозвішчы такога тыпу антрапаніміст М. Бірыла звязваў з мазаць (ад праслав. *mazati)[М.В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 266-268.]. Магчымая таксама сувязь з балцкай лексікай тыпу латышскага mazs, літоўскага mažas &quot;малы&quot;, якія часам звязваюць з балцкім коранем са значэннем &quot;мазаць&quot; (&quot;намазаны&quot; &gt; &quot;стончаны&quot; &gt; &quot;зменшаны&quot; &gt; &quot;малы&quot;)[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 584.].&quot; Арыгінальнае даследванне, горад Мазыр там не прыгадвацца.
* [[Гудагай (вёска)]] ''Назва балцкага паходжання, паходзіць ад літоўскага складанага двухасноўнага gùdagojis. Другая частка — ад gojus «гай, пушча», першая — ад gudas[Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Мн., 1974. С. 88—89.].'' На самай справе, там напісана, што назва паходзіць ад балцкага гуд (gudas) - беларус. Ніякага gudagojis, gojus, гай - там няма.
* [[Скідзель]] [[Скідалька]] ''Гідронім балцкага (літоўскага ці яцвяжскага) паходжання. Найбліжэйшы аналаг — літоўская рачная назва Skidelė. Даследчык літоўскай гідраніміі А. Ванагас лакалізуе гэтую рэчку недалёка ад вытокаў ракі Котры, у якую Скідзель уцякае (не выключана, што маецца на ўвазе менавіта Скідзель, а не іншая рэчка). На ўсходзе ад вытокаў Котры ён жа пазначае мікратапонім (назва поля) Skidulys (каля Радуні). Аналаг гэтым назвам — літоўскі гідронім Skid-upys (у Цэнтральнай Літве, ля Кедайнея)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 303.]. Той жа фармант -el-, што і ў гідроніме Скідзель, таксама ў нёманскай рачной назве Zietela (Зецела) — у такой форме ў аўтахтонным літоўскім маўленні на Верхнім Панямонні засведчаная назва ракі Дзятлаўка. У сваю чаргу, назва Zietela ўтварылася ад назвы возера, якое засведчанае пад 1253 г. як «Зъято» (ад яцвяжскага *Zeitō). Фармант -el-, з дапамогай якога назва ракі ўтварылася ад назвы возера, часта выступае ў такой ролі ў балцкай гідраніміі[А. П. Непокупный. Лингвогеографические связи литовских и белорусских форм названий г. Дятлово и его окрестностей // Балто-славянские исследования. М., 1974. С. 153, 155.]. Гідранімічны корань Skid- звязаны з літоўскім skidyti, skisti «разыходзіцца ў бакі; абтрэпвацца», kidyti, kedyti, kedėti «абтрэпвацца, ірвацца». Далей да гнязда слоў ад сінанімічных каранёў *kēd- / *kēt-. Водныя назвы, утвораныя ад гэтых каранёў, пазначалі або азёры з «ірванай» берагавой лініяй (з мноствам заток, што ўразаюцца ў сушу), або рэкі з цячэннем, якое на адносна абмежаваным участку свайго шляху рэзка мяняе кірунак[В. Н. Топоров. Из индоевропейской этимологии III (1-3) // Исследования по этимологии и семантике. Т. 2: Индоевропейские языки и индоевропеистика. Кн. 1. Москва, 2006. С. 106—107, 119.]. Далей да індаеўрапейскага *(s)k(h)ed- «расколваць, раскідаць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 918—919.].'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з указанных вышэй крыніц назва горада Скідзель або ракі Скідалька не сустракаецца.
* [[Шчыба]] ''Назва балцка-яцвяжскага паходжання. Звязана з літоўскім skibti «абтрэпвацца; ірвацца». Семантыка такая ж, як і ў назве Скідзель, якая ад skidyti «разыходзіцца ў бакі; абтрэпвацца». Абедзве паходзяць ад аднаго індаеўрапейскага кораня *skēi- «адразаць, аддзяляць, распорваць» (&gt; *skēi-b-, *skēi-d-)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 919—922.]. Водныя назвы, утвораныя ад каранёў з такой семантыкай, пазначалі або азёры з «ірванай» берагавой лініяй (з мноствам заток, што ўразаюцца ў сушу), або рэкі з цячэннем, якое на адносна абмежаваным участку свайго шляху рэзка мяняе кірунак[В. Н. Топоров. Из индоевропейской этимологии III (1-3) // Исследования по этимологии и семантике. Т. 2: Индоевропейские языки и индоевропеистика. Кн. 1. Москва, 2006. С. 106—107, 119.].'' Такое ж уласнае даследванне, няма ў прыведзеных крыніцах Шчыбы ці Скідзелі. ''У беларускай антрапаніміі вядомыя прозвішчы Скіба, Скібар, Скібра (Skib-, -r-)[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 378.].'' І што, якое дачыненне беларускае прозвішча Скіба мае да ўсяго вышэй напісанага?
* [[Арэса]] ''Корань ад балцкага *ar-, індаеўрапейскага *ar-, *er- / *or- «рухацца»[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 45—47.].'' Пра балцкае *ar- у крыніцы няма ані слова. Дарэчы, побач з Арэсай там згадваюцца гідронімы Arize ў паўднёвай Францыі і Arsia ў Істрыі. ''Назва Арэса значыць «Плыткая (рака)».'' Няма крыніцы.
** {{N}} выдаліў, апроч Тапарова-Трубачова, да якіх прэтэнзій няма. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:00, 14 мая 2025 (+03)
* [[Слаўгарад]] ''Беларускі географ В. Жучкевіч спрабаваў развязаць гэтую праблему, звярнуўшы ўвагу на супольны пачатны элемент «Про-» у назвах Прапойска і ракі Проні, каля сутокаў якой з Сажом паселішча ўзнікла[Краткий топонимический словарь Белоруссии / В. А. Жучкевич. — Минск: Издательство Белорусского государственного университета, 1974. — 447 с. — 12 700 экз. С. 310.].'' Цытаваць трэба поўнасцю, а не вырываць з агульнага кантэкста патрэбныя сабе кавалкі. Жучкевіч пісаў (с. 310, 348), што назва Прапойск (Прупой, Прупошаск, Прапошаск) мае сувязь з назвай р. Проня, першапачатковай формай якой была Пропань (прарыў, праём). ''На думку Ул. Тапарова, назву Проні праз ранейшы варыянт «Прёна» трэба ўзводзіць да балцкага кораня Pir-[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 202—203.].'' Не пісаў Тапароў ні пра які корань Pir-. Ён выводзіў назву Проня з *Пьрена (разам з назвамі Перанка, Перенка і т. п.) ці з *Piren- (Pirenai, Piron і т. п.).
* [[Кобрын]] ''Недалёка ад Кобрыны (цераз Дняпро) — рэчка з балцкай назвай Недра[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 52—53.].'' Кніга Маштакова - гэта проста спіс рэк, пра паходжанне назваў там ані слова. ''Назва *Kobr-in- ад літоўскага kobrinti, kūbrinti «ісці сагнуўшыся, пахіліўшыся». Корань Kobr- таксама ў прускім тапоніме Kobrun (назва лесу ў прускай Натангіі, засведчаная пад 1354 годзе)[G. Gerullis. Die altpreußischen Ortsnamen. Berlin / Leipzig, 1922. C. 67.].'' Насамрэч, у крыніцы толькі напісана, што назва прускага леса Kobrun паходзіць ад пр. kaaubri Dorn (калючка) + суф. un. Болей там нічога няма.
* [[Вячаслаў Францавіч Кебіч]] ''Прозвішчы тыпу Кеба даследчык беларускай антрапаніміі М. Бірыла параўноўваў з літоўскім антрапонімам Кебас[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. — Мінск: Навука і тэхніка, 1969. — С. 198.].'' Інфармацыя няпоўная, бо яшчэ Бірыла параўноўваў гэтыя прозвішчы з укр. кеба &quot;здольнасць, уменне&quot; і кірг. кебе &quot;худое ягня&quot;. ''У сучаснай літоўскай антрапаніміі вядомыя адыменныя прозвішчы тыпу Keba, Kebeikis, Kebelis з коранем Keb-. У Перапісе войска ВКЛ 1528 г. імя тыпу Keba або Kebas у форме імя па-бацьку: &quot;Матеи Кебовичъ&quot;[Перапіс войска Вялікага княства Літоўскага 1528 г.. — Мінск, 2003. — 161 с.].'' Уласнае даследванне, прозвішча Кебіч там няма.
* [[Вазуза]] ''Назва балцкага паходжання. Корань Vaz- у літоўскіх (паміж Рокішкісам і Уцяной) назвах ракі Vazajà і возера Vazajis (з-пад яго рака выцякае)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 368.]. Звязана з літоўскім vežti «везці», važiuoti «ехаць; рухацца»[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 390, 942.].'' Вазуза тут не згадваецца.
* [[Смаленск]] ''Ул. Тапароў корань &quot;Смол-&quot; у гідронімах тыпу Смолка звязваў, следам за А. Трубачовым, з балцкім *kimal- &quot;чмель&quot; праз прамежкавую форму &quot;Цмол-&quot;[В. Н. Топоров. Балтийские следы на Верхнем Дону // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1997. С. 317.].'' Тапароў і Трубачоў пісалі гэта канкрэтна пра гідронім Смолка, а не пра Смаленск, які безумоўна з'яўляецца больш значным аб'ектам, і калі б яны так лічылі адносна яго, то напісалі б гэта непасрэдна. Так Трубачоў вельмі падрабязна даследуе паходжанне назвы Смаленск у сваёй кнізе &quot;В поисках единства&quot;, і там і блізка няма нічога таго, што напісана вышэй.
* [[Ігаўка]] ''Вядомае літоўскае прозвішча Igilevičius, з якога аднаўляецца аднаасноўнае імя Igila з асновай Ig-, роднаснай аснове Eig-, што звязаная з літоўскім eiti &quot;ісці&quot;[В.Н. Топоров. Прусский язык. I-K. Москва, 1980. С. 27.].'' Нічога падобнага ў крыніцы няма, у тым ліку назвы Ігаўка.
* [[Докшыцы]] ''Паходзіць ад антрапоніма тыпу літоўскага Dakšas, Dokšas, латышскага Dakša. Корань Dak-, які тут з антрапанімічным фармантам -š-, таксама ў антрапоніме Dakanis. Яны звязаныя з літоўскім dakyti, dakanoti «трапаць, растрэпваць; дзерці, раздзіраць»[Lietuvių pavardžių žodynas. A-K. Vilnius, 1985. C. 447—448, 510.].'' Хлусня, гаворка ў крыніцы ідзе пра літоўскія і латышскія прозвішчы, а не пра горад Докшыцы. Дарэчы, няма там і пра сувязь гэтых прозвішчаў з dakyti і пра формант -š-. Напрыклад гаворыцца, што прозвішча Doks можа быць звязанае з германскім doogs, taacks. ''Докшыцкую назву таксама звязвалі з прускімі тапонімамі Dexiten, Dechsen[В. Н. Топоров. Прусский язык. A-D. Москва, 1975. С. 326.].'' Зноў хлусня, хто звязваў? Гаворка ў крыніцы ідзе толькі пра Dexiten, Dechsen, а не пра Докшыцы.
**{{N}} выдаліў усё безкрынічнае, што адзначана тут. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:30, 14 мая 2025 (+03)
* [[Кушлі]] ''Назва Кушлі антрапанімічнага (адыменнага) імя. Паходзіць ад антрапоніма Kušlys, які ад літоўскага kušlys «сляпец» (хто падслепаваты)[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 1140.].'' Гаворка ў кнізе (слоўнік літоўскіх прозвішчаў) ідзе толькі пра літоўскія прозвішчы Kušlys, Kušleika і г. д. Назвы вёскі Кушлі там і блізка няма. ''Вакол Пружанаў фіксуецца цэлы шэраг тапонімаў балцкага антрапанімічнага паходжання: Бакуны (двойчы), Барэйшава, Нарутавічы, Роўбіцк, Рэвейкі, Шакуны, Шалтунава (ад антрапонімаў тыпу Bakūnas, Bareiša, Naruta, Rauba, Reveika, Šakūnas, Šaltūnas[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 162, 195, 1140; Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. С. 301, 581, 584, 882.]).'' Тое ж самае.
* [[Дэвергі]] ''Назва паходзіць ад балцка-літоўскага імя тыпу De-vergas. У Літве вядомы гідронім Davarg-upis, з якога паўстае падобны антрапонім[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 82.].'' Хлусня. Па-першае, у Ванагаса не згадваецца вёска Дэвергі, а па-другое, ён параўноўвае гідронім Davarg-upis з прозвішчам Davalga.
* [[Крычаў]] ''Крычаўская назва магла пайсці ад назвы рачулкі ці ручая, сожскага прытоку. На Падняпроўі, у наваколлі Чарнігава фіксавалася назва не лакалізаванай цяпер рэчкі Крычалка[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 229.], з тым жа коранем «Крыч-» і ўтваральнікам -al- («Кры́чала»), які даследчык гідраніміі Ул. Тапароў лічыў уласцівым для балцкіх рачных назваў[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 163, 186.].'' Нейкія фантазіі з перакручанай логікай. Маштакоў абсалютова нічога не пісаў пра Крычаў, а Тапароў - пра Крычаў, корань &quot;крыч&quot; і рэчку Крычалку (якая да таго ж яшчэ і не мае да Крычава ніякага дачынення).

Самае цікавае, што гэты ўдзельнік яшчэ і мае права дагледжваць старонкі. Гэта значыць, напісаў нейкую адсябяціну ці нават хлусню і сам жа гэта дагледзіў. І ўсё шыта-крыта.

* Дзякуй. Затэгаем удзельніка @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], хоць бы для агульных каментароў, асабліва да таго, што крыніца пазначана, але ў ёй няма пацвярджэння напісанага. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 23:57, 12 мая 2025 (+03)

:У выпадках узору Ратамкі, калі корань Rat- у крыніцы ёсць, а самой Ратамкі няма, то не абавязкова гэта праблема. Усіх прыкладаў ужывання можа і не быць. Добра было б, вядома, каб недзе Ратамка была яўна названа балцкім гідронімам. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 00:05, 13 мая 2025 (+03)
::Праглядзеў увесь спіс, большасць пытанняў якраз узору Ратамкі, што менавіта названы аб'ект не згаданы ў крыніцы. То-бок, калі гэта і ўласнае даследаванне, то яно палягае ў аднясенні кораня Rat- да балцкіх, што можа быць і так, і не практычна з аднолькавай імавернасцю. Магчыма, падбор аналогій/паралеляў таксама вымагаў бы крыніцы, а не самастойных высноў на гэты конт. Трэба шукаць спецыяліста, які б мог комплексна аб'ектыўна гэта ўсё ацаніць. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 11:36, 13 мая 2025 (+03)
:::Таксама лічу, што калі згаданы корань, але не згаданы сам тапонім — гэта не ўласнае даследаванне, а ўсё ж крыніца. Але аўтар запраўды часцяком увогуле не ставіць ніякіх крыніц або піша пра нейкія паралельныя тапонімы ў артыкуле пра іншы тапонім. Лічу, што без крыніц — трэба адразу выдаляць. Аўтапацверджанне такіх правак таксама небяспечнае. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:00, 13 мая 2025 (+03)
::А адкуль мы ведаем які тут корань (можа не Rat-, а Ra-, Ratam- ці яшчэ які) і з якой мовы ён паходзіць? Напрыклад, на Валыні ёсць пасёлак Ратна - корань таксама Рат-, але звязваюць яго со словам &quot;раць&quot;. Наколькі я разумею, то па правілах Вікіпедыі, калі чалавек хоча дадаць інфармацыю, напрыклад, аб паходжанні назвы Ратамка, то ён павінен знайсці аўтарытэтную крыніцу, дзе даследуецца менавіта гэтая назва, а не вырашаць самастойна які тут корань, суфікс і прыцягваць крыніцы, дзе нібы пра тыя ж самыя корань і суфікс напісана, бо гэта будзе ўжо ўласнае даследванне. Не? Дарэчы, Жучкевіч піша пра Ратамку, што гэтая мясцовасць упершыню згадваецца ў пісьмовых крыніцах як Радамскае (праз &quot;д&quot;), і назва гэтая патранімічная. Так што не ўсё так відавочна.
::: [[Удзельнік:Için warum|Için warum]], у асобным выпадку Ратамкі то так. Думаю, такое трэба выдаліць, трапляе пад &quot;[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:No_original_research#Synthesis_of_published_material Synthesis of published material]&quot; (у нас &quot;[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне#Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі|Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі]]&quot;). Ёсць выпадкі пра якія не ўпэўнены, што трапляюць пад гэта правіла. Калі ёсць этымалогія для вялікай Бярэзіны або Дзвіны ці можна яе пераносіць на іншыя Бярэзіны і Дзвіны, калі яны не згаданы ў крыніцы? У літаратуры даюць спісы асноў і фармантаў для гідронімаў, які лічаць балцкімі, а самі імёны не даюць або некалькі прыкладаў, а далей ''і іншыя''. Разлічана на самастойнае вылучэнне асновы або суфікса, такія крыніцы не для Вікіпедыі? Можна напісаць, што суфікс такі, а вось тут пішуць, што з такім суфіксам гідронім магчыма балцкі? Або на вылучэнне суфікса трэба крыніца? Трэба выпрацаваць падыходы, пытанне ўзнята слушнае. Магчыма, нешта можна перафармуляваць, а не выдаляць. Карыстайцеся кнопкай подпісу каментаў, яна на панелі інструментаў справа ад кнопкі курсіва (''К''). --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 23:17, 13 мая 2025 (+03)
:::Таксама хочацца дачакацца рэакцыі @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], перад тым як пачаць нешта рабіць. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 20:00, 14 мая 2025 (+03)
::::прывітанне ўсім.
::::а каму адказваць? як зваць чалавека, які так зацята і метадычна прайшоўся па ўсіх артыкулах, не пашкадаваў часу і сілаў усё праверыць :)
::::Максіма Л. ведаю, Lš-k таксама, сутыкаўся. а ноўнэйм гэта хто?
::::відавочна чапляецца да ўсяго. і не асабліва разбіраецца ў тэме. наўскідку: &quot;Не пісаў Тапароў ні пра які корань Pir-&quot; (як жа не пісаў, калі падае паралель у літ тапоніме Pirėnai, дзе корань Pir- і ўтваральнік -ėn-).
::::падтрымліваю заўвагу Lš-k &quot;калі згаданы корань, але не згаданы сам тапонім — гэта не ўласнае даследаванне, а ўсё ж крыніца&quot;. калі ёсць Кебейкіс і Кебіч (з балцкім суфіксам -ейк- і славянскім -іч-), дык агульны корань Кеб- відавочны.
::::я б раіў ноўнэйму скіравацца ў тарашкевіцкую Вікі і звярнуць увагу на сапраўднага фантазёра, які піша раздзел &quot;Ліцвінскія імёны&quot;, вось там тысячы фантазій, і ноўнэйму будзе дзе разгарнуцца. пакуль гэта выглядае на нейкія асабістыя нападкі. ноўнэйм штось рабіў у Вікі? які яго ўнёсак?
::::Максім, &quot;Трэба шукаць спецыяліста, які б мог комплексна аб'ектыўна гэта ўсё ацаніць&quot; - акадэмічных спецыялістаў у краіне няма, калі што. Ад слова зусім. Былі б - былі б публікацыі. проста філолагі і чытачы Жучкевіча не ў лік. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:34, 15 мая 2025 (+03)
:::::Выпады з вашага боку на мой адрас пакідаю без каментароў, мне гэта цалкам абыякава, вы меня не пакрыўдзіце (хаця па правілах такія паводзіны забаронены). А калі казаць па сутнасці: чытайце правілы Вікіпедыі, там усё напісана [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне]]. Вы нават тут, на старонцы размоў працягваеце свае ўласныя даследванні, вольна інтэрпрэтуючы на свой густ тое, што напісана ў крыніцах. Што там вам &quot;відавочна&quot;, гэта вашая асабістая справа, артыкулы ў Вікіпедыі ствараюцца  на падставе інфармацыі з АК, а не з асабістых меркаванняў і разважанняў удзельнікаў. Вы пераблыталі энцыклапедыю з уласным блогам ці форумам, дзе кожны піша, што захоча. А што датычыцца Вікіпедыі на тарашкевіцы, вельмі добра, што вы тут прыгадалі дадзены факт. Вы тады спрабавалі разгарнуць там такую ж &quot;працу&quot; як і тут: пісалі свае ўласныя даследванні без крыніц, або спасылался на крыніцы, у якіх гаворка ідзе аб падобных, але зусім іншых словах. Вас тады за гэта назаўсёды заблакавалі. Раю адміністратарам гэтай Вікіпедыі мець гэта на ўвазе.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 07:39, 16 мая 2025 (+03)
::::::ага, чалавек з тарашкевіцкай Вікіпедыі пажалаваў? чарговы &quot;жмудаед&quot; і &quot;вільнянашыст&quot;? не іначай паплечнік нядаўна ўвязненага экстрэміста-літвініста &quot;Казіміра Ляхновіча&quot;? які распальвае на ВікіпЭдыі жудасную літуанафобію, адмаўляе існаванне балтаў далей за Коўна. і такі фанатык, што наствараў тысячу старонак, дзе сам (дзе спасылаючыся на аматара нямецкага неда-філолага, а дзе сам з галавы) прыдумляе нейкія нібыта &quot;германскія&quot; этымалогіі старажытных балцкіх двухасноўных імёнаў, тыпу Вітаўт ці Міндоўг. дзеля даведкі шаноўнага чытацтва: вось туды я і ўставіў быў адэкватнае, агульнапрызнанае гледжанне наконт тых імёнаў, за што экстрэміст &quot;Ляхновіч&quot;, карыстаючыся сваёй пазіцыяй, і наклаў бан. ну, што пасеяў, тое і пажаў, распальвальнік нянавісці.
::::::а вы, чалавек з турэцка-нямецкім нэймам, можаце напісаць і другі спіс (час у вас, і зацятасць, ёсць, сядзець тут а 7-й ранку), якраз не так даўно я пачынаў парадкаваць той матэрыял, які ў адпаведных артыкулах быў згрувасціў. так што ваш поштурх на карысць, спадар балтафоб.
::::::дарэчы, тэст - &quot;чыя Вільня?&quot; ну, тыпу, гістарычна, га? пакажы пазіцыю, ананім. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 11:12, 16 мая 2025 (+03)
:::::::Вас спаймалі за руку на сістэматычных, шматразовых падманах. А вы замест таго, каб гэта прызнаць і зрабіць высновы, дзейнічаеце па прынцыпе &quot;лепшая абарона - гэта нападзенне&quot;. У іншых Вікіпедыях за такія паводзіны (масавае напісанне фэйкаў і грубасць у адрас апанентаў) удзельнікаў баняць. На жаль, у беларускай ВП гэта дазволена. Не разумею, чаму адміністратары не рэагуюць. Спадзяюся, што толькі пакуль.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:42, 16 мая 2025 (+03)
:::::::: [[Удзельнік:Için warum]], цябе тут паліцэйскім ніхто не прызначаў. Кончай болтать, пиши статьи. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:21, 16 мая 2025 (+03)
::::разам з тым ноўнэймам зробленая добрая работа. пачаў па гэтым спісе ісці.
::::ноўнэйм надта эмацыйна ставіць кляймо &quot;няпраўда&quot; там, дзе падаюцца, напрыклад, корані і ўтваральнікі.
::::&quot;уяўных крыніцаў&quot; таксама няма. калі, напрыклад, Ваўкавыя параўноўваецца з літоўскай Ваўкаўёй і ставіцца спасылка, дык у спасылцы - аналіз гідроніма Ваўкаўя. і інш. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 15:17, 15 мая 2025 (+03)
* [[Удзельнік:Için warum|Için warum]], выдаляць фрагменты без крыніц, або з памылковымі крыніцамі, можна самастойна, для гэтага запыты да адміністратараў не трэба. Хіба каб звярнуць іх увагу на маштаб такой з'явы у дзеяннях удзельніка. Калі гэта адзінкавыя выпадкі, спачатку паставіць {{ш|няма ў крыніцы}} і паведаміць непасрэдна ўдзельніку, або ён выпраўляе, або выдаляеце непацверджаную частку. Калі гэта яўна сістэмны падыход, ставіць ўяўныя крыніцы (вяглядае тут якраз ён), таксама сістэмна можна выдаляць такія фрагменты ўжо без цырымоній. З артыкулаў пра паселішчы шырокую этымалогію рэк трэба наогул выдаліць, дастаткова згадкі, што назва ўтворана ад гідроніма, пакідаць толькі датычнае назвы самога паселішча (як суфікс -ск, напрыклад), у Пінску і Сянне гэта ўжо зрабіў.  Паступова, прынамсі я, буду выдаляць паводле вашага спісу, калі ласка, рабіце гэта таксама. --  [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 08:59, 15 мая 2025
**Добра. Але пакуль пачакаю, што будзе далей. Калі не будзе адпаведнай рэакцыі, то буду рабіць як вы гаворыце. Дарэчы, мой спіс, далёка на поўны, гэта толькі частка таго, што панапісваў гэты ўдзельнік.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 07:48, 16 мая 2025 (+03)
*** [[Удзельнік:Için warum]], іншыя ўдзельнікі гэтай дыскусіі цягам яе ўжо зрабілі свой унёсак у згаданыя артыкулы. Давай, уключайся ў супольную працу. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:42, 16 мая 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
[[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Вынік 7|Спадзяюся гэтага хопіць]], каб удзельнік больш не рабіў уласных даследванняў. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:19, 10 мая 2026 (+03)

== [[Удзельнік:Хомелка|Хомелка]] - пазбаўленне праў зніклай ==
{{закрыта}}
Тэрмінова. Варта пазбавіць адміністратарскіх праў зніклую адміністратарку для бяспекі нашай Вікіпедыі ды дадзеных удзельнікаў. Лёгка вернем, калі спадарыня Вольга павернецца. Пра гэта [[:be-tarask:Вікіпэдыя:Запыты_да_адміністратараў#Kazimier_Lachnovič_-_пазбаўленьне_правоў_зьніклага|ў тарашкевічнай Вікі]] (і [https://spring96.org/be/news/117810 навіны] + &lt;small&gt;[[:ru:Википедия:Форум/Новости#Пропажа_администраторов_белвики|абмеркаванне на рускай]]&lt;/small&gt;). [[Удзельнік:Maksim L.|Maksim L.]], [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]], [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]], [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]], [[Удзельнік:Belarus2578|Belarus2578]]. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 15:51, 22 красавіка 2025 (+03)
: {{За}} --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 16:24, 22 красавіка 2025 (+03)
::@[[Удзельнік:Shabe|Shabe]], не пазбавіць правоў, а каб сцюарты заблакавалі з адпаведнай прычынай, не як за парушэнне. Наколькі разумею, дастаткова звярнуцца да кагосьці аднаго з іх, з доказамі. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 16:50, 22 красавіка 2025 (+03)
::: Добра, зараз займуся. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 16:59, 22 красавіка 2025 (+03)
:::: Запрашаю на [[:ru:Обсуждение_участника:1234qwer1234qwer4#Блокировка_пропавших_администраторов|старонку]] актыўнага рускамоўнага сцюарда 1234qwer1234qwer4. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 17:20, 22 красавіка 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}

=== Вынік ===
{{Done}} спадаром [[:meta:User:Mykola7|Mykola7]]. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 19:13, 22 красавіка 2025 (+03)

== Удзельнік UnknownChannel352 ==
{{закрыта}}
: Просьба заблакаваць UnknownChannel352 за датэрміновае зняцце артыкула з намінацыі на выдаленне і вайну правак. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:04, 22 студзеня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Больш не актуальна. Меры былі прынятыя. У архіў --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:25, 22 верасня 2025 (+03)

= Карысныя спасылкі =
* [[Адмысловае:ProtectedPages|Спіс старонак пад аховай]]

[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Адміністратары]]</text>
      <sha1>njj5gfitvdm1lh60cqgfiqcj8l3wdwa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181332</id>
      <parentid>5181329</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T05:39:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DobryBrat</username>
        <id>5701</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дзейнасць удзельніка JerzyKundrat */ запыт</comment>
      <origin>5181332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="447705" sha1="3p9601q9hifj40jcbupkyna5vgvmr0h" xml:space="preserve">{{Index box}}
{{/Шапка}}

= Запыты =

== Прапанова правіла блакіровак ==
Звяртаю ўвагу адміністратараў на [[Вікіпедыя:Абмеркаванне_правіл/Блакіроўкі|абмеркаванне правіла блакіровак]]. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:04, 12 жніўня 2026 (+03)

== Блакіроўка вандала ==
Здаецца, наўмысны вандалізм ад {{у|Каталинград}} і арфаграфічны, і расстаўляе няісныя спасылкі на іншыя Вікіпедыі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:24, 23 ліпеня 2026 (+03)

:Выдаў пакуль папярэджанне. З 24 ліпеня правак пакуль няма. Як будзе вандалізм, будзе блакіроўка. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:36, 27 ліпеня 2026 (+03)

== Перанос ==
Калі ласка, перанясіце [[Размовы:Амбар]] у [[Размовы:Свіран]]. ----[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:07, 12 чэрвеня 2026 (+03)

:{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:31, 27 ліпеня 2026 (+03)

== [[Санкт-Пецярбург]] ==
Варта дазволіць праўкі толькі зарэгістраваны удзельнікам, бо час ад часу наведваюцца вандалы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:00, 8 чэрвеня 2026 (+03)

:{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:47, 11 чэрвеня 2026 (+03)

== Аб'яданне версій ==
Калі ласка, аб'яднайце версіі [[Лаялізм]] (яго пакінуў як перасылку) і [[Лаялісты]], тэксты фізічна я аб'яднаў, трэба толькі каб праца асобных удзельнікаў не згубілася. ----[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:00, 8 чэрвеня 2026 (+03)
: {{Done|Аб'яднаў}}. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:39, 12 чэрвеня 2026 (+03)
::Але не бачна гэтага. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:04, 12 чэрвеня 2026 (+03)
::: Дзіўна, бо я гэта рабіў праз [[Адмысловае:MergeHistory]] і нібыта ўсё атрымалася. Паспрабую яшчэ раз. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:12, 12 чэрвеня 2026 (+03)
::: А зараз не ўдалася. Магчыма @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], альбо @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ведаюць, як гэта зрабіць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:14, 12 чэрвеня 2026 (+03)
::::Не працуе яно. Спачатку выдаляеце &quot;Лаялісты&quot;, потым &quot;Лаялізм&quot; пераносіце ў &quot;Лаялісты&quot;. Потым зноў выдаляеце &quot;Лаялісты&quot; і адразу аднаўляеце яго, выбіраеце аднавіць усе версіі, у гэтым выпадку, апроч апошняй (з яе крыжык прыбіраеце). -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:14, 12 чэрвеня 2026 (+03)
::::: А смасл? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:36, 12 чэрвеня 2026 (+03)
::::::каб была адзіная гісторыя правак [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:07, 16 чэрвеня 2026 (+03)
:::::{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:06, 16 чэрвеня 2026 (+03)
:::::: Дзякуй, бо я не разабраўся як( [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:31, 16 чэрвеня 2026 (+03)

== Вандалізм з самазванствам ==
Добрага дня. Упісванне сябе ў &quot;журы&quot; [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BA%D1%82:%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%8C&amp;action=edit&amp;undoafter= вось тут] удзельнікам {{u|BelRos}}, напэўна, вымагае ацэнкі і прыняцця мер. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:25, 6 чэрвеня 2026 (+03)
* Быў глабальна заблакаваны. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:26, 23 ліпеня 2026 (+03)

== Дзейнасць удзельніка JerzyKundrat ==
Паважаныя адміністратары, прашу вас даць ацэнку дзеянням удзельнікая [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], які адмяніў мае праўкі ў наступных артыкулах:
* [[Уступленне Украіны ў Еўрапейскі Саюз]]
* [[Банкаўская сістэма Беларусі]]
Дзякуй, [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 08:39, 5 чэрвеня 2026 (+03)
: @[[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]], калі вы выдаляеце значны кавал тэксту — гэта выглядае незразумела. Не забывайце дадаваць апісанне да сваіх правак. @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], можаце патлумачыць, чаму адкацілі змены? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:07, 5 чэрвеня 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:MocnyDuham]], гл. [[Размовы з удзельнікам:DenisBorum #Выдаленне інфармацыі]]. Астаняе, гэта з таго ж поля ягады. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:34, 5 чэрвеня 2026 (+03)
::: [[Удзельнік:MocnyDuham]], таксама ўзгадаю, што існуе [[Вікіпедыя:Правіла трох адкатаў]], яно дазваляе не надта разумнічаць пры вырашэнні спрэчак. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:38, 5 чэрвеня 2026 (+03)
::У абодвух выпадках выдалена толькі тое, што састарэла і стала неактуальным. Калі для JerzyKundrat гэта не зразумела, ён мог мне напісаць і спытаць наўпрост (для гэтага, нават магу даць свой [[Telegram]]) [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:56, 5 чэрвеня 2026 (+03)
::: [[Удзельнік:DenisBorum]], тут не твой персанальны сайт, будзеш выдаляць інфармацыю з аўтарытных крыніц, атрымаеш бан. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:49, 5 чэрвеня 2026 (+03)
Яшчэ раз заклікаю адміністратараў прааналізаваць дзейнасць JerzyKundrat, скаргі на яго іншых удзельнікаў і прыняць рашэнне [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 16:17, 5 чэрвеня 2026 (+03)
: [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]], калі заклікаеш, стаў на канцы клічнік. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:21, 5 чэрвеня 2026 (+03)
JerzyKundrat працягвае гадзіць у беларускай Вікіпедыі, а адміністратары нічога не робяць. Я вымушаны паведаміць, што пакідаю праект. Заставайцеся з гэтым уродам тут без мяне. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 08:05, 15 жніўня 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:DenisBorum]], калі ласка, прывядзіце прыклады няслушных дзеянняў з боку [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], учыненых у апошні час. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:38, 15 жніўня 2026 (+03)

== Балцкія войны ==
Удзельнік [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0&amp;diff=prev&amp;oldid=5139811 ізноў выдаляе сцвярджэнні з крыніцамі], перайначвае факты. Я не ведаю, што з гэтым рабіць.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:53, 11 мая 2026 (+03)

:Калега, не дурыце, гэта аўтаматычна, выпраўляў раздзелы на &quot;Цікавы факт&quot;. Без алярму. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:24, 11 мая 2026 (+03)
::Добра. Але раздзел «Цікавыя факты» не вельмі пасуе Вікіпедыі, і калі і ёсць, то дадаюцца ў канцы артыкула. Вярнуў раздзел «Назва» з спасылкай на прозвішча. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:48, 11 мая 2026 (+03)

Кантэнт, як ёсць, перанёс сюды:  [[Кайка (значэнні)#Прозвішча|Кайка, прозвішча]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:07, 11 мая 2026 (+03)

:Тады стаўце спасылку з тапоніма на прозвішча. Каб не пагубілася. Але папярэджваю: калі з'явіцца публікацыя - вашая праца пойдзе крыху намарна, бо ўсё тое будзе вернутае ў раздзел &quot;Назва&quot; ў адпаведных назоўных артыкулах. Таму рацыянальней пакінуць раздзел &quot;Цікавы факт&quot;. Бо ў выпадку публікацыі тады проста ён будзе перайменаваны і крыху перафармуляваны. Вам вырашаць, наколькі выдаткоўваць сілы на асобныя старонкі пад прозвішчы. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:27, 11 мая 2026 (+03)
:: Спасылка ёсць у раздзеле &quot;Гл. таксама&quot;. Наяўнасць раздзела &quot;Цікавыя факты&quot; ў Вікіпедыі не вітаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 11 мая 2026 (+03)
:::Добра. Абы была. Бо спасылкі на метрыкі маюць каштоўнасць самі па сабе - у тым ліку і для будучых даследчыкаў. Не хацелася б, каб яны згубіліся ў выніку адкатаў ці выдаленняў. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 16:06, 11 мая 2026 (+03)
Удзельнік Peisatai вырашыў не мыццём дык катаннем захаваць у энцыклапедыі свае ўласныя даследванні. Толькі калі раней яны ўтрымоўваліся ў раздзеле &quot;Назва&quot;, дык цяпер тое ж самае будзе напісана ў раздзеле з найменнем &quot;Цікавыя факты&quot;. Што гэта мяняе? Абсалютна нічога. Гэта ж проста здзек: змяніў назву раздзела, а змест застаўся ранейшы. Што, напрыклад, у артыкуле пра вёску Масленікі робіць &quot;цікавы факт&quot; аб тым, што ёсць латышскае прозвішча Maslens? Гэта ён так намекае, што назва вёскі быццам паходзіць ад гэтага прозвішча. Крыніцы, якая б гэта пацвярждала, у яго, зразумела, няма. Карацей кажучы, гэта прафанацыя апошняга рашэння адміністратара. Калі не зрабіць захады, нічога так і не зменіцца.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:33, 11 мая 2026 (+03)
: Мне здаецца, ён намякае, што гэтыя прозвішчы ўтварыліся ад назвы вёскі. Прагаласуем? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:00, 11 мая 2026 (+03)
:: Мне таксама здаецца, што &quot;Цікавыя факты&quot; не павінны намякаць на сувяць паміж назвай Вёскі і прозвішчам, калі гэта не прапісана ў крыніцах. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:03, 11 мая 2026 (+03)
:::У кожным разе, гэта часова, будзьце пэўныя. Пакуль можа і патрываць. Вісіць жа багата чаго іншага неправеранага і непадмацаванага. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:56, 12 мая 2026 (+03)
:: У любым выпадку, без наяўнасці крыніцы, якая б падцвярждала бы сувязь паміж назвай вёскі і прозвішчам, гэтай інфармацыі ў дадзеным артыкуле не месца, бо паводле аднаго з правіл, Вікіпедыя — не бязладная звалка інфармацыі. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:39, 11 мая 2026 (+03)
::: [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], таксама маеце скасаваць праўку у арт. [[Кайкава]], якая не намякае, а прама кажа. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:17, 11 мая 2026 (+03)
:::: Варта скасаваць, бо адкуль вядома, што назва вёскі паходзіць менавіта ад прозвішча Кайка? А можа ад прозвішча Кайко, Каёк, Кайкаў, Кайкоў, Кайк і г. д.? А можа, наогул, не ад прозвішча? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:45, 11 мая 2026 (+03)
:::::Ды '''ўціхамірся ўжо'''. У мяне таксама яшчэ добрая сотня тапонімаў была на прыкмеце, давядзецца пакуль у стол. Але ''гэты'' этап скончаны, калега. ''Круці не круці трэба памярці'', як пісаў Аляхновіч у газеце &quot;Новы шлях&quot;. Калі свярбіць, ну паспрабуй у тг ізноў антырэкламу пусціць, бо даўно ад цябе трафіку не было. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:55, 12 мая 2026 (+03)
:::::: &quot;Уціхамірыцца&quot; варта табе. Пішы свае ўласныя даследванні на сваім уласным сайце ці яшчэ дзе-небудзь, чаго ты прычапіўся да вікіпедыі? Ужо дваццаць разоў растлумачылі, што тут артыкулы пішуцца на падстве апублікаваных навуковых крыніц, а не на падставе асабістых прыдумак удзельнікаў праэкта. Інтэрнэт вялікі, няўжо не знайшлося іншых месцаў, каб прапагандаваць свае &quot;адкрыцці&quot;? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:39, 12 мая 2026 (+03)
::::::: Бульбасрач, як ён ёсць. Няўжо для яго няма іншага месца акрамя Вікіпедыі. Пра &quot;навковыя&quot; крыніцы няпраўда, дарэчы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:43, 12 мая 2026 (+03)
:::::::Калі гэта не персанальны сталкінг, а шчырае змаганне з аўтарскімі версіямі, дык чаму не кіруешся ў тарашкевіцкую Вікіпэдыю, дзе Барыскевіч (ён жа Казімір Ляхновіч) сваімі германскімі УД напоўніў тысячы артыкулаў пра тапонімы? Ён якраз выйшаў, вам будзе пра што пагаварыць. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:34, 13 мая 2026 (+03)
:::: [[Удзельнік:Için warum]], як вырашыў адміністратар, тэкст, упісаны да ўчорашняга дня выдаленню не падлягае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:28, 11 мая 2026 (+03)
::::: А як быць з вашымі апошнімі праўкамі ў артыкулах [[Сэрвач]], [[Жлобін (значэнні)]], [[Вір]]?! Яны былі зроблены ўжо пасля таго, як выйшла рашэнне адміністратара: ''паходжанне канкрэтнага тапоніма, гідроніма, назвы паселішча або прозвішча варта падаваць толькі тады, калі крыніца прама разбірае менавіта гэты аб’ект або менавіта гэтае прозвішча ці імя ў адпаведным кантэксце''. Навошта вы выклалі там гэтыя ўласныя даследванні, бо амаль усе крыніцы, якія там выкарастаны, пра дадзеныя назвы нічога не пішуць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 23:12, 13 мая 2026 (+03)

== Каментар ==
{{закрыта}}
Каментар да [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96&amp;diff=5135454&amp;oldid=5134502 гэтай праўкі] мае быць схаваны. Уклад удзельніка Için warum падобнымі каментарамі перапоўнены, гэта цягне на пажыццёвую блакіроўку, па цяперашнім часе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:15, 3 мая 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Дзякуй, што звярнуў увагу. Удзельнік заблакіраваны на тыдзень. Наступнае парушэнне [[ВП:НАПА]] прывядзе да блакіроўкі на месяц. Вяртаемся да старой тэмы, што ўдзельнікі без медыяцыі сумесна працаваць эфектыўна не могуць. Канфлікту хутка год. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:51, 4 мая 2026 (+03)
: Удзельнікі за гэты час шмат чаго супольна зрабілі, значыць працаваць могуць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:04, 4 мая 2026 (+03)
:: Каб яны яшчэ прытрымліваліся культуры і не адбіралі энергію ў іншых удзельнікаў – ім цаны бы не было. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:23, 4 мая 2026 (+03)
::: Не наша задача ацэньваць іншых. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:03, 4 мая 2026 (+03)
:::: Таксама праўда. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:07, 4 мая 2026 (+03)
:::::Панове, а што там быў за каментар?)) Без мяне мяне жанілі.
:::::Як на мяне, было б дастаткова проста жорстка сцвердзіць: блакіроўка (прагрэсіўная: дзень - тыдзень - месяц - пажыццёва) за любую абразу і спробу дэананімізацыі. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:39, 10 мая 2026 (+03)
:::::: Рэпліка змяшчала абразы. Пераказваць іх не буду. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:42, 10 мая 2026 (+03)

== Зняццё статуса &quot;Да выдалення&quot; з артыкула ==
{{закрыта}}
Калі ласка, разгледзьце запыт да выдалення гэтага [[Вакол ліхтарнага слупа (гурт)|артыкула]]: [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F#%D0%92%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB_%D0%BB%D1%96%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0% https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F#%D0%92%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB_%D0%BB%D1%96%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%BF%D0%B0_(%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%82)] - [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 17:23, 17 красавіка 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Абмеркаванне трывае. Трэба чакаць вынік. Адміністратары не могуць нікога прыспяшаць і знімаць статусы без вынікаў. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:34, 19 красавіка 2026 (+03)

== [[Адмысловае:Contributions/&amp;#126;2026-16309-44|&amp;#126;2026-16309-44]] ==
{{закрыта}}
Адміністратары, заблакуйце ўдзельніка. Лаянке не месца ў Вікіпедыі. [[Адмысловае:Contributions/&amp;#126;2026-16262-28|&amp;#126;2026-16262-28]] ([[Размовы з удзельнікам:&amp;#126;2026-16262-28|размова]]) 21:08, 15 сакавіка 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
{{Done}}. Блакаванне на 1 месяц. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:52, 16 сакавіка 2026 (+03)

== [[Удзельнік:Кінапошук]] ==
Гэты ўдзельнік з 6 праўкамі ўжо назваў сябе адміністратарам. Трэба выпісаць яму папярэджанне. --[[Адмысловае:Contributions/&amp;#126;2026-16154-63|&amp;#126;2026-16154-63]] ([[Размовы з удзельнікам:&amp;#126;2026-16154-63|размова]]) 15:40, 14 сакавіка 2026 (+03)

:вынесена папярэджанне [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:34, 14 сакавіка 2026 (+03)

== Вандалізм з архівамі ==
Там нешта {{u|Brangiai}} навандаліў з архівамі і быў глабальна заблакаваны. Трэба паглядзець і адкаціць да часоў, як яно выглядала раней. Я пакуль моцна хварэю і мне цяжка канцэнтравацца на Вікі. Кавідагрыпы гэтыя :( --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:07, 24 лютага 2026 (+03)

:а ён спрабаваў падзяліць [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2023—2024|архіў]] па датах, што і зрабіў нібыта. Па сутнасці нам гэта не трэба, але і не ўпэўнены, наколькі гэта заслугоўвае блакіроўкі... Таксама пытанне, ці выдаляць тады створаныя архівы за [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2023|23]] і [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2024|24]] год. Тады трэба будзе яшчэ абнавіць [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/Шапка|шапку]]. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:39, 14 сакавіка 2026 (+03)

== Абарона старонкі [[Новая зямля (паэма)]] ==
Папулярная старонка з статусам добрай, ананімы ўносяць толькі вандальныя праўкі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 01:23, 18 лютага 2026 (+03)

:{{зроблена}}, цяпер толькі аўтапацверджаныя толькі могуць правіць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:57, 18 лютага 2026 (+03)

== Вандал ==
Серыя вандальных правак ад [[Удзельнік:The Croats]]. Таксама ХВ для створанага ім &quot;[[Асяроддзе]]&quot;. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:14, 15 лютага 2026 (+03)

:Панове адміністрове, тып вандаліць 24 гадзіны сабе спакойна. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:52, 16 лютага 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:The Croats]] заблакаваны на тры дні. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:15, 16 лютага 2026 (+03)

== Вайна правак [[Алесь Мікус]] ==
Вайна правак і, здаецца, да кансэнсусу самі удзельнікі не дойдуць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:34, 2 лютага 2026 (+03)

:пакуль заблакаваў магчымасць правіць. Калі ўдзельнікам @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], @[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] і іншым ёсць што сказаць — кажыце, толькі пастарайцеся, калі ласка, без інсінуацый і сцісла, па справе. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:55, 3 лютага 2026 (+03)
::''Вітанні калегам.''
::А што дадаваць, усё ясна сказана ў абгрунтаванні правак на старонцы, пра якую мова.
::1) Вікіпедыя не месца для спасылак, дзе рэкламуюцца продажы.
::2) Сцвярджэнні павінны быць падмацаваныя, тым больш без спрэчных асабістых ацэначных характарыстык.
::3) Калі музыкнат - або дыскаграфія, або асобныя (&quot;культурна ўплывовыя&quot;) трэкі.
::Тым больш гэта падтасоўваецца так, каб з розных бакоў наўмысна дыскрэдытаваць. Тым больш калі робіцца чалавекам прарэжымным пра чалавека, які ў краіне (ну, але гэта ўжо кантэкст).
::Астатняя &quot;лірыка&quot; ад удзельніка Artsiom91 да тэмы не датычыцца і рацыянальнага зерня там няшмат. Па-харошаму гэта трэба вынесці ў асобную галінку.
::Але скажу тут па сутнасці і сцісла: лічу баруканне па назвах паміж намі двума - '''карысным'''. І працу над фармулёўкамі - таксама карыснай. І не толькі для Вікіпедыі, а і ўвогуле. Высвятляюцца слабыя месцы, падкрэсліваюцца моцныя. Некаторыя артыкулы па назвах (як Нёман) робяцца без малога энцыклапедычнымі. Азарт падштурхоўвае да новых '''адкрыццяў '''(гл. Жадзены), якія ніколі б без таго не былі б зробленыя.
::Ці зробіць хто '''афлайн '''такую работу? Перакананы - не. А яна робіцца, не ў малой меры з-за таго напружання, якое (таксама афлайн) мае месца быць.
::Гэта што да ацэнкі '''па вялікім рахунку'''.
::А калі канкрэтна, то ні ў мяне, ні ў майго апанента (якога ўжо я цяпер мушу нібыта бараніць) цяпер бадай ані слоўца адсябяціны, усё абгрунтавана і нярэдка нават вытанчана.
::І не трэба тут &quot;'''шарыкаўшчыны'''&quot;, бо маўляў камусь цяжка правяраць і ўвогуле незразумела. Калі цяжка лезці ў крыніцы - сядзіце чытайце або праходзьце міма. Заўсёды хтось кантэнт творыць, а хтось спажывае.
::Апроч таго, рэпрэсіўныя захады (як падкрэсліваў раней JerzyKundrat) не адпавядаюць прынцыпам Вікіпедыі.
::Зараз прапаную вярнуцца да тэмы гэтай галінкі і не расцякацца мысію па дрэве &quot;у агуле&quot;.
::''Дзякуй за ўвагу, калегі.'' [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 15:02, 3 лютага 2026 (+03)

Выкажу сваё меркаванне наконт сітуацыі з удзельнікамі. Спачатку коратка пра тое, што адбываецца апошнім часам. Прыведзены ніжэй [[#Праект рашэння|праект рашэння]] фактычна не працуе. Peisatai па факце проста ігнаруе тое абмеркаванне і працягвае сваю дзейнасць у тым выглядзе як хоча, а Için warum з-за абыякавасці іншых удзельнікаў і бяздзейнасці адміністратараў па рэалізацыі праекта рашэння пайшоў фактычна да асабістых нападак.

Па сутнасці, пытанне паходжання назваў хвалюе толькі двух удзельнікаў, Peisatai і Için warum. Астатнія, хоць могуць рабіць дробныя выпраўленні і інтэграваць версіі, у тэматыцы не маюць цікавасці. [[#Адкаты Peisatai|Вялікае абмеркаванне ніжэй]], хоць і прыцягнула многіх удзельнікаў, яны выказвалі меркаванні, аднак па сутнасці іх мэта была прымірыць бакі і навязаць ім нейкае кансэнсуснае рашэнне. Аднак, у першую чаргу, менавіта самі Peisatai і Için warum, як зацікаўленыя, мусяць знайсці згоду паміж сабою і вызначыць кансэнсус. Пасярэднікі з цэлым могуць дапамагчы, аднак калі самі бакі не хочуць мірыцца, то прапановы нейкіх нейтральных версій не маюць сэнсу.

Аднак, мірыць бакі мае сэнс у рэальным жыцці. У супольнасці вікіпедыі мусім кіравацца яе прынцыпамі і правіламі. Тут варта памятаць, па-першае, што сама магчымасць правіць без нейкага пацверджання і нават ананімна даецца таму, што мы [[Вікіпедыя:Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў|зыходзім з сумленнасці ўдзельнікаў]] і таго, што яны ставяць за мэту дапамагчы вікіпедыі (а не прасунуць тут свае ўласныя даследаванні, рабіць рэкламу ці падобнае). Калі ж удзельнікі сумленныя, то яны зыходзяць з сумленнасці іншых удзельнікаў, адпаведна пры несупадзенні пунктаў гледжання намагаюцца іх абмеркаваць і знайсці выйсце, якое задаволіць зацікаўленых. Так працуе [[Вікіпедыя:Кансэнсус]]. Трывалае нежаданне шукаць кансэнсус ставіць пад сумнеў сумленнасць і жаданне рэальна дапамагчы вікіпедыі (а не задавіць апанента і прасунуць свой пункт гледжання), адпаведна да такіх удзельнікаў могуць прымацца меры па абмежаванні ўдзелу ў праекце (папярэджанні, блакаванні).

Канкрэтна для ўдзельнікаў Peisatai і Için warum мы бачым поўную адсутнасць жадання шукаць кансэнсус. Ніякіх спроб абмеркавання на старонках размоў удзельнікаў, старонках размоў артыкулаў. Яны не лічаць неабходным патраціць час, каб паміж сабою вырашыць якімі крыніцамі варта карыстацца, а якімі не, як лепей афармляць паходжанне назваў у артыкулах. Чаму тады іншыя мусяць траціць свой час і пытацца знайсці гэты кансэнсус за іх, неяк ацэньваць іх аргументы і крыніцы?

Маю пэўныя падставы лічыць ([[Special:diff/4995709|запыта да адміністратараў ад Için warum ледзь не першай праўкай]], [[Special:diff/5049888|просьбы ўключыцца з дыскусію]], адсутнасць камунікацыі паміж Için warum і Peisatai у праекце), што асноўную сваю дыскусію ўдзельнікі вядуць па-за межамі вікіпедыі. Не бяруся ацаніць навуковы ўзровень гэтай дыскусіі, але ён відавочна вышэйшы за ўзровень вікіпедыі і яе ўдзельнікаў у гэтым пытанні. У такіх умовах спрэчка Için warum і Peisatai у вікіпедыі выглядае не як спроба палепшыць яе змест, а проста як выкарыстанне праекта як поля бітвы.

Скажу пра сваё асабістае стаўленне да тэмы. Мне ад самага пачатку праўкі Peisatai не падабаліся, бо тычыліся вельмі спецыфічнай тэмы, якія цяжка было праверыць. З цягам часу назіраў, як ён часцей стаў зусім не дадаваць крыніц, а праўкі пра паходжанне дадаваць, напрыклад, у артыкулы пра асоб і прозвішчы. Сталі з’яўляцца нейкія аналогіі, падобныя карані. Умяшальніцтва Için warum і іншых удзельнікаў не асабліва палепшыла сітуацыю. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Шынкаўцы_(Гродзенскі_раён) Вось напрыклад артыкул], быццам некалькі абзацаў і крыніц, але ўсё абапал і навокал, канкрэтна пра гэтую назву і пра гэтую вёску — нічога. На мой погляд, артыкул стане толькі толькі лепш, калі гэтую творчасць усю прыбраць. І так у абсалютнай большасці артыкулаў. Нават калі адзін вучоны яўна сказаў что такая вёска магчыма мае балцкую назву, а іншы што магчыма славянскую — гэта не такая важная інфармацыя пра вёску, а хутчэй пра канцэпцыі паходжання назваў і іх пашыранасць. Трэба прызнаць, што тэма паходжання назваў у цэлым можа мець толькі нейкія гіпотэзы і канцэпцыі, і вельмі багатая на магчымыя ўласныя даследаванні, «прыцягванні за вушы». Падаванне версій паходжання (тым больш не самой назвы, а каранёў і падобных) толькі стварае ўражанне нейкай сур’ёзнасці і навуковасці, што на фоне жахлівага стану артыкулаў пра населеныя пункты быццам выглядае якасна. На мой погляд, трэба пакінуць толькі надзейнае кшталту Полацк ад ракі Палаты, усё астатняе нішчыць.

У беларускай вікіпедыі не любяць блакаваць удзельнікаў, звычайна апраўдваюць іх, намагаюцца зыходзіць з сумленнасці і не рэагаваць нават на яўныя парушэнні. Апраўдваюць што вопытныя і карысныя ўдзельнікі, актыўнасць у праекце і так невялікая. Аднак, усё ж трэба мець нейкія межы, і спыняць удзельнікаў калі яны парушаюць правілы — у тым ліку і для таго, каб іншыя разумелі межы дазволенага. Таксама ледзь не агульнапрынятым стала, што любая дададзеная інфармацыя гэта добра, што нельга інфармацыю выдаляць, а толькі перафармуляваць і знайсці ёй месца. Аднак усё ж вікіпедыя гэта энцыклапедыя, якая складаецца з самадастаковых артыкулаў, а не звалка інфрамацыі, дзе трэба нешта размясціць. Зараз інфармацыі ў інтэрнэце шмат, у тым ліку на беларускай мове, і ставіцца да інфармацыі ў вікіпедыі як да нейкай вялікай каштоўнасці — гэта падыход 2000-х гадоў. Нічога страшнага калі выдаліць радок-другі, асабліва калі яны яўна парушаюць [[:ru:Википедия:Взвешенность изложения]].

Мая прапанова па выніку: прызнаць, што ўдзельнікі Peisatai і Için warum выкарыстоўваюць вікіпедыю як поле бітвы, не прымаюць яе прынцыпаў і правілаў (бо ўсяго толькі вядуць навуковую дыскусію, асноўная частка якой па-за межамі вікіпедыі), не жадаюць шукаць кансэнсус паміж сабою і прымаць прапановы па кансэнсусу ад іншых удзельнікаў, толькі адцягваюць высілкі іншых і ствараюць таксічную атмасферу. '''Заблакаваць абодвух удзельнікаў бестэрмінова''' ў асноўнай прасторы назваў. Даць магчымасць толькі правіць старонкі размоў. Разглядаць магчымасць разблакавання толькі, калі яны дасягнуць паміж сабою кансэнсусу ў размовах (без аніякага ўмяшання іншых удзельнікаў). Тым часам прыбіраць зусім раздзелы &quot;Назва&quot; з артыкулаў пра вёскі, рэкі і азёры, як апісаў вышэй.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 11:28, 3 лютага 2026 (+03)
: [[Удзельнік:Artsiom91]], сам сябе заблакуй, тут цішэй стане. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:38, 3 лютага 2026 (+03)
::пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], тут не базар і не сценка ў падваротні. Выказвайцеся па тэме размовы і прытрымлівайцеся правіл этычных паводзін у праекце, вам ужо было папярэджанне. Вашыя асабістыя крыўды тут нікога не цікавяць і шкодзяць дыскусіі, прашу вас вынесці гэта за рамкі Вікіпедыі. Калі вы нязгодныя з выказаным вышэй — напішыце па справе. Інакш — прамаўчыце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:22, 3 лютага 2026 (+03)
::: Пра асабістыя крыўды выдумваць не трэба — тут не базар і не падваротня. Спроба распачаць дыскусію пустая, замест буры ў шклянцы вады лепш бы артыкулы правілі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:57, 3 лютага 2026 (+03)
: Спадар [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], на дадзены момант мне цалкам не зразумелы прычыны, па якіх Вы прапаноўваеце заблакіраваць удзельніка Için warum. Удзельнік Için warum пагадзіўся з праектам рашэння, прапанаваным MocnyDuham, адпаведна я не згодная з Вашым сцверджаннем, што дадзены ўдзельнік &quot;не жадае прымаць прапановы па кансэнсусу ад іншых удзельнікаў&quot;. У артыкуле &quot;Алесь Мікус&quot; няма нейкага вандалізма з-за якога варта некага бестэрмінова блакіраваць, акрамя таго праблема з вайной правак у адным артыкуле можа быць цалкам вырашана абмежаваннямі на рэдагаванне дадзенага артыкула. У выпадку, калі Вы бачыце, што ўдзельнік Peisatai &quot;ігнаруе тое абмеркаванне і працягвае сваю дзейнасць у тым выглядзе як хоча&quot;, то можна ўзняць пытанне аб блакіроўцы дадзенага ўдзельніка на нейкі час. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 14:25, 3 лютага 2026 (+03)
:пане @[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], дзякуй за меркаванне. Мне здаецца, што ў дадзеным выпадку можна спачатку абысціся пазбаўленнем сцягоў аўтадогляду, каб было прасцей кантраляваць войны правак гэтых двух удзельнікаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:26, 3 лютага 2026 (+03)
:: акурат маем размову на [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка]], трэці месяц ужо. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:09, 3 лютага 2026 (+03)
: ''Вось напрыклад артыкул, быццам некалькі абзацаў і крыніц, але ўсё абапал і навокал, канкрэтна пра гэтую назву і пра гэтую вёску — нічога. На мой погляд, артыкул стане толькі толькі лепш, калі гэтую творчасць усю прыбраць. І так у абсалютнай большасці артыкулаў.'' Тут я з вамі цалкам згодны, у артыкуле &quot;Шынкаўцы&quot; ў раздзеле &quot;Назва&quot; павінна быць толькі інфармацыя з крыніцамі, у якіх гаворка ідзе менавіта аб назве Шынкаўцы. Аднак такую практыку, пісаць усё падрад, завёў не я, а Peisatai. Ён для любога беларускага тапоніма або прозвішча (напрыклад, Маразы, Сабалі) находзіць сугучныя назвы ў Літве, а потым піша: ёсць літоўскае прозвішча такое, ёсць літоўскі тапонім такі... Усё гэта выглядае як нейкая манія. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:43, 3 лютага 2026 (+03)
::Манія - гэта займацца персанальным '''сталкінгам''', калі што. Здаецца, няма яшчэ такога артыкула ў ВП, мо напішаце? А то толькі хвосцікам за мной следуеце, мяцёлачкай падмятаеце :) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 13:02, 4 лютага 2026 (+03)
: Artsiom91, а за што мяне блакаваць?! Назавіце хатя б адзін пункт правіл ВП, які я парушыў. Вайна правак пачалася так: Peisatai панапісваў горы ўласных даследванняў аб быццам бы паходжанні тапонімаў і прозвішчаў. Падрабязна, з канкрэтнымі прыкладамі я аб гэтым пісаў яшчэ ў  маі летась тут https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E#Удзельнік_Peisatai Але нажаль, мясцовая супольнасць пераважна абыякава аднеслася да праблемы. Тады я пакрысе стаў выпраўляць ягоныя праўкі, якія не пацвярждаліся паказанымі там крыніцамі або не мелі крыніц увогуле. Аднак Peisatai не супакоіўся і пачаў або адмяняць мае праўкі, або зноў працягваць свае ўласныя даследванне. Я ўжо не раз пісаў і яшчэ паўтаруся: па правілах Вікіпедыі артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц. Калі нехта хоча напісаць, што нейкае назва або прозвішча паходзяць ад нейкага слова, хай прывядзе крыніцу, дзе менавіта гэта і будзе напісана. Калі Peisatai будзе трымацца гэтага правіла, вайна правак адразу спыніцца. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:25, 3 лютага 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:Için warum]], покуль не дайшло да парушэння правіла трох адкатаў — гэта не вайна правак, а спробы пошуку кансэнсусу. Праўце смела! Але ў каментарах да правак, калі ласка, пазбягайце грубіянства і не пераходзьце на асобы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:38, 3 лютага 2026 (+03)
::Перакручваеце, калега.
::Не адмяняць, а ўзгадняць, бо Вы разам з вадой у шмат якіх выпадках выплёсквалі і дзіцёнка. А таксама наўмысна згрувашчвалі надзейныя і маланадзейныя крыніцы, каб праз іх няможна было прадзерціся, гэта і ёсць Ваша мэта (вунь, Арцёма заблыталі, і просіць не мучыць яго версіямі ўвогуле).
::Пэўныя Вашы заўвагі, кажу ж, небеспадстаўныя, але цягнеце празмерна ў процілеглы бок, і даводзіцца ўзгадняць, каб не было як у брацкую магілу скінуўшы.
::Вайна правак толькі ў выпадку старонкі, пра якую тут мова, у астатніх выпадках збольшага на залатую сярэдзіну памалу выходзім.
::Не драматызуйце, граючы на публіку, тут Вам не тэлеграм.
::Пра артыкул - аргументы вышэй. Дадумванне і стыгматызацыю пакінь(це) для свайго пахабнага тэлеграму, як і лаянку тыпу нацыст і сектант. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:50, 3 лютага 2026 (+03)
::: Нейкі &quot;поток сознания&quot;, які не мае ніякага дачынення да нашай дыскусіі: ''пахабнага тэлеграму, як і лаянку тыпу нацыст і сектант''. Адкуль вы ўсё гэта ўзялі, аб чым вы ўвогуле гаворыце? Які тэлеграм, якая лаянка? Вы сябе добра адчуваеце? Яшчэ ў маі мінулага года я прывёў мноства канкрэтных фактаў вашай хлусні https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E#Удзельнік_Peisatai Вы дагэтуль '''па сутнасці''' так нічога і не адказалі на гэтыя факты, бо вам няма чаго адказаць па сутнасці, няма чаго запярэчыць, толькі нейкая дэмагогія пра нейкі &quot;тэлеграм&quot;, &quot;прарэжымны чалавек&quot; і г. д. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:53, 3 лютага 2026 (+03)
::::З Вашай пасільнай дапамогай памалу выпраўляем, хоць і не без цёрак. Працягваем, калега.
::::А Вы ўжо далі сабе рады размяжоўваць час напісання пастоў у тг і рэдагавання артыкулаў у ВП? :) Крута за руку злавілі ў лістападзе. Таму &quot;праведны гнеў&quot; міма, усе ў курсе, праехалі. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:29, 4 лютага 2026 (+03)
: &gt; ''Прыведзены ніжэй [[#Праект_рашэння|праект рашэння]] фактычна не працуе''&lt;br&gt;Гэта мая віна, што я не дапрацаваў яго (было некалькі правак) і не зацвердзіў &quot;адміністрацыйна&quot;. Калі спрэчка датычна зноў той жа тэмы - зраблю гэта на выходных. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:47, 3 лютага 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:MocnyDuham]], чакаем рашэнне. Трэба нешта рабіць, зачакаліся ўжо. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 15 лютага 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:MocnyDuham]], спрэчка датычна не ''зноў той жа тэмы'', а артыкула [[Алесь Мікус]], так што прыйдзецца табе зусім новыя правілы прыдумляць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:59, 3 лютага 2026 (+03)
:::Незразумела, якія вікіпедыйныя правілы ўвогуле прапісваюць парадак стварэння такіх &quot;праектаў&quot;, іх &quot;адміністрацыйнае&quot; зацвярджэнне і неабходнасць іх трымацца.
:::Няхай больш дасведчаныя ўдзельнікі патлумачаць са спасылкамі.
:::Здаецца, была мова, што гэта ніяк не рэгламентавана. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:23, 4 лютага 2026 (+03)
:::: Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, апроч пяці агульных прынцыпаў, выкладзеных [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|тут]]. Смела праўце, пераносьце, апрацоўвайце артыкулы, таму што радасць творчасці ў тым, што дасканаласць не патрабуецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:20, 4 лютага 2026 (+03)
:::: &gt; ''якія вікіпедыйныя правілы''&lt;br&gt;Прапісвае жаданне не баніць удзельнікаў пасля шматмесячных спрэчак і войн правак. Таму што калі трымацца правіл існуючых - даўно б пайшлі абмежаванні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:11, 4 лютага 2026 (+03)
::: Калі спрэчка не датычна той тэмы, то ніякіх правіл прыдумляць не трэба. Будзем глядзець хто пачынае вайну правак і рабіць папярэджванні/абмежаванні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:14, 4 лютага 2026 (+03)
:::: Калі не было парушана [[Вікіпедыя:Правіла трох адкатаў]], то радыкальныя абмежавальныя дзееянні адміністратараў не могуць быць прынятыя. А на ўзроўні ''папярэджванні/абмежаванні'' гэта здзейснена ўжо. Не наракайце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:35, 4 лютага 2026 (+03)
::::: Я яшчэ не паглыбляўся ў канфлікт, проста вам адказваю на вашыя заўвагі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:49, 4 лютага 2026 (+03)
Наконта артыкула Алесь Мікус. Удзельнік Peisatai спрабуе замаўчаць, схаваць інфармацыю, якая менавіта яму не падабаецца. Чаму - здагадайцеся самі. &quot;Аргумент&quot; пра нейкую быццам рэкламу абсурдны: на вокладцы самой кнігі &quot;Вітаўты і Вітарты&quot; напісана, што гэта &quot;Бібліятэка Свайксты&quot;. Тое, што ён напісаў гімн батальёна &quot;Данбас&quot; - гэта значны факт і ён можа быць адлюстраваны ў артыкуле. Прынамсі, упартае яго выдаленне з артыкула выглядае як вандалізм або цэнзура. На сайце svajksta.com яшчэ нядаўна большасць артыкулаў была падпісаная іменем Алесь Мікус. Апошнім часам ён сваё імя пад артыкуламі прыбраў. Заява, што я нібы &quot;прарэжымны чалавек&quot; вельмі добра харатарызуе ўдзельніка Peisatai, паказвае, што ён у сваёй дзейнасці ў ВП кіруецца выключна палітычнымі матывамі, у тым ліку і ў сваёй &quot;лінгвістычнай&quot; працы. Я тут яшчэ ні разу нічога не пісаў пра палітыку, а Peisatai ўжо не першы раз аб ёй гаворыць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 3 лютага 2026 (+03)
::: Біяграфіі сучаснікаў — тэма слізкая, не трэба туды накідваць таго, чаго не трэба. Правілы аб гэтым кажуць наўпрост. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:47, 3 лютага 2026 (+03)
:::: ''біяграфіі сучаснікаў — тэма слізкая, не трэба туды накідваць таго, чаго не трэба'' У такім выпадку, як быць з тым, што Peisatai піша ўсялякую хрэнь (пардон за маю французскую) пра прозвішчы вядомых людзей? Гэта як, нармальна? Гэта не парушае правілы наконт біяграфій сучаснікаў? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:29, 19 лютага 2026 (+03)
:::: Падрабязней гл. [[Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:50, 3 лютага 2026 (+03)
:Гэта ж трэба так маніць. Няма ніякага гімна батальёна Данбас. А на той старонцы - заклікі купляць. Маніпуляцыі як яны ёсць. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:56, 3 лютага 2026 (+03)
:: &lt;s&gt;гэта частка тэксту схвана&lt;/s&gt; --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:47, 4 лютага 2026 (+03) Якія яшчэ &quot;заклікі купляць&quot;, што за лухта?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 4 лютага 2026 (+03)
:: Я не маніў, інфармацыя з украінскай ВП. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:56, 3 лютага 2026 (+03)
::: [[Удзельнік:Için warum]], нагадваю, што Вікіпедыя не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:06, 3 лютага 2026 (+03)
:::Паглядзеў, не знайшоў. Скіньце спасылку, бо цікава. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:30, 4 лютага 2026 (+03)

Добрага дня ўсім. Па-мойму, праца была ўвайшла ў нармальнае рэчышча, хаця ў апісаннях змен удзельнікі часам рэзка пішуць, але ў межах, як мне здаецца. Палітыкі невыдалення трымаюцца і добра, а рэзка пішуць не адны яны і нічога. Артыкулы дапрацоўваюцца, што толькі пра этымалогію, як заўважае пан Artsiom91, не важна -- вунь belarusenc.by у артыкулы пра вёскі піша толькі пра іх спаленне падчас вайны і фоткі абеліскаў, і нічога. Хто пра што піша, пра тое і добра. Адзінае, як здаецца, месца напружання гэта два артыкулы -- [[Аляксей Валер’евіч Дзермант|Аляксей Дзермант]] і [[Алесь Мікус]] -- чаго раптам, хто іх там ведае, але супольнасці гэта і не важна. Удзельнікаў блакаваць няма за што, але гэтыя артыкулы можна паставіць пад абарону, давесці да стэрыльна нейтральнага стану. Каб следу ідэалагічнага супрацьстаяння там не было, ніякіх тонкіх намёкаў на тоўстыя акалічнасці, ніякіх &quot;Молатаў&quot; і &quot;Данбасаў&quot; -- усё, што можа суб'ектыўна неяк пашкодзіць (бяспецы, рэпутацыі, псіхічнаму здароўю, чаму заўгодна жывога чалавека) парушае [[ВП:Біяграфіі сучаснікаў]]. А іншая праца ўдзельнікаў пазітыўная, што нешта на мяжы народнай этымалогіі, а нешта арыгінальнага даследавання -- выдаткі фармату Вікіпедыі, галоўнае, каб другасныя крыніцы былі і &quot;на мяжы&quot;, а не &quot;за мяжой&quot;. Часам шыкоўныя падборкі меркаванняў збіраюцца, з іх даволі ясна ўсё робіцца, гэта карысць на маю думку. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 00:19, 4 лютага 2026 (+03)

:Па сутнасці '''падтрымліваю''', вышэй у падобным рэчышчы таксама напісаў.
:*
:Наконт статусаў '''аўтадаглядчыкаў''' - як на мяне, гэта прынцыпова нічога не мяняе, бо абодва, будучы зацікаўленыя, пільнуем, што напісаў другі на старонцы ўкладу, і рэагуем, таму &quot;шыта-крыта&quot; ні ў каго не праканае.
:*
:Наконт '''суб'ектыўнай шкоды '''рэпутацыі і бяспекі - Вашая рацыя.
:Хіба ўздымаю &lt;u&gt;пытанне&lt;/u&gt; пра артыкул &quot;'''Дзермант'''&quot;, да дасведчаных знаўцаў у галіне вікіпедыйнай тэхнікі. Каб выдаліць пра той &quot;Молат&quot; (рэальнае выданне, калі што), нядаўна там хтось (ну ясна хто, але мова не пра тое) выдаліў а) усе згадкі аўтараў правак і б) змест зробленых імі правак ('''усё выкраслена'''). Як такое магчыма? Што гэта за паўнамоцтвы ў такога рэдагавальніка?
:І прычапным вагончыкам пытаннечка - ІчынВарум (ЧамуЧаму - турэцк., нямецк.) у іншай, ранейшай галінцы абмеркавання неяк зрабіў, каб яго '''нік не высвятляўся''', а каментар заставаўся. Таксама, як такое магчыма тэхнічна? Ясна, што чалавек надае значэнне сваёй прысутнасці ў ВП (а з увагі на персаналію, ёсць думкі пра прамы ўдзел у леташняй аблаве на ВП рэдактараў, але гэта без доказу), але цікава - тэхнічная рэалізацыя такога. Прашу патлумачыць (Вас або каго яшчэ). [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:46, 4 лютага 2026 (+03)
::Наконт выкрэслення гісторыі, гэта не паўнамоцтвы асобнага ўдзельніка, а статус артыкула -- патэнцыйна небяспечнага для тых, хто рэдагуе. Калісьці яго ў гэты спіс уключылі, да ўсіх халівараў і, здаецца, слушна. Калі ёсць яшчэ такія артыкулы, іх таксама можна ўключыць у спіс (заяўкі на [[Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў|ВП:ЗС]]), гэта незваротна ў сучасных умовах. Як знікаюць подпісы не магу сказаць, трэба бачыць адкуль, можа, проста не націснуў кнопку подпісу, іншых варыянтаў не ведаю. Наконт &quot;Молата&quot;, цытаты з яго могуць пагражаць бяспецы Дзерманта, гіпатэтычна? Калі могуць, гэта парушае [[ВП:БС]], да таго ж неправяральна, калі і будзе скан, як яго верыфікаваць, у такім разе таксама глядзіце ВП:БС, нават калі б бяспека была гарантаванай. Таксама з &quot;Данбасам&quot; -- можа пагражаць бяспецы Мікуса, калі, так -- гл.вышэй. У нас тут людзі выдаляюць сваё сяброўства ў [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|СБП]], проста бо ліквідаваны, хаця спісы яго адкрытыя. І маюць права. Нават калі перабольшваю, трэба спыніць вось гэта ўсё, мы можам вырашыць гэта па-за ўсімі правіламі, бо пяты слуп -- [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]], якія замінаюць ствараць энцыклапедыю. А звады замінаюць. Для блакіроўкі прычын не бачу, для зняцця сцягоў не бачу. Калі кансэнсус знайсці не выпадае, ніякі стан гэтых двух артыкулаў бакі не задавальняе, можна радыкальна, выдаліць абодва і забараніць стварэнне. Лепей кансэнсус, я супраць радыкалізму. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:56, 4 лютага 2026 (+03)
:::&lt;s&gt;тут не поле бітвы, рэпліка схавана&lt;/s&gt; --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:55, 4 лютага 2026 (+03) [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:44, 4 лютага 2026 (+03)
:::Усё правільна наконт бяспекі. Падтрымліваю, каб без правакацый. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:55, 16 сакавіка 2026 (+03)
Дарэчы, а чаму ў артыкуле &quot;Алесь Мікус&quot; выкарыстаны шаблон &quot;навуковец&quot;, гэта што, жарт такі або здзек?! Які яшчэ ён навуковец?! Выпраўце хаця б гэта. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:47, 4 лютага 2026 (+03)

:Пытанне мабыць да таго, хто гэты '''шаблон''' (адпачатна?) прымяніў?
:*
:&lt;s&gt;Вікіпедыя не поле бітвы&lt;/s&gt; --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:18, 5 лютага 2026 (+03)
::А што перашкаджае зараз гэты шаблон змяніць на адпаведны? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:54, 5 лютага 2026 (+03)
::: [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%8C_%D0%9C%D1%96%D0%BA%D1%83%D1%81&amp;action=history 2 лютага 2026] [[Удзельнік:Plaga med]] змяніў налады абароны для «Алесь Мікус»: Шкодная вайна правак (Правіць=Толькі для адміністратараў, скончыцца 2 сакавіка 2026) --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:59, 5 лютага 2026 (+03)
::::змяніў на {{tl|асоба}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:22, 6 лютага 2026 (+03)
:*
:Яшчэ, Вы выкарыстоўваеце спасылкі на пастаўскага краязнаўца Пракаповіча, які фінскіх моў (наколькі мне вядома) не ведае і навукоўцам не з'яўляецца, - і не маркіруеце гэтых спасылак як '''Неаўтарытэтная крыніца'''. А кніжку &quot;Вітаўты і Вітарты&quot; так рэгулярна маркіруеце. Вы спецыяліст у тэме антрапаніміі? Калі ласка, прад'явіце рэгаліі. Або гэта толькі прыватная думк? Ёсць крыніца - ёсць спасылка. Няхай мяне іншыя калегі паправяць, калі рацыі ў гэтым не маю. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 19:05, 5 лютага 2026 (+03)
::Таму што сцвярджаць, што Калачы, Маразы, Сабалі, Мазалі, Караткевіч, Карловіч і да т. п. - гэта ўсё нібыта балцкія назвы - маргінальшчына. Увогуле, упартае жаданне прадставіць, быццам у Беларусі няма іншых тапонімаў і прозвішчаў акрамя балцкіх, выглядае як нейкая неадчэпная ідэя, нейкая манія. Пракаповіч зусім не сцвярджае, што ўсе назвы вакол фінскія (некаторыя фінскія, некаторыя балцкія, большасць славянскіх). P. S. Пракаповіч, прынамсі, хаця б не з'яўляецца неаязычнікам. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:54, 5 лютага 2026 (+03)
::: У БелВікі рады вітаць усіх, у тым ліку неаязычнікаў. [[Удзельнік:Pracar]] з гэтым згодны, так думаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:06, 5 лютага 2026 (+03)
:::Карацей, ёсць крыніца - ёсць спасылка. Астатняе Вашыя эмацыйныя ацэнкі і жаданне зменшыць вартасць. Будзьце ласкавыя надалей не распачынаць вайны правак з гэтай маркіроўкай. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 03:21, 6 лютага 2026 (+03)
::::Зменшыць вартасць Мікуса? Проста смешна стала - ну якая там яшчэ можа быць вартасць? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:53, 8 лютага 2026 (+03)
: Удзельнік, якія дадае сцвярджэнні не падмацаваныя крыніцамі — не мае рацыі. Калі аўтар праекта нідзе не пазначаецца — не трэба гэта дадумляць. Што да тлумачэння тапонімаў, то я цалкам згодны, што часам пошук балцкага кораня пераходзіць межы. Напрыклад, вышукваць славянскія літуанізаваныя прозвішчы і пісаць у артыкулах пра відавочна славянскі тапонім дзеля паказання сувязі з балтамі — лішняе, не трэба так рабіць. Але калі паказваецца на тапонім з сапраўды такім жа коранем – гэта не ўласнае даследаванне, бо ў працах пра тапанімію не прапісваюць кожны населены пункт і гідронім, гэта проста немагчыма.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:06, 7 лютага 2026 (+03) 
Я не зразумеў, на якой падставе [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] двойчы адмяніў маю праўку ў гэтым артыкуле, пасля чаго артыкул зноў быў абаронены?! Я дадаваў інфармацыю са спасылкай на публікацыю на сайце Arche, у чым праблема?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 16:30, 15 сакавіка 2026 (+03)

Выдаленне ўдзельнікам JerzyKundrat двойчы запар маёй праўкі з аўтарытэтнай крыніцай з'яўляецца вандалізмам. Незразумела, чаму [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] перш чым абараняць артыкул, не адмяніў вандальныя дзеянні JerzyKundrat'а і не вярнуў маю праўку? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:34, 17 сакавіка 2026 (+03)

:на дадзены момант не маю часу пільна разбірацца, хто мае рацыю, хто не. Вы (кажу пра ўсе бакі канфлікту) не можаце дамовіцца, вытрымліваць нейкі кансэнсус і не зацікаўлены ў гэтым, спробы медыяцыі з боку адміністратараў не дапамаглі. Можаце правіць сваёй падстаронцы пакуль. Гэта ўсё вымагае нямала высілкаў з боку адміністратараў, а мы таксама людзі. Пакуль што прасцей замарозіць канфлікт, каб усе бакі астылі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:55, 18 сакавіка 2026 (+03)

== Перанос з выдаленнем і аб'яднаннем версій ==
{{закрыта}}
Калі ласка, перанясіце артыкул [[Оскар Мяшчанінаў]] на [[Оскар Мешчанінаў]], трэба ў працэсе паставіць крыжым на &quot;так, выдаліць&quot;. Напісанне праз &quot;я&quot; ў прозвішчы памылковае, у крыніцах не знайшоў такога. У БЭ і БСЭ уласна Оскара няма, у БСЭ ёсць цёзка па прозвішчы і праз &quot;е&quot;, у каталогу НББ няма варыянта праз &quot;я&quot;, хаця ёсць імя Аскар як варыянт. Варыянт Аскар рэдкі і магчыма паходзіць менавіта з Вікіпедыі, аднак, цяпер ужо яго варта пакінуць перасылкай, што ўжо зрабіў. Пасля пераносу, трэба выдаліць артыкул і потым аднавіць з усімі версіямі, каб унёсак удзельнікаў з 2015 года не быў страчаны. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:18, 31 студзеня 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
:{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:02, 31 студзеня 2026 (+03)

== Вандал ==
{{закрыта}}
Выдаленне зместу старонкі ад [[Удзельнік:Руй Пульези]], можа, і назаўсёды варта заблакаваць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:56, 24 студзеня 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
Зрабілі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:09, 24 студзеня 2026 (+03)

== proxy ==
{{закрыта}}
Патрэбен дазвол-выключэння для рэдагавання з публічных проксі. Я так разумею, гэта адміны дзесьці такі сцяжок даюць.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 02:11, 12 снежня 2025 (+03)

:трэба разабрацца толькі, дзе [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:03, 12 снежня 2025 (+03)
:: Магчыма гэта сцяг &quot;IP block exempt&quot; у распараджэннях правамі ўдзельніка. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:41, 12 снежня 2025 (+03)
:::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] , так. І мне таксама, калі ласка. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:39, 12 снежня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}

Зрабіў абодвум. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] &lt;sup&gt;[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]&lt;/sup&gt; 14:03, 12 снежня 2025 (+03)

== Блакіроўка за вандалізм ==
{{закрыта}}
Вось [[Адмысловае:Contributions/Мацвей|гэтага таварыша]] варта блакануць надзейна, каб болей і ананімна не мог са свайго ip правіць і зарэгістравацца таксама. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:24, 10 снежня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Удзельнік заблакаваны на 1 месяц. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:03, 10 снежня 2025 (+03)

== Старонкі да хуткага выдалення ==
Спадарства, ёсць прапанова часцей заглядваць на [[:Катэгорыя:Старонкі да хуткага выдалення]], дзякуй --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 08:03, 30 лістапада 2025 (+03)
: {{Done}}. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:25, 1 снежня 2025 (+03)

== Абарона [[:Шаблон:Вонкавыя спасылкі]] ==
{{закрыта}}
Вітаю. Шмат дзе ўжыты [[:Шаблон:Вонкавыя спасылкі]] і да яго дацягнулася вандальная рука ўжо, напэўна, варта абараніць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:42, 12 лістапада 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
{{Done}} [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:09, 12 лістапада 2025 (+03)

== Меры абароны ад удзельніка Ohlumon: сістэматычны падлог крыніц ==
У 2023 годзе Расійская вікіпедыя бестэрмінова заблакавала ўдзельніка Ohlumon за сістэматычны падлог крыніц:
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2/2023/04#h-Ohlumon:_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B3_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2-20230417174100

Ёсць прапанова распаўсюдзіць гэта і на беларускую Вікіпедыю.

Па прыклады падлогу крыніц далёка хадзіць не трэба: у створаным гэтым летам артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] Ohlumon дадаў у спіс літаратуры дзве кнігі (Нецветаев А. «Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Православной Церкви Белоруссии. — Минск: Жировичи, 2003. — 131 с.; Чистяков П. Г. Церковно-краеведческая проблематика епархиальных ведомостей, издававшихся в Беларуси во второй половине XIX, начале XX столетий. — Минск: Жировичи, 2004. — 295 с.). Толькі вось кніг такіх у прыродзе няма (можна спраўдзіць у т.л. у каталозе Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі). Не было ў прыродзе і выдавецтва &quot;Жировичи&quot;. Былі, здаецца, неапублікаваныя дысертацыі кандыдатаў багаслоўя, абароненыя ў духоўнай акадэміі. Але нават у іх назвы былі іншымі. Так, дысертацыя Нецвятаева, здаецца, называлася &quot;«Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Белорусской Православной Церкви&quot;. І як можна на Вікіпедыі спасылацца на неапублікаваную дысертацыю, у дадатак называючы яе кнігай? Магу паспрачацца, што Ohlumon тую дысертацыю ў вочы не бачыў - дык тым больш як ён можа на яе спасылацца?

Або вось яшчэ цікавей: артыкул [[Беларуская карчма]] быў, выглядае, напісаны выключна з антысеміцкімі мэтамі. Ад імя Юзафа Ігнацага Крашэўскага напісаны антысеміцкі абзац, у двукоссях, нібыта цытата, і спасылка ёсць (Kraszewski J. Wspomnienia Polesia. Wolynia і Litwy. Wilno, 1840. S. 82). Праходзім па спасылцы (https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/edition/1502?id=1502), глядзім адпаведную старонку (82). Зразумела, ніякага антысеміцкага пасажу там няма, наогул мова не пра корчмы.

Апрача сістэматычнага падлогу крыніц, за ўдзельнікам Ohlumon заўважана, што беларускай мовы ён не ведае, спасылкі, нават калі яны валідныя, афармляе неахайна, выкарыстоўвае аўтаматычны пераклад без пераправеркі, перакладае ў тым ліку і спасылкі (то бок тое, што перакладаць ні ў якім разе не трэба).

У артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] папахвае і плагіятам. Праўда, спасылкі на анлайн-выданне &quot;Православной энциклопедии&quot; Ohlumon дае, але ж гэта не дае яму права спісваць адтуль слова ў слова. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 01:58, 10 лістапада 2025 (+01)
: Пане @[[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]], асабіста я чуў пра сітуацыю ў ру вікі. Але мне здаецца няправільным і нават неадпаведным правілам блакіраваць чалавека за дзейнасць у іншым моўным раздзеле. Было бы нядрэнна прааналізаваць унёсак удзельніка ў гэтым раздзеле, а вы, я так зразумеў, спасылаецеся на адпаведныя артыкулы ў ру вікі. Я асабіста не магу зараз абяцаць, што займуся такім аналізам. Калі нехта можа разабраць, будзе карысна для дыскусіі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:28, 10 лістапада 2025 (+03)
: БелВікі — талерантны праект, няхай усе ахвотныя правяць смела! Блакіроўка — надзвычайная мера, тут падстаў для яе няма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:38, 10 лістапада 2025 (+03)
::Апрача блакіроўкі ёсць і іншыя меры. Напрыклад, зняцце сцягу аўтадаглядчыка. Калі аўтар рэгулярна ўпісвае ў Вікіпедыю недаставерную інфармацыю ды яшчэ і распальвае міжнацыянальную варожасць, то варта ягоную творчасць тым ці іншым чынам абмежаваць. Талеранцыя да антыяўрэйскіх стэрэатыпаў - гэта вельмі характэрная для Беларусі рыса. Але хацелася б ствараць іншую Беларусь. Без крывавых наветаў, напрыклад. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:06, 11 лістапада 2025 (+03)
:Я спасылаюся на артыкулы ў беларускай вікіпедыі. Усе тыя ж практыкі, за якія ўдзельнік Ohlumon быў забанены ў расійскамоўнай вікіпедыі, ён выкарыстоўвае і ў беларускай. Ён рэгулярна распаўсюджвае антысеміцкую прапаганду: дзесьці пераказвае ці цытуе антысемітаў (без крытычнай дыстанцыі), а дзесьці проста прыдумляе ад сябе нейкую &quot;цытату&quot;. Глядзіш у крыніцу - там гэтай цытаты няма. Гэта падлог. І такімі падлогамі Ohlumon займаецца рэгулярна. Што з гэтым рабіць, можна абмяркоўваць. Калі ў адміністратараў і мадэратараў беларускага раздзелу вікі ёсць жаданне і вольны час, каб сядзець і пераправяраць кожны сказ і кожную спасылку ў артыкулах гэтага ўдзельніка, то калі ласка, правярайце, праўце. Але некаторыя &quot;артыкулы&quot; (дэ факта, зборнікі антысеміцкіх стэрэатыпаў, як тая [[Беларуская карчма]]) вісяць гадамі нявыпраўленыя, і гэта, даруйце мне моцны выраз, ганьба для беларускага раздзелу. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:02, 11 лістапада 2025 (+03)
:: Шаноўны [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]], вы ж можаце гэта выправіць і без звароту да адміністратараў. Адміны маюць ужо на вайну правак рэаагаваць, калі такая раптам распачнецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:08, 11 лістапада 2025 (+03)
:::згодзен, давайце лепш працаваць з матэрыялам у нашым раздзеле, выпраўляць калі трэба і ўжо па факце зробленага ў белвікі рэагаваць. Калі выявіцца дакладна і абгрунтавана, што сістэматычна адбываецца нейкі падлог у бел вікі, то будзем рэагаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:24, 12 лістапада 2025 (+03)
::::Я магу весці каталог падлогаў. Колькі выпадкаў будзе дастаткова для рэакцыі з боку адміністратараў? Напрыклад, дзесяць ці сто? Ці штосьці пасярэдзіне? Дзесяць ужо набіраецца. Сто трэба пашукаць, але з часам, баюся, набярэцца. А ў якой форме гэта потым прадстаўляць адміністратарам? Падгружаць у выглядзе файла? На які сервер? (Даруйце, не надта разбіраюся ў тэхнічных асаблівасцях Вікіпедыі). Для даведкі: некаторыя артыкулы Ohlumon публікаваў паралельна ў расійскай і ў беларускай вікіпедыях, там аднолькавыя праблемы. То бок той праблемны змест, за які Ohlumon'а забанілі ў расійскай вікіпедыі, у беларускай вікіпедыі таксама ёсць, хутчэй за ўсё. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:31, 13 лістапада 2025 (+03)
::::: Каталг весці не варта, выпраўленні праблемнага зместу будуць вітацца. Праўце смела! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:35, 13 лістапада 2025 (+03)
:::Шаноўны [[Удзельнік:JerzyKundrat|Jerzy Kundrat]], я магу нешта выправіць і выпраўляю. Але мне не верыцца, што Вы сур'ёзна лічыце, што беларуская вікіпедыя - адпаведнае месца для антысеміцкай прапаганды. Тут не так істотна, супраць каго мова нянавісці. Істотна, што мова нянавісці. І, па-вашаму, адміны з гэтым нічога рабіць не павінны? [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:23, 13 лістапада 2025 (+03)
:::: Намінацыя была за ''сістэматычны падлог крыніц'', зараз прыцягулі іншыя абвінавачанні, дыскусія дзеля дыскусіі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:29, 13 лістапада 2025 (+03)
:::::Намінацыя сапраўды была за сістэматычны падлог крыніц. Вы прапаноўваеце адкрыць асобную намінацыю за мову нянавісці? Вікіпедыя, зразумела, не дзяржаўны апарат, але, напрыклад, у судовых ці адміністрацыйных справах новыя акалічнасці звычайна далучаюцца да ўжо адкрытых спраў. Я прашу даць адказ па сутнасці на пытанне пра стаўленне адмінаў да антысеміцкай прапаганды. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:35, 13 лістапада 2025 (+03)
:::::: Змешваць усё да кучы дакладна не варта. Да антысеміцкай прапаганды ўсе адэкватныя людзі ставяцца адмоўна. Допыт адмінам тут ладзіць не будзем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:38, 13 лістапада 2025 (+03)
У беларускай і рускай Вікіпедыях ёсць яшчэ адзін удзельнік, які займаецца сістэматычным падлогам крыніц - Peisatai. Зрабіў сотні правак, у якіх ёсць пэўнае сцвярджэнне і стаіць спасылка на кнігу ці артыкул вядомага навукоўца. Глядзім крыніцу - а там такого сцвярджэння няма. І таксама ён не толькі не заблакаваны, а нават проста не пазбаўлены сцягу даглядчыка. Маўляў, пішы й далей у такім жа духу. Дзівосна. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:37, 15 лістапада 2025 (+03)
: пра пазбаўленне сцяга аўтадаглядчыка можна задумацца ў такім разе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:39, 15 лістапада 2025 (+03)
:: [[Удзельнік:Için warum]], я звярнуўся з адпаведнымі прапановамі на [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:54, 15 лістапада 2025 (+03)

== Скарга на адмену праўкі ==
Артыкул [[Андрэй Уладзіміравіч Парубій]] мною быў вычышчаны ад паўтораў і «вады», удакладнена інфармацыя пра замахі на яго жыццё, дададзена інфармацыя пра яго пасмяротнае ўзнагароджанне званнем Героя Украіны. Агульны выгляд артыкула стаў прыдатным для чытання. Пасля чаго ўсе мае праўкі былі адменены ўдзельнікам DobryBrat без тлумачэння прычын. У перапісцы (я чакаў тыдзень) ён мне не адказаў.

Прашу адміністратараў прыняць рашэнне пра правамернасць адмены маіх правак, якую зрабіў DobryBrat . Калі магчыма, вярніце маю версію артыкула. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:36, 8 лістапада 2025 (+03)

: У прэамбуле даецца найважнейшая інфармацыя пра прадмет артыкула. Яна часта дублюе частку інфармацыі, размешчанай у іншых раздзелах артыкула. У артыкуле, які прапануецца абмеркаваць, гэта інфармацыя была цалкам выдалена, пакінута толькі кароткае вызначэнне (два словы).

: Раздзел «Уласныя працы» быў выдалены цалкам (а мог быць перанесены, напрыклад, у раздзел «Спасылкі»).

: У раздзеле «Біяграфія» выдалена частка важнай інфармацыі пра асобу. У прыватнасці, выдалена інфармацыя пра арышт у 1989 годзе; пра тое, што арганізоўваў першыя ва Украіне пікеты; у якіх экспедыцыях працаваў; пра тое, што ў Львоўскай абласной радзе быў сакратаром пастаяннай дэпутацкай камісіі па пытаннях моладзі і спорту; па якой спецыяльнасці ў 1994 годзе скончыў Львоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Івана Франко; па якой спецыяльнасці скончыў аспірантуру ў 2001 годзе; пра тое, што ён быў намеснікам старшыні Львоўскай абласной рады; пра тое, што падчас аранжавай рэвалюцыі (падзеі лістапада — снежня 2004 года) быў камендантам Украінскага дома ў Кіеве, а таксама іншая інфармацыя. Пры гэтым ў артыкуле «[[:uk:Парубій Андрій Володимирович|Парубій Андрій Володимирович]]» ва Украінскай Вікіпедыі (бясспрэчна, там да гэтага артыкула надаецца значна больш увагі), гэта інфармацыя існуе.

: У артыкул «Андрэй Уладзіміравіч Парубій» была дададзена і новая інфармацыя, але яна шматкротна меньшая за тую, што была выдалена. Аднаўляць выдаленую інфармацыю, вычытваючы, што было выдалена і на што заменена, патрабуе шмат часу і высілкаў ад іншых удзельнікаў. Зроблены ўнёсак пагоршыў артыкул, таму было прынята рашэнне аб адкаце двух правак удзельніка.

: Удзельніку была дадзена парада больш акуратна рэдагаваць артыкулы. Свае выдаленні ўдзельнік абгрунтоўвае «выдаленем паўтораў» і тым, што пасля яго правак тэкст стаў «прыемным для чытання».

: Галоўная мэта Вікіпедыі — стварэнне якаснага энцыклапедычнага зместу, а не прыгожае афармленне.

: Удзельнік DenisBorum даволі часта практыкуе выдаленне інфармацыі ў артыкулах, абгрунтоўваючы «абнаўленнем звестак», «выдаленнем дубляў», «выдаленнем вады», «навядзеннем парадку ў артыкуле». Мае сэнс прагледзець іншыя артыкулы, дзе такім макарам было зроблена выдаленне інфармацыі. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:04, 9 лістапада 2025 (+03)
::У дачыненні да раздзела артыкула «Уласныя працы» ўдзельнік DobryBrat проста здзекуецца: першая «праца» – гэта проста кароткі артыкул ва ўкраінскай газеце на ўкраінскай мове 2013 года (кожны можа паглядзець і ацаніць «значэнне» гэтай «працы»); другая «праца» прызнана экстрэмісцкай у нашай краіне і доступ да гэтай старонкі заблакіраваны.
::Пра раздзел «Біяграфія». DobryBrat пералічвае менавіта нязначныя факты, гл. крыніцу тут: [https://www.rbc.ru/person/68b309b29a794784b703e240|РБК]
::І дарэчы, маю версію сапраўды прыемна чытаць. Ёсць такое паняцце, як «стыль». [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 17:40, 9 лістапада 2025 (+03)

== Абарона [[Максім Танк]] ==
{{закрыта}}
Статусны артыкул са школьнай праграмы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:31, 3 лістапада 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
{{Done}} [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:26, 3 лістапада 2025 (+03)

== Пагрозы ад JerzyKundrat ==
[[Вікіпедыя:Кандыдаты ў выдатныя спісы#Спіс жанчын-лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі|Вось тут]] адбылася незразумелая сітуацыя, пасля якой я атрымаў ад удзельніка {{u|JerzyKundrat}} відавочную [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&amp;diff=prev&amp;oldid=5049906 пагрозу дэанамізацыяй з наступствам паглядзець які я «моцны»]. Такія паводзіны парушаюць [[ВП:НАПА]]. На маёй памяці гэта ўжо не першы раз, калі ўдзельнік востра рэагуе ў размовах, але вось такія пагрозы, здаецца, упершыню. Варта адрэагаваць. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:04, 26 кастрычніка 2025 (+03)
: У канфлікце ўдзельнічаюць мінімум два бакі. Важна прыйсці да разумення ўласных памылак у зносінах, старацца з павагай адносіцца адзін да аднаго, не абражаць суразмоўцу і не ігнараваць яго просьбы. Мы ўсе плывём у адной лодцы і жадаючых веславаць няшмат. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, заклікаю вас да ўзаемнай павагі, не трэба пераходзіць на асобы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:41, 27 кастрычніка 2025 (+03)
:: Я не пераходзіў на асобы і тым больш не канфліктаваў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:06, 27 кастрычніка 2025 (+03)
::Гэта нейкія неадэкватныя паводзіны, што [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&amp;diff=prev&amp;oldid=5049583 першы флэйм-допіс], што [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&amp;diff=prev&amp;oldid=5049906 апошні]. Не бачу, якія два бакі тут ёсць і якія прэтэнзіі могуць быць да MocnyDuham. Remember [[ВП:СУ]]. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] &lt;sup&gt;[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]&lt;/sup&gt; 21:25, 27 кастрычніка 2025 (+03)
:::падтрымліваю, сітуацыя неадэкватная і тут не бачна віны @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]]. Але заклікаю не рабіць паспешных высноў з улікам палітычнай кан’юнктуры. Калі сітуацыя будзе мець працяг, тут, відавочна, прыйдзецца ставіць блакіроўкі на ўл. запіс, на вялікі жаль... [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:06, 1 лістапада 2025 (+03)
:::: Спадзяюся, пад працягам не маецца на ўвазе, калі мяне ўсёж здэаноняць і спраўдзяць, які я там моцны. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:09, 1 лістапада 2025 (+03)
::::: [[Удзельнік:MocnyDuham]], не пайму дзеля чаго ты тут лямантуеш каторы дзень. Ад каго і што патрабуецца, каб ты супакоіўся? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:28, 1 лістапада 2025 (+03)
:::::: За парушэнне [[ВП:НАПА]] вас можна было б адразу заблакаваць і без абмеркаванняў. Я гэтага, вядома, не хачу. Я толькі не разумею, што я вам зрабіў, каб вы мне такое пісалі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:42, 1 лістапада 2025 (+03)
::::::: Упісваеш мой нікнэйм, дзе папала, але я з гэтым змірыўся ўжо не першы дзень як. Чаго й табе жадаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:23, 1 лістапада 2025 (+03)
::::::::пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], давайце без інсінуацый і па факце. Калі вы можаце лепш вытлумачыць сітуацыю, што сапраўды адбываецца, то шчыра просім. З боку выглядае як неабгрунтаваныя нападкі на ўдзельніка, без кантэксту. Толькі можна сказаць, што акрамя відавочных пагроз, таксама жываецца вельмі фамільярны, непаважлівы тон размовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:32, 2 лістапада 2025 (+03)
:::::::: Дзе і як я ўпісваю ваш нікнэйм? Вы, можа, скажыце, каб я гэтага больш не рабіў. Бо я вас зусім не разумею. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:57, 2 лістапада 2025 (+03)
: Напісанае вышэй дыпламатычна некаторыя не зразумелі, пішу прама. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, тое, што паміж вамі адбывалася і адбываецца – гэта канфлікт. У ім удзельнічаюць абодва бакі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], навошта Вы пісалі ў каментарах да заўваг &quot;Заўвагі: reply to JerzyKundrat&quot;? Гэта удзельнікам JerzyKundrat фактычна было расцэнена як пераход на асобы. Калі Вы гэтага дагэтуль не заўважаеце, то гэта або робіцца наўмысна, або з-за недахопу вопыту. У сваю чаргу, прашу Вас, [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], быць больш стрыманым у каментарах. Вы таксама пераходзіце на асобы. “Мы ўсе плывём у адной лодцы”. Тое, што ў канфлікце ўдзельнічаюць новы адміністратар і былы адміністратар – гэта на радасць праціўнікаў беларускай Вікіпедыі. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, я паўторна заклікаю вас да ўзаемнай павагі і прашу спыніць канфлікт. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:13, 3 лістапада 2025 (+03)
::Пане @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], дзякуй, што ўдакладнілі. То бок прэтэнзія да аўтаматычна-згенераванага апісання праўкі пры напісанні каментарыя праз гаджэт? Якім чынам гэта можа апраўдваць паводзіны пана @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] я ўсё яшчэ не разумею. Мяркую, што пан @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], як і я, як і многія іншыя не звярталі на такія дробязі ўвагі і толькі зараз штосьці пачало праясняцца. Пры ўсёй павазе, я не разумею рэакцыю пана @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] і падазраю, што тут можа быць нешта яшчэ, таму прашу даць дадатковы каментарый па сітуацыі, ад вас нармальнага тлумачэння сітуацыі так і не было. Хоць мы і знаходзімся ў інтэрнэце, і тут звычайна людзі не крыўдуюць на аўтаматычна-згенераваны тэкст, але ж да пагроз, асабліва ў сітуацыі палітычнага напружання, тут не звыкліся, гэта не ерунда. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:46, 3 лістапада 2025 (+03)
:: Мой каментар да праўкі згенераваны аўтаматычна, бо для дыялогаў у Вікіпедыі я ўжо шмат гадоў выкарыстоўваю [https://commons.wikimedia.org/wiki/User:Jack_who_built_the_house/Convenient_Discussions адмысловы гаджэт]. І кожная мая праўка змяшчая перасылку на гэты факт. Калі мы кажам пра [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&amp;diff=prev&amp;oldid=5049527 тое апісанне], якое стала магчымым трыгерам для ўдзельніка – слова &quot;заўвага&quot; з'яўляецца назвай раздзелу, дзе мы абмяркоўвалі артыкул, а не маёй заўвагай да ўдзельніка. Здаецца гэта зразумела, бо слова змяшчае спасылку, якая і вядзе на раздзел... Я заўсёды ставіўся з павагай да ўдзельніка і, вядома, тут не хацеў аніякіх канфліктаў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:01, 3 лістапада 2025 (+03)

== Адкаты Peisatai ==
{{закрыта}}
Адкаты, якія масава робіць [[Удзельнік:Peisatai]], як напр. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D1%96%D0%BD%D0%B0&amp;diff=5048879&amp;oldid=5035460 тут] — вандалізм. На заўвагі не рэагуе. Варта заблакаваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:51, 23 кастрычніка 2025 (+03)

:вандалізм гэта ў іншага таварыша, чаму не рэагуем [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 20:53, 23 кастрычніка 2025 (+03)
:: сціранне запытаў крыніц — гэта вандалізм, а не наадварот. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:55, 23 кастрычніка 2025 (+03)
:::у чалавека бзік супраць балтаў, ён метадычна павыкрыўляў, паперапісваў тое, што мной напісана, гэта не вандалізм, не? праглядаць усе сотні, што псіх нарабіў? можа паспасылацца на шэраг смеццевых, або даўно абвергнутых, крыніцаў, і яны вартыя згадкі? тут сметніца хіба? [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:02, 23 кастрычніка 2025 (+03)
:::: [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], не трэба выдаляць са старонак інфармацыю, пацверджаную крыніцамі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 23 кастрычніка 2025 (+03)
:''Усім прывітанне!''
:'''Перагібы''' відавочна з абодвух бакоў.
:Удзельнік Peisatai нярэдка балансуе '''на мяжы з Уласнымі Даследаваннямі'''. Удзельнік Warum нярэдка балансуе '''на мяжы з вандалізмам'''.
:&lt;u&gt;'''Прапановы'''&lt;/u&gt;:
:1) вызначыцца наконт, таго, '''калі тут УД, а калі не УД'''. Падтрымаю ўдзельніка Bot: калі ёсць канкрэтная спасылка на корань і на ўтваральнік пры ім, тады гэта не УД. Без доўгіх ланцужкоў &quot;лагічных сувязяў&quot;, але канкрэтная спасылка.
:2) Удзельніку Warum прапаную '''вярнуць '''усюды звандалізаваны ім тэкст, прычапіць да яго ўнізе знойдзеныя ім спасылкі, спрэчны тэкст вылучыць і ў каментарах ветліва '''прапанаваць змены''' да спрэчнага тэксту.
:3) Удзельніку Peisatai прапаную, потым, '''перагледзець '''заўвагі ўдзельніка Warum і або а) наступіць на горла ўласнай песні і '''прыбраць '''тое, што да ступені змяшэння нагадвае УД, або б) '''перафармуляваць''', каб выглядала больш-менш аб'ектыўна. І ўвогуле, занадта вузкія лінгвістычныя тонкасці спрасціць па магчымасці.
:4) Вызначыць '''тэрмін '''для абаіх удзельнікаў разабрацца з гэтым усім масівам - напрыклад, тыдзень, два, месяц. Канкрэтны тэрмін, каб не расцягвалася.
:5) Да часу вырашэння сітуацыі '''забараніць '''(вусна) абодвум удзельнікам '''правіць новыя артыкулы '''па назвах.
:6) Асобна трэба вырашыцца наконт згаданых удзельнікам Bot '''спрэчных спасылак''' тыпу Жучкевіча, Пракаповіча і г.д. Напрыклад, Пракаповіч, калі паглядзець яго старонку, - правінцыйны літаратар і географ, з вялікай доляй верагоднасці не разумее ў фінскіх мовах. А Жучкевіч, як слушна адзначана, хоць і са сферы акадэмічнай навукі, але пераважна (не заўсёды) прапаноўваў вытлумачэнні з галіны &quot;народнай этымалогіі&quot;. Прапаную, з мэтай захавання палітры меркаванняў, не прыбіраць, але рабіць нейкія нейтральныя, але ясныя пазнакі, тыпу &quot;пастаўскі літаратар і географ І. Пракаповіч&quot;.
:''З павагай,'' [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:11, 24 кастрычніка 2025 (+03)
:: &gt; ''Удзельніку Warum прапаную '''вярнуць '''усюды звандалізаваны ім тэкст, прычапіць да яго ўнізе знойдзеныя ім спасылкі, спрэчны тэкст вылучыць і ў каментарах ветліва '''прапанаваць змены''' да спрэчнага тэксту.''&lt;br&gt;Я шмат разоў бачыў праўкі Варума падчас догляду і не заўважыў там вандалізму. Ён выдаляў інфармацыю без крыніц і ўстаўляў адпаведны шаблон. Можаце паказаць прыклад вандалізму? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:15, 24 кастрычніка 2025 (+03)
:::Перш чым адказваць на пытанне 2, трэба калегіяльна вызначыцца з пытаннем 1, бо ад яго дастаткова залежыць і пытанне 2. Выкажыцеся вы, і няхай выкажуцца іншыя. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:18, 24 кастрычніка 2025 (+03)
:::: Мне, шчыра кажучы, вельмі цяжка зразумець, што ў гэтым пытанні з'яўляецца УД, бо я не разбіраюся ў тэмах. Дакладна павінны быць спасылкі на крыніцы. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:22, 24 кастрычніка 2025 (+03)
::::Найперш трэба вярнуцца да палітыкі невыдалення. Ёсць іншыя меркаванні -- дапаўняць. Не ўпэўнены, што тут ёсць нават самастойнае вылучэнне кораня і ўтваральніка, бо яны вылучаны даследчыкамі і на гэта ёсць спасылкі. У маі сам спасылаўся на &quot;[[:en:Wikipedia:No_original_research#Synthesis_of_published_material|Synthesis of published material]]&quot; (&quot;[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне#Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі|Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі]]&quot;), але якая новая думка тут прасоўваецца? Што Беларусь уся з запасам у зоне балцкай гідраніміі і кожная назва можа быць балцкай -- думка не новая і не спрэчная. Адкаты зробленыя Peisatai не адмяняў бы, а з дыфаў дадаў бы ўрыўкі ўнесеныя Için warum. На нейкія ўрыўкі паставіў бы запыты крыніц, як у Сермежы пра ранейшую даўжыню ракі (думаю, там можна знайсці спасылкі на ранейшыя карты). Жучкевіча нам не ўнікнуць, хоць бы мы і вырашылі яго неаўтарытэтнасць як лінгвіста, ён з кожнага праса будзе лезці. Як Вайтовіч у генеалогіі, назбіраў з дубу вецце, але папулярны і яго пхнуць як крыніцу раз за разам. У нас нават кробізы з крывічаў не выдалены, хаця ў гэтай лухты ад Ластоўскага няма ніякага грунту. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:39, 24 кастрычніка 2025 (+03)

[https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%87%D0%B0_%28%D0%9B%D1%8F%D1%85%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D0%B0%D1%91%D0%BD%29&amp;diff=5048905&amp;oldid=4826334 Так] можа быць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:10, 23 кастрычніка 2025 (+03)
: [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] заблававаны на тры дні. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 23 кастрычніка 2025 (+03)

Не ўсё так адназначна. Напрыклад, у вось [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%B6&amp;diff=prev&amp;oldid=5048829 такіх выпадках]. Удзельнік [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] выдаліў вялікі кавалак і напісаў &quot;у Ванагаса, Покарнага і Скарджуса Сермеж адсутнічае&quot;, але там і не сцвярджалася, што ў іх Сермеж ёсць, там пра &quot;корань&quot; і &quot;пашыральнік&quot; было. Безкрынічны быў адзін абзац, але не мовазнаўчага характару, а гісторыка-геаграфічнага і на яго можна было проста паставіць запыт крыніцы. І такіх выпадкаў багата. То, можа, у такім выпадку гэта якраз адкат вандалізму, ну або выдаленага без разбору. І слушна заўважыў калега JerzyKundrat, чаму не можа быць дзве і тры версіі? То гэта тычыцца ўдзельніка Için warum таксама. У маі толькі сварыліся, а не выпрацоўвалі падыходы, як ставіцца да згадкі каранёў, пашыральнікаў і іншага такога ў артыкулах. Згадаць у артыкуле пра Сермеж, што ў літоўскай ёсць корань -серм- гэта арыгінальнае даследаванне пра Сермеж або проста інфармацыя? Таму спачатку пайшла чыстка ў адзін бок, потым пойдзе ў іншы, а затым і яшчэ куды. У тую ж Сермеж думку Пракаповіча можна было проста дадаць, нічога не выдаліўшы. Пра Жучкевіча і такіх паноў як Пракаповіч наогул ёсць пытанні, ці кваліфікаваныя яны як мовазнаўцы, бо іх версіі часта нагадваюць народную этымалогію. Калі ёсць сістэмная крытыка Жучкевіча, ці нешта іншае &quot;даўно абвергнутае&quot;, трэба гэта разгледзець і можа вырашыць не карыстацца гэтым у мовазнаўчых пытаннях. Географам -- геаграфічнае, краязнаўцам -- краязнаўчае, а лінгвістычнае ўсё ж лінгвістам. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 23:03, 23 кастрычніка 2025 (+03)
: Было б добра разабрацца ў аўтарытэтнасці крыніц з двух бакоў. Я дапушчаю выкарыстанне гэтых тэкстаў у этымалогіі, толькі калі ў іх відавочна атрыбутаваная сувязь паміж аб'ектам і назвамі. Арыгінальныя даследаванні недапушчальныя. Аднак для мяне гэтая тэма занадта далёкая і я не маю вольнага часу паглыбляцца ў літаратуру з двух бакоў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:53, 24 кастрычніка 2025 (+03)
::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] для мяне, шкада, таксама далёкая, толькі вельмі агульныя ўяўленні. Адносна Сермежы, што прыкладам вышэй, яна і праўда не згадваецца аўтарамі, якія пішуць пра корань і пашыральнік у літоўскай. Але гэта &quot;бяда&quot; такой літаратуры, поўнага спісу гідронімаў з пэўнымі фармантамі не дае ніхто, абмяжоўваюцца двума-пяццю прыкладамі, а далей &quot;і інш.&quot;. Жучкевіч шчодры быў, вытлумачыў усё да чаго рукі дацягнуліся, але яго кваліфікацыя на гэта вельмі сумнеўная. Атрымліваецца, цяпер ускосныя сведчанні прафесіяналаў падмяняюцца на простае сведчанне непрафесіяналаў, якія затое яўна згадалі. Да каго толькі не звяртаўся, каб знайсці экспертызу хоць бы агульную для нашай праблемы, але няма такіх спецыялістаў і тэма вельмі хісткая з навуковага пункту гледжання, усё толькі гіпатэтычнае з адноснай ступенню імавернасці. Як разумею, падыходы навукоўцаў у галіне такія, што ў зоне балцкай гідраніміі, усе гідронімы апрыёрна лічацца балцкімі, пакуль іншае не даведзена асобна. Мы ўжо маем прыклад такой падмены ў іншай беларускай вікіпедыі, дзе імёны, якія апрыёрна ў навуцы лічацца балцкімі, хоць часам і няма адзінага меркавання з якіх пэўна фармантаў складаюцца і што значаць, тлумачацца з адзінай крыніцы, дзе даецца альтэрнатыўнае меркаванне, як германскія. Тая крыніца па фармальных прыкметах для Вікіпедыі аўтарытэтная (значна болей за Жучкевіча), але ў навуцы лічыцца &quot;маргінальнай&quot; (у сэнсе, што на ўскрайку навуковага поля, не адпавядае навуковаму кансэнсусу, ніхто на яе сур'ёзна не спасылаецца, хіба ў аглядзе гісторыі навукі). Тое самае можа быць у нас, толькі з рэкамі. Напэўна, трэба рабіць як з імёнамі зроблена, напрыклад, у артыкуле [[Ягайла]], дзе даюцца меркаванні Юргевіча, Чаропкі, Урбана і Галяка таксама, хаця пэўнае значэнне імя Ягайла нават для літоўскіх спецыялістаў застаецца дыскусійным з часоў рэканструкцыі яго Бугой. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:46, 24 кастрычніка 2025 (+03)
:::Аб'яднаў версіі ў артыкуле [[Нача (прыток Бабра)]], напэўна, так рабіць трэба было адразу, замест выдалення і скарачэння. Яно тады можа і ўзяло б меней часу, цяпер возьме болей. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:31, 25 кастрычніка 2025 (+03)

: У сучаснай беларускай мове слова Сермеж мае корань &quot;Сермеж&quot;. Сцверджанне, што корань &quot;Сермеж&quot; утвораны ад кораня &quot;Серм&quot; і пашыральніка &quot;еж&quot; - гэта ўжо этымалогія, то бок гэта павінна быць яўна прапісана ў артыкуле ды павінна быць падмацавана аўтарытэтнымі крыніцамі. Пакуль жа мы маем, што ў артыкуле пра слова з адным коранем слова даецца этымалогія іншага кораня. Адпаведна я падтрымліваю Için warum, што падобную інфармацыю можна выдаляць з артыкула. Як альтэрнатыву хуткаму выдаленню звестак можна ўжываць прастаўленне шаблонаў, напрыклад Шаблон:Праверыць факты. Аднак нават калі ў першакрыніцы згадваецца корань самаго слова, але без згадкі пра канкрэтны аб'ект, то я б усё роўна асцерагалася б прапісваць такое напрамую ў артыкул, таму што і аднолькавыя альбо вельмі падобныя назвы могуць мець рознае паходжанне. Напрыклад, назва Ленін можа быць гістарычнай і быць утворанай ад жаночага імя, а можа быць назва Леніна ўтвораная ад мянушкі савецкага дзеяча. Альбо Дзяржынск і Дзяржынава - этымалагічна гэтыя назвы звязаныя, аднак адно з іх утворана ад прозвішча, якое ў сваю чаргу магчыма ўтворана ад назвы другога. То бок мне бліжэй пазіцыя, што ў артыкул варта дадаваць інфармацыю пра паходжанне назвы, толькі калі ў аўтарытэтнай крыніцы ёсць разбор назвы канкрэтна гэтага геаграфічнага аб'екта. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 00:21, 25 кастрычніка 2025 (+03)
::@[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] , адразу сам болей схіляўся да такой думкі. Але з погляду як гэта робіцца, што прасоўваецца фактычна народная этымалогія, ёсць сумненні што на праўдзе лепей. Сама Сермеж можа не згадвацца, але калі ў крыніцы вядзецца менавіта пра гідронімы і даецца шэраг аналогій з такім коранем, а Сермеж якраз у зоне дзе такая аналогія актуальная, што думаць у такім разе? У маі ўжо пісаў, калі ёсць тлумачэнне менавіта для вялікіх Дзвіны, Дняпра або Дуная, ці можна яго ўжываць для дзясяткаў іншых Дзвін, Дзвінас, Днепрыкаў, Дунаяў і Дунайцаў, ці гэта будзе ўласным даследаваннем? Або можна даць спасылку на ўмоўнага &quot;Пракаповіча&quot;, што малая Дзвіна ад &quot;дзівіцца&quot; і лічыць, што гэта крыніца і яна прыярытэтная? Па-мойму, адсылка да гіпатэтычнай прафесійнай аналогіі лепей за прыцягнутую за вушы сугучнасць, якая да гідраніміі ніякім бокам (як гэта з Начай, напрыклад). Гэта ж не тое, што наш ананімны валагодскі этымолаг прыцягвае &quot;аналогіі&quot; з мовы хантаў на ўласнае разуменне. Наконт Леніна ўсё ясна, да гэтага яскравым прыкладам кваліфікацыі Жучкевіча будзе Лунін, які ён выводзіць ад прозвішча Лунь, тым часам як Лунін толькі пазнейшае скажэнне Луліна. І даецца ж Жучкевіч як аўтарытэтная крыніца. Пры тым, пададзеная там Peisatai версія таксама прыцягнута за вушы, нават ускоснай згадкі пра яе нідзе няма, грунтавалася таксама на скажонай назве, таму выдаліць яе было слушна. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:13, 25 кастрычніка 2025 (+03)
::: @[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]], калі Пракаповіч і Жучкевіч не з'яўляюцца лінгвістамі і даюць аматарскія трактоўкі паходжання назваў, то можна альбо выдаляць іх версіі, як неаўтарытэтныя крыніцы, альбо асцярожна фармуліраваць спасылкі на іх на ўзор &quot;Географ Жучкевіч выказаў ідэю, што назва X, паходзіць ад Y, аднак яго працы былі абвергнуты Z, як не адпавядаючыя сучасным лінгвістычным уяўленням&quot;. У любым разе наколькі я разумею, то на дадзены момант ніхто і не адстойвае аўтарытэтнасць Жучкевіч і неабходнасць прапісвання яго версій у артыкулах. Мне падаецца нармальным, што паходжанне назвы нейкай ракі ці возера можа быць не даследавана прафесійнымі лінгвістамі, у такім разе я лічу, што лепей у артыкуле не падаваць наогул ніякай версіі аб паходжанні назвы ці падаваць толькі народна-этымалагічную, запісаную прафесійным фалькларыстам. Замена адных аматарскіх версій другімі ды яшчэ і з прастаўленнем пры гэтым спасылак на працы прафесійных лінгвістаў, мне не падаецца вырашэннем праблемы.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 13:07, 25 кастрычніка 2025 (+03)
[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] таксама зноў пачаў дадаваць у артыкулы пра людзей версіі пра паходжанне іх прозвішчаў, напрыклад [[Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі]], [[Сяргей Мікалаевіч Румас]], [[Валянцін Акудовіч]]. Прапаную версіі аб паходжанні прозвішчаў дадаваць у артыкулы аб прозвішчах ці ў артыкулы пра роды. У артыкулах жа пра людзей пра прозвішча распісваць толькі ў выпадках, калі сам чалавек ці яго бліжэйшыя продкі змянілі прозвішча.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 23:36, 23 кастрычніка 2025 (+03)

:І праўда, напэўна, для Дастаеўскага і іншых варта пісаць, што прозвішча адтапонімнае, а варыянты паходжання тамоніма ў артыкуле пра Дастоева толькі. Пра гэта мы пісалі і быццам вырашылі адносна этымалогіі ў гарадах, назвы якіх паходзяць ад гідронімаў, што пра паходжанне гідроніма пішам толькі ў артыкула пра яго. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:14, 24 кастрычніка 2025 (+03)

Вітаю! Сваю пазіцыю я патлумачыў яшчэ ў маі гэтага года на старонцы Запыты да адміністратараў. Удзельнік Peisatai зрабіў сотні правак, у якіх напісаў свае ўласныя фантазіі аб паходжанні тапонімаў і прозвішчаў, пры гэтым амаль усе ягоныя праўкі або не маюць крыніц, або гэтыя крыніцы сфальсіфікаваныя. Канкрэтныя прыклады я тады прывёў (прычым гэта была толькі частка з таго, што ён панапісваў), паўтарацца тут не буду, хто жадае, можа паглядзець. Правілы вікіпедыі не дазваляюць займацца ўласнымі даследваннямі і падлогам крыніц, атаксама абражаць іншых удзельнікаў. У іншых моўных раздзелах за падобную &quot;творчасць&quot; удзельнікаў блакуюць назаўсёды. Я ў маі на гэта звярнуў увагу супольнасці, аднак на жаль ніякіх практычных крокаў зроблена не было. Пасля гэтага, як мне тут і параілі, я стаў самастойна выпрауляць гэтыя УД. Ніякіх парушэнняў з майго боку няма, ніводнага правіла вікіпедыі я не парушыў. Я паставіў запыты крыніцы там, дзе крыніца адсутнічае, а таксама часткова выдаліў інфармацыю, калі ў паказанай крыніцы яна адсутнічае. У некаторых выпадках выправіў інфармацыю ў адпаведнасці з тым, што насамрэч напісана ў крыніцы. Зараз вышэй пішуць, што Жучкевіч, маўляў, не аўтарытэтная крыніца. Можа і так, а Peisatai з ягонымі фантазіямі - хіба гэта АК? Потым пішуць, быццам калі ёсць корань - гэта ўжо і не УД. А хто вырашыў дзе які корань? Я ўжо не кажу пра значэнне гэтага кораня. Вось напрыклад Peisatai са спасылкай на Тапарова напісаў, што ў назве Няміга корань nem і пашыральнік g, а па Тапарову атрымліваецца, што ў назве корань mig. У назве Обаль і падобных Peisatai піша пра корань ab &quot;рака&quot;, а ў Тапарова - абъл/объл &quot;яблыка&quot;. І гэтак далей. Потым, вышэй напісана, што ў літаратуры аўтары не даюць поўнага спісу назваў, а абмяжоўваюцца двума-пяццю. Аднак у таго ж Тапарова часта прыводзяцца даволі доўгія спісы назваў, у тым ліку і тых, што на тэрыторыі Беларусі. Навошта тады выдумляць яшчэ ад сябе? Тым больш, калі гаворка ідзе пра больш-менш значны, вядомы аб'ект (горад ці раку). Навукоўцы ж не дурні і умеюць карыстацца картамі, даведнікамі, працамі сваіх калег (Тапароў многія назвы Беларусі браў са слоўніка Жучкевіча). Калі пра дадзены вядомы аб'ект не напісана ў аўтара, можа ён і не лічыў магчымым падобнае яго тлумачэнне? Гэта вельмі тонкая тэма, якая дае вельмі шырокую прастору для асабістых трактаванняў. Таму ў правілах энцыклапедыі і гаворыцца, што кожнае сцверджанне павінна быць падмацаванае АК. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:45, 26 кастрычніка 2025 (+03)
: [[Удзельнік:Için warum]], дзякуй за рагорнутае меркаванне, у цэлым згаджаюся з вамі. Хацеў бы ўсё ж, каб мы не сыходзілі тут з таго, што ў Вікіпедыі ''кожнае сцверджанне павінна быць падмацаванае АК'', бо ёсць і шырока вядомыя факты, і відавочныя паралелі можна дапускаць, калі кансэнсус маецца. У нас ужо назапасілася шмат інфармацыі па гідраніміі/тапаніміцы, давайце супольна прывядзем яе калі не да дасканалага, то хоць бы да прмальнага стану. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:44, 26 кастрычніка 2025 (+03)
:Удзельнік Варум, як казаў удзельнік JerzyKundrat, '''кідайце прымяраць ролю паліцэйскага'''. Тут камандна ствараюць, і Ваш праведны гнеў выглядае дзіўна. Calm down, Вы як нацягнутая струна :) Чаму, дарэчы, Вам не падабаецца, што ўдзельнік Peisatai так адстойвае '''балцкія версіі'''? Вы прынцыпова супраць? Хацелася б разабрацца, чаму вы так гарачыцеся, перш чым прадметна пераходзіць да тэмы &quot;карані і ўтваральнікі&quot; :) Бо Вы накідваеце '''відавочна &quot;смеццевых&quot; спасылак''' (тыпу Пракаповіча), і складаецца ўражанне, што толькі каб замыліць тэму. Як любіць казаць руская прапаганда, &quot;не ўсё так адназначна&quot;. Хіба не так? Вы ж павінны разумець, што правінцыйны літаратар '''Пракаповіч '''- гэта не крыніца? Або што тлумачэнні '''Жучкевіча '''часта не вытрымліваюць крытыкі. Або што '''Рогалеў '''прыдумшчык яшчэ той? '''Патлумачце, калі ласка, што стаіць за Вашай актыўнасцю'''. Бо акрамя таго каб выпраўляць удзельніка Peisatai, Вы, здаецца, больш нічым у Вікіпедыі не займаецеся, а зарэгістраваліся тут, здаецца, толькі для гэтага. Або Вы проста каб усё было &quot;строга ў духу буквы закону&quot;? Праўда, незразумела пакуль што. (Паўтаруся, што, на маю думку, Вы '''балансуеце на мяжы з вандалізмам''', як удзельнік Peisatai балансуе на мяжы з Уласнымі даследаваннямі, і трэба гэтыя два палюсы ўрэшце '''ўзгадніць''' '''і прымірыць'''). [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:13, 26 кастрычніка 2025 (+03)
::Здаецца, я зразумела абгрунтаваў свае дзеянні. Справа не ў балцкіх версіях (ці нейкіх яшчэ), а ў тым, што па правілах праэкта артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц, а не на падставе уласных &quot;адкрыццяў&quot; усіх жадаючых. Калі нехта хоча дадаць у артыкул, напрыклад, што назва Жлобін паходзіць ад літоўскага globti - калі ласка, хто ж супраць, толькі няхай ён знойдзе АК, дзе гэта чорным па беламу будзе напісана. Гэта не я так вырашыў, гэтага патрабуюць правілы вікіпедыі. А калі ён гэта піша і дае крыніцу, у якой насамрэч гэта было сказана не пра Жлобін, а пра нейкую рачулку ў Літве, то гэта ёсць уласнае даследванне і падлог крыніцы. Вось і усё. Меня проста здзівіла, што чалавек за некалькі гадоў столькі ўсяго панапісваў, дадаў горы інфармацыі, і ніхто нават не пацікавіўся, а ці праўда ўсё тое, што ён так упарта піша? Ніхто не знайшоў у інтэрнэце якую-небудзь з гэтых крыніц, не адкрыў яе і не паглядзеў, а што там на самой справе напісана? Хаця адзін ці два разы гэта было, у прыватнасці ў артыкуле пра Прыпяць. Аднак далей на жаль ніхто высновы з той гісторыі так і не зрабіў. Гэта вельмі небяспечны прэцэдэнт. Беларуская вікіпедыя не такая масавая, як напрыклад англійская ці руская, і тут знайшоўся толькі адзін такі Peisatai, а ўявіце сабе калі б іх было пяць, дзесяць, дваццаць, і яны таксама пачкамі пісалі б тут свае фантазіі? Энцыклапедыя пераўтварылася б у сметнік. Што ж датычыцца неаўтарытэтнасці Жучкевіча, Пракаповіча і Рогалева, то я дадаў тое, што змог знайсці (дарэчы, я яшчэ дадаваў Фасмера, Трубачова, Развадоўскага і іншых аўтараў). Калі яны не з'яўляюцца АК, можна і выдаліць, я не спрачаюся, аднак спачатку трэба выдаліць УД ўдзельніка Peisatai, бо гэта тым больш не АК. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:10, 26 кастрычніка 2025 (+03)
:: [[Удзельнік:Akijan|Akijan]], захоўвайце, калі ласка, ветлівасць у размовах. Пытанне не ў тым маюць нейкія тапонімы/гідронімы балцкае ці афраамерыканскае паходжанне. Асноўнае пытанне ў тым ці можна дадаваць у артыкулы аб тапонімах, гідронімах, прозвішчах, канкрэтных людзях інфармацыю аб этымалогіі кораня слова падобнага да назвы дадзенага аб'екта. А таксама дадаткова ўзнята пытанне, што рабіць, калі звесткі аб паходжанні назвы ёсць, але аўтарытэтнасць іх крыніцы пад сумневам: такую інфармацыю ў артыкул не дадаваць наогул ці дадаваць, але з тлумачэннем спрэчнасці трактоўкі.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 12:55, 26 кастрычніка 2025 (+03)
::: Спадарыня [[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]], датычна другой вашай рэплікі — відавочна ''дадаваць, але з тлумачэннем спрэчнасці трактоўкі''. Мы ж не маем патрэбы ў эканоміі паперы, працэсы і з'явы можам паказваць шырока і рознабакова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:59, 26 кастрычніка 2025 (+03)
: {{u|Akijan}}, ці маеце вы дадатковыя ўліковыя запісы ў праэкце і чаму вырашылі напісаць у гэты раздзел з менавіта з новага? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:05, 26 кастрычніка 2025 (+03)
::Папрасілі ўключыцца з дыскусію. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 14:09, 26 кастрычніка 2025 (+03)
Peisatai пачаў дадаваць у артыкулы свае &quot;этымалогіі&quot; са спасылкай на нейкую кніжку А. Мікуса (&lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;). Зразумела, што гэта не аўтарытэтная крыніца (&quot;смеццевая крыніца&quot;, як ён сам тут выказваецца). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:55, 27 кастрычніка 2025 (+03)

:[[Алесь Мікус|Мікус]] не горай за Жучкевіча або Пракаповіча, прынамсі, ведае літоўскую мову на высокім узроўні. Калі падсумоўваць. Застаецца пастанавіць, што сведчанні пра этымалогію ад неспецыялістаў не прымаем як крыніцы. Калі нехта вызначае паходжанне гідронімаў, то мае быць не проста лінгвістам-славістам, але і балтыстам, а калі і фінаўгрыстам. І практычна ўсё трэба будзе выдаліць. Таксама, што этымалогію для вялікай Дзвіны і іншага мы не прымаем для малых Дзвін і іншага, калі яны яўна асобна не названы ў крыніцы. Ніякія &quot;імёны рэк з -упа імаверна балцкага паходжання&quot;, як любяць мовазнаўцы, нам не прыдатныя. Што найболей непрыемна, калі і праўда сістэматычна пазначаліся крыніцы, дзе нічога з чаканага або хоць блізкага да яго не было. Адзінкавыя выпадкі можна зразумець, асабліва калі пасля пазначэння крыніцы было шмат правак. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:56, 27 кастрычніка 2025 (+03) 
::''Мікус не горай за Жучкевіча'' Жучкевіч прызнаны спецыяліст ў навуковым свеце, працаваў у БДУ, аўтар некалькіх кніг, артыкулаў у навуковых часопісах, на яго дагэтуль спасылаюцца іншыя навукоўцы. І не трэба яго папракаць тым, што ён географ, бо тапаніміка - гэта не толькі лінгвістыка, але і геаграфія, і гісторыя, і краязнаўства - усё разам. Сапраўднае тапанімічнае даследванне тады, калі даследчык даследуе канкрэтны аб'ект. Калі гэта горад, ён вывучае ягоную гісторыю, хто і калі яго заснаваў, калі гэта рака ці возера, вывучае іх геаграфічныя, гідралагічныя ўласцівасці - каб паспрабаваць зразумець, чым яны вылучаюцца, чаму людзі маглі іх так назваць. А не проста сядзіць сабе ў кабінеце і жангліруе словамі з розных моваў. Знасці падобныя словы можна, а вось ці будуць яны мець нейкае рэальнае дачыненне да дадзенага горада ці ракі? І Жучкевіч пры падрыхтоўцы свайго слоўніка карыстаўся працамі іншых вядомых навукоўцаў, у тым ліку і лінгвістаў: Фасмер, Тапароў, Буга, Развадоўскі, Машынскі, Лер-Сплавінскі і г. д. (спіс літаратуры ён прыводзіць). А Мікус хто такі? Якое дачыненне ён мае да навуковага света ўвогуле і да тапанімікі ў прыватнасці? І пры чым тут яго веданне літоўскай мовы? Яе ведаюць больш за 3 мільёны чалавек, гэта не значыць, што кожны з іх можа пісаць аб тапаніміцы Беларусі. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:11, 28 кастрычніка 2025 (+03)
:::@[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] на што толькі не спасылаюцца. Гэта можа быць апраўдана, калі транслюецца меркаванне аўтарытэтных мовазнаўцаў, а сам ты не маеш да іх доступу. Цяпер гэта ўсё даступна ў асноўным і пасрэднік не патрэбны. Што да ўласных распрацовак этымалогіі, не геаграфічная гэта справа, чалавек не падрыхтаваны для гэтага часта не бачыць відавочных рэчаў, які б ні быў паважаны і тытулаваны ў сваёй галіне. Вядома, географ можа мець дадаткова і такую кваліфікацыю, але пра Жучкевіча мы гэтага не ведаем. Наогул мы ж бачым яго версію ў &quot;Начы&quot; і такога шмат, сустракаў калі выводзіў свае этымалогіі ён з позніх, скажоных часамі назваў. Я ж і кажу, што ў плане этымалогіі яны роўныя, у Жучкевіча няма кваліфікацыя для яе, а Мікула &quot;вагі&quot; ў тым самым навуковым свеце, хоць кваліфікацыі яўна болей. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:30, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::Заглянуў у артыкул пра [[Лужаснянка|Лужаснянку]] і [[Бабруйка]]. Я думаю, калі чляненне дастаткова відавочнае (і корань, і ўтваральнік вядомыя ў балцкіх назвах), то можна пакідаць, гэта не УД.
::У менш відавочных выпадках трэба прыбіраць.
::Другое. Калі прыводзяцца аналогіі і прыводзіцца спасылка, дзе яны прапісаныя, але там няма канкрэтна пра назву, да якой яны прыводзяцца, то гэта не падлог, а спасылка на аналогіі. Наколькі гэта УД, трэба глядзець у кожным канкрэтным выпадку.
::Трэцяе. Удзельнікам Warum і Peisatai трэба настойліва параіць прыйсці да супрацоўніцтва, калі ўжо абодва столькі сілаў кладуць на тапанімію. Пакінуць лаяць адзін аднаго і тым больш спрабаваць дэананімізаваць, у цяперашніх палітычных варунках.
::Прапаную на гэтым пакрысе гэтую дыскусію завяршаць. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:34, 27 кастрычніка 2025 (+03)
:::Для каго ''чляненне дастаткова відавочнае''? Асабіста для вас відавочнае адно, для другога - другое, для трэцяга - трэцяе. Адну й тую ж назву можна &quot;расчляніць&quot; па-рознаму, і вытлумачэнне гэтых часцін можа быць рознае, нават у адной мове (а тут і з мовамі магчымыя варыянты). Гэтым павінны займацца спецыялісты, а не аматары. І з аналогіямі - тое ж самае. Тое, што адна назва ёсць аналагам іншай назвы - гэта павінна быць напісана ў навуковых працах прызнаных спецыялістаў, а не самі ўдзельнікі праэкта будуць самастойна вырашаць, бо тады гэта будзе ўжо не энцыклапедыя, а паркан, на якім кожны піша ўсё што хоча. І з этымалогіяй прозвішчаў - тое ж самае. Уявіце сабе, нехта захоча напісаць, што аналагам назвы Мінск (Менск) з'яўляецца назва вострава Мэн, а аналагам назвы беларускага Брэста - назва французскага Брэста, бо яму гэта відавочна... І ўвогуле, чаму абавязкова ў кожным артыкуле пра нейкі населены пункт ці раку/возера, трэба абавязкова пісаць пра этымалагію назвы?! Калі пра нейкі дадзены аб'ект пакуль няма аўтарытатнай крыніцы на гэтую тэму, то можа будзе лепш увогуле нічога не пісаць, чым нешта там выдумляць ад сябе? Каму і навошта гэта трэба? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:20, 28 кастрычніка 2025 (+03)
:::Калегі, думаю, я '''паспяшаўся прыміраць удзельнікаў Peisatai i Warum'''. Калі апошні стаў завочна нападаць на Мікуса, мне стала пакрысе ўсё станавіцца на свае месцы.
::: &lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;.
:::Ва ўсякім разе, удзельнік Warum прарабіў тытанічную працу па перапрацоўцы артыкулаў удзельніка Peisatai, які відавочна даў маху і шмат дзе (не ўсюды) перагнуў. Калі Peisatai пад уплывам спасылак ад Warum праробіць '''работу над памылкамі''' ў артыкулах, то гэта будзе сапраўды выпадак, калі па-марксісцку з Тэзіса і Антытэзіса выйдзе не дрэнны Сінтэз.
:::Яшчэ хацелася б больш пачуць '''пра славяна-індыйскую гідранімію''' на быццам бы балцкай тэрыторыі, магчыма, трэба было б асобны артыкул пра гэта напісаць, няхай бы Warum хоць нешта сваё ўласнае напісаў. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 14:27, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::''няхай бы Warum хоць нешта сваё ўласнае напісаў'' Калі вы чакаеце ад мяне ўласных даследванняў у стыле Peisatai, то іх зразумела не будзе. Па-першае, гэта забараняюць правілы праэкта, а па-другое, навошта мне тут нешта выдумляць і пісаць горы нейкага флуда? У меня для гэтага няма ніякай матывацыі. А ў яго, відаць, ёсць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 17:49, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::: Калі ласка, давайце больш канструктыўна. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:51, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::Ніякага дачынення ні да якога Дзермана я не маю. Доказы смешныя: за тэрмін, які больш за 5 месяцаў, вы знайшлі аж цэлых 3 супадзенні па часе)) І ўвогуле, не трэба пастаянна ўводзіць дыскусію ў бок. Спрэчка тут не пра балтаў, славян, індыйцаў, Мікуса, Дзермана  і г. д., а пра тое, ці можа ў энцыклапедыі чалавек пісаць свае ўласныя здагадкі і меркаванні? Правілы вікіпедыі гавораць, што не, артыкулы тут пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц. Калі вам так хочыцца балцкіх версій тапонімаў, то літаратуры на гэтую тэму хапае, той жа Тапароў пра гэта вельмі шмат напісаў. Дадавайце і ніхто супраць не будзе. Але Peisatai нават і балтыста Тапарова перакручвае, ставіць на яго спасылку, а піша нейкую адсябяціну, чаго ў Тапарова зусім няма (прыклады я прыводзіў яшчэ ў маі). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 15:24, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::Ох ужо гэтыя дэаноны :( А якая розніца? Тут да крыніц фармальны падыход і суб'ектыўныя крытэрыі. Справа толькі як мы будзем рабіць, прымаць усе меркаванні з хоць якімі крыніцамі, тады пойдуць і Жучкевіч з іншымі, і Мікус. Або толькі выключна яўных тэматычных лінгвістаў, тады ні Жучкевіч, ні Мікус не пойдуць. Ачышчаем і жывём спакойна. Калі першы варыянт, паўтаруся, трэба вярнуцца і трымацца палітыкі невыдалення. Калі былі выпадкі ўяўнага ўжывання крыніц, так болей не рабіць ні пад якім соусам. Выпрацаваць нейтральныя формы, які будуць адпавядаць стану крыніц, напрыклад, &quot;у балцкіх гідронімах вылучаюць корань y-[зноска] і пашыральнік -x[зноска], але ці яны ў назве гэтай Yx яўна не адзначана&quot;. Спыніць канфрантацыю на балцка-славянскай этымалагічнай глебе, у асноўнай масе гэта пэўна ніколі не вызначаць, будуць толькі болей або меней кваліфікаваныя гіпотэзы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:01, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::: Пане [[Удзельнік:M.L.Bot|Максіме]], канешне ж будзем ''прымаць усе меркаванні з хоць якімі крыніцамі''. Вікіпедыя для таго й прызначана, каб трансляваць веды з розных галін. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:16, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] , тэарэтычна правілы вымагаюць не хоць якіх, а аўтарытэтных крыніц. Але звычайна так катэгарычна пытанне паўстае ў спрэчных выпадках, што ў нас цяпер і ёсць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:03, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::: Маем звычай у БелВікі трактаваць аўтарытэтнасць крыніц таксама шырока, аж да навінных. Узнятая тут бура не нагода для фундаментальных змен. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:35, 28 кастрычніка 2025 (+03)
:::: {{u|Akijan}}, я выдаліў частку вашай рэплікі, якая была датычна вашых здагадак датычна асобы іншага ўдзельніка. Па-першае гэта парушае [[ВП:ЭП]], а дакладней парушае &quot;прадузятасць, навешванне «цэтлікаў» на апанентаў&quot;. Па-другое, у Вікіпедыі нельга займацца [[доксінг]]ам. Таксама чытайте [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikimedia_Foundation_statement_on_paid_editing_and_outing афіцыйную пазіцыю фонду Вікімедыя] датычна аутынгу іншых асоб. Я вас папярэджваю, што наступным разам за парушэнне [[ВП:ЭП]] ваш доступ да рэдагавання Вікіпедыі можа быць заблакаваны. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:47, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::Удзельнік МоцныБрат, патлумачце ласка, на падставе якіх фармальных правілаў Вікіпедыі Вы выдалілі частку майго паста, у якім я параўнаў час напісання ўдзельнікам Варум тут сваіх пастоў з &lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;.? Дэананімізацыя забароненая толькі калі гэта пагражае пераследам па палітычных, рэлігійных падставах, а Дзермана ў Беларусі ніхто пераследваць не будзе, бо ён на баку ўладаў. Калі ласка, дакладную спасылку на рэгуляцыю. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 15:47, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::: Звярніце ўвагу на [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#c-MocnyDuham-20251028124700-Akijan-20251028112700|гэты]] і [[Размовы з удзельнікам:Akijan#c-MocnyDuham-20251028125100-Папярэджанне|гэты]] каментар. І я зноў выдаліў вашу рэпліку з магчымым дэанонам па гэтых прычынах. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:01, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::Добра, прачытаў, пагаджуся, быў раманаў. Але ж паведаміць зацікаўленым асобам, думаю, правілы Вікіпедыі не забараняюць. Бо калі ўдумацца, гэта з глузду з'ехаць што робіцца. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:05, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::: Вы не ведаеце, ці з'яўляецца ўдзельнік той асобай, пра якую кажаце. А калі ён ніяк з ёй не звязаны? Зараз вы ствараеце ціск на ўдзельніка тым, што камусьці пра яго штосьці скажаце. Ваша пагроза &quot;паведаміць зацікаўленым асобам&quot; парушае [[ВП:НАПА]]. Калі ласка, не пагражайце тут нікому. [[ВП:СУ|Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:17, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::::Думаю, тады Вам варта з такой жа строгасцю адрэагаваць на спробу дэанону вышэй з боку ўдзельніка Варум (&quot;падазраю, што гэта ён сам і ёсць&quot;) і прывесці да балансу.
::::::::Карацей, спадзяюся, нехта ўсё ж возьмецца выпраўляць тое, што тут з ідэалагічных прычын творыць апазнаны ўдзельнік Варум. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:58, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::::: Тое самае тычыцца і {{u|Için warum}}, канешне. Не бачыў яго рэпліку. Калі ласка, спыніцеся і пачніце камунікацыю згодна з [[ВП:ВЕТ]]. Галоўнае прыйсці да кансэнсусу і пачаць дапаўняць Вікіпедыю. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:02, 28 кастрычніка 2025 (+03)
:::::::::: Па-мойму, кансэнсус тут можа быць толькі адзін - выконваць правілы вікіпедыі, там усё прапісана, а не вынаходзіць тут веласіпед. Мне цяжка ўявіць падобную дыскусію ў нейкім іншым моўным раздзеле, напрыклад, у англійскім ці рускім. Дарэчы, Peisatai спрабаваў пісаць свае ўласныя даследванні і ў рускай ВП, аднак відаць не атрымалася, тады ён цалкам пераключыўся на беларускую, і тут, як гаворыцца, &quot;пракаціла&quot;. На жаль. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 17:41, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::::::: У іншых моўных раздзелах смецця больш, чым у БелВікі. Не буду тут прыводзіць доказы з уласных даследаванняў на гэты конт. Таксама нагадаю, што Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, акрамя [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|пяці агульных прынцыпаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:46, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::::::Чаму Вы не выдалілі ў згаданай рэпліцы спробу дэанону? [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:22, 30 кастрычніка 2025 (+03)
:::::::::::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], калі ласка, дазачысціце тое, што можа быць дэанонам, можа, і версіі нейкія можна закрыць для прагляду правамі адміна. Дзякуй. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:12, 3 лістапада 2025 (+03)
:::::::::::: Выдаліў! Зараз паспрабую закрыць версіі [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:06, 3 лістапада 2025 (+03)
:::::::::::: Здаецца ўсё прыбраў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:09, 3 лістапада 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Праект рашэння ===
{{закрыта}}
Не хочацца, каб тэма заставалася адкрытай, таму я падрыхтаваў праект рашэння. Калі ён не сустрэне вострай крытыкі, то набудзе моц праз тыдзень. Вітаю дапрацоўку з боку дасведчаных удзельнікаў.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Звесткі аб этымалогіі дапускаюцца толькі пры наяўнасці надзейных крыніц. Неправяраемыя крыніцамі сцвярджэнні выключаюцца і не павінны размяшчацца ў асноўнай прасторы Вікіпедыі (гл. [[ВП:ПРАВ]]). Фармулёўкі ў пытаннях этымалогіі ў «спрэчных артыкулах» павінны быць прыведзены з відавочнай атрыбуцыяй у тэксце: «па меркаванню X», «згодна з Y», і з дакладнай бібліяграфічнай спасылкай. Указваць паходжанне канкрэтнага тапоніма ці гідроніма варта толькі тады, калі крыніца прама разбірае менавіта гэты аб’ект. Перанос агульных мадэляў «корань/фармант» на назвы, не згаданыя ў аўтара, разглядаецца як ўласнае даследаванне і не дапускаецца. Самастойнае «расчляненне» назваў на карані і суфіксы і высновы на гэтай аснове без прамой падтрымкі профільнай літаратуры таксама недапушчальныя (гл. [[ВП:НУДА]]).&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Дапускаецца прывядзенне розных версій паходжання, у тым ліку балтыйскіх, славянскіх і іншых, але кожная толькі са спасылкай на надзейную крыніцу, з карэктнай атрыбуцыяй аўтара і ўзважанай падачай без катэгарычнасці там, дзе ў літаратуры няма кансэнсусу. Прыярытэт аддаецца профільным лінгвістам і выданням, якія рэцэнзуюцца. Папулярызатарскія і краязнаўчыя артыкулы магчымы толькі з відавочнай маркіроўкай іх статусу і без пераацэнкі іх вагі ў параўнанні да профільнай літаратуры.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Нагадваю аб недапушчальнасці войн правак. Персанальныя выпады і любыя спробы дэананімізацыі будуць выдаляцца. Пры паўтарэнні магчымы блакіроўкі. Па спрэчных пытаннях прашу адкрываць тэму на старонцы абмеркавання артыкула і весці дыялог там.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Абмеркаванне носіць метадалагічны характар, гаворка пра правяральнасць і спосаб падачы, а не пра супрацьстаянне балтыйскіх і славянскіх трактовак. Праект адкрыты для розных навуковых версій пры ўмове акуратнай атрыбуцыі, надзейных крыніц і захавання этыкі зносін. Дзякуй усім удзельнікам за ўклад і канструктыў. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:20, 15 лістапада 2025 (+03)
: Усё ідзе сваім чарадом, [[Удзельнік:MocnyDuham]] не выдумвай усялякія бздуры. Гэта была ''вострая крытыка'', калі ты не зразумеў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:35, 15 лістапада 2025 (+03)
:: &quot;Сваім чарадом&quot; усё ідзе з мая. За гэты час ужо былі блакіроўкі і некалькі вялікіх амберкаванняў. Трэба было ўжо нешта прыдумаць, каб удзельнікі маглі мець магчымасць разам правіць Вікі без сварак. На гэта быў выказаны кансэнсус вышэй. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:53, 15 лістапада 2025 (+03)
::: Сам па сваіх правілах і жыві. [[Вікіпедыя:Кансэнсус]] ''звычайна дасягаецца натуральным шляхам — пасля таго як адзін з удзельнікаў уносіць праўку ці дадатак на якой-небудзь са старонак Вікіпедыі, усе, хто ўбачаць гэту змену, могуць на яе адрэагаваць, змяніўшы ці адмяніўшы яе, або пакінуць яе ў сіле''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:59, 15 лістапада 2025 (+03)
::::Пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], давайце нейк сур’ёзней. Правілы і парады адносна паводзін і культуры размоў у Вікіпедыі вы ведаеце. Намагайцеся, калі ласка, не даводзіць да абсурду. Пан @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] паспрабаваў сфармуляваць кансэнсус, каб улагодзіць канфлікт, які цягнецца даўно. У вашых жа каментарыях я бачу спробы накаліць асабісты канфлікт, каб усе ўдзельнікі гэта незразумела што чыталі... Давайце, калі ласка, па справе. Таксама было б нядрэнна вам адрэагаваць у абмеркаванні вышэй пра вашыя нападкі (як мне гэта бачыцца з таго кантэксту, які я маю) на ўдзельніка. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:15, 15 лістапада 2025 (+03)
::::Пры ўсёй павазе: ''кансэнсус '''звычайна''' дасягаецца натуральным шляхам''. Па гары тэксту вышэй відаць, што кансэнсусам і не пахне ўжо даволі даўно. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:04, 16 лістапада 2025 (+03)
: @[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] і @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], што думаеце? Гэты праект з большага тычыцца вашай работы. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 02:14, 18 лістапада 2025 (+03)
::Як паказала практыка, удзельніку @Peisatai абыякава. 
::Гісторыя: 
::Адносна нядаўна распачалася вайна правак за артыкул [[Вольберавічы]] і [[Янкі]]. З майго боку былі агучаны заўвагі адносна фармуліроўкі тэкстаў і патрабаванне ў пашырэнні крыніц (бо праўкі Peisatai выглядаюць як уласныя даследаванні, пры ўмове, што Peisatai ведае даследчыкаў, на якіх і грунтуецца яго меркаванне, але не запісвае іх ў раздзел Літаратура (артыкулаў).
::Паходжанне назвы Янкі таксама выклікае сумнеў (балцкая версія): аўтар грунтуецца толькі на антрапанімічных версіях паходжання назвы (у свой час я займаўся гэтым артыкулам і дакладна ведаю што тапонім - славянскі, бо паселішча заснавана ўжо пасля асваення славянамі гэтай тэрыторыі). Чаму так напружвае падобная дзейнасць @Peisatai: аўтар не ідзе на кантакт (яго меркаванні грунтуюцца пераважна на лінгвістычным аналізе тапонімаў, ігнаруючы гістарычны кантэкст). Разам з тым, Peisatai не імкнецца пісаць больш дакладна пра сувязь паміж назвай паселішча і версіяй. 
::Дайшло да смешнага: як ініцыятары размовы пры &quot;Размовах&quot; артыкула [[Вольберавічы]], я напісаў што праз падобнае, буду вымушаны звяртацца да адміністрацыі, што і раблю зараз. 
::Калі ласка, прашу звярнуць увагу на гэта спрэчнае пытанне. Вышэй, у гэтай размове, ужо былі распісаны прыклады таго, як павінны быць распісаны падобныя артыкулы. Нібы падобныя абмеркаванні для Peisatai - пусты гук. [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 09:54, 9 мая 2026 (+03)
:::Дайшло да смешнага: неяк так атрымалася, што пад час абмеркавання мой асноўны IP - заблакаваны) Гэта пытанне ўжо ў стадыі вырашэння, але здзівіла падобнае супадзенне. Калі ўсё ж такі гэта не супадзенне, то мы маем справу з нейкімі хм ...цікавымі варыянтамі вырашэння такіх пытанняў шляхам кляўз адміністратарам Вікі іншамоўных раздзелаў. [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 10:23, 9 мая 2026 (+03)
17:59, 15 лістапада 2025 (+03)
::::: Нармальна ўсё, кансэнсуса дасягаем не тут, а ў працэсе рэдактарскай працы. Гэта гара тэксту ні аб чым і ні да чаго. [[Удзельнік:IshaBarnes]], давайце лепш будзем артыкулы правіць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:32, 16 лістапада 2025 (+03)
:::::: А хто супраць? Я толькі за. Але калі ўжо вынесена гэтая вайна на агульнае абмеркаванне, то трэба неяк вырашаць. Адміны на тое і адміны, каб такімі праблемамі займацца. -- [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:57, 16 лістапада 2025 (+03)
::::::: Вайна скончана, прававеды толькі ніяк не супакояцца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 02:00, 16 лістапада 2025 (+03)
:::::::: {{u|JerzyKundrat}}, прыпыніце тролінг і выконвайце [[ВП:ЭП]]. Грубы стыль зносін з навешваннем цэтлікаў на ўдзельнікаў ніхто доўга цярпець не будзе. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:33, 16 лістапада 2025 (+03)
::::: Сур'ёзней ужо няма куды — не выдумвайце дурасцей. Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў акрамя [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|пяці агульных прынцыпаў]]. Кансэнэнсус дасягаецца натуральным чынам. Лепш бы кантэнту ў БелВікі дадалі, чым праўнікаў з сябе строіць. — --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:24, 15 лістапада 2025 (+03)
:::::: Адным з галоўных прынцыпаў вікіпедыі з'яўляецца тое, што артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц, а не на падставе ўласных меркаванняў усіх жадаючых. Бо тады гэта будзе ўжо не энцыклапедыя, а сметнік. Калі хтосьці хоча прасоўваць нейкія свае ўласныя ідэі, то для гэтага існуюць іншыя пляцоўкі (блогі, форумы і г. д.). Энцыклапедыя не для гэтага.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:57, 18 лістапада 2025 (+03)
:выглядае лагічна, як і мае быць. Можа не заўсёды будзем прыдзірацца да якасці крыніц, але вядома, што ў розных крыніц розная вага. Калі што, можна ўжо абмяркоўваць удакладненні да правіл аўтарытэтнасці крыніц [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:58, 15 лістапада 2025 (+03)
:: на хвіга стока букф, не пайму. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:01, 15 лістапада 2025 (+03)
:Прапанова вырашэння спрэчкі слушная. Аднак не зразумела, чым павінна стаць гэтая прапанова. Застанецца каментаром на старонцы запытаў да адмінаў? У такім выпадку наўрад ці яна будзе мець нейкую сур'ёзную моц. Трэба было б аформіць як [[Вікіпедыя:Правілы#Прызначэнне|рэкамендацыю]] прынамсі. І ў такім выпадку, было б лепей, каб гэтае абмеркаванне вялося шырэй - не толькі на старонцы запытаў да адмінаў, але і на форуме, напрыклад, ці нейкім іншым чынам пашырыць праект. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:20, 16 лістапада 2025 (+03)
: Дзякую, Спадар [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], за прапанаванае рашэнне. З майго боку будуць наступныя заўвагі:
:: 1) Я прапаную перафармуляваць сказ &quot;Самастойнае «расчляненне» назваў на карані і суфіксы і высновы на гэтай аснове без прамой падтрымкі профільнай літаратуры таксама недапушчальныя&quot;. Падзел слова на корань і суфікс - гэта тое, што вывучаецца ў школе і што з'яўляецца ўсё ж такі базавымі ведамі. Калі раптам у артыкуле спатрэбіцца прапісаць, які ў слове суфікс, то я нават не ўпэўнена, што на такое наогул патрэбны хоць нейкія крыніцы. А вось падзел кораня слова на часткі - гэта ўжо этымалогія і тут я цалкам згодная ў неабходнасці спасылак на профільную літаратуру.
:: 2) Прапаную таксама дадаць рашэнне наконт магчымасці ці не магчымасці прапісваць у артыкулах аб адных аб'ектах інфармацыю аб паходжанні назваў іншых аб'ектаў. Напрыклад, у артыкулах аб гарадах інфармацыю аб паходжанні назваў рэк, у артыкулах ад адных рэках інфармацыю аб паходжанні назваў іншых рэк, у артыкулах аб людзях інфармацыю аб паходжанні прозвішчаў.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 02:03, 16 лістапада 2025 (+03)
::: [[Удзельнік:Hanylka]], давайце ва не будзеце навязваць іншым, пра што пісаць, а пра што не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 02:06, 16 лістапада 2025 (+03)

Рэальным кейсам зараз ёсць напр. артыкул [[Мёры]], гл. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D1%91%D1%80%D1%8B&amp;action=history вайну правак]. Калі знойдуцца адміны, ласкава запрашаю! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:13, 17 лістапада 2025 (+03)

Асабіста я цалкам згодны з праектам рашэння ад MocnyDuham. Ён усё слушна растлумачыў, аргументаваў згодна з правіламі вікіпедыі. Запярэчыць ці нешта дадаць мне няма чаго. Усё правільна. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:51, 18 лістапада 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік===
З улікам таго, што канфлікт у гэтай тэматыцы [[Адмысловае:GoToComment/c-Maksim_L.-20250515060700-Удзельнік_Peisatai|цягнецца ўжо амаль год]], настаў час падвесці вынік, які мог бы накіроўваць удзельнікаў у далейшай працы. Гэта не асобны рэгламент і не новае правіла, а падсумаванне таго, як ужо функцыянуе наш праект у межах існых правіл.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Найперш прашу ўдзельнікаў звярнуць увагу на тое, што Вікіпедыя грунтуецца на некалькіх асноўных прынцыпах і правілах, у тым ліку [[ВП:ПРАВ]], [[ВП:НУДА]] і [[ВП:АК]]. З іх вынікае, што падставай для ўключэння інфармацыі ў Вікіпедыю з’яўляецца яе правяральнасць. Гэта азначае, што чытач павінен мець магчымасць пераканацца, што прадстаўлены ў Вікіпедыі матэрыял ужо быў апублікаваны ў іншых крыніцах.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Пажадана, каб гэтыя крыніцы былі як мага больш аўтарытэтнымі. Умоўная іерархія крыніц рухаецца ад рэцэнзаваных навуковых публікацый і профільных даследаванняў да менш спецыялізаваных выданняў, у тым ліку СМІ. Асабліва важна, што крыніцы, якія прайшлі навуковую рэцэнзію або другасны і трацічны аналіз, звычайна маюць большую вагу, чым першасныя крыніцы, дзе інфармацыя можа падавацца без аналізу, інтэрпрэтацыі і экспертнай ацэнкі.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Не менш важна, што Вікіпедыя не з’яўляецца месцам для неапублікаваных фактаў, аргументаў, канцэпцый, сцверджанняў або тэорый. Гэта таксама датычыцца неапублікаванага аналізу або сінтэзу апублікаваных матэрыялаў, калі такі сінтэз вядзе да з’яўлення новых пунктаў гледжання. Гэта рэгулюецца правілам [[ВП:НУДА]].&lt;br&gt; &lt;br/&gt;'''Пра праблему, якая ўзнікла'''&lt;br&gt; &lt;br/&gt;У межах гэтага канфлікту праект сутыкнуўся з праблемай у вельмі складанай тэме этымалогіі. Частка інфармацыі ў артыкулах падавалася [[Адмысловае:GoToComment/c-Maksim_L.-20250515060700-Удзельнік_Peisatai|або без крыніц, або са спасылкамі на крыніцы, у якіх адпаведнае сцверджанне фактычна не пацвярджалася]]. У [[Адмысловае:GoToComment/c-MoniczFrancisak-20260507112900-Тапаніміка_(раздзел_Назва)|іншых выпадках]] выкарыстоўваліся першасныя крыніцы — метрычныя кнігі, перапісы, спісы рэк, карты, актавыя дакументы, якія утрымлівалі назву аб’екта, але не змяшчалі яе этымалагічнага аналізу.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Такая праца з інфармацыяй прыводзіць да канфліктаў, таму ёсць патрэба яшчэ раз зафіксаваць асноўныя прынцыпы працы з этымалагічнымі звесткамі.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Звесткі пра паходжанне тапонімаў, гідронімаў, айконімаў, антрапонімаў і прозвішчаў могуць размяшчацца ў артыкулах толькі пры наяўнасці надзейных крыніц. У пытаннях этымалогіі асаблівую вагу маюць профільныя лінгвістычныя, анамастычныя, тапанімічныя і гідранімічныя даследаванні.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Неправяральныя сцверджанні, уласныя высновы ўдзельнікаў, самастойныя рэканструкцыі і спалучэнне розных крыніц для атрымання новай этымалагічнай высновы не дапускаюцца ў асноўнай прасторы Вікіпедыі.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Паходжанне канкрэтнага тапоніма, гідроніма, назвы паселішча або прозвішча варта падаваць толькі тады, калі крыніца прама разбірае менавіта гэты аб’ект або менавіта гэтае прозвішча ці імя ў адпаведным кантэксце. Калі ў крыніцы разбіраецца іншы гідронім, іншы тапонім, іншае прозвішча, агульны корань, фармант, суфікс або моўная мадэль, гэта не дае падставы самастойна пераносіць такую этымалогію на назву, якая ў крыніцы не разглядаецца.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Самастойнае вылучэнне ў назве кораня, асновы, суфікса або фарманта з наступнай этымалагічнай высновай, самастойнае параўнанне назвы з літоўскімі, латышскімі, славянскімі, германскімі або іншымі словамі, прозвішчамі, тапонімамі ці гідронімамі, выснова пра балцкае, славянскае, германскае або іншае паходжанне назвы толькі на падставе сугучнасці, а таксама выкарыстанне крыніцы, у якой разглядаецца адзін аб’ект, як пацвярджэнне этымалогіі іншага аб’екта — усё гэта з’яўляецца ўласным даследаваннем і супярэчыць [[ВП:НУДА]].&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Не дазваляецца рабіць спасылку на крыніцу такім чынам, каб у чытача стваралася ўражанне, нібыта ў ёй пацвярджаецца этымалогія канкрэтнай назвы, калі ў рэчаіснасці гэтая назва там не разбіраецца. Такая практыка супярэчыць [[ВП:ПРАВ]].&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Метрычныя кнігі, перапісы, спісы рэк, карты, актавыя дакументы і падобныя матэрыялы могуць выкарыстоўвацца для пацвярджэння факту існавання назвы, прозвішча, формы запісу або гістарычнай фіксацыі. Аднак такія крыніцы не могуць выкарыстоўвацца як доказ паходжання назвы, калі самі яны не змяшчаюць этымалагічнага аналізу. Напрыклад, фіксацыя прозвішча ў метрычнай кнізе не з’яўляецца доказам таго, што назва паселішча паходзіць ад гэтага прозвішча або звязаная з ім.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;У артыкулах пра населеныя пункты трэба пазбягаць шырокіх этымалагічных разважанняў пра іншыя аб’екты — рэкі, азёры, прозвішчы, асабовыя імёны або іншыя тапонімы, — калі крыніца не звязвае іх непасрэдна з назвай дадзенага населенага пункта. Калі назва паселішча паходзіць ад назвы ракі, возера, прозвішча або асабовага імя, у артыкуле пра паселішча можна пазначыць гэты факт толькі пры наяўнасці крыніцы.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Калі ў надзейных крыніцах існуюць розныя версіі паходжання назвы, у артыкуле могуць быць пададзены некалькі версій. Яны павінны быць атрыбутаваныя: «паводле X», «на думку Y», «Z выводзіў назву ад…». Пры адсутнасці навуковага кансэнсусу фармулёўкі павінны быць асцярожнымі і не катэгарычнымі. Нельга падаваць адну версію як усталяваны факт, калі ў літаратуры яна з’яўляецца толькі гіпотэзай. Краязнаўчыя, папулярызатарскія і непрофільныя крыніцы могуць згадвацца толькі з пазначэннем іх статусу і без пераацэнкі іх вагі ў параўнанні з профільнай лінгвістычнай літаратурай.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;'''Абмежаванне для ўдзельніка Peisatai'''&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Асобна прашу ўдзельніка {{u|Peisatai}} звярнуць увагу на выкладзенае вышэй. З улікам працяглага канфлікту і шматлікіх заўваг адносна ўласных даследаванняў, удзельніку Peisatai забараняецца дадаваць у асноўную прастору Вікіпедыі новыя этымалагічныя версіі тапонімаў, гідронімаў, назваў паселішчаў, прозвішчаў і асабовых імён, '''калі крыніца не разбірае непасрэдна адпаведны аб’ект'''.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;У прыватнасці, не варта самастойна выводзіць назвы з літоўскіх, латышскіх, славянскіх, германскіх або іншых слоў; падаваць сугучныя прозвішчы, гідронімы або тапонімы як «паралелі» да назвы артыкула без прамой крыніцы; выкарыстоўваць першасныя крыніцы як доказ этымалогіі; вяртаць у артыкулы раней аспрэчаныя этымалагічныя фрагменты без папярэдняга абмеркавання.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Калі будзе выяўлена парушэнне гэтага абмежавання, адпаведныя праўкі могуць быць адкачаны. Пры паўторных парушэннях могуць ужывацца адміністрацыйныя меры, у тым ліку блакіроўка.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;'''Парадак вырашэння новых спрэчак'''&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Гэты фрагмент датычыцца ўсіх удзельнікаў і мае рэкамендацыйны характар. Яго мэта гэта знізіць імавернасць новых канфліктных сітуацый.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Выдаленне або выпраўленне спрэчных этымалагічных фрагментаў павінна рабіцца з кароткім і нейтральным тлумачэннем, напрыклад: «крыніца не разбірае гэты аб’ект», «няма пацвярджэння ў крыніцы», «уласнае даследаванне», «першасная крыніца не пацвярджае этымалогію». Пазбягайце адкату інфармацыі без каментароў, таму што гэта можа выглядаць як вандалізм. &lt;br&gt; &lt;br/&gt;Пры масавым выдаленні пажадана пакідаць паведамленне на старонцы размоў адпаведнага артыкула або ў агульным абмеркаванні, каб пазбегнуць новай вайны правак. Калі фрагмент мае крыніцу, але крыніца сумнеўная або непрофільная, пажадана не пераходзіць да вайны правак, а вынесці пытанне на абмеркаванне. Пры стварэнні тэмы на старонцы размоў лепш пазначаць удзельніка, які ўнёс спрэчную інфармацыю.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;'''Пра этычную камунікацыю'''&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Асобна нагадваю пра неабходнасць захавання [[ВП:ЭП]]. Усім удзельнікам канфлікту трэба прытрымлівацца ветлівасці і этычных нормаў.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;У Вікіпедыі недапушчальныя асабістыя выпады, абразы, ярлыкі кшталту «балтафоб», «жмудаед», «фантазёр», «псіх», «паліцэйскі» і падобныя фармулёўкі. Таксама недапушчальныя намёкі на сувязь удзельніка з рэальнымі асобамі або арганізацыямі, спробы дэананімізацыі і любыя пагрозы. Не варта абмяркоўваць матывы, асобу або магчымую ідэнтычнасць удзельніка замест зместу яго правак, бо гэта не дапамагае працы над артыкуламі і толькі паглыбляе канфлікт.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;У першую чаргу гэта датычыцца ўдзельнікаў {{u|Peisatai}} і {{u|Için warum}}. Удзельніку {{u|Için warum}} ужо выносіліся папярэджанні і прымяняліся першыя блакіроўкі за падобны стыль камунікацыі. Аднак гэтае патрабаванне датычыцца ўсіх удзельнікаў без выключэння.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;'''Заключэнне'''&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Гэты вынік не з’яўляецца рашэннем на карысць балцкіх, славянскіх, германскіх або іншых версій паходжання назваў. Ён датычыцца толькі правяральнасці, недапушчальнасці ўласных даследаванняў, карэктнага выкарыстання крыніц і этычнай камунікацыі паміж удзельнікамі. Гэты вынік не павінен тлумачыцца як заклік да масавай чысткі ўсіх артыкулаў, дзе ёсць этымалагічныя звесткі без крыніц, асабліва калі такая інфармацыя знаходзіцца ў артыкулах ужо шмат гадоў і не выклікала спрэчак. [[Вікіпедыя:Не даводзьце да абсурду|Не трэба даводзіць сітуацыю да абсурду]] і механічна праходзіць па ўсіх падобных артыкулах толькі дзеля выдалення або пазначэння старых фрагментаў. Практычна гэты падыход найперш павінен прымяняцца да артыкулаў, у якіх ужо ўзнікла або ўзнікае спрэчка адносна этымалагічных звестак, якасці крыніц, уласных даследаванняў або карэктнасці падачы розных версій.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;У выпадку парушэння гэтых прынцыпаў у адпаведнай тэматыцы прашу пазначаць мяне або звяртацца на старонку [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:00, 10 мая 2026 (+03)

:Так разумею, гэты допіс - Вашае асабістае меркаванне. Мяркуючы з ранейшага абмеркавання, паўнамоцтваў пастуляваць такія забароны Вы не маеце. Буду рады, калі мяне ўдакладняць у гэтым іншыя знаўцы тутэйшых правілаў. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:05, 10 мая 2026 (+03)
:: Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, апроч пяці агульных прынцыпаў, выкладзеных [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|тут]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:20, 10 мая 2026 (+03)
::: Менавіта. І гэта [[ВП:5С1|першы слуп, які трэба выконваць]]: Вікіпедыя — энцыклапедыя, якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. '''Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «Не ўласнае даследаванне» і імкнуцца да дакладнасці'''. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:24, 10 мая 2026 (+03)
:::: Ну так, натуральна. ''Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «Не ўласнае даследаванне» і імкнуцца да дакладнасці'', крыніцы ў рукі і працуем. Дасканаласць вітаецца, але не патрабуецца. Раты ніхто і нікому не затыкае, з правіламі не гуляем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:29, 10 мая 2026 (+03)
::::: Я не прашу дасканаласці, я прашу не рабіць уласных даследванняў. Здаецца ўсё відавочна. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:43, 10 мая 2026 (+03)
:::Патлумачце мне, калі ласка, як чалавек старонні і абазнаны. Якая моц увогуле ў гэтага, распісанага панам М.Д. праекту? Гэта абавязкова для выканання, таму што ён Адміністратар? або гэта яго прыватнае пажаданне? Не разумею з гледзішча размеркавання паўнамоцтваў. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 23:22, 10 мая 2026 (+03)
:: Гэта не маё асабістае меркаванне, а адміністрацыйнае рашэнне. Як адміністратар, я маю права блакіраваць удзельнікаў за парушэнне лакальных правіл. Паведамленне вышэй — гэта падрабязнае апісанне таго, якія менавіта вашы дзеянні і якім чынам парушаюць правілы. Замест блакіроўкі я дэталёва растлумачыў вам сітуацыю і даў магчымасць далей удзельнічаць у праекце без канфліктаў. Выкананне [[ВП:ПРАВ]], [[ВП:АК]] і [[ВП:НУДА]] з’яўляецца абавязковым для кожнага ўдзельніка. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:22, 10 мая 2026 (+03)
:Д'ябал, як заўсёды, у дэталях. Вось, узяць артыкул пра вёску [[Шані (Пружанскі раён)|Шані]]. Не знайшоў бы я пра тое, што ў 16 стагоддзі там жыў такі &quot;Шень Ухачевіч&quot; (і пазней там ужо згадваецца вёска Шэні) - і назва была б бадай навек зацемленая. З такой забаронай пра гэта ніхто б ніколі не дазнаўся. Разумееце абсурднасць сітуацыі?
:А па сутнасці - мусіце браць ''канкрэтныя'' факты і казаць пра парушэнне ''канкрэтных'' правілаў. Згадка прозвішча Клюшч у артыкуле пра Клюшчаны - не бачу тут ніякага парушэння і тым больш ніякага Ўласнага даследавання. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:24, 10 мая 2026 (+03)
:: прозвішча Клюшч існавала? аўтарытэтныя крыніцы ёсць? тады ў чым праблема? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:34, 10 мая 2026 (+03)
:: Разумею ваш аргумент, але гэта якраз прыклад таго, што Вікіпедыя не павінна быць месцам для першаснага даследавання.
:: Калі вы знайшлі Шэня Ухачэвіча, пазнейшыя згадкі Шаневічаў і бачыце паміж гэтым сувязь з назвай Шані, гэта можа быць цікавай і важнай гіпотэзай. Але спачатку яна павінна быць аформлена і апублікавана як даследаванне па-за Вікіпедыяй: у артыкуле, зборніку, кнізе або іншым прыдатным выданні. Пасля гэтага яе можна будзе выкарыстоўваць у Вікіпедыі як крыніцу.
:: У самой Вікіпедыі можна падаваць правяральныя факты: што ў такой крыніцы згаданы такі чалавек, у такой крыніцы — такая назва або прозвішча. Але рабіць з гэтага выснову пра паходжанне назвы або падводзіць чытача да такой высновы без апублікаванай крыніцы — гэта ўжо ўласнае даследаванне.
:: Таму праблема не ў тым, што інфармацыя нецікавая або бескарысная. Праблема ў тым, што даследаванне трэба спачатку апублікаваць па-за Вікіпедыяй, а ўжо потым пераносіць яго ў Вікіпедыю. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:37, 10 мая 2026 (+03)
:::Яшчэ раз. Ёсць вёска Клюшчаны. Ёсць прозвішча Клюшч. У раздзеле &quot;Назва&quot; згадваецца: ёсць прозвішча Клюшч. Тут няма высновы, гэта матэрыял і ілюстрацыя. Не лічу гэта Ўласным даследаваннем. Калі б была мова &quot;Клюшчаны паходзяць ад прозвішча Клюшч, якое засведчанае там і там&quot; - тады так, Уласнае даследаванне. Калі фармулёўка гранічна нейтральная, тут няма УД. Адсюль, уся частка у Вашым &quot;праекце&quot;, адрасаваная канкрэтна мне, нерэлевантная. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 23:10, 10 мая 2026 (+03)
:::: Спадар [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], калі ёсць вёска Клюшчаны, то аб ёй можа быць створаны артыкул, які размяшчае інфармацыю аб вёсцы Клюшчаны. Калі ёсць прозвішча Клюшч і аб ім ёсць публікацыі ў аўтарытэтных другасных крыніцах, то можна стварыць артыкул аб прозвішчы Клюшч. Калі ёсць крыніцы аб паходжанні назвы вёскі Клюшчаны, то ў артыкуле аб вёсцы Клюшчаны можа быць размешчана інфармацыя аб паходжанні назвы Клюшчаны. Калі крыніц на паходжанне назвы вёскі Клюшчаны няма, то раздзел аб паходжанні назвы вёскі Клюшчаны дадаваць не варта, бо гэта будзе ўласным даследаваннем. Калі ёсць інфармацыя аб тым, якія прозвішчы сустракаліся ў вёсцы Клюшчаны, то ў артыкул аб вёсцы Клюшчаны можа быць дададзены раздзел аб прозвішчах гэтай вёскі. Калі ёсць інфармацыя аб тым, якія прозвішчы сустракаліся ў вёсцы Белагруда, то ў артыкул аб вёсцы Белагруда можа быць дададзены раздзел аб прозвішчах вёскі Белагруда. Калі ёсць другасныя крыніцы аб тым, што прозвішчы вёскі Белагруда звязаныя з вёскай Клюшчаны, то ў артыкуле аб вёсцы Клюшчаны, можна дадаць інфармацыю аб гэтай сувязі. Калі няма другасных крыніц аб тым, што прозвішчы вёскі Белагруда звязаныя з вёскай Клюшчаны, то ў артыкуле аб вёсцы Клюшчаны, не варта пісаць аб прозвішчах вёскі Белагруда, таму што факт звязвання прозвішчаў дзвюх розных вёсак будзе ўласным даследаваннем. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 01:37, 11 мая 2026 (+03)
::::: Дадам, што, калі пры тым матэрыялу на асобны артыкул аб прозвішчы Клюшч не стае, то для гэтых звестак можна падабраць адпаведнае месца ў іншым артыкуле. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 06:51, 11 мая 2026 (+03)
:::::: Безумоўна, Спадар [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]]. Галоўнае, каб інфармацыя дадавалася ў адпаведнае месца адпаведнага артыкула. То бок у артыкуле аб вёсцы Белагруда можна згадаць прозвішчы вёскі Белагруда. А яшчэ ў нас ёсць вельмі кароткі артыкул [[Беларускія прозвішчы]], які таксама будзе карысным дапрацоўваць: нават у яго адпаведніках на рускай і ўкраінскай мовах інфармацыі значна болей. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 11:13, 11 мая 2026 (+03)
::::::: Спадарыня [[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]], паколькі мы імкнемся дадасканаласці, але дасканаласць не патрабуецца, то сказанае вышэй пажадана, але яно не настолькі ''Галоўнае'', каб можна было пацверджаную аўтарытэтнымі крыніцамі інфармацыю выдаляць, а не пераносіць у больш адпаведнае месца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:25, 11 мая 2026 (+03)
:::::Уміляюся з Вашага допісу, стыль такі жаночы-жаночы :) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:00, 11 мая 2026 (+03)
::::: Дзякуй! Я сам лепш і не змог напісаць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:27, 11 мая 2026 (+03)
:Вельмі слушнае рашэнне, якое даўно напрошвалася, бо артыкулы ў энцыклапедыі пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц, а не на падставе асабістых &quot;адкрыццяў&quot; удзельнікаў. У мяне толькі адно практычнае пытанне: а хто цяпер будзе выдаляць усе тыя ўласныя даследванні, якія тут за некалькі гадоў панапісваў удзельнік Peisatai? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 20:48, 11 мая 2026 (+03)
:: [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%B7_%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BC%3APeisatai&amp;diff=5139499&amp;oldid=5139498 Не трэба нічога выдаляць] — ён гэта асобна прапісаў. Адзінае што трэба рабіць - не дабаўляць інфармацыю без крыніцаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:56, 11 мая 2026 (+03)
::: Новыя ўласныя даследванні не пішам, а старыя хай застаюцца? Мне сэнс такога абмяжавання не зразумелы, якая розніца, калі было напісана УД: сёння, месяц таму ці год, што гэта мяняе? Тым больш, што артыкулы пастаянна рэдагуюцца, перапісваюцца, няма такога, каб нейкая інфармацыя, якая патрапіла ў артыкул, павінна там застацца назаўсёды. Вось, напрыклад, у артыкуле [[Судабле]] ёсць &quot;этымалогія&quot; гэтай назвы і стаяць спасылкі на кнігі Ванагаса і Скарджуса. Насамрэч, ні ў першай, ні ў другой кнізе аб назве Судабле няма ані слова, г. зн. у артыкуле напісана прыкрытая вядомымі імёнамі адсябяціна, фактычна хлусня. І што ж, няхай гэтая хлусня застаецца цяпер ў артыкуле назаўсёды? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:45, 12 мая 2026 (+03)
::::Калега, сэнсоўна будзе вось як. Засноўвай асобную галінку абмеркавання, туды кідай спасылкі на тыя гідранімічныя (не тапанімічныя) артыкулы, дзе табе бачыцца празмерна УД. І будзем іх у публічным фармаце чысціць. Гідраніміка больш хісткая за тапаніміку. І кідай ужо зневажальную і абвінаваўчую рыторыку, усім набрыдла. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:22, 13 мая 2026 (+03)
:::::Лепей адразу спісам, і на маёй [[Размовы з удзельнікам:Peisatai|старонцы]] абмеркаванняў. Калі УД празмерна (як для Судабле) - дамаўляемся на выдаленне назоўнага раздзела, тады гукаем Адміністратара, узгадняем. І канец гэтаму ўсяму. (Мова пра гідраніміку). [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:39, 13 мая 2026 (+03)
:::::: А тое ты сам не ведаешь, што дзе насачыняў, дзе напісаў няпраўду. Проста смешна, спачатку панапісваў усялякага, а потым з барскага пляча: ну, пішы на маю старонку, будзем дамаўляцца... Ды ён проста здзекваецца. На тое ж Судабле, напрыклад, я звяртаў увагу на гэтай старонцы яшчэ ажна год таму. Чаго ж за год так і не выправіў? Зразумела, не для таго гэта ўсё рупліва выдумляў, каб потым дабраахвотна выдаліць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:01, 15 мая 2026 (+03)

== Абарона [[Узброеныя сілы Украіны]] ==
Магчыма, варта абараніць ад правак ананімаў пакуль трывае канфлікт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:35, 17 кастрычніка 2025 (+03)
: {{Done}}. Паставіў абарону на 1 год. Прапанова мае сэнс. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:44, 17 кастрычніка 2025 (+03)

== Блакіроўка [[Удзельнік:Jonny Barns]] ==
Серыя вандальных правак. Зарэгістраваны ажно 14 мая, чагосьці чакаў столькі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:47, 8 кастрычніка 2025 (+03)

:зрабіў блакіроўку на паўгода ва ўсіх прасторах акрамя размоў з удзельнікам [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:12, 8 кастрычніка 2025 (+03)

== Абарона [[Францыск Скарына]] ==
{{закрыта}}
Магчыма, варта абараніць ад правак ананімаў як старонку вялікай наведвальнасці. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 23:13, 30 верасня 2025 (+03)
: Папулярная і статусная старонка. Абарона мае сэнс. {{зроблена}}. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:21, 30 верасня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}

== Зрабіць перасылку з абароненага шаблона ==
{{закрыта}}
Вітаю. Калі ласка, зрабіце перасылку з {{ш|*}} проста на {{ш|·}}, цяпер яна падвоеная праз {{ш|•}}. Нічога, быццам, зламіцца не мусіць, коды гэтых шаблонаў блізкія да аднолькавасці. Сам не магу, бо {{ш|*}} абаронены ад правак. Два першыя шаблоны самотныя, у іх няма нават элементаў Вікіданых. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:24, 21 верасня 2025 (+03) 

:{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:47, 21 верасня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}

== Парушэнне парадку абмеркаванняў ==
Адміністратар [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] на свой капыл трактуе значнасць артыкулаў у Вікіпедыі ([[Вікіпедыя:Да_выдалення#Яўген_Яўгенавіч_Аснарэўскі]]) і імгненна вырашае, што ёсць значным, а што — не. На ягоную думку, артыкул пра фэйсбук-ваяра, біяграфія і дзейнасць якога грунтуецца на запісах у фэйсбуку самой асобы, аўтаматычны робіць асобу значнай на падставе атрымання перамогі на конркурсе літаратурных пачаткоўцаў. Прашу іншых адміністратараў паўдзельнічаць у абмеркаванні і ацаніць значнасць асобы, якая пад рознымі нікамі ў розных моўных раздзелах піша пра сябе артыкулы.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:15, 9 верасня 2025 (+03)
: Тут пагаджуся, што тэма была закрыта досыць хутка і можна было бы даць больш часу на яе абмеркаванне. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:00, 10 верасня 2025 (+03)
:@[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], пан JerzyKundrat не адмін, здаецца, з чэрвеня. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 07:37, 10 верасня 2025 (+03)
::То няхай мо @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] здыме шаблон пра сцяг адміністратара ў сябе на старонцы ўдзельніка [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:08, 10 верасня 2025 (+03)
::: Не магу, мая асабістая старонка пад абаронай і правіць яе могуць толькі адміністратары)) --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:10, 10 верасня 2025 (+03)
:::: Вам змяніць абарону да &quot;ўсіх удзельнікаў&quot;? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:27, 10 верасня 2025 (+03)
::::: Так, дзякуй. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:30, 10 верасня 2025 (+03)
:::::: Няма за што! Зрабіў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:34, 10 верасня 2025 (+03)
:Мяне ўсё больш дзівіць наяўнасць сцяга даглядчыка ў калегі Lš-k. Няма ніякага парушэння правілаў у падвядзенні выніку на падставе наяўнасці ў літаратара значнай прэміі, і ўсё роўна для маладых яна літаратараў ці не, таму што правілы не канкрэтызуюць гэтую дэталь. Затое ў нас у гэтай нязначнай на думку ўдзельніка прэміі ёсць артыкул і нават катэгорыя для лаўрэатаў. Можа, тады і артыкул пра прэмію трэба выдаліць? Артыкулы аб заведама значных дзеячах могуць пакідацца хутка, а пан Ежы даў тыдзень, каб выказацца. Тут няма ніякага парушэньня правілаў. Таксама ігнаруецца факт, што для значнасці дастаткова і некалькіх намінацый на значныя прэміі. У артыкуле ўказана, што Аснарэўскі двойчы намінаваўся на Дэбют (паэзія і проза), намінаваўся на Прэмію Арсенневай і Гедройца. Гэта таксама нязначныя прэміі? Ці ёсць нейкі кансэнсус, што намінацыі не лічацца? Тады чаму ў правілах напісана &quot;Асоба атрымала вядомую і значную ўзнагароду або прэмію, ці намінавана некалькі разоў&quot;. І як новаму ўдзельніку, такому як я, разабрацца і вызначыць значнасць перад напісаннем артыкула, калі правілы не працуюць? Згадкі прозы Аснарэўскага ў навуковых выданнях удзельнік Lš-k нібыта не заўважыў, а публікацыі ў вядучых літаратурных выданнях Беларусі і РФ, такіх як «Дзеяслоў» і «Сібірскія агні» ігнаруюцца. Што трэба, каб калега быў задаволены? Нобелеўка? Аргументацыя самога Lš-k зводзіцца да бясконцых абражаючых крыкаў што Аснарэўскі гэта я, што ўвогуле ненармальна, і, адпаведна, што аўтабіяграфію трэба выдаліць, хаця няма правіла, якое забараняе аўтабіяграфіі, пра што калегу неаднаразова было сказана. І яшчэ ён увесь час паўтарае, што ў артыкуле цытуецца Фэйсбук Аснарэўскага, хоць калегу было працытавана [[ВП:БС]], а паводле гэтых правілаў такое цытаванне дапушчальна. Чым дольш я назіраю дзеянні калегі Lš-k, тым больш мне здаецца, што ён 1. Не разумее правілы праекта. 2. Актыўна парушае іх нягледзячы на ​​заўвагі і мае намер рабіць так і ў будучыні 3. Мае нейкую асабістую непрыязнасць да Аснарэўскага. Таму  вынік дасведчанага і паважанага калегі JerzyKundrat я лічу цалкам абгрунтаваным, а дзейнасць калегі Lš-k дыструктыўнай і патрабуючай адміністрацыйных дзеянняў. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 14:49, 10 верасня 2025 (+03)
::не разумею, як сцяг Даглядчыка стасуецца тут да сітуацыі. Лепш разбірайцеся, як дасягнуць кансэнсусу, а не як пакараць іншых удзельнікаў ці як працаваць адміністратарам, мы самі можам даць рады разабрацца. Чалавеку вынеслі папярэджанне за неэтычныя паводзіны, далей будзем глядзець. Абмеркаванне або скончыцца, або працягнецца, будзем рэагаваць адпаведна таму, як удзельнікі размовы будуць сябе паводзіць. З цытатамі з фэйсбука лепш не перабольшваць, калі яны не нясуць энцыклапедычнай значнасці. У [[ВП:БС]] пішацца, што цытаты мусяць быць у АК, у [[ВП:АК]] асобна прапісана, што інфармацыі з сацсетак лепш пазбягаць, тым больш, што гэта першасная крыніца, а лепш карыстацца другаснымі ці трацічнымі неафіляванымі крыніцамі. Я згодны, што правілы адносна значнасці ў беларускай вікі могуць быць недасканалымі, але яны ёсць і іх трэба прытрымлівацца і чытаць уважліва. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:08, 10 верасня 2025 (+03)
:::Флаг наглядчыка ва ўдзельніка, які дэманструе неразуменне правілаў, у прыватнасці, відаць, не ведае, што аўтабіяграфіі не забаронены і сац. сеткі сучасніка можна цытаваць, а галоўнае не хоча чуць аргументы калегаў, якія цытуюць яму правілы выклікае ў мяне сумневы. Пытанне праф. прыдатнасці. Я маю на гэтае поўнае права. Рашэнне прымуць адміны, я ім яго не навязваю. Але заўважу, што ў той жа рускай вікіпедыі прэтэндэнтаў на сцяг патрулюючага ганяюць быццам ён хоча стаць адмінам. Хаця я не лічу, што тут трэба браць прыклад. 
:::У артыкуле пра Аснарэўскага напэўна тры-чатыры цытаты з Фэйсбука, а не палова, як піша калега Lš-k. Як мінімум дзве з іх з крытыкай, якраз, каб пазбегнуць рэкламнасці, для асвятлення розных пунктаў гледжання, гэта тое чаго быццам бы і жадае калега Lš-k. Цытаты можна прыбраць нават цалкам, я асабліва не супраць, проста гэта якраз і зменшыць крытыку ў артыкуле. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 15:26, 10 верасня 2025 (+03)
:::: Пане [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], выказваннем наконт таго, што ''як працаваць адміністратарам, мы самі можам даць рады разабрацца'', таксама не варта падвышаць градус палемікі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:41, 10 верасня 2025 (+03)
:::::згодзен, можа не самы ўдалы выраз. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:54, 10 верасня 2025 (+03)
::::Адзначу тут, што ўдзельніца Hanylka выдаліла тэкст, заснаваны на Фэйсбуку. Артыкул, як лёгка ўбачыць, не знік. Проста стала менш крытыкі. Калі калезе Lš-k такі менш крытычны варыянт падабаецца больш, то ОК. Калі менш крытыкі ў артыкуле гэта лепш, і тое дапаможа дасягнуць кансэнсу, то няхай будзе так. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:14, 10 верасня 2025 (+03)
::Быць намінантам на прэмію Дэбют і Прэмію Арсенневай можа любы, хто праходзіць паводле сціплых крытэраў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:16, 10 верасня 2025 (+03)
::: Пане [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], акурат склалася, што ў БелВікі для артыкулаў пра беларускамоўных творцаў крытэрыі сціплыя, захоўваліся старонкі пра асоб напр. адно пры наяўнасці іх публікацый у агульнанацыянальных літаратурных часопісах. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:24, 10 верасня 2025 (+03)
::::Я тут паглядзеў архіў абмеркаванняў на выдаленне, дзе мяне папярэдні раз аўтары абвінавачвалі ў перадузятасці і неэтычнасці (гэта адбываецца амаль штораз, калі чалавек піша сам пра сябе, альбо хтосьці з яго кола). То ў той раз вы пра местачковыя прэміі (цытата) казалі зусім адваротнае ([[Вікіпедыя:Архіў_запытаў_на_выдаленне/2025#Мікіта_Мікалаевіч_Броўка]]). -- [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:32, 10 верасня 2025 (+03)
::::: І тады я казаў, што ''местачковыя прэміі'' дадаюць значнасці ''грамадскім ініцыятывам'', якія іх атрымалі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:39, 10 верасня 2025 (+03)
:::Будзе аўтарытэтная крыніца, якая пацвярджае гэтую выдатную заяву? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:25, 10 верасня 2025 (+03)
::::Паглядзіце ўмовы гэтых прэмій. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:26, 10 верасня 2025 (+03)
:::::Я не збіраюся нічога глядзець і здагадвацца, што вы мелі на ўвазе. Вы павінны даказаць свае сцвярджэнні. Самі прыносьце АК і патлумачце, як намінацыя на вядучыя беларускія прэміі можа быць нязначнай. Я гэтага ўвогуле не разумею. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:37, 10 верасня 2025 (+03)
::::::На гэты прэміі намінуюцца ўсе, хто адпавядае крытэрам. Напрыклад, прэмія Арсенневай — трэба проста мець кнігу і падаць заяўку ([https://penbelarus.org/2025/01/22/reglament-pravyadzennya-litaraturnaj-premii-imya-natalli-arsennevaj.html не патрэбна нават друкаваная кніга]). [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:48, 10 верасня 2025 (+03)
::::::Прэмія Гедройца называе «намінантамі» ўсе вылучаныя кнігі, якія проста праходзяць намінальны крытэр. Тое, што звычайныя людзі лічаць «намінацыяй» — гэта доўгі спіс прэміі, куды ён вядома ж не ўвайшоў. Доўгія спісы можна глядзець у артыкуле [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройця]]. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:55, 10 верасня 2025 (+03)
:::::::Я бачу толькі адну спасылку на АК і не бачу тамака пацверджання вашых слоў. Прапануюць дасылаць кнігі, а дзе сказана, што яны не праходзяць адбор у спіс намінантаў, які потым публікуецца? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:02, 10 верасня 2025 (+03)
::::::::Чытайце больш уважліва. Калега, гэта вельмі вядомыя беларускія прэміі, і вам як знаўцу літаратурных «рускіх таўстуноў» павінна быць вядома аб літаратурных працэсах. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 10 верасня 2025 (+03)
:::::::::Я яшчэ раз перачытаў, і бачу толькі розныя ўмовы, суму ўзнагароды, тэрміны. Так, кнігу прапануюць дасылаць самому аўтару. І што? З гэтага вынікае, што тыя, хто трапіў у намінацыю, не праходзяць конкурсны адбор? Дзе пра гэта? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:24, 10 верасня 2025 (+03)
::::::::::Каб трапіць у намінацыю — трэба проста мець кнігу, якая адпавядае ўмовам. Конкурс яна не праходзіць. Конкурсны адбор — гэта доўгі спіс прэміі Гедройца, кнігі якія ўжо прачыталі. У прэміі Арсенневай такога няма, там у конкурс трапляюць проста ўсе, хто адпавядае намінацыі і падаў заяўку, з іх адразу выбіраюць пераможцаў. Такім чынам, значнымі паводле прэміі Гедройца трэба лічыць тых, хто прынамсі трапіў у доўгі спіс, а ў прэміі Арсенневай — прызёраў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:58, 10 верасня 2025 (+03)
:::::::::::Калі б было так, дык і, напэўна, самі гэтыя прэміі былі б нязначныя. Што гэта за прэмія, дзе не мае значэння намінацыя. Карацей, я зразумеў, што АК Вы даць для гэтага вельмі дзіўнага меркавання не можаце, адпаведна, аргумент нерэлевантны. Пакідаю гэта на разгляд калег адмінаў, мне тут пакуль усё зразумела. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 18:16, 10 верасня 2025 (+03)
: Згодна з [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B1#%D0%91%D1%96%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96_%D0%B0%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BC цяперашнімі правіламі] адным з крытэрыяў значнасці з'яўляецца пункт &quot;Асоба атрымала вядомую і значную ўзнагароду або прэмію, ці намінавана некалькі разоў&quot;. Згодна з артыкулам у Аснарэўскага маецца перамога ў «Экслібрыс» і 4 намінацыі на прэміі (Гедройца, на прэмію імя Арсенневай, 2 разы на Дэбют). Адпаведна я лічу, што артыкул адпавядае наяўным крытэрыям значнасці і можа быць пакінуты. Што да зместу артыкула, то лічу карысным пачысціць яго ад усіх нязначных фактаў і фактаў без аўтарытэтных крыніц у адпаведнасці з [[ВП:БС]]. У выпадку, калі [[Удзельнік:Lš-k.|Спадар Lš-k.]] лічыць наяўныя крытэрыі значнасці недастатковымі, то можна паспрабаваць распрацаваць новыя больш дэталёвыя крытэрыі значнасці для пісьменнікаў. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 16:34, 10 верасня 2025 (+03)
::Пра «намінаванне» я напісаў крышачку вышэй. У выпадку з Аснарэўскім людзі блытаюць вылучэнне і намінаванне. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:57, 10 верасня 2025 (+03)

=== Каментарыі аб выдаленні ===
Яшчэ раз падвяду рысу, чаму артыкул павінен быць выдалены. Бо вышэй больш абмяркоўваюцца прапісаныя правілы значнасці (якія насамрэч не канстытуцыя, а прапісаны даволі ўскосна і маюць сур’ёзную гнуткасць), «этычнасць» паводзін і іншае пустаслоўства.
Адкрываем артыкул. Першы ж сказ біяграфіі: «''Паводле слоў Аснарэўскага''», другі сказ — «''Неаднаразова згадваў у Фэйсбуку''». Яшчэ праз адзін сказ — «''паводле слоў Аснарэўскага''». Наступны сказ — «''Паводле слоў Аснарэўскага ён самастойна набыў навыкі кампазітара''». Наступны сказ — «''Таксама паводле яго запісаў у Фэйсбуку''». Потым ідуць сказы пра згадванні ў СМІ (хоць гэта не мае значнасці для біяграфіі, а згадванні ў СМІ павінны быць устаўлены спасылкамі для падмацавання нейкіх фактаў). Апошні абзац — удзел у інтэрнэт-срачы Фэйсбука (для чаго гэта ўвогуле ў бяграфіі?). Усё, гэта ўся «біяграфія». Па факце, біяграфіі няма, яна ўся напісана «паводле слоў Аснарэўскага» і цытат у Фэйсбуку, ніякімі аўтарытэтнымі ці другаснымі крыніцамі тут не пахне. Няма нават аўтарытэтнай крыніцы аб даце нараджэння асобы. Мы не можам сцвярджаць, што асоба з такім імем увогуле існуе. На маю думку, артыкул відавочна рэкламны і не мае значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:43, 10 верасня 2025 (+03)
: [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], ну дык праўце смела, можаце напр. выдаліць раздзел Біяграфія, ці то адным сказам паведаміць пра яе &quot;фэйсбучнасць&quot;. Потым адміны вырашаць, вандалізм то быў, ці не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:51, 10 верасня 2025 (+03)
::Навошта выдаляць цэлыя раздзелы, калі можна выдаліць артыкул праз нязначнасць? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:53, 10 верасня 2025 (+03)
::: Нельга. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:07, 10 верасня 2025 (+03)
:Мне надакучыла ўвесь час кідаць спасылку на правілы напісання артыкулаў аб сучасніках і тлумачыць, што цытаваць факты біяграфіі сучаснікаў МОЖНА на падставе іх апавяданняў. Калега піша пра класічных дзеячаў і, відаць, не разумее спецыфікі працы з артыкуламі пра сучаснікаў, пра якіх яшчэ не напісалі ў які-небудзь Экадэмічны слоўнік і гэта нармальна. Базавыя рэчы пра Аснарэўскага, а менавіта дата нараджэння і адукацыя, дадзены на падставе аўтарытэтных крыніц, а менавіта біяграфічных даведак у літаратурных часопісах. Можна было б скараціць і да гэтага, і артыкул адпавядаў бы мінімальным патрабаванням. Але навошта, калі ў дадзеных з інтэрв'ю з Аснарэўскім няма парушэння? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:56, 10 верасня 2025 (+03)
::З якога часу местачковыя часопісы Расіі са свастыкай у шапцы сталі аўтарытэтнымі крыніцамі? [https://www.sibogni.ru/content/zolotoy-svet часопіс]. Відавочна, яны публікуюць у сябе на старонках усё, што ім дасылаюць без аніякай праверкі фактаў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:00, 10 верасня 2025 (+03)
:::Калега, гэта ўвогуле што? Якія свастыкі і местачковыя часопісы? Гэта Сібірскія агні найстарэйшы з дзейных літаратурных часопісаў Расіі, так званы &quot;таўстун&quot;, адно з самых прэстыжных рускіх выданняў. Упэўнены, што калі пакапаць, то высветліцца, што рэдактар ​​які-небудзь літаратар, з мноствам прэмій. Там мусіць быць не проста адбор, а кіламетровая чарга. Навошта пісаць, калі вы не ўкурсе. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:07, 10 верасня 2025 (+03)
::::Што такое «таўстун» і «рускія выданні»? Пакапайце і пастаўце крыніцу. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:12, 10 верасня 2025 (+03)
:::::Давайце я вам лепш дам вось такі артыкул канкрэтна пра Сібірскія агні, каб не губляць час на пошукі АК пра тое, што такое &quot;таўстун&quot; у расійскай літаратуры (я гэта ведаю са школы, дарэчы), так будзе лепш. Тут паказана якога ўзроўню гэтае выданне.
:::::https://litrussia.su/2022/04/30/svet-sibirskih-ognej/ [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:18, 10 верасня 2025 (+03)
* 1. У намінацыі часам да 100 кніг, гэта не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. 2. Прэмія Экслібрыс некалі была цікавай, цяпер яе такой лічыць нельга. Ад Караткевіча з Сысам да абсалютна бездапаможных «твораў». 3. Сацсеткі, навіны, згадкі пра персанажа (Соркіна), як і яго развагі не з'яўляюцца значнымі крыніцамі. 4. Можна б учапіцца за кнігу пра Гродна, але яна за свой кошт выстаўлена ў Ridero, дзе не выстаўляецца толькі лянівы. 5. У «Сібірскіх агнях» і публікацыі ў  «Дзеяслове» відавочна недастаткова, усе астатнія выданні значнымі не з'яўляюцца. 6. Пару апавяданняў прагледзеў, узровень раённага літаб'яднання.7. У рувікі артыкул не прайшоў.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 19:06, 13 верасня 2025 (+03)

== Парушэнне этычных паводзін ==
За [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%3A%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F&amp;diff=5033307&amp;oldid=5033300 гэтую рэпліку] ''пра чарговага інтэрнэт-вар’ята, які піша сам пра сябе артыкулы ва ўсіх Вікіпедыях'' [[Удзельнік:Lš-k.]] мае быць, на мой погляд, заблакаваны, бо пра [[Вікіпедыя:Недапушчальнасць абраз, пагроз і агрэсіі]] ён ведае, але гэтым час ад часу займаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:58, 9 верасня 2025 (+03)

:Апісанне прадмета па сутнасці — гэта энцыклапедычны стыль, а не абраза. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:06, 9 верасня 2025 (+03)
: Цытата персанажа, які піша пра сябе артыкулы ([https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=pfbid02UPYSYYqfvLpHYBJUbYJk6wp7qB876uHWkmTAmYiFbHtVtagchxyPAbPQePPrsgCal&amp;id=100010783908995 крыніца]):
{{цытата|Можа, чарадзейны ФБ, як ужо бывала, данясе мой спіч каму трэба, таму скажу: мяне не спыніць і адмаўляць маю значнасць няма сэнсу. Чулі пра Валан-дэ-Морта, які зрабіў артэфакты-крыстражы і без іх знішчэння нельга было знішчыць яго? Англійскi няўмеха стварыў 7 крыстражаў. У мяне крыстражаў незлічоная колькасць.:)) Энцыклапедычныя артыкулы пра мяне дублююцца на мностве пляцовак, а ёсць яшчэ СМІ, мае біяграфічныя даведкі ў топавых друкаваных літ. выданнях і г.д. Таму, калі які-небудзь грыфендорац, усё ж прыбярэ артыкул пра мяне (адзiн з лепшых у катэгорыі пісьменнікаў), для мяне гэта выдаленне — пстрычка гарошыны па сталёвым шаломе. Цёмнага лорда не адолець з цёмнымі матывамі, як сказаў бы Хлопчык, які выжыў.:)) А я скажу: absit verbo invidia.}}--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:27, 9 верасня 2025 (+03)
: Лічу бан крайняй мерай, якой нам трэба ўсемі сіламі пазбягаць, каб не распальваць варожасць у раздзеле. Глянуў абмеркаванні, не хачу судзіць пра значнасць артыкула. Агулам па палаце нашага раздзела, у нас не вельмі прыдзірліва да значнасці. Не маю нічога супраць таго, каб пісалі артыкулы пра жывых людзей і каб жывыя людзі пісалі пра сябе. Прашу @JerzyKundrat у гэтай палкай дыскусіі зыходзіць з добрых памкненняў усіх бакоў канфлікту. Звяртаю пільную ўвагу @Lš-k на тое, што ў дыскусіі шмат перагібаў. На мой погляд, вы ведзяце размову даволі эмацыйна і мабыць вам варта адступіць. Асабліва важна, што вам не раз намякнулі, як вашыя некаторыя інсінуацыі асабіста абражаюць удзельнікаў размовы. Думаю, што ўсе мы хацелі бы, каб нашыя размовы ішлі ў рэчышчы паляпшэння нашага праекта і пошуку кансэнсусу, а не ў пераходзе на асобы, пошуку шкодных элементаў. Нават калі вы ўпэўненыя, што на вашым баку праўда, гэта ні ў якім разе не дазваляе вам абражаць іншых удзельнікаў. Паважайце іншых удзельнікаў і зыходзьце з добрых памкненняў усіх удзельнікаў, нават тых, з кім вы не згодныя. Спадзяюся, што ўсе бакі пастараюцца мінімізаваць канфлікт, каб не прыйшлося прыбягаць да ўмяшання адміністратараў, да чаго і заклікаю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:58, 10 верасня 2025 (+03)
:Удзельнік Lš-k тут цытуе самога Аснарэўскага, які як я разумею з'яўляецца ўдзельнікам рускай вікіпедыі. Таму не бачу нічога дзіўнага ў тым, што Аснарэўскі можа глядзець статыстыку артыкула пра сябе ў нашым раздзеле. Мабыць, удзельнік ведае пра дзейнасць Аснарэўскага ў вікіпедыі і таму ўпэўнены, што я гэта ён, хаця сам Аснарэўскі пацвердзіў у цытаванай публікацыі, што не з'яўляецца мной. Аснарэўскі таксама піша, што ўдзельнік Lš-k належыць да групы яго асабістых хейтэраў і хоць гэта недаказальна, паводзіны Lš-k сапраўды здаюцца асабіста мне дзіўнымi, прымушаюць сумнявацца ў яго нейтральнасці. Удзельнік, мяркуючы па дыскусіі ў абмеркаванні артыкула, не разумее, што СМІ могуць з'яўляцца аўтарытэтнай крыніцай, што аўтабіяграфіі пра якія ён крычыць не забаронены, і што цытаванне сац. сетак сучаснікаў дазволена паводле [[ВП:БС]]. Ён не рэагуе на прадстаўленыя спасылкі на правілы, увесь час паводзіць сябе неэтычна, нягледзячы на ​​тое, што яму было паказана на тое, што такія паводзіны закранаюць іншых удзельнікаў і парушаюць правілы, таму, нягледзячы на ​​карысць, якую ён прынёс праекту, ён на мой погляд павінен быць заблакаваны ці сама меней пазбаўлены сцяга даглядчыка, пакуль не вывучыць правілы і не пачне паводзіць сябе ў адпаведнасці з імі. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 07:02, 10 верасня 2025 (+03)
:: Выходзіць, што паняцце ''інтэрнэт-вар’ятаў'' у дачыненні да ўдзельнікаў БелВікі блакіроўкі не пацягне, ну няхай грызуцца тады. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:41, 10 верасня 2025 (+03)
:::Я перад тым як зарэгістравацца ў беларускім раздзеле доўга вывучаў тутэйшыя правілы, глядзеў абмеркаваньні, а яшчэ раней вывучаў ангельскую вікіпэдыю і ў меншым аб'ёме расейскую. Па маіх назіраннях і ў англамоўным, і ў расійскім раздзеле за такое навяшчавае хамства ужо даўно было б строгае папярэджанне, а ў выпадку паўтарэння блакіроўка. Lš-k нават у гэтым абмеркаванні прымудраецца не прасіць прабачэння, а пісаць, што &quot;інтэрнэт-вар'ят&quot; гэта &quot;энцыклапедычны стыль, а не абраза&quot;. Гэта значыць, ён высноў не зрабіў і, здаецца, збіраецца працягваць. Чакаю, калі ён ужо пачне слаць адмінаў на тры літары. Я разумею, нам удзельнікі патрэбны, але калі тут вікі-праект, то павінны быць нейкія берагі, таму што гэта ўжо відавочна за ўсе межы выходзіць. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 10:04, 10 верасня 2025 (+03)
::::я лічу, што методыка «хуткі бан за парушэнне правіл» — гэта рудымент з эпохі форумаў. Гэта не тое, што нам трэба слепа капіяваць з іншых раздзелаў ці з папярэдняга вопыту белвікі. Можна спрабаваць думаць у больш канструктыўным рэчышчы. Калі гэтая спрэчка не пяройдзе да нечага канструктыўнага, то будзем прымаць меры, якія могуць не спадабацца ўсім бакам абмеркавання. Таксама прашу ўсіх удзельнікаў размовы прачытаць наступныя артыкулы [[ВП:СУ]], [[ВП:Э]], [[ВП:КС]], [[ВП:НАПА]] (апошняе асабліва тычыцца @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]]). І асобна [[ВП:АЎТА]], [[ВП:Вірт]], [[ВП:БС]], каб разумець пазіцыю @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] і не абясцэньваць яе. Я раблю папярэджанне @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] за паведамленні, напісаныя з мэтай абразіць іншых удзельнікаў. У той жа час заклікаю ўсіх удзельнікаў размовы або адысціся ад размовы і рэдагавання артыкула на пэўны час, каб панізіць эмацыйнасць сітуацыі, або працягнуць абмеркаванне выключна ў канструктыўным рэчышчы без абмеркавання асабістасцей, з павагай да іншых удзельнікаў дыскусіі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:46, 10 верасня 2025 (+03)
:::::Асабіста я даўно ўсе гэтыя правілы вывучыў. Я не з'яўляюся чыім-небудзь віртуалам, пры гэтым аўтабіяграфіі правілы праекту не забараняюць. Гэта значыць, я не бачу наогул ніякай заснаванай на правілах пазіцыі калегі Lš-k і менавіта [[ВП:БС]] і прыбірае адзін з двух яго аргументаў аб праблеме з цытаваннем соц. сеткі Аснарэўскага. Калі ў каго-небудзь ёсць доказы, што Аснарэўскі гэта я, то, калі ласка, дайце іх. З вялікім задавальненнем азнаёмлюся. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 15:01, 10 верасня 2025 (+03)
: Згодна з [https://ru.hrodna.life/articles/evgenij-asnorevskij-7-faktov/ артыкулам] на Гродна Лайф можна даведацца, што Аснарэўскі мае іншы ўліковы запіс і не займаецца беларускай вікіпедыяй. Нават калі удзельнік @[[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] і з'яўляецца яго фэйкам, у нас недастаткова падстаў, каб правяраць сувязь паміж німі (правіла [[ВП:Вірт]] не парушана). Я магу зразумець чаму ў спадара @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] узніклі падазрэнні, але мы вымушаныя ў гэтым выпадку сыходзіць [[ВП:Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў|з сумленнасці ўдзельніка]]. Абвінавачванне чалавека ў сувязі с Аснарэўскім дэструктыўна ўплывае на ўвесь дыялог паміж удзельнікамі. Таму я далучаюся да папярэджвання @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] і сардэчна прашу @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] так не рабіць. &lt;br&gt;&lt;br/&gt;Таксама я хачу папярэдзіць @[[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]], што каментары ў стылі &quot;Аргументацыя самога Lš-k зводзіцца да бясконцых абражаючых крыкаў&quot; прыводзяць толькі да эскалацыі сітуацыі і парушаюць [[ВП:ЭП]]. Таму я таксама шчыра прашу вас старацца пазбягаць падобнага тону ў размовах.&lt;br&gt;&lt;br/&gt;Зрэшты, датычна намінацыі і падвядзення выніку магу сказаць, што імаверна шаноўнаму і дасведчанаму @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] можна было б пачакаць трошкі больш, але па сутнасці вынік правільны. Нейкая хлюпкая значнасць у гэтай асобы ёсць. Таксама я пагаджуся, што зараз артыкул знаходзіцца не ў лепшым стане (і гэта з тым улікам, што ўжо тры дасведчаных удзельніка падыходзілі да яго з чысткі, за што ўсім вялікі дзякуй). Нейкая значнасць у чалавека ёсць толькі з пісьменніцкай і актывісцкай дзейнасці, таму ўсе гэтыя абзацы пра яго кампазітарскія крокі можна смела выдаляць. Таксама частка крыніц з'яўляецца першаснай, на падставе якіх было зроблена арыгінальнае даследванне. Іх таксама можна смела выдаляць. Дарэчы, калі б спадар @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] мог давесці артыкул да розуму - было б звыш файна. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:33, 12 верасня 2025 (+03)
::Удзельнік Lš-k  добра папрацаваў з артыкулам, ён проста выкінуў з яго некалькі дзясяткаў спасылак на АК і мне ўчора прыйшлося іх вяртаць. Гэта я лічу вандалізм. А сёння я бачу, што вы выкінулі згадкі пра дызайнерскія працы Аснарэўскага, якія былі пацверджаны АК. Я разумею, што павінны быць прадстаўлены перш за ўсё асноўныя напрамкі дзейнасці. Я згодны са скарачэннем тэксту аб музычнай дзейнасці. Але навошта выкідваць пару радкоў аб іншых занятках? Вы выкінулі спасылку на ЖЖ Аснарэўскага, хаця ў чарговы і апошні раз паўтараю, што спасылкі на публікацыі сучасніка не забароненыя ў артыкуле пра яго. У ЖЖ быў паказаны набор спасылак на публікацыі Onlíner, гэта значыць на АК, каб пацвердзіць сцвярджэнне аб напісанні Аснарэўскім цыкла публікацый для гэтага СМІ. Можа варта ставіцца да працы іншых удзельнікаў з большай павагай? Палова раздзела пра беларускіх пісьменнікаў, гэта артыкулы незразумела пра каго з дзвюма спасылкамі на АК, але праблемы ёсць у артыкула пра Аснарэўскага. Я прыйшоў у беларускую вікіпедыю, каб напісаць пра гарадзенскіх краязнаўцаў, якія зрабілі кнігі, якія мне адкрылі краязнаўства. Захапляюся гісторыяй краязнаўствам, каб адпачыць ад кода. Я баяўся, што мой артыкул пра Госцева выдаляць, але аказваецца, што значнасці не хапае Аснарэўскаму. мяне тут абражаюць, робяць  вайну з артыкулам і мною асабіста, а ўдзельніка які даўно і свядома ігнаруе правілы акуратна папярэджваюць і яшчэ  мне робяць заўвагі пра тон размовы з чалавекам, які называе Аснарэўскага вар'ятам, разумеючы пры гэтым мяне. Я чытаў Фэйсбук Аснарэўскага і там ён скардзіўся на хэйтараў у белвікі. Думаў ён перабольшвае ці нават хлусіць. Бачу, што не. Мне на працы казалі, што белвікі маргінальная тусня дзе правілы не ведаюць нават адміны і лепей, калі я хачу ў вікіпедыю, пісаць у ангельскую. Але я хацеў пісаць на роднай мове. Аднак бачу, што тут немагчыма працаваць. Таму я сыходжу. Можаце выдаляць мае артыкулы, перапісваць, заблакаваць маю ўлікоўку. Калі ласка. Сцяг у рукі. Можна не адказваць, я не буду чытаць. Прашу прабачэння, калі кагосьці пакрыўдзіў і жадаю супольнасці развіцця, але сам у гэтым удзельнічаць не буду. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 08:25, 12 верасня 2025 (+03)
:::прапаную абараніць пакуль артыкул для аўтапацверджаных удзельнікаў, каб было менш спрэчак і спроб &quot;паваяваць&quot; [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:29, 12 верасня 2025 (+03)
:::: Здаецца не трэба, бо актыўных войн правак там няма ўжо. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:45, 13 верасня 2025 (+03)
::: Аснарэўскі не дызайнер. АК не пацвердзілі тое, што ён дызайнер. Адзінае што ёсць - фота лагатыпа пад якім падпісаны Аснарэўскі. Пры гэтым ён ідзе пералікам з іншымі канкурсантамі. Калі ваш дзіця прыносіць на конкурс аплікацыю, а затым яе ставяць на веб-старонку школы – гэта яшчэ не падстава несці гэтую інфармацыю ў вікі. ЖЖ Аснарэўскага не з'яўляецца [[ВП:АК]] і не мае патрэбнай нейтральнасці.&lt;br&gt;&lt;br/&gt;Я з павагай стаўлюся да вашай дзейнасці і вельмі спадзяюся, што вы яе працягнеце. Вы маеце рацыю, што артыкулы пра беларускіх письменнікаў трэба паляпшаць. Маю надзею, што вы зможаце гэтым заняцца. Прашу прабачэння, калі вас пакрыўдзіў сваім папярэджваннем. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:45, 13 верасня 2025 (+03)
* 1. У намінацыі часам да 100 кніг, гэта не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. 2. Прэмія Экслібрыс некалі была цікавай, цяпер яе такой лічыць нельга. Ад Караткевіча з Сысам да абсалютна бездапаможных «твораў». 3. Сацсеткі, навіны, згадкі пра персанажа (Соркіна), як і яго развагі не з'яўляюцца значнымі крыніцамі. 4. Можна б учапіцца за кнігу пра Гродна, але яна за свой кошт выстаўлена ў Ridero, дзе не выстаўляецца толькі лянівы. 5. У «Сібірскіх агнях» і публікацыі ў  «Дзеяслове» відавочна недастаткова, усе астатнія выданні значнымі не з'яўляюцца. 6. Пару апавяданняў прагледзеў, узровень раённага літаб'яднання.7. У рувікі артыкул не прайшоў.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 10:44, 13 верасня 2025 (+03)

== [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga med]] ==
{{закрыта}}
Трэба падвесці вынік па [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga med|адмінцы Plaga med]] і зрабіць запыт у Вікімедыя, каб яны надалі сцяг.  --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:47, 4 верасня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Вынік падведзены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 11:27, 5 верасня 2025 (+03)

== [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:Contributions/2601:CF:8200:1B90:48D0:B732:127E:ED9F 2601:CF:8200:1B90:48D0:B732:127E:ED9F] ==
{{закрыта}}
Машынны вандал актывізаваўся. Трэба даць часовую блакіроўку на дыяпазон. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:23, 23 жніўня 2025 (+03)
: Тое самае да: 
:* 12.222.18.2
:* 2600:1005:B250:AB28:A441:C477:148A:C5D1
:* 2601:CF:8200:1B90:7433:177A:12D8:D9C
:* 2601:CF:8200:1B90:9486:787F:A8C7:A33E
: [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:42, 23 жніўня 2025 (+03)
: {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:51, 23 жніўня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}

== Абнаўленне [[MediaWiki:Edittools]] ==

Па маім запыце на выпраўленне памылак з цёмнай тэмай адгукнуўся адмін Вікісховішча і ўдзельнік VRT (гл. [[Размовы_пра_MediaWiki:Edittools#Dark mode fix|старонку размоў]]). Ён просіць перанесці змены з пясочніцы, трэба рэакцыя адмінаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:00, 19 жніўня 2025 (+03)

:{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:44, 5 верасня 2025 (+03)

== Адаптаваць [[MediaWiki:Recentchangestext]] пад цёмную тэму ==

У мяне няма правоў. Трэба абнавіць першы радок з параметрамі табліцы. Там прапісаныя колеры, іх трэба прыбраць, або проста паспрабаваць замяніць радок як у англ вікі: &lt;code&gt;{| class=&quot;plainlinks&quot; id=&quot;recentchangestext&quot; style=&quot;clear:both; font-size: 85%;&quot; role=&quot;presentation&quot;&lt;/code&gt;&lt;br/&gt;
[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 30 ліпеня 2025 (+03)

:{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:11, 5 верасня 2025 (+03)

== [[Адмысловае:Contributions/209.206.25.209|209.206.25.209]] ==
{{закрыта}}
Трэба супакоіць вандала. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 20 ліпеня 2025 (+03)
: {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:51, 21 ліпеня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}

== Удзельнік Peisatai ==
{{закрыта}}
Вітаю! Прашу звярнуць увагу на дзейнасць удзельніка Peisatai, які выкарыстоўвае Вікіпедыю для распаўсюджвання сваіх уласных даследванняў. Разгарнуў бурную дзейнасць, пішучы нейкія свае ўласныя здагадкі і фантазіі пра паходжанне геаграфічных назваў і прозвішчаў. Пры гэтым значная частка са зробленых ім правак не утрымоўвае аніякай крыніцы. У многіх з паказаных ім крыніц на самай справе гаворыцца пра сугучныя, але зусім іншыя назвы, а частка са зробленых ім правак увогуле з’яўляецца падманам і фальсіфікацыяй. Вось некаторыя прыклады:
* [[Важа]] ''Назва балцкага паходжання. Той жа корань Važ- у літоўскай рачной назве Važ-upė. Звязана з літоўскім vežti «везці», važiuoti «ехаць, рухацца» [A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 368—369]'' Рака Важа ў крыніцы не згадваецца. Дарэчы, Peisatai вельмі любіць спасылацца на працу Ванагаса, аднак у рэчаіснасці гэты &quot;Этымалагічны слоўнік літоўскіх гідронімаў&quot; прысвечаны даследванню паходжання назваў рэк і азёр Літвы. Гідронімы ж Беларусі, хаця і прыводзяцца там падчас (для параўнання), але вельмі рэдка. Таму ў большасці выпадкаў ягоныя спасылкі на Ванагаса з'яўляюцца падманам.
* [[Ратамка (рака)]] [[Ратамка (аграгарадок)]] [[Ратамка (вёска)]] ''Назва ракі Ратамкі балцкая, корань Rat- як у літоўскіх гідронімах Rata, Rat-upis, латышскіх Rat-upe, звязваецца з літоўскім ratas &quot;кола, акружнасць, замкнёны шлях колам&quot;, а сама назва такім чынам канфігурацыйнага значэння[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 273.]. Да кораня Rat- у назве дададзены вакалізаваны гідранімічны суфікс -m-, які таксама ў назве літоўскай ракі Neremà[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 228.].'' Назвы Ратамка ў Ванагаса няма.
* [[Абстэрна]] ''Назва Абстэрна старабалцкага паходжання. Яна ігуруе таксама як «Обста» (на карце 1933 года). Так жа сама, Обстай, называецца рака Абеста (у басейне Сейма на Падняпроўі)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166.], яе назву збліжаюць з назвай літоўскай нёманскай ракі Abista[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.]. У аснове гэтых назваў індаеўрапейскае ab-, якім абазначаліся рачныя воды[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1.]. Корань Ab- у азёрнай назве перадаваў значэнне «Цякучае, праточнае (возера)».'' Нідзе ў прыведзеных крыніцах назва возера Абстэрна не сустракаецца.
* [[Брэст]] ''Наконт назвы Берасця няма поўнай згоды. Існуюць балцкая і славянская версіі паходжання гэтай назвы. Згоднай з балцкай версіяй, назва звязаная з літоўскім brasta, прускім *brastan «брод»[В. Н. Топоров. Прусский язык. A-D. Москва, 1975. С. 247.].'' Хлусня, Брэст там не згадваецца.
* [[Вяркуды]] ''Вядомыя сучасныя літоўскія адыменныя прозвішчы Verkis, Verkas, Verkelis, Verkulis, якія звязваюць з verkti &quot;плакаць&quot; (як прозвішча Плакса[Бiрыла М. В. Беларуская антрапанiмiя. 2: Прозвiшчы, утвораныя ад апелятыўнай лексiкi. — Мінск: Навука i тэхнiка, 1969. — C. 325.])'' Нічога з напісанага ў Бірылы і блізка няма, акрамя беларускага прозвішча Плакса. ''З тым жа фармантам -ud- балцка-літоўскія імёны, ад якіх тапонімы Дакудава, Палуды, Анкуды. Блізкі фармант -id- у імёнах, ад якіх Мілідаўшчына, Вайнідзеняты.'' Няма крыніцы.
* [[Мёры]] ''Першапачаткова назва Мёраў адносілася да возера, якое на старых картах называецца «Мёры» (цяпер — возера Мёрскае).'' Няма крыніцы. ''Вядомая з 1514 г. назва Мёраў — маёнтак «Мярэя» (Мерея) перагукаецца з балцкай назвай дняпроўскай рэчкі Мярэя[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 195.]. Корань Mer- / Mor- мае значэнне «стаячая вада» і суадносіцца з літоўскім marios «затока»[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. P. 211, 204.]. У назве Мярэя балцкі гідранімічны пашыральнік -ej-, як у падняпроўскіх балцкіх гідронімах *Vedēja, *Rupēja[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.], літоўскіх Asveja, Roveja[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 49, 280.], у назве возера Асвея. Блізкія яму пашыральнікі -ij-, -uj- у водных назвах тыпу Ілія, Бабруя.'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з прыведзеных крыніц назва горада Мёры не згадваецца. А ў Ванагаса не згадваецца і Мярэя.
* [[Набіста]] ''Назва Набіста старабалцкага паходжання. Суседства з возерам Абстэрна (іншая назва Обста, ад *Abista) дае падставы меркаваць, што ў аснове назваў абодвух азёраў мела быць Ab-ist-, як у такіх балцкіх гідронімах, як Abista (у Літве ў басейне Нёмана)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.] і Абеста, або Обста (у басейне Сейма на Падняпроўі)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166].'' Назва Набіста ў крыніцах не згадваецца. Далей ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем мноства іншых гідронімаў.
* [[Лошыца]] [[Лошыца (жылы раён)]] [[Лошыцкая сядзіба]] ''Звязана або з літоўскім lašėti «капаць», або з аманімічным яму lašėti «блішчэць», lašis «ласось»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 182.] (назва ласося матываваная яго стракатай, блішчастай луской[В. Н. Топоров. Прусский язык. L. Москва, 1990. С. 109.]).'' Назвы Лошыца ў гэтых кнігах няма.
* [[Гайголка]] ''Назва літоўскага паходжання, ад gaigalas «вуцяк». Такога ж паходжання літоўскія водныя назвы Gaigalis, Gaigal-upė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 103.].'' Гайголка там не згадваецца.
* [[Маладзечна]] ''Назва Маладзечна ад назвы прытока ракі Уша ракі Маладзечанкі (*Маладзечны, *Маладзечні), на якой адпачатна паселішча паўстала. Адпачатная балцкая назва ракі звязаная з літоўскім maldas, meldas «трыснёг», ад якога літоўскія гідронімы тыпу Mald-upis, Maldenis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.].'' Маладзечны ці Маладзечанкі ў Ванагаса няма.
* [[Сіпа (рака)]] [[Сіпурка (рака)]] ''Назва Сіпа мае балцка-яцвяжскае паходжанне. Літоўскі гідранімічны аналаг — назва ракі *Šipė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 331.]. У сіпурскай назве корань Sip- пашыраны пашыральнікам -ur-, які вядомы ў літоўскім словаўтварэнні: dubti «угінацца» — duburys «вір», у рачных назвах Ind-ura, Vint-ura[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 307—309.].'' Няма там Сіпы і Сіпуркі.
* [[Тушчанка]] ''Назва балцка-літоўскага паходжання. Ад літоўскага tuščias, tuštas «пусты», адсюль назва тыпу *Tuščia. Найбліжэйшы гідранімічны адпаведнік — літоўская рачная назва Tušt-upis (каля заходнелітоўскага Цяльшэя) таго ж паходжання[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 350.].'' Тушчанка там не згадваецца.
* [[Бірвета]] ''Назва балцкага паходжання. Аснова гідроніма Bir-ṷ-, ад кораня Bir-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 65.]. Назва мае «балотную» семантыку.'' Ванагас супастаўляе назву Бірвета з беларускім берва &quot;кладка з бярвенняў на гразкім месцы&quot;.
* [[Лужасна]] [[Лужаснянка]] ''Назва балцкага паходжання. Корань Lūž- у літоўскім гідроніме Lūž-upis, ён звязаны з літоўскім lūžti «ламацца, ірвацца, гнуцца» і мае канфігурацыйнае значэнне[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 200.]. корань пашыраны тыповым балцкім гідранімічным пашыральнікам -sn-[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.].'' Няма ў гэтых кнігах Лужасны і Лужаснянкі.
* [[Лагойск]] [[Лагазінка]] ''старабалцкага паходжання. На гэта паказвае балцкі гідранімічны пашыральнік -(а)z-. Ён вядомы і ў літоўскім словаўтварэнні... [P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 390.] Назва Лагаза ад індаеўрапейскага *leg- / *log- «накропваць, прасочвацца, распускацца»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 657.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 99.].'' Лагаза (Лагазінка, Лагойск) нідзе там не згадваецца.
* [[Маларыта]] [[Маларыта (рака)]] [[Рыта]] ''старабалцкага паходжання. Узыходзіць да індаеўрапейскага *rī-ti «цячы», якое ад гнязда *rei- / *rī- / *roi- «цячы», адкуль, напрыклад, лацінскае *rei-ṷo-s «ручай» (&gt; rīvum) або кельцкае *rei-no-s «плынь» (&gt; рака Рэйн)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 330—331.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 96.]. Гідранімічныя аналагі — назвы літоўскай ракі Ryt-upis «Цякучая (або Ранішняя) рака» (каля Марыямпале), латышскай Rīta-strauts «Цякучая (або Ранішняя) плынь»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 279.].'' У прыведзеных крыніцах назваў Маларыта, Рыта няма.
* [[Сухадроўка]] ''Назва балцкага паходжання. Поўны аналаг назвы — заходнелітоўскі двухасноўны гідронім Saus-drãv’as. У ім першая аснова — ад літоўскага sausas «сухі», другая ад кораня Drav- / Drev-, які звязаны з індаеўрапейскім *droṷus «плынь», *dreu- «бегчы, імкнуцца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 90—91, 292.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 204—205.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 44-45, 55.].'' Сухадроўкі ў гэтых кнігах няма (дарэчы, Ванагас на с. 90 корань drav- супастаўляе са старажытнаіндыйскім dravah, dravati). Далей ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем мноства іншых гідронімаў.
* [[Сэрвач (прыток Віліі)]] [[Сэрвач (прыток Нёмана)]] ''Першая аснова Serv- таксама ў назве рэчкі Сярвайкі (правы прыток Ловаці), літоўскіх гідронімах Servas, Servelis (назвы азёраў), Sarva (назва ракі). Звязана з літоўскім serventi «паціху цячы, струменіць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.]. Далей да індаеўрапейскага *sreu- «цячы», *sreṷo- «плынь» і карацейшага *ser- «цячы»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1003.]. Другая аснова назвы Сэрвач тая ж, што і ў назвах Нарач, Іслач і падобных, — Ak-. Яна звязаная з лат. aka «калодзеж», літ. aka(s) «палонка ў лёдзе», лат. akata «вір у рацэ; вочка ў балоце; палонка ў лёдзе»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 176.].'' Назвы Сэрвач ў пералічаных крыніцах няма.
* [[Віхра]] ''Нягледзячы на павярхоўнае падабенства з віхор, назва Віхра балцкага паходжання. Гідранімічныя аналагі — літоўскія рачныя назвы Vieša, Viešinta, Viešintas, Viešmuo, латышская Viesīte, назва возера Вісяты. Звязана з літоўскім viešmuo «ручай»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 378—379.].'' Назва Віхра ў Ванагаса не згадваецца.
* [[Жыткавічы]] [[Чырвонае (возера)]] ''Назва паселішча пайшла ад назвы ракі Жыдкаўка, што з Жыд-возера цекла ў Прыпяць.'' Няма крыніцы. ''Назва «Жыд» паходзіць ад балцкага кораня *žeid- / *žid- «гарэць; свяціць, ззяць», ад якога літоўскае žydėti «свяціць; цвісці», žaida «агмень (месца для адкрытага агня)». Далей да карацейшага балцкага *žei- / *ži- (з тым жа значэннем), ад якога таксама латышскае zīt «світаць, віднець», zaigs «зіхоткі» (*žei-, -g-), літоўскае žibus «зіхоткі» (*ži-, -b-)[S. Karaliūnas. Iš baltų kalbų puodininkystės terminijos istorijos // Lietuvių kalbotyros klausimai. XVI. 1975. С. 137—141.].'' Няма там ні Жыткавічаў, ні Жыд-возера, ні Жыдаўкі. Сама назва артыкула Каралюнаса ў перакладзе гучыць як &quot;З гісторыі ганчарных тэрмінаў у балцкіх мовах&quot;, ён не зусім пра гэта. ''Літоўскія гідранімічныя аналагі — назвы тыпу Žiba, Žiegas, Žied-upė, Žyd-a-upis[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 400, 401.].'' І тут таксама няма Жыткавічаў, Жыд-возера і Жыдаўкі.
* [[Нямыльня]] ''Адпачатная балцкая форма аднаўляецца як *Nemilnà (Немілна́).'' Няма крыніцы. ''Корань Nem- ад індаеўрапейскага *nem- «гнуць; гнуцца», ад якога і назва Нёмана[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 764.].'' Нямыльні ў кнізе няма. ''У назве *Немілны корань пашыраны рэдкім балцкім пашыральнікам -ln-, як і ў назве літоўскага возера Asalnai (As-, -ln-)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981.- С. 48.].'' Няма там гаворкі ні пра Нямыльню, ні пра пашыральнік -ln-. Далей ідуць іншыя ўласныя даследванні. У прыватнасці, у гэтых фантазіях ёсць спасылка і на &quot;Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья&quot;. Дык вось, Нямыльня там згадваецца на с. 218 у раздзеле &quot;Славянские названия&quot;.
* [[Сермеж]] ''Найбліжэйшы гідранімічны аналаг — літоўская рачная назва Serma(s), што лічыцца вельмі архаічнай. Да індаеўрапейскага *sermo- «рака, плынь» і карацейшага *ser- «цячы»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 909—910.] Таксама рачная назва на прыпяцкім правабярэжжы Цэрэм / Сарэмскі, адпачатная форма якой таксама балцкае *Serm-[О. Н. Трубачев. Труды по этимологии: Слово. История. Культура. Т. 4. Москва, 2009. С. 593—594.]. Корань пашыраны такім самым пашыральнікам, як у назве літоўскай падвіленскай ракі Nemėža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 227.]'' Ва ўсіх гэтых крыніцах назва Сермеж не згадваецца.
* [[Піктуша]] ''Назва балцка-літоўскага паходжання. Звязана з літоўскім piktas &quot;злы; моцны, вялікі&quot;. Належыць да шэрагу &quot;злых&quot; гідронімаў, тыпу Pikt-ežeris, Pikt-upė (piktas &quot;злы; моцны&quot;, ežeras &quot;возера&quot;, upė &quot;рака&quot;)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 258.].'' Піктушы тут няма.
* [[Вір (возера)]] [[Чорны Вір]] [[Вір (рака)]] ''Водныя назвы Вір (найменей некаторыя з іх), магчыма, перакладаюць папярэднія балцкія гідронімы тыпу назвы правага дзесенскага прытока (ніжэй Чарнігава) Верапета (руск.: Верепето, Верепета)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейне. С.-Петербург, 1913. С. 211.]'' Хлусня, кніга Маштакова - гэта проста спіс назваў рэк у басейне Дняпра, пра паходжанне гэтах назваў у яго не сказана ані слова. ''ад літоўскага verpetas «вір; крыніца», verpti «моцна цячы; віраваць»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 179.].'' Назва Вір тут не згадваецца.
* [[Рэпалава]] ''Вядомы літоўскі антрапонім Rėpalis, ён звязаны з літоўскім rėpti &quot;хапаць, грабастаць&quot;[Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. С. 598.].'' Рэпалава там не прыгадваецца, ёсць толькі прозвішча Repalis і дарэчы тлумачыцца зусім па-іншаму.
* [[Ведрыч (рака)]] ''У аснове назвы — адзін з варыянтаў балцкай гідранімічнай асновы Ud- : Vad- : Ved-, якая звязаная з лат. ūdens, пруск. (w)undan, літ. vanduo «вада», яцвяжскім *udā «вада; рака».'' Няма крыніцы. ''Гэтая аснова ў балцкіх назвах такіх рэк, як літоўскія Vedega (Vadaga), Vadaktis, Ūdara[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 351, 358.]'' Ведрыч там не прыгадваецца. Ды і тлумачыць пералічаныя літоўскія назвы Ванагас па-рознаму. ''пруская *Vadanga (&gt; Wadangen), пасожская Удага, падняпроўскія Ведаса, Ведага[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — М., 1962. — С. 129, 157, 169—170, 178, 211.]'' Фантазіі. Тапароў супастаўляе Ведрыч толькі з назвамі Ведзерка, Ведра і Ведрыца (ад асновы *veder-), іншыя ж назвы ён тлумачыць па-іншаму. ''У назве Ведрыч корань Ved- пашыраны з дапамогай пашыральніка -r-. Ён шырока прысутны ў літоўскім слова- і назваўтварэнні: kupti «уздымацца» — kupra «горб», liepa «ліпа» — Lieporas «Ліпавы (ручай)»[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 298—309.].'' Тут Ведрычы няма. Дарэчы, гэты том выбраных твораў Скарджуса мае назву &quot;Lietuvių kalbos žodžių daryba&quot;, г. зн. &quot;Словаўтварэнне літоўскай мовы&quot;. Тапанімія Беларусі там не разглядаецца ў прынцыпе, кніга зусім не пра гэта. Таму спасылкі на Скарджуса тут з'яўляюцца падманам.
* [[Крэва]] ''Найверагодней тапонім «Крэва» ўтварыўся ад рачной назвы тыпу літоўскага гідроніма Krevė (рака на поўначы ад літоўскіх Кейданаў)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 165.]. Такую назву магла мець крэўская рэчка, цяпер вядомая як «Крэўлянка».'' Назвы мястэчка Крэва там няма.
* [[Судабле]] [[Судабоўка]] ''Рачная назва балцкага паходжання, ад першапачатковага *Судаба. Корань Sud- як у літоўскіх гідронімах Sudarvė, Sudota, Sūduonia, якія звязваюцца з літоўскім sūduva &quot;твань у балоце&quot;[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 318-319.].'' Судабле і Судабоўкі ў Ванагаса няма. ''Пашыральнік -b- як у назве рэчкі Налібаўкі (&lt; *Наліба, Nal-ib-), які выкарыстоўваецца ў літоўскім словаўтварэнні (kan-ėti «бедаваць, мучыцца» — kan-yb-a «ссохлік, заморак»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 92.].'' Насамрэч гаворка ў крыніцы ідзе аб словаўтваральных суфіксах літоўскай мовы, ніякіх гідронімаў там няма.
* [[Каспля]] ''Першая аснова Кас- з цягам часу зведала эвалюцыю ад *Kŭs- праз *Къс-. Яна звязаная з прускім kusis, літоўскім kusulas «камар». Гэтая аснова таксама ў назвах ракі Касня (прыток волжскай Вазузы) на Смаленшчыне на ўсходзе ад Касплі, сожскай ракі Касінка (каля Касінкі — рэчка з назвай-перакладам «Камароўка»)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 190.].'' Насамрэч, рака Каспля ў гэтай кнізе сустракаецца толькі на с. 237 і там няма ані слова пра значэнне асновы ў гэтай назве. ''Прамы літоўскі гідранімічны адпаведнік — рачная назва Kus-upė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 175.].'' А тут увогуле Каспля не згадваецца.
* [[Дубасна]] ''Корань Dub- ад літоўскага dubti «ўгінацца», duburys «рачны вір (паглыбленае, „увагнутае“ месца)». З ім літоўскія гідронімы тыпу Dubė, Dubis, Dubija, Dubinga, Dubysa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 93.]. Корань пашыраны гідранімічным пашыральнікам -sn-. Ён таксама ў назвах задзвінскага возера Мядзесна, дзвінскай ракі Лужасна, дняпроўскіх рэк Опісна (&lt; *Apesna), Нерасна, Турасна[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.]. Гэты пашыральнік прысутны і ў літоўскім назва- і словаўтварэнні: upė «рака» — upėsnis «рачулка; месца, дзе цекла рэчка або дзе рэчка ўцякае ў возера»[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 291—292.].'' Нідзе з пералічаных крыніц назва ракі Дубасна не прыгадваецца.
* [[Налібакі]] [[Налібаўка]] [[Налібоцкая пушча]] ''Звязаная з балцкім гідранімічным коранем Nal-, ад якога назва літоўскага возера Nalija, балота Nal-raistis, балцкай назвай з-пад Ноўгарада *Nolia / Nolė. Далей да індаеўрапейскага *(s)na- «цячы», пашыранага пашыральнікам -l-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 223.].'' Налібак, Налібаўкі, Налібоцкай пушчы  ў крыніцы няма. ''Корань Nal- пашыраны пашыральнікам -b-, які выкарыстоўваецца ў літоўскім словаўтварэнні (kan-ėti «бедаваць, мучыцца» — kan-yb-a «ссохлік, заморак»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 92.].'' У кнізе проста гаворыцца пра суфікс -yba і падобныя ў літоўскім словаўтварэнні, пералічаных вышэй тапонімаў там няма.
* [[Вацлаў Пануцэвіч]] ''Папуцэвіч — ад балцка-літоўскага аднаасноўнага антрапоніма (колішняга імя) «Папуціс», які даў і сучаснае літоўскае прозвішча Paputis. У ім антрапанімічны суфікс -ut- і корань Pap-, які і ў іншых літоўскіх антрапонімах Papas, Papeika, Papelis, Papšys. Корань звязваецца з літоўскім papas «грудзі; смочка; покаўка, пупышка (на дрэве)»[Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 391.]'' Papas, Papeika, Papelis, Papšys у крыніцы ёсць, а Папуцэвіча, Папуціса і Paputis няма. ''з латышскім pāpa, pāpis, pāpulis «покаўка, пупышка». Тыпалагічная паралель — прозвішчы «Цыца», «Цыцка»[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўнай лексікі. Мінск, 1989. С. 441.].'' У Бірылы з пералічанага ёсць толькі Цыца і Цыцка.
* [[Убарць]] ''Назва Убарць балцкага паходжання. У аснове назвы Убарць — корань ub-, які таксама ў назве ракі Убедзь (правы прыток Дзясны паміж Чарнігавам і Ноўгарадам-Северскім)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 206.].'' Хлусня, кніга Маштакова - гэта проста спіс рэк дняпрўскага басейна, дзе ані слова пра іх паходжанне, пра тое, дзе які корань і г. д. ''Корань ub- у назве Убарць пашыраны з дапамогай пашыральніка -rt-, які вядомы ў літоўскім словаўтварэнні (kabti «віснуць» — kabartai «звіслая „бародка“ пад дзюбай пеўня») і ў балцкай гідраніміі: возера Тумерта на Верхнім Падзвінні, рака Уперта на Павоччы, літоўская рака Gomerta[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 119.].'' Адзінае што ёсць у Ванагаса з усяго пералічанага - гэта гідронім Gomerta. Дарэчы там напісана, што ў ім суфікс -erta, а не -rt-. Усё астатняе - прыдумана. ''Ад кораня ab- пайшлі балцкія гідронімы Abista, Абеста, Абстэрна, Обаль, Аболе[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166.][A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.].'' Насамрэч, на с. 175 у Тапарова напісана, што ў назвах Обаль, Аболе корань *абъл-/*объл-, які ён параўноўвае з літ. obuolys, лтш. abols &quot;яблыка&quot;, Абстэрна там увогуле няма. А ў Ванагаса не згадваюцца Абстэрна, Обаль, Аболе.
* [[Обаль (рака)]] [[Абалянка (рака)]] [[Аболе]] [[Обаль (возера)]] [[Обалінец]] ''Корань Ab- такі самы, як у латышскіх гідронімах тыпу Abula, Abuls, Abava[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. C. 534—535.]'' Назвы Abava там няма і Буга нічога на піша аб тым, што ў гэтых назвах менавіта корань Ab-, а не нейкі іншы (напрыклад abal). ''у назве ракі Абельна на Верхнім Павоччы. Ад індаеўрапейскага ab-, якім пазначаліся рачныя, цякучыя воды[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 41.].'' А ў Краэ наогул не прыгадваюцца Обаль, Абалянка, Аболе, Обалінец, Абельна. Далей ідзе ўласнае даследванне пра разнастайныя гідронімы.
* [[Аткыльня]] ''Першапачатковая форма захавалася ў назве возера Акельня'' Няма крыніцы. ''Корань Ak- звязаны з лат. aka «калодзеж», літ. aka(s) «палонка ў лёдзе», лат. akata «вір у рацэ; вочка ў балоце; палонка ў лёдзе»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 176.].'' У рэчаіснасці ж, у крыніцы напісана, што назва Аткільня магчыма з балт. at- + kil- &quot;поднимать(ся), происходить&quot;.
* [[Мокіш]] ''Звязана з літоўскім mokšė «мокрае, вільготнае месца» (ад mokas «густая гразь» з дапамогай пашыральніка -š-)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 315—316.]'' Адзінае што там ёсць - гэта тое, што ў слове mokšė суфікс -š-, пра назву Мокіш ні слова. ''makašyti «брысці па гразі», далей да літоўскага makoti «брысці (праз гразь)», makynė «балаціна», maknus «топкі», латышскага makņa «балаціна, балоцістае месца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.].'' Таксама гідроніма Мокіш няма. Дарэчы няма там і слова makašyti у якасці тлумачэння літоўскіх гідронімаў.
* [[Чарэйскае возера]] [[Чаросава (возера)]] ''Назва балцкага паходжання. З шэрагу азёрных назваў Чэрас (каля Мёраў), Чаросава (каля Лепеля), Чэраскія (група азёраў у вярхах ракі Таропы), сюды ж і назвы прыпяцкай ракі Чарэса, дзесенскай ракі Чарэска[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 212.]. Корань Ker- (&gt; Чер-) ад літоўскага keroti «расці, разрастацца» (прыставачнае už-keroti «зарастаць, абрастаць»). Гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы *Kerėsa (&gt; Kerės-upis), Kerotis, Kerūlė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 153—154.].'' Ні там, ні там Чарэйскае і Чаросава возера не згадваецца. Далей таксама ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем розных назваў.
* [[Ненач]] ''Гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы Nota, Notė, Notija, Notera[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 231—232.], пруская *Nātangā (ад гэтага гідроніма назва прускага племя натангаў).'' Ненач там не згадваецца. ''Гэтыя назвы ад захаванага ў гідраніміі балцкага *nātā «цячэнне», якое з дапамогай пашыральніка -t- ад індаеўрапейскага *(s)na- «цячы»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 971—972.].'' А тут няма ані пералічаных вышэй гідронімаў, ані балцкага *nātā.
* [[Белагаловае]] ''Першая аснова гэтай назвы — літоўскае balas, baltas «белы» (яно ж і ў балцкай назве ракі Балы на прыпяцкім правабярэжжы[О. Н. Трубачев. Труды по этимологии: Слово. История. Культура. Т. 4. Москва, 2009. С. 497, 594.]).'' Трубачоў гэта пісаў пра гідронім Балы, а не Белагаловае. ''Другая аснова ад літоўскага galva «галава; перад, верх»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 177.].'' Тапароў пісаў пра  раку Бологоловка ў басейне ракі Сож, а не пра возера Белагаловае.
* [[Веліж]] ''Назва Веліж (Вялі́ж) паходзіць ад назвы рэчкі Вялі́жкі, ля ўпадзення якой у Дзвіну паселішча знаходзіцца.'' Няма крыніцы. ''Першапачатковая форма гэтага гідроніма — Вялі́жа. На гэта паказвае назва ракі Буліжа, што цячэ недалёка ад Вяліжы (прыток дзвінскай ракі Касплі, што ў Дзвіну ўцякае ніжэй за ўпадзенне Вяліжы). У абодвух гэтых гідронімаў карані пашыраныя пашыральнікам тыпу -iž-, як у літоўскіх гідронімах тыпу Gabižis, Gumyža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 101, 127.][В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 169.]. Пашыральнік -ž- выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні, утвараючы вытворныя формы (varlė «жаба» — varlėža «жабка»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 391.]. Гідранімічны корань Vel- на Верхнім Падзвінні таксама ў балцкіх назвах возера Веліста, ракі Веляса (Vel- + -st-, -s-). Балцкія гідранімічныя адпаведнікі — літоўскія Veliuona, Velionė, Vel-upys, Vėlys, латышскія Vel-upīte, Vellezers[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 370.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах Веліж, Вяліжа ці Буліжа не згадваюцца. Суцэльная адсябяціна.
* [[Гавязнянка]] ''Корань такі ж, як і ў балцкіх назвах нёманскіх рэк Гаўя, Гуя, ад індаеўрапейскага *gēu- / gū- «гнуць, крывіць». Ад яго таксама літоўскае gau-r-as «волас», gu-r-as «вяршыня пагорка», gu-g-a «пагорак; гузак; горб»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 393—398.].'' Няма ў крыніцы нічога падобнага. ''Корань пашыраны балцкім пашыральнікам -zn-, які таксама ў назвах «лісіных» рэк Лапузна (прыток дзесенскай Наўлі), Лопазна (прыток сожскай Іпуці), ад літоўскага lapė «ліса»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 192, 194.].'' Хлусня, няма там ні Гавязнянкі, ні разважанняў пра тое, які пашыральнік і корань у назвах Лапузна і Лопазна (&quot;форма балт. первоисточника неясна&quot;).
* [[Сянно]] [[Сянна (рака)]] [[Сянно (возера)]] [[Жыварэзка]] ''Назва Сянна паходзіць ад аднайменнага возера, на якім паселішча паўстала. Гідронім Сянно балцкага паходжання, ад кораня Sain-[B. H. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. II // Балто-славянские исследования. 1987. Москва, 1989. С. 47.]. Звязана з літоўскім at-sainus «павольны, неахайны, лянівы»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 293—294.]. Далей да аднаго са значэнняў індаеўрапейскага *sei- : si- «слабець; вялы, слабы, лянівы; апускацца, пагружацца» (&gt; «ціхі, спакойны»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 890—891.].'' У ніводнай з пералічаных кніг назва Сянно (Сянна) не сустракаецца.
** {{N}} цалкам выдаліў як безкрынічнае ва ўсіх названых артыкулах. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 09:07, 15 мая 2025 (+03)
* [[Усвейка]] [[Усвяты]] [[Ушача]] [[Ушачы]] [[Усвяча]] [[Уша (прыток Віліі)]] [[Уша (прыток Бярэзіны)]] [[Уша (прыток Нёмана)]] ''Гэты корань звязваюць з індаеўрапейскім *aus- / *us- «блішчэць, ззяць», ад якога літоўскае aušra «зара», apy-ūšris «час перад світанкам», латышскае *Ūss (балцкае боства зары)[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 282—283.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 86—87.].'' У гэтых крыніцах пералічаныя тапонімы не згадваюцца.
* [[Усяжа (рака)]] Тое ж самае. Далей: ''У назве Усяжа корань Us- пашыраны балцкім пашыральнікам -ing-, як у назве Аражня / Аряжня (&lt; Ar-ing-in-)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 199.].'' На самой справе, адзінае, што напісана ў крыніцы, так гэта тое, што назву Аражня можна параўнаць з ст.-пруск. Aryngine. Пра пашыральнік -ing- і Усяжу - выдумка.
* [[Арыжня (рака)]] ''Назва старабалцкага паходжання. Адпачатная форма была блізкая да прускай азёрнай назвы Aryngine (Ar-, -ng-, -n-), потым дала форму тыпу «Аряжня»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 199.].'' Пра падзеленне назвы на састаўныя часткі Ar-, -ng-, -n- там няма. ''Корань ад балцкага *ar-, індаеўрапейскага *ar-, *er- / *or- «рухацца»[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 45—47.].'' У крыніцы няма ні Арыжні, ні балцкага *ar-. ''Ён таксама ў літоўскім гідроніме Arina, латышскім Aruona[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 47.].'' Тут таксама няма Арыжні. Дарэчы, Ванагас не называе гэты корань балцкім, а разглядае яго як агульнаіндаеўрапейскі.
* [[Рапуса]] ''У назве Рапусы вылучаецца балцкі гідранімічны пашыральнік -usa, як у назвах дзесенскай ракі Нярусы, прускай ракі Narussa[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.].'' Няруса і Narussa там ёсць, Рапусы няма.
* [[Мядзесна]] ''Найбліжэй з гідранімічным коранем Med- звязанае літоўскае medis «дрэва», medė «гай», ад балцкага *medja(n) «лес». Далей да індаеўрапейскага *medhi̯os- «сярэдні, сярэдзінны» — лес разумеўся як тое, што знаходзіцца паміж паселішчамі[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 706—707.].'' Назвы Мядзесна і ўвогуле разважанняў, што &quot;найбліжэй з гідранімічным коранем Med- звязанае літоўскае medis...&quot;, там няма. ''Корань Med- пашыраны ў назве Мядзесна балцкім гідранімічным пашыральнікам -sn-. Ён таксама ў дзвінскім гідроніме Лужасна недалёка ад Мядзесны, у дняпроўскіх балцкіх гідронімах Апісна, Нерасна, Турасна і інш.[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.]'' На самай справе, гідронім Мядзесна ў гэтай кнізе прыгадваецца толькі на с. 225, дзе гаворыцца, што ён мае фінскае паходжанне.
* [[Сярвайка]] ''Назва балцкага паходжання. Аснова Serv- таксама ў балцкай назве рэчкі Сэрвач (прыток Віліі), літоўскіх гідронімах Servas, Servelis (назвы азёраў), Sarva (назва ракі). Звязана з літоўскім serventi «паціху цячы, струменіць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.]. Далей да індаеўрапейскага *sreu- «цячы», *sreṷo- «плынь»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1003.].'' Ні там, ні там Сярвайка, Сэрвач не сустракаюцца.
* [[Свіліца]] [[Падсвілле]] [[Свольна (рака)]] ''Гідранімічныя аналагі — літоўскія гідронімы Svilė, Svyla, назва ракі Свілка на Падзвінні (каля Лынтупаў). Роднасны корань у гідронімах Svalė, Svalia, Svolis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 322—323.], у прускім тапоніме Swolow, балцкіх назвах рэк Своланка на Верхнім Павоччы[В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 307.]. Звязана з літоўскім svilti «гарэць без полымя, прыгараць; „гарэць“ ад холада». Далей да індаеўрапейскага *sṷel- «тлець, гарэць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1045.].'' Нідзе з паказаных крыніц Свіліца, Падсвілле, Свольна не згадваюцца.
* [[Жлобін]] ''Назва Жлобін балцкага паходжання — найімаверней гідранімічнага (адпаведная водная назва да сёння не захавалася). Назоўны адпаведнік на тэрыторыі цяперашняй Беларусі — возера Жлобін каля Баранавічаў (цяпер у складзе горада).'' Няма крыніцы. ''Гідранімічныя аналагі — літоўскае Globys (рака), прускае Globe (возера). Яны звязаныя з літоўскім globti «ахопліваць, ахінаць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.]. Далей да індаеўрапейскага *gleb(h)- «сціскаць» (ад карацейшага *gel- «сціскаць; акруглы»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 357, 359—360.].'' У гэтых крыніцах Жлобін не сустракаецца. ''Назва Жлобін з таго ж семантычнага шэрагу, што і балцкія назвы рэк тыпу Горадзен (&gt; Гараднічанка), Гамея (&gt; Гамяюк), якія ўзыходзяць да каранёў *gher(d)- «ахопліваць; агароджваць», *gem- «хапаць, сціскаць». Такія назвы адлюстроўваюць канфігурацыйныя асаблівасці адпаведнай ракі ці возера[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.].'' А тут не сустракаюцца Горадзен (Гараднічанка), Гамея (Гамяюк). ''У беларускай антрапаніміі вядомыя прозвішчы Глоба, Глобус, Жлоба, Жлобіч[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 111, 146.], якія могуць быць варыянтамі кораня *glob-.'' Таксама Жлобіна няма. Суцэльнае арыгінальнае даследванне.
* [[Барысаў]] ''На думку Ткачова, гэта сведчыць, што назва Барысава — не адыменная, а паходзіць ад ракі Барысы.'' Няма крыніцы. ''Калі рачная назва Барыса існавала, то яна балцкага паходжання.'' Няма крыніцы. ''Балцкі гідранімічны пашыральнік -is- у гідронімах тыпу Dubysà, Lavysà, у тапоніме Kilbisai[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T.1. Vilnius, 1996. С. 313—314.]. Адпачатная балцкая форма мусіла быць тыпу Barysà. Корань Bar- у літоўскіх рачных назвах Barys, Bar-upė, якія лічацца вельмі старажытнымі. Той жа корань, з пашыральнікам -t-, і ў літоўскіх гідронімах тыпу Bartuva, у назве прускай ракі *Barta (ад яе мела пайсці назва зямлі прускага народу бартаў), у якіх аснову Bar-t- звязваюць з індаеўрапейскім *bher- «булькатаць; імкліва рухацца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 58, 59.][V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 71—72.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 132—133.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах горад Барысаў ці меркаваная рэчка Барыса не згадваюцца. Дарэчы, Ванагас пра гідронімы Barys, Bar-upė піша, што іх паходжанне незразумелае і для іх вытлумачэння выкарыстоўвае старажытнарускае, украінскае і ілірыйскае словы.
* [[Дрывяты]] ''У назве *Druvintas (&gt; Дрывяты) корань Druv- пашыраны пашыральнікам -nt-, як і ў назве возера Вісяты (ад формы тыпу літоўскай азёрнай назвы Viešintas)[K. Būga. Rinktiniai raštai. T. 3. Vilnius, 1961. С. 546.].'' Вісяты там ёсць, а вось Дрывят і разважанняў пра пашыральнік у назве Вісяты няма.
* [[Нешчарда (возера)]] [[Нешчарда (рака)]] ''Назва Нешчарда — балцкага паходжання. Назву складаюць прыстаўка Ne- і корань skard-. З дапамогай прыстаўкі Ne- аформленыя назвы задзвінскіх азёраў Нявежа, Няклея, Нядружна і інш. Яна ж у літоўскіх гідронімах тыпу Nestrėvis «Нецякучае (возера)» (ад strėvus «плыткі, цякучы»)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 229.]. Корань skard- у літоўскіх гідронімах тыпу Skardis, Skardžius, Skardelis, Skard-upis. Ад літоўскага skardis «круты схіл, бераг», skardyti «адсякаць, адразаць, аддзіраць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 301.]. Далей да індаеўрапейскага *(s)ker-d-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 940—941.].'' Суцэльныя фантазіі, ва ўсіх крыніцах назва Нешчарда адсутнічае.
* [[Лавоша (рака)]] ''Назва Лавоша балцкага паходжання. Гідранімічны корань Lav- таксама ў літоўскай рачной назве Lavysa (рака, з якой выцякае возера Lavysas), якая далей звязаная з гідронімамі Lūvas, Lojis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 182, 184.].'' Лавошы тут няма. Дарэчы Ванагас піша, што паходжанне кораня ў назве Lavysa незразумелае і для ягонага тлумачэння прыводзіць славенскае lava, нямецкія, грэцкія і іншыя словы. ''Ад індаеўрапейскага *lou- са значэннем «умываць, мыць, купаць» (&gt; «ліцца», «жолаб, роў»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 692.]. У назве Лавоша корань Lav- пашыраны пашыральнікам -š- (&gt; -oš-), які выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні, а таксама прысутны ў гідронімах Nalošas, Gailėšis, Lapišius, Pelyša[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 316—318.].'' У гэтых крыніцах Лавоша таксама адсутнічае.
* [[Чавусы]] ''Згодна з антрапанімічнай версіяй, назва «Чаусы» звязаная з зафіксаванымі на Верхнім Падняпроўі прозвішчамі Чаус, Чаусаў. Тая ж будова і ў падняпроўскіх прозвішчах Браусаў, Брэусаў, Леус, Паус, Рэус. У беларускай антрапаніміі такія прозвішчы пакідаюцца без вытлумачэння[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 62, 249, 304, 358, 441.].'' Па-першае, Бірыла нічога не пісаў пра паходжанне назвы города Чавусы, ягоная кніга прысвечаная прозвішчам, а не тапонімам. Па-другое, у Бірылы зусім няма ніякіх разважанняў пра нейкую быццам агульную будову пералічаных вышэй прозвішчаў. Па-трэцяе, на с. 444 ён звязвае прозвішча Чавус з рэг. чавус, чаус &quot;чыгун&quot;, тур. чавуш &quot;сяржант, унтэр-афіцэр&quot;. ''Паўночнасмаленскі тапонім Чаусава, аднак, гідранімічнага паходжання, стаіць на рацэ Чэусаўка. Той жа корань Чэус- у назвах малых ручаін Чэусен (у вярхоўях ракі Угры), Чэусаўская (прыток ракі Клядзейкі каля Серпухава). У гэтых гідронімах корань Čaus- / Čeus- (можа быць з балцкім пашыральнікам -in-) суадносіцца з балцкімі гідронімамі літ. Čiauša, лат. Čauša (ад *Kiauša). Яны звязаныя з літоўскім kiaušinti «павольна ісці», kiausti «знікаць, спыняцца ў росце» і пазначалі павольную плынь[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 293—294.]'' У крыніцы гаворка ідзе пра гідронімы Чеусен і Чеусовская ў Павоччы, пра горад Чавусы ці Чаусава ані слова. ''далей да індаеўрапейскага *(s)keu-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 951—953.].'' Чавусаў і тут таксама няма.
* [[Чэрыкаў]] ''Корань Чэр- таксама ў такіх прозвішчах з усходу Беларусі тыпу Чэ́ранда, Чэ́расеў, Чэ́рачэнь. Этымалогія гэтага кораня ў беларускай антрапаніміі недастаткова прасветленая[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 457.].'' З усяго пералічанага ў Бірылы згадваецца толькі прозвішча Чэранда, без указання які ў ім корань. Астатніх прозвішчаў і назвы горада Чэрыкаў там няма. ''Той жа корань у балцкіх азёрных назвах Чэрас (каля Мёраў і ў вярхах ракі Таропы), ад кораня Ker-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 153—154.].'' Зноў хлусня, няма там згадкі ні пра Чэрыкаў, ні пра Чэрас.
* [[Францішак Кушаль]] ''Прозвішча Кушаль балцкага паходжання, звязана з літоўскім kušlys «сляпец» (хто падслепаваты). Ад яго літоўскі антрапонім Kušlys[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 1140.]'' У гэтым слоўніку літоўскіх прозвішчаў згадваецца толькі літоўскае прозвішча Kušlys, беларускага Кушаль - няма. ''тапонімы Кушляны, Кушлі, Кушлікі. Аснова Kušl- сустракаецца ў літоўскай антрапа- і тапаніміі[В. Н. Топоров. Прусский язык. I-K. Москва, 1984. С. 361.].'' А тут ёсць толькі тапонімы Кушлікі і Кушлi без дакладнага вытлумачэння, прозвішча Кушаль таксама няма.
* [[Скупа]] ''Корань Skup- звязаны з літоўскім skupstas «куст», латышскім skupsna, skupšķis «малы лясок» (skup- + -st-, -sn-, -šķ-). Далей да індаеўрапейскага *(s)keup- «гронка, чуб, пук»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 956.].'' Хлусня, і блізка нічога падобнага там няма, акрамя існавання індаеўрапейскага *(s)keup.
* [[Вялікая Восмата]] ''Корань Asm- у балцкіх рачных назвах, што вар’іруюцца як Осма / Восма / Восьма, на Верхнім Падняпроўі і Верхнім Павоччы. Іх адпачатная форма аднаўляецца як *Asma[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 181, 200.][Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 301—302.][В. Н. Топоров. «Baltica» Подмосковья // Балто-славянский сборник. Москва, 1972. С. 255.]. Аснова Asm- з’яўляецца дыялектным варыянтам асновы Ašm- (як Asv- i Ašv- у гідронімах Asveja і Ašva, Ašvija, ад літоўскага ašva «кабыла»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 49, 50.]). Асновы Akm- і Ašm- паходзяць ад варыянтаў індаеўрапейскага *ak- / *ak'- «востры». Ад першага ў літоўскай мове akmen- «камень», ад другога — ašmen- «вастрыё» і (на перыферыі мовы) ašmen- «камень»[Топоров В. Н. Две заметки из области балтийской топонимии (этимологический аспект) [1959] // В. Н. Топоров. Исследования по этимологии и семантике. Т.4. Кн. 2. М., 2010. С. 74—77.]. У назве Асмата корань Asm- пашыраны з дапамогай -at-. Той жа пашыральнік у назвах рэчак Гардата, Аката (&gt; Акатаўка, прыток Гардаты) на Верхнім Павоччы[В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.], у літоўскіх гідронімах тыпу Amata, Žlagatas, Kamatis. Ён шырока выкарыстоўваўся ў літоўскім назва- і словаўтварэнні (gyvas «жывы» — gyvata «жыццё»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 334—338.].'' У ніводнай з паказаных крыніц назва Восмата не сустракаецца.
* [[Макоўза]] ''Балцкія гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы Makys (возера), *Makia (рака), Mak-a-raistis (балота), латышскае Maka, назва дняпроўскай ракі Маконя (прыток бярэзінскай Ушы).'' Крыніцы няма. ''Гідранімічны корань Mak- звязаны з літоўскім makoti «брысці (праз гразь)», makynė «балаціна», maknus «топкі», латышскім makņa «балаціна, балоцістае месца»[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.]. Рэдкі пашыральнік -auz- таксама ў літоўскім мікратапоніме (назва балаціны) Ramaũzė (&lt; Ramaũza «Рамоўза», ад ramus «спакойны»)[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 272.].'' Назва Макоўза ў Ванагаса не сустракаецца. Няма тут і разваг аб тым, які суфікс у назве Ramaũzė.
* [[Супрасль]] ''Назва паселішча паходзіць ад рачной назвы балцка-яцвяжскага паходжання. Адпачатна ўяўляла сабой злучэнне кораня Spran(d)- і пашыральніка -sl-[ P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 163—164.].'' У крыніцы ёсць толькі пра суфікс -sla- ў літоўскіх словах, усё астатняе - прыдумана. ''Гэты ж пашыральнік ёсць і ў назве ракі Нерасль, што таксама ўпадае ў Нараў. Корань Spran(d)- звязаны з літоўскім spręsti (spren(d)sti) «уціскаць; выцягваць; крочыць вялікімі крокамі», sprandyti «цягнуць, расцягваць».'' Няма крыніцы.
* [[Нясвіж]] ''Назва Нясвіж гідранімічнага паходжання, ад назвы не лакалізаванай на сёння ракі *Нясвіжа.'' Няма крыніцы. ''Тапонім утварыўся так жа сама, як ад назвы дзвінскага прытока ракі Вяліжы (&gt; Вяліжка) утварылася назва горада Веліж.'' Няма крыніцы. ''Корань *Nes-ṷ- (варыянт старой ṷ-асновы ад кораня *Nes-) у назвах *Нясвяча (&gt; Нясвячка[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 150.], ад *Nes-v-int-a, злучае Сяргееўскае возера з ракой Пціч) і *Несва (&gt; Несвіца[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 160.], прыток Брагінкі, у міжрэччы Дняпра і Прыпяці перад самымі іх сутокамі).'' Маштакоў у прынцыпе не пісаў зусім нічога пра паходжанне ніякіх гідронімаў, пра іх карані і т. п., ягоная праца - гэта проста спіс назваў рэк і болей нічога! ''Корань *Nes- таксама ў назвах Неса[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 281—282.] (у басейне дзесенскай ракі Нярусы), *Несла (&lt; *Nes-l-, тры прыпяцкія ракі, адна верхнедняпроўская), *Нясета (&lt; *Nes-et-, прытокі дняпроўскай Бярэзіны і прыпяцкай Пцічы)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198—199.]. Меркаваная нясвіжская рака мусіла знаходзіцца зусім паблізу пціцка-прыпяцкага агмяня рэк з назвамі ад кораня *Nes- (тры пціцкія, тры прыпяцкія), працягваючы яго на нёманскія вярхі. Пашыральнік тыпу -iž- як у літоўскіх гідронімах тыпу Gabìžis, Gumýža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 101, 127.], у назве дзвінскай ракі Буліжа (цячэ побач з Вяліжай)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 169.]. Пашыральнік -ž- выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні для вытворных формаў (varlė «жаба» — varlėža «жабка, жабуля»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 391.]. Імаверны фанетычны варыянт таго ж кораня *Nas- у назвах літоўскай ракі Nas-upis[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 224.], ракі Насва (у басейне Ловаці, на поўначы старабалцкай тэрыторыі)[Р. А. Агеева. Гидронимия Русского Северо-Запада как источник культурно-исторической информации. Москва, 2004. С. 193.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах пра Нясвіж ці нейкую меркаваную нясвіжскую рэчку няма ані слова. Усё прыцягнута да Нясвіжа за вушы. (а ў  Тапарова таксама няма Буліжы).
* [[Віхолка (сяло)]] ''Корань Віх- такі ж, што і ў назве Віхра. Звязана з літоўскім viešmuo «ручай», далей да індаеўрапейскага кораня *ṷeis- / ṷis- «цячы», ад якога таксама назва Вісла (&lt; *ṷeis-tlā)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1134.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 50-51.]. Балцкія гідранімічныя аналагі — літоўскія рачныя назвы Vieša, Viešinta, Viešintas, Viešmuo, латышская Viesīte, назва возера Вісяты[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 378—379.].'' Нідзе там назва Віхолка не сустракаецца. А ў Покарнага і Краэ апрача гэтага не сустракаецца і viešmuo.
* [[Ловаць]] ''Назва Ловаць балцкага паходжання. Корань Lov- звязаны з літоўскім lovys «рэчышча ракі; пратока, роў»[B. H. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. II // Балто-славянские исследования. 1987. Москва, 1989. С. 59-60.]'' Тапароў там не такі катэгарычны, гэта толькі адна з прапанаваных гіпотэз: объяснение из финноязычных диалектов кажется предпочтительным.. некоторая возможность объяснения из балт. или через него остается... ''далей да індаеўрапейскага *leu-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 681—682.].'' А ў Покарнага ні Ловаці, ні lovys наогул няма. ''Поўны адпаведнік — назва ракі Ловаць на Верхнім Павоччы, пры тамтэйшым густым балцкім гідранімічным фоне. Таго ж кораня назва літоўскай ракі Loviai[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 196.]. Гідранімічны фармант -at- таксама ў такіх балцкіх гідронімах, як літ. Kamatė, Žlagatas[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 144, 405.]. Ён шырока прысутны ў літоўскім назва-, імя- і словаўтварэнні (gyvas «жывы» : gyvatas «жыццё»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 334—338.].'' Таксама ў ніводнай з гэтых крыніц назва Ловаць не сустракаецца.
* [[Гарадзейка]] [[Гарадзея]] ''Назва балцкага паходжання, адпачатная форма — *Gardēja.'' Крыніцы няма. ''Канчатак -ейка часта прысутны на месцы ранейшага балцкага -ēja (як у падняпроўскіх гідронімах Вядзейка — Vedēja, Мярэйка — Merēja, Рыпейка — Rupēja)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.]. Корань той жа, што і ў літоўскіх гідронімах Gardinas, Gardena, Garduva, Gardė, Gard-upis, латышскіх Gard-upe, Gardena, Gardauņa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106—107.]. На Верхнім Павоччы той жа корань Gard- у балцкім гідроніме Гардата́ (з прытокам Аката́ з такім жа балцкім гідранімічным суфіксам -at-)[Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.]. Балцкі гідранімічны корань Gard- звязаны з індаеўрапейскім *gherd- «ахопліваць; агароджваць» (ад карацейшага *gher- «хапаць, абдымаць»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 442, 444.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах назва Гарадзея (Гарадзейка) не згадваецца. ''Назвы Гарадзея, Горадзен з таго ж семантычнага шэрагу, што і балцкія гідронімы тыпу Жлобін, Гамея (&gt; Гамяюк), якія ўрэшце ўзыходзяць да каранёў *gleb(h)- «сціскаць», *gem- «хапаць, сціскаць». Такія назвы адлюстроўваюць канфігурацыйныя асаблівасці адпаведнай ракі ці возера[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.].'' Зноў хлусня. Насамрэч, у крыніцы напісана, што літоўскія гідронімы Glebas, Globys паходзяць ад літоўскага glebti, globti, што звязана з канфігурацыяй. Усё астатняе - выдумка.
* [[Гродна]] [[Гараднічанка]] ''«Горадзен» — гідронім балцка-літоўскага паходжання. Такі ж корань таксама ў літоўскіх гідронімах Gardinas, Gardena, Garduva, Gardė, Gard-upis, латышскіх Gard-upe, Gardena, Gardauņa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106—107.]. На Верхнім Павоччы той жа корань Gard- у балцкім гідроніме Гардата́ (з прытокам Аката́ з такім жа балцкім гідранімічным суфіксам -at-)[Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.]. Балцкі гідранімічны корань Gard- звязаны з індаеўрапейскім *gherd- «ахопліваць; агароджваць» (ад карацейшага *gher- «хапаць, абдымаць»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 442, 444.].'' У ніводнай з гэтых крыніц Гродна, Гараднічанка ці Горадзен не згадваюцца.
* [[Дзікі Нікар]] ''Назва балцкага (магчыма, балцка-яцвяжскага) паходжання. Той жа корань у прускай рачной назве Nyc-ape (пруск. ape &quot;рака&quot;).'' Крыніцы няма. ''Корань звязаны з латышскім nikns &quot;злы&quot;, naiks &quot;страшны, злы, люты; шпаркі, імклівы, моцны (пра хвалі)&quot;[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 97-98.]. Далей да індаеўрапейскага кораня *nēik- : *nīk- : *nik- &quot;нападаць, накідвацца&quot;[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 761.]. Той жа корань так жа сама пашыраны фармантам -r- і ў стараеўрапейскай рачной назве *Nikros (&gt; Neckar). Яна вытлумачваецца як &quot;магутная, злая, шпаркая (рака)&quot;[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 97.]. Гідранімічны фармант -(a)r- паказвае на вялікую даўніну гэтага гідроніма. Такі ж фармант і ў старабалцкай рачной назве Matará, якая лічыцца вельмі старажытнай[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 206-207.].'' Нідзе тут назва балота (Дзікі) Нікар не сустракаецца.
* [[Дулебка]] ''Назва балцкага паходжання, звязаная з літоўскімі назвамі Dulbis (назва возера і яру), Dulbė (назва сажалкі і поля), з латышскімі назвамі Dulbju acs (назва балота), Dulbi (назва вёскі).'' Няма крыніцы. ''Гэтыя назвы адносяцца да мясцінаў, якія выгнутыя («выдзеўбаныя»), і звязаныя з літоўскім dulbti «дзяўбсці»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 95.]'' Дулебкі ў Ванагаса няма. ''а тое — ад індаеўрапейскага корня *dhelbh- &quot;дзяўбсці&quot;, які таксама вядомы ў стараеўрапейскай гідраніміі[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 26-27.].'' А ў Краэ няма ні пералічаных вышэй гідронімаў, ні dulbti. Дарэчы, Peisatai вельмі любіць спасылацца на Тапарова, дык вось у яго напісана, што назва менавіта гэтай ракі паходзіць ад славянскага этноніма дулебы (Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья, с. 218).
* [[Сцвіга]] ''Назва імаверна балцкага паходжання. Тым ці іншым чынам (коранем і пашыральнікам або толькі пашыральнікам) можа быць роднасна літоўскаму гідроніму Šedvygà, у якім вылучаецца корань šedṷ- і пашыральнік -g-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 327—328.]. Той жа пашыральнік у гідронімах балцкага паходжання тыпу Няміга, Vedega[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. — С. 358.].'' Фантазіі, ні там, ні там у Ванагаса пра Сцвігу няма ані слова.
* [[Маства]] ''Назва імаверна балцкага паходжання, корань Mast- таксама ў балцкіх гідронімах Mastis (возера), Mast-upis (рака), Masta-purvs (балота), якія звязваюць з лат. masts &quot;тоня (месца, дзе ловяць рыбу)&quot;[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 206.].'' Тое ж самае: не пісаў Ванагас зусім нічога пра Маству.
* [[Няміга (рака)]] ''Аснова назвы звязаная з індаеўрапейскім коранем *nem- «гнуць; гнуцца»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 764.]. Балцкі гідранімічны пашыральнік -g- таксама ў гідронімах Vedega, Удага[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 358.][В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 211.].'' У Покарнага і Ванагаса Няміга не згадваецца ўвогуле, а ў Тапарова на с. 198 гаворыцца, што назва ўтвораная як Ne-mig- і родасная назве Мигото, не пра які пашыральнік -g- у ёй ён не піша.
* [[Гамяюк]] [[Гомель]] ''Рачная назва балцкага паходжання. Больш аўтэнтычны варыянт той, што засведчаны найраней, — «Гаме́йка».'' Няма крыніцы. ''Канчатак -ейка часта ўзнікаў на месцы ранейшага балцкага -ēja, як у падняпроўскіх гідронімах Вядзейка — Vedēja, Мярэйка — Merēja, Рыпейка — Rupēja, але мог дадавацца і да бессуфіксальнай асновы[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.]. Корань такі ж, што і ў літоўскіх гідронімах Gamė, Gamenta, Gamena, Gomerta. Ён звязаны з літоўскім gamalas «камяк», gomulti «камячыць» з семантыкай сціскання[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106, 119.][V. Urbutis. Liet. gomus, -i «norus, noringas, linkęs», la. gama «kas pernelyg daug valgo» ir kiti giminiški žodžiai // Baltistica, 1973, t. 9(2). С. 183—188.], далей да індаеўрапейскага *gem- «хапаць, сціскаць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 368—369.].'' У ніводнай з крыніц не згадваецца ні Гомель, ні Гамяюк, ні Гамейка.
* [[Лунін]] [[Лунінец]] ''Назвы Лунін, Лунінец трэба разглядаць у сувязі з рачной назвай Лунія (адзін з варыянтаў назвы прыпяцкай ракі Лань)[П.Л. Маштаковъ. Списокъ рѣкъ днѣпровскаго бассейна. Санкт-Петербургъ, 1913. С. 144.].'' Няма ў Маштакова такого сцверджання, і ўвогуле, ягоная кніга - гэта толькі спіс рэк басейна Дняпра, пра паходжання назваў рэк ці населеных пунктаў там няма ані слова. ''Форма &quot;Лунія&quot; звязаная з латышскім luns &quot;твань&quot;, літоўскім liūnas &quot;твань; покрыва моху над вадой у балоце або ля берага азёраў ці рэк, што зарастаюць&quot;. Далей да літоўскага liaunas &quot;гнуткі, слабы&quot; і значэння балотнай паверхні як няўстойлівай, гнуткай[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 194.][V. Urbutis. (rec.:) Этимология, 1968 // Baltistica. 1972. VIII (2). С. 208-209.]. Гідранімічныя адпаведнікі — літоўскія рачныя і азёрныя назвы тыпу Liūnas[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 194.].'' У Тапарова Лунія ёсць (праўда, у тлумачэнні тут даданая адсябяціна), а Лунін і Лунінец адсутнічаюць. А ў Урбуціса і Ванагаса няма ні Луніі, ні Луніна, ні Лунінца. 
* [[Паўазер’е (возера)]] ''Назва Палазер’е балцкага паходжання, утвораная з дзвюх асноў. Першая аснова Pal- звязаная з латышскім pali «паводка, затапленне вадой прылеглай да ракі мясцовасці», palas «забалочаны бераг возера», літоўскім palios «балаціна на месцы зарослага возера». Гідранімічныя аналагі — назвы літоўскіх рэк Pala, Palėja, латышскай ракі Pala[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 241.]'' Паўазер’е ці Палазер’е ў Ванагаса не згадваецца. Далей працягваецца ўласнае даследванне.
* [[Мінск]] ''З увагі на семантычную «непразрыстасць» назвы рэчкі Мена (Менка), прапаноўвалі шэраг версій, як яе вытлумачваць — з літоўскага menkas «малы, дробны» або menkė «(рыба) мянтуз; (рыба) траска»[Жучкевіч В. Адкуль імя твае, сталіца // Беларусь № 4, 1967. — С. 22.][Роспонд С. Структура и стратиграфия древнерусских топонимов // Восточнославянская ономастика. — М.: Наука, 1972. — С. 22.][Нерознак В. П. Названия древнерусских городов / Под. ред. Д. С. Лихачева. — М.: Наука, 1983. — С. 118.]'' Насамрэч, Роспанд тлумачыць назву ад і.-е *moi-n-//*mei-n- : *min- *mei- &quot;праходзіць міма, ісці&quot;. Неразнак паўтарае гэтую версію, дадаўшы, што магчыма і іншае тлумачэнне: ад і.-е. *men- &quot;малы&quot;, параўн. ст.-рус., ст.-слав. мьнии, праслав. *mьnjes- &quot;меньшы&quot;, параўн. яшчэ літ. menkas &quot;маленькі, дробны&quot;, лат. minus &quot;меней&quot;.
* [[Лучай (возера)]] ''Корань Lauk- звязаны са старалітоўскім laukas «светлы, зіхоткі». Выштурхнутае іншымі словамі, яно засталося ў выглядзе вузкаўжывальнага laukas «хто з белай плямай ці белай пысай (пра жывёлу); лысы». Амонім — літ. laukas «поле» (першапачаткова ў сэнсе светлага месца пасярод леса). Далей вядзе да індаеўрапейскага *leuk- «ззяць, свяціць», *leukos «святло, ззянне»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 183.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 687—689.].'' Назва возера Лучай ні там, ні там не сустракаецца.
* [[Аўчоса]] ''Назва балцкага паходжання, пачатковая форма назвы — *Vilkesà (Вількеса́)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 181.].'' Насамрэч, гэта было напісана аб назве Волчас, а пра Аўчосу (Овчеса) гаворыцца на с. 199. ''Поўны гідранімічны адпаведнік — назва літоўскай рэчкі Vilkesà (на поўначы ад Вільні)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 384.].'' Аўчоса тут адсутнічае. ''Значэнне гэтай назвы — «Ваўчыная (рака)», ад агульнабалцкага *vilkas, якое далей да індаеўрапейскага *u̯l̥ku̯os[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1179.].'' Тут адсутнічае Аўчоса ці якія яшчэ гідронімы.
* [[Ваўкавыск]] [[Ваўкавыя]] ''Тапонім «Ваўкавыск» утварыўся ад назвы рэчкі Ваўкавыі, гідроніма балцка-яцвяжскага паходжання, што меў адпачатную форму *Vilkaujà (Вілкаўя) «Воўчая (рака)». Вядомы такі ж самы літоўскі гідронім Vilkauja, ад якога літоўскае мястэчка Вілкавішкіс — яго назва ўтвораная так жа сама, як і назва Ваўкавыска: Vilk-av- дало, з аднаго боку, гідронім Vilk-av-ja (&gt; Vilkauja), а з другога — тут жа тапонім Vilk-av-išk-is[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 384.].'' У Ванагаса гаворка ідзе пра гідронімы тыпу Vilka і падабныя на тэрыторыі Літвы, ні Ваўкавыск, ні Ваўкавыя ў яго не згадваюцца. ''ад vilkas «воўк» (Vilk-av-ja &gt; Vilkauja)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 88.].'' Зноў няпраўда. Насамрэч там напісана толькі, што ў назве Vilkauja (Літва) суфікс -auja-, болей нічога.
* [[Гайна (рака)]] ''Звязана з індаеўрапейскім *gei- «звіваць, скручваць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 354—355.].'' Няпраўда, няма ў крыніцы ні Гайны, ні яшчэ якіх-небудзь тапонімаў.
* [[Вядзета]] ''Назва балцкага паходжання, адпачатная балцкая форма *Vedetà. У аснове назвы — адзін з варыянтаў балцкай гідранімічнай асновы Ud- : Vad- : Ved-'' Няма крыніцы. ''Гэтая аснова ў балцкіх назвах такіх рэк, як літоўскія Vedega (Vadaga), Vadaktis, Ūdara[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 351, 358.]'' Назва Вядзета там не згадваецца. Ды і тлумачыць пералічаныя літоўскія назвы Ванагас па-рознаму. ''пруская *Vadanga (&gt; Wadangen), падзвінская Водзьга, пасожская Удага, падняпроўскія Ведаса, Ведага[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — М., 1962. — С. 129, 157, 169—170, 178, 211.]. Назва Вядзета ўтвораная з дапамогай пашыральніка -et-, які добра вядомы ў літоўскім назва- і словаўтварэнні (verpti «віраваць» — verpetas «вір»), з ім гідронімы тыпу Upeta, Nereta, Viešetė[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 338—341.]'' Таксама няма Вядзеты.
* [[Індрубка]] ''Назва вёскі — балцка-літоўская, паходзіць ад назвы рэчкі Індрубкі (Індрупкі), на якой вёска знаходзіцца. Утвораная праз складанне дзвюх асноў: літ. indrė «трыснёг» i upė «рака». Найбліжэйшая аналогія — латвійскі тапонiм Indrupene (ад гідронімa Indrupe)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 130.].'' У крынiцы Індрубка не згадваецца.
* [[Бася]] ''Корань Bas- у рачных назвах на Падняпроўі і Павоччы: Басенка, Басанка, Бастаўка, Босця (*Bas-t-)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 234.][Г. П. Смолицкая. Гидронимия бассейна Оки. Москва, 1976. С. 297.].'' Кнігі Маштакова і Смаліцкай - гэта проста спісы рэк басейнаў Дняпра і Акі адпаведна, пра паходжанне гэтых назваў там няма ані слова. ''Фанетычны варыянт таго ж кораня Bes- з тым жа значэннем у назве ракі Беседзь. Ад літоўскага besti «ўтыкаць, капаць», bastyti «тыкаць, утыкваць», прускага *bastun «утыкаць», з індаеўрапейскімі паралелямі[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 113—114.].'' З усяго пералічанага ў дадзенай крыніцы згадваецца толькі слова besti і ягоныя паралелі ў іншых мовах, аб паходжанні якіх-небудзь тапонімаў, у тым ліку Бася і Беседзь, там ні слова.
* [[Піна]] [[Пінск]] ''Звязана з літоўскім pinti «плесці (кош, плот, касу)», pynė «каса», прускім panto «путы». Далей да індаеўрапейскага *(s)pen- «сплятаць, скручваць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 988.].'' Няма ў крыніцы ні Пінска, ні Піны, ні іншых гідронімаў.
**{{N}} прыбраў тое да чаго прэтэнзіі, з Пінска наогул прыбраў усё, дастаткова згадкі, што назва ўтворана ад ракі. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:48, 14 мая 2025 (+03)
* [[Дундаўшчына]] ''Назва Дундаўшчына, магчыма, звязаная з мясцовым дыялектным балтызмам дундар, дундаль «пярун» (у праклёнах «каб цябе дундар / дундаль свіснуў»)[Беларуская міфалогія: Энцыклапед. слоўн. Мінск, 2004. С. 157.].'' У кнізе апавядаецца толькі пра дундар, дундаль, пра Дундаўшчыну няма ні слова.
* [[Дзевінскае]] ''Магчымае балцкае паходжанне назвы, у сувязі з літоўскім dievas «бог»[Беларуская міфалогія: Энцыклапед. слоўн. Мінск, 2004. С. 145.]'' Па-першае, гаворка ў кнізе дзе аб узгорках і гарадзішчах з назвай Дзявочая гара, а не аб возеры Дзевінскае. А па-другое, там гаворыцца, што можа быць, што некаторыя са згаданых узгоркаў першапачаткова мелі назвы, якія паходзяць ад балцкага dievas. 
* [[Сасва]] ''Назва балцка-яцвяжскага паходжання, адпачатная форма *Sas(u)vā.'' Няма крыніцы. ''Корань Sas- таксама ў літоўскім гідроніме Sasna (на старой яцвяжскай тэрыторыі, каля літоўскага Марыямпале), у балцкіх гідронімах тыпу Сасна на Верхнім Павоччы і на Верхнім Падонні[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 291.][В. Н. Топоров. Балтийские следы на Верхнем Дону // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1997. С. 319.][В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. I // Балто-славянские исследования. 1986. Москва, 1988. С. 168.]. Ад меркаванага прускага гідроніма *Sasna мела пайсці назва адной з прускіх земляў *Sasna (&gt; Sassin, 1263 г.). Яна адбілася ў тапоніме Sassenpile (пазней ням. Haasenberg, цяпер польск. Zajączki[en])[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. С. 118.]. Звязваюць з пруска-яцвяжскім *sasnis «заяц». З індаеўрапейскіх аналагаў найбольш красамоўнае стараіндыйскае śaśáḥ (&lt; šašas) «заяц». Першакрыніцай і для гэтай «заячай» лексікі, і для гідронімаў тыпу Sasna было індаеўрапейскае *ḱas-, *ḱasno- «шэры»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 533.]. Далей да значэння «няярка блішчэць», адсюль таксама літоўскае šašėlis, šešėlis «цень» і гідронімы тыпу Šeš-upė, Šešuva, Šašuola[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 818—819.][A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 326, 329.]. У назве Сасва корань Sas- пашыраны тым жа балцкім гідранімічным пашыральнікам, што і ў назве засведчанага пад 1516 г. гідроніма з-пад Ліды Ятѳа (&lt; Ятва &lt; яцв. *Jāt(u)vā)[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. C. 126—156.][V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 286—289.]'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з пералічаных крыніц назва ракі Сасва нават не згадваецца.
* [[Мазыр]] ''Назва антрапанімічнага, адыменнага паходжання.'' Няма крыніцы. ''Як на ўсходзе цяперашняй Беларусі, так і ў суседняй Смаленшчыне корань Маз- дастаткова распаўсюджаны ў антрапаніміі.'' Няма крыніцы. ''Ён прысутны ў прозвішчах тыпу Мазыра, Мазікаў, Мазай, Мазала, Мазітаў (з пашыральнікамі -r-, -k-, -j-, -l-, -t-). Прозвішчы такога тыпу антрапаніміст М. Бірыла звязваў з мазаць (ад праслав. *mazati)[М.В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 266-268.]. Магчымая таксама сувязь з балцкай лексікай тыпу латышскага mazs, літоўскага mažas &quot;малы&quot;, якія часам звязваюць з балцкім коранем са значэннем &quot;мазаць&quot; (&quot;намазаны&quot; &gt; &quot;стончаны&quot; &gt; &quot;зменшаны&quot; &gt; &quot;малы&quot;)[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 584.].&quot; Арыгінальнае даследванне, горад Мазыр там не прыгадвацца.
* [[Гудагай (вёска)]] ''Назва балцкага паходжання, паходзіць ад літоўскага складанага двухасноўнага gùdagojis. Другая частка — ад gojus «гай, пушча», першая — ад gudas[Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Мн., 1974. С. 88—89.].'' На самай справе, там напісана, што назва паходзіць ад балцкага гуд (gudas) - беларус. Ніякага gudagojis, gojus, гай - там няма.
* [[Скідзель]] [[Скідалька]] ''Гідронім балцкага (літоўскага ці яцвяжскага) паходжання. Найбліжэйшы аналаг — літоўская рачная назва Skidelė. Даследчык літоўскай гідраніміі А. Ванагас лакалізуе гэтую рэчку недалёка ад вытокаў ракі Котры, у якую Скідзель уцякае (не выключана, што маецца на ўвазе менавіта Скідзель, а не іншая рэчка). На ўсходзе ад вытокаў Котры ён жа пазначае мікратапонім (назва поля) Skidulys (каля Радуні). Аналаг гэтым назвам — літоўскі гідронім Skid-upys (у Цэнтральнай Літве, ля Кедайнея)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 303.]. Той жа фармант -el-, што і ў гідроніме Скідзель, таксама ў нёманскай рачной назве Zietela (Зецела) — у такой форме ў аўтахтонным літоўскім маўленні на Верхнім Панямонні засведчаная назва ракі Дзятлаўка. У сваю чаргу, назва Zietela ўтварылася ад назвы возера, якое засведчанае пад 1253 г. як «Зъято» (ад яцвяжскага *Zeitō). Фармант -el-, з дапамогай якога назва ракі ўтварылася ад назвы возера, часта выступае ў такой ролі ў балцкай гідраніміі[А. П. Непокупный. Лингвогеографические связи литовских и белорусских форм названий г. Дятлово и его окрестностей // Балто-славянские исследования. М., 1974. С. 153, 155.]. Гідранімічны корань Skid- звязаны з літоўскім skidyti, skisti «разыходзіцца ў бакі; абтрэпвацца», kidyti, kedyti, kedėti «абтрэпвацца, ірвацца». Далей да гнязда слоў ад сінанімічных каранёў *kēd- / *kēt-. Водныя назвы, утвораныя ад гэтых каранёў, пазначалі або азёры з «ірванай» берагавой лініяй (з мноствам заток, што ўразаюцца ў сушу), або рэкі з цячэннем, якое на адносна абмежаваным участку свайго шляху рэзка мяняе кірунак[В. Н. Топоров. Из индоевропейской этимологии III (1-3) // Исследования по этимологии и семантике. Т. 2: Индоевропейские языки и индоевропеистика. Кн. 1. Москва, 2006. С. 106—107, 119.]. Далей да індаеўрапейскага *(s)k(h)ed- «расколваць, раскідаць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 918—919.].'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з указанных вышэй крыніц назва горада Скідзель або ракі Скідалька не сустракаецца.
* [[Шчыба]] ''Назва балцка-яцвяжскага паходжання. Звязана з літоўскім skibti «абтрэпвацца; ірвацца». Семантыка такая ж, як і ў назве Скідзель, якая ад skidyti «разыходзіцца ў бакі; абтрэпвацца». Абедзве паходзяць ад аднаго індаеўрапейскага кораня *skēi- «адразаць, аддзяляць, распорваць» (&gt; *skēi-b-, *skēi-d-)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 919—922.]. Водныя назвы, утвораныя ад каранёў з такой семантыкай, пазначалі або азёры з «ірванай» берагавой лініяй (з мноствам заток, што ўразаюцца ў сушу), або рэкі з цячэннем, якое на адносна абмежаваным участку свайго шляху рэзка мяняе кірунак[В. Н. Топоров. Из индоевропейской этимологии III (1-3) // Исследования по этимологии и семантике. Т. 2: Индоевропейские языки и индоевропеистика. Кн. 1. Москва, 2006. С. 106—107, 119.].'' Такое ж уласнае даследванне, няма ў прыведзеных крыніцах Шчыбы ці Скідзелі. ''У беларускай антрапаніміі вядомыя прозвішчы Скіба, Скібар, Скібра (Skib-, -r-)[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 378.].'' І што, якое дачыненне беларускае прозвішча Скіба мае да ўсяго вышэй напісанага?
* [[Арэса]] ''Корань ад балцкага *ar-, індаеўрапейскага *ar-, *er- / *or- «рухацца»[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 45—47.].'' Пра балцкае *ar- у крыніцы няма ані слова. Дарэчы, побач з Арэсай там згадваюцца гідронімы Arize ў паўднёвай Францыі і Arsia ў Істрыі. ''Назва Арэса значыць «Плыткая (рака)».'' Няма крыніцы.
** {{N}} выдаліў, апроч Тапарова-Трубачова, да якіх прэтэнзій няма. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:00, 14 мая 2025 (+03)
* [[Слаўгарад]] ''Беларускі географ В. Жучкевіч спрабаваў развязаць гэтую праблему, звярнуўшы ўвагу на супольны пачатны элемент «Про-» у назвах Прапойска і ракі Проні, каля сутокаў якой з Сажом паселішча ўзнікла[Краткий топонимический словарь Белоруссии / В. А. Жучкевич. — Минск: Издательство Белорусского государственного университета, 1974. — 447 с. — 12 700 экз. С. 310.].'' Цытаваць трэба поўнасцю, а не вырываць з агульнага кантэкста патрэбныя сабе кавалкі. Жучкевіч пісаў (с. 310, 348), што назва Прапойск (Прупой, Прупошаск, Прапошаск) мае сувязь з назвай р. Проня, першапачатковай формай якой была Пропань (прарыў, праём). ''На думку Ул. Тапарова, назву Проні праз ранейшы варыянт «Прёна» трэба ўзводзіць да балцкага кораня Pir-[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 202—203.].'' Не пісаў Тапароў ні пра які корань Pir-. Ён выводзіў назву Проня з *Пьрена (разам з назвамі Перанка, Перенка і т. п.) ці з *Piren- (Pirenai, Piron і т. п.).
* [[Кобрын]] ''Недалёка ад Кобрыны (цераз Дняпро) — рэчка з балцкай назвай Недра[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 52—53.].'' Кніга Маштакова - гэта проста спіс рэк, пра паходжанне назваў там ані слова. ''Назва *Kobr-in- ад літоўскага kobrinti, kūbrinti «ісці сагнуўшыся, пахіліўшыся». Корань Kobr- таксама ў прускім тапоніме Kobrun (назва лесу ў прускай Натангіі, засведчаная пад 1354 годзе)[G. Gerullis. Die altpreußischen Ortsnamen. Berlin / Leipzig, 1922. C. 67.].'' Насамрэч, у крыніцы толькі напісана, што назва прускага леса Kobrun паходзіць ад пр. kaaubri Dorn (калючка) + суф. un. Болей там нічога няма.
* [[Вячаслаў Францавіч Кебіч]] ''Прозвішчы тыпу Кеба даследчык беларускай антрапаніміі М. Бірыла параўноўваў з літоўскім антрапонімам Кебас[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. — Мінск: Навука і тэхніка, 1969. — С. 198.].'' Інфармацыя няпоўная, бо яшчэ Бірыла параўноўваў гэтыя прозвішчы з укр. кеба &quot;здольнасць, уменне&quot; і кірг. кебе &quot;худое ягня&quot;. ''У сучаснай літоўскай антрапаніміі вядомыя адыменныя прозвішчы тыпу Keba, Kebeikis, Kebelis з коранем Keb-. У Перапісе войска ВКЛ 1528 г. імя тыпу Keba або Kebas у форме імя па-бацьку: &quot;Матеи Кебовичъ&quot;[Перапіс войска Вялікага княства Літоўскага 1528 г.. — Мінск, 2003. — 161 с.].'' Уласнае даследванне, прозвішча Кебіч там няма.
* [[Вазуза]] ''Назва балцкага паходжання. Корань Vaz- у літоўскіх (паміж Рокішкісам і Уцяной) назвах ракі Vazajà і возера Vazajis (з-пад яго рака выцякае)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 368.]. Звязана з літоўскім vežti «везці», važiuoti «ехаць; рухацца»[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 390, 942.].'' Вазуза тут не згадваецца.
* [[Смаленск]] ''Ул. Тапароў корань &quot;Смол-&quot; у гідронімах тыпу Смолка звязваў, следам за А. Трубачовым, з балцкім *kimal- &quot;чмель&quot; праз прамежкавую форму &quot;Цмол-&quot;[В. Н. Топоров. Балтийские следы на Верхнем Дону // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1997. С. 317.].'' Тапароў і Трубачоў пісалі гэта канкрэтна пра гідронім Смолка, а не пра Смаленск, які безумоўна з'яўляецца больш значным аб'ектам, і калі б яны так лічылі адносна яго, то напісалі б гэта непасрэдна. Так Трубачоў вельмі падрабязна даследуе паходжанне назвы Смаленск у сваёй кнізе &quot;В поисках единства&quot;, і там і блізка няма нічога таго, што напісана вышэй.
* [[Ігаўка]] ''Вядомае літоўскае прозвішча Igilevičius, з якога аднаўляецца аднаасноўнае імя Igila з асновай Ig-, роднаснай аснове Eig-, што звязаная з літоўскім eiti &quot;ісці&quot;[В.Н. Топоров. Прусский язык. I-K. Москва, 1980. С. 27.].'' Нічога падобнага ў крыніцы няма, у тым ліку назвы Ігаўка.
* [[Докшыцы]] ''Паходзіць ад антрапоніма тыпу літоўскага Dakšas, Dokšas, латышскага Dakša. Корань Dak-, які тут з антрапанімічным фармантам -š-, таксама ў антрапоніме Dakanis. Яны звязаныя з літоўскім dakyti, dakanoti «трапаць, растрэпваць; дзерці, раздзіраць»[Lietuvių pavardžių žodynas. A-K. Vilnius, 1985. C. 447—448, 510.].'' Хлусня, гаворка ў крыніцы ідзе пра літоўскія і латышскія прозвішчы, а не пра горад Докшыцы. Дарэчы, няма там і пра сувязь гэтых прозвішчаў з dakyti і пра формант -š-. Напрыклад гаворыцца, што прозвішча Doks можа быць звязанае з германскім doogs, taacks. ''Докшыцкую назву таксама звязвалі з прускімі тапонімамі Dexiten, Dechsen[В. Н. Топоров. Прусский язык. A-D. Москва, 1975. С. 326.].'' Зноў хлусня, хто звязваў? Гаворка ў крыніцы ідзе толькі пра Dexiten, Dechsen, а не пра Докшыцы.
**{{N}} выдаліў усё безкрынічнае, што адзначана тут. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:30, 14 мая 2025 (+03)
* [[Кушлі]] ''Назва Кушлі антрапанімічнага (адыменнага) імя. Паходзіць ад антрапоніма Kušlys, які ад літоўскага kušlys «сляпец» (хто падслепаваты)[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 1140.].'' Гаворка ў кнізе (слоўнік літоўскіх прозвішчаў) ідзе толькі пра літоўскія прозвішчы Kušlys, Kušleika і г. д. Назвы вёскі Кушлі там і блізка няма. ''Вакол Пружанаў фіксуецца цэлы шэраг тапонімаў балцкага антрапанімічнага паходжання: Бакуны (двойчы), Барэйшава, Нарутавічы, Роўбіцк, Рэвейкі, Шакуны, Шалтунава (ад антрапонімаў тыпу Bakūnas, Bareiša, Naruta, Rauba, Reveika, Šakūnas, Šaltūnas[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 162, 195, 1140; Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. С. 301, 581, 584, 882.]).'' Тое ж самае.
* [[Дэвергі]] ''Назва паходзіць ад балцка-літоўскага імя тыпу De-vergas. У Літве вядомы гідронім Davarg-upis, з якога паўстае падобны антрапонім[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 82.].'' Хлусня. Па-першае, у Ванагаса не згадваецца вёска Дэвергі, а па-другое, ён параўноўвае гідронім Davarg-upis з прозвішчам Davalga.
* [[Крычаў]] ''Крычаўская назва магла пайсці ад назвы рачулкі ці ручая, сожскага прытоку. На Падняпроўі, у наваколлі Чарнігава фіксавалася назва не лакалізаванай цяпер рэчкі Крычалка[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 229.], з тым жа коранем «Крыч-» і ўтваральнікам -al- («Кры́чала»), які даследчык гідраніміі Ул. Тапароў лічыў уласцівым для балцкіх рачных назваў[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 163, 186.].'' Нейкія фантазіі з перакручанай логікай. Маштакоў абсалютова нічога не пісаў пра Крычаў, а Тапароў - пра Крычаў, корань &quot;крыч&quot; і рэчку Крычалку (якая да таго ж яшчэ і не мае да Крычава ніякага дачынення).

Самае цікавае, што гэты ўдзельнік яшчэ і мае права дагледжваць старонкі. Гэта значыць, напісаў нейкую адсябяціну ці нават хлусню і сам жа гэта дагледзіў. І ўсё шыта-крыта.

* Дзякуй. Затэгаем удзельніка @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], хоць бы для агульных каментароў, асабліва да таго, што крыніца пазначана, але ў ёй няма пацвярджэння напісанага. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 23:57, 12 мая 2025 (+03)

:У выпадках узору Ратамкі, калі корань Rat- у крыніцы ёсць, а самой Ратамкі няма, то не абавязкова гэта праблема. Усіх прыкладаў ужывання можа і не быць. Добра было б, вядома, каб недзе Ратамка была яўна названа балцкім гідронімам. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 00:05, 13 мая 2025 (+03)
::Праглядзеў увесь спіс, большасць пытанняў якраз узору Ратамкі, што менавіта названы аб'ект не згаданы ў крыніцы. То-бок, калі гэта і ўласнае даследаванне, то яно палягае ў аднясенні кораня Rat- да балцкіх, што можа быць і так, і не практычна з аднолькавай імавернасцю. Магчыма, падбор аналогій/паралеляў таксама вымагаў бы крыніцы, а не самастойных высноў на гэты конт. Трэба шукаць спецыяліста, які б мог комплексна аб'ектыўна гэта ўсё ацаніць. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 11:36, 13 мая 2025 (+03)
:::Таксама лічу, што калі згаданы корань, але не згаданы сам тапонім — гэта не ўласнае даследаванне, а ўсё ж крыніца. Але аўтар запраўды часцяком увогуле не ставіць ніякіх крыніц або піша пра нейкія паралельныя тапонімы ў артыкуле пра іншы тапонім. Лічу, што без крыніц — трэба адразу выдаляць. Аўтапацверджанне такіх правак таксама небяспечнае. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:00, 13 мая 2025 (+03)
::А адкуль мы ведаем які тут корань (можа не Rat-, а Ra-, Ratam- ці яшчэ які) і з якой мовы ён паходзіць? Напрыклад, на Валыні ёсць пасёлак Ратна - корань таксама Рат-, але звязваюць яго со словам &quot;раць&quot;. Наколькі я разумею, то па правілах Вікіпедыі, калі чалавек хоча дадаць інфармацыю, напрыклад, аб паходжанні назвы Ратамка, то ён павінен знайсці аўтарытэтную крыніцу, дзе даследуецца менавіта гэтая назва, а не вырашаць самастойна які тут корань, суфікс і прыцягваць крыніцы, дзе нібы пра тыя ж самыя корань і суфікс напісана, бо гэта будзе ўжо ўласнае даследванне. Не? Дарэчы, Жучкевіч піша пра Ратамку, што гэтая мясцовасць упершыню згадваецца ў пісьмовых крыніцах як Радамскае (праз &quot;д&quot;), і назва гэтая патранімічная. Так што не ўсё так відавочна.
::: [[Удзельнік:Için warum|Için warum]], у асобным выпадку Ратамкі то так. Думаю, такое трэба выдаліць, трапляе пад &quot;[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:No_original_research#Synthesis_of_published_material Synthesis of published material]&quot; (у нас &quot;[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне#Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі|Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі]]&quot;). Ёсць выпадкі пра якія не ўпэўнены, што трапляюць пад гэта правіла. Калі ёсць этымалогія для вялікай Бярэзіны або Дзвіны ці можна яе пераносіць на іншыя Бярэзіны і Дзвіны, калі яны не згаданы ў крыніцы? У літаратуры даюць спісы асноў і фармантаў для гідронімаў, які лічаць балцкімі, а самі імёны не даюць або некалькі прыкладаў, а далей ''і іншыя''. Разлічана на самастойнае вылучэнне асновы або суфікса, такія крыніцы не для Вікіпедыі? Можна напісаць, што суфікс такі, а вось тут пішуць, што з такім суфіксам гідронім магчыма балцкі? Або на вылучэнне суфікса трэба крыніца? Трэба выпрацаваць падыходы, пытанне ўзнята слушнае. Магчыма, нешта можна перафармуляваць, а не выдаляць. Карыстайцеся кнопкай подпісу каментаў, яна на панелі інструментаў справа ад кнопкі курсіва (''К''). --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 23:17, 13 мая 2025 (+03)
:::Таксама хочацца дачакацца рэакцыі @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], перад тым як пачаць нешта рабіць. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 20:00, 14 мая 2025 (+03)
::::прывітанне ўсім.
::::а каму адказваць? як зваць чалавека, які так зацята і метадычна прайшоўся па ўсіх артыкулах, не пашкадаваў часу і сілаў усё праверыць :)
::::Максіма Л. ведаю, Lš-k таксама, сутыкаўся. а ноўнэйм гэта хто?
::::відавочна чапляецца да ўсяго. і не асабліва разбіраецца ў тэме. наўскідку: &quot;Не пісаў Тапароў ні пра які корань Pir-&quot; (як жа не пісаў, калі падае паралель у літ тапоніме Pirėnai, дзе корань Pir- і ўтваральнік -ėn-).
::::падтрымліваю заўвагу Lš-k &quot;калі згаданы корань, але не згаданы сам тапонім — гэта не ўласнае даследаванне, а ўсё ж крыніца&quot;. калі ёсць Кебейкіс і Кебіч (з балцкім суфіксам -ейк- і славянскім -іч-), дык агульны корань Кеб- відавочны.
::::я б раіў ноўнэйму скіравацца ў тарашкевіцкую Вікі і звярнуць увагу на сапраўднага фантазёра, які піша раздзел &quot;Ліцвінскія імёны&quot;, вось там тысячы фантазій, і ноўнэйму будзе дзе разгарнуцца. пакуль гэта выглядае на нейкія асабістыя нападкі. ноўнэйм штось рабіў у Вікі? які яго ўнёсак?
::::Максім, &quot;Трэба шукаць спецыяліста, які б мог комплексна аб'ектыўна гэта ўсё ацаніць&quot; - акадэмічных спецыялістаў у краіне няма, калі што. Ад слова зусім. Былі б - былі б публікацыі. проста філолагі і чытачы Жучкевіча не ў лік. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:34, 15 мая 2025 (+03)
:::::Выпады з вашага боку на мой адрас пакідаю без каментароў, мне гэта цалкам абыякава, вы меня не пакрыўдзіце (хаця па правілах такія паводзіны забаронены). А калі казаць па сутнасці: чытайце правілы Вікіпедыі, там усё напісана [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне]]. Вы нават тут, на старонцы размоў працягваеце свае ўласныя даследванні, вольна інтэрпрэтуючы на свой густ тое, што напісана ў крыніцах. Што там вам &quot;відавочна&quot;, гэта вашая асабістая справа, артыкулы ў Вікіпедыі ствараюцца  на падставе інфармацыі з АК, а не з асабістых меркаванняў і разважанняў удзельнікаў. Вы пераблыталі энцыклапедыю з уласным блогам ці форумам, дзе кожны піша, што захоча. А што датычыцца Вікіпедыі на тарашкевіцы, вельмі добра, што вы тут прыгадалі дадзены факт. Вы тады спрабавалі разгарнуць там такую ж &quot;працу&quot; як і тут: пісалі свае ўласныя даследванні без крыніц, або спасылался на крыніцы, у якіх гаворка ідзе аб падобных, але зусім іншых словах. Вас тады за гэта назаўсёды заблакавалі. Раю адміністратарам гэтай Вікіпедыі мець гэта на ўвазе.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 07:39, 16 мая 2025 (+03)
::::::ага, чалавек з тарашкевіцкай Вікіпедыі пажалаваў? чарговы &quot;жмудаед&quot; і &quot;вільнянашыст&quot;? не іначай паплечнік нядаўна ўвязненага экстрэміста-літвініста &quot;Казіміра Ляхновіча&quot;? які распальвае на ВікіпЭдыі жудасную літуанафобію, адмаўляе існаванне балтаў далей за Коўна. і такі фанатык, што наствараў тысячу старонак, дзе сам (дзе спасылаючыся на аматара нямецкага неда-філолага, а дзе сам з галавы) прыдумляе нейкія нібыта &quot;германскія&quot; этымалогіі старажытных балцкіх двухасноўных імёнаў, тыпу Вітаўт ці Міндоўг. дзеля даведкі шаноўнага чытацтва: вось туды я і ўставіў быў адэкватнае, агульнапрызнанае гледжанне наконт тых імёнаў, за што экстрэміст &quot;Ляхновіч&quot;, карыстаючыся сваёй пазіцыяй, і наклаў бан. ну, што пасеяў, тое і пажаў, распальвальнік нянавісці.
::::::а вы, чалавек з турэцка-нямецкім нэймам, можаце напісаць і другі спіс (час у вас, і зацятасць, ёсць, сядзець тут а 7-й ранку), якраз не так даўно я пачынаў парадкаваць той матэрыял, які ў адпаведных артыкулах быў згрувасціў. так што ваш поштурх на карысць, спадар балтафоб.
::::::дарэчы, тэст - &quot;чыя Вільня?&quot; ну, тыпу, гістарычна, га? пакажы пазіцыю, ананім. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 11:12, 16 мая 2025 (+03)
:::::::Вас спаймалі за руку на сістэматычных, шматразовых падманах. А вы замест таго, каб гэта прызнаць і зрабіць высновы, дзейнічаеце па прынцыпе &quot;лепшая абарона - гэта нападзенне&quot;. У іншых Вікіпедыях за такія паводзіны (масавае напісанне фэйкаў і грубасць у адрас апанентаў) удзельнікаў баняць. На жаль, у беларускай ВП гэта дазволена. Не разумею, чаму адміністратары не рэагуюць. Спадзяюся, што толькі пакуль.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:42, 16 мая 2025 (+03)
:::::::: [[Удзельнік:Için warum]], цябе тут паліцэйскім ніхто не прызначаў. Кончай болтать, пиши статьи. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:21, 16 мая 2025 (+03)
::::разам з тым ноўнэймам зробленая добрая работа. пачаў па гэтым спісе ісці.
::::ноўнэйм надта эмацыйна ставіць кляймо &quot;няпраўда&quot; там, дзе падаюцца, напрыклад, корані і ўтваральнікі.
::::&quot;уяўных крыніцаў&quot; таксама няма. калі, напрыклад, Ваўкавыя параўноўваецца з літоўскай Ваўкаўёй і ставіцца спасылка, дык у спасылцы - аналіз гідроніма Ваўкаўя. і інш. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 15:17, 15 мая 2025 (+03)
* [[Удзельнік:Için warum|Için warum]], выдаляць фрагменты без крыніц, або з памылковымі крыніцамі, можна самастойна, для гэтага запыты да адміністратараў не трэба. Хіба каб звярнуць іх увагу на маштаб такой з'явы у дзеяннях удзельніка. Калі гэта адзінкавыя выпадкі, спачатку паставіць {{ш|няма ў крыніцы}} і паведаміць непасрэдна ўдзельніку, або ён выпраўляе, або выдаляеце непацверджаную частку. Калі гэта яўна сістэмны падыход, ставіць ўяўныя крыніцы (вяглядае тут якраз ён), таксама сістэмна можна выдаляць такія фрагменты ўжо без цырымоній. З артыкулаў пра паселішчы шырокую этымалогію рэк трэба наогул выдаліць, дастаткова згадкі, што назва ўтворана ад гідроніма, пакідаць толькі датычнае назвы самога паселішча (як суфікс -ск, напрыклад), у Пінску і Сянне гэта ўжо зрабіў.  Паступова, прынамсі я, буду выдаляць паводле вашага спісу, калі ласка, рабіце гэта таксама. --  [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 08:59, 15 мая 2025
**Добра. Але пакуль пачакаю, што будзе далей. Калі не будзе адпаведнай рэакцыі, то буду рабіць як вы гаворыце. Дарэчы, мой спіс, далёка на поўны, гэта толькі частка таго, што панапісваў гэты ўдзельнік.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 07:48, 16 мая 2025 (+03)
*** [[Удзельнік:Için warum]], іншыя ўдзельнікі гэтай дыскусіі цягам яе ўжо зрабілі свой унёсак у згаданыя артыкулы. Давай, уключайся ў супольную працу. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:42, 16 мая 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
[[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Вынік 7|Спадзяюся гэтага хопіць]], каб удзельнік больш не рабіў уласных даследванняў. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:19, 10 мая 2026 (+03)

== [[Удзельнік:Хомелка|Хомелка]] - пазбаўленне праў зніклай ==
{{закрыта}}
Тэрмінова. Варта пазбавіць адміністратарскіх праў зніклую адміністратарку для бяспекі нашай Вікіпедыі ды дадзеных удзельнікаў. Лёгка вернем, калі спадарыня Вольга павернецца. Пра гэта [[:be-tarask:Вікіпэдыя:Запыты_да_адміністратараў#Kazimier_Lachnovič_-_пазбаўленьне_правоў_зьніклага|ў тарашкевічнай Вікі]] (і [https://spring96.org/be/news/117810 навіны] + &lt;small&gt;[[:ru:Википедия:Форум/Новости#Пропажа_администраторов_белвики|абмеркаванне на рускай]]&lt;/small&gt;). [[Удзельнік:Maksim L.|Maksim L.]], [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]], [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]], [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]], [[Удзельнік:Belarus2578|Belarus2578]]. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 15:51, 22 красавіка 2025 (+03)
: {{За}} --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 16:24, 22 красавіка 2025 (+03)
::@[[Удзельнік:Shabe|Shabe]], не пазбавіць правоў, а каб сцюарты заблакавалі з адпаведнай прычынай, не як за парушэнне. Наколькі разумею, дастаткова звярнуцца да кагосьці аднаго з іх, з доказамі. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 16:50, 22 красавіка 2025 (+03)
::: Добра, зараз займуся. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 16:59, 22 красавіка 2025 (+03)
:::: Запрашаю на [[:ru:Обсуждение_участника:1234qwer1234qwer4#Блокировка_пропавших_администраторов|старонку]] актыўнага рускамоўнага сцюарда 1234qwer1234qwer4. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 17:20, 22 красавіка 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}

=== Вынік ===
{{Done}} спадаром [[:meta:User:Mykola7|Mykola7]]. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 19:13, 22 красавіка 2025 (+03)

== Удзельнік UnknownChannel352 ==
{{закрыта}}
: Просьба заблакаваць UnknownChannel352 за датэрміновае зняцце артыкула з намінацыі на выдаленне і вайну правак. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:04, 22 студзеня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Больш не актуальна. Меры былі прынятыя. У архіў --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:25, 22 верасня 2025 (+03)

= Карысныя спасылкі =
* [[Адмысловае:ProtectedPages|Спіс старонак пад аховай]]

[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Адміністратары]]</text>
      <sha1>3p9601q9hifj40jcbupkyna5vgvmr0h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181335</id>
      <parentid>5181332</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T06:53:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5181335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="448015" sha1="62q12giw8w3x3st4q3yt3sf7odin1xb" xml:space="preserve">{{Index box}}
{{/Шапка}}

= Запыты =

== Прапанова правіла блакіровак ==
Звяртаю ўвагу адміністратараў на [[Вікіпедыя:Абмеркаванне_правіл/Блакіроўкі|абмеркаванне правіла блакіровак]]. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:04, 12 жніўня 2026 (+03)

== Блакіроўка вандала ==
Здаецца, наўмысны вандалізм ад {{у|Каталинград}} і арфаграфічны, і расстаўляе няісныя спасылкі на іншыя Вікіпедыі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:24, 23 ліпеня 2026 (+03)

:Выдаў пакуль папярэджанне. З 24 ліпеня правак пакуль няма. Як будзе вандалізм, будзе блакіроўка. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:36, 27 ліпеня 2026 (+03)

== Перанос ==
Калі ласка, перанясіце [[Размовы:Амбар]] у [[Размовы:Свіран]]. ----[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:07, 12 чэрвеня 2026 (+03)

:{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:31, 27 ліпеня 2026 (+03)

== [[Санкт-Пецярбург]] ==
Варта дазволіць праўкі толькі зарэгістраваны удзельнікам, бо час ад часу наведваюцца вандалы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:00, 8 чэрвеня 2026 (+03)

:{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:47, 11 чэрвеня 2026 (+03)

== Аб'яданне версій ==
Калі ласка, аб'яднайце версіі [[Лаялізм]] (яго пакінуў як перасылку) і [[Лаялісты]], тэксты фізічна я аб'яднаў, трэба толькі каб праца асобных удзельнікаў не згубілася. ----[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:00, 8 чэрвеня 2026 (+03)
: {{Done|Аб'яднаў}}. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:39, 12 чэрвеня 2026 (+03)
::Але не бачна гэтага. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:04, 12 чэрвеня 2026 (+03)
::: Дзіўна, бо я гэта рабіў праз [[Адмысловае:MergeHistory]] і нібыта ўсё атрымалася. Паспрабую яшчэ раз. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:12, 12 чэрвеня 2026 (+03)
::: А зараз не ўдалася. Магчыма @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], альбо @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ведаюць, як гэта зрабіць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:14, 12 чэрвеня 2026 (+03)
::::Не працуе яно. Спачатку выдаляеце &quot;Лаялісты&quot;, потым &quot;Лаялізм&quot; пераносіце ў &quot;Лаялісты&quot;. Потым зноў выдаляеце &quot;Лаялісты&quot; і адразу аднаўляеце яго, выбіраеце аднавіць усе версіі, у гэтым выпадку, апроч апошняй (з яе крыжык прыбіраеце). -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:14, 12 чэрвеня 2026 (+03)
::::: А смасл? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:36, 12 чэрвеня 2026 (+03)
::::::каб была адзіная гісторыя правак [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:07, 16 чэрвеня 2026 (+03)
:::::{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:06, 16 чэрвеня 2026 (+03)
:::::: Дзякуй, бо я не разабраўся як( [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:31, 16 чэрвеня 2026 (+03)

== Вандалізм з самазванствам ==
Добрага дня. Упісванне сябе ў &quot;журы&quot; [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BA%D1%82:%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%8C&amp;action=edit&amp;undoafter= вось тут] удзельнікам {{u|BelRos}}, напэўна, вымагае ацэнкі і прыняцця мер. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:25, 6 чэрвеня 2026 (+03)
* Быў глабальна заблакаваны. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:26, 23 ліпеня 2026 (+03)

== Дзейнасць удзельніка JerzyKundrat ==
Паважаныя адміністратары, прашу вас даць ацэнку дзеянням удзельнікая [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], які адмяніў мае праўкі ў наступных артыкулах:
* [[Уступленне Украіны ў Еўрапейскі Саюз]]
* [[Банкаўская сістэма Беларусі]]
Дзякуй, [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 08:39, 5 чэрвеня 2026 (+03)
: @[[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]], калі вы выдаляеце значны кавал тэксту — гэта выглядае незразумела. Не забывайце дадаваць апісанне да сваіх правак. @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], можаце патлумачыць, чаму адкацілі змены? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:07, 5 чэрвеня 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:MocnyDuham]], гл. [[Размовы з удзельнікам:DenisBorum #Выдаленне інфармацыі]]. Астаняе, гэта з таго ж поля ягады. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:34, 5 чэрвеня 2026 (+03)
::: [[Удзельнік:MocnyDuham]], таксама ўзгадаю, што існуе [[Вікіпедыя:Правіла трох адкатаў]], яно дазваляе не надта разумнічаць пры вырашэнні спрэчак. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:38, 5 чэрвеня 2026 (+03)
::У абодвух выпадках выдалена толькі тое, што састарэла і стала неактуальным. Калі для JerzyKundrat гэта не зразумела, ён мог мне напісаць і спытаць наўпрост (для гэтага, нават магу даць свой [[Telegram]]) [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:56, 5 чэрвеня 2026 (+03)
::: [[Удзельнік:DenisBorum]], тут не твой персанальны сайт, будзеш выдаляць інфармацыю з аўтарытных крыніц, атрымаеш бан. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:49, 5 чэрвеня 2026 (+03)
Яшчэ раз заклікаю адміністратараў прааналізаваць дзейнасць JerzyKundrat, скаргі на яго іншых удзельнікаў і прыняць рашэнне [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 16:17, 5 чэрвеня 2026 (+03)
: [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]], калі заклікаеш, стаў на канцы клічнік. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:21, 5 чэрвеня 2026 (+03)
JerzyKundrat працягвае гадзіць у беларускай Вікіпедыі, а адміністратары нічога не робяць. Я вымушаны паведаміць, што пакідаю праект. Заставайцеся з гэтым уродам тут без мяне. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 08:05, 15 жніўня 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:DenisBorum]], калі ласка, прывядзіце прыклады няслушных дзеянняў з боку [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], учыненых у апошні час. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:38, 15 жніўня 2026 (+03)
::: [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], &quot;не ўрода&quot;, будзеце баніць, ці няхай сыходзіць па ціхаму. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:52, 15 жніўня 2026 (+03)

== Балцкія войны ==
Удзельнік [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0&amp;diff=prev&amp;oldid=5139811 ізноў выдаляе сцвярджэнні з крыніцамі], перайначвае факты. Я не ведаю, што з гэтым рабіць.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:53, 11 мая 2026 (+03)

:Калега, не дурыце, гэта аўтаматычна, выпраўляў раздзелы на &quot;Цікавы факт&quot;. Без алярму. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:24, 11 мая 2026 (+03)
::Добра. Але раздзел «Цікавыя факты» не вельмі пасуе Вікіпедыі, і калі і ёсць, то дадаюцца ў канцы артыкула. Вярнуў раздзел «Назва» з спасылкай на прозвішча. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:48, 11 мая 2026 (+03)

Кантэнт, як ёсць, перанёс сюды:  [[Кайка (значэнні)#Прозвішча|Кайка, прозвішча]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:07, 11 мая 2026 (+03)

:Тады стаўце спасылку з тапоніма на прозвішча. Каб не пагубілася. Але папярэджваю: калі з'явіцца публікацыя - вашая праца пойдзе крыху намарна, бо ўсё тое будзе вернутае ў раздзел &quot;Назва&quot; ў адпаведных назоўных артыкулах. Таму рацыянальней пакінуць раздзел &quot;Цікавы факт&quot;. Бо ў выпадку публікацыі тады проста ён будзе перайменаваны і крыху перафармуляваны. Вам вырашаць, наколькі выдаткоўваць сілы на асобныя старонкі пад прозвішчы. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:27, 11 мая 2026 (+03)
:: Спасылка ёсць у раздзеле &quot;Гл. таксама&quot;. Наяўнасць раздзела &quot;Цікавыя факты&quot; ў Вікіпедыі не вітаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 11 мая 2026 (+03)
:::Добра. Абы была. Бо спасылкі на метрыкі маюць каштоўнасць самі па сабе - у тым ліку і для будучых даследчыкаў. Не хацелася б, каб яны згубіліся ў выніку адкатаў ці выдаленняў. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 16:06, 11 мая 2026 (+03)
Удзельнік Peisatai вырашыў не мыццём дык катаннем захаваць у энцыклапедыі свае ўласныя даследванні. Толькі калі раней яны ўтрымоўваліся ў раздзеле &quot;Назва&quot;, дык цяпер тое ж самае будзе напісана ў раздзеле з найменнем &quot;Цікавыя факты&quot;. Што гэта мяняе? Абсалютна нічога. Гэта ж проста здзек: змяніў назву раздзела, а змест застаўся ранейшы. Што, напрыклад, у артыкуле пра вёску Масленікі робіць &quot;цікавы факт&quot; аб тым, што ёсць латышскае прозвішча Maslens? Гэта ён так намекае, што назва вёскі быццам паходзіць ад гэтага прозвішча. Крыніцы, якая б гэта пацвярждала, у яго, зразумела, няма. Карацей кажучы, гэта прафанацыя апошняга рашэння адміністратара. Калі не зрабіць захады, нічога так і не зменіцца.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:33, 11 мая 2026 (+03)
: Мне здаецца, ён намякае, што гэтыя прозвішчы ўтварыліся ад назвы вёскі. Прагаласуем? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:00, 11 мая 2026 (+03)
:: Мне таксама здаецца, што &quot;Цікавыя факты&quot; не павінны намякаць на сувяць паміж назвай Вёскі і прозвішчам, калі гэта не прапісана ў крыніцах. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:03, 11 мая 2026 (+03)
:::У кожным разе, гэта часова, будзьце пэўныя. Пакуль можа і патрываць. Вісіць жа багата чаго іншага неправеранага і непадмацаванага. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:56, 12 мая 2026 (+03)
:: У любым выпадку, без наяўнасці крыніцы, якая б падцвярждала бы сувязь паміж назвай вёскі і прозвішчам, гэтай інфармацыі ў дадзеным артыкуле не месца, бо паводле аднаго з правіл, Вікіпедыя — не бязладная звалка інфармацыі. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:39, 11 мая 2026 (+03)
::: [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], таксама маеце скасаваць праўку у арт. [[Кайкава]], якая не намякае, а прама кажа. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:17, 11 мая 2026 (+03)
:::: Варта скасаваць, бо адкуль вядома, што назва вёскі паходзіць менавіта ад прозвішча Кайка? А можа ад прозвішча Кайко, Каёк, Кайкаў, Кайкоў, Кайк і г. д.? А можа, наогул, не ад прозвішча? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:45, 11 мая 2026 (+03)
:::::Ды '''ўціхамірся ўжо'''. У мяне таксама яшчэ добрая сотня тапонімаў была на прыкмеце, давядзецца пакуль у стол. Але ''гэты'' этап скончаны, калега. ''Круці не круці трэба памярці'', як пісаў Аляхновіч у газеце &quot;Новы шлях&quot;. Калі свярбіць, ну паспрабуй у тг ізноў антырэкламу пусціць, бо даўно ад цябе трафіку не было. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:55, 12 мая 2026 (+03)
:::::: &quot;Уціхамірыцца&quot; варта табе. Пішы свае ўласныя даследванні на сваім уласным сайце ці яшчэ дзе-небудзь, чаго ты прычапіўся да вікіпедыі? Ужо дваццаць разоў растлумачылі, што тут артыкулы пішуцца на падстве апублікаваных навуковых крыніц, а не на падставе асабістых прыдумак удзельнікаў праэкта. Інтэрнэт вялікі, няўжо не знайшлося іншых месцаў, каб прапагандаваць свае &quot;адкрыцці&quot;? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:39, 12 мая 2026 (+03)
::::::: Бульбасрач, як ён ёсць. Няўжо для яго няма іншага месца акрамя Вікіпедыі. Пра &quot;навковыя&quot; крыніцы няпраўда, дарэчы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:43, 12 мая 2026 (+03)
:::::::Калі гэта не персанальны сталкінг, а шчырае змаганне з аўтарскімі версіямі, дык чаму не кіруешся ў тарашкевіцкую Вікіпэдыю, дзе Барыскевіч (ён жа Казімір Ляхновіч) сваімі германскімі УД напоўніў тысячы артыкулаў пра тапонімы? Ён якраз выйшаў, вам будзе пра што пагаварыць. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:34, 13 мая 2026 (+03)
:::: [[Удзельнік:Için warum]], як вырашыў адміністратар, тэкст, упісаны да ўчорашняга дня выдаленню не падлягае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:28, 11 мая 2026 (+03)
::::: А як быць з вашымі апошнімі праўкамі ў артыкулах [[Сэрвач]], [[Жлобін (значэнні)]], [[Вір]]?! Яны былі зроблены ўжо пасля таго, як выйшла рашэнне адміністратара: ''паходжанне канкрэтнага тапоніма, гідроніма, назвы паселішча або прозвішча варта падаваць толькі тады, калі крыніца прама разбірае менавіта гэты аб’ект або менавіта гэтае прозвішча ці імя ў адпаведным кантэксце''. Навошта вы выклалі там гэтыя ўласныя даследванні, бо амаль усе крыніцы, якія там выкарастаны, пра дадзеныя назвы нічога не пішуць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 23:12, 13 мая 2026 (+03)

== Каментар ==
{{закрыта}}
Каментар да [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96&amp;diff=5135454&amp;oldid=5134502 гэтай праўкі] мае быць схаваны. Уклад удзельніка Için warum падобнымі каментарамі перапоўнены, гэта цягне на пажыццёвую блакіроўку, па цяперашнім часе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:15, 3 мая 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Дзякуй, што звярнуў увагу. Удзельнік заблакіраваны на тыдзень. Наступнае парушэнне [[ВП:НАПА]] прывядзе да блакіроўкі на месяц. Вяртаемся да старой тэмы, што ўдзельнікі без медыяцыі сумесна працаваць эфектыўна не могуць. Канфлікту хутка год. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:51, 4 мая 2026 (+03)
: Удзельнікі за гэты час шмат чаго супольна зрабілі, значыць працаваць могуць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:04, 4 мая 2026 (+03)
:: Каб яны яшчэ прытрымліваліся культуры і не адбіралі энергію ў іншых удзельнікаў – ім цаны бы не было. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:23, 4 мая 2026 (+03)
::: Не наша задача ацэньваць іншых. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:03, 4 мая 2026 (+03)
:::: Таксама праўда. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:07, 4 мая 2026 (+03)
:::::Панове, а што там быў за каментар?)) Без мяне мяне жанілі.
:::::Як на мяне, было б дастаткова проста жорстка сцвердзіць: блакіроўка (прагрэсіўная: дзень - тыдзень - месяц - пажыццёва) за любую абразу і спробу дэананімізацыі. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:39, 10 мая 2026 (+03)
:::::: Рэпліка змяшчала абразы. Пераказваць іх не буду. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:42, 10 мая 2026 (+03)

== Зняццё статуса &quot;Да выдалення&quot; з артыкула ==
{{закрыта}}
Калі ласка, разгледзьце запыт да выдалення гэтага [[Вакол ліхтарнага слупа (гурт)|артыкула]]: [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F#%D0%92%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB_%D0%BB%D1%96%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0% https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F#%D0%92%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB_%D0%BB%D1%96%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%BF%D0%B0_(%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%82)] - [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 17:23, 17 красавіка 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Абмеркаванне трывае. Трэба чакаць вынік. Адміністратары не могуць нікога прыспяшаць і знімаць статусы без вынікаў. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:34, 19 красавіка 2026 (+03)

== [[Адмысловае:Contributions/&amp;#126;2026-16309-44|&amp;#126;2026-16309-44]] ==
{{закрыта}}
Адміністратары, заблакуйце ўдзельніка. Лаянке не месца ў Вікіпедыі. [[Адмысловае:Contributions/&amp;#126;2026-16262-28|&amp;#126;2026-16262-28]] ([[Размовы з удзельнікам:&amp;#126;2026-16262-28|размова]]) 21:08, 15 сакавіка 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
{{Done}}. Блакаванне на 1 месяц. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:52, 16 сакавіка 2026 (+03)

== [[Удзельнік:Кінапошук]] ==
Гэты ўдзельнік з 6 праўкамі ўжо назваў сябе адміністратарам. Трэба выпісаць яму папярэджанне. --[[Адмысловае:Contributions/&amp;#126;2026-16154-63|&amp;#126;2026-16154-63]] ([[Размовы з удзельнікам:&amp;#126;2026-16154-63|размова]]) 15:40, 14 сакавіка 2026 (+03)

:вынесена папярэджанне [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:34, 14 сакавіка 2026 (+03)

== Вандалізм з архівамі ==
Там нешта {{u|Brangiai}} навандаліў з архівамі і быў глабальна заблакаваны. Трэба паглядзець і адкаціць да часоў, як яно выглядала раней. Я пакуль моцна хварэю і мне цяжка канцэнтравацца на Вікі. Кавідагрыпы гэтыя :( --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:07, 24 лютага 2026 (+03)

:а ён спрабаваў падзяліць [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2023—2024|архіў]] па датах, што і зрабіў нібыта. Па сутнасці нам гэта не трэба, але і не ўпэўнены, наколькі гэта заслугоўвае блакіроўкі... Таксама пытанне, ці выдаляць тады створаныя архівы за [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2023|23]] і [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2024|24]] год. Тады трэба будзе яшчэ абнавіць [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/Шапка|шапку]]. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:39, 14 сакавіка 2026 (+03)

== Абарона старонкі [[Новая зямля (паэма)]] ==
Папулярная старонка з статусам добрай, ананімы ўносяць толькі вандальныя праўкі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 01:23, 18 лютага 2026 (+03)

:{{зроблена}}, цяпер толькі аўтапацверджаныя толькі могуць правіць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:57, 18 лютага 2026 (+03)

== Вандал ==
Серыя вандальных правак ад [[Удзельнік:The Croats]]. Таксама ХВ для створанага ім &quot;[[Асяроддзе]]&quot;. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:14, 15 лютага 2026 (+03)

:Панове адміністрове, тып вандаліць 24 гадзіны сабе спакойна. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:52, 16 лютага 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:The Croats]] заблакаваны на тры дні. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:15, 16 лютага 2026 (+03)

== Вайна правак [[Алесь Мікус]] ==
Вайна правак і, здаецца, да кансэнсусу самі удзельнікі не дойдуць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:34, 2 лютага 2026 (+03)

:пакуль заблакаваў магчымасць правіць. Калі ўдзельнікам @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], @[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] і іншым ёсць што сказаць — кажыце, толькі пастарайцеся, калі ласка, без інсінуацый і сцісла, па справе. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:55, 3 лютага 2026 (+03)
::''Вітанні калегам.''
::А што дадаваць, усё ясна сказана ў абгрунтаванні правак на старонцы, пра якую мова.
::1) Вікіпедыя не месца для спасылак, дзе рэкламуюцца продажы.
::2) Сцвярджэнні павінны быць падмацаваныя, тым больш без спрэчных асабістых ацэначных характарыстык.
::3) Калі музыкнат - або дыскаграфія, або асобныя (&quot;культурна ўплывовыя&quot;) трэкі.
::Тым больш гэта падтасоўваецца так, каб з розных бакоў наўмысна дыскрэдытаваць. Тым больш калі робіцца чалавекам прарэжымным пра чалавека, які ў краіне (ну, але гэта ўжо кантэкст).
::Астатняя &quot;лірыка&quot; ад удзельніка Artsiom91 да тэмы не датычыцца і рацыянальнага зерня там няшмат. Па-харошаму гэта трэба вынесці ў асобную галінку.
::Але скажу тут па сутнасці і сцісла: лічу баруканне па назвах паміж намі двума - '''карысным'''. І працу над фармулёўкамі - таксама карыснай. І не толькі для Вікіпедыі, а і ўвогуле. Высвятляюцца слабыя месцы, падкрэсліваюцца моцныя. Некаторыя артыкулы па назвах (як Нёман) робяцца без малога энцыклапедычнымі. Азарт падштурхоўвае да новых '''адкрыццяў '''(гл. Жадзены), якія ніколі б без таго не былі б зробленыя.
::Ці зробіць хто '''афлайн '''такую работу? Перакананы - не. А яна робіцца, не ў малой меры з-за таго напружання, якое (таксама афлайн) мае месца быць.
::Гэта што да ацэнкі '''па вялікім рахунку'''.
::А калі канкрэтна, то ні ў мяне, ні ў майго апанента (якога ўжо я цяпер мушу нібыта бараніць) цяпер бадай ані слоўца адсябяціны, усё абгрунтавана і нярэдка нават вытанчана.
::І не трэба тут &quot;'''шарыкаўшчыны'''&quot;, бо маўляў камусь цяжка правяраць і ўвогуле незразумела. Калі цяжка лезці ў крыніцы - сядзіце чытайце або праходзьце міма. Заўсёды хтось кантэнт творыць, а хтось спажывае.
::Апроч таго, рэпрэсіўныя захады (як падкрэсліваў раней JerzyKundrat) не адпавядаюць прынцыпам Вікіпедыі.
::Зараз прапаную вярнуцца да тэмы гэтай галінкі і не расцякацца мысію па дрэве &quot;у агуле&quot;.
::''Дзякуй за ўвагу, калегі.'' [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 15:02, 3 лютага 2026 (+03)

Выкажу сваё меркаванне наконт сітуацыі з удзельнікамі. Спачатку коратка пра тое, што адбываецца апошнім часам. Прыведзены ніжэй [[#Праект рашэння|праект рашэння]] фактычна не працуе. Peisatai па факце проста ігнаруе тое абмеркаванне і працягвае сваю дзейнасць у тым выглядзе як хоча, а Için warum з-за абыякавасці іншых удзельнікаў і бяздзейнасці адміністратараў па рэалізацыі праекта рашэння пайшоў фактычна да асабістых нападак.

Па сутнасці, пытанне паходжання назваў хвалюе толькі двух удзельнікаў, Peisatai і Için warum. Астатнія, хоць могуць рабіць дробныя выпраўленні і інтэграваць версіі, у тэматыцы не маюць цікавасці. [[#Адкаты Peisatai|Вялікае абмеркаванне ніжэй]], хоць і прыцягнула многіх удзельнікаў, яны выказвалі меркаванні, аднак па сутнасці іх мэта была прымірыць бакі і навязаць ім нейкае кансэнсуснае рашэнне. Аднак, у першую чаргу, менавіта самі Peisatai і Için warum, як зацікаўленыя, мусяць знайсці згоду паміж сабою і вызначыць кансэнсус. Пасярэднікі з цэлым могуць дапамагчы, аднак калі самі бакі не хочуць мірыцца, то прапановы нейкіх нейтральных версій не маюць сэнсу.

Аднак, мірыць бакі мае сэнс у рэальным жыцці. У супольнасці вікіпедыі мусім кіравацца яе прынцыпамі і правіламі. Тут варта памятаць, па-першае, што сама магчымасць правіць без нейкага пацверджання і нават ананімна даецца таму, што мы [[Вікіпедыя:Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў|зыходзім з сумленнасці ўдзельнікаў]] і таго, што яны ставяць за мэту дапамагчы вікіпедыі (а не прасунуць тут свае ўласныя даследаванні, рабіць рэкламу ці падобнае). Калі ж удзельнікі сумленныя, то яны зыходзяць з сумленнасці іншых удзельнікаў, адпаведна пры несупадзенні пунктаў гледжання намагаюцца іх абмеркаваць і знайсці выйсце, якое задаволіць зацікаўленых. Так працуе [[Вікіпедыя:Кансэнсус]]. Трывалае нежаданне шукаць кансэнсус ставіць пад сумнеў сумленнасць і жаданне рэальна дапамагчы вікіпедыі (а не задавіць апанента і прасунуць свой пункт гледжання), адпаведна да такіх удзельнікаў могуць прымацца меры па абмежаванні ўдзелу ў праекце (папярэджанні, блакаванні).

Канкрэтна для ўдзельнікаў Peisatai і Için warum мы бачым поўную адсутнасць жадання шукаць кансэнсус. Ніякіх спроб абмеркавання на старонках размоў удзельнікаў, старонках размоў артыкулаў. Яны не лічаць неабходным патраціць час, каб паміж сабою вырашыць якімі крыніцамі варта карыстацца, а якімі не, як лепей афармляць паходжанне назваў у артыкулах. Чаму тады іншыя мусяць траціць свой час і пытацца знайсці гэты кансэнсус за іх, неяк ацэньваць іх аргументы і крыніцы?

Маю пэўныя падставы лічыць ([[Special:diff/4995709|запыта да адміністратараў ад Için warum ледзь не першай праўкай]], [[Special:diff/5049888|просьбы ўключыцца з дыскусію]], адсутнасць камунікацыі паміж Için warum і Peisatai у праекце), што асноўную сваю дыскусію ўдзельнікі вядуць па-за межамі вікіпедыі. Не бяруся ацаніць навуковы ўзровень гэтай дыскусіі, але ён відавочна вышэйшы за ўзровень вікіпедыі і яе ўдзельнікаў у гэтым пытанні. У такіх умовах спрэчка Için warum і Peisatai у вікіпедыі выглядае не як спроба палепшыць яе змест, а проста як выкарыстанне праекта як поля бітвы.

Скажу пра сваё асабістае стаўленне да тэмы. Мне ад самага пачатку праўкі Peisatai не падабаліся, бо тычыліся вельмі спецыфічнай тэмы, якія цяжка было праверыць. З цягам часу назіраў, як ён часцей стаў зусім не дадаваць крыніц, а праўкі пра паходжанне дадаваць, напрыклад, у артыкулы пра асоб і прозвішчы. Сталі з’яўляцца нейкія аналогіі, падобныя карані. Умяшальніцтва Için warum і іншых удзельнікаў не асабліва палепшыла сітуацыю. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Шынкаўцы_(Гродзенскі_раён) Вось напрыклад артыкул], быццам некалькі абзацаў і крыніц, але ўсё абапал і навокал, канкрэтна пра гэтую назву і пра гэтую вёску — нічога. На мой погляд, артыкул стане толькі толькі лепш, калі гэтую творчасць усю прыбраць. І так у абсалютнай большасці артыкулаў. Нават калі адзін вучоны яўна сказаў что такая вёска магчыма мае балцкую назву, а іншы што магчыма славянскую — гэта не такая важная інфармацыя пра вёску, а хутчэй пра канцэпцыі паходжання назваў і іх пашыранасць. Трэба прызнаць, што тэма паходжання назваў у цэлым можа мець толькі нейкія гіпотэзы і канцэпцыі, і вельмі багатая на магчымыя ўласныя даследаванні, «прыцягванні за вушы». Падаванне версій паходжання (тым больш не самой назвы, а каранёў і падобных) толькі стварае ўражанне нейкай сур’ёзнасці і навуковасці, што на фоне жахлівага стану артыкулаў пра населеныя пункты быццам выглядае якасна. На мой погляд, трэба пакінуць толькі надзейнае кшталту Полацк ад ракі Палаты, усё астатняе нішчыць.

У беларускай вікіпедыі не любяць блакаваць удзельнікаў, звычайна апраўдваюць іх, намагаюцца зыходзіць з сумленнасці і не рэагаваць нават на яўныя парушэнні. Апраўдваюць што вопытныя і карысныя ўдзельнікі, актыўнасць у праекце і так невялікая. Аднак, усё ж трэба мець нейкія межы, і спыняць удзельнікаў калі яны парушаюць правілы — у тым ліку і для таго, каб іншыя разумелі межы дазволенага. Таксама ледзь не агульнапрынятым стала, што любая дададзеная інфармацыя гэта добра, што нельга інфармацыю выдаляць, а толькі перафармуляваць і знайсці ёй месца. Аднак усё ж вікіпедыя гэта энцыклапедыя, якая складаецца з самадастаковых артыкулаў, а не звалка інфрамацыі, дзе трэба нешта размясціць. Зараз інфармацыі ў інтэрнэце шмат, у тым ліку на беларускай мове, і ставіцца да інфармацыі ў вікіпедыі як да нейкай вялікай каштоўнасці — гэта падыход 2000-х гадоў. Нічога страшнага калі выдаліць радок-другі, асабліва калі яны яўна парушаюць [[:ru:Википедия:Взвешенность изложения]].

Мая прапанова па выніку: прызнаць, што ўдзельнікі Peisatai і Için warum выкарыстоўваюць вікіпедыю як поле бітвы, не прымаюць яе прынцыпаў і правілаў (бо ўсяго толькі вядуць навуковую дыскусію, асноўная частка якой па-за межамі вікіпедыі), не жадаюць шукаць кансэнсус паміж сабою і прымаць прапановы па кансэнсусу ад іншых удзельнікаў, толькі адцягваюць высілкі іншых і ствараюць таксічную атмасферу. '''Заблакаваць абодвух удзельнікаў бестэрмінова''' ў асноўнай прасторы назваў. Даць магчымасць толькі правіць старонкі размоў. Разглядаць магчымасць разблакавання толькі, калі яны дасягнуць паміж сабою кансэнсусу ў размовах (без аніякага ўмяшання іншых удзельнікаў). Тым часам прыбіраць зусім раздзелы &quot;Назва&quot; з артыкулаў пра вёскі, рэкі і азёры, як апісаў вышэй.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 11:28, 3 лютага 2026 (+03)
: [[Удзельнік:Artsiom91]], сам сябе заблакуй, тут цішэй стане. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:38, 3 лютага 2026 (+03)
::пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], тут не базар і не сценка ў падваротні. Выказвайцеся па тэме размовы і прытрымлівайцеся правіл этычных паводзін у праекце, вам ужо было папярэджанне. Вашыя асабістыя крыўды тут нікога не цікавяць і шкодзяць дыскусіі, прашу вас вынесці гэта за рамкі Вікіпедыі. Калі вы нязгодныя з выказаным вышэй — напішыце па справе. Інакш — прамаўчыце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:22, 3 лютага 2026 (+03)
::: Пра асабістыя крыўды выдумваць не трэба — тут не базар і не падваротня. Спроба распачаць дыскусію пустая, замест буры ў шклянцы вады лепш бы артыкулы правілі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:57, 3 лютага 2026 (+03)
: Спадар [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], на дадзены момант мне цалкам не зразумелы прычыны, па якіх Вы прапаноўваеце заблакіраваць удзельніка Için warum. Удзельнік Için warum пагадзіўся з праектам рашэння, прапанаваным MocnyDuham, адпаведна я не згодная з Вашым сцверджаннем, што дадзены ўдзельнік &quot;не жадае прымаць прапановы па кансэнсусу ад іншых удзельнікаў&quot;. У артыкуле &quot;Алесь Мікус&quot; няма нейкага вандалізма з-за якога варта некага бестэрмінова блакіраваць, акрамя таго праблема з вайной правак у адным артыкуле можа быць цалкам вырашана абмежаваннямі на рэдагаванне дадзенага артыкула. У выпадку, калі Вы бачыце, што ўдзельнік Peisatai &quot;ігнаруе тое абмеркаванне і працягвае сваю дзейнасць у тым выглядзе як хоча&quot;, то можна ўзняць пытанне аб блакіроўцы дадзенага ўдзельніка на нейкі час. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 14:25, 3 лютага 2026 (+03)
:пане @[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], дзякуй за меркаванне. Мне здаецца, што ў дадзеным выпадку можна спачатку абысціся пазбаўленнем сцягоў аўтадогляду, каб было прасцей кантраляваць войны правак гэтых двух удзельнікаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:26, 3 лютага 2026 (+03)
:: акурат маем размову на [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка]], трэці месяц ужо. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:09, 3 лютага 2026 (+03)
: ''Вось напрыклад артыкул, быццам некалькі абзацаў і крыніц, але ўсё абапал і навокал, канкрэтна пра гэтую назву і пра гэтую вёску — нічога. На мой погляд, артыкул стане толькі толькі лепш, калі гэтую творчасць усю прыбраць. І так у абсалютнай большасці артыкулаў.'' Тут я з вамі цалкам згодны, у артыкуле &quot;Шынкаўцы&quot; ў раздзеле &quot;Назва&quot; павінна быць толькі інфармацыя з крыніцамі, у якіх гаворка ідзе менавіта аб назве Шынкаўцы. Аднак такую практыку, пісаць усё падрад, завёў не я, а Peisatai. Ён для любога беларускага тапоніма або прозвішча (напрыклад, Маразы, Сабалі) находзіць сугучныя назвы ў Літве, а потым піша: ёсць літоўскае прозвішча такое, ёсць літоўскі тапонім такі... Усё гэта выглядае як нейкая манія. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:43, 3 лютага 2026 (+03)
::Манія - гэта займацца персанальным '''сталкінгам''', калі што. Здаецца, няма яшчэ такога артыкула ў ВП, мо напішаце? А то толькі хвосцікам за мной следуеце, мяцёлачкай падмятаеце :) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 13:02, 4 лютага 2026 (+03)
: Artsiom91, а за што мяне блакаваць?! Назавіце хатя б адзін пункт правіл ВП, які я парушыў. Вайна правак пачалася так: Peisatai панапісваў горы ўласных даследванняў аб быццам бы паходжанні тапонімаў і прозвішчаў. Падрабязна, з канкрэтнымі прыкладамі я аб гэтым пісаў яшчэ ў  маі летась тут https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E#Удзельнік_Peisatai Але нажаль, мясцовая супольнасць пераважна абыякава аднеслася да праблемы. Тады я пакрысе стаў выпраўляць ягоныя праўкі, якія не пацвярждаліся паказанымі там крыніцамі або не мелі крыніц увогуле. Аднак Peisatai не супакоіўся і пачаў або адмяняць мае праўкі, або зноў працягваць свае ўласныя даследванне. Я ўжо не раз пісаў і яшчэ паўтаруся: па правілах Вікіпедыі артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц. Калі нехта хоча напісаць, што нейкае назва або прозвішча паходзяць ад нейкага слова, хай прывядзе крыніцу, дзе менавіта гэта і будзе напісана. Калі Peisatai будзе трымацца гэтага правіла, вайна правак адразу спыніцца. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:25, 3 лютага 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:Için warum]], покуль не дайшло да парушэння правіла трох адкатаў — гэта не вайна правак, а спробы пошуку кансэнсусу. Праўце смела! Але ў каментарах да правак, калі ласка, пазбягайце грубіянства і не пераходзьце на асобы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:38, 3 лютага 2026 (+03)
::Перакручваеце, калега.
::Не адмяняць, а ўзгадняць, бо Вы разам з вадой у шмат якіх выпадках выплёсквалі і дзіцёнка. А таксама наўмысна згрувашчвалі надзейныя і маланадзейныя крыніцы, каб праз іх няможна было прадзерціся, гэта і ёсць Ваша мэта (вунь, Арцёма заблыталі, і просіць не мучыць яго версіямі ўвогуле).
::Пэўныя Вашы заўвагі, кажу ж, небеспадстаўныя, але цягнеце празмерна ў процілеглы бок, і даводзіцца ўзгадняць, каб не было як у брацкую магілу скінуўшы.
::Вайна правак толькі ў выпадку старонкі, пра якую тут мова, у астатніх выпадках збольшага на залатую сярэдзіну памалу выходзім.
::Не драматызуйце, граючы на публіку, тут Вам не тэлеграм.
::Пра артыкул - аргументы вышэй. Дадумванне і стыгматызацыю пакінь(це) для свайго пахабнага тэлеграму, як і лаянку тыпу нацыст і сектант. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:50, 3 лютага 2026 (+03)
::: Нейкі &quot;поток сознания&quot;, які не мае ніякага дачынення да нашай дыскусіі: ''пахабнага тэлеграму, як і лаянку тыпу нацыст і сектант''. Адкуль вы ўсё гэта ўзялі, аб чым вы ўвогуле гаворыце? Які тэлеграм, якая лаянка? Вы сябе добра адчуваеце? Яшчэ ў маі мінулага года я прывёў мноства канкрэтных фактаў вашай хлусні https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E#Удзельнік_Peisatai Вы дагэтуль '''па сутнасці''' так нічога і не адказалі на гэтыя факты, бо вам няма чаго адказаць па сутнасці, няма чаго запярэчыць, толькі нейкая дэмагогія пра нейкі &quot;тэлеграм&quot;, &quot;прарэжымны чалавек&quot; і г. д. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:53, 3 лютага 2026 (+03)
::::З Вашай пасільнай дапамогай памалу выпраўляем, хоць і не без цёрак. Працягваем, калега.
::::А Вы ўжо далі сабе рады размяжоўваць час напісання пастоў у тг і рэдагавання артыкулаў у ВП? :) Крута за руку злавілі ў лістападзе. Таму &quot;праведны гнеў&quot; міма, усе ў курсе, праехалі. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:29, 4 лютага 2026 (+03)
: &gt; ''Прыведзены ніжэй [[#Праект_рашэння|праект рашэння]] фактычна не працуе''&lt;br&gt;Гэта мая віна, што я не дапрацаваў яго (было некалькі правак) і не зацвердзіў &quot;адміністрацыйна&quot;. Калі спрэчка датычна зноў той жа тэмы - зраблю гэта на выходных. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:47, 3 лютага 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:MocnyDuham]], чакаем рашэнне. Трэба нешта рабіць, зачакаліся ўжо. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 15 лютага 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:MocnyDuham]], спрэчка датычна не ''зноў той жа тэмы'', а артыкула [[Алесь Мікус]], так што прыйдзецца табе зусім новыя правілы прыдумляць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:59, 3 лютага 2026 (+03)
:::Незразумела, якія вікіпедыйныя правілы ўвогуле прапісваюць парадак стварэння такіх &quot;праектаў&quot;, іх &quot;адміністрацыйнае&quot; зацвярджэнне і неабходнасць іх трымацца.
:::Няхай больш дасведчаныя ўдзельнікі патлумачаць са спасылкамі.
:::Здаецца, была мова, што гэта ніяк не рэгламентавана. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:23, 4 лютага 2026 (+03)
:::: Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, апроч пяці агульных прынцыпаў, выкладзеных [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|тут]]. Смела праўце, пераносьце, апрацоўвайце артыкулы, таму што радасць творчасці ў тым, што дасканаласць не патрабуецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:20, 4 лютага 2026 (+03)
:::: &gt; ''якія вікіпедыйныя правілы''&lt;br&gt;Прапісвае жаданне не баніць удзельнікаў пасля шматмесячных спрэчак і войн правак. Таму што калі трымацца правіл існуючых - даўно б пайшлі абмежаванні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:11, 4 лютага 2026 (+03)
::: Калі спрэчка не датычна той тэмы, то ніякіх правіл прыдумляць не трэба. Будзем глядзець хто пачынае вайну правак і рабіць папярэджванні/абмежаванні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:14, 4 лютага 2026 (+03)
:::: Калі не было парушана [[Вікіпедыя:Правіла трох адкатаў]], то радыкальныя абмежавальныя дзееянні адміністратараў не могуць быць прынятыя. А на ўзроўні ''папярэджванні/абмежаванні'' гэта здзейснена ўжо. Не наракайце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:35, 4 лютага 2026 (+03)
::::: Я яшчэ не паглыбляўся ў канфлікт, проста вам адказваю на вашыя заўвагі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:49, 4 лютага 2026 (+03)
Наконта артыкула Алесь Мікус. Удзельнік Peisatai спрабуе замаўчаць, схаваць інфармацыю, якая менавіта яму не падабаецца. Чаму - здагадайцеся самі. &quot;Аргумент&quot; пра нейкую быццам рэкламу абсурдны: на вокладцы самой кнігі &quot;Вітаўты і Вітарты&quot; напісана, што гэта &quot;Бібліятэка Свайксты&quot;. Тое, што ён напісаў гімн батальёна &quot;Данбас&quot; - гэта значны факт і ён можа быць адлюстраваны ў артыкуле. Прынамсі, упартае яго выдаленне з артыкула выглядае як вандалізм або цэнзура. На сайце svajksta.com яшчэ нядаўна большасць артыкулаў была падпісаная іменем Алесь Мікус. Апошнім часам ён сваё імя пад артыкуламі прыбраў. Заява, што я нібы &quot;прарэжымны чалавек&quot; вельмі добра харатарызуе ўдзельніка Peisatai, паказвае, што ён у сваёй дзейнасці ў ВП кіруецца выключна палітычнымі матывамі, у тым ліку і ў сваёй &quot;лінгвістычнай&quot; працы. Я тут яшчэ ні разу нічога не пісаў пра палітыку, а Peisatai ўжо не першы раз аб ёй гаворыць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 3 лютага 2026 (+03)
::: Біяграфіі сучаснікаў — тэма слізкая, не трэба туды накідваць таго, чаго не трэба. Правілы аб гэтым кажуць наўпрост. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:47, 3 лютага 2026 (+03)
:::: ''біяграфіі сучаснікаў — тэма слізкая, не трэба туды накідваць таго, чаго не трэба'' У такім выпадку, як быць з тым, што Peisatai піша ўсялякую хрэнь (пардон за маю французскую) пра прозвішчы вядомых людзей? Гэта як, нармальна? Гэта не парушае правілы наконт біяграфій сучаснікаў? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:29, 19 лютага 2026 (+03)
:::: Падрабязней гл. [[Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:50, 3 лютага 2026 (+03)
:Гэта ж трэба так маніць. Няма ніякага гімна батальёна Данбас. А на той старонцы - заклікі купляць. Маніпуляцыі як яны ёсць. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:56, 3 лютага 2026 (+03)
:: &lt;s&gt;гэта частка тэксту схвана&lt;/s&gt; --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:47, 4 лютага 2026 (+03) Якія яшчэ &quot;заклікі купляць&quot;, што за лухта?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 4 лютага 2026 (+03)
:: Я не маніў, інфармацыя з украінскай ВП. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:56, 3 лютага 2026 (+03)
::: [[Удзельнік:Için warum]], нагадваю, што Вікіпедыя не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:06, 3 лютага 2026 (+03)
:::Паглядзеў, не знайшоў. Скіньце спасылку, бо цікава. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:30, 4 лютага 2026 (+03)

Добрага дня ўсім. Па-мойму, праца была ўвайшла ў нармальнае рэчышча, хаця ў апісаннях змен удзельнікі часам рэзка пішуць, але ў межах, як мне здаецца. Палітыкі невыдалення трымаюцца і добра, а рэзка пішуць не адны яны і нічога. Артыкулы дапрацоўваюцца, што толькі пра этымалогію, як заўважае пан Artsiom91, не важна -- вунь belarusenc.by у артыкулы пра вёскі піша толькі пра іх спаленне падчас вайны і фоткі абеліскаў, і нічога. Хто пра што піша, пра тое і добра. Адзінае, як здаецца, месца напружання гэта два артыкулы -- [[Аляксей Валер’евіч Дзермант|Аляксей Дзермант]] і [[Алесь Мікус]] -- чаго раптам, хто іх там ведае, але супольнасці гэта і не важна. Удзельнікаў блакаваць няма за што, але гэтыя артыкулы можна паставіць пад абарону, давесці да стэрыльна нейтральнага стану. Каб следу ідэалагічнага супрацьстаяння там не было, ніякіх тонкіх намёкаў на тоўстыя акалічнасці, ніякіх &quot;Молатаў&quot; і &quot;Данбасаў&quot; -- усё, што можа суб'ектыўна неяк пашкодзіць (бяспецы, рэпутацыі, псіхічнаму здароўю, чаму заўгодна жывога чалавека) парушае [[ВП:Біяграфіі сучаснікаў]]. А іншая праца ўдзельнікаў пазітыўная, што нешта на мяжы народнай этымалогіі, а нешта арыгінальнага даследавання -- выдаткі фармату Вікіпедыі, галоўнае, каб другасныя крыніцы былі і &quot;на мяжы&quot;, а не &quot;за мяжой&quot;. Часам шыкоўныя падборкі меркаванняў збіраюцца, з іх даволі ясна ўсё робіцца, гэта карысць на маю думку. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 00:19, 4 лютага 2026 (+03)

:Па сутнасці '''падтрымліваю''', вышэй у падобным рэчышчы таксама напісаў.
:*
:Наконт статусаў '''аўтадаглядчыкаў''' - як на мяне, гэта прынцыпова нічога не мяняе, бо абодва, будучы зацікаўленыя, пільнуем, што напісаў другі на старонцы ўкладу, і рэагуем, таму &quot;шыта-крыта&quot; ні ў каго не праканае.
:*
:Наконт '''суб'ектыўнай шкоды '''рэпутацыі і бяспекі - Вашая рацыя.
:Хіба ўздымаю &lt;u&gt;пытанне&lt;/u&gt; пра артыкул &quot;'''Дзермант'''&quot;, да дасведчаных знаўцаў у галіне вікіпедыйнай тэхнікі. Каб выдаліць пра той &quot;Молат&quot; (рэальнае выданне, калі што), нядаўна там хтось (ну ясна хто, але мова не пра тое) выдаліў а) усе згадкі аўтараў правак і б) змест зробленых імі правак ('''усё выкраслена'''). Як такое магчыма? Што гэта за паўнамоцтвы ў такога рэдагавальніка?
:І прычапным вагончыкам пытаннечка - ІчынВарум (ЧамуЧаму - турэцк., нямецк.) у іншай, ранейшай галінцы абмеркавання неяк зрабіў, каб яго '''нік не высвятляўся''', а каментар заставаўся. Таксама, як такое магчыма тэхнічна? Ясна, што чалавек надае значэнне сваёй прысутнасці ў ВП (а з увагі на персаналію, ёсць думкі пра прамы ўдзел у леташняй аблаве на ВП рэдактараў, але гэта без доказу), але цікава - тэхнічная рэалізацыя такога. Прашу патлумачыць (Вас або каго яшчэ). [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:46, 4 лютага 2026 (+03)
::Наконт выкрэслення гісторыі, гэта не паўнамоцтвы асобнага ўдзельніка, а статус артыкула -- патэнцыйна небяспечнага для тых, хто рэдагуе. Калісьці яго ў гэты спіс уключылі, да ўсіх халівараў і, здаецца, слушна. Калі ёсць яшчэ такія артыкулы, іх таксама можна ўключыць у спіс (заяўкі на [[Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў|ВП:ЗС]]), гэта незваротна ў сучасных умовах. Як знікаюць подпісы не магу сказаць, трэба бачыць адкуль, можа, проста не націснуў кнопку подпісу, іншых варыянтаў не ведаю. Наконт &quot;Молата&quot;, цытаты з яго могуць пагражаць бяспецы Дзерманта, гіпатэтычна? Калі могуць, гэта парушае [[ВП:БС]], да таго ж неправяральна, калі і будзе скан, як яго верыфікаваць, у такім разе таксама глядзіце ВП:БС, нават калі б бяспека была гарантаванай. Таксама з &quot;Данбасам&quot; -- можа пагражаць бяспецы Мікуса, калі, так -- гл.вышэй. У нас тут людзі выдаляюць сваё сяброўства ў [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|СБП]], проста бо ліквідаваны, хаця спісы яго адкрытыя. І маюць права. Нават калі перабольшваю, трэба спыніць вось гэта ўсё, мы можам вырашыць гэта па-за ўсімі правіламі, бо пяты слуп -- [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]], якія замінаюць ствараць энцыклапедыю. А звады замінаюць. Для блакіроўкі прычын не бачу, для зняцця сцягоў не бачу. Калі кансэнсус знайсці не выпадае, ніякі стан гэтых двух артыкулаў бакі не задавальняе, можна радыкальна, выдаліць абодва і забараніць стварэнне. Лепей кансэнсус, я супраць радыкалізму. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:56, 4 лютага 2026 (+03)
:::&lt;s&gt;тут не поле бітвы, рэпліка схавана&lt;/s&gt; --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:55, 4 лютага 2026 (+03) [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:44, 4 лютага 2026 (+03)
:::Усё правільна наконт бяспекі. Падтрымліваю, каб без правакацый. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:55, 16 сакавіка 2026 (+03)
Дарэчы, а чаму ў артыкуле &quot;Алесь Мікус&quot; выкарыстаны шаблон &quot;навуковец&quot;, гэта што, жарт такі або здзек?! Які яшчэ ён навуковец?! Выпраўце хаця б гэта. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:47, 4 лютага 2026 (+03)

:Пытанне мабыць да таго, хто гэты '''шаблон''' (адпачатна?) прымяніў?
:*
:&lt;s&gt;Вікіпедыя не поле бітвы&lt;/s&gt; --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:18, 5 лютага 2026 (+03)
::А што перашкаджае зараз гэты шаблон змяніць на адпаведны? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:54, 5 лютага 2026 (+03)
::: [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%8C_%D0%9C%D1%96%D0%BA%D1%83%D1%81&amp;action=history 2 лютага 2026] [[Удзельнік:Plaga med]] змяніў налады абароны для «Алесь Мікус»: Шкодная вайна правак (Правіць=Толькі для адміністратараў, скончыцца 2 сакавіка 2026) --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:59, 5 лютага 2026 (+03)
::::змяніў на {{tl|асоба}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:22, 6 лютага 2026 (+03)
:*
:Яшчэ, Вы выкарыстоўваеце спасылкі на пастаўскага краязнаўца Пракаповіча, які фінскіх моў (наколькі мне вядома) не ведае і навукоўцам не з'яўляецца, - і не маркіруеце гэтых спасылак як '''Неаўтарытэтная крыніца'''. А кніжку &quot;Вітаўты і Вітарты&quot; так рэгулярна маркіруеце. Вы спецыяліст у тэме антрапаніміі? Калі ласка, прад'явіце рэгаліі. Або гэта толькі прыватная думк? Ёсць крыніца - ёсць спасылка. Няхай мяне іншыя калегі паправяць, калі рацыі ў гэтым не маю. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 19:05, 5 лютага 2026 (+03)
::Таму што сцвярджаць, што Калачы, Маразы, Сабалі, Мазалі, Караткевіч, Карловіч і да т. п. - гэта ўсё нібыта балцкія назвы - маргінальшчына. Увогуле, упартае жаданне прадставіць, быццам у Беларусі няма іншых тапонімаў і прозвішчаў акрамя балцкіх, выглядае як нейкая неадчэпная ідэя, нейкая манія. Пракаповіч зусім не сцвярджае, што ўсе назвы вакол фінскія (некаторыя фінскія, некаторыя балцкія, большасць славянскіх). P. S. Пракаповіч, прынамсі, хаця б не з'яўляецца неаязычнікам. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:54, 5 лютага 2026 (+03)
::: У БелВікі рады вітаць усіх, у тым ліку неаязычнікаў. [[Удзельнік:Pracar]] з гэтым згодны, так думаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:06, 5 лютага 2026 (+03)
:::Карацей, ёсць крыніца - ёсць спасылка. Астатняе Вашыя эмацыйныя ацэнкі і жаданне зменшыць вартасць. Будзьце ласкавыя надалей не распачынаць вайны правак з гэтай маркіроўкай. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 03:21, 6 лютага 2026 (+03)
::::Зменшыць вартасць Мікуса? Проста смешна стала - ну якая там яшчэ можа быць вартасць? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:53, 8 лютага 2026 (+03)
: Удзельнік, якія дадае сцвярджэнні не падмацаваныя крыніцамі — не мае рацыі. Калі аўтар праекта нідзе не пазначаецца — не трэба гэта дадумляць. Што да тлумачэння тапонімаў, то я цалкам згодны, што часам пошук балцкага кораня пераходзіць межы. Напрыклад, вышукваць славянскія літуанізаваныя прозвішчы і пісаць у артыкулах пра відавочна славянскі тапонім дзеля паказання сувязі з балтамі — лішняе, не трэба так рабіць. Але калі паказваецца на тапонім з сапраўды такім жа коранем – гэта не ўласнае даследаванне, бо ў працах пра тапанімію не прапісваюць кожны населены пункт і гідронім, гэта проста немагчыма.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:06, 7 лютага 2026 (+03) 
Я не зразумеў, на якой падставе [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] двойчы адмяніў маю праўку ў гэтым артыкуле, пасля чаго артыкул зноў быў абаронены?! Я дадаваў інфармацыю са спасылкай на публікацыю на сайце Arche, у чым праблема?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 16:30, 15 сакавіка 2026 (+03)

Выдаленне ўдзельнікам JerzyKundrat двойчы запар маёй праўкі з аўтарытэтнай крыніцай з'яўляецца вандалізмам. Незразумела, чаму [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] перш чым абараняць артыкул, не адмяніў вандальныя дзеянні JerzyKundrat'а і не вярнуў маю праўку? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:34, 17 сакавіка 2026 (+03)

:на дадзены момант не маю часу пільна разбірацца, хто мае рацыю, хто не. Вы (кажу пра ўсе бакі канфлікту) не можаце дамовіцца, вытрымліваць нейкі кансэнсус і не зацікаўлены ў гэтым, спробы медыяцыі з боку адміністратараў не дапамаглі. Можаце правіць сваёй падстаронцы пакуль. Гэта ўсё вымагае нямала высілкаў з боку адміністратараў, а мы таксама людзі. Пакуль што прасцей замарозіць канфлікт, каб усе бакі астылі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:55, 18 сакавіка 2026 (+03)

== Перанос з выдаленнем і аб'яднаннем версій ==
{{закрыта}}
Калі ласка, перанясіце артыкул [[Оскар Мяшчанінаў]] на [[Оскар Мешчанінаў]], трэба ў працэсе паставіць крыжым на &quot;так, выдаліць&quot;. Напісанне праз &quot;я&quot; ў прозвішчы памылковае, у крыніцах не знайшоў такога. У БЭ і БСЭ уласна Оскара няма, у БСЭ ёсць цёзка па прозвішчы і праз &quot;е&quot;, у каталогу НББ няма варыянта праз &quot;я&quot;, хаця ёсць імя Аскар як варыянт. Варыянт Аскар рэдкі і магчыма паходзіць менавіта з Вікіпедыі, аднак, цяпер ужо яго варта пакінуць перасылкай, што ўжо зрабіў. Пасля пераносу, трэба выдаліць артыкул і потым аднавіць з усімі версіямі, каб унёсак удзельнікаў з 2015 года не быў страчаны. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:18, 31 студзеня 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
:{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:02, 31 студзеня 2026 (+03)

== Вандал ==
{{закрыта}}
Выдаленне зместу старонкі ад [[Удзельнік:Руй Пульези]], можа, і назаўсёды варта заблакаваць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:56, 24 студзеня 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
Зрабілі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:09, 24 студзеня 2026 (+03)

== proxy ==
{{закрыта}}
Патрэбен дазвол-выключэння для рэдагавання з публічных проксі. Я так разумею, гэта адміны дзесьці такі сцяжок даюць.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 02:11, 12 снежня 2025 (+03)

:трэба разабрацца толькі, дзе [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:03, 12 снежня 2025 (+03)
:: Магчыма гэта сцяг &quot;IP block exempt&quot; у распараджэннях правамі ўдзельніка. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:41, 12 снежня 2025 (+03)
:::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] , так. І мне таксама, калі ласка. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:39, 12 снежня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}

Зрабіў абодвум. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] &lt;sup&gt;[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]&lt;/sup&gt; 14:03, 12 снежня 2025 (+03)

== Блакіроўка за вандалізм ==
{{закрыта}}
Вось [[Адмысловае:Contributions/Мацвей|гэтага таварыша]] варта блакануць надзейна, каб болей і ананімна не мог са свайго ip правіць і зарэгістравацца таксама. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:24, 10 снежня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Удзельнік заблакаваны на 1 месяц. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:03, 10 снежня 2025 (+03)

== Старонкі да хуткага выдалення ==
Спадарства, ёсць прапанова часцей заглядваць на [[:Катэгорыя:Старонкі да хуткага выдалення]], дзякуй --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 08:03, 30 лістапада 2025 (+03)
: {{Done}}. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:25, 1 снежня 2025 (+03)

== Абарона [[:Шаблон:Вонкавыя спасылкі]] ==
{{закрыта}}
Вітаю. Шмат дзе ўжыты [[:Шаблон:Вонкавыя спасылкі]] і да яго дацягнулася вандальная рука ўжо, напэўна, варта абараніць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:42, 12 лістапада 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
{{Done}} [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:09, 12 лістапада 2025 (+03)

== Меры абароны ад удзельніка Ohlumon: сістэматычны падлог крыніц ==
У 2023 годзе Расійская вікіпедыя бестэрмінова заблакавала ўдзельніка Ohlumon за сістэматычны падлог крыніц:
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2/2023/04#h-Ohlumon:_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B3_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2-20230417174100

Ёсць прапанова распаўсюдзіць гэта і на беларускую Вікіпедыю.

Па прыклады падлогу крыніц далёка хадзіць не трэба: у створаным гэтым летам артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] Ohlumon дадаў у спіс літаратуры дзве кнігі (Нецветаев А. «Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Православной Церкви Белоруссии. — Минск: Жировичи, 2003. — 131 с.; Чистяков П. Г. Церковно-краеведческая проблематика епархиальных ведомостей, издававшихся в Беларуси во второй половине XIX, начале XX столетий. — Минск: Жировичи, 2004. — 295 с.). Толькі вось кніг такіх у прыродзе няма (можна спраўдзіць у т.л. у каталозе Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі). Не было ў прыродзе і выдавецтва &quot;Жировичи&quot;. Былі, здаецца, неапублікаваныя дысертацыі кандыдатаў багаслоўя, абароненыя ў духоўнай акадэміі. Але нават у іх назвы былі іншымі. Так, дысертацыя Нецвятаева, здаецца, называлася &quot;«Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Белорусской Православной Церкви&quot;. І як можна на Вікіпедыі спасылацца на неапублікаваную дысертацыю, у дадатак называючы яе кнігай? Магу паспрачацца, што Ohlumon тую дысертацыю ў вочы не бачыў - дык тым больш як ён можа на яе спасылацца?

Або вось яшчэ цікавей: артыкул [[Беларуская карчма]] быў, выглядае, напісаны выключна з антысеміцкімі мэтамі. Ад імя Юзафа Ігнацага Крашэўскага напісаны антысеміцкі абзац, у двукоссях, нібыта цытата, і спасылка ёсць (Kraszewski J. Wspomnienia Polesia. Wolynia і Litwy. Wilno, 1840. S. 82). Праходзім па спасылцы (https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/edition/1502?id=1502), глядзім адпаведную старонку (82). Зразумела, ніякага антысеміцкага пасажу там няма, наогул мова не пра корчмы.

Апрача сістэматычнага падлогу крыніц, за ўдзельнікам Ohlumon заўважана, што беларускай мовы ён не ведае, спасылкі, нават калі яны валідныя, афармляе неахайна, выкарыстоўвае аўтаматычны пераклад без пераправеркі, перакладае ў тым ліку і спасылкі (то бок тое, што перакладаць ні ў якім разе не трэба).

У артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] папахвае і плагіятам. Праўда, спасылкі на анлайн-выданне &quot;Православной энциклопедии&quot; Ohlumon дае, але ж гэта не дае яму права спісваць адтуль слова ў слова. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 01:58, 10 лістапада 2025 (+01)
: Пане @[[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]], асабіста я чуў пра сітуацыю ў ру вікі. Але мне здаецца няправільным і нават неадпаведным правілам блакіраваць чалавека за дзейнасць у іншым моўным раздзеле. Было бы нядрэнна прааналізаваць унёсак удзельніка ў гэтым раздзеле, а вы, я так зразумеў, спасылаецеся на адпаведныя артыкулы ў ру вікі. Я асабіста не магу зараз абяцаць, што займуся такім аналізам. Калі нехта можа разабраць, будзе карысна для дыскусіі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:28, 10 лістапада 2025 (+03)
: БелВікі — талерантны праект, няхай усе ахвотныя правяць смела! Блакіроўка — надзвычайная мера, тут падстаў для яе няма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:38, 10 лістапада 2025 (+03)
::Апрача блакіроўкі ёсць і іншыя меры. Напрыклад, зняцце сцягу аўтадаглядчыка. Калі аўтар рэгулярна ўпісвае ў Вікіпедыю недаставерную інфармацыю ды яшчэ і распальвае міжнацыянальную варожасць, то варта ягоную творчасць тым ці іншым чынам абмежаваць. Талеранцыя да антыяўрэйскіх стэрэатыпаў - гэта вельмі характэрная для Беларусі рыса. Але хацелася б ствараць іншую Беларусь. Без крывавых наветаў, напрыклад. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:06, 11 лістапада 2025 (+03)
:Я спасылаюся на артыкулы ў беларускай вікіпедыі. Усе тыя ж практыкі, за якія ўдзельнік Ohlumon быў забанены ў расійскамоўнай вікіпедыі, ён выкарыстоўвае і ў беларускай. Ён рэгулярна распаўсюджвае антысеміцкую прапаганду: дзесьці пераказвае ці цытуе антысемітаў (без крытычнай дыстанцыі), а дзесьці проста прыдумляе ад сябе нейкую &quot;цытату&quot;. Глядзіш у крыніцу - там гэтай цытаты няма. Гэта падлог. І такімі падлогамі Ohlumon займаецца рэгулярна. Што з гэтым рабіць, можна абмяркоўваць. Калі ў адміністратараў і мадэратараў беларускага раздзелу вікі ёсць жаданне і вольны час, каб сядзець і пераправяраць кожны сказ і кожную спасылку ў артыкулах гэтага ўдзельніка, то калі ласка, правярайце, праўце. Але некаторыя &quot;артыкулы&quot; (дэ факта, зборнікі антысеміцкіх стэрэатыпаў, як тая [[Беларуская карчма]]) вісяць гадамі нявыпраўленыя, і гэта, даруйце мне моцны выраз, ганьба для беларускага раздзелу. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:02, 11 лістапада 2025 (+03)
:: Шаноўны [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]], вы ж можаце гэта выправіць і без звароту да адміністратараў. Адміны маюць ужо на вайну правак рэаагаваць, калі такая раптам распачнецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:08, 11 лістапада 2025 (+03)
:::згодзен, давайце лепш працаваць з матэрыялам у нашым раздзеле, выпраўляць калі трэба і ўжо па факце зробленага ў белвікі рэагаваць. Калі выявіцца дакладна і абгрунтавана, што сістэматычна адбываецца нейкі падлог у бел вікі, то будзем рэагаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:24, 12 лістапада 2025 (+03)
::::Я магу весці каталог падлогаў. Колькі выпадкаў будзе дастаткова для рэакцыі з боку адміністратараў? Напрыклад, дзесяць ці сто? Ці штосьці пасярэдзіне? Дзесяць ужо набіраецца. Сто трэба пашукаць, але з часам, баюся, набярэцца. А ў якой форме гэта потым прадстаўляць адміністратарам? Падгружаць у выглядзе файла? На які сервер? (Даруйце, не надта разбіраюся ў тэхнічных асаблівасцях Вікіпедыі). Для даведкі: некаторыя артыкулы Ohlumon публікаваў паралельна ў расійскай і ў беларускай вікіпедыях, там аднолькавыя праблемы. То бок той праблемны змест, за які Ohlumon'а забанілі ў расійскай вікіпедыі, у беларускай вікіпедыі таксама ёсць, хутчэй за ўсё. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:31, 13 лістапада 2025 (+03)
::::: Каталг весці не варта, выпраўленні праблемнага зместу будуць вітацца. Праўце смела! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:35, 13 лістапада 2025 (+03)
:::Шаноўны [[Удзельнік:JerzyKundrat|Jerzy Kundrat]], я магу нешта выправіць і выпраўляю. Але мне не верыцца, што Вы сур'ёзна лічыце, што беларуская вікіпедыя - адпаведнае месца для антысеміцкай прапаганды. Тут не так істотна, супраць каго мова нянавісці. Істотна, што мова нянавісці. І, па-вашаму, адміны з гэтым нічога рабіць не павінны? [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:23, 13 лістапада 2025 (+03)
:::: Намінацыя была за ''сістэматычны падлог крыніц'', зараз прыцягулі іншыя абвінавачанні, дыскусія дзеля дыскусіі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:29, 13 лістапада 2025 (+03)
:::::Намінацыя сапраўды была за сістэматычны падлог крыніц. Вы прапаноўваеце адкрыць асобную намінацыю за мову нянавісці? Вікіпедыя, зразумела, не дзяржаўны апарат, але, напрыклад, у судовых ці адміністрацыйных справах новыя акалічнасці звычайна далучаюцца да ўжо адкрытых спраў. Я прашу даць адказ па сутнасці на пытанне пра стаўленне адмінаў да антысеміцкай прапаганды. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:35, 13 лістапада 2025 (+03)
:::::: Змешваць усё да кучы дакладна не варта. Да антысеміцкай прапаганды ўсе адэкватныя людзі ставяцца адмоўна. Допыт адмінам тут ладзіць не будзем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:38, 13 лістапада 2025 (+03)
У беларускай і рускай Вікіпедыях ёсць яшчэ адзін удзельнік, які займаецца сістэматычным падлогам крыніц - Peisatai. Зрабіў сотні правак, у якіх ёсць пэўнае сцвярджэнне і стаіць спасылка на кнігу ці артыкул вядомага навукоўца. Глядзім крыніцу - а там такого сцвярджэння няма. І таксама ён не толькі не заблакаваны, а нават проста не пазбаўлены сцягу даглядчыка. Маўляў, пішы й далей у такім жа духу. Дзівосна. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:37, 15 лістапада 2025 (+03)
: пра пазбаўленне сцяга аўтадаглядчыка можна задумацца ў такім разе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:39, 15 лістапада 2025 (+03)
:: [[Удзельнік:Için warum]], я звярнуўся з адпаведнымі прапановамі на [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:54, 15 лістапада 2025 (+03)

== Скарга на адмену праўкі ==
Артыкул [[Андрэй Уладзіміравіч Парубій]] мною быў вычышчаны ад паўтораў і «вады», удакладнена інфармацыя пра замахі на яго жыццё, дададзена інфармацыя пра яго пасмяротнае ўзнагароджанне званнем Героя Украіны. Агульны выгляд артыкула стаў прыдатным для чытання. Пасля чаго ўсе мае праўкі былі адменены ўдзельнікам DobryBrat без тлумачэння прычын. У перапісцы (я чакаў тыдзень) ён мне не адказаў.

Прашу адміністратараў прыняць рашэнне пра правамернасць адмены маіх правак, якую зрабіў DobryBrat . Калі магчыма, вярніце маю версію артыкула. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:36, 8 лістапада 2025 (+03)

: У прэамбуле даецца найважнейшая інфармацыя пра прадмет артыкула. Яна часта дублюе частку інфармацыі, размешчанай у іншых раздзелах артыкула. У артыкуле, які прапануецца абмеркаваць, гэта інфармацыя была цалкам выдалена, пакінута толькі кароткае вызначэнне (два словы).

: Раздзел «Уласныя працы» быў выдалены цалкам (а мог быць перанесены, напрыклад, у раздзел «Спасылкі»).

: У раздзеле «Біяграфія» выдалена частка важнай інфармацыі пра асобу. У прыватнасці, выдалена інфармацыя пра арышт у 1989 годзе; пра тое, што арганізоўваў першыя ва Украіне пікеты; у якіх экспедыцыях працаваў; пра тое, што ў Львоўскай абласной радзе быў сакратаром пастаяннай дэпутацкай камісіі па пытаннях моладзі і спорту; па якой спецыяльнасці ў 1994 годзе скончыў Львоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Івана Франко; па якой спецыяльнасці скончыў аспірантуру ў 2001 годзе; пра тое, што ён быў намеснікам старшыні Львоўскай абласной рады; пра тое, што падчас аранжавай рэвалюцыі (падзеі лістапада — снежня 2004 года) быў камендантам Украінскага дома ў Кіеве, а таксама іншая інфармацыя. Пры гэтым ў артыкуле «[[:uk:Парубій Андрій Володимирович|Парубій Андрій Володимирович]]» ва Украінскай Вікіпедыі (бясспрэчна, там да гэтага артыкула надаецца значна больш увагі), гэта інфармацыя існуе.

: У артыкул «Андрэй Уладзіміравіч Парубій» была дададзена і новая інфармацыя, але яна шматкротна меньшая за тую, што была выдалена. Аднаўляць выдаленую інфармацыю, вычытваючы, што было выдалена і на што заменена, патрабуе шмат часу і высілкаў ад іншых удзельнікаў. Зроблены ўнёсак пагоршыў артыкул, таму было прынята рашэнне аб адкаце двух правак удзельніка.

: Удзельніку была дадзена парада больш акуратна рэдагаваць артыкулы. Свае выдаленні ўдзельнік абгрунтоўвае «выдаленем паўтораў» і тым, што пасля яго правак тэкст стаў «прыемным для чытання».

: Галоўная мэта Вікіпедыі — стварэнне якаснага энцыклапедычнага зместу, а не прыгожае афармленне.

: Удзельнік DenisBorum даволі часта практыкуе выдаленне інфармацыі ў артыкулах, абгрунтоўваючы «абнаўленнем звестак», «выдаленнем дубляў», «выдаленнем вады», «навядзеннем парадку ў артыкуле». Мае сэнс прагледзець іншыя артыкулы, дзе такім макарам было зроблена выдаленне інфармацыі. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:04, 9 лістапада 2025 (+03)
::У дачыненні да раздзела артыкула «Уласныя працы» ўдзельнік DobryBrat проста здзекуецца: першая «праца» – гэта проста кароткі артыкул ва ўкраінскай газеце на ўкраінскай мове 2013 года (кожны можа паглядзець і ацаніць «значэнне» гэтай «працы»); другая «праца» прызнана экстрэмісцкай у нашай краіне і доступ да гэтай старонкі заблакіраваны.
::Пра раздзел «Біяграфія». DobryBrat пералічвае менавіта нязначныя факты, гл. крыніцу тут: [https://www.rbc.ru/person/68b309b29a794784b703e240|РБК]
::І дарэчы, маю версію сапраўды прыемна чытаць. Ёсць такое паняцце, як «стыль». [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 17:40, 9 лістапада 2025 (+03)

== Абарона [[Максім Танк]] ==
{{закрыта}}
Статусны артыкул са школьнай праграмы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:31, 3 лістапада 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
{{Done}} [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:26, 3 лістапада 2025 (+03)

== Пагрозы ад JerzyKundrat ==
[[Вікіпедыя:Кандыдаты ў выдатныя спісы#Спіс жанчын-лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі|Вось тут]] адбылася незразумелая сітуацыя, пасля якой я атрымаў ад удзельніка {{u|JerzyKundrat}} відавочную [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&amp;diff=prev&amp;oldid=5049906 пагрозу дэанамізацыяй з наступствам паглядзець які я «моцны»]. Такія паводзіны парушаюць [[ВП:НАПА]]. На маёй памяці гэта ўжо не першы раз, калі ўдзельнік востра рэагуе ў размовах, але вось такія пагрозы, здаецца, упершыню. Варта адрэагаваць. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:04, 26 кастрычніка 2025 (+03)
: У канфлікце ўдзельнічаюць мінімум два бакі. Важна прыйсці да разумення ўласных памылак у зносінах, старацца з павагай адносіцца адзін да аднаго, не абражаць суразмоўцу і не ігнараваць яго просьбы. Мы ўсе плывём у адной лодцы і жадаючых веславаць няшмат. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, заклікаю вас да ўзаемнай павагі, не трэба пераходзіць на асобы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:41, 27 кастрычніка 2025 (+03)
:: Я не пераходзіў на асобы і тым больш не канфліктаваў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:06, 27 кастрычніка 2025 (+03)
::Гэта нейкія неадэкватныя паводзіны, што [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&amp;diff=prev&amp;oldid=5049583 першы флэйм-допіс], што [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&amp;diff=prev&amp;oldid=5049906 апошні]. Не бачу, якія два бакі тут ёсць і якія прэтэнзіі могуць быць да MocnyDuham. Remember [[ВП:СУ]]. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] &lt;sup&gt;[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]&lt;/sup&gt; 21:25, 27 кастрычніка 2025 (+03)
:::падтрымліваю, сітуацыя неадэкватная і тут не бачна віны @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]]. Але заклікаю не рабіць паспешных высноў з улікам палітычнай кан’юнктуры. Калі сітуацыя будзе мець працяг, тут, відавочна, прыйдзецца ставіць блакіроўкі на ўл. запіс, на вялікі жаль... [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:06, 1 лістапада 2025 (+03)
:::: Спадзяюся, пад працягам не маецца на ўвазе, калі мяне ўсёж здэаноняць і спраўдзяць, які я там моцны. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:09, 1 лістапада 2025 (+03)
::::: [[Удзельнік:MocnyDuham]], не пайму дзеля чаго ты тут лямантуеш каторы дзень. Ад каго і што патрабуецца, каб ты супакоіўся? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:28, 1 лістапада 2025 (+03)
:::::: За парушэнне [[ВП:НАПА]] вас можна было б адразу заблакаваць і без абмеркаванняў. Я гэтага, вядома, не хачу. Я толькі не разумею, што я вам зрабіў, каб вы мне такое пісалі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:42, 1 лістапада 2025 (+03)
::::::: Упісваеш мой нікнэйм, дзе папала, але я з гэтым змірыўся ўжо не першы дзень як. Чаго й табе жадаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:23, 1 лістапада 2025 (+03)
::::::::пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], давайце без інсінуацый і па факце. Калі вы можаце лепш вытлумачыць сітуацыю, што сапраўды адбываецца, то шчыра просім. З боку выглядае як неабгрунтаваныя нападкі на ўдзельніка, без кантэксту. Толькі можна сказаць, што акрамя відавочных пагроз, таксама жываецца вельмі фамільярны, непаважлівы тон размовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:32, 2 лістапада 2025 (+03)
:::::::: Дзе і як я ўпісваю ваш нікнэйм? Вы, можа, скажыце, каб я гэтага больш не рабіў. Бо я вас зусім не разумею. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:57, 2 лістапада 2025 (+03)
: Напісанае вышэй дыпламатычна некаторыя не зразумелі, пішу прама. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, тое, што паміж вамі адбывалася і адбываецца – гэта канфлікт. У ім удзельнічаюць абодва бакі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], навошта Вы пісалі ў каментарах да заўваг &quot;Заўвагі: reply to JerzyKundrat&quot;? Гэта удзельнікам JerzyKundrat фактычна было расцэнена як пераход на асобы. Калі Вы гэтага дагэтуль не заўважаеце, то гэта або робіцца наўмысна, або з-за недахопу вопыту. У сваю чаргу, прашу Вас, [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], быць больш стрыманым у каментарах. Вы таксама пераходзіце на асобы. “Мы ўсе плывём у адной лодцы”. Тое, што ў канфлікце ўдзельнічаюць новы адміністратар і былы адміністратар – гэта на радасць праціўнікаў беларускай Вікіпедыі. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, я паўторна заклікаю вас да ўзаемнай павагі і прашу спыніць канфлікт. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:13, 3 лістапада 2025 (+03)
::Пане @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], дзякуй, што ўдакладнілі. То бок прэтэнзія да аўтаматычна-згенераванага апісання праўкі пры напісанні каментарыя праз гаджэт? Якім чынам гэта можа апраўдваць паводзіны пана @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] я ўсё яшчэ не разумею. Мяркую, што пан @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], як і я, як і многія іншыя не звярталі на такія дробязі ўвагі і толькі зараз штосьці пачало праясняцца. Пры ўсёй павазе, я не разумею рэакцыю пана @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] і падазраю, што тут можа быць нешта яшчэ, таму прашу даць дадатковы каментарый па сітуацыі, ад вас нармальнага тлумачэння сітуацыі так і не было. Хоць мы і знаходзімся ў інтэрнэце, і тут звычайна людзі не крыўдуюць на аўтаматычна-згенераваны тэкст, але ж да пагроз, асабліва ў сітуацыі палітычнага напружання, тут не звыкліся, гэта не ерунда. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:46, 3 лістапада 2025 (+03)
:: Мой каментар да праўкі згенераваны аўтаматычна, бо для дыялогаў у Вікіпедыі я ўжо шмат гадоў выкарыстоўваю [https://commons.wikimedia.org/wiki/User:Jack_who_built_the_house/Convenient_Discussions адмысловы гаджэт]. І кожная мая праўка змяшчая перасылку на гэты факт. Калі мы кажам пра [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&amp;diff=prev&amp;oldid=5049527 тое апісанне], якое стала магчымым трыгерам для ўдзельніка – слова &quot;заўвага&quot; з'яўляецца назвай раздзелу, дзе мы абмяркоўвалі артыкул, а не маёй заўвагай да ўдзельніка. Здаецца гэта зразумела, бо слова змяшчае спасылку, якая і вядзе на раздзел... Я заўсёды ставіўся з павагай да ўдзельніка і, вядома, тут не хацеў аніякіх канфліктаў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:01, 3 лістапада 2025 (+03)

== Адкаты Peisatai ==
{{закрыта}}
Адкаты, якія масава робіць [[Удзельнік:Peisatai]], як напр. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D1%96%D0%BD%D0%B0&amp;diff=5048879&amp;oldid=5035460 тут] — вандалізм. На заўвагі не рэагуе. Варта заблакаваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:51, 23 кастрычніка 2025 (+03)

:вандалізм гэта ў іншага таварыша, чаму не рэагуем [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 20:53, 23 кастрычніка 2025 (+03)
:: сціранне запытаў крыніц — гэта вандалізм, а не наадварот. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:55, 23 кастрычніка 2025 (+03)
:::у чалавека бзік супраць балтаў, ён метадычна павыкрыўляў, паперапісваў тое, што мной напісана, гэта не вандалізм, не? праглядаць усе сотні, што псіх нарабіў? можа паспасылацца на шэраг смеццевых, або даўно абвергнутых, крыніцаў, і яны вартыя згадкі? тут сметніца хіба? [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:02, 23 кастрычніка 2025 (+03)
:::: [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], не трэба выдаляць са старонак інфармацыю, пацверджаную крыніцамі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 23 кастрычніка 2025 (+03)
:''Усім прывітанне!''
:'''Перагібы''' відавочна з абодвух бакоў.
:Удзельнік Peisatai нярэдка балансуе '''на мяжы з Уласнымі Даследаваннямі'''. Удзельнік Warum нярэдка балансуе '''на мяжы з вандалізмам'''.
:&lt;u&gt;'''Прапановы'''&lt;/u&gt;:
:1) вызначыцца наконт, таго, '''калі тут УД, а калі не УД'''. Падтрымаю ўдзельніка Bot: калі ёсць канкрэтная спасылка на корань і на ўтваральнік пры ім, тады гэта не УД. Без доўгіх ланцужкоў &quot;лагічных сувязяў&quot;, але канкрэтная спасылка.
:2) Удзельніку Warum прапаную '''вярнуць '''усюды звандалізаваны ім тэкст, прычапіць да яго ўнізе знойдзеныя ім спасылкі, спрэчны тэкст вылучыць і ў каментарах ветліва '''прапанаваць змены''' да спрэчнага тэксту.
:3) Удзельніку Peisatai прапаную, потым, '''перагледзець '''заўвагі ўдзельніка Warum і або а) наступіць на горла ўласнай песні і '''прыбраць '''тое, што да ступені змяшэння нагадвае УД, або б) '''перафармуляваць''', каб выглядала больш-менш аб'ектыўна. І ўвогуле, занадта вузкія лінгвістычныя тонкасці спрасціць па магчымасці.
:4) Вызначыць '''тэрмін '''для абаіх удзельнікаў разабрацца з гэтым усім масівам - напрыклад, тыдзень, два, месяц. Канкрэтны тэрмін, каб не расцягвалася.
:5) Да часу вырашэння сітуацыі '''забараніць '''(вусна) абодвум удзельнікам '''правіць новыя артыкулы '''па назвах.
:6) Асобна трэба вырашыцца наконт згаданых удзельнікам Bot '''спрэчных спасылак''' тыпу Жучкевіча, Пракаповіча і г.д. Напрыклад, Пракаповіч, калі паглядзець яго старонку, - правінцыйны літаратар і географ, з вялікай доляй верагоднасці не разумее ў фінскіх мовах. А Жучкевіч, як слушна адзначана, хоць і са сферы акадэмічнай навукі, але пераважна (не заўсёды) прапаноўваў вытлумачэнні з галіны &quot;народнай этымалогіі&quot;. Прапаную, з мэтай захавання палітры меркаванняў, не прыбіраць, але рабіць нейкія нейтральныя, але ясныя пазнакі, тыпу &quot;пастаўскі літаратар і географ І. Пракаповіч&quot;.
:''З павагай,'' [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:11, 24 кастрычніка 2025 (+03)
:: &gt; ''Удзельніку Warum прапаную '''вярнуць '''усюды звандалізаваны ім тэкст, прычапіць да яго ўнізе знойдзеныя ім спасылкі, спрэчны тэкст вылучыць і ў каментарах ветліва '''прапанаваць змены''' да спрэчнага тэксту.''&lt;br&gt;Я шмат разоў бачыў праўкі Варума падчас догляду і не заўважыў там вандалізму. Ён выдаляў інфармацыю без крыніц і ўстаўляў адпаведны шаблон. Можаце паказаць прыклад вандалізму? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:15, 24 кастрычніка 2025 (+03)
:::Перш чым адказваць на пытанне 2, трэба калегіяльна вызначыцца з пытаннем 1, бо ад яго дастаткова залежыць і пытанне 2. Выкажыцеся вы, і няхай выкажуцца іншыя. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:18, 24 кастрычніка 2025 (+03)
:::: Мне, шчыра кажучы, вельмі цяжка зразумець, што ў гэтым пытанні з'яўляецца УД, бо я не разбіраюся ў тэмах. Дакладна павінны быць спасылкі на крыніцы. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:22, 24 кастрычніка 2025 (+03)
::::Найперш трэба вярнуцца да палітыкі невыдалення. Ёсць іншыя меркаванні -- дапаўняць. Не ўпэўнены, што тут ёсць нават самастойнае вылучэнне кораня і ўтваральніка, бо яны вылучаны даследчыкамі і на гэта ёсць спасылкі. У маі сам спасылаўся на &quot;[[:en:Wikipedia:No_original_research#Synthesis_of_published_material|Synthesis of published material]]&quot; (&quot;[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне#Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі|Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі]]&quot;), але якая новая думка тут прасоўваецца? Што Беларусь уся з запасам у зоне балцкай гідраніміі і кожная назва можа быць балцкай -- думка не новая і не спрэчная. Адкаты зробленыя Peisatai не адмяняў бы, а з дыфаў дадаў бы ўрыўкі ўнесеныя Için warum. На нейкія ўрыўкі паставіў бы запыты крыніц, як у Сермежы пра ранейшую даўжыню ракі (думаю, там можна знайсці спасылкі на ранейшыя карты). Жучкевіча нам не ўнікнуць, хоць бы мы і вырашылі яго неаўтарытэтнасць як лінгвіста, ён з кожнага праса будзе лезці. Як Вайтовіч у генеалогіі, назбіраў з дубу вецце, але папулярны і яго пхнуць як крыніцу раз за разам. У нас нават кробізы з крывічаў не выдалены, хаця ў гэтай лухты ад Ластоўскага няма ніякага грунту. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:39, 24 кастрычніка 2025 (+03)

[https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%87%D0%B0_%28%D0%9B%D1%8F%D1%85%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D0%B0%D1%91%D0%BD%29&amp;diff=5048905&amp;oldid=4826334 Так] можа быць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:10, 23 кастрычніка 2025 (+03)
: [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] заблававаны на тры дні. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 23 кастрычніка 2025 (+03)

Не ўсё так адназначна. Напрыклад, у вось [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%B6&amp;diff=prev&amp;oldid=5048829 такіх выпадках]. Удзельнік [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] выдаліў вялікі кавалак і напісаў &quot;у Ванагаса, Покарнага і Скарджуса Сермеж адсутнічае&quot;, але там і не сцвярджалася, што ў іх Сермеж ёсць, там пра &quot;корань&quot; і &quot;пашыральнік&quot; было. Безкрынічны быў адзін абзац, але не мовазнаўчага характару, а гісторыка-геаграфічнага і на яго можна было проста паставіць запыт крыніцы. І такіх выпадкаў багата. То, можа, у такім выпадку гэта якраз адкат вандалізму, ну або выдаленага без разбору. І слушна заўважыў калега JerzyKundrat, чаму не можа быць дзве і тры версіі? То гэта тычыцца ўдзельніка Için warum таксама. У маі толькі сварыліся, а не выпрацоўвалі падыходы, як ставіцца да згадкі каранёў, пашыральнікаў і іншага такога ў артыкулах. Згадаць у артыкуле пра Сермеж, што ў літоўскай ёсць корань -серм- гэта арыгінальнае даследаванне пра Сермеж або проста інфармацыя? Таму спачатку пайшла чыстка ў адзін бок, потым пойдзе ў іншы, а затым і яшчэ куды. У тую ж Сермеж думку Пракаповіча можна было проста дадаць, нічога не выдаліўшы. Пра Жучкевіча і такіх паноў як Пракаповіч наогул ёсць пытанні, ці кваліфікаваныя яны як мовазнаўцы, бо іх версіі часта нагадваюць народную этымалогію. Калі ёсць сістэмная крытыка Жучкевіча, ці нешта іншае &quot;даўно абвергнутае&quot;, трэба гэта разгледзець і можа вырашыць не карыстацца гэтым у мовазнаўчых пытаннях. Географам -- геаграфічнае, краязнаўцам -- краязнаўчае, а лінгвістычнае ўсё ж лінгвістам. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 23:03, 23 кастрычніка 2025 (+03)
: Было б добра разабрацца ў аўтарытэтнасці крыніц з двух бакоў. Я дапушчаю выкарыстанне гэтых тэкстаў у этымалогіі, толькі калі ў іх відавочна атрыбутаваная сувязь паміж аб'ектам і назвамі. Арыгінальныя даследаванні недапушчальныя. Аднак для мяне гэтая тэма занадта далёкая і я не маю вольнага часу паглыбляцца ў літаратуру з двух бакоў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:53, 24 кастрычніка 2025 (+03)
::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] для мяне, шкада, таксама далёкая, толькі вельмі агульныя ўяўленні. Адносна Сермежы, што прыкладам вышэй, яна і праўда не згадваецца аўтарамі, якія пішуць пра корань і пашыральнік у літоўскай. Але гэта &quot;бяда&quot; такой літаратуры, поўнага спісу гідронімаў з пэўнымі фармантамі не дае ніхто, абмяжоўваюцца двума-пяццю прыкладамі, а далей &quot;і інш.&quot;. Жучкевіч шчодры быў, вытлумачыў усё да чаго рукі дацягнуліся, але яго кваліфікацыя на гэта вельмі сумнеўная. Атрымліваецца, цяпер ускосныя сведчанні прафесіяналаў падмяняюцца на простае сведчанне непрафесіяналаў, якія затое яўна згадалі. Да каго толькі не звяртаўся, каб знайсці экспертызу хоць бы агульную для нашай праблемы, але няма такіх спецыялістаў і тэма вельмі хісткая з навуковага пункту гледжання, усё толькі гіпатэтычнае з адноснай ступенню імавернасці. Як разумею, падыходы навукоўцаў у галіне такія, што ў зоне балцкай гідраніміі, усе гідронімы апрыёрна лічацца балцкімі, пакуль іншае не даведзена асобна. Мы ўжо маем прыклад такой падмены ў іншай беларускай вікіпедыі, дзе імёны, якія апрыёрна ў навуцы лічацца балцкімі, хоць часам і няма адзінага меркавання з якіх пэўна фармантаў складаюцца і што значаць, тлумачацца з адзінай крыніцы, дзе даецца альтэрнатыўнае меркаванне, як германскія. Тая крыніца па фармальных прыкметах для Вікіпедыі аўтарытэтная (значна болей за Жучкевіча), але ў навуцы лічыцца &quot;маргінальнай&quot; (у сэнсе, што на ўскрайку навуковага поля, не адпавядае навуковаму кансэнсусу, ніхто на яе сур'ёзна не спасылаецца, хіба ў аглядзе гісторыі навукі). Тое самае можа быць у нас, толькі з рэкамі. Напэўна, трэба рабіць як з імёнамі зроблена, напрыклад, у артыкуле [[Ягайла]], дзе даюцца меркаванні Юргевіча, Чаропкі, Урбана і Галяка таксама, хаця пэўнае значэнне імя Ягайла нават для літоўскіх спецыялістаў застаецца дыскусійным з часоў рэканструкцыі яго Бугой. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:46, 24 кастрычніка 2025 (+03)
:::Аб'яднаў версіі ў артыкуле [[Нача (прыток Бабра)]], напэўна, так рабіць трэба было адразу, замест выдалення і скарачэння. Яно тады можа і ўзяло б меней часу, цяпер возьме болей. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:31, 25 кастрычніка 2025 (+03)

: У сучаснай беларускай мове слова Сермеж мае корань &quot;Сермеж&quot;. Сцверджанне, што корань &quot;Сермеж&quot; утвораны ад кораня &quot;Серм&quot; і пашыральніка &quot;еж&quot; - гэта ўжо этымалогія, то бок гэта павінна быць яўна прапісана ў артыкуле ды павінна быць падмацавана аўтарытэтнымі крыніцамі. Пакуль жа мы маем, што ў артыкуле пра слова з адным коранем слова даецца этымалогія іншага кораня. Адпаведна я падтрымліваю Için warum, што падобную інфармацыю можна выдаляць з артыкула. Як альтэрнатыву хуткаму выдаленню звестак можна ўжываць прастаўленне шаблонаў, напрыклад Шаблон:Праверыць факты. Аднак нават калі ў першакрыніцы згадваецца корань самаго слова, але без згадкі пра канкрэтны аб'ект, то я б усё роўна асцерагалася б прапісваць такое напрамую ў артыкул, таму што і аднолькавыя альбо вельмі падобныя назвы могуць мець рознае паходжанне. Напрыклад, назва Ленін можа быць гістарычнай і быць утворанай ад жаночага імя, а можа быць назва Леніна ўтвораная ад мянушкі савецкага дзеяча. Альбо Дзяржынск і Дзяржынава - этымалагічна гэтыя назвы звязаныя, аднак адно з іх утворана ад прозвішча, якое ў сваю чаргу магчыма ўтворана ад назвы другога. То бок мне бліжэй пазіцыя, што ў артыкул варта дадаваць інфармацыю пра паходжанне назвы, толькі калі ў аўтарытэтнай крыніцы ёсць разбор назвы канкрэтна гэтага геаграфічнага аб'екта. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 00:21, 25 кастрычніка 2025 (+03)
::@[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] , адразу сам болей схіляўся да такой думкі. Але з погляду як гэта робіцца, што прасоўваецца фактычна народная этымалогія, ёсць сумненні што на праўдзе лепей. Сама Сермеж можа не згадвацца, але калі ў крыніцы вядзецца менавіта пра гідронімы і даецца шэраг аналогій з такім коранем, а Сермеж якраз у зоне дзе такая аналогія актуальная, што думаць у такім разе? У маі ўжо пісаў, калі ёсць тлумачэнне менавіта для вялікіх Дзвіны, Дняпра або Дуная, ці можна яго ўжываць для дзясяткаў іншых Дзвін, Дзвінас, Днепрыкаў, Дунаяў і Дунайцаў, ці гэта будзе ўласным даследаваннем? Або можна даць спасылку на ўмоўнага &quot;Пракаповіча&quot;, што малая Дзвіна ад &quot;дзівіцца&quot; і лічыць, што гэта крыніца і яна прыярытэтная? Па-мойму, адсылка да гіпатэтычнай прафесійнай аналогіі лепей за прыцягнутую за вушы сугучнасць, якая да гідраніміі ніякім бокам (як гэта з Начай, напрыклад). Гэта ж не тое, што наш ананімны валагодскі этымолаг прыцягвае &quot;аналогіі&quot; з мовы хантаў на ўласнае разуменне. Наконт Леніна ўсё ясна, да гэтага яскравым прыкладам кваліфікацыі Жучкевіча будзе Лунін, які ён выводзіць ад прозвішча Лунь, тым часам як Лунін толькі пазнейшае скажэнне Луліна. І даецца ж Жучкевіч як аўтарытэтная крыніца. Пры тым, пададзеная там Peisatai версія таксама прыцягнута за вушы, нават ускоснай згадкі пра яе нідзе няма, грунтавалася таксама на скажонай назве, таму выдаліць яе было слушна. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:13, 25 кастрычніка 2025 (+03)
::: @[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]], калі Пракаповіч і Жучкевіч не з'яўляюцца лінгвістамі і даюць аматарскія трактоўкі паходжання назваў, то можна альбо выдаляць іх версіі, як неаўтарытэтныя крыніцы, альбо асцярожна фармуліраваць спасылкі на іх на ўзор &quot;Географ Жучкевіч выказаў ідэю, што назва X, паходзіць ад Y, аднак яго працы былі абвергнуты Z, як не адпавядаючыя сучасным лінгвістычным уяўленням&quot;. У любым разе наколькі я разумею, то на дадзены момант ніхто і не адстойвае аўтарытэтнасць Жучкевіч і неабходнасць прапісвання яго версій у артыкулах. Мне падаецца нармальным, што паходжанне назвы нейкай ракі ці возера можа быць не даследавана прафесійнымі лінгвістамі, у такім разе я лічу, што лепей у артыкуле не падаваць наогул ніякай версіі аб паходжанні назвы ці падаваць толькі народна-этымалагічную, запісаную прафесійным фалькларыстам. Замена адных аматарскіх версій другімі ды яшчэ і з прастаўленнем пры гэтым спасылак на працы прафесійных лінгвістаў, мне не падаецца вырашэннем праблемы.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 13:07, 25 кастрычніка 2025 (+03)
[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] таксама зноў пачаў дадаваць у артыкулы пра людзей версіі пра паходжанне іх прозвішчаў, напрыклад [[Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі]], [[Сяргей Мікалаевіч Румас]], [[Валянцін Акудовіч]]. Прапаную версіі аб паходжанні прозвішчаў дадаваць у артыкулы аб прозвішчах ці ў артыкулы пра роды. У артыкулах жа пра людзей пра прозвішча распісваць толькі ў выпадках, калі сам чалавек ці яго бліжэйшыя продкі змянілі прозвішча.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 23:36, 23 кастрычніка 2025 (+03)

:І праўда, напэўна, для Дастаеўскага і іншых варта пісаць, што прозвішча адтапонімнае, а варыянты паходжання тамоніма ў артыкуле пра Дастоева толькі. Пра гэта мы пісалі і быццам вырашылі адносна этымалогіі ў гарадах, назвы якіх паходзяць ад гідронімаў, што пра паходжанне гідроніма пішам толькі ў артыкула пра яго. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:14, 24 кастрычніка 2025 (+03)

Вітаю! Сваю пазіцыю я патлумачыў яшчэ ў маі гэтага года на старонцы Запыты да адміністратараў. Удзельнік Peisatai зрабіў сотні правак, у якіх напісаў свае ўласныя фантазіі аб паходжанні тапонімаў і прозвішчаў, пры гэтым амаль усе ягоныя праўкі або не маюць крыніц, або гэтыя крыніцы сфальсіфікаваныя. Канкрэтныя прыклады я тады прывёў (прычым гэта была толькі частка з таго, што ён панапісваў), паўтарацца тут не буду, хто жадае, можа паглядзець. Правілы вікіпедыі не дазваляюць займацца ўласнымі даследваннямі і падлогам крыніц, атаксама абражаць іншых удзельнікаў. У іншых моўных раздзелах за падобную &quot;творчасць&quot; удзельнікаў блакуюць назаўсёды. Я ў маі на гэта звярнуў увагу супольнасці, аднак на жаль ніякіх практычных крокаў зроблена не было. Пасля гэтага, як мне тут і параілі, я стаў самастойна выпрауляць гэтыя УД. Ніякіх парушэнняў з майго боку няма, ніводнага правіла вікіпедыі я не парушыў. Я паставіў запыты крыніцы там, дзе крыніца адсутнічае, а таксама часткова выдаліў інфармацыю, калі ў паказанай крыніцы яна адсутнічае. У некаторых выпадках выправіў інфармацыю ў адпаведнасці з тым, што насамрэч напісана ў крыніцы. Зараз вышэй пішуць, што Жучкевіч, маўляў, не аўтарытэтная крыніца. Можа і так, а Peisatai з ягонымі фантазіямі - хіба гэта АК? Потым пішуць, быццам калі ёсць корань - гэта ўжо і не УД. А хто вырашыў дзе які корань? Я ўжо не кажу пра значэнне гэтага кораня. Вось напрыклад Peisatai са спасылкай на Тапарова напісаў, што ў назве Няміга корань nem і пашыральнік g, а па Тапарову атрымліваецца, што ў назве корань mig. У назве Обаль і падобных Peisatai піша пра корань ab &quot;рака&quot;, а ў Тапарова - абъл/объл &quot;яблыка&quot;. І гэтак далей. Потым, вышэй напісана, што ў літаратуры аўтары не даюць поўнага спісу назваў, а абмяжоўваюцца двума-пяццю. Аднак у таго ж Тапарова часта прыводзяцца даволі доўгія спісы назваў, у тым ліку і тых, што на тэрыторыі Беларусі. Навошта тады выдумляць яшчэ ад сябе? Тым больш, калі гаворка ідзе пра больш-менш значны, вядомы аб'ект (горад ці раку). Навукоўцы ж не дурні і умеюць карыстацца картамі, даведнікамі, працамі сваіх калег (Тапароў многія назвы Беларусі браў са слоўніка Жучкевіча). Калі пра дадзены вядомы аб'ект не напісана ў аўтара, можа ён і не лічыў магчымым падобнае яго тлумачэнне? Гэта вельмі тонкая тэма, якая дае вельмі шырокую прастору для асабістых трактаванняў. Таму ў правілах энцыклапедыі і гаворыцца, што кожнае сцверджанне павінна быць падмацаванае АК. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:45, 26 кастрычніка 2025 (+03)
: [[Удзельнік:Için warum]], дзякуй за рагорнутае меркаванне, у цэлым згаджаюся з вамі. Хацеў бы ўсё ж, каб мы не сыходзілі тут з таго, што ў Вікіпедыі ''кожнае сцверджанне павінна быць падмацаванае АК'', бо ёсць і шырока вядомыя факты, і відавочныя паралелі можна дапускаць, калі кансэнсус маецца. У нас ужо назапасілася шмат інфармацыі па гідраніміі/тапаніміцы, давайце супольна прывядзем яе калі не да дасканалага, то хоць бы да прмальнага стану. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:44, 26 кастрычніка 2025 (+03)
:Удзельнік Варум, як казаў удзельнік JerzyKundrat, '''кідайце прымяраць ролю паліцэйскага'''. Тут камандна ствараюць, і Ваш праведны гнеў выглядае дзіўна. Calm down, Вы як нацягнутая струна :) Чаму, дарэчы, Вам не падабаецца, што ўдзельнік Peisatai так адстойвае '''балцкія версіі'''? Вы прынцыпова супраць? Хацелася б разабрацца, чаму вы так гарачыцеся, перш чым прадметна пераходзіць да тэмы &quot;карані і ўтваральнікі&quot; :) Бо Вы накідваеце '''відавочна &quot;смеццевых&quot; спасылак''' (тыпу Пракаповіча), і складаецца ўражанне, што толькі каб замыліць тэму. Як любіць казаць руская прапаганда, &quot;не ўсё так адназначна&quot;. Хіба не так? Вы ж павінны разумець, што правінцыйны літаратар '''Пракаповіч '''- гэта не крыніца? Або што тлумачэнні '''Жучкевіча '''часта не вытрымліваюць крытыкі. Або што '''Рогалеў '''прыдумшчык яшчэ той? '''Патлумачце, калі ласка, што стаіць за Вашай актыўнасцю'''. Бо акрамя таго каб выпраўляць удзельніка Peisatai, Вы, здаецца, больш нічым у Вікіпедыі не займаецеся, а зарэгістраваліся тут, здаецца, толькі для гэтага. Або Вы проста каб усё было &quot;строга ў духу буквы закону&quot;? Праўда, незразумела пакуль што. (Паўтаруся, што, на маю думку, Вы '''балансуеце на мяжы з вандалізмам''', як удзельнік Peisatai балансуе на мяжы з Уласнымі даследаваннямі, і трэба гэтыя два палюсы ўрэшце '''ўзгадніць''' '''і прымірыць'''). [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:13, 26 кастрычніка 2025 (+03)
::Здаецца, я зразумела абгрунтаваў свае дзеянні. Справа не ў балцкіх версіях (ці нейкіх яшчэ), а ў тым, што па правілах праэкта артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц, а не на падставе уласных &quot;адкрыццяў&quot; усіх жадаючых. Калі нехта хоча дадаць у артыкул, напрыклад, што назва Жлобін паходзіць ад літоўскага globti - калі ласка, хто ж супраць, толькі няхай ён знойдзе АК, дзе гэта чорным па беламу будзе напісана. Гэта не я так вырашыў, гэтага патрабуюць правілы вікіпедыі. А калі ён гэта піша і дае крыніцу, у якой насамрэч гэта было сказана не пра Жлобін, а пра нейкую рачулку ў Літве, то гэта ёсць уласнае даследванне і падлог крыніцы. Вось і усё. Меня проста здзівіла, што чалавек за некалькі гадоў столькі ўсяго панапісваў, дадаў горы інфармацыі, і ніхто нават не пацікавіўся, а ці праўда ўсё тое, што ён так упарта піша? Ніхто не знайшоў у інтэрнэце якую-небудзь з гэтых крыніц, не адкрыў яе і не паглядзеў, а што там на самой справе напісана? Хаця адзін ці два разы гэта было, у прыватнасці ў артыкуле пра Прыпяць. Аднак далей на жаль ніхто высновы з той гісторыі так і не зрабіў. Гэта вельмі небяспечны прэцэдэнт. Беларуская вікіпедыя не такая масавая, як напрыклад англійская ці руская, і тут знайшоўся толькі адзін такі Peisatai, а ўявіце сабе калі б іх было пяць, дзесяць, дваццаць, і яны таксама пачкамі пісалі б тут свае фантазіі? Энцыклапедыя пераўтварылася б у сметнік. Што ж датычыцца неаўтарытэтнасці Жучкевіча, Пракаповіча і Рогалева, то я дадаў тое, што змог знайсці (дарэчы, я яшчэ дадаваў Фасмера, Трубачова, Развадоўскага і іншых аўтараў). Калі яны не з'яўляюцца АК, можна і выдаліць, я не спрачаюся, аднак спачатку трэба выдаліць УД ўдзельніка Peisatai, бо гэта тым больш не АК. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:10, 26 кастрычніка 2025 (+03)
:: [[Удзельнік:Akijan|Akijan]], захоўвайце, калі ласка, ветлівасць у размовах. Пытанне не ў тым маюць нейкія тапонімы/гідронімы балцкае ці афраамерыканскае паходжанне. Асноўнае пытанне ў тым ці можна дадаваць у артыкулы аб тапонімах, гідронімах, прозвішчах, канкрэтных людзях інфармацыю аб этымалогіі кораня слова падобнага да назвы дадзенага аб'екта. А таксама дадаткова ўзнята пытанне, што рабіць, калі звесткі аб паходжанні назвы ёсць, але аўтарытэтнасць іх крыніцы пад сумневам: такую інфармацыю ў артыкул не дадаваць наогул ці дадаваць, але з тлумачэннем спрэчнасці трактоўкі.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 12:55, 26 кастрычніка 2025 (+03)
::: Спадарыня [[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]], датычна другой вашай рэплікі — відавочна ''дадаваць, але з тлумачэннем спрэчнасці трактоўкі''. Мы ж не маем патрэбы ў эканоміі паперы, працэсы і з'явы можам паказваць шырока і рознабакова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:59, 26 кастрычніка 2025 (+03)
: {{u|Akijan}}, ці маеце вы дадатковыя ўліковыя запісы ў праэкце і чаму вырашылі напісаць у гэты раздзел з менавіта з новага? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:05, 26 кастрычніка 2025 (+03)
::Папрасілі ўключыцца з дыскусію. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 14:09, 26 кастрычніка 2025 (+03)
Peisatai пачаў дадаваць у артыкулы свае &quot;этымалогіі&quot; са спасылкай на нейкую кніжку А. Мікуса (&lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;). Зразумела, што гэта не аўтарытэтная крыніца (&quot;смеццевая крыніца&quot;, як ён сам тут выказваецца). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:55, 27 кастрычніка 2025 (+03)

:[[Алесь Мікус|Мікус]] не горай за Жучкевіча або Пракаповіча, прынамсі, ведае літоўскую мову на высокім узроўні. Калі падсумоўваць. Застаецца пастанавіць, што сведчанні пра этымалогію ад неспецыялістаў не прымаем як крыніцы. Калі нехта вызначае паходжанне гідронімаў, то мае быць не проста лінгвістам-славістам, але і балтыстам, а калі і фінаўгрыстам. І практычна ўсё трэба будзе выдаліць. Таксама, што этымалогію для вялікай Дзвіны і іншага мы не прымаем для малых Дзвін і іншага, калі яны яўна асобна не названы ў крыніцы. Ніякія &quot;імёны рэк з -упа імаверна балцкага паходжання&quot;, як любяць мовазнаўцы, нам не прыдатныя. Што найболей непрыемна, калі і праўда сістэматычна пазначаліся крыніцы, дзе нічога з чаканага або хоць блізкага да яго не было. Адзінкавыя выпадкі можна зразумець, асабліва калі пасля пазначэння крыніцы было шмат правак. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:56, 27 кастрычніка 2025 (+03) 
::''Мікус не горай за Жучкевіча'' Жучкевіч прызнаны спецыяліст ў навуковым свеце, працаваў у БДУ, аўтар некалькіх кніг, артыкулаў у навуковых часопісах, на яго дагэтуль спасылаюцца іншыя навукоўцы. І не трэба яго папракаць тым, што ён географ, бо тапаніміка - гэта не толькі лінгвістыка, але і геаграфія, і гісторыя, і краязнаўства - усё разам. Сапраўднае тапанімічнае даследванне тады, калі даследчык даследуе канкрэтны аб'ект. Калі гэта горад, ён вывучае ягоную гісторыю, хто і калі яго заснаваў, калі гэта рака ці возера, вывучае іх геаграфічныя, гідралагічныя ўласцівасці - каб паспрабаваць зразумець, чым яны вылучаюцца, чаму людзі маглі іх так назваць. А не проста сядзіць сабе ў кабінеце і жангліруе словамі з розных моваў. Знасці падобныя словы можна, а вось ці будуць яны мець нейкае рэальнае дачыненне да дадзенага горада ці ракі? І Жучкевіч пры падрыхтоўцы свайго слоўніка карыстаўся працамі іншых вядомых навукоўцаў, у тым ліку і лінгвістаў: Фасмер, Тапароў, Буга, Развадоўскі, Машынскі, Лер-Сплавінскі і г. д. (спіс літаратуры ён прыводзіць). А Мікус хто такі? Якое дачыненне ён мае да навуковага света ўвогуле і да тапанімікі ў прыватнасці? І пры чым тут яго веданне літоўскай мовы? Яе ведаюць больш за 3 мільёны чалавек, гэта не значыць, што кожны з іх можа пісаць аб тапаніміцы Беларусі. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:11, 28 кастрычніка 2025 (+03)
:::@[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] на што толькі не спасылаюцца. Гэта можа быць апраўдана, калі транслюецца меркаванне аўтарытэтных мовазнаўцаў, а сам ты не маеш да іх доступу. Цяпер гэта ўсё даступна ў асноўным і пасрэднік не патрэбны. Што да ўласных распрацовак этымалогіі, не геаграфічная гэта справа, чалавек не падрыхтаваны для гэтага часта не бачыць відавочных рэчаў, які б ні быў паважаны і тытулаваны ў сваёй галіне. Вядома, географ можа мець дадаткова і такую кваліфікацыю, але пра Жучкевіча мы гэтага не ведаем. Наогул мы ж бачым яго версію ў &quot;Начы&quot; і такога шмат, сустракаў калі выводзіў свае этымалогіі ён з позніх, скажоных часамі назваў. Я ж і кажу, што ў плане этымалогіі яны роўныя, у Жучкевіча няма кваліфікацыя для яе, а Мікула &quot;вагі&quot; ў тым самым навуковым свеце, хоць кваліфікацыі яўна болей. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:30, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::Заглянуў у артыкул пра [[Лужаснянка|Лужаснянку]] і [[Бабруйка]]. Я думаю, калі чляненне дастаткова відавочнае (і корань, і ўтваральнік вядомыя ў балцкіх назвах), то можна пакідаць, гэта не УД.
::У менш відавочных выпадках трэба прыбіраць.
::Другое. Калі прыводзяцца аналогіі і прыводзіцца спасылка, дзе яны прапісаныя, але там няма канкрэтна пра назву, да якой яны прыводзяцца, то гэта не падлог, а спасылка на аналогіі. Наколькі гэта УД, трэба глядзець у кожным канкрэтным выпадку.
::Трэцяе. Удзельнікам Warum і Peisatai трэба настойліва параіць прыйсці да супрацоўніцтва, калі ўжо абодва столькі сілаў кладуць на тапанімію. Пакінуць лаяць адзін аднаго і тым больш спрабаваць дэананімізаваць, у цяперашніх палітычных варунках.
::Прапаную на гэтым пакрысе гэтую дыскусію завяршаць. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:34, 27 кастрычніка 2025 (+03)
:::Для каго ''чляненне дастаткова відавочнае''? Асабіста для вас відавочнае адно, для другога - другое, для трэцяга - трэцяе. Адну й тую ж назву можна &quot;расчляніць&quot; па-рознаму, і вытлумачэнне гэтых часцін можа быць рознае, нават у адной мове (а тут і з мовамі магчымыя варыянты). Гэтым павінны займацца спецыялісты, а не аматары. І з аналогіямі - тое ж самае. Тое, што адна назва ёсць аналагам іншай назвы - гэта павінна быць напісана ў навуковых працах прызнаных спецыялістаў, а не самі ўдзельнікі праэкта будуць самастойна вырашаць, бо тады гэта будзе ўжо не энцыклапедыя, а паркан, на якім кожны піша ўсё што хоча. І з этымалогіяй прозвішчаў - тое ж самае. Уявіце сабе, нехта захоча напісаць, што аналагам назвы Мінск (Менск) з'яўляецца назва вострава Мэн, а аналагам назвы беларускага Брэста - назва французскага Брэста, бо яму гэта відавочна... І ўвогуле, чаму абавязкова ў кожным артыкуле пра нейкі населены пункт ці раку/возера, трэба абавязкова пісаць пра этымалагію назвы?! Калі пра нейкі дадзены аб'ект пакуль няма аўтарытатнай крыніцы на гэтую тэму, то можа будзе лепш увогуле нічога не пісаць, чым нешта там выдумляць ад сябе? Каму і навошта гэта трэба? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:20, 28 кастрычніка 2025 (+03)
:::Калегі, думаю, я '''паспяшаўся прыміраць удзельнікаў Peisatai i Warum'''. Калі апошні стаў завочна нападаць на Мікуса, мне стала пакрысе ўсё станавіцца на свае месцы.
::: &lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;.
:::Ва ўсякім разе, удзельнік Warum прарабіў тытанічную працу па перапрацоўцы артыкулаў удзельніка Peisatai, які відавочна даў маху і шмат дзе (не ўсюды) перагнуў. Калі Peisatai пад уплывам спасылак ад Warum праробіць '''работу над памылкамі''' ў артыкулах, то гэта будзе сапраўды выпадак, калі па-марксісцку з Тэзіса і Антытэзіса выйдзе не дрэнны Сінтэз.
:::Яшчэ хацелася б больш пачуць '''пра славяна-індыйскую гідранімію''' на быццам бы балцкай тэрыторыі, магчыма, трэба было б асобны артыкул пра гэта напісаць, няхай бы Warum хоць нешта сваё ўласнае напісаў. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 14:27, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::''няхай бы Warum хоць нешта сваё ўласнае напісаў'' Калі вы чакаеце ад мяне ўласных даследванняў у стыле Peisatai, то іх зразумела не будзе. Па-першае, гэта забараняюць правілы праэкта, а па-другое, навошта мне тут нешта выдумляць і пісаць горы нейкага флуда? У меня для гэтага няма ніякай матывацыі. А ў яго, відаць, ёсць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 17:49, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::: Калі ласка, давайце больш канструктыўна. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:51, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::Ніякага дачынення ні да якога Дзермана я не маю. Доказы смешныя: за тэрмін, які больш за 5 месяцаў, вы знайшлі аж цэлых 3 супадзенні па часе)) І ўвогуле, не трэба пастаянна ўводзіць дыскусію ў бок. Спрэчка тут не пра балтаў, славян, індыйцаў, Мікуса, Дзермана  і г. д., а пра тое, ці можа ў энцыклапедыі чалавек пісаць свае ўласныя здагадкі і меркаванні? Правілы вікіпедыі гавораць, што не, артыкулы тут пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц. Калі вам так хочыцца балцкіх версій тапонімаў, то літаратуры на гэтую тэму хапае, той жа Тапароў пра гэта вельмі шмат напісаў. Дадавайце і ніхто супраць не будзе. Але Peisatai нават і балтыста Тапарова перакручвае, ставіць на яго спасылку, а піша нейкую адсябяціну, чаго ў Тапарова зусім няма (прыклады я прыводзіў яшчэ ў маі). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 15:24, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::Ох ужо гэтыя дэаноны :( А якая розніца? Тут да крыніц фармальны падыход і суб'ектыўныя крытэрыі. Справа толькі як мы будзем рабіць, прымаць усе меркаванні з хоць якімі крыніцамі, тады пойдуць і Жучкевіч з іншымі, і Мікус. Або толькі выключна яўных тэматычных лінгвістаў, тады ні Жучкевіч, ні Мікус не пойдуць. Ачышчаем і жывём спакойна. Калі першы варыянт, паўтаруся, трэба вярнуцца і трымацца палітыкі невыдалення. Калі былі выпадкі ўяўнага ўжывання крыніц, так болей не рабіць ні пад якім соусам. Выпрацаваць нейтральныя формы, які будуць адпавядаць стану крыніц, напрыклад, &quot;у балцкіх гідронімах вылучаюць корань y-[зноска] і пашыральнік -x[зноска], але ці яны ў назве гэтай Yx яўна не адзначана&quot;. Спыніць канфрантацыю на балцка-славянскай этымалагічнай глебе, у асноўнай масе гэта пэўна ніколі не вызначаць, будуць толькі болей або меней кваліфікаваныя гіпотэзы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:01, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::: Пане [[Удзельнік:M.L.Bot|Максіме]], канешне ж будзем ''прымаць усе меркаванні з хоць якімі крыніцамі''. Вікіпедыя для таго й прызначана, каб трансляваць веды з розных галін. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:16, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] , тэарэтычна правілы вымагаюць не хоць якіх, а аўтарытэтных крыніц. Але звычайна так катэгарычна пытанне паўстае ў спрэчных выпадках, што ў нас цяпер і ёсць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:03, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::: Маем звычай у БелВікі трактаваць аўтарытэтнасць крыніц таксама шырока, аж да навінных. Узнятая тут бура не нагода для фундаментальных змен. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:35, 28 кастрычніка 2025 (+03)
:::: {{u|Akijan}}, я выдаліў частку вашай рэплікі, якая была датычна вашых здагадак датычна асобы іншага ўдзельніка. Па-першае гэта парушае [[ВП:ЭП]], а дакладней парушае &quot;прадузятасць, навешванне «цэтлікаў» на апанентаў&quot;. Па-другое, у Вікіпедыі нельга займацца [[доксінг]]ам. Таксама чытайте [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikimedia_Foundation_statement_on_paid_editing_and_outing афіцыйную пазіцыю фонду Вікімедыя] датычна аутынгу іншых асоб. Я вас папярэджваю, што наступным разам за парушэнне [[ВП:ЭП]] ваш доступ да рэдагавання Вікіпедыі можа быць заблакаваны. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:47, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::Удзельнік МоцныБрат, патлумачце ласка, на падставе якіх фармальных правілаў Вікіпедыі Вы выдалілі частку майго паста, у якім я параўнаў час напісання ўдзельнікам Варум тут сваіх пастоў з &lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;.? Дэананімізацыя забароненая толькі калі гэта пагражае пераследам па палітычных, рэлігійных падставах, а Дзермана ў Беларусі ніхто пераследваць не будзе, бо ён на баку ўладаў. Калі ласка, дакладную спасылку на рэгуляцыю. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 15:47, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::: Звярніце ўвагу на [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#c-MocnyDuham-20251028124700-Akijan-20251028112700|гэты]] і [[Размовы з удзельнікам:Akijan#c-MocnyDuham-20251028125100-Папярэджанне|гэты]] каментар. І я зноў выдаліў вашу рэпліку з магчымым дэанонам па гэтых прычынах. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:01, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::Добра, прачытаў, пагаджуся, быў раманаў. Але ж паведаміць зацікаўленым асобам, думаю, правілы Вікіпедыі не забараняюць. Бо калі ўдумацца, гэта з глузду з'ехаць што робіцца. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:05, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::: Вы не ведаеце, ці з'яўляецца ўдзельнік той асобай, пра якую кажаце. А калі ён ніяк з ёй не звязаны? Зараз вы ствараеце ціск на ўдзельніка тым, што камусьці пра яго штосьці скажаце. Ваша пагроза &quot;паведаміць зацікаўленым асобам&quot; парушае [[ВП:НАПА]]. Калі ласка, не пагражайце тут нікому. [[ВП:СУ|Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:17, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::::Думаю, тады Вам варта з такой жа строгасцю адрэагаваць на спробу дэанону вышэй з боку ўдзельніка Варум (&quot;падазраю, што гэта ён сам і ёсць&quot;) і прывесці да балансу.
::::::::Карацей, спадзяюся, нехта ўсё ж возьмецца выпраўляць тое, што тут з ідэалагічных прычын творыць апазнаны ўдзельнік Варум. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:58, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::::: Тое самае тычыцца і {{u|Için warum}}, канешне. Не бачыў яго рэпліку. Калі ласка, спыніцеся і пачніце камунікацыю згодна з [[ВП:ВЕТ]]. Галоўнае прыйсці да кансэнсусу і пачаць дапаўняць Вікіпедыю. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:02, 28 кастрычніка 2025 (+03)
:::::::::: Па-мойму, кансэнсус тут можа быць толькі адзін - выконваць правілы вікіпедыі, там усё прапісана, а не вынаходзіць тут веласіпед. Мне цяжка ўявіць падобную дыскусію ў нейкім іншым моўным раздзеле, напрыклад, у англійскім ці рускім. Дарэчы, Peisatai спрабаваў пісаць свае ўласныя даследванні і ў рускай ВП, аднак відаць не атрымалася, тады ён цалкам пераключыўся на беларускую, і тут, як гаворыцца, &quot;пракаціла&quot;. На жаль. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 17:41, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::::::: У іншых моўных раздзелах смецця больш, чым у БелВікі. Не буду тут прыводзіць доказы з уласных даследаванняў на гэты конт. Таксама нагадаю, што Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, акрамя [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|пяці агульных прынцыпаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:46, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::::::Чаму Вы не выдалілі ў згаданай рэпліцы спробу дэанону? [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:22, 30 кастрычніка 2025 (+03)
:::::::::::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], калі ласка, дазачысціце тое, што можа быць дэанонам, можа, і версіі нейкія можна закрыць для прагляду правамі адміна. Дзякуй. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:12, 3 лістапада 2025 (+03)
:::::::::::: Выдаліў! Зараз паспрабую закрыць версіі [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:06, 3 лістапада 2025 (+03)
:::::::::::: Здаецца ўсё прыбраў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:09, 3 лістапада 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Праект рашэння ===
{{закрыта}}
Не хочацца, каб тэма заставалася адкрытай, таму я падрыхтаваў праект рашэння. Калі ён не сустрэне вострай крытыкі, то набудзе моц праз тыдзень. Вітаю дапрацоўку з боку дасведчаных удзельнікаў.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Звесткі аб этымалогіі дапускаюцца толькі пры наяўнасці надзейных крыніц. Неправяраемыя крыніцамі сцвярджэнні выключаюцца і не павінны размяшчацца ў асноўнай прасторы Вікіпедыі (гл. [[ВП:ПРАВ]]). Фармулёўкі ў пытаннях этымалогіі ў «спрэчных артыкулах» павінны быць прыведзены з відавочнай атрыбуцыяй у тэксце: «па меркаванню X», «згодна з Y», і з дакладнай бібліяграфічнай спасылкай. Указваць паходжанне канкрэтнага тапоніма ці гідроніма варта толькі тады, калі крыніца прама разбірае менавіта гэты аб’ект. Перанос агульных мадэляў «корань/фармант» на назвы, не згаданыя ў аўтара, разглядаецца як ўласнае даследаванне і не дапускаецца. Самастойнае «расчляненне» назваў на карані і суфіксы і высновы на гэтай аснове без прамой падтрымкі профільнай літаратуры таксама недапушчальныя (гл. [[ВП:НУДА]]).&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Дапускаецца прывядзенне розных версій паходжання, у тым ліку балтыйскіх, славянскіх і іншых, але кожная толькі са спасылкай на надзейную крыніцу, з карэктнай атрыбуцыяй аўтара і ўзважанай падачай без катэгарычнасці там, дзе ў літаратуры няма кансэнсусу. Прыярытэт аддаецца профільным лінгвістам і выданням, якія рэцэнзуюцца. Папулярызатарскія і краязнаўчыя артыкулы магчымы толькі з відавочнай маркіроўкай іх статусу і без пераацэнкі іх вагі ў параўнанні да профільнай літаратуры.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Нагадваю аб недапушчальнасці войн правак. Персанальныя выпады і любыя спробы дэананімізацыі будуць выдаляцца. Пры паўтарэнні магчымы блакіроўкі. Па спрэчных пытаннях прашу адкрываць тэму на старонцы абмеркавання артыкула і весці дыялог там.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Абмеркаванне носіць метадалагічны характар, гаворка пра правяральнасць і спосаб падачы, а не пра супрацьстаянне балтыйскіх і славянскіх трактовак. Праект адкрыты для розных навуковых версій пры ўмове акуратнай атрыбуцыі, надзейных крыніц і захавання этыкі зносін. Дзякуй усім удзельнікам за ўклад і канструктыў. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:20, 15 лістапада 2025 (+03)
: Усё ідзе сваім чарадом, [[Удзельнік:MocnyDuham]] не выдумвай усялякія бздуры. Гэта была ''вострая крытыка'', калі ты не зразумеў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:35, 15 лістапада 2025 (+03)
:: &quot;Сваім чарадом&quot; усё ідзе з мая. За гэты час ужо былі блакіроўкі і некалькі вялікіх амберкаванняў. Трэба было ўжо нешта прыдумаць, каб удзельнікі маглі мець магчымасць разам правіць Вікі без сварак. На гэта быў выказаны кансэнсус вышэй. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:53, 15 лістапада 2025 (+03)
::: Сам па сваіх правілах і жыві. [[Вікіпедыя:Кансэнсус]] ''звычайна дасягаецца натуральным шляхам — пасля таго як адзін з удзельнікаў уносіць праўку ці дадатак на якой-небудзь са старонак Вікіпедыі, усе, хто ўбачаць гэту змену, могуць на яе адрэагаваць, змяніўшы ці адмяніўшы яе, або пакінуць яе ў сіле''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:59, 15 лістапада 2025 (+03)
::::Пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], давайце нейк сур’ёзней. Правілы і парады адносна паводзін і культуры размоў у Вікіпедыі вы ведаеце. Намагайцеся, калі ласка, не даводзіць да абсурду. Пан @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] паспрабаваў сфармуляваць кансэнсус, каб улагодзіць канфлікт, які цягнецца даўно. У вашых жа каментарыях я бачу спробы накаліць асабісты канфлікт, каб усе ўдзельнікі гэта незразумела што чыталі... Давайце, калі ласка, па справе. Таксама было б нядрэнна вам адрэагаваць у абмеркаванні вышэй пра вашыя нападкі (як мне гэта бачыцца з таго кантэксту, які я маю) на ўдзельніка. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:15, 15 лістапада 2025 (+03)
::::Пры ўсёй павазе: ''кансэнсус '''звычайна''' дасягаецца натуральным шляхам''. Па гары тэксту вышэй відаць, што кансэнсусам і не пахне ўжо даволі даўно. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:04, 16 лістапада 2025 (+03)
: @[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] і @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], што думаеце? Гэты праект з большага тычыцца вашай работы. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 02:14, 18 лістапада 2025 (+03)
::Як паказала практыка, удзельніку @Peisatai абыякава. 
::Гісторыя: 
::Адносна нядаўна распачалася вайна правак за артыкул [[Вольберавічы]] і [[Янкі]]. З майго боку былі агучаны заўвагі адносна фармуліроўкі тэкстаў і патрабаванне ў пашырэнні крыніц (бо праўкі Peisatai выглядаюць як уласныя даследаванні, пры ўмове, што Peisatai ведае даследчыкаў, на якіх і грунтуецца яго меркаванне, але не запісвае іх ў раздзел Літаратура (артыкулаў).
::Паходжанне назвы Янкі таксама выклікае сумнеў (балцкая версія): аўтар грунтуецца толькі на антрапанімічных версіях паходжання назвы (у свой час я займаўся гэтым артыкулам і дакладна ведаю што тапонім - славянскі, бо паселішча заснавана ўжо пасля асваення славянамі гэтай тэрыторыі). Чаму так напружвае падобная дзейнасць @Peisatai: аўтар не ідзе на кантакт (яго меркаванні грунтуюцца пераважна на лінгвістычным аналізе тапонімаў, ігнаруючы гістарычны кантэкст). Разам з тым, Peisatai не імкнецца пісаць больш дакладна пра сувязь паміж назвай паселішча і версіяй. 
::Дайшло да смешнага: як ініцыятары размовы пры &quot;Размовах&quot; артыкула [[Вольберавічы]], я напісаў што праз падобнае, буду вымушаны звяртацца да адміністрацыі, што і раблю зараз. 
::Калі ласка, прашу звярнуць увагу на гэта спрэчнае пытанне. Вышэй, у гэтай размове, ужо былі распісаны прыклады таго, як павінны быць распісаны падобныя артыкулы. Нібы падобныя абмеркаванні для Peisatai - пусты гук. [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 09:54, 9 мая 2026 (+03)
:::Дайшло да смешнага: неяк так атрымалася, што пад час абмеркавання мой асноўны IP - заблакаваны) Гэта пытанне ўжо ў стадыі вырашэння, але здзівіла падобнае супадзенне. Калі ўсё ж такі гэта не супадзенне, то мы маем справу з нейкімі хм ...цікавымі варыянтамі вырашэння такіх пытанняў шляхам кляўз адміністратарам Вікі іншамоўных раздзелаў. [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 10:23, 9 мая 2026 (+03)
17:59, 15 лістапада 2025 (+03)
::::: Нармальна ўсё, кансэнсуса дасягаем не тут, а ў працэсе рэдактарскай працы. Гэта гара тэксту ні аб чым і ні да чаго. [[Удзельнік:IshaBarnes]], давайце лепш будзем артыкулы правіць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:32, 16 лістапада 2025 (+03)
:::::: А хто супраць? Я толькі за. Але калі ўжо вынесена гэтая вайна на агульнае абмеркаванне, то трэба неяк вырашаць. Адміны на тое і адміны, каб такімі праблемамі займацца. -- [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:57, 16 лістапада 2025 (+03)
::::::: Вайна скончана, прававеды толькі ніяк не супакояцца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 02:00, 16 лістапада 2025 (+03)
:::::::: {{u|JerzyKundrat}}, прыпыніце тролінг і выконвайце [[ВП:ЭП]]. Грубы стыль зносін з навешваннем цэтлікаў на ўдзельнікаў ніхто доўга цярпець не будзе. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:33, 16 лістапада 2025 (+03)
::::: Сур'ёзней ужо няма куды — не выдумвайце дурасцей. Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў акрамя [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|пяці агульных прынцыпаў]]. Кансэнэнсус дасягаецца натуральным чынам. Лепш бы кантэнту ў БелВікі дадалі, чым праўнікаў з сябе строіць. — --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:24, 15 лістапада 2025 (+03)
:::::: Адным з галоўных прынцыпаў вікіпедыі з'яўляецца тое, што артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц, а не на падставе ўласных меркаванняў усіх жадаючых. Бо тады гэта будзе ўжо не энцыклапедыя, а сметнік. Калі хтосьці хоча прасоўваць нейкія свае ўласныя ідэі, то для гэтага існуюць іншыя пляцоўкі (блогі, форумы і г. д.). Энцыклапедыя не для гэтага.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:57, 18 лістапада 2025 (+03)
:выглядае лагічна, як і мае быць. Можа не заўсёды будзем прыдзірацца да якасці крыніц, але вядома, што ў розных крыніц розная вага. Калі што, можна ўжо абмяркоўваць удакладненні да правіл аўтарытэтнасці крыніц [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:58, 15 лістапада 2025 (+03)
:: на хвіга стока букф, не пайму. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:01, 15 лістапада 2025 (+03)
:Прапанова вырашэння спрэчкі слушная. Аднак не зразумела, чым павінна стаць гэтая прапанова. Застанецца каментаром на старонцы запытаў да адмінаў? У такім выпадку наўрад ці яна будзе мець нейкую сур'ёзную моц. Трэба было б аформіць як [[Вікіпедыя:Правілы#Прызначэнне|рэкамендацыю]] прынамсі. І ў такім выпадку, было б лепей, каб гэтае абмеркаванне вялося шырэй - не толькі на старонцы запытаў да адмінаў, але і на форуме, напрыклад, ці нейкім іншым чынам пашырыць праект. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:20, 16 лістапада 2025 (+03)
: Дзякую, Спадар [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], за прапанаванае рашэнне. З майго боку будуць наступныя заўвагі:
:: 1) Я прапаную перафармуляваць сказ &quot;Самастойнае «расчляненне» назваў на карані і суфіксы і высновы на гэтай аснове без прамой падтрымкі профільнай літаратуры таксама недапушчальныя&quot;. Падзел слова на корань і суфікс - гэта тое, што вывучаецца ў школе і што з'яўляецца ўсё ж такі базавымі ведамі. Калі раптам у артыкуле спатрэбіцца прапісаць, які ў слове суфікс, то я нават не ўпэўнена, што на такое наогул патрэбны хоць нейкія крыніцы. А вось падзел кораня слова на часткі - гэта ўжо этымалогія і тут я цалкам згодная ў неабходнасці спасылак на профільную літаратуру.
:: 2) Прапаную таксама дадаць рашэнне наконт магчымасці ці не магчымасці прапісваць у артыкулах аб адных аб'ектах інфармацыю аб паходжанні назваў іншых аб'ектаў. Напрыклад, у артыкулах аб гарадах інфармацыю аб паходжанні назваў рэк, у артыкулах ад адных рэках інфармацыю аб паходжанні назваў іншых рэк, у артыкулах аб людзях інфармацыю аб паходжанні прозвішчаў.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 02:03, 16 лістапада 2025 (+03)
::: [[Удзельнік:Hanylka]], давайце ва не будзеце навязваць іншым, пра што пісаць, а пра што не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 02:06, 16 лістапада 2025 (+03)

Рэальным кейсам зараз ёсць напр. артыкул [[Мёры]], гл. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D1%91%D1%80%D1%8B&amp;action=history вайну правак]. Калі знойдуцца адміны, ласкава запрашаю! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:13, 17 лістапада 2025 (+03)

Асабіста я цалкам згодны з праектам рашэння ад MocnyDuham. Ён усё слушна растлумачыў, аргументаваў згодна з правіламі вікіпедыі. Запярэчыць ці нешта дадаць мне няма чаго. Усё правільна. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:51, 18 лістапада 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік===
З улікам таго, што канфлікт у гэтай тэматыцы [[Адмысловае:GoToComment/c-Maksim_L.-20250515060700-Удзельнік_Peisatai|цягнецца ўжо амаль год]], настаў час падвесці вынік, які мог бы накіроўваць удзельнікаў у далейшай працы. Гэта не асобны рэгламент і не новае правіла, а падсумаванне таго, як ужо функцыянуе наш праект у межах існых правіл.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Найперш прашу ўдзельнікаў звярнуць увагу на тое, што Вікіпедыя грунтуецца на некалькіх асноўных прынцыпах і правілах, у тым ліку [[ВП:ПРАВ]], [[ВП:НУДА]] і [[ВП:АК]]. З іх вынікае, што падставай для ўключэння інфармацыі ў Вікіпедыю з’яўляецца яе правяральнасць. Гэта азначае, што чытач павінен мець магчымасць пераканацца, што прадстаўлены ў Вікіпедыі матэрыял ужо быў апублікаваны ў іншых крыніцах.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Пажадана, каб гэтыя крыніцы былі як мага больш аўтарытэтнымі. Умоўная іерархія крыніц рухаецца ад рэцэнзаваных навуковых публікацый і профільных даследаванняў да менш спецыялізаваных выданняў, у тым ліку СМІ. Асабліва важна, што крыніцы, якія прайшлі навуковую рэцэнзію або другасны і трацічны аналіз, звычайна маюць большую вагу, чым першасныя крыніцы, дзе інфармацыя можа падавацца без аналізу, інтэрпрэтацыі і экспертнай ацэнкі.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Не менш важна, што Вікіпедыя не з’яўляецца месцам для неапублікаваных фактаў, аргументаў, канцэпцый, сцверджанняў або тэорый. Гэта таксама датычыцца неапублікаванага аналізу або сінтэзу апублікаваных матэрыялаў, калі такі сінтэз вядзе да з’яўлення новых пунктаў гледжання. Гэта рэгулюецца правілам [[ВП:НУДА]].&lt;br&gt; &lt;br/&gt;'''Пра праблему, якая ўзнікла'''&lt;br&gt; &lt;br/&gt;У межах гэтага канфлікту праект сутыкнуўся з праблемай у вельмі складанай тэме этымалогіі. Частка інфармацыі ў артыкулах падавалася [[Адмысловае:GoToComment/c-Maksim_L.-20250515060700-Удзельнік_Peisatai|або без крыніц, або са спасылкамі на крыніцы, у якіх адпаведнае сцверджанне фактычна не пацвярджалася]]. У [[Адмысловае:GoToComment/c-MoniczFrancisak-20260507112900-Тапаніміка_(раздзел_Назва)|іншых выпадках]] выкарыстоўваліся першасныя крыніцы — метрычныя кнігі, перапісы, спісы рэк, карты, актавыя дакументы, якія утрымлівалі назву аб’екта, але не змяшчалі яе этымалагічнага аналізу.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Такая праца з інфармацыяй прыводзіць да канфліктаў, таму ёсць патрэба яшчэ раз зафіксаваць асноўныя прынцыпы працы з этымалагічнымі звесткамі.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Звесткі пра паходжанне тапонімаў, гідронімаў, айконімаў, антрапонімаў і прозвішчаў могуць размяшчацца ў артыкулах толькі пры наяўнасці надзейных крыніц. У пытаннях этымалогіі асаблівую вагу маюць профільныя лінгвістычныя, анамастычныя, тапанімічныя і гідранімічныя даследаванні.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Неправяральныя сцверджанні, уласныя высновы ўдзельнікаў, самастойныя рэканструкцыі і спалучэнне розных крыніц для атрымання новай этымалагічнай высновы не дапускаюцца ў асноўнай прасторы Вікіпедыі.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Паходжанне канкрэтнага тапоніма, гідроніма, назвы паселішча або прозвішча варта падаваць толькі тады, калі крыніца прама разбірае менавіта гэты аб’ект або менавіта гэтае прозвішча ці імя ў адпаведным кантэксце. Калі ў крыніцы разбіраецца іншы гідронім, іншы тапонім, іншае прозвішча, агульны корань, фармант, суфікс або моўная мадэль, гэта не дае падставы самастойна пераносіць такую этымалогію на назву, якая ў крыніцы не разглядаецца.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Самастойнае вылучэнне ў назве кораня, асновы, суфікса або фарманта з наступнай этымалагічнай высновай, самастойнае параўнанне назвы з літоўскімі, латышскімі, славянскімі, германскімі або іншымі словамі, прозвішчамі, тапонімамі ці гідронімамі, выснова пра балцкае, славянскае, германскае або іншае паходжанне назвы толькі на падставе сугучнасці, а таксама выкарыстанне крыніцы, у якой разглядаецца адзін аб’ект, як пацвярджэнне этымалогіі іншага аб’екта — усё гэта з’яўляецца ўласным даследаваннем і супярэчыць [[ВП:НУДА]].&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Не дазваляецца рабіць спасылку на крыніцу такім чынам, каб у чытача стваралася ўражанне, нібыта ў ёй пацвярджаецца этымалогія канкрэтнай назвы, калі ў рэчаіснасці гэтая назва там не разбіраецца. Такая практыка супярэчыць [[ВП:ПРАВ]].&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Метрычныя кнігі, перапісы, спісы рэк, карты, актавыя дакументы і падобныя матэрыялы могуць выкарыстоўвацца для пацвярджэння факту існавання назвы, прозвішча, формы запісу або гістарычнай фіксацыі. Аднак такія крыніцы не могуць выкарыстоўвацца як доказ паходжання назвы, калі самі яны не змяшчаюць этымалагічнага аналізу. Напрыклад, фіксацыя прозвішча ў метрычнай кнізе не з’яўляецца доказам таго, што назва паселішча паходзіць ад гэтага прозвішча або звязаная з ім.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;У артыкулах пра населеныя пункты трэба пазбягаць шырокіх этымалагічных разважанняў пра іншыя аб’екты — рэкі, азёры, прозвішчы, асабовыя імёны або іншыя тапонімы, — калі крыніца не звязвае іх непасрэдна з назвай дадзенага населенага пункта. Калі назва паселішча паходзіць ад назвы ракі, возера, прозвішча або асабовага імя, у артыкуле пра паселішча можна пазначыць гэты факт толькі пры наяўнасці крыніцы.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Калі ў надзейных крыніцах існуюць розныя версіі паходжання назвы, у артыкуле могуць быць пададзены некалькі версій. Яны павінны быць атрыбутаваныя: «паводле X», «на думку Y», «Z выводзіў назву ад…». Пры адсутнасці навуковага кансэнсусу фармулёўкі павінны быць асцярожнымі і не катэгарычнымі. Нельга падаваць адну версію як усталяваны факт, калі ў літаратуры яна з’яўляецца толькі гіпотэзай. Краязнаўчыя, папулярызатарскія і непрофільныя крыніцы могуць згадвацца толькі з пазначэннем іх статусу і без пераацэнкі іх вагі ў параўнанні з профільнай лінгвістычнай літаратурай.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;'''Абмежаванне для ўдзельніка Peisatai'''&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Асобна прашу ўдзельніка {{u|Peisatai}} звярнуць увагу на выкладзенае вышэй. З улікам працяглага канфлікту і шматлікіх заўваг адносна ўласных даследаванняў, удзельніку Peisatai забараняецца дадаваць у асноўную прастору Вікіпедыі новыя этымалагічныя версіі тапонімаў, гідронімаў, назваў паселішчаў, прозвішчаў і асабовых імён, '''калі крыніца не разбірае непасрэдна адпаведны аб’ект'''.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;У прыватнасці, не варта самастойна выводзіць назвы з літоўскіх, латышскіх, славянскіх, германскіх або іншых слоў; падаваць сугучныя прозвішчы, гідронімы або тапонімы як «паралелі» да назвы артыкула без прамой крыніцы; выкарыстоўваць першасныя крыніцы як доказ этымалогіі; вяртаць у артыкулы раней аспрэчаныя этымалагічныя фрагменты без папярэдняга абмеркавання.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Калі будзе выяўлена парушэнне гэтага абмежавання, адпаведныя праўкі могуць быць адкачаны. Пры паўторных парушэннях могуць ужывацца адміністрацыйныя меры, у тым ліку блакіроўка.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;'''Парадак вырашэння новых спрэчак'''&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Гэты фрагмент датычыцца ўсіх удзельнікаў і мае рэкамендацыйны характар. Яго мэта гэта знізіць імавернасць новых канфліктных сітуацый.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Выдаленне або выпраўленне спрэчных этымалагічных фрагментаў павінна рабіцца з кароткім і нейтральным тлумачэннем, напрыклад: «крыніца не разбірае гэты аб’ект», «няма пацвярджэння ў крыніцы», «уласнае даследаванне», «першасная крыніца не пацвярджае этымалогію». Пазбягайце адкату інфармацыі без каментароў, таму што гэта можа выглядаць як вандалізм. &lt;br&gt; &lt;br/&gt;Пры масавым выдаленні пажадана пакідаць паведамленне на старонцы размоў адпаведнага артыкула або ў агульным абмеркаванні, каб пазбегнуць новай вайны правак. Калі фрагмент мае крыніцу, але крыніца сумнеўная або непрофільная, пажадана не пераходзіць да вайны правак, а вынесці пытанне на абмеркаванне. Пры стварэнні тэмы на старонцы размоў лепш пазначаць удзельніка, які ўнёс спрэчную інфармацыю.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;'''Пра этычную камунікацыю'''&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Асобна нагадваю пра неабходнасць захавання [[ВП:ЭП]]. Усім удзельнікам канфлікту трэба прытрымлівацца ветлівасці і этычных нормаў.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;У Вікіпедыі недапушчальныя асабістыя выпады, абразы, ярлыкі кшталту «балтафоб», «жмудаед», «фантазёр», «псіх», «паліцэйскі» і падобныя фармулёўкі. Таксама недапушчальныя намёкі на сувязь удзельніка з рэальнымі асобамі або арганізацыямі, спробы дэананімізацыі і любыя пагрозы. Не варта абмяркоўваць матывы, асобу або магчымую ідэнтычнасць удзельніка замест зместу яго правак, бо гэта не дапамагае працы над артыкуламі і толькі паглыбляе канфлікт.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;У першую чаргу гэта датычыцца ўдзельнікаў {{u|Peisatai}} і {{u|Için warum}}. Удзельніку {{u|Için warum}} ужо выносіліся папярэджанні і прымяняліся першыя блакіроўкі за падобны стыль камунікацыі. Аднак гэтае патрабаванне датычыцца ўсіх удзельнікаў без выключэння.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;'''Заключэнне'''&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Гэты вынік не з’яўляецца рашэннем на карысць балцкіх, славянскіх, германскіх або іншых версій паходжання назваў. Ён датычыцца толькі правяральнасці, недапушчальнасці ўласных даследаванняў, карэктнага выкарыстання крыніц і этычнай камунікацыі паміж удзельнікамі. Гэты вынік не павінен тлумачыцца як заклік да масавай чысткі ўсіх артыкулаў, дзе ёсць этымалагічныя звесткі без крыніц, асабліва калі такая інфармацыя знаходзіцца ў артыкулах ужо шмат гадоў і не выклікала спрэчак. [[Вікіпедыя:Не даводзьце да абсурду|Не трэба даводзіць сітуацыю да абсурду]] і механічна праходзіць па ўсіх падобных артыкулах толькі дзеля выдалення або пазначэння старых фрагментаў. Практычна гэты падыход найперш павінен прымяняцца да артыкулаў, у якіх ужо ўзнікла або ўзнікае спрэчка адносна этымалагічных звестак, якасці крыніц, уласных даследаванняў або карэктнасці падачы розных версій.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;У выпадку парушэння гэтых прынцыпаў у адпаведнай тэматыцы прашу пазначаць мяне або звяртацца на старонку [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:00, 10 мая 2026 (+03)

:Так разумею, гэты допіс - Вашае асабістае меркаванне. Мяркуючы з ранейшага абмеркавання, паўнамоцтваў пастуляваць такія забароны Вы не маеце. Буду рады, калі мяне ўдакладняць у гэтым іншыя знаўцы тутэйшых правілаў. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:05, 10 мая 2026 (+03)
:: Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, апроч пяці агульных прынцыпаў, выкладзеных [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|тут]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:20, 10 мая 2026 (+03)
::: Менавіта. І гэта [[ВП:5С1|першы слуп, які трэба выконваць]]: Вікіпедыя — энцыклапедыя, якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. '''Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «Не ўласнае даследаванне» і імкнуцца да дакладнасці'''. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:24, 10 мая 2026 (+03)
:::: Ну так, натуральна. ''Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «Не ўласнае даследаванне» і імкнуцца да дакладнасці'', крыніцы ў рукі і працуем. Дасканаласць вітаецца, але не патрабуецца. Раты ніхто і нікому не затыкае, з правіламі не гуляем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:29, 10 мая 2026 (+03)
::::: Я не прашу дасканаласці, я прашу не рабіць уласных даследванняў. Здаецца ўсё відавочна. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:43, 10 мая 2026 (+03)
:::Патлумачце мне, калі ласка, як чалавек старонні і абазнаны. Якая моц увогуле ў гэтага, распісанага панам М.Д. праекту? Гэта абавязкова для выканання, таму што ён Адміністратар? або гэта яго прыватнае пажаданне? Не разумею з гледзішча размеркавання паўнамоцтваў. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 23:22, 10 мая 2026 (+03)
:: Гэта не маё асабістае меркаванне, а адміністрацыйнае рашэнне. Як адміністратар, я маю права блакіраваць удзельнікаў за парушэнне лакальных правіл. Паведамленне вышэй — гэта падрабязнае апісанне таго, якія менавіта вашы дзеянні і якім чынам парушаюць правілы. Замест блакіроўкі я дэталёва растлумачыў вам сітуацыю і даў магчымасць далей удзельнічаць у праекце без канфліктаў. Выкананне [[ВП:ПРАВ]], [[ВП:АК]] і [[ВП:НУДА]] з’яўляецца абавязковым для кожнага ўдзельніка. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:22, 10 мая 2026 (+03)
:Д'ябал, як заўсёды, у дэталях. Вось, узяць артыкул пра вёску [[Шані (Пружанскі раён)|Шані]]. Не знайшоў бы я пра тое, што ў 16 стагоддзі там жыў такі &quot;Шень Ухачевіч&quot; (і пазней там ужо згадваецца вёска Шэні) - і назва была б бадай навек зацемленая. З такой забаронай пра гэта ніхто б ніколі не дазнаўся. Разумееце абсурднасць сітуацыі?
:А па сутнасці - мусіце браць ''канкрэтныя'' факты і казаць пра парушэнне ''канкрэтных'' правілаў. Згадка прозвішча Клюшч у артыкуле пра Клюшчаны - не бачу тут ніякага парушэння і тым больш ніякага Ўласнага даследавання. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:24, 10 мая 2026 (+03)
:: прозвішча Клюшч існавала? аўтарытэтныя крыніцы ёсць? тады ў чым праблема? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:34, 10 мая 2026 (+03)
:: Разумею ваш аргумент, але гэта якраз прыклад таго, што Вікіпедыя не павінна быць месцам для першаснага даследавання.
:: Калі вы знайшлі Шэня Ухачэвіча, пазнейшыя згадкі Шаневічаў і бачыце паміж гэтым сувязь з назвай Шані, гэта можа быць цікавай і важнай гіпотэзай. Але спачатку яна павінна быць аформлена і апублікавана як даследаванне па-за Вікіпедыяй: у артыкуле, зборніку, кнізе або іншым прыдатным выданні. Пасля гэтага яе можна будзе выкарыстоўваць у Вікіпедыі як крыніцу.
:: У самой Вікіпедыі можна падаваць правяральныя факты: што ў такой крыніцы згаданы такі чалавек, у такой крыніцы — такая назва або прозвішча. Але рабіць з гэтага выснову пра паходжанне назвы або падводзіць чытача да такой высновы без апублікаванай крыніцы — гэта ўжо ўласнае даследаванне.
:: Таму праблема не ў тым, што інфармацыя нецікавая або бескарысная. Праблема ў тым, што даследаванне трэба спачатку апублікаваць па-за Вікіпедыяй, а ўжо потым пераносіць яго ў Вікіпедыю. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:37, 10 мая 2026 (+03)
:::Яшчэ раз. Ёсць вёска Клюшчаны. Ёсць прозвішча Клюшч. У раздзеле &quot;Назва&quot; згадваецца: ёсць прозвішча Клюшч. Тут няма высновы, гэта матэрыял і ілюстрацыя. Не лічу гэта Ўласным даследаваннем. Калі б была мова &quot;Клюшчаны паходзяць ад прозвішча Клюшч, якое засведчанае там і там&quot; - тады так, Уласнае даследаванне. Калі фармулёўка гранічна нейтральная, тут няма УД. Адсюль, уся частка у Вашым &quot;праекце&quot;, адрасаваная канкрэтна мне, нерэлевантная. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 23:10, 10 мая 2026 (+03)
:::: Спадар [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], калі ёсць вёска Клюшчаны, то аб ёй можа быць створаны артыкул, які размяшчае інфармацыю аб вёсцы Клюшчаны. Калі ёсць прозвішча Клюшч і аб ім ёсць публікацыі ў аўтарытэтных другасных крыніцах, то можна стварыць артыкул аб прозвішчы Клюшч. Калі ёсць крыніцы аб паходжанні назвы вёскі Клюшчаны, то ў артыкуле аб вёсцы Клюшчаны можа быць размешчана інфармацыя аб паходжанні назвы Клюшчаны. Калі крыніц на паходжанне назвы вёскі Клюшчаны няма, то раздзел аб паходжанні назвы вёскі Клюшчаны дадаваць не варта, бо гэта будзе ўласным даследаваннем. Калі ёсць інфармацыя аб тым, якія прозвішчы сустракаліся ў вёсцы Клюшчаны, то ў артыкул аб вёсцы Клюшчаны можа быць дададзены раздзел аб прозвішчах гэтай вёскі. Калі ёсць інфармацыя аб тым, якія прозвішчы сустракаліся ў вёсцы Белагруда, то ў артыкул аб вёсцы Белагруда можа быць дададзены раздзел аб прозвішчах вёскі Белагруда. Калі ёсць другасныя крыніцы аб тым, што прозвішчы вёскі Белагруда звязаныя з вёскай Клюшчаны, то ў артыкуле аб вёсцы Клюшчаны, можна дадаць інфармацыю аб гэтай сувязі. Калі няма другасных крыніц аб тым, што прозвішчы вёскі Белагруда звязаныя з вёскай Клюшчаны, то ў артыкуле аб вёсцы Клюшчаны, не варта пісаць аб прозвішчах вёскі Белагруда, таму што факт звязвання прозвішчаў дзвюх розных вёсак будзе ўласным даследаваннем. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 01:37, 11 мая 2026 (+03)
::::: Дадам, што, калі пры тым матэрыялу на асобны артыкул аб прозвішчы Клюшч не стае, то для гэтых звестак можна падабраць адпаведнае месца ў іншым артыкуле. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 06:51, 11 мая 2026 (+03)
:::::: Безумоўна, Спадар [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]]. Галоўнае, каб інфармацыя дадавалася ў адпаведнае месца адпаведнага артыкула. То бок у артыкуле аб вёсцы Белагруда можна згадаць прозвішчы вёскі Белагруда. А яшчэ ў нас ёсць вельмі кароткі артыкул [[Беларускія прозвішчы]], які таксама будзе карысным дапрацоўваць: нават у яго адпаведніках на рускай і ўкраінскай мовах інфармацыі значна болей. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 11:13, 11 мая 2026 (+03)
::::::: Спадарыня [[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]], паколькі мы імкнемся дадасканаласці, але дасканаласць не патрабуецца, то сказанае вышэй пажадана, але яно не настолькі ''Галоўнае'', каб можна было пацверджаную аўтарытэтнымі крыніцамі інфармацыю выдаляць, а не пераносіць у больш адпаведнае месца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:25, 11 мая 2026 (+03)
:::::Уміляюся з Вашага допісу, стыль такі жаночы-жаночы :) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:00, 11 мая 2026 (+03)
::::: Дзякуй! Я сам лепш і не змог напісаць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:27, 11 мая 2026 (+03)
:Вельмі слушнае рашэнне, якое даўно напрошвалася, бо артыкулы ў энцыклапедыі пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц, а не на падставе асабістых &quot;адкрыццяў&quot; удзельнікаў. У мяне толькі адно практычнае пытанне: а хто цяпер будзе выдаляць усе тыя ўласныя даследванні, якія тут за некалькі гадоў панапісваў удзельнік Peisatai? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 20:48, 11 мая 2026 (+03)
:: [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%B7_%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BC%3APeisatai&amp;diff=5139499&amp;oldid=5139498 Не трэба нічога выдаляць] — ён гэта асобна прапісаў. Адзінае што трэба рабіць - не дабаўляць інфармацыю без крыніцаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:56, 11 мая 2026 (+03)
::: Новыя ўласныя даследванні не пішам, а старыя хай застаюцца? Мне сэнс такога абмяжавання не зразумелы, якая розніца, калі было напісана УД: сёння, месяц таму ці год, што гэта мяняе? Тым больш, што артыкулы пастаянна рэдагуюцца, перапісваюцца, няма такога, каб нейкая інфармацыя, якая патрапіла ў артыкул, павінна там застацца назаўсёды. Вось, напрыклад, у артыкуле [[Судабле]] ёсць &quot;этымалогія&quot; гэтай назвы і стаяць спасылкі на кнігі Ванагаса і Скарджуса. Насамрэч, ні ў першай, ні ў другой кнізе аб назве Судабле няма ані слова, г. зн. у артыкуле напісана прыкрытая вядомымі імёнамі адсябяціна, фактычна хлусня. І што ж, няхай гэтая хлусня застаецца цяпер ў артыкуле назаўсёды? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:45, 12 мая 2026 (+03)
::::Калега, сэнсоўна будзе вось як. Засноўвай асобную галінку абмеркавання, туды кідай спасылкі на тыя гідранімічныя (не тапанімічныя) артыкулы, дзе табе бачыцца празмерна УД. І будзем іх у публічным фармаце чысціць. Гідраніміка больш хісткая за тапаніміку. І кідай ужо зневажальную і абвінаваўчую рыторыку, усім набрыдла. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:22, 13 мая 2026 (+03)
:::::Лепей адразу спісам, і на маёй [[Размовы з удзельнікам:Peisatai|старонцы]] абмеркаванняў. Калі УД празмерна (як для Судабле) - дамаўляемся на выдаленне назоўнага раздзела, тады гукаем Адміністратара, узгадняем. І канец гэтаму ўсяму. (Мова пра гідраніміку). [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:39, 13 мая 2026 (+03)
:::::: А тое ты сам не ведаешь, што дзе насачыняў, дзе напісаў няпраўду. Проста смешна, спачатку панапісваў усялякага, а потым з барскага пляча: ну, пішы на маю старонку, будзем дамаўляцца... Ды ён проста здзекваецца. На тое ж Судабле, напрыклад, я звяртаў увагу на гэтай старонцы яшчэ ажна год таму. Чаго ж за год так і не выправіў? Зразумела, не для таго гэта ўсё рупліва выдумляў, каб потым дабраахвотна выдаліць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:01, 15 мая 2026 (+03)

== Абарона [[Узброеныя сілы Украіны]] ==
Магчыма, варта абараніць ад правак ананімаў пакуль трывае канфлікт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:35, 17 кастрычніка 2025 (+03)
: {{Done}}. Паставіў абарону на 1 год. Прапанова мае сэнс. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:44, 17 кастрычніка 2025 (+03)

== Блакіроўка [[Удзельнік:Jonny Barns]] ==
Серыя вандальных правак. Зарэгістраваны ажно 14 мая, чагосьці чакаў столькі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:47, 8 кастрычніка 2025 (+03)

:зрабіў блакіроўку на паўгода ва ўсіх прасторах акрамя размоў з удзельнікам [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:12, 8 кастрычніка 2025 (+03)

== Абарона [[Францыск Скарына]] ==
{{закрыта}}
Магчыма, варта абараніць ад правак ананімаў як старонку вялікай наведвальнасці. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 23:13, 30 верасня 2025 (+03)
: Папулярная і статусная старонка. Абарона мае сэнс. {{зроблена}}. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:21, 30 верасня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}

== Зрабіць перасылку з абароненага шаблона ==
{{закрыта}}
Вітаю. Калі ласка, зрабіце перасылку з {{ш|*}} проста на {{ш|·}}, цяпер яна падвоеная праз {{ш|•}}. Нічога, быццам, зламіцца не мусіць, коды гэтых шаблонаў блізкія да аднолькавасці. Сам не магу, бо {{ш|*}} абаронены ад правак. Два першыя шаблоны самотныя, у іх няма нават элементаў Вікіданых. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:24, 21 верасня 2025 (+03) 

:{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:47, 21 верасня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}

== Парушэнне парадку абмеркаванняў ==
Адміністратар [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] на свой капыл трактуе значнасць артыкулаў у Вікіпедыі ([[Вікіпедыя:Да_выдалення#Яўген_Яўгенавіч_Аснарэўскі]]) і імгненна вырашае, што ёсць значным, а што — не. На ягоную думку, артыкул пра фэйсбук-ваяра, біяграфія і дзейнасць якога грунтуецца на запісах у фэйсбуку самой асобы, аўтаматычны робіць асобу значнай на падставе атрымання перамогі на конркурсе літаратурных пачаткоўцаў. Прашу іншых адміністратараў паўдзельнічаць у абмеркаванні і ацаніць значнасць асобы, якая пад рознымі нікамі ў розных моўных раздзелах піша пра сябе артыкулы.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:15, 9 верасня 2025 (+03)
: Тут пагаджуся, што тэма была закрыта досыць хутка і можна было бы даць больш часу на яе абмеркаванне. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:00, 10 верасня 2025 (+03)
:@[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], пан JerzyKundrat не адмін, здаецца, з чэрвеня. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 07:37, 10 верасня 2025 (+03)
::То няхай мо @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] здыме шаблон пра сцяг адміністратара ў сябе на старонцы ўдзельніка [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:08, 10 верасня 2025 (+03)
::: Не магу, мая асабістая старонка пад абаронай і правіць яе могуць толькі адміністратары)) --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:10, 10 верасня 2025 (+03)
:::: Вам змяніць абарону да &quot;ўсіх удзельнікаў&quot;? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:27, 10 верасня 2025 (+03)
::::: Так, дзякуй. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:30, 10 верасня 2025 (+03)
:::::: Няма за што! Зрабіў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:34, 10 верасня 2025 (+03)
:Мяне ўсё больш дзівіць наяўнасць сцяга даглядчыка ў калегі Lš-k. Няма ніякага парушэння правілаў у падвядзенні выніку на падставе наяўнасці ў літаратара значнай прэміі, і ўсё роўна для маладых яна літаратараў ці не, таму што правілы не канкрэтызуюць гэтую дэталь. Затое ў нас у гэтай нязначнай на думку ўдзельніка прэміі ёсць артыкул і нават катэгорыя для лаўрэатаў. Можа, тады і артыкул пра прэмію трэба выдаліць? Артыкулы аб заведама значных дзеячах могуць пакідацца хутка, а пан Ежы даў тыдзень, каб выказацца. Тут няма ніякага парушэньня правілаў. Таксама ігнаруецца факт, што для значнасці дастаткова і некалькіх намінацый на значныя прэміі. У артыкуле ўказана, што Аснарэўскі двойчы намінаваўся на Дэбют (паэзія і проза), намінаваўся на Прэмію Арсенневай і Гедройца. Гэта таксама нязначныя прэміі? Ці ёсць нейкі кансэнсус, што намінацыі не лічацца? Тады чаму ў правілах напісана &quot;Асоба атрымала вядомую і значную ўзнагароду або прэмію, ці намінавана некалькі разоў&quot;. І як новаму ўдзельніку, такому як я, разабрацца і вызначыць значнасць перад напісаннем артыкула, калі правілы не працуюць? Згадкі прозы Аснарэўскага ў навуковых выданнях удзельнік Lš-k нібыта не заўважыў, а публікацыі ў вядучых літаратурных выданнях Беларусі і РФ, такіх як «Дзеяслоў» і «Сібірскія агні» ігнаруюцца. Што трэба, каб калега быў задаволены? Нобелеўка? Аргументацыя самога Lš-k зводзіцца да бясконцых абражаючых крыкаў што Аснарэўскі гэта я, што ўвогуле ненармальна, і, адпаведна, што аўтабіяграфію трэба выдаліць, хаця няма правіла, якое забараняе аўтабіяграфіі, пра што калегу неаднаразова было сказана. І яшчэ ён увесь час паўтарае, што ў артыкуле цытуецца Фэйсбук Аснарэўскага, хоць калегу было працытавана [[ВП:БС]], а паводле гэтых правілаў такое цытаванне дапушчальна. Чым дольш я назіраю дзеянні калегі Lš-k, тым больш мне здаецца, што ён 1. Не разумее правілы праекта. 2. Актыўна парушае іх нягледзячы на ​​заўвагі і мае намер рабіць так і ў будучыні 3. Мае нейкую асабістую непрыязнасць да Аснарэўскага. Таму  вынік дасведчанага і паважанага калегі JerzyKundrat я лічу цалкам абгрунтаваным, а дзейнасць калегі Lš-k дыструктыўнай і патрабуючай адміністрацыйных дзеянняў. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 14:49, 10 верасня 2025 (+03)
::не разумею, як сцяг Даглядчыка стасуецца тут да сітуацыі. Лепш разбірайцеся, як дасягнуць кансэнсусу, а не як пакараць іншых удзельнікаў ці як працаваць адміністратарам, мы самі можам даць рады разабрацца. Чалавеку вынеслі папярэджанне за неэтычныя паводзіны, далей будзем глядзець. Абмеркаванне або скончыцца, або працягнецца, будзем рэагаваць адпаведна таму, як удзельнікі размовы будуць сябе паводзіць. З цытатамі з фэйсбука лепш не перабольшваць, калі яны не нясуць энцыклапедычнай значнасці. У [[ВП:БС]] пішацца, што цытаты мусяць быць у АК, у [[ВП:АК]] асобна прапісана, што інфармацыі з сацсетак лепш пазбягаць, тым больш, што гэта першасная крыніца, а лепш карыстацца другаснымі ці трацічнымі неафіляванымі крыніцамі. Я згодны, што правілы адносна значнасці ў беларускай вікі могуць быць недасканалымі, але яны ёсць і іх трэба прытрымлівацца і чытаць уважліва. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:08, 10 верасня 2025 (+03)
:::Флаг наглядчыка ва ўдзельніка, які дэманструе неразуменне правілаў, у прыватнасці, відаць, не ведае, што аўтабіяграфіі не забаронены і сац. сеткі сучасніка можна цытаваць, а галоўнае не хоча чуць аргументы калегаў, якія цытуюць яму правілы выклікае ў мяне сумневы. Пытанне праф. прыдатнасці. Я маю на гэтае поўнае права. Рашэнне прымуць адміны, я ім яго не навязваю. Але заўважу, што ў той жа рускай вікіпедыі прэтэндэнтаў на сцяг патрулюючага ганяюць быццам ён хоча стаць адмінам. Хаця я не лічу, што тут трэба браць прыклад. 
:::У артыкуле пра Аснарэўскага напэўна тры-чатыры цытаты з Фэйсбука, а не палова, як піша калега Lš-k. Як мінімум дзве з іх з крытыкай, якраз, каб пазбегнуць рэкламнасці, для асвятлення розных пунктаў гледжання, гэта тое чаго быццам бы і жадае калега Lš-k. Цытаты можна прыбраць нават цалкам, я асабліва не супраць, проста гэта якраз і зменшыць крытыку ў артыкуле. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 15:26, 10 верасня 2025 (+03)
:::: Пане [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], выказваннем наконт таго, што ''як працаваць адміністратарам, мы самі можам даць рады разабрацца'', таксама не варта падвышаць градус палемікі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:41, 10 верасня 2025 (+03)
:::::згодзен, можа не самы ўдалы выраз. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:54, 10 верасня 2025 (+03)
::::Адзначу тут, што ўдзельніца Hanylka выдаліла тэкст, заснаваны на Фэйсбуку. Артыкул, як лёгка ўбачыць, не знік. Проста стала менш крытыкі. Калі калезе Lš-k такі менш крытычны варыянт падабаецца больш, то ОК. Калі менш крытыкі ў артыкуле гэта лепш, і тое дапаможа дасягнуць кансэнсу, то няхай будзе так. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:14, 10 верасня 2025 (+03)
::Быць намінантам на прэмію Дэбют і Прэмію Арсенневай можа любы, хто праходзіць паводле сціплых крытэраў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:16, 10 верасня 2025 (+03)
::: Пане [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], акурат склалася, што ў БелВікі для артыкулаў пра беларускамоўных творцаў крытэрыі сціплыя, захоўваліся старонкі пра асоб напр. адно пры наяўнасці іх публікацый у агульнанацыянальных літаратурных часопісах. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:24, 10 верасня 2025 (+03)
::::Я тут паглядзеў архіў абмеркаванняў на выдаленне, дзе мяне папярэдні раз аўтары абвінавачвалі ў перадузятасці і неэтычнасці (гэта адбываецца амаль штораз, калі чалавек піша сам пра сябе, альбо хтосьці з яго кола). То ў той раз вы пра местачковыя прэміі (цытата) казалі зусім адваротнае ([[Вікіпедыя:Архіў_запытаў_на_выдаленне/2025#Мікіта_Мікалаевіч_Броўка]]). -- [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:32, 10 верасня 2025 (+03)
::::: І тады я казаў, што ''местачковыя прэміі'' дадаюць значнасці ''грамадскім ініцыятывам'', якія іх атрымалі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:39, 10 верасня 2025 (+03)
:::Будзе аўтарытэтная крыніца, якая пацвярджае гэтую выдатную заяву? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:25, 10 верасня 2025 (+03)
::::Паглядзіце ўмовы гэтых прэмій. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:26, 10 верасня 2025 (+03)
:::::Я не збіраюся нічога глядзець і здагадвацца, што вы мелі на ўвазе. Вы павінны даказаць свае сцвярджэнні. Самі прыносьце АК і патлумачце, як намінацыя на вядучыя беларускія прэміі можа быць нязначнай. Я гэтага ўвогуле не разумею. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:37, 10 верасня 2025 (+03)
::::::На гэты прэміі намінуюцца ўсе, хто адпавядае крытэрам. Напрыклад, прэмія Арсенневай — трэба проста мець кнігу і падаць заяўку ([https://penbelarus.org/2025/01/22/reglament-pravyadzennya-litaraturnaj-premii-imya-natalli-arsennevaj.html не патрэбна нават друкаваная кніга]). [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:48, 10 верасня 2025 (+03)
::::::Прэмія Гедройца называе «намінантамі» ўсе вылучаныя кнігі, якія проста праходзяць намінальны крытэр. Тое, што звычайныя людзі лічаць «намінацыяй» — гэта доўгі спіс прэміі, куды ён вядома ж не ўвайшоў. Доўгія спісы можна глядзець у артыкуле [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройця]]. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:55, 10 верасня 2025 (+03)
:::::::Я бачу толькі адну спасылку на АК і не бачу тамака пацверджання вашых слоў. Прапануюць дасылаць кнігі, а дзе сказана, што яны не праходзяць адбор у спіс намінантаў, які потым публікуецца? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:02, 10 верасня 2025 (+03)
::::::::Чытайце больш уважліва. Калега, гэта вельмі вядомыя беларускія прэміі, і вам як знаўцу літаратурных «рускіх таўстуноў» павінна быць вядома аб літаратурных працэсах. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 10 верасня 2025 (+03)
:::::::::Я яшчэ раз перачытаў, і бачу толькі розныя ўмовы, суму ўзнагароды, тэрміны. Так, кнігу прапануюць дасылаць самому аўтару. І што? З гэтага вынікае, што тыя, хто трапіў у намінацыю, не праходзяць конкурсны адбор? Дзе пра гэта? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:24, 10 верасня 2025 (+03)
::::::::::Каб трапіць у намінацыю — трэба проста мець кнігу, якая адпавядае ўмовам. Конкурс яна не праходзіць. Конкурсны адбор — гэта доўгі спіс прэміі Гедройца, кнігі якія ўжо прачыталі. У прэміі Арсенневай такога няма, там у конкурс трапляюць проста ўсе, хто адпавядае намінацыі і падаў заяўку, з іх адразу выбіраюць пераможцаў. Такім чынам, значнымі паводле прэміі Гедройца трэба лічыць тых, хто прынамсі трапіў у доўгі спіс, а ў прэміі Арсенневай — прызёраў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:58, 10 верасня 2025 (+03)
:::::::::::Калі б было так, дык і, напэўна, самі гэтыя прэміі былі б нязначныя. Што гэта за прэмія, дзе не мае значэння намінацыя. Карацей, я зразумеў, што АК Вы даць для гэтага вельмі дзіўнага меркавання не можаце, адпаведна, аргумент нерэлевантны. Пакідаю гэта на разгляд калег адмінаў, мне тут пакуль усё зразумела. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 18:16, 10 верасня 2025 (+03)
: Згодна з [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B1#%D0%91%D1%96%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96_%D0%B0%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BC цяперашнімі правіламі] адным з крытэрыяў значнасці з'яўляецца пункт &quot;Асоба атрымала вядомую і значную ўзнагароду або прэмію, ці намінавана некалькі разоў&quot;. Згодна з артыкулам у Аснарэўскага маецца перамога ў «Экслібрыс» і 4 намінацыі на прэміі (Гедройца, на прэмію імя Арсенневай, 2 разы на Дэбют). Адпаведна я лічу, што артыкул адпавядае наяўным крытэрыям значнасці і можа быць пакінуты. Што да зместу артыкула, то лічу карысным пачысціць яго ад усіх нязначных фактаў і фактаў без аўтарытэтных крыніц у адпаведнасці з [[ВП:БС]]. У выпадку, калі [[Удзельнік:Lš-k.|Спадар Lš-k.]] лічыць наяўныя крытэрыі значнасці недастатковымі, то можна паспрабаваць распрацаваць новыя больш дэталёвыя крытэрыі значнасці для пісьменнікаў. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 16:34, 10 верасня 2025 (+03)
::Пра «намінаванне» я напісаў крышачку вышэй. У выпадку з Аснарэўскім людзі блытаюць вылучэнне і намінаванне. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:57, 10 верасня 2025 (+03)

=== Каментарыі аб выдаленні ===
Яшчэ раз падвяду рысу, чаму артыкул павінен быць выдалены. Бо вышэй больш абмяркоўваюцца прапісаныя правілы значнасці (якія насамрэч не канстытуцыя, а прапісаны даволі ўскосна і маюць сур’ёзную гнуткасць), «этычнасць» паводзін і іншае пустаслоўства.
Адкрываем артыкул. Першы ж сказ біяграфіі: «''Паводле слоў Аснарэўскага''», другі сказ — «''Неаднаразова згадваў у Фэйсбуку''». Яшчэ праз адзін сказ — «''паводле слоў Аснарэўскага''». Наступны сказ — «''Паводле слоў Аснарэўскага ён самастойна набыў навыкі кампазітара''». Наступны сказ — «''Таксама паводле яго запісаў у Фэйсбуку''». Потым ідуць сказы пра згадванні ў СМІ (хоць гэта не мае значнасці для біяграфіі, а згадванні ў СМІ павінны быць устаўлены спасылкамі для падмацавання нейкіх фактаў). Апошні абзац — удзел у інтэрнэт-срачы Фэйсбука (для чаго гэта ўвогуле ў бяграфіі?). Усё, гэта ўся «біяграфія». Па факце, біяграфіі няма, яна ўся напісана «паводле слоў Аснарэўскага» і цытат у Фэйсбуку, ніякімі аўтарытэтнымі ці другаснымі крыніцамі тут не пахне. Няма нават аўтарытэтнай крыніцы аб даце нараджэння асобы. Мы не можам сцвярджаць, што асоба з такім імем увогуле існуе. На маю думку, артыкул відавочна рэкламны і не мае значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:43, 10 верасня 2025 (+03)
: [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], ну дык праўце смела, можаце напр. выдаліць раздзел Біяграфія, ці то адным сказам паведаміць пра яе &quot;фэйсбучнасць&quot;. Потым адміны вырашаць, вандалізм то быў, ці не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:51, 10 верасня 2025 (+03)
::Навошта выдаляць цэлыя раздзелы, калі можна выдаліць артыкул праз нязначнасць? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:53, 10 верасня 2025 (+03)
::: Нельга. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:07, 10 верасня 2025 (+03)
:Мне надакучыла ўвесь час кідаць спасылку на правілы напісання артыкулаў аб сучасніках і тлумачыць, што цытаваць факты біяграфіі сучаснікаў МОЖНА на падставе іх апавяданняў. Калега піша пра класічных дзеячаў і, відаць, не разумее спецыфікі працы з артыкуламі пра сучаснікаў, пра якіх яшчэ не напісалі ў які-небудзь Экадэмічны слоўнік і гэта нармальна. Базавыя рэчы пра Аснарэўскага, а менавіта дата нараджэння і адукацыя, дадзены на падставе аўтарытэтных крыніц, а менавіта біяграфічных даведак у літаратурных часопісах. Можна было б скараціць і да гэтага, і артыкул адпавядаў бы мінімальным патрабаванням. Але навошта, калі ў дадзеных з інтэрв'ю з Аснарэўскім няма парушэння? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:56, 10 верасня 2025 (+03)
::З якога часу местачковыя часопісы Расіі са свастыкай у шапцы сталі аўтарытэтнымі крыніцамі? [https://www.sibogni.ru/content/zolotoy-svet часопіс]. Відавочна, яны публікуюць у сябе на старонках усё, што ім дасылаюць без аніякай праверкі фактаў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:00, 10 верасня 2025 (+03)
:::Калега, гэта ўвогуле што? Якія свастыкі і местачковыя часопісы? Гэта Сібірскія агні найстарэйшы з дзейных літаратурных часопісаў Расіі, так званы &quot;таўстун&quot;, адно з самых прэстыжных рускіх выданняў. Упэўнены, што калі пакапаць, то высветліцца, што рэдактар ​​які-небудзь літаратар, з мноствам прэмій. Там мусіць быць не проста адбор, а кіламетровая чарга. Навошта пісаць, калі вы не ўкурсе. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:07, 10 верасня 2025 (+03)
::::Што такое «таўстун» і «рускія выданні»? Пакапайце і пастаўце крыніцу. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:12, 10 верасня 2025 (+03)
:::::Давайце я вам лепш дам вось такі артыкул канкрэтна пра Сібірскія агні, каб не губляць час на пошукі АК пра тое, што такое &quot;таўстун&quot; у расійскай літаратуры (я гэта ведаю са школы, дарэчы), так будзе лепш. Тут паказана якога ўзроўню гэтае выданне.
:::::https://litrussia.su/2022/04/30/svet-sibirskih-ognej/ [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:18, 10 верасня 2025 (+03)
* 1. У намінацыі часам да 100 кніг, гэта не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. 2. Прэмія Экслібрыс некалі была цікавай, цяпер яе такой лічыць нельга. Ад Караткевіча з Сысам да абсалютна бездапаможных «твораў». 3. Сацсеткі, навіны, згадкі пра персанажа (Соркіна), як і яго развагі не з'яўляюцца значнымі крыніцамі. 4. Можна б учапіцца за кнігу пра Гродна, але яна за свой кошт выстаўлена ў Ridero, дзе не выстаўляецца толькі лянівы. 5. У «Сібірскіх агнях» і публікацыі ў  «Дзеяслове» відавочна недастаткова, усе астатнія выданні значнымі не з'яўляюцца. 6. Пару апавяданняў прагледзеў, узровень раённага літаб'яднання.7. У рувікі артыкул не прайшоў.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 19:06, 13 верасня 2025 (+03)

== Парушэнне этычных паводзін ==
За [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%3A%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F&amp;diff=5033307&amp;oldid=5033300 гэтую рэпліку] ''пра чарговага інтэрнэт-вар’ята, які піша сам пра сябе артыкулы ва ўсіх Вікіпедыях'' [[Удзельнік:Lš-k.]] мае быць, на мой погляд, заблакаваны, бо пра [[Вікіпедыя:Недапушчальнасць абраз, пагроз і агрэсіі]] ён ведае, але гэтым час ад часу займаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:58, 9 верасня 2025 (+03)

:Апісанне прадмета па сутнасці — гэта энцыклапедычны стыль, а не абраза. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:06, 9 верасня 2025 (+03)
: Цытата персанажа, які піша пра сябе артыкулы ([https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=pfbid02UPYSYYqfvLpHYBJUbYJk6wp7qB876uHWkmTAmYiFbHtVtagchxyPAbPQePPrsgCal&amp;id=100010783908995 крыніца]):
{{цытата|Можа, чарадзейны ФБ, як ужо бывала, данясе мой спіч каму трэба, таму скажу: мяне не спыніць і адмаўляць маю значнасць няма сэнсу. Чулі пра Валан-дэ-Морта, які зрабіў артэфакты-крыстражы і без іх знішчэння нельга было знішчыць яго? Англійскi няўмеха стварыў 7 крыстражаў. У мяне крыстражаў незлічоная колькасць.:)) Энцыклапедычныя артыкулы пра мяне дублююцца на мностве пляцовак, а ёсць яшчэ СМІ, мае біяграфічныя даведкі ў топавых друкаваных літ. выданнях і г.д. Таму, калі які-небудзь грыфендорац, усё ж прыбярэ артыкул пра мяне (адзiн з лепшых у катэгорыі пісьменнікаў), для мяне гэта выдаленне — пстрычка гарошыны па сталёвым шаломе. Цёмнага лорда не адолець з цёмнымі матывамі, як сказаў бы Хлопчык, які выжыў.:)) А я скажу: absit verbo invidia.}}--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:27, 9 верасня 2025 (+03)
: Лічу бан крайняй мерай, якой нам трэба ўсемі сіламі пазбягаць, каб не распальваць варожасць у раздзеле. Глянуў абмеркаванні, не хачу судзіць пра значнасць артыкула. Агулам па палаце нашага раздзела, у нас не вельмі прыдзірліва да значнасці. Не маю нічога супраць таго, каб пісалі артыкулы пра жывых людзей і каб жывыя людзі пісалі пра сябе. Прашу @JerzyKundrat у гэтай палкай дыскусіі зыходзіць з добрых памкненняў усіх бакоў канфлікту. Звяртаю пільную ўвагу @Lš-k на тое, што ў дыскусіі шмат перагібаў. На мой погляд, вы ведзяце размову даволі эмацыйна і мабыць вам варта адступіць. Асабліва важна, што вам не раз намякнулі, як вашыя некаторыя інсінуацыі асабіста абражаюць удзельнікаў размовы. Думаю, што ўсе мы хацелі бы, каб нашыя размовы ішлі ў рэчышчы паляпшэння нашага праекта і пошуку кансэнсусу, а не ў пераходзе на асобы, пошуку шкодных элементаў. Нават калі вы ўпэўненыя, што на вашым баку праўда, гэта ні ў якім разе не дазваляе вам абражаць іншых удзельнікаў. Паважайце іншых удзельнікаў і зыходзьце з добрых памкненняў усіх удзельнікаў, нават тых, з кім вы не згодныя. Спадзяюся, што ўсе бакі пастараюцца мінімізаваць канфлікт, каб не прыйшлося прыбягаць да ўмяшання адміністратараў, да чаго і заклікаю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:58, 10 верасня 2025 (+03)
:Удзельнік Lš-k тут цытуе самога Аснарэўскага, які як я разумею з'яўляецца ўдзельнікам рускай вікіпедыі. Таму не бачу нічога дзіўнага ў тым, што Аснарэўскі можа глядзець статыстыку артыкула пра сябе ў нашым раздзеле. Мабыць, удзельнік ведае пра дзейнасць Аснарэўскага ў вікіпедыі і таму ўпэўнены, што я гэта ён, хаця сам Аснарэўскі пацвердзіў у цытаванай публікацыі, што не з'яўляецца мной. Аснарэўскі таксама піша, што ўдзельнік Lš-k належыць да групы яго асабістых хейтэраў і хоць гэта недаказальна, паводзіны Lš-k сапраўды здаюцца асабіста мне дзіўнымi, прымушаюць сумнявацца ў яго нейтральнасці. Удзельнік, мяркуючы па дыскусіі ў абмеркаванні артыкула, не разумее, што СМІ могуць з'яўляцца аўтарытэтнай крыніцай, што аўтабіяграфіі пра якія ён крычыць не забаронены, і што цытаванне сац. сетак сучаснікаў дазволена паводле [[ВП:БС]]. Ён не рэагуе на прадстаўленыя спасылкі на правілы, увесь час паводзіць сябе неэтычна, нягледзячы на ​​тое, што яму было паказана на тое, што такія паводзіны закранаюць іншых удзельнікаў і парушаюць правілы, таму, нягледзячы на ​​карысць, якую ён прынёс праекту, ён на мой погляд павінен быць заблакаваны ці сама меней пазбаўлены сцяга даглядчыка, пакуль не вывучыць правілы і не пачне паводзіць сябе ў адпаведнасці з імі. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 07:02, 10 верасня 2025 (+03)
:: Выходзіць, што паняцце ''інтэрнэт-вар’ятаў'' у дачыненні да ўдзельнікаў БелВікі блакіроўкі не пацягне, ну няхай грызуцца тады. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:41, 10 верасня 2025 (+03)
:::Я перад тым як зарэгістравацца ў беларускім раздзеле доўга вывучаў тутэйшыя правілы, глядзеў абмеркаваньні, а яшчэ раней вывучаў ангельскую вікіпэдыю і ў меншым аб'ёме расейскую. Па маіх назіраннях і ў англамоўным, і ў расійскім раздзеле за такое навяшчавае хамства ужо даўно было б строгае папярэджанне, а ў выпадку паўтарэння блакіроўка. Lš-k нават у гэтым абмеркаванні прымудраецца не прасіць прабачэння, а пісаць, што &quot;інтэрнэт-вар'ят&quot; гэта &quot;энцыклапедычны стыль, а не абраза&quot;. Гэта значыць, ён высноў не зрабіў і, здаецца, збіраецца працягваць. Чакаю, калі ён ужо пачне слаць адмінаў на тры літары. Я разумею, нам удзельнікі патрэбны, але калі тут вікі-праект, то павінны быць нейкія берагі, таму што гэта ўжо відавочна за ўсе межы выходзіць. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 10:04, 10 верасня 2025 (+03)
::::я лічу, што методыка «хуткі бан за парушэнне правіл» — гэта рудымент з эпохі форумаў. Гэта не тое, што нам трэба слепа капіяваць з іншых раздзелаў ці з папярэдняга вопыту белвікі. Можна спрабаваць думаць у больш канструктыўным рэчышчы. Калі гэтая спрэчка не пяройдзе да нечага канструктыўнага, то будзем прымаць меры, якія могуць не спадабацца ўсім бакам абмеркавання. Таксама прашу ўсіх удзельнікаў размовы прачытаць наступныя артыкулы [[ВП:СУ]], [[ВП:Э]], [[ВП:КС]], [[ВП:НАПА]] (апошняе асабліва тычыцца @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]]). І асобна [[ВП:АЎТА]], [[ВП:Вірт]], [[ВП:БС]], каб разумець пазіцыю @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] і не абясцэньваць яе. Я раблю папярэджанне @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] за паведамленні, напісаныя з мэтай абразіць іншых удзельнікаў. У той жа час заклікаю ўсіх удзельнікаў размовы або адысціся ад размовы і рэдагавання артыкула на пэўны час, каб панізіць эмацыйнасць сітуацыі, або працягнуць абмеркаванне выключна ў канструктыўным рэчышчы без абмеркавання асабістасцей, з павагай да іншых удзельнікаў дыскусіі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:46, 10 верасня 2025 (+03)
:::::Асабіста я даўно ўсе гэтыя правілы вывучыў. Я не з'яўляюся чыім-небудзь віртуалам, пры гэтым аўтабіяграфіі правілы праекту не забараняюць. Гэта значыць, я не бачу наогул ніякай заснаванай на правілах пазіцыі калегі Lš-k і менавіта [[ВП:БС]] і прыбірае адзін з двух яго аргументаў аб праблеме з цытаваннем соц. сеткі Аснарэўскага. Калі ў каго-небудзь ёсць доказы, што Аснарэўскі гэта я, то, калі ласка, дайце іх. З вялікім задавальненнем азнаёмлюся. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 15:01, 10 верасня 2025 (+03)
: Згодна з [https://ru.hrodna.life/articles/evgenij-asnorevskij-7-faktov/ артыкулам] на Гродна Лайф можна даведацца, што Аснарэўскі мае іншы ўліковы запіс і не займаецца беларускай вікіпедыяй. Нават калі удзельнік @[[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] і з'яўляецца яго фэйкам, у нас недастаткова падстаў, каб правяраць сувязь паміж німі (правіла [[ВП:Вірт]] не парушана). Я магу зразумець чаму ў спадара @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] узніклі падазрэнні, але мы вымушаныя ў гэтым выпадку сыходзіць [[ВП:Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў|з сумленнасці ўдзельніка]]. Абвінавачванне чалавека ў сувязі с Аснарэўскім дэструктыўна ўплывае на ўвесь дыялог паміж удзельнікамі. Таму я далучаюся да папярэджвання @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] і сардэчна прашу @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] так не рабіць. &lt;br&gt;&lt;br/&gt;Таксама я хачу папярэдзіць @[[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]], што каментары ў стылі &quot;Аргументацыя самога Lš-k зводзіцца да бясконцых абражаючых крыкаў&quot; прыводзяць толькі да эскалацыі сітуацыі і парушаюць [[ВП:ЭП]]. Таму я таксама шчыра прашу вас старацца пазбягаць падобнага тону ў размовах.&lt;br&gt;&lt;br/&gt;Зрэшты, датычна намінацыі і падвядзення выніку магу сказаць, што імаверна шаноўнаму і дасведчанаму @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] можна было б пачакаць трошкі больш, але па сутнасці вынік правільны. Нейкая хлюпкая значнасць у гэтай асобы ёсць. Таксама я пагаджуся, што зараз артыкул знаходзіцца не ў лепшым стане (і гэта з тым улікам, што ўжо тры дасведчаных удзельніка падыходзілі да яго з чысткі, за што ўсім вялікі дзякуй). Нейкая значнасць у чалавека ёсць толькі з пісьменніцкай і актывісцкай дзейнасці, таму ўсе гэтыя абзацы пра яго кампазітарскія крокі можна смела выдаляць. Таксама частка крыніц з'яўляецца першаснай, на падставе якіх было зроблена арыгінальнае даследванне. Іх таксама можна смела выдаляць. Дарэчы, калі б спадар @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] мог давесці артыкул да розуму - было б звыш файна. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:33, 12 верасня 2025 (+03)
::Удзельнік Lš-k  добра папрацаваў з артыкулам, ён проста выкінуў з яго некалькі дзясяткаў спасылак на АК і мне ўчора прыйшлося іх вяртаць. Гэта я лічу вандалізм. А сёння я бачу, што вы выкінулі згадкі пра дызайнерскія працы Аснарэўскага, якія былі пацверджаны АК. Я разумею, што павінны быць прадстаўлены перш за ўсё асноўныя напрамкі дзейнасці. Я згодны са скарачэннем тэксту аб музычнай дзейнасці. Але навошта выкідваць пару радкоў аб іншых занятках? Вы выкінулі спасылку на ЖЖ Аснарэўскага, хаця ў чарговы і апошні раз паўтараю, што спасылкі на публікацыі сучасніка не забароненыя ў артыкуле пра яго. У ЖЖ быў паказаны набор спасылак на публікацыі Onlíner, гэта значыць на АК, каб пацвердзіць сцвярджэнне аб напісанні Аснарэўскім цыкла публікацый для гэтага СМІ. Можа варта ставіцца да працы іншых удзельнікаў з большай павагай? Палова раздзела пра беларускіх пісьменнікаў, гэта артыкулы незразумела пра каго з дзвюма спасылкамі на АК, але праблемы ёсць у артыкула пра Аснарэўскага. Я прыйшоў у беларускую вікіпедыю, каб напісаць пра гарадзенскіх краязнаўцаў, якія зрабілі кнігі, якія мне адкрылі краязнаўства. Захапляюся гісторыяй краязнаўствам, каб адпачыць ад кода. Я баяўся, што мой артыкул пра Госцева выдаляць, але аказваецца, што значнасці не хапае Аснарэўскаму. мяне тут абражаюць, робяць  вайну з артыкулам і мною асабіста, а ўдзельніка які даўно і свядома ігнаруе правілы акуратна папярэджваюць і яшчэ  мне робяць заўвагі пра тон размовы з чалавекам, які называе Аснарэўскага вар'ятам, разумеючы пры гэтым мяне. Я чытаў Фэйсбук Аснарэўскага і там ён скардзіўся на хэйтараў у белвікі. Думаў ён перабольшвае ці нават хлусіць. Бачу, што не. Мне на працы казалі, што белвікі маргінальная тусня дзе правілы не ведаюць нават адміны і лепей, калі я хачу ў вікіпедыю, пісаць у ангельскую. Але я хацеў пісаць на роднай мове. Аднак бачу, што тут немагчыма працаваць. Таму я сыходжу. Можаце выдаляць мае артыкулы, перапісваць, заблакаваць маю ўлікоўку. Калі ласка. Сцяг у рукі. Можна не адказваць, я не буду чытаць. Прашу прабачэння, калі кагосьці пакрыўдзіў і жадаю супольнасці развіцця, але сам у гэтым удзельнічаць не буду. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 08:25, 12 верасня 2025 (+03)
:::прапаную абараніць пакуль артыкул для аўтапацверджаных удзельнікаў, каб было менш спрэчак і спроб &quot;паваяваць&quot; [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:29, 12 верасня 2025 (+03)
:::: Здаецца не трэба, бо актыўных войн правак там няма ўжо. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:45, 13 верасня 2025 (+03)
::: Аснарэўскі не дызайнер. АК не пацвердзілі тое, што ён дызайнер. Адзінае што ёсць - фота лагатыпа пад якім падпісаны Аснарэўскі. Пры гэтым ён ідзе пералікам з іншымі канкурсантамі. Калі ваш дзіця прыносіць на конкурс аплікацыю, а затым яе ставяць на веб-старонку школы – гэта яшчэ не падстава несці гэтую інфармацыю ў вікі. ЖЖ Аснарэўскага не з'яўляецца [[ВП:АК]] і не мае патрэбнай нейтральнасці.&lt;br&gt;&lt;br/&gt;Я з павагай стаўлюся да вашай дзейнасці і вельмі спадзяюся, што вы яе працягнеце. Вы маеце рацыю, што артыкулы пра беларускіх письменнікаў трэба паляпшаць. Маю надзею, што вы зможаце гэтым заняцца. Прашу прабачэння, калі вас пакрыўдзіў сваім папярэджваннем. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:45, 13 верасня 2025 (+03)
* 1. У намінацыі часам да 100 кніг, гэта не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. 2. Прэмія Экслібрыс некалі была цікавай, цяпер яе такой лічыць нельга. Ад Караткевіча з Сысам да абсалютна бездапаможных «твораў». 3. Сацсеткі, навіны, згадкі пра персанажа (Соркіна), як і яго развагі не з'яўляюцца значнымі крыніцамі. 4. Можна б учапіцца за кнігу пра Гродна, але яна за свой кошт выстаўлена ў Ridero, дзе не выстаўляецца толькі лянівы. 5. У «Сібірскіх агнях» і публікацыі ў  «Дзеяслове» відавочна недастаткова, усе астатнія выданні значнымі не з'яўляюцца. 6. Пару апавяданняў прагледзеў, узровень раённага літаб'яднання.7. У рувікі артыкул не прайшоў.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 10:44, 13 верасня 2025 (+03)

== [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga med]] ==
{{закрыта}}
Трэба падвесці вынік па [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga med|адмінцы Plaga med]] і зрабіць запыт у Вікімедыя, каб яны надалі сцяг.  --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:47, 4 верасня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Вынік падведзены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 11:27, 5 верасня 2025 (+03)

== [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:Contributions/2601:CF:8200:1B90:48D0:B732:127E:ED9F 2601:CF:8200:1B90:48D0:B732:127E:ED9F] ==
{{закрыта}}
Машынны вандал актывізаваўся. Трэба даць часовую блакіроўку на дыяпазон. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:23, 23 жніўня 2025 (+03)
: Тое самае да: 
:* 12.222.18.2
:* 2600:1005:B250:AB28:A441:C477:148A:C5D1
:* 2601:CF:8200:1B90:7433:177A:12D8:D9C
:* 2601:CF:8200:1B90:9486:787F:A8C7:A33E
: [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:42, 23 жніўня 2025 (+03)
: {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:51, 23 жніўня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}

== Абнаўленне [[MediaWiki:Edittools]] ==

Па маім запыце на выпраўленне памылак з цёмнай тэмай адгукнуўся адмін Вікісховішча і ўдзельнік VRT (гл. [[Размовы_пра_MediaWiki:Edittools#Dark mode fix|старонку размоў]]). Ён просіць перанесці змены з пясочніцы, трэба рэакцыя адмінаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:00, 19 жніўня 2025 (+03)

:{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:44, 5 верасня 2025 (+03)

== Адаптаваць [[MediaWiki:Recentchangestext]] пад цёмную тэму ==

У мяне няма правоў. Трэба абнавіць першы радок з параметрамі табліцы. Там прапісаныя колеры, іх трэба прыбраць, або проста паспрабаваць замяніць радок як у англ вікі: &lt;code&gt;{| class=&quot;plainlinks&quot; id=&quot;recentchangestext&quot; style=&quot;clear:both; font-size: 85%;&quot; role=&quot;presentation&quot;&lt;/code&gt;&lt;br/&gt;
[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 30 ліпеня 2025 (+03)

:{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:11, 5 верасня 2025 (+03)

== [[Адмысловае:Contributions/209.206.25.209|209.206.25.209]] ==
{{закрыта}}
Трэба супакоіць вандала. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 20 ліпеня 2025 (+03)
: {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:51, 21 ліпеня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}

== Удзельнік Peisatai ==
{{закрыта}}
Вітаю! Прашу звярнуць увагу на дзейнасць удзельніка Peisatai, які выкарыстоўвае Вікіпедыю для распаўсюджвання сваіх уласных даследванняў. Разгарнуў бурную дзейнасць, пішучы нейкія свае ўласныя здагадкі і фантазіі пра паходжанне геаграфічных назваў і прозвішчаў. Пры гэтым значная частка са зробленых ім правак не утрымоўвае аніякай крыніцы. У многіх з паказаных ім крыніц на самай справе гаворыцца пра сугучныя, але зусім іншыя назвы, а частка са зробленых ім правак увогуле з’яўляецца падманам і фальсіфікацыяй. Вось некаторыя прыклады:
* [[Важа]] ''Назва балцкага паходжання. Той жа корань Važ- у літоўскай рачной назве Važ-upė. Звязана з літоўскім vežti «везці», važiuoti «ехаць, рухацца» [A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 368—369]'' Рака Важа ў крыніцы не згадваецца. Дарэчы, Peisatai вельмі любіць спасылацца на працу Ванагаса, аднак у рэчаіснасці гэты &quot;Этымалагічны слоўнік літоўскіх гідронімаў&quot; прысвечаны даследванню паходжання назваў рэк і азёр Літвы. Гідронімы ж Беларусі, хаця і прыводзяцца там падчас (для параўнання), але вельмі рэдка. Таму ў большасці выпадкаў ягоныя спасылкі на Ванагаса з'яўляюцца падманам.
* [[Ратамка (рака)]] [[Ратамка (аграгарадок)]] [[Ратамка (вёска)]] ''Назва ракі Ратамкі балцкая, корань Rat- як у літоўскіх гідронімах Rata, Rat-upis, латышскіх Rat-upe, звязваецца з літоўскім ratas &quot;кола, акружнасць, замкнёны шлях колам&quot;, а сама назва такім чынам канфігурацыйнага значэння[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 273.]. Да кораня Rat- у назве дададзены вакалізаваны гідранімічны суфікс -m-, які таксама ў назве літоўскай ракі Neremà[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 228.].'' Назвы Ратамка ў Ванагаса няма.
* [[Абстэрна]] ''Назва Абстэрна старабалцкага паходжання. Яна ігуруе таксама як «Обста» (на карце 1933 года). Так жа сама, Обстай, называецца рака Абеста (у басейне Сейма на Падняпроўі)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166.], яе назву збліжаюць з назвай літоўскай нёманскай ракі Abista[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.]. У аснове гэтых назваў індаеўрапейскае ab-, якім абазначаліся рачныя воды[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1.]. Корань Ab- у азёрнай назве перадаваў значэнне «Цякучае, праточнае (возера)».'' Нідзе ў прыведзеных крыніцах назва возера Абстэрна не сустракаецца.
* [[Брэст]] ''Наконт назвы Берасця няма поўнай згоды. Існуюць балцкая і славянская версіі паходжання гэтай назвы. Згоднай з балцкай версіяй, назва звязаная з літоўскім brasta, прускім *brastan «брод»[В. Н. Топоров. Прусский язык. A-D. Москва, 1975. С. 247.].'' Хлусня, Брэст там не згадваецца.
* [[Вяркуды]] ''Вядомыя сучасныя літоўскія адыменныя прозвішчы Verkis, Verkas, Verkelis, Verkulis, якія звязваюць з verkti &quot;плакаць&quot; (як прозвішча Плакса[Бiрыла М. В. Беларуская антрапанiмiя. 2: Прозвiшчы, утвораныя ад апелятыўнай лексiкi. — Мінск: Навука i тэхнiка, 1969. — C. 325.])'' Нічога з напісанага ў Бірылы і блізка няма, акрамя беларускага прозвішча Плакса. ''З тым жа фармантам -ud- балцка-літоўскія імёны, ад якіх тапонімы Дакудава, Палуды, Анкуды. Блізкі фармант -id- у імёнах, ад якіх Мілідаўшчына, Вайнідзеняты.'' Няма крыніцы.
* [[Мёры]] ''Першапачаткова назва Мёраў адносілася да возера, якое на старых картах называецца «Мёры» (цяпер — возера Мёрскае).'' Няма крыніцы. ''Вядомая з 1514 г. назва Мёраў — маёнтак «Мярэя» (Мерея) перагукаецца з балцкай назвай дняпроўскай рэчкі Мярэя[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 195.]. Корань Mer- / Mor- мае значэнне «стаячая вада» і суадносіцца з літоўскім marios «затока»[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. P. 211, 204.]. У назве Мярэя балцкі гідранімічны пашыральнік -ej-, як у падняпроўскіх балцкіх гідронімах *Vedēja, *Rupēja[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.], літоўскіх Asveja, Roveja[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 49, 280.], у назве возера Асвея. Блізкія яму пашыральнікі -ij-, -uj- у водных назвах тыпу Ілія, Бабруя.'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з прыведзеных крыніц назва горада Мёры не згадваецца. А ў Ванагаса не згадваецца і Мярэя.
* [[Набіста]] ''Назва Набіста старабалцкага паходжання. Суседства з возерам Абстэрна (іншая назва Обста, ад *Abista) дае падставы меркаваць, што ў аснове назваў абодвух азёраў мела быць Ab-ist-, як у такіх балцкіх гідронімах, як Abista (у Літве ў басейне Нёмана)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.] і Абеста, або Обста (у басейне Сейма на Падняпроўі)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166].'' Назва Набіста ў крыніцах не згадваецца. Далей ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем мноства іншых гідронімаў.
* [[Лошыца]] [[Лошыца (жылы раён)]] [[Лошыцкая сядзіба]] ''Звязана або з літоўскім lašėti «капаць», або з аманімічным яму lašėti «блішчэць», lašis «ласось»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 182.] (назва ласося матываваная яго стракатай, блішчастай луской[В. Н. Топоров. Прусский язык. L. Москва, 1990. С. 109.]).'' Назвы Лошыца ў гэтых кнігах няма.
* [[Гайголка]] ''Назва літоўскага паходжання, ад gaigalas «вуцяк». Такога ж паходжання літоўскія водныя назвы Gaigalis, Gaigal-upė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 103.].'' Гайголка там не згадваецца.
* [[Маладзечна]] ''Назва Маладзечна ад назвы прытока ракі Уша ракі Маладзечанкі (*Маладзечны, *Маладзечні), на якой адпачатна паселішча паўстала. Адпачатная балцкая назва ракі звязаная з літоўскім maldas, meldas «трыснёг», ад якога літоўскія гідронімы тыпу Mald-upis, Maldenis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.].'' Маладзечны ці Маладзечанкі ў Ванагаса няма.
* [[Сіпа (рака)]] [[Сіпурка (рака)]] ''Назва Сіпа мае балцка-яцвяжскае паходжанне. Літоўскі гідранімічны аналаг — назва ракі *Šipė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 331.]. У сіпурскай назве корань Sip- пашыраны пашыральнікам -ur-, які вядомы ў літоўскім словаўтварэнні: dubti «угінацца» — duburys «вір», у рачных назвах Ind-ura, Vint-ura[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 307—309.].'' Няма там Сіпы і Сіпуркі.
* [[Тушчанка]] ''Назва балцка-літоўскага паходжання. Ад літоўскага tuščias, tuštas «пусты», адсюль назва тыпу *Tuščia. Найбліжэйшы гідранімічны адпаведнік — літоўская рачная назва Tušt-upis (каля заходнелітоўскага Цяльшэя) таго ж паходжання[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 350.].'' Тушчанка там не згадваецца.
* [[Бірвета]] ''Назва балцкага паходжання. Аснова гідроніма Bir-ṷ-, ад кораня Bir-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 65.]. Назва мае «балотную» семантыку.'' Ванагас супастаўляе назву Бірвета з беларускім берва &quot;кладка з бярвенняў на гразкім месцы&quot;.
* [[Лужасна]] [[Лужаснянка]] ''Назва балцкага паходжання. Корань Lūž- у літоўскім гідроніме Lūž-upis, ён звязаны з літоўскім lūžti «ламацца, ірвацца, гнуцца» і мае канфігурацыйнае значэнне[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 200.]. корань пашыраны тыповым балцкім гідранімічным пашыральнікам -sn-[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.].'' Няма ў гэтых кнігах Лужасны і Лужаснянкі.
* [[Лагойск]] [[Лагазінка]] ''старабалцкага паходжання. На гэта паказвае балцкі гідранімічны пашыральнік -(а)z-. Ён вядомы і ў літоўскім словаўтварэнні... [P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 390.] Назва Лагаза ад індаеўрапейскага *leg- / *log- «накропваць, прасочвацца, распускацца»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 657.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 99.].'' Лагаза (Лагазінка, Лагойск) нідзе там не згадваецца.
* [[Маларыта]] [[Маларыта (рака)]] [[Рыта]] ''старабалцкага паходжання. Узыходзіць да індаеўрапейскага *rī-ti «цячы», якое ад гнязда *rei- / *rī- / *roi- «цячы», адкуль, напрыклад, лацінскае *rei-ṷo-s «ручай» (&gt; rīvum) або кельцкае *rei-no-s «плынь» (&gt; рака Рэйн)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 330—331.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 96.]. Гідранімічныя аналагі — назвы літоўскай ракі Ryt-upis «Цякучая (або Ранішняя) рака» (каля Марыямпале), латышскай Rīta-strauts «Цякучая (або Ранішняя) плынь»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 279.].'' У прыведзеных крыніцах назваў Маларыта, Рыта няма.
* [[Сухадроўка]] ''Назва балцкага паходжання. Поўны аналаг назвы — заходнелітоўскі двухасноўны гідронім Saus-drãv’as. У ім першая аснова — ад літоўскага sausas «сухі», другая ад кораня Drav- / Drev-, які звязаны з індаеўрапейскім *droṷus «плынь», *dreu- «бегчы, імкнуцца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 90—91, 292.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 204—205.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 44-45, 55.].'' Сухадроўкі ў гэтых кнігах няма (дарэчы, Ванагас на с. 90 корань drav- супастаўляе са старажытнаіндыйскім dravah, dravati). Далей ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем мноства іншых гідронімаў.
* [[Сэрвач (прыток Віліі)]] [[Сэрвач (прыток Нёмана)]] ''Першая аснова Serv- таксама ў назве рэчкі Сярвайкі (правы прыток Ловаці), літоўскіх гідронімах Servas, Servelis (назвы азёраў), Sarva (назва ракі). Звязана з літоўскім serventi «паціху цячы, струменіць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.]. Далей да індаеўрапейскага *sreu- «цячы», *sreṷo- «плынь» і карацейшага *ser- «цячы»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1003.]. Другая аснова назвы Сэрвач тая ж, што і ў назвах Нарач, Іслач і падобных, — Ak-. Яна звязаная з лат. aka «калодзеж», літ. aka(s) «палонка ў лёдзе», лат. akata «вір у рацэ; вочка ў балоце; палонка ў лёдзе»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 176.].'' Назвы Сэрвач ў пералічаных крыніцах няма.
* [[Віхра]] ''Нягледзячы на павярхоўнае падабенства з віхор, назва Віхра балцкага паходжання. Гідранімічныя аналагі — літоўскія рачныя назвы Vieša, Viešinta, Viešintas, Viešmuo, латышская Viesīte, назва возера Вісяты. Звязана з літоўскім viešmuo «ручай»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 378—379.].'' Назва Віхра ў Ванагаса не згадваецца.
* [[Жыткавічы]] [[Чырвонае (возера)]] ''Назва паселішча пайшла ад назвы ракі Жыдкаўка, што з Жыд-возера цекла ў Прыпяць.'' Няма крыніцы. ''Назва «Жыд» паходзіць ад балцкага кораня *žeid- / *žid- «гарэць; свяціць, ззяць», ад якога літоўскае žydėti «свяціць; цвісці», žaida «агмень (месца для адкрытага агня)». Далей да карацейшага балцкага *žei- / *ži- (з тым жа значэннем), ад якога таксама латышскае zīt «світаць, віднець», zaigs «зіхоткі» (*žei-, -g-), літоўскае žibus «зіхоткі» (*ži-, -b-)[S. Karaliūnas. Iš baltų kalbų puodininkystės terminijos istorijos // Lietuvių kalbotyros klausimai. XVI. 1975. С. 137—141.].'' Няма там ні Жыткавічаў, ні Жыд-возера, ні Жыдаўкі. Сама назва артыкула Каралюнаса ў перакладзе гучыць як &quot;З гісторыі ганчарных тэрмінаў у балцкіх мовах&quot;, ён не зусім пра гэта. ''Літоўскія гідранімічныя аналагі — назвы тыпу Žiba, Žiegas, Žied-upė, Žyd-a-upis[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 400, 401.].'' І тут таксама няма Жыткавічаў, Жыд-возера і Жыдаўкі.
* [[Нямыльня]] ''Адпачатная балцкая форма аднаўляецца як *Nemilnà (Немілна́).'' Няма крыніцы. ''Корань Nem- ад індаеўрапейскага *nem- «гнуць; гнуцца», ад якога і назва Нёмана[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 764.].'' Нямыльні ў кнізе няма. ''У назве *Немілны корань пашыраны рэдкім балцкім пашыральнікам -ln-, як і ў назве літоўскага возера Asalnai (As-, -ln-)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981.- С. 48.].'' Няма там гаворкі ні пра Нямыльню, ні пра пашыральнік -ln-. Далей ідуць іншыя ўласныя даследванні. У прыватнасці, у гэтых фантазіях ёсць спасылка і на &quot;Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья&quot;. Дык вось, Нямыльня там згадваецца на с. 218 у раздзеле &quot;Славянские названия&quot;.
* [[Сермеж]] ''Найбліжэйшы гідранімічны аналаг — літоўская рачная назва Serma(s), што лічыцца вельмі архаічнай. Да індаеўрапейскага *sermo- «рака, плынь» і карацейшага *ser- «цячы»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 909—910.] Таксама рачная назва на прыпяцкім правабярэжжы Цэрэм / Сарэмскі, адпачатная форма якой таксама балцкае *Serm-[О. Н. Трубачев. Труды по этимологии: Слово. История. Культура. Т. 4. Москва, 2009. С. 593—594.]. Корань пашыраны такім самым пашыральнікам, як у назве літоўскай падвіленскай ракі Nemėža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 227.]'' Ва ўсіх гэтых крыніцах назва Сермеж не згадваецца.
* [[Піктуша]] ''Назва балцка-літоўскага паходжання. Звязана з літоўскім piktas &quot;злы; моцны, вялікі&quot;. Належыць да шэрагу &quot;злых&quot; гідронімаў, тыпу Pikt-ežeris, Pikt-upė (piktas &quot;злы; моцны&quot;, ežeras &quot;возера&quot;, upė &quot;рака&quot;)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 258.].'' Піктушы тут няма.
* [[Вір (возера)]] [[Чорны Вір]] [[Вір (рака)]] ''Водныя назвы Вір (найменей некаторыя з іх), магчыма, перакладаюць папярэднія балцкія гідронімы тыпу назвы правага дзесенскага прытока (ніжэй Чарнігава) Верапета (руск.: Верепето, Верепета)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейне. С.-Петербург, 1913. С. 211.]'' Хлусня, кніга Маштакова - гэта проста спіс назваў рэк у басейне Дняпра, пра паходжанне гэтах назваў у яго не сказана ані слова. ''ад літоўскага verpetas «вір; крыніца», verpti «моцна цячы; віраваць»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 179.].'' Назва Вір тут не згадваецца.
* [[Рэпалава]] ''Вядомы літоўскі антрапонім Rėpalis, ён звязаны з літоўскім rėpti &quot;хапаць, грабастаць&quot;[Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. С. 598.].'' Рэпалава там не прыгадваецца, ёсць толькі прозвішча Repalis і дарэчы тлумачыцца зусім па-іншаму.
* [[Ведрыч (рака)]] ''У аснове назвы — адзін з варыянтаў балцкай гідранімічнай асновы Ud- : Vad- : Ved-, якая звязаная з лат. ūdens, пруск. (w)undan, літ. vanduo «вада», яцвяжскім *udā «вада; рака».'' Няма крыніцы. ''Гэтая аснова ў балцкіх назвах такіх рэк, як літоўскія Vedega (Vadaga), Vadaktis, Ūdara[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 351, 358.]'' Ведрыч там не прыгадваецца. Ды і тлумачыць пералічаныя літоўскія назвы Ванагас па-рознаму. ''пруская *Vadanga (&gt; Wadangen), пасожская Удага, падняпроўскія Ведаса, Ведага[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — М., 1962. — С. 129, 157, 169—170, 178, 211.]'' Фантазіі. Тапароў супастаўляе Ведрыч толькі з назвамі Ведзерка, Ведра і Ведрыца (ад асновы *veder-), іншыя ж назвы ён тлумачыць па-іншаму. ''У назве Ведрыч корань Ved- пашыраны з дапамогай пашыральніка -r-. Ён шырока прысутны ў літоўскім слова- і назваўтварэнні: kupti «уздымацца» — kupra «горб», liepa «ліпа» — Lieporas «Ліпавы (ручай)»[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 298—309.].'' Тут Ведрычы няма. Дарэчы, гэты том выбраных твораў Скарджуса мае назву &quot;Lietuvių kalbos žodžių daryba&quot;, г. зн. &quot;Словаўтварэнне літоўскай мовы&quot;. Тапанімія Беларусі там не разглядаецца ў прынцыпе, кніга зусім не пра гэта. Таму спасылкі на Скарджуса тут з'яўляюцца падманам.
* [[Крэва]] ''Найверагодней тапонім «Крэва» ўтварыўся ад рачной назвы тыпу літоўскага гідроніма Krevė (рака на поўначы ад літоўскіх Кейданаў)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 165.]. Такую назву магла мець крэўская рэчка, цяпер вядомая як «Крэўлянка».'' Назвы мястэчка Крэва там няма.
* [[Судабле]] [[Судабоўка]] ''Рачная назва балцкага паходжання, ад першапачатковага *Судаба. Корань Sud- як у літоўскіх гідронімах Sudarvė, Sudota, Sūduonia, якія звязваюцца з літоўскім sūduva &quot;твань у балоце&quot;[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 318-319.].'' Судабле і Судабоўкі ў Ванагаса няма. ''Пашыральнік -b- як у назве рэчкі Налібаўкі (&lt; *Наліба, Nal-ib-), які выкарыстоўваецца ў літоўскім словаўтварэнні (kan-ėti «бедаваць, мучыцца» — kan-yb-a «ссохлік, заморак»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 92.].'' Насамрэч гаворка ў крыніцы ідзе аб словаўтваральных суфіксах літоўскай мовы, ніякіх гідронімаў там няма.
* [[Каспля]] ''Першая аснова Кас- з цягам часу зведала эвалюцыю ад *Kŭs- праз *Къс-. Яна звязаная з прускім kusis, літоўскім kusulas «камар». Гэтая аснова таксама ў назвах ракі Касня (прыток волжскай Вазузы) на Смаленшчыне на ўсходзе ад Касплі, сожскай ракі Касінка (каля Касінкі — рэчка з назвай-перакладам «Камароўка»)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 190.].'' Насамрэч, рака Каспля ў гэтай кнізе сустракаецца толькі на с. 237 і там няма ані слова пра значэнне асновы ў гэтай назве. ''Прамы літоўскі гідранімічны адпаведнік — рачная назва Kus-upė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 175.].'' А тут увогуле Каспля не згадваецца.
* [[Дубасна]] ''Корань Dub- ад літоўскага dubti «ўгінацца», duburys «рачны вір (паглыбленае, „увагнутае“ месца)». З ім літоўскія гідронімы тыпу Dubė, Dubis, Dubija, Dubinga, Dubysa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 93.]. Корань пашыраны гідранімічным пашыральнікам -sn-. Ён таксама ў назвах задзвінскага возера Мядзесна, дзвінскай ракі Лужасна, дняпроўскіх рэк Опісна (&lt; *Apesna), Нерасна, Турасна[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.]. Гэты пашыральнік прысутны і ў літоўскім назва- і словаўтварэнні: upė «рака» — upėsnis «рачулка; месца, дзе цекла рэчка або дзе рэчка ўцякае ў возера»[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 291—292.].'' Нідзе з пералічаных крыніц назва ракі Дубасна не прыгадваецца.
* [[Налібакі]] [[Налібаўка]] [[Налібоцкая пушча]] ''Звязаная з балцкім гідранімічным коранем Nal-, ад якога назва літоўскага возера Nalija, балота Nal-raistis, балцкай назвай з-пад Ноўгарада *Nolia / Nolė. Далей да індаеўрапейскага *(s)na- «цячы», пашыранага пашыральнікам -l-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 223.].'' Налібак, Налібаўкі, Налібоцкай пушчы  ў крыніцы няма. ''Корань Nal- пашыраны пашыральнікам -b-, які выкарыстоўваецца ў літоўскім словаўтварэнні (kan-ėti «бедаваць, мучыцца» — kan-yb-a «ссохлік, заморак»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 92.].'' У кнізе проста гаворыцца пра суфікс -yba і падобныя ў літоўскім словаўтварэнні, пералічаных вышэй тапонімаў там няма.
* [[Вацлаў Пануцэвіч]] ''Папуцэвіч — ад балцка-літоўскага аднаасноўнага антрапоніма (колішняга імя) «Папуціс», які даў і сучаснае літоўскае прозвішча Paputis. У ім антрапанімічны суфікс -ut- і корань Pap-, які і ў іншых літоўскіх антрапонімах Papas, Papeika, Papelis, Papšys. Корань звязваецца з літоўскім papas «грудзі; смочка; покаўка, пупышка (на дрэве)»[Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 391.]'' Papas, Papeika, Papelis, Papšys у крыніцы ёсць, а Папуцэвіча, Папуціса і Paputis няма. ''з латышскім pāpa, pāpis, pāpulis «покаўка, пупышка». Тыпалагічная паралель — прозвішчы «Цыца», «Цыцка»[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўнай лексікі. Мінск, 1989. С. 441.].'' У Бірылы з пералічанага ёсць толькі Цыца і Цыцка.
* [[Убарць]] ''Назва Убарць балцкага паходжання. У аснове назвы Убарць — корань ub-, які таксама ў назве ракі Убедзь (правы прыток Дзясны паміж Чарнігавам і Ноўгарадам-Северскім)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 206.].'' Хлусня, кніга Маштакова - гэта проста спіс рэк дняпрўскага басейна, дзе ані слова пра іх паходжанне, пра тое, дзе які корань і г. д. ''Корань ub- у назве Убарць пашыраны з дапамогай пашыральніка -rt-, які вядомы ў літоўскім словаўтварэнні (kabti «віснуць» — kabartai «звіслая „бародка“ пад дзюбай пеўня») і ў балцкай гідраніміі: возера Тумерта на Верхнім Падзвінні, рака Уперта на Павоччы, літоўская рака Gomerta[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 119.].'' Адзінае што ёсць у Ванагаса з усяго пералічанага - гэта гідронім Gomerta. Дарэчы там напісана, што ў ім суфікс -erta, а не -rt-. Усё астатняе - прыдумана. ''Ад кораня ab- пайшлі балцкія гідронімы Abista, Абеста, Абстэрна, Обаль, Аболе[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166.][A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.].'' Насамрэч, на с. 175 у Тапарова напісана, што ў назвах Обаль, Аболе корань *абъл-/*объл-, які ён параўноўвае з літ. obuolys, лтш. abols &quot;яблыка&quot;, Абстэрна там увогуле няма. А ў Ванагаса не згадваюцца Абстэрна, Обаль, Аболе.
* [[Обаль (рака)]] [[Абалянка (рака)]] [[Аболе]] [[Обаль (возера)]] [[Обалінец]] ''Корань Ab- такі самы, як у латышскіх гідронімах тыпу Abula, Abuls, Abava[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. C. 534—535.]'' Назвы Abava там няма і Буга нічога на піша аб тым, што ў гэтых назвах менавіта корань Ab-, а не нейкі іншы (напрыклад abal). ''у назве ракі Абельна на Верхнім Павоччы. Ад індаеўрапейскага ab-, якім пазначаліся рачныя, цякучыя воды[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 41.].'' А ў Краэ наогул не прыгадваюцца Обаль, Абалянка, Аболе, Обалінец, Абельна. Далей ідзе ўласнае даследванне пра разнастайныя гідронімы.
* [[Аткыльня]] ''Першапачатковая форма захавалася ў назве возера Акельня'' Няма крыніцы. ''Корань Ak- звязаны з лат. aka «калодзеж», літ. aka(s) «палонка ў лёдзе», лат. akata «вір у рацэ; вочка ў балоце; палонка ў лёдзе»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 176.].'' У рэчаіснасці ж, у крыніцы напісана, што назва Аткільня магчыма з балт. at- + kil- &quot;поднимать(ся), происходить&quot;.
* [[Мокіш]] ''Звязана з літоўскім mokšė «мокрае, вільготнае месца» (ад mokas «густая гразь» з дапамогай пашыральніка -š-)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 315—316.]'' Адзінае што там ёсць - гэта тое, што ў слове mokšė суфікс -š-, пра назву Мокіш ні слова. ''makašyti «брысці па гразі», далей да літоўскага makoti «брысці (праз гразь)», makynė «балаціна», maknus «топкі», латышскага makņa «балаціна, балоцістае месца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.].'' Таксама гідроніма Мокіш няма. Дарэчы няма там і слова makašyti у якасці тлумачэння літоўскіх гідронімаў.
* [[Чарэйскае возера]] [[Чаросава (возера)]] ''Назва балцкага паходжання. З шэрагу азёрных назваў Чэрас (каля Мёраў), Чаросава (каля Лепеля), Чэраскія (група азёраў у вярхах ракі Таропы), сюды ж і назвы прыпяцкай ракі Чарэса, дзесенскай ракі Чарэска[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 212.]. Корань Ker- (&gt; Чер-) ад літоўскага keroti «расці, разрастацца» (прыставачнае už-keroti «зарастаць, абрастаць»). Гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы *Kerėsa (&gt; Kerės-upis), Kerotis, Kerūlė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 153—154.].'' Ні там, ні там Чарэйскае і Чаросава возера не згадваецца. Далей таксама ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем розных назваў.
* [[Ненач]] ''Гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы Nota, Notė, Notija, Notera[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 231—232.], пруская *Nātangā (ад гэтага гідроніма назва прускага племя натангаў).'' Ненач там не згадваецца. ''Гэтыя назвы ад захаванага ў гідраніміі балцкага *nātā «цячэнне», якое з дапамогай пашыральніка -t- ад індаеўрапейскага *(s)na- «цячы»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 971—972.].'' А тут няма ані пералічаных вышэй гідронімаў, ані балцкага *nātā.
* [[Белагаловае]] ''Першая аснова гэтай назвы — літоўскае balas, baltas «белы» (яно ж і ў балцкай назве ракі Балы на прыпяцкім правабярэжжы[О. Н. Трубачев. Труды по этимологии: Слово. История. Культура. Т. 4. Москва, 2009. С. 497, 594.]).'' Трубачоў гэта пісаў пра гідронім Балы, а не Белагаловае. ''Другая аснова ад літоўскага galva «галава; перад, верх»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 177.].'' Тапароў пісаў пра  раку Бологоловка ў басейне ракі Сож, а не пра возера Белагаловае.
* [[Веліж]] ''Назва Веліж (Вялі́ж) паходзіць ад назвы рэчкі Вялі́жкі, ля ўпадзення якой у Дзвіну паселішча знаходзіцца.'' Няма крыніцы. ''Першапачатковая форма гэтага гідроніма — Вялі́жа. На гэта паказвае назва ракі Буліжа, што цячэ недалёка ад Вяліжы (прыток дзвінскай ракі Касплі, што ў Дзвіну ўцякае ніжэй за ўпадзенне Вяліжы). У абодвух гэтых гідронімаў карані пашыраныя пашыральнікам тыпу -iž-, як у літоўскіх гідронімах тыпу Gabižis, Gumyža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 101, 127.][В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 169.]. Пашыральнік -ž- выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні, утвараючы вытворныя формы (varlė «жаба» — varlėža «жабка»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 391.]. Гідранімічны корань Vel- на Верхнім Падзвінні таксама ў балцкіх назвах возера Веліста, ракі Веляса (Vel- + -st-, -s-). Балцкія гідранімічныя адпаведнікі — літоўскія Veliuona, Velionė, Vel-upys, Vėlys, латышскія Vel-upīte, Vellezers[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 370.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах Веліж, Вяліжа ці Буліжа не згадваюцца. Суцэльная адсябяціна.
* [[Гавязнянка]] ''Корань такі ж, як і ў балцкіх назвах нёманскіх рэк Гаўя, Гуя, ад індаеўрапейскага *gēu- / gū- «гнуць, крывіць». Ад яго таксама літоўскае gau-r-as «волас», gu-r-as «вяршыня пагорка», gu-g-a «пагорак; гузак; горб»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 393—398.].'' Няма ў крыніцы нічога падобнага. ''Корань пашыраны балцкім пашыральнікам -zn-, які таксама ў назвах «лісіных» рэк Лапузна (прыток дзесенскай Наўлі), Лопазна (прыток сожскай Іпуці), ад літоўскага lapė «ліса»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 192, 194.].'' Хлусня, няма там ні Гавязнянкі, ні разважанняў пра тое, які пашыральнік і корань у назвах Лапузна і Лопазна (&quot;форма балт. первоисточника неясна&quot;).
* [[Сянно]] [[Сянна (рака)]] [[Сянно (возера)]] [[Жыварэзка]] ''Назва Сянна паходзіць ад аднайменнага возера, на якім паселішча паўстала. Гідронім Сянно балцкага паходжання, ад кораня Sain-[B. H. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. II // Балто-славянские исследования. 1987. Москва, 1989. С. 47.]. Звязана з літоўскім at-sainus «павольны, неахайны, лянівы»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 293—294.]. Далей да аднаго са значэнняў індаеўрапейскага *sei- : si- «слабець; вялы, слабы, лянівы; апускацца, пагружацца» (&gt; «ціхі, спакойны»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 890—891.].'' У ніводнай з пералічаных кніг назва Сянно (Сянна) не сустракаецца.
** {{N}} цалкам выдаліў як безкрынічнае ва ўсіх названых артыкулах. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 09:07, 15 мая 2025 (+03)
* [[Усвейка]] [[Усвяты]] [[Ушача]] [[Ушачы]] [[Усвяча]] [[Уша (прыток Віліі)]] [[Уша (прыток Бярэзіны)]] [[Уша (прыток Нёмана)]] ''Гэты корань звязваюць з індаеўрапейскім *aus- / *us- «блішчэць, ззяць», ад якога літоўскае aušra «зара», apy-ūšris «час перад світанкам», латышскае *Ūss (балцкае боства зары)[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 282—283.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 86—87.].'' У гэтых крыніцах пералічаныя тапонімы не згадваюцца.
* [[Усяжа (рака)]] Тое ж самае. Далей: ''У назве Усяжа корань Us- пашыраны балцкім пашыральнікам -ing-, як у назве Аражня / Аряжня (&lt; Ar-ing-in-)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 199.].'' На самой справе, адзінае, што напісана ў крыніцы, так гэта тое, што назву Аражня можна параўнаць з ст.-пруск. Aryngine. Пра пашыральнік -ing- і Усяжу - выдумка.
* [[Арыжня (рака)]] ''Назва старабалцкага паходжання. Адпачатная форма была блізкая да прускай азёрнай назвы Aryngine (Ar-, -ng-, -n-), потым дала форму тыпу «Аряжня»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 199.].'' Пра падзеленне назвы на састаўныя часткі Ar-, -ng-, -n- там няма. ''Корань ад балцкага *ar-, індаеўрапейскага *ar-, *er- / *or- «рухацца»[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 45—47.].'' У крыніцы няма ні Арыжні, ні балцкага *ar-. ''Ён таксама ў літоўскім гідроніме Arina, латышскім Aruona[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 47.].'' Тут таксама няма Арыжні. Дарэчы, Ванагас не называе гэты корань балцкім, а разглядае яго як агульнаіндаеўрапейскі.
* [[Рапуса]] ''У назве Рапусы вылучаецца балцкі гідранімічны пашыральнік -usa, як у назвах дзесенскай ракі Нярусы, прускай ракі Narussa[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.].'' Няруса і Narussa там ёсць, Рапусы няма.
* [[Мядзесна]] ''Найбліжэй з гідранімічным коранем Med- звязанае літоўскае medis «дрэва», medė «гай», ад балцкага *medja(n) «лес». Далей да індаеўрапейскага *medhi̯os- «сярэдні, сярэдзінны» — лес разумеўся як тое, што знаходзіцца паміж паселішчамі[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 706—707.].'' Назвы Мядзесна і ўвогуле разважанняў, што &quot;найбліжэй з гідранімічным коранем Med- звязанае літоўскае medis...&quot;, там няма. ''Корань Med- пашыраны ў назве Мядзесна балцкім гідранімічным пашыральнікам -sn-. Ён таксама ў дзвінскім гідроніме Лужасна недалёка ад Мядзесны, у дняпроўскіх балцкіх гідронімах Апісна, Нерасна, Турасна і інш.[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.]'' На самай справе, гідронім Мядзесна ў гэтай кнізе прыгадваецца толькі на с. 225, дзе гаворыцца, што ён мае фінскае паходжанне.
* [[Сярвайка]] ''Назва балцкага паходжання. Аснова Serv- таксама ў балцкай назве рэчкі Сэрвач (прыток Віліі), літоўскіх гідронімах Servas, Servelis (назвы азёраў), Sarva (назва ракі). Звязана з літоўскім serventi «паціху цячы, струменіць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.]. Далей да індаеўрапейскага *sreu- «цячы», *sreṷo- «плынь»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1003.].'' Ні там, ні там Сярвайка, Сэрвач не сустракаюцца.
* [[Свіліца]] [[Падсвілле]] [[Свольна (рака)]] ''Гідранімічныя аналагі — літоўскія гідронімы Svilė, Svyla, назва ракі Свілка на Падзвінні (каля Лынтупаў). Роднасны корань у гідронімах Svalė, Svalia, Svolis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 322—323.], у прускім тапоніме Swolow, балцкіх назвах рэк Своланка на Верхнім Павоччы[В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 307.]. Звязана з літоўскім svilti «гарэць без полымя, прыгараць; „гарэць“ ад холада». Далей да індаеўрапейскага *sṷel- «тлець, гарэць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1045.].'' Нідзе з паказаных крыніц Свіліца, Падсвілле, Свольна не згадваюцца.
* [[Жлобін]] ''Назва Жлобін балцкага паходжання — найімаверней гідранімічнага (адпаведная водная назва да сёння не захавалася). Назоўны адпаведнік на тэрыторыі цяперашняй Беларусі — возера Жлобін каля Баранавічаў (цяпер у складзе горада).'' Няма крыніцы. ''Гідранімічныя аналагі — літоўскае Globys (рака), прускае Globe (возера). Яны звязаныя з літоўскім globti «ахопліваць, ахінаць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.]. Далей да індаеўрапейскага *gleb(h)- «сціскаць» (ад карацейшага *gel- «сціскаць; акруглы»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 357, 359—360.].'' У гэтых крыніцах Жлобін не сустракаецца. ''Назва Жлобін з таго ж семантычнага шэрагу, што і балцкія назвы рэк тыпу Горадзен (&gt; Гараднічанка), Гамея (&gt; Гамяюк), якія ўзыходзяць да каранёў *gher(d)- «ахопліваць; агароджваць», *gem- «хапаць, сціскаць». Такія назвы адлюстроўваюць канфігурацыйныя асаблівасці адпаведнай ракі ці возера[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.].'' А тут не сустракаюцца Горадзен (Гараднічанка), Гамея (Гамяюк). ''У беларускай антрапаніміі вядомыя прозвішчы Глоба, Глобус, Жлоба, Жлобіч[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 111, 146.], якія могуць быць варыянтамі кораня *glob-.'' Таксама Жлобіна няма. Суцэльнае арыгінальнае даследванне.
* [[Барысаў]] ''На думку Ткачова, гэта сведчыць, што назва Барысава — не адыменная, а паходзіць ад ракі Барысы.'' Няма крыніцы. ''Калі рачная назва Барыса існавала, то яна балцкага паходжання.'' Няма крыніцы. ''Балцкі гідранімічны пашыральнік -is- у гідронімах тыпу Dubysà, Lavysà, у тапоніме Kilbisai[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T.1. Vilnius, 1996. С. 313—314.]. Адпачатная балцкая форма мусіла быць тыпу Barysà. Корань Bar- у літоўскіх рачных назвах Barys, Bar-upė, якія лічацца вельмі старажытнымі. Той жа корань, з пашыральнікам -t-, і ў літоўскіх гідронімах тыпу Bartuva, у назве прускай ракі *Barta (ад яе мела пайсці назва зямлі прускага народу бартаў), у якіх аснову Bar-t- звязваюць з індаеўрапейскім *bher- «булькатаць; імкліва рухацца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 58, 59.][V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 71—72.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 132—133.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах горад Барысаў ці меркаваная рэчка Барыса не згадваюцца. Дарэчы, Ванагас пра гідронімы Barys, Bar-upė піша, што іх паходжанне незразумелае і для іх вытлумачэння выкарыстоўвае старажытнарускае, украінскае і ілірыйскае словы.
* [[Дрывяты]] ''У назве *Druvintas (&gt; Дрывяты) корань Druv- пашыраны пашыральнікам -nt-, як і ў назве возера Вісяты (ад формы тыпу літоўскай азёрнай назвы Viešintas)[K. Būga. Rinktiniai raštai. T. 3. Vilnius, 1961. С. 546.].'' Вісяты там ёсць, а вось Дрывят і разважанняў пра пашыральнік у назве Вісяты няма.
* [[Нешчарда (возера)]] [[Нешчарда (рака)]] ''Назва Нешчарда — балцкага паходжання. Назву складаюць прыстаўка Ne- і корань skard-. З дапамогай прыстаўкі Ne- аформленыя назвы задзвінскіх азёраў Нявежа, Няклея, Нядружна і інш. Яна ж у літоўскіх гідронімах тыпу Nestrėvis «Нецякучае (возера)» (ад strėvus «плыткі, цякучы»)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 229.]. Корань skard- у літоўскіх гідронімах тыпу Skardis, Skardžius, Skardelis, Skard-upis. Ад літоўскага skardis «круты схіл, бераг», skardyti «адсякаць, адразаць, аддзіраць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 301.]. Далей да індаеўрапейскага *(s)ker-d-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 940—941.].'' Суцэльныя фантазіі, ва ўсіх крыніцах назва Нешчарда адсутнічае.
* [[Лавоша (рака)]] ''Назва Лавоша балцкага паходжання. Гідранімічны корань Lav- таксама ў літоўскай рачной назве Lavysa (рака, з якой выцякае возера Lavysas), якая далей звязаная з гідронімамі Lūvas, Lojis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 182, 184.].'' Лавошы тут няма. Дарэчы Ванагас піша, што паходжанне кораня ў назве Lavysa незразумелае і для ягонага тлумачэння прыводзіць славенскае lava, нямецкія, грэцкія і іншыя словы. ''Ад індаеўрапейскага *lou- са значэннем «умываць, мыць, купаць» (&gt; «ліцца», «жолаб, роў»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 692.]. У назве Лавоша корань Lav- пашыраны пашыральнікам -š- (&gt; -oš-), які выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні, а таксама прысутны ў гідронімах Nalošas, Gailėšis, Lapišius, Pelyša[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 316—318.].'' У гэтых крыніцах Лавоша таксама адсутнічае.
* [[Чавусы]] ''Згодна з антрапанімічнай версіяй, назва «Чаусы» звязаная з зафіксаванымі на Верхнім Падняпроўі прозвішчамі Чаус, Чаусаў. Тая ж будова і ў падняпроўскіх прозвішчах Браусаў, Брэусаў, Леус, Паус, Рэус. У беларускай антрапаніміі такія прозвішчы пакідаюцца без вытлумачэння[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 62, 249, 304, 358, 441.].'' Па-першае, Бірыла нічога не пісаў пра паходжанне назвы города Чавусы, ягоная кніга прысвечаная прозвішчам, а не тапонімам. Па-другое, у Бірылы зусім няма ніякіх разважанняў пра нейкую быццам агульную будову пералічаных вышэй прозвішчаў. Па-трэцяе, на с. 444 ён звязвае прозвішча Чавус з рэг. чавус, чаус &quot;чыгун&quot;, тур. чавуш &quot;сяржант, унтэр-афіцэр&quot;. ''Паўночнасмаленскі тапонім Чаусава, аднак, гідранімічнага паходжання, стаіць на рацэ Чэусаўка. Той жа корань Чэус- у назвах малых ручаін Чэусен (у вярхоўях ракі Угры), Чэусаўская (прыток ракі Клядзейкі каля Серпухава). У гэтых гідронімах корань Čaus- / Čeus- (можа быць з балцкім пашыральнікам -in-) суадносіцца з балцкімі гідронімамі літ. Čiauša, лат. Čauša (ад *Kiauša). Яны звязаныя з літоўскім kiaušinti «павольна ісці», kiausti «знікаць, спыняцца ў росце» і пазначалі павольную плынь[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 293—294.]'' У крыніцы гаворка ідзе пра гідронімы Чеусен і Чеусовская ў Павоччы, пра горад Чавусы ці Чаусава ані слова. ''далей да індаеўрапейскага *(s)keu-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 951—953.].'' Чавусаў і тут таксама няма.
* [[Чэрыкаў]] ''Корань Чэр- таксама ў такіх прозвішчах з усходу Беларусі тыпу Чэ́ранда, Чэ́расеў, Чэ́рачэнь. Этымалогія гэтага кораня ў беларускай антрапаніміі недастаткова прасветленая[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 457.].'' З усяго пералічанага ў Бірылы згадваецца толькі прозвішча Чэранда, без указання які ў ім корань. Астатніх прозвішчаў і назвы горада Чэрыкаў там няма. ''Той жа корань у балцкіх азёрных назвах Чэрас (каля Мёраў і ў вярхах ракі Таропы), ад кораня Ker-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 153—154.].'' Зноў хлусня, няма там згадкі ні пра Чэрыкаў, ні пра Чэрас.
* [[Францішак Кушаль]] ''Прозвішча Кушаль балцкага паходжання, звязана з літоўскім kušlys «сляпец» (хто падслепаваты). Ад яго літоўскі антрапонім Kušlys[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 1140.]'' У гэтым слоўніку літоўскіх прозвішчаў згадваецца толькі літоўскае прозвішча Kušlys, беларускага Кушаль - няма. ''тапонімы Кушляны, Кушлі, Кушлікі. Аснова Kušl- сустракаецца ў літоўскай антрапа- і тапаніміі[В. Н. Топоров. Прусский язык. I-K. Москва, 1984. С. 361.].'' А тут ёсць толькі тапонімы Кушлікі і Кушлi без дакладнага вытлумачэння, прозвішча Кушаль таксама няма.
* [[Скупа]] ''Корань Skup- звязаны з літоўскім skupstas «куст», латышскім skupsna, skupšķis «малы лясок» (skup- + -st-, -sn-, -šķ-). Далей да індаеўрапейскага *(s)keup- «гронка, чуб, пук»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 956.].'' Хлусня, і блізка нічога падобнага там няма, акрамя існавання індаеўрапейскага *(s)keup.
* [[Вялікая Восмата]] ''Корань Asm- у балцкіх рачных назвах, што вар’іруюцца як Осма / Восма / Восьма, на Верхнім Падняпроўі і Верхнім Павоччы. Іх адпачатная форма аднаўляецца як *Asma[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 181, 200.][Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 301—302.][В. Н. Топоров. «Baltica» Подмосковья // Балто-славянский сборник. Москва, 1972. С. 255.]. Аснова Asm- з’яўляецца дыялектным варыянтам асновы Ašm- (як Asv- i Ašv- у гідронімах Asveja і Ašva, Ašvija, ад літоўскага ašva «кабыла»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 49, 50.]). Асновы Akm- і Ašm- паходзяць ад варыянтаў індаеўрапейскага *ak- / *ak'- «востры». Ад першага ў літоўскай мове akmen- «камень», ад другога — ašmen- «вастрыё» і (на перыферыі мовы) ašmen- «камень»[Топоров В. Н. Две заметки из области балтийской топонимии (этимологический аспект) [1959] // В. Н. Топоров. Исследования по этимологии и семантике. Т.4. Кн. 2. М., 2010. С. 74—77.]. У назве Асмата корань Asm- пашыраны з дапамогай -at-. Той жа пашыральнік у назвах рэчак Гардата, Аката (&gt; Акатаўка, прыток Гардаты) на Верхнім Павоччы[В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.], у літоўскіх гідронімах тыпу Amata, Žlagatas, Kamatis. Ён шырока выкарыстоўваўся ў літоўскім назва- і словаўтварэнні (gyvas «жывы» — gyvata «жыццё»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 334—338.].'' У ніводнай з паказаных крыніц назва Восмата не сустракаецца.
* [[Макоўза]] ''Балцкія гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы Makys (возера), *Makia (рака), Mak-a-raistis (балота), латышскае Maka, назва дняпроўскай ракі Маконя (прыток бярэзінскай Ушы).'' Крыніцы няма. ''Гідранімічны корань Mak- звязаны з літоўскім makoti «брысці (праз гразь)», makynė «балаціна», maknus «топкі», латышскім makņa «балаціна, балоцістае месца»[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.]. Рэдкі пашыральнік -auz- таксама ў літоўскім мікратапоніме (назва балаціны) Ramaũzė (&lt; Ramaũza «Рамоўза», ад ramus «спакойны»)[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 272.].'' Назва Макоўза ў Ванагаса не сустракаецца. Няма тут і разваг аб тым, які суфікс у назве Ramaũzė.
* [[Супрасль]] ''Назва паселішча паходзіць ад рачной назвы балцка-яцвяжскага паходжання. Адпачатна ўяўляла сабой злучэнне кораня Spran(d)- і пашыральніка -sl-[ P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 163—164.].'' У крыніцы ёсць толькі пра суфікс -sla- ў літоўскіх словах, усё астатняе - прыдумана. ''Гэты ж пашыральнік ёсць і ў назве ракі Нерасль, што таксама ўпадае ў Нараў. Корань Spran(d)- звязаны з літоўскім spręsti (spren(d)sti) «уціскаць; выцягваць; крочыць вялікімі крокамі», sprandyti «цягнуць, расцягваць».'' Няма крыніцы.
* [[Нясвіж]] ''Назва Нясвіж гідранімічнага паходжання, ад назвы не лакалізаванай на сёння ракі *Нясвіжа.'' Няма крыніцы. ''Тапонім утварыўся так жа сама, як ад назвы дзвінскага прытока ракі Вяліжы (&gt; Вяліжка) утварылася назва горада Веліж.'' Няма крыніцы. ''Корань *Nes-ṷ- (варыянт старой ṷ-асновы ад кораня *Nes-) у назвах *Нясвяча (&gt; Нясвячка[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 150.], ад *Nes-v-int-a, злучае Сяргееўскае возера з ракой Пціч) і *Несва (&gt; Несвіца[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 160.], прыток Брагінкі, у міжрэччы Дняпра і Прыпяці перад самымі іх сутокамі).'' Маштакоў у прынцыпе не пісаў зусім нічога пра паходжанне ніякіх гідронімаў, пра іх карані і т. п., ягоная праца - гэта проста спіс назваў рэк і болей нічога! ''Корань *Nes- таксама ў назвах Неса[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 281—282.] (у басейне дзесенскай ракі Нярусы), *Несла (&lt; *Nes-l-, тры прыпяцкія ракі, адна верхнедняпроўская), *Нясета (&lt; *Nes-et-, прытокі дняпроўскай Бярэзіны і прыпяцкай Пцічы)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198—199.]. Меркаваная нясвіжская рака мусіла знаходзіцца зусім паблізу пціцка-прыпяцкага агмяня рэк з назвамі ад кораня *Nes- (тры пціцкія, тры прыпяцкія), працягваючы яго на нёманскія вярхі. Пашыральнік тыпу -iž- як у літоўскіх гідронімах тыпу Gabìžis, Gumýža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 101, 127.], у назве дзвінскай ракі Буліжа (цячэ побач з Вяліжай)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 169.]. Пашыральнік -ž- выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні для вытворных формаў (varlė «жаба» — varlėža «жабка, жабуля»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 391.]. Імаверны фанетычны варыянт таго ж кораня *Nas- у назвах літоўскай ракі Nas-upis[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 224.], ракі Насва (у басейне Ловаці, на поўначы старабалцкай тэрыторыі)[Р. А. Агеева. Гидронимия Русского Северо-Запада как источник культурно-исторической информации. Москва, 2004. С. 193.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах пра Нясвіж ці нейкую меркаваную нясвіжскую рэчку няма ані слова. Усё прыцягнута да Нясвіжа за вушы. (а ў  Тапарова таксама няма Буліжы).
* [[Віхолка (сяло)]] ''Корань Віх- такі ж, што і ў назве Віхра. Звязана з літоўскім viešmuo «ручай», далей да індаеўрапейскага кораня *ṷeis- / ṷis- «цячы», ад якога таксама назва Вісла (&lt; *ṷeis-tlā)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1134.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 50-51.]. Балцкія гідранімічныя аналагі — літоўскія рачныя назвы Vieša, Viešinta, Viešintas, Viešmuo, латышская Viesīte, назва возера Вісяты[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 378—379.].'' Нідзе там назва Віхолка не сустракаецца. А ў Покарнага і Краэ апрача гэтага не сустракаецца і viešmuo.
* [[Ловаць]] ''Назва Ловаць балцкага паходжання. Корань Lov- звязаны з літоўскім lovys «рэчышча ракі; пратока, роў»[B. H. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. II // Балто-славянские исследования. 1987. Москва, 1989. С. 59-60.]'' Тапароў там не такі катэгарычны, гэта толькі адна з прапанаваных гіпотэз: объяснение из финноязычных диалектов кажется предпочтительным.. некоторая возможность объяснения из балт. или через него остается... ''далей да індаеўрапейскага *leu-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 681—682.].'' А ў Покарнага ні Ловаці, ні lovys наогул няма. ''Поўны адпаведнік — назва ракі Ловаць на Верхнім Павоччы, пры тамтэйшым густым балцкім гідранімічным фоне. Таго ж кораня назва літоўскай ракі Loviai[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 196.]. Гідранімічны фармант -at- таксама ў такіх балцкіх гідронімах, як літ. Kamatė, Žlagatas[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 144, 405.]. Ён шырока прысутны ў літоўскім назва-, імя- і словаўтварэнні (gyvas «жывы» : gyvatas «жыццё»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 334—338.].'' Таксама ў ніводнай з гэтых крыніц назва Ловаць не сустракаецца.
* [[Гарадзейка]] [[Гарадзея]] ''Назва балцкага паходжання, адпачатная форма — *Gardēja.'' Крыніцы няма. ''Канчатак -ейка часта прысутны на месцы ранейшага балцкага -ēja (як у падняпроўскіх гідронімах Вядзейка — Vedēja, Мярэйка — Merēja, Рыпейка — Rupēja)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.]. Корань той жа, што і ў літоўскіх гідронімах Gardinas, Gardena, Garduva, Gardė, Gard-upis, латышскіх Gard-upe, Gardena, Gardauņa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106—107.]. На Верхнім Павоччы той жа корань Gard- у балцкім гідроніме Гардата́ (з прытокам Аката́ з такім жа балцкім гідранімічным суфіксам -at-)[Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.]. Балцкі гідранімічны корань Gard- звязаны з індаеўрапейскім *gherd- «ахопліваць; агароджваць» (ад карацейшага *gher- «хапаць, абдымаць»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 442, 444.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах назва Гарадзея (Гарадзейка) не згадваецца. ''Назвы Гарадзея, Горадзен з таго ж семантычнага шэрагу, што і балцкія гідронімы тыпу Жлобін, Гамея (&gt; Гамяюк), якія ўрэшце ўзыходзяць да каранёў *gleb(h)- «сціскаць», *gem- «хапаць, сціскаць». Такія назвы адлюстроўваюць канфігурацыйныя асаблівасці адпаведнай ракі ці возера[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.].'' Зноў хлусня. Насамрэч, у крыніцы напісана, што літоўскія гідронімы Glebas, Globys паходзяць ад літоўскага glebti, globti, што звязана з канфігурацыяй. Усё астатняе - выдумка.
* [[Гродна]] [[Гараднічанка]] ''«Горадзен» — гідронім балцка-літоўскага паходжання. Такі ж корань таксама ў літоўскіх гідронімах Gardinas, Gardena, Garduva, Gardė, Gard-upis, латышскіх Gard-upe, Gardena, Gardauņa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106—107.]. На Верхнім Павоччы той жа корань Gard- у балцкім гідроніме Гардата́ (з прытокам Аката́ з такім жа балцкім гідранімічным суфіксам -at-)[Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.]. Балцкі гідранімічны корань Gard- звязаны з індаеўрапейскім *gherd- «ахопліваць; агароджваць» (ад карацейшага *gher- «хапаць, абдымаць»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 442, 444.].'' У ніводнай з гэтых крыніц Гродна, Гараднічанка ці Горадзен не згадваюцца.
* [[Дзікі Нікар]] ''Назва балцкага (магчыма, балцка-яцвяжскага) паходжання. Той жа корань у прускай рачной назве Nyc-ape (пруск. ape &quot;рака&quot;).'' Крыніцы няма. ''Корань звязаны з латышскім nikns &quot;злы&quot;, naiks &quot;страшны, злы, люты; шпаркі, імклівы, моцны (пра хвалі)&quot;[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 97-98.]. Далей да індаеўрапейскага кораня *nēik- : *nīk- : *nik- &quot;нападаць, накідвацца&quot;[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 761.]. Той жа корань так жа сама пашыраны фармантам -r- і ў стараеўрапейскай рачной назве *Nikros (&gt; Neckar). Яна вытлумачваецца як &quot;магутная, злая, шпаркая (рака)&quot;[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 97.]. Гідранімічны фармант -(a)r- паказвае на вялікую даўніну гэтага гідроніма. Такі ж фармант і ў старабалцкай рачной назве Matará, якая лічыцца вельмі старажытнай[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 206-207.].'' Нідзе тут назва балота (Дзікі) Нікар не сустракаецца.
* [[Дулебка]] ''Назва балцкага паходжання, звязаная з літоўскімі назвамі Dulbis (назва возера і яру), Dulbė (назва сажалкі і поля), з латышскімі назвамі Dulbju acs (назва балота), Dulbi (назва вёскі).'' Няма крыніцы. ''Гэтыя назвы адносяцца да мясцінаў, якія выгнутыя («выдзеўбаныя»), і звязаныя з літоўскім dulbti «дзяўбсці»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 95.]'' Дулебкі ў Ванагаса няма. ''а тое — ад індаеўрапейскага корня *dhelbh- &quot;дзяўбсці&quot;, які таксама вядомы ў стараеўрапейскай гідраніміі[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 26-27.].'' А ў Краэ няма ні пералічаных вышэй гідронімаў, ні dulbti. Дарэчы, Peisatai вельмі любіць спасылацца на Тапарова, дык вось у яго напісана, што назва менавіта гэтай ракі паходзіць ад славянскага этноніма дулебы (Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья, с. 218).
* [[Сцвіга]] ''Назва імаверна балцкага паходжання. Тым ці іншым чынам (коранем і пашыральнікам або толькі пашыральнікам) можа быць роднасна літоўскаму гідроніму Šedvygà, у якім вылучаецца корань šedṷ- і пашыральнік -g-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 327—328.]. Той жа пашыральнік у гідронімах балцкага паходжання тыпу Няміга, Vedega[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. — С. 358.].'' Фантазіі, ні там, ні там у Ванагаса пра Сцвігу няма ані слова.
* [[Маства]] ''Назва імаверна балцкага паходжання, корань Mast- таксама ў балцкіх гідронімах Mastis (возера), Mast-upis (рака), Masta-purvs (балота), якія звязваюць з лат. masts &quot;тоня (месца, дзе ловяць рыбу)&quot;[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 206.].'' Тое ж самае: не пісаў Ванагас зусім нічога пра Маству.
* [[Няміга (рака)]] ''Аснова назвы звязаная з індаеўрапейскім коранем *nem- «гнуць; гнуцца»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 764.]. Балцкі гідранімічны пашыральнік -g- таксама ў гідронімах Vedega, Удага[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 358.][В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 211.].'' У Покарнага і Ванагаса Няміга не згадваецца ўвогуле, а ў Тапарова на с. 198 гаворыцца, што назва ўтвораная як Ne-mig- і родасная назве Мигото, не пра які пашыральнік -g- у ёй ён не піша.
* [[Гамяюк]] [[Гомель]] ''Рачная назва балцкага паходжання. Больш аўтэнтычны варыянт той, што засведчаны найраней, — «Гаме́йка».'' Няма крыніцы. ''Канчатак -ейка часта ўзнікаў на месцы ранейшага балцкага -ēja, як у падняпроўскіх гідронімах Вядзейка — Vedēja, Мярэйка — Merēja, Рыпейка — Rupēja, але мог дадавацца і да бессуфіксальнай асновы[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.]. Корань такі ж, што і ў літоўскіх гідронімах Gamė, Gamenta, Gamena, Gomerta. Ён звязаны з літоўскім gamalas «камяк», gomulti «камячыць» з семантыкай сціскання[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106, 119.][V. Urbutis. Liet. gomus, -i «norus, noringas, linkęs», la. gama «kas pernelyg daug valgo» ir kiti giminiški žodžiai // Baltistica, 1973, t. 9(2). С. 183—188.], далей да індаеўрапейскага *gem- «хапаць, сціскаць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 368—369.].'' У ніводнай з крыніц не згадваецца ні Гомель, ні Гамяюк, ні Гамейка.
* [[Лунін]] [[Лунінец]] ''Назвы Лунін, Лунінец трэба разглядаць у сувязі з рачной назвай Лунія (адзін з варыянтаў назвы прыпяцкай ракі Лань)[П.Л. Маштаковъ. Списокъ рѣкъ днѣпровскаго бассейна. Санкт-Петербургъ, 1913. С. 144.].'' Няма ў Маштакова такого сцверджання, і ўвогуле, ягоная кніга - гэта толькі спіс рэк басейна Дняпра, пра паходжання назваў рэк ці населеных пунктаў там няма ані слова. ''Форма &quot;Лунія&quot; звязаная з латышскім luns &quot;твань&quot;, літоўскім liūnas &quot;твань; покрыва моху над вадой у балоце або ля берага азёраў ці рэк, што зарастаюць&quot;. Далей да літоўскага liaunas &quot;гнуткі, слабы&quot; і значэння балотнай паверхні як няўстойлівай, гнуткай[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 194.][V. Urbutis. (rec.:) Этимология, 1968 // Baltistica. 1972. VIII (2). С. 208-209.]. Гідранімічныя адпаведнікі — літоўскія рачныя і азёрныя назвы тыпу Liūnas[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 194.].'' У Тапарова Лунія ёсць (праўда, у тлумачэнні тут даданая адсябяціна), а Лунін і Лунінец адсутнічаюць. А ў Урбуціса і Ванагаса няма ні Луніі, ні Луніна, ні Лунінца. 
* [[Паўазер’е (возера)]] ''Назва Палазер’е балцкага паходжання, утвораная з дзвюх асноў. Першая аснова Pal- звязаная з латышскім pali «паводка, затапленне вадой прылеглай да ракі мясцовасці», palas «забалочаны бераг возера», літоўскім palios «балаціна на месцы зарослага возера». Гідранімічныя аналагі — назвы літоўскіх рэк Pala, Palėja, латышскай ракі Pala[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 241.]'' Паўазер’е ці Палазер’е ў Ванагаса не згадваецца. Далей працягваецца ўласнае даследванне.
* [[Мінск]] ''З увагі на семантычную «непразрыстасць» назвы рэчкі Мена (Менка), прапаноўвалі шэраг версій, як яе вытлумачваць — з літоўскага menkas «малы, дробны» або menkė «(рыба) мянтуз; (рыба) траска»[Жучкевіч В. Адкуль імя твае, сталіца // Беларусь № 4, 1967. — С. 22.][Роспонд С. Структура и стратиграфия древнерусских топонимов // Восточнославянская ономастика. — М.: Наука, 1972. — С. 22.][Нерознак В. П. Названия древнерусских городов / Под. ред. Д. С. Лихачева. — М.: Наука, 1983. — С. 118.]'' Насамрэч, Роспанд тлумачыць назву ад і.-е *moi-n-//*mei-n- : *min- *mei- &quot;праходзіць міма, ісці&quot;. Неразнак паўтарае гэтую версію, дадаўшы, што магчыма і іншае тлумачэнне: ад і.-е. *men- &quot;малы&quot;, параўн. ст.-рус., ст.-слав. мьнии, праслав. *mьnjes- &quot;меньшы&quot;, параўн. яшчэ літ. menkas &quot;маленькі, дробны&quot;, лат. minus &quot;меней&quot;.
* [[Лучай (возера)]] ''Корань Lauk- звязаны са старалітоўскім laukas «светлы, зіхоткі». Выштурхнутае іншымі словамі, яно засталося ў выглядзе вузкаўжывальнага laukas «хто з белай плямай ці белай пысай (пра жывёлу); лысы». Амонім — літ. laukas «поле» (першапачаткова ў сэнсе светлага месца пасярод леса). Далей вядзе да індаеўрапейскага *leuk- «ззяць, свяціць», *leukos «святло, ззянне»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 183.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 687—689.].'' Назва возера Лучай ні там, ні там не сустракаецца.
* [[Аўчоса]] ''Назва балцкага паходжання, пачатковая форма назвы — *Vilkesà (Вількеса́)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 181.].'' Насамрэч, гэта было напісана аб назве Волчас, а пра Аўчосу (Овчеса) гаворыцца на с. 199. ''Поўны гідранімічны адпаведнік — назва літоўскай рэчкі Vilkesà (на поўначы ад Вільні)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 384.].'' Аўчоса тут адсутнічае. ''Значэнне гэтай назвы — «Ваўчыная (рака)», ад агульнабалцкага *vilkas, якое далей да індаеўрапейскага *u̯l̥ku̯os[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1179.].'' Тут адсутнічае Аўчоса ці якія яшчэ гідронімы.
* [[Ваўкавыск]] [[Ваўкавыя]] ''Тапонім «Ваўкавыск» утварыўся ад назвы рэчкі Ваўкавыі, гідроніма балцка-яцвяжскага паходжання, што меў адпачатную форму *Vilkaujà (Вілкаўя) «Воўчая (рака)». Вядомы такі ж самы літоўскі гідронім Vilkauja, ад якога літоўскае мястэчка Вілкавішкіс — яго назва ўтвораная так жа сама, як і назва Ваўкавыска: Vilk-av- дало, з аднаго боку, гідронім Vilk-av-ja (&gt; Vilkauja), а з другога — тут жа тапонім Vilk-av-išk-is[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 384.].'' У Ванагаса гаворка ідзе пра гідронімы тыпу Vilka і падабныя на тэрыторыі Літвы, ні Ваўкавыск, ні Ваўкавыя ў яго не згадваюцца. ''ад vilkas «воўк» (Vilk-av-ja &gt; Vilkauja)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 88.].'' Зноў няпраўда. Насамрэч там напісана толькі, што ў назве Vilkauja (Літва) суфікс -auja-, болей нічога.
* [[Гайна (рака)]] ''Звязана з індаеўрапейскім *gei- «звіваць, скручваць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 354—355.].'' Няпраўда, няма ў крыніцы ні Гайны, ні яшчэ якіх-небудзь тапонімаў.
* [[Вядзета]] ''Назва балцкага паходжання, адпачатная балцкая форма *Vedetà. У аснове назвы — адзін з варыянтаў балцкай гідранімічнай асновы Ud- : Vad- : Ved-'' Няма крыніцы. ''Гэтая аснова ў балцкіх назвах такіх рэк, як літоўскія Vedega (Vadaga), Vadaktis, Ūdara[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 351, 358.]'' Назва Вядзета там не згадваецца. Ды і тлумачыць пералічаныя літоўскія назвы Ванагас па-рознаму. ''пруская *Vadanga (&gt; Wadangen), падзвінская Водзьга, пасожская Удага, падняпроўскія Ведаса, Ведага[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — М., 1962. — С. 129, 157, 169—170, 178, 211.]. Назва Вядзета ўтвораная з дапамогай пашыральніка -et-, які добра вядомы ў літоўскім назва- і словаўтварэнні (verpti «віраваць» — verpetas «вір»), з ім гідронімы тыпу Upeta, Nereta, Viešetė[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 338—341.]'' Таксама няма Вядзеты.
* [[Індрубка]] ''Назва вёскі — балцка-літоўская, паходзіць ад назвы рэчкі Індрубкі (Індрупкі), на якой вёска знаходзіцца. Утвораная праз складанне дзвюх асноў: літ. indrė «трыснёг» i upė «рака». Найбліжэйшая аналогія — латвійскі тапонiм Indrupene (ад гідронімa Indrupe)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 130.].'' У крынiцы Індрубка не згадваецца.
* [[Бася]] ''Корань Bas- у рачных назвах на Падняпроўі і Павоччы: Басенка, Басанка, Бастаўка, Босця (*Bas-t-)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 234.][Г. П. Смолицкая. Гидронимия бассейна Оки. Москва, 1976. С. 297.].'' Кнігі Маштакова і Смаліцкай - гэта проста спісы рэк басейнаў Дняпра і Акі адпаведна, пра паходжанне гэтых назваў там няма ані слова. ''Фанетычны варыянт таго ж кораня Bes- з тым жа значэннем у назве ракі Беседзь. Ад літоўскага besti «ўтыкаць, капаць», bastyti «тыкаць, утыкваць», прускага *bastun «утыкаць», з індаеўрапейскімі паралелямі[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 113—114.].'' З усяго пералічанага ў дадзенай крыніцы згадваецца толькі слова besti і ягоныя паралелі ў іншых мовах, аб паходжанні якіх-небудзь тапонімаў, у тым ліку Бася і Беседзь, там ні слова.
* [[Піна]] [[Пінск]] ''Звязана з літоўскім pinti «плесці (кош, плот, касу)», pynė «каса», прускім panto «путы». Далей да індаеўрапейскага *(s)pen- «сплятаць, скручваць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 988.].'' Няма ў крыніцы ні Пінска, ні Піны, ні іншых гідронімаў.
**{{N}} прыбраў тое да чаго прэтэнзіі, з Пінска наогул прыбраў усё, дастаткова згадкі, што назва ўтворана ад ракі. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:48, 14 мая 2025 (+03)
* [[Дундаўшчына]] ''Назва Дундаўшчына, магчыма, звязаная з мясцовым дыялектным балтызмам дундар, дундаль «пярун» (у праклёнах «каб цябе дундар / дундаль свіснуў»)[Беларуская міфалогія: Энцыклапед. слоўн. Мінск, 2004. С. 157.].'' У кнізе апавядаецца толькі пра дундар, дундаль, пра Дундаўшчыну няма ні слова.
* [[Дзевінскае]] ''Магчымае балцкае паходжанне назвы, у сувязі з літоўскім dievas «бог»[Беларуская міфалогія: Энцыклапед. слоўн. Мінск, 2004. С. 145.]'' Па-першае, гаворка ў кнізе дзе аб узгорках і гарадзішчах з назвай Дзявочая гара, а не аб возеры Дзевінскае. А па-другое, там гаворыцца, што можа быць, што некаторыя са згаданых узгоркаў першапачаткова мелі назвы, якія паходзяць ад балцкага dievas. 
* [[Сасва]] ''Назва балцка-яцвяжскага паходжання, адпачатная форма *Sas(u)vā.'' Няма крыніцы. ''Корань Sas- таксама ў літоўскім гідроніме Sasna (на старой яцвяжскай тэрыторыі, каля літоўскага Марыямпале), у балцкіх гідронімах тыпу Сасна на Верхнім Павоччы і на Верхнім Падонні[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 291.][В. Н. Топоров. Балтийские следы на Верхнем Дону // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1997. С. 319.][В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. I // Балто-славянские исследования. 1986. Москва, 1988. С. 168.]. Ад меркаванага прускага гідроніма *Sasna мела пайсці назва адной з прускіх земляў *Sasna (&gt; Sassin, 1263 г.). Яна адбілася ў тапоніме Sassenpile (пазней ням. Haasenberg, цяпер польск. Zajączki[en])[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. С. 118.]. Звязваюць з пруска-яцвяжскім *sasnis «заяц». З індаеўрапейскіх аналагаў найбольш красамоўнае стараіндыйскае śaśáḥ (&lt; šašas) «заяц». Першакрыніцай і для гэтай «заячай» лексікі, і для гідронімаў тыпу Sasna было індаеўрапейскае *ḱas-, *ḱasno- «шэры»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 533.]. Далей да значэння «няярка блішчэць», адсюль таксама літоўскае šašėlis, šešėlis «цень» і гідронімы тыпу Šeš-upė, Šešuva, Šašuola[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 818—819.][A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 326, 329.]. У назве Сасва корань Sas- пашыраны тым жа балцкім гідранімічным пашыральнікам, што і ў назве засведчанага пад 1516 г. гідроніма з-пад Ліды Ятѳа (&lt; Ятва &lt; яцв. *Jāt(u)vā)[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. C. 126—156.][V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 286—289.]'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з пералічаных крыніц назва ракі Сасва нават не згадваецца.
* [[Мазыр]] ''Назва антрапанімічнага, адыменнага паходжання.'' Няма крыніцы. ''Як на ўсходзе цяперашняй Беларусі, так і ў суседняй Смаленшчыне корань Маз- дастаткова распаўсюджаны ў антрапаніміі.'' Няма крыніцы. ''Ён прысутны ў прозвішчах тыпу Мазыра, Мазікаў, Мазай, Мазала, Мазітаў (з пашыральнікамі -r-, -k-, -j-, -l-, -t-). Прозвішчы такога тыпу антрапаніміст М. Бірыла звязваў з мазаць (ад праслав. *mazati)[М.В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 266-268.]. Магчымая таксама сувязь з балцкай лексікай тыпу латышскага mazs, літоўскага mažas &quot;малы&quot;, якія часам звязваюць з балцкім коранем са значэннем &quot;мазаць&quot; (&quot;намазаны&quot; &gt; &quot;стончаны&quot; &gt; &quot;зменшаны&quot; &gt; &quot;малы&quot;)[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 584.].&quot; Арыгінальнае даследванне, горад Мазыр там не прыгадвацца.
* [[Гудагай (вёска)]] ''Назва балцкага паходжання, паходзіць ад літоўскага складанага двухасноўнага gùdagojis. Другая частка — ад gojus «гай, пушча», першая — ад gudas[Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Мн., 1974. С. 88—89.].'' На самай справе, там напісана, што назва паходзіць ад балцкага гуд (gudas) - беларус. Ніякага gudagojis, gojus, гай - там няма.
* [[Скідзель]] [[Скідалька]] ''Гідронім балцкага (літоўскага ці яцвяжскага) паходжання. Найбліжэйшы аналаг — літоўская рачная назва Skidelė. Даследчык літоўскай гідраніміі А. Ванагас лакалізуе гэтую рэчку недалёка ад вытокаў ракі Котры, у якую Скідзель уцякае (не выключана, што маецца на ўвазе менавіта Скідзель, а не іншая рэчка). На ўсходзе ад вытокаў Котры ён жа пазначае мікратапонім (назва поля) Skidulys (каля Радуні). Аналаг гэтым назвам — літоўскі гідронім Skid-upys (у Цэнтральнай Літве, ля Кедайнея)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 303.]. Той жа фармант -el-, што і ў гідроніме Скідзель, таксама ў нёманскай рачной назве Zietela (Зецела) — у такой форме ў аўтахтонным літоўскім маўленні на Верхнім Панямонні засведчаная назва ракі Дзятлаўка. У сваю чаргу, назва Zietela ўтварылася ад назвы возера, якое засведчанае пад 1253 г. як «Зъято» (ад яцвяжскага *Zeitō). Фармант -el-, з дапамогай якога назва ракі ўтварылася ад назвы возера, часта выступае ў такой ролі ў балцкай гідраніміі[А. П. Непокупный. Лингвогеографические связи литовских и белорусских форм названий г. Дятлово и его окрестностей // Балто-славянские исследования. М., 1974. С. 153, 155.]. Гідранімічны корань Skid- звязаны з літоўскім skidyti, skisti «разыходзіцца ў бакі; абтрэпвацца», kidyti, kedyti, kedėti «абтрэпвацца, ірвацца». Далей да гнязда слоў ад сінанімічных каранёў *kēd- / *kēt-. Водныя назвы, утвораныя ад гэтых каранёў, пазначалі або азёры з «ірванай» берагавой лініяй (з мноствам заток, што ўразаюцца ў сушу), або рэкі з цячэннем, якое на адносна абмежаваным участку свайго шляху рэзка мяняе кірунак[В. Н. Топоров. Из индоевропейской этимологии III (1-3) // Исследования по этимологии и семантике. Т. 2: Индоевропейские языки и индоевропеистика. Кн. 1. Москва, 2006. С. 106—107, 119.]. Далей да індаеўрапейскага *(s)k(h)ed- «расколваць, раскідаць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 918—919.].'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з указанных вышэй крыніц назва горада Скідзель або ракі Скідалька не сустракаецца.
* [[Шчыба]] ''Назва балцка-яцвяжскага паходжання. Звязана з літоўскім skibti «абтрэпвацца; ірвацца». Семантыка такая ж, як і ў назве Скідзель, якая ад skidyti «разыходзіцца ў бакі; абтрэпвацца». Абедзве паходзяць ад аднаго індаеўрапейскага кораня *skēi- «адразаць, аддзяляць, распорваць» (&gt; *skēi-b-, *skēi-d-)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 919—922.]. Водныя назвы, утвораныя ад каранёў з такой семантыкай, пазначалі або азёры з «ірванай» берагавой лініяй (з мноствам заток, што ўразаюцца ў сушу), або рэкі з цячэннем, якое на адносна абмежаваным участку свайго шляху рэзка мяняе кірунак[В. Н. Топоров. Из индоевропейской этимологии III (1-3) // Исследования по этимологии и семантике. Т. 2: Индоевропейские языки и индоевропеистика. Кн. 1. Москва, 2006. С. 106—107, 119.].'' Такое ж уласнае даследванне, няма ў прыведзеных крыніцах Шчыбы ці Скідзелі. ''У беларускай антрапаніміі вядомыя прозвішчы Скіба, Скібар, Скібра (Skib-, -r-)[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 378.].'' І што, якое дачыненне беларускае прозвішча Скіба мае да ўсяго вышэй напісанага?
* [[Арэса]] ''Корань ад балцкага *ar-, індаеўрапейскага *ar-, *er- / *or- «рухацца»[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 45—47.].'' Пра балцкае *ar- у крыніцы няма ані слова. Дарэчы, побач з Арэсай там згадваюцца гідронімы Arize ў паўднёвай Францыі і Arsia ў Істрыі. ''Назва Арэса значыць «Плыткая (рака)».'' Няма крыніцы.
** {{N}} выдаліў, апроч Тапарова-Трубачова, да якіх прэтэнзій няма. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:00, 14 мая 2025 (+03)
* [[Слаўгарад]] ''Беларускі географ В. Жучкевіч спрабаваў развязаць гэтую праблему, звярнуўшы ўвагу на супольны пачатны элемент «Про-» у назвах Прапойска і ракі Проні, каля сутокаў якой з Сажом паселішча ўзнікла[Краткий топонимический словарь Белоруссии / В. А. Жучкевич. — Минск: Издательство Белорусского государственного университета, 1974. — 447 с. — 12 700 экз. С. 310.].'' Цытаваць трэба поўнасцю, а не вырываць з агульнага кантэкста патрэбныя сабе кавалкі. Жучкевіч пісаў (с. 310, 348), што назва Прапойск (Прупой, Прупошаск, Прапошаск) мае сувязь з назвай р. Проня, першапачатковай формай якой была Пропань (прарыў, праём). ''На думку Ул. Тапарова, назву Проні праз ранейшы варыянт «Прёна» трэба ўзводзіць да балцкага кораня Pir-[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 202—203.].'' Не пісаў Тапароў ні пра які корань Pir-. Ён выводзіў назву Проня з *Пьрена (разам з назвамі Перанка, Перенка і т. п.) ці з *Piren- (Pirenai, Piron і т. п.).
* [[Кобрын]] ''Недалёка ад Кобрыны (цераз Дняпро) — рэчка з балцкай назвай Недра[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 52—53.].'' Кніга Маштакова - гэта проста спіс рэк, пра паходжанне назваў там ані слова. ''Назва *Kobr-in- ад літоўскага kobrinti, kūbrinti «ісці сагнуўшыся, пахіліўшыся». Корань Kobr- таксама ў прускім тапоніме Kobrun (назва лесу ў прускай Натангіі, засведчаная пад 1354 годзе)[G. Gerullis. Die altpreußischen Ortsnamen. Berlin / Leipzig, 1922. C. 67.].'' Насамрэч, у крыніцы толькі напісана, што назва прускага леса Kobrun паходзіць ад пр. kaaubri Dorn (калючка) + суф. un. Болей там нічога няма.
* [[Вячаслаў Францавіч Кебіч]] ''Прозвішчы тыпу Кеба даследчык беларускай антрапаніміі М. Бірыла параўноўваў з літоўскім антрапонімам Кебас[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. — Мінск: Навука і тэхніка, 1969. — С. 198.].'' Інфармацыя няпоўная, бо яшчэ Бірыла параўноўваў гэтыя прозвішчы з укр. кеба &quot;здольнасць, уменне&quot; і кірг. кебе &quot;худое ягня&quot;. ''У сучаснай літоўскай антрапаніміі вядомыя адыменныя прозвішчы тыпу Keba, Kebeikis, Kebelis з коранем Keb-. У Перапісе войска ВКЛ 1528 г. імя тыпу Keba або Kebas у форме імя па-бацьку: &quot;Матеи Кебовичъ&quot;[Перапіс войска Вялікага княства Літоўскага 1528 г.. — Мінск, 2003. — 161 с.].'' Уласнае даследванне, прозвішча Кебіч там няма.
* [[Вазуза]] ''Назва балцкага паходжання. Корань Vaz- у літоўскіх (паміж Рокішкісам і Уцяной) назвах ракі Vazajà і возера Vazajis (з-пад яго рака выцякае)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 368.]. Звязана з літоўскім vežti «везці», važiuoti «ехаць; рухацца»[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 390, 942.].'' Вазуза тут не згадваецца.
* [[Смаленск]] ''Ул. Тапароў корань &quot;Смол-&quot; у гідронімах тыпу Смолка звязваў, следам за А. Трубачовым, з балцкім *kimal- &quot;чмель&quot; праз прамежкавую форму &quot;Цмол-&quot;[В. Н. Топоров. Балтийские следы на Верхнем Дону // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1997. С. 317.].'' Тапароў і Трубачоў пісалі гэта канкрэтна пра гідронім Смолка, а не пра Смаленск, які безумоўна з'яўляецца больш значным аб'ектам, і калі б яны так лічылі адносна яго, то напісалі б гэта непасрэдна. Так Трубачоў вельмі падрабязна даследуе паходжанне назвы Смаленск у сваёй кнізе &quot;В поисках единства&quot;, і там і блізка няма нічога таго, што напісана вышэй.
* [[Ігаўка]] ''Вядомае літоўскае прозвішча Igilevičius, з якога аднаўляецца аднаасноўнае імя Igila з асновай Ig-, роднаснай аснове Eig-, што звязаная з літоўскім eiti &quot;ісці&quot;[В.Н. Топоров. Прусский язык. I-K. Москва, 1980. С. 27.].'' Нічога падобнага ў крыніцы няма, у тым ліку назвы Ігаўка.
* [[Докшыцы]] ''Паходзіць ад антрапоніма тыпу літоўскага Dakšas, Dokšas, латышскага Dakša. Корань Dak-, які тут з антрапанімічным фармантам -š-, таксама ў антрапоніме Dakanis. Яны звязаныя з літоўскім dakyti, dakanoti «трапаць, растрэпваць; дзерці, раздзіраць»[Lietuvių pavardžių žodynas. A-K. Vilnius, 1985. C. 447—448, 510.].'' Хлусня, гаворка ў крыніцы ідзе пра літоўскія і латышскія прозвішчы, а не пра горад Докшыцы. Дарэчы, няма там і пра сувязь гэтых прозвішчаў з dakyti і пра формант -š-. Напрыклад гаворыцца, што прозвішча Doks можа быць звязанае з германскім doogs, taacks. ''Докшыцкую назву таксама звязвалі з прускімі тапонімамі Dexiten, Dechsen[В. Н. Топоров. Прусский язык. A-D. Москва, 1975. С. 326.].'' Зноў хлусня, хто звязваў? Гаворка ў крыніцы ідзе толькі пра Dexiten, Dechsen, а не пра Докшыцы.
**{{N}} выдаліў усё безкрынічнае, што адзначана тут. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:30, 14 мая 2025 (+03)
* [[Кушлі]] ''Назва Кушлі антрапанімічнага (адыменнага) імя. Паходзіць ад антрапоніма Kušlys, які ад літоўскага kušlys «сляпец» (хто падслепаваты)[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 1140.].'' Гаворка ў кнізе (слоўнік літоўскіх прозвішчаў) ідзе толькі пра літоўскія прозвішчы Kušlys, Kušleika і г. д. Назвы вёскі Кушлі там і блізка няма. ''Вакол Пружанаў фіксуецца цэлы шэраг тапонімаў балцкага антрапанімічнага паходжання: Бакуны (двойчы), Барэйшава, Нарутавічы, Роўбіцк, Рэвейкі, Шакуны, Шалтунава (ад антрапонімаў тыпу Bakūnas, Bareiša, Naruta, Rauba, Reveika, Šakūnas, Šaltūnas[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 162, 195, 1140; Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. С. 301, 581, 584, 882.]).'' Тое ж самае.
* [[Дэвергі]] ''Назва паходзіць ад балцка-літоўскага імя тыпу De-vergas. У Літве вядомы гідронім Davarg-upis, з якога паўстае падобны антрапонім[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 82.].'' Хлусня. Па-першае, у Ванагаса не згадваецца вёска Дэвергі, а па-другое, ён параўноўвае гідронім Davarg-upis з прозвішчам Davalga.
* [[Крычаў]] ''Крычаўская назва магла пайсці ад назвы рачулкі ці ручая, сожскага прытоку. На Падняпроўі, у наваколлі Чарнігава фіксавалася назва не лакалізаванай цяпер рэчкі Крычалка[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 229.], з тым жа коранем «Крыч-» і ўтваральнікам -al- («Кры́чала»), які даследчык гідраніміі Ул. Тапароў лічыў уласцівым для балцкіх рачных назваў[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 163, 186.].'' Нейкія фантазіі з перакручанай логікай. Маштакоў абсалютова нічога не пісаў пра Крычаў, а Тапароў - пра Крычаў, корань &quot;крыч&quot; і рэчку Крычалку (якая да таго ж яшчэ і не мае да Крычава ніякага дачынення).

Самае цікавае, што гэты ўдзельнік яшчэ і мае права дагледжваць старонкі. Гэта значыць, напісаў нейкую адсябяціну ці нават хлусню і сам жа гэта дагледзіў. І ўсё шыта-крыта.

* Дзякуй. Затэгаем удзельніка @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], хоць бы для агульных каментароў, асабліва да таго, што крыніца пазначана, але ў ёй няма пацвярджэння напісанага. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 23:57, 12 мая 2025 (+03)

:У выпадках узору Ратамкі, калі корань Rat- у крыніцы ёсць, а самой Ратамкі няма, то не абавязкова гэта праблема. Усіх прыкладаў ужывання можа і не быць. Добра было б, вядома, каб недзе Ратамка была яўна названа балцкім гідронімам. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 00:05, 13 мая 2025 (+03)
::Праглядзеў увесь спіс, большасць пытанняў якраз узору Ратамкі, што менавіта названы аб'ект не згаданы ў крыніцы. То-бок, калі гэта і ўласнае даследаванне, то яно палягае ў аднясенні кораня Rat- да балцкіх, што можа быць і так, і не практычна з аднолькавай імавернасцю. Магчыма, падбор аналогій/паралеляў таксама вымагаў бы крыніцы, а не самастойных высноў на гэты конт. Трэба шукаць спецыяліста, які б мог комплексна аб'ектыўна гэта ўсё ацаніць. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 11:36, 13 мая 2025 (+03)
:::Таксама лічу, што калі згаданы корань, але не згаданы сам тапонім — гэта не ўласнае даследаванне, а ўсё ж крыніца. Але аўтар запраўды часцяком увогуле не ставіць ніякіх крыніц або піша пра нейкія паралельныя тапонімы ў артыкуле пра іншы тапонім. Лічу, што без крыніц — трэба адразу выдаляць. Аўтапацверджанне такіх правак таксама небяспечнае. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:00, 13 мая 2025 (+03)
::А адкуль мы ведаем які тут корань (можа не Rat-, а Ra-, Ratam- ці яшчэ які) і з якой мовы ён паходзіць? Напрыклад, на Валыні ёсць пасёлак Ратна - корань таксама Рат-, але звязваюць яго со словам &quot;раць&quot;. Наколькі я разумею, то па правілах Вікіпедыі, калі чалавек хоча дадаць інфармацыю, напрыклад, аб паходжанні назвы Ратамка, то ён павінен знайсці аўтарытэтную крыніцу, дзе даследуецца менавіта гэтая назва, а не вырашаць самастойна які тут корань, суфікс і прыцягваць крыніцы, дзе нібы пра тыя ж самыя корань і суфікс напісана, бо гэта будзе ўжо ўласнае даследванне. Не? Дарэчы, Жучкевіч піша пра Ратамку, што гэтая мясцовасць упершыню згадваецца ў пісьмовых крыніцах як Радамскае (праз &quot;д&quot;), і назва гэтая патранімічная. Так што не ўсё так відавочна.
::: [[Удзельнік:Için warum|Için warum]], у асобным выпадку Ратамкі то так. Думаю, такое трэба выдаліць, трапляе пад &quot;[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:No_original_research#Synthesis_of_published_material Synthesis of published material]&quot; (у нас &quot;[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне#Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі|Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі]]&quot;). Ёсць выпадкі пра якія не ўпэўнены, што трапляюць пад гэта правіла. Калі ёсць этымалогія для вялікай Бярэзіны або Дзвіны ці можна яе пераносіць на іншыя Бярэзіны і Дзвіны, калі яны не згаданы ў крыніцы? У літаратуры даюць спісы асноў і фармантаў для гідронімаў, які лічаць балцкімі, а самі імёны не даюць або некалькі прыкладаў, а далей ''і іншыя''. Разлічана на самастойнае вылучэнне асновы або суфікса, такія крыніцы не для Вікіпедыі? Можна напісаць, што суфікс такі, а вось тут пішуць, што з такім суфіксам гідронім магчыма балцкі? Або на вылучэнне суфікса трэба крыніца? Трэба выпрацаваць падыходы, пытанне ўзнята слушнае. Магчыма, нешта можна перафармуляваць, а не выдаляць. Карыстайцеся кнопкай подпісу каментаў, яна на панелі інструментаў справа ад кнопкі курсіва (''К''). --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 23:17, 13 мая 2025 (+03)
:::Таксама хочацца дачакацца рэакцыі @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], перад тым як пачаць нешта рабіць. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 20:00, 14 мая 2025 (+03)
::::прывітанне ўсім.
::::а каму адказваць? як зваць чалавека, які так зацята і метадычна прайшоўся па ўсіх артыкулах, не пашкадаваў часу і сілаў усё праверыць :)
::::Максіма Л. ведаю, Lš-k таксама, сутыкаўся. а ноўнэйм гэта хто?
::::відавочна чапляецца да ўсяго. і не асабліва разбіраецца ў тэме. наўскідку: &quot;Не пісаў Тапароў ні пра які корань Pir-&quot; (як жа не пісаў, калі падае паралель у літ тапоніме Pirėnai, дзе корань Pir- і ўтваральнік -ėn-).
::::падтрымліваю заўвагу Lš-k &quot;калі згаданы корань, але не згаданы сам тапонім — гэта не ўласнае даследаванне, а ўсё ж крыніца&quot;. калі ёсць Кебейкіс і Кебіч (з балцкім суфіксам -ейк- і славянскім -іч-), дык агульны корань Кеб- відавочны.
::::я б раіў ноўнэйму скіравацца ў тарашкевіцкую Вікі і звярнуць увагу на сапраўднага фантазёра, які піша раздзел &quot;Ліцвінскія імёны&quot;, вось там тысячы фантазій, і ноўнэйму будзе дзе разгарнуцца. пакуль гэта выглядае на нейкія асабістыя нападкі. ноўнэйм штось рабіў у Вікі? які яго ўнёсак?
::::Максім, &quot;Трэба шукаць спецыяліста, які б мог комплексна аб'ектыўна гэта ўсё ацаніць&quot; - акадэмічных спецыялістаў у краіне няма, калі што. Ад слова зусім. Былі б - былі б публікацыі. проста філолагі і чытачы Жучкевіча не ў лік. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:34, 15 мая 2025 (+03)
:::::Выпады з вашага боку на мой адрас пакідаю без каментароў, мне гэта цалкам абыякава, вы меня не пакрыўдзіце (хаця па правілах такія паводзіны забаронены). А калі казаць па сутнасці: чытайце правілы Вікіпедыі, там усё напісана [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне]]. Вы нават тут, на старонцы размоў працягваеце свае ўласныя даследванні, вольна інтэрпрэтуючы на свой густ тое, што напісана ў крыніцах. Што там вам &quot;відавочна&quot;, гэта вашая асабістая справа, артыкулы ў Вікіпедыі ствараюцца  на падставе інфармацыі з АК, а не з асабістых меркаванняў і разважанняў удзельнікаў. Вы пераблыталі энцыклапедыю з уласным блогам ці форумам, дзе кожны піша, што захоча. А што датычыцца Вікіпедыі на тарашкевіцы, вельмі добра, што вы тут прыгадалі дадзены факт. Вы тады спрабавалі разгарнуць там такую ж &quot;працу&quot; як і тут: пісалі свае ўласныя даследванні без крыніц, або спасылался на крыніцы, у якіх гаворка ідзе аб падобных, але зусім іншых словах. Вас тады за гэта назаўсёды заблакавалі. Раю адміністратарам гэтай Вікіпедыі мець гэта на ўвазе.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 07:39, 16 мая 2025 (+03)
::::::ага, чалавек з тарашкевіцкай Вікіпедыі пажалаваў? чарговы &quot;жмудаед&quot; і &quot;вільнянашыст&quot;? не іначай паплечнік нядаўна ўвязненага экстрэміста-літвініста &quot;Казіміра Ляхновіча&quot;? які распальвае на ВікіпЭдыі жудасную літуанафобію, адмаўляе існаванне балтаў далей за Коўна. і такі фанатык, што наствараў тысячу старонак, дзе сам (дзе спасылаючыся на аматара нямецкага неда-філолага, а дзе сам з галавы) прыдумляе нейкія нібыта &quot;германскія&quot; этымалогіі старажытных балцкіх двухасноўных імёнаў, тыпу Вітаўт ці Міндоўг. дзеля даведкі шаноўнага чытацтва: вось туды я і ўставіў быў адэкватнае, агульнапрызнанае гледжанне наконт тых імёнаў, за што экстрэміст &quot;Ляхновіч&quot;, карыстаючыся сваёй пазіцыяй, і наклаў бан. ну, што пасеяў, тое і пажаў, распальвальнік нянавісці.
::::::а вы, чалавек з турэцка-нямецкім нэймам, можаце напісаць і другі спіс (час у вас, і зацятасць, ёсць, сядзець тут а 7-й ранку), якраз не так даўно я пачынаў парадкаваць той матэрыял, які ў адпаведных артыкулах быў згрувасціў. так што ваш поштурх на карысць, спадар балтафоб.
::::::дарэчы, тэст - &quot;чыя Вільня?&quot; ну, тыпу, гістарычна, га? пакажы пазіцыю, ананім. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 11:12, 16 мая 2025 (+03)
:::::::Вас спаймалі за руку на сістэматычных, шматразовых падманах. А вы замест таго, каб гэта прызнаць і зрабіць высновы, дзейнічаеце па прынцыпе &quot;лепшая абарона - гэта нападзенне&quot;. У іншых Вікіпедыях за такія паводзіны (масавае напісанне фэйкаў і грубасць у адрас апанентаў) удзельнікаў баняць. На жаль, у беларускай ВП гэта дазволена. Не разумею, чаму адміністратары не рэагуюць. Спадзяюся, што толькі пакуль.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:42, 16 мая 2025 (+03)
:::::::: [[Удзельнік:Için warum]], цябе тут паліцэйскім ніхто не прызначаў. Кончай болтать, пиши статьи. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:21, 16 мая 2025 (+03)
::::разам з тым ноўнэймам зробленая добрая работа. пачаў па гэтым спісе ісці.
::::ноўнэйм надта эмацыйна ставіць кляймо &quot;няпраўда&quot; там, дзе падаюцца, напрыклад, корані і ўтваральнікі.
::::&quot;уяўных крыніцаў&quot; таксама няма. калі, напрыклад, Ваўкавыя параўноўваецца з літоўскай Ваўкаўёй і ставіцца спасылка, дык у спасылцы - аналіз гідроніма Ваўкаўя. і інш. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 15:17, 15 мая 2025 (+03)
* [[Удзельнік:Için warum|Için warum]], выдаляць фрагменты без крыніц, або з памылковымі крыніцамі, можна самастойна, для гэтага запыты да адміністратараў не трэба. Хіба каб звярнуць іх увагу на маштаб такой з'явы у дзеяннях удзельніка. Калі гэта адзінкавыя выпадкі, спачатку паставіць {{ш|няма ў крыніцы}} і паведаміць непасрэдна ўдзельніку, або ён выпраўляе, або выдаляеце непацверджаную частку. Калі гэта яўна сістэмны падыход, ставіць ўяўныя крыніцы (вяглядае тут якраз ён), таксама сістэмна можна выдаляць такія фрагменты ўжо без цырымоній. З артыкулаў пра паселішчы шырокую этымалогію рэк трэба наогул выдаліць, дастаткова згадкі, што назва ўтворана ад гідроніма, пакідаць толькі датычнае назвы самога паселішча (як суфікс -ск, напрыклад), у Пінску і Сянне гэта ўжо зрабіў.  Паступова, прынамсі я, буду выдаляць паводле вашага спісу, калі ласка, рабіце гэта таксама. --  [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 08:59, 15 мая 2025
**Добра. Але пакуль пачакаю, што будзе далей. Калі не будзе адпаведнай рэакцыі, то буду рабіць як вы гаворыце. Дарэчы, мой спіс, далёка на поўны, гэта толькі частка таго, што панапісваў гэты ўдзельнік.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 07:48, 16 мая 2025 (+03)
*** [[Удзельнік:Için warum]], іншыя ўдзельнікі гэтай дыскусіі цягам яе ўжо зрабілі свой унёсак у згаданыя артыкулы. Давай, уключайся ў супольную працу. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:42, 16 мая 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
[[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Вынік 7|Спадзяюся гэтага хопіць]], каб удзельнік больш не рабіў уласных даследванняў. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:19, 10 мая 2026 (+03)

== [[Удзельнік:Хомелка|Хомелка]] - пазбаўленне праў зніклай ==
{{закрыта}}
Тэрмінова. Варта пазбавіць адміністратарскіх праў зніклую адміністратарку для бяспекі нашай Вікіпедыі ды дадзеных удзельнікаў. Лёгка вернем, калі спадарыня Вольга павернецца. Пра гэта [[:be-tarask:Вікіпэдыя:Запыты_да_адміністратараў#Kazimier_Lachnovič_-_пазбаўленьне_правоў_зьніклага|ў тарашкевічнай Вікі]] (і [https://spring96.org/be/news/117810 навіны] + &lt;small&gt;[[:ru:Википедия:Форум/Новости#Пропажа_администраторов_белвики|абмеркаванне на рускай]]&lt;/small&gt;). [[Удзельнік:Maksim L.|Maksim L.]], [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]], [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]], [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]], [[Удзельнік:Belarus2578|Belarus2578]]. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 15:51, 22 красавіка 2025 (+03)
: {{За}} --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 16:24, 22 красавіка 2025 (+03)
::@[[Удзельнік:Shabe|Shabe]], не пазбавіць правоў, а каб сцюарты заблакавалі з адпаведнай прычынай, не як за парушэнне. Наколькі разумею, дастаткова звярнуцца да кагосьці аднаго з іх, з доказамі. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 16:50, 22 красавіка 2025 (+03)
::: Добра, зараз займуся. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 16:59, 22 красавіка 2025 (+03)
:::: Запрашаю на [[:ru:Обсуждение_участника:1234qwer1234qwer4#Блокировка_пропавших_администраторов|старонку]] актыўнага рускамоўнага сцюарда 1234qwer1234qwer4. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 17:20, 22 красавіка 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}

=== Вынік ===
{{Done}} спадаром [[:meta:User:Mykola7|Mykola7]]. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 19:13, 22 красавіка 2025 (+03)

== Удзельнік UnknownChannel352 ==
{{закрыта}}
: Просьба заблакаваць UnknownChannel352 за датэрміновае зняцце артыкула з намінацыі на выдаленне і вайну правак. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:04, 22 студзеня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Больш не актуальна. Меры былі прынятыя. У архіў --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:25, 22 верасня 2025 (+03)

= Карысныя спасылкі =
* [[Адмысловае:ProtectedPages|Спіс старонак пад аховай]]

[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Адміністратары]]</text>
      <sha1>62q12giw8w3x3st4q3yt3sf7odin1xb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181412</id>
      <parentid>5181335</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T08:53:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дзейнасць удзельніка JerzyKundrat */ Адказ</comment>
      <origin>5181412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="449773" sha1="8qhh1gqwdc0xm58rzh9xwx2jjtrdjeb" xml:space="preserve">{{Index box}}
{{/Шапка}}

= Запыты =

== Прапанова правіла блакіровак ==
Звяртаю ўвагу адміністратараў на [[Вікіпедыя:Абмеркаванне_правіл/Блакіроўкі|абмеркаванне правіла блакіровак]]. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:04, 12 жніўня 2026 (+03)

== Блакіроўка вандала ==
Здаецца, наўмысны вандалізм ад {{у|Каталинград}} і арфаграфічны, і расстаўляе няісныя спасылкі на іншыя Вікіпедыі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:24, 23 ліпеня 2026 (+03)

:Выдаў пакуль папярэджанне. З 24 ліпеня правак пакуль няма. Як будзе вандалізм, будзе блакіроўка. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:36, 27 ліпеня 2026 (+03)

== Перанос ==
Калі ласка, перанясіце [[Размовы:Амбар]] у [[Размовы:Свіран]]. ----[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:07, 12 чэрвеня 2026 (+03)

:{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:31, 27 ліпеня 2026 (+03)

== [[Санкт-Пецярбург]] ==
Варта дазволіць праўкі толькі зарэгістраваны удзельнікам, бо час ад часу наведваюцца вандалы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:00, 8 чэрвеня 2026 (+03)

:{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:47, 11 чэрвеня 2026 (+03)

== Аб'яданне версій ==
Калі ласка, аб'яднайце версіі [[Лаялізм]] (яго пакінуў як перасылку) і [[Лаялісты]], тэксты фізічна я аб'яднаў, трэба толькі каб праца асобных удзельнікаў не згубілася. ----[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:00, 8 чэрвеня 2026 (+03)
: {{Done|Аб'яднаў}}. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:39, 12 чэрвеня 2026 (+03)
::Але не бачна гэтага. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:04, 12 чэрвеня 2026 (+03)
::: Дзіўна, бо я гэта рабіў праз [[Адмысловае:MergeHistory]] і нібыта ўсё атрымалася. Паспрабую яшчэ раз. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:12, 12 чэрвеня 2026 (+03)
::: А зараз не ўдалася. Магчыма @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], альбо @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ведаюць, як гэта зрабіць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:14, 12 чэрвеня 2026 (+03)
::::Не працуе яно. Спачатку выдаляеце &quot;Лаялісты&quot;, потым &quot;Лаялізм&quot; пераносіце ў &quot;Лаялісты&quot;. Потым зноў выдаляеце &quot;Лаялісты&quot; і адразу аднаўляеце яго, выбіраеце аднавіць усе версіі, у гэтым выпадку, апроч апошняй (з яе крыжык прыбіраеце). -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:14, 12 чэрвеня 2026 (+03)
::::: А смасл? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:36, 12 чэрвеня 2026 (+03)
::::::каб была адзіная гісторыя правак [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:07, 16 чэрвеня 2026 (+03)
:::::{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:06, 16 чэрвеня 2026 (+03)
:::::: Дзякуй, бо я не разабраўся як( [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:31, 16 чэрвеня 2026 (+03)

== Вандалізм з самазванствам ==
Добрага дня. Упісванне сябе ў &quot;журы&quot; [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BA%D1%82:%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%8C&amp;action=edit&amp;undoafter= вось тут] удзельнікам {{u|BelRos}}, напэўна, вымагае ацэнкі і прыняцця мер. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:25, 6 чэрвеня 2026 (+03)
* Быў глабальна заблакаваны. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:26, 23 ліпеня 2026 (+03)

== Дзейнасць удзельніка JerzyKundrat ==
Паважаныя адміністратары, прашу вас даць ацэнку дзеянням удзельнікая [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], які адмяніў мае праўкі ў наступных артыкулах:
* [[Уступленне Украіны ў Еўрапейскі Саюз]]
* [[Банкаўская сістэма Беларусі]]
Дзякуй, [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 08:39, 5 чэрвеня 2026 (+03)
: @[[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]], калі вы выдаляеце значны кавал тэксту — гэта выглядае незразумела. Не забывайце дадаваць апісанне да сваіх правак. @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], можаце патлумачыць, чаму адкацілі змены? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:07, 5 чэрвеня 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:MocnyDuham]], гл. [[Размовы з удзельнікам:DenisBorum #Выдаленне інфармацыі]]. Астаняе, гэта з таго ж поля ягады. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:34, 5 чэрвеня 2026 (+03)
::: [[Удзельнік:MocnyDuham]], таксама ўзгадаю, што існуе [[Вікіпедыя:Правіла трох адкатаў]], яно дазваляе не надта разумнічаць пры вырашэнні спрэчак. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:38, 5 чэрвеня 2026 (+03)
::У абодвух выпадках выдалена толькі тое, што састарэла і стала неактуальным. Калі для JerzyKundrat гэта не зразумела, ён мог мне напісаць і спытаць наўпрост (для гэтага, нават магу даць свой [[Telegram]]) [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:56, 5 чэрвеня 2026 (+03)
::: [[Удзельнік:DenisBorum]], тут не твой персанальны сайт, будзеш выдаляць інфармацыю з аўтарытных крыніц, атрымаеш бан. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:49, 5 чэрвеня 2026 (+03)
Яшчэ раз заклікаю адміністратараў прааналізаваць дзейнасць JerzyKundrat, скаргі на яго іншых удзельнікаў і прыняць рашэнне [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 16:17, 5 чэрвеня 2026 (+03)
: [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]], калі заклікаеш, стаў на канцы клічнік. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:21, 5 чэрвеня 2026 (+03)
JerzyKundrat працягвае гадзіць у беларускай Вікіпедыі, а адміністратары нічога не робяць. Я вымушаны паведаміць, што пакідаю праект. Заставайцеся з гэтым уродам тут без мяне. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 08:05, 15 жніўня 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:DenisBorum]], калі ласка, прывядзіце прыклады няслушных дзеянняў з боку [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], учыненых у апошні час. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:38, 15 жніўня 2026 (+03)
::: [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], &quot;не ўрода&quot;, будзеце баніць, ці няхай сыходзіць па ціхаму. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:52, 15 жніўня 2026 (+03)
:::Выглядае, што праз адкат вельмі моцнага аднаразовага скарачэння ў артыкуле &quot;[[Гомель]]&quot;. Там і праўда ёсць што скарачаць, рэдактарскай працы вагон, але калі вырублена з пляча, то як разабрацца? Рэзаць лепей паступова, тлумачэнні пакідаць. У DenisBorum шмат такіх выпадкаў, звычайна ён якасна гэта робіць, але часам дужа радыкальна -- выдаляе састарэлую інфармацыю, якая на праўдзе гістарычная і мае энцыклапедычную каштоўнасць. Тое самае з артыкулам &quot;[[Расійскае ўварванне ў Крым]]&quot;, адкату не было, а там 107 КБ тэксту адной праўкай выдалена. Артыкул і праўда вымагаў рэдакцыі, але што зроблена падчас зачысткі абсалютна не ясна. Карацей, трэба ўлічваць спецыфіку працы ў Вікіпедыі, што гэта твор многіх удзельнікаў за многія гады, і рэдакцыя пажадана празрыстая. Каб не было крыўды за адкаты гіганцкіх купюр уцёмную. Абразы ж і грубасць, у тым ліку фамільярнасць, з абодвух бакоў непрымальныя. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:53, 15 жніўня 2026 (+03)

== Балцкія войны ==
Удзельнік [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B0&amp;diff=prev&amp;oldid=5139811 ізноў выдаляе сцвярджэнні з крыніцамі], перайначвае факты. Я не ведаю, што з гэтым рабіць.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:53, 11 мая 2026 (+03)

:Калега, не дурыце, гэта аўтаматычна, выпраўляў раздзелы на &quot;Цікавы факт&quot;. Без алярму. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:24, 11 мая 2026 (+03)
::Добра. Але раздзел «Цікавыя факты» не вельмі пасуе Вікіпедыі, і калі і ёсць, то дадаюцца ў канцы артыкула. Вярнуў раздзел «Назва» з спасылкай на прозвішча. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:48, 11 мая 2026 (+03)

Кантэнт, як ёсць, перанёс сюды:  [[Кайка (значэнні)#Прозвішча|Кайка, прозвішча]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:07, 11 мая 2026 (+03)

:Тады стаўце спасылку з тапоніма на прозвішча. Каб не пагубілася. Але папярэджваю: калі з'явіцца публікацыя - вашая праца пойдзе крыху намарна, бо ўсё тое будзе вернутае ў раздзел &quot;Назва&quot; ў адпаведных назоўных артыкулах. Таму рацыянальней пакінуць раздзел &quot;Цікавы факт&quot;. Бо ў выпадку публікацыі тады проста ён будзе перайменаваны і крыху перафармуляваны. Вам вырашаць, наколькі выдаткоўваць сілы на асобныя старонкі пад прозвішчы. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:27, 11 мая 2026 (+03)
:: Спасылка ёсць у раздзеле &quot;Гл. таксама&quot;. Наяўнасць раздзела &quot;Цікавыя факты&quot; ў Вікіпедыі не вітаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 11 мая 2026 (+03)
:::Добра. Абы была. Бо спасылкі на метрыкі маюць каштоўнасць самі па сабе - у тым ліку і для будучых даследчыкаў. Не хацелася б, каб яны згубіліся ў выніку адкатаў ці выдаленняў. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 16:06, 11 мая 2026 (+03)
Удзельнік Peisatai вырашыў не мыццём дык катаннем захаваць у энцыклапедыі свае ўласныя даследванні. Толькі калі раней яны ўтрымоўваліся ў раздзеле &quot;Назва&quot;, дык цяпер тое ж самае будзе напісана ў раздзеле з найменнем &quot;Цікавыя факты&quot;. Што гэта мяняе? Абсалютна нічога. Гэта ж проста здзек: змяніў назву раздзела, а змест застаўся ранейшы. Што, напрыклад, у артыкуле пра вёску Масленікі робіць &quot;цікавы факт&quot; аб тым, што ёсць латышскае прозвішча Maslens? Гэта ён так намекае, што назва вёскі быццам паходзіць ад гэтага прозвішча. Крыніцы, якая б гэта пацвярждала, у яго, зразумела, няма. Карацей кажучы, гэта прафанацыя апошняга рашэння адміністратара. Калі не зрабіць захады, нічога так і не зменіцца.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:33, 11 мая 2026 (+03)
: Мне здаецца, ён намякае, што гэтыя прозвішчы ўтварыліся ад назвы вёскі. Прагаласуем? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:00, 11 мая 2026 (+03)
:: Мне таксама здаецца, што &quot;Цікавыя факты&quot; не павінны намякаць на сувяць паміж назвай Вёскі і прозвішчам, калі гэта не прапісана ў крыніцах. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:03, 11 мая 2026 (+03)
:::У кожным разе, гэта часова, будзьце пэўныя. Пакуль можа і патрываць. Вісіць жа багата чаго іншага неправеранага і непадмацаванага. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:56, 12 мая 2026 (+03)
:: У любым выпадку, без наяўнасці крыніцы, якая б падцвярждала бы сувязь паміж назвай вёскі і прозвішчам, гэтай інфармацыі ў дадзеным артыкуле не месца, бо паводле аднаго з правіл, Вікіпедыя — не бязладная звалка інфармацыі. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:39, 11 мая 2026 (+03)
::: [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], таксама маеце скасаваць праўку у арт. [[Кайкава]], якая не намякае, а прама кажа. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:17, 11 мая 2026 (+03)
:::: Варта скасаваць, бо адкуль вядома, што назва вёскі паходзіць менавіта ад прозвішча Кайка? А можа ад прозвішча Кайко, Каёк, Кайкаў, Кайкоў, Кайк і г. д.? А можа, наогул, не ад прозвішча? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:45, 11 мая 2026 (+03)
:::::Ды '''ўціхамірся ўжо'''. У мяне таксама яшчэ добрая сотня тапонімаў была на прыкмеце, давядзецца пакуль у стол. Але ''гэты'' этап скончаны, калега. ''Круці не круці трэба памярці'', як пісаў Аляхновіч у газеце &quot;Новы шлях&quot;. Калі свярбіць, ну паспрабуй у тг ізноў антырэкламу пусціць, бо даўно ад цябе трафіку не было. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:55, 12 мая 2026 (+03)
:::::: &quot;Уціхамірыцца&quot; варта табе. Пішы свае ўласныя даследванні на сваім уласным сайце ці яшчэ дзе-небудзь, чаго ты прычапіўся да вікіпедыі? Ужо дваццаць разоў растлумачылі, што тут артыкулы пішуцца на падстве апублікаваных навуковых крыніц, а не на падставе асабістых прыдумак удзельнікаў праэкта. Інтэрнэт вялікі, няўжо не знайшлося іншых месцаў, каб прапагандаваць свае &quot;адкрыцці&quot;? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:39, 12 мая 2026 (+03)
::::::: Бульбасрач, як ён ёсць. Няўжо для яго няма іншага месца акрамя Вікіпедыі. Пра &quot;навковыя&quot; крыніцы няпраўда, дарэчы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:43, 12 мая 2026 (+03)
:::::::Калі гэта не персанальны сталкінг, а шчырае змаганне з аўтарскімі версіямі, дык чаму не кіруешся ў тарашкевіцкую Вікіпэдыю, дзе Барыскевіч (ён жа Казімір Ляхновіч) сваімі германскімі УД напоўніў тысячы артыкулаў пра тапонімы? Ён якраз выйшаў, вам будзе пра што пагаварыць. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:34, 13 мая 2026 (+03)
:::: [[Удзельнік:Için warum]], як вырашыў адміністратар, тэкст, упісаны да ўчорашняга дня выдаленню не падлягае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:28, 11 мая 2026 (+03)
::::: А як быць з вашымі апошнімі праўкамі ў артыкулах [[Сэрвач]], [[Жлобін (значэнні)]], [[Вір]]?! Яны былі зроблены ўжо пасля таго, як выйшла рашэнне адміністратара: ''паходжанне канкрэтнага тапоніма, гідроніма, назвы паселішча або прозвішча варта падаваць толькі тады, калі крыніца прама разбірае менавіта гэты аб’ект або менавіта гэтае прозвішча ці імя ў адпаведным кантэксце''. Навошта вы выклалі там гэтыя ўласныя даследванні, бо амаль усе крыніцы, якія там выкарастаны, пра дадзеныя назвы нічога не пішуць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 23:12, 13 мая 2026 (+03)

== Каментар ==
{{закрыта}}
Каментар да [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96&amp;diff=5135454&amp;oldid=5134502 гэтай праўкі] мае быць схаваны. Уклад удзельніка Için warum падобнымі каментарамі перапоўнены, гэта цягне на пажыццёвую блакіроўку, па цяперашнім часе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:15, 3 мая 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Дзякуй, што звярнуў увагу. Удзельнік заблакіраваны на тыдзень. Наступнае парушэнне [[ВП:НАПА]] прывядзе да блакіроўкі на месяц. Вяртаемся да старой тэмы, што ўдзельнікі без медыяцыі сумесна працаваць эфектыўна не могуць. Канфлікту хутка год. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:51, 4 мая 2026 (+03)
: Удзельнікі за гэты час шмат чаго супольна зрабілі, значыць працаваць могуць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:04, 4 мая 2026 (+03)
:: Каб яны яшчэ прытрымліваліся культуры і не адбіралі энергію ў іншых удзельнікаў – ім цаны бы не было. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:23, 4 мая 2026 (+03)
::: Не наша задача ацэньваць іншых. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:03, 4 мая 2026 (+03)
:::: Таксама праўда. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:07, 4 мая 2026 (+03)
:::::Панове, а што там быў за каментар?)) Без мяне мяне жанілі.
:::::Як на мяне, было б дастаткова проста жорстка сцвердзіць: блакіроўка (прагрэсіўная: дзень - тыдзень - месяц - пажыццёва) за любую абразу і спробу дэананімізацыі. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:39, 10 мая 2026 (+03)
:::::: Рэпліка змяшчала абразы. Пераказваць іх не буду. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:42, 10 мая 2026 (+03)

== Зняццё статуса &quot;Да выдалення&quot; з артыкула ==
{{закрыта}}
Калі ласка, разгледзьце запыт да выдалення гэтага [[Вакол ліхтарнага слупа (гурт)|артыкула]]: [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F#%D0%92%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB_%D0%BB%D1%96%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0% https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F#%D0%92%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB_%D0%BB%D1%96%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%BF%D0%B0_(%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%82)] - [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 17:23, 17 красавіка 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Абмеркаванне трывае. Трэба чакаць вынік. Адміністратары не могуць нікога прыспяшаць і знімаць статусы без вынікаў. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:34, 19 красавіка 2026 (+03)

== [[Адмысловае:Contributions/&amp;#126;2026-16309-44|&amp;#126;2026-16309-44]] ==
{{закрыта}}
Адміністратары, заблакуйце ўдзельніка. Лаянке не месца ў Вікіпедыі. [[Адмысловае:Contributions/&amp;#126;2026-16262-28|&amp;#126;2026-16262-28]] ([[Размовы з удзельнікам:&amp;#126;2026-16262-28|размова]]) 21:08, 15 сакавіка 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
{{Done}}. Блакаванне на 1 месяц. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:52, 16 сакавіка 2026 (+03)

== [[Удзельнік:Кінапошук]] ==
Гэты ўдзельнік з 6 праўкамі ўжо назваў сябе адміністратарам. Трэба выпісаць яму папярэджанне. --[[Адмысловае:Contributions/&amp;#126;2026-16154-63|&amp;#126;2026-16154-63]] ([[Размовы з удзельнікам:&amp;#126;2026-16154-63|размова]]) 15:40, 14 сакавіка 2026 (+03)

:вынесена папярэджанне [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:34, 14 сакавіка 2026 (+03)

== Вандалізм з архівамі ==
Там нешта {{u|Brangiai}} навандаліў з архівамі і быў глабальна заблакаваны. Трэба паглядзець і адкаціць да часоў, як яно выглядала раней. Я пакуль моцна хварэю і мне цяжка канцэнтравацца на Вікі. Кавідагрыпы гэтыя :( --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:07, 24 лютага 2026 (+03)

:а ён спрабаваў падзяліць [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2023—2024|архіў]] па датах, што і зрабіў нібыта. Па сутнасці нам гэта не трэба, але і не ўпэўнены, наколькі гэта заслугоўвае блакіроўкі... Таксама пытанне, ці выдаляць тады створаныя архівы за [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2023|23]] і [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/2024|24]] год. Тады трэба будзе яшчэ абнавіць [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў/Шапка|шапку]]. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:39, 14 сакавіка 2026 (+03)

== Абарона старонкі [[Новая зямля (паэма)]] ==
Папулярная старонка з статусам добрай, ананімы ўносяць толькі вандальныя праўкі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 01:23, 18 лютага 2026 (+03)

:{{зроблена}}, цяпер толькі аўтапацверджаныя толькі могуць правіць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:57, 18 лютага 2026 (+03)

== Вандал ==
Серыя вандальных правак ад [[Удзельнік:The Croats]]. Таксама ХВ для створанага ім &quot;[[Асяроддзе]]&quot;. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:14, 15 лютага 2026 (+03)

:Панове адміністрове, тып вандаліць 24 гадзіны сабе спакойна. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:52, 16 лютага 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:The Croats]] заблакаваны на тры дні. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:15, 16 лютага 2026 (+03)

== Вайна правак [[Алесь Мікус]] ==
Вайна правак і, здаецца, да кансэнсусу самі удзельнікі не дойдуць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:34, 2 лютага 2026 (+03)

:пакуль заблакаваў магчымасць правіць. Калі ўдзельнікам @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], @[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] і іншым ёсць што сказаць — кажыце, толькі пастарайцеся, калі ласка, без інсінуацый і сцісла, па справе. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:55, 3 лютага 2026 (+03)
::''Вітанні калегам.''
::А што дадаваць, усё ясна сказана ў абгрунтаванні правак на старонцы, пра якую мова.
::1) Вікіпедыя не месца для спасылак, дзе рэкламуюцца продажы.
::2) Сцвярджэнні павінны быць падмацаваныя, тым больш без спрэчных асабістых ацэначных характарыстык.
::3) Калі музыкнат - або дыскаграфія, або асобныя (&quot;культурна ўплывовыя&quot;) трэкі.
::Тым больш гэта падтасоўваецца так, каб з розных бакоў наўмысна дыскрэдытаваць. Тым больш калі робіцца чалавекам прарэжымным пра чалавека, які ў краіне (ну, але гэта ўжо кантэкст).
::Астатняя &quot;лірыка&quot; ад удзельніка Artsiom91 да тэмы не датычыцца і рацыянальнага зерня там няшмат. Па-харошаму гэта трэба вынесці ў асобную галінку.
::Але скажу тут па сутнасці і сцісла: лічу баруканне па назвах паміж намі двума - '''карысным'''. І працу над фармулёўкамі - таксама карыснай. І не толькі для Вікіпедыі, а і ўвогуле. Высвятляюцца слабыя месцы, падкрэсліваюцца моцныя. Некаторыя артыкулы па назвах (як Нёман) робяцца без малога энцыклапедычнымі. Азарт падштурхоўвае да новых '''адкрыццяў '''(гл. Жадзены), якія ніколі б без таго не былі б зробленыя.
::Ці зробіць хто '''афлайн '''такую работу? Перакананы - не. А яна робіцца, не ў малой меры з-за таго напружання, якое (таксама афлайн) мае месца быць.
::Гэта што да ацэнкі '''па вялікім рахунку'''.
::А калі канкрэтна, то ні ў мяне, ні ў майго апанента (якога ўжо я цяпер мушу нібыта бараніць) цяпер бадай ані слоўца адсябяціны, усё абгрунтавана і нярэдка нават вытанчана.
::І не трэба тут &quot;'''шарыкаўшчыны'''&quot;, бо маўляў камусь цяжка правяраць і ўвогуле незразумела. Калі цяжка лезці ў крыніцы - сядзіце чытайце або праходзьце міма. Заўсёды хтось кантэнт творыць, а хтось спажывае.
::Апроч таго, рэпрэсіўныя захады (як падкрэсліваў раней JerzyKundrat) не адпавядаюць прынцыпам Вікіпедыі.
::Зараз прапаную вярнуцца да тэмы гэтай галінкі і не расцякацца мысію па дрэве &quot;у агуле&quot;.
::''Дзякуй за ўвагу, калегі.'' [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 15:02, 3 лютага 2026 (+03)

Выкажу сваё меркаванне наконт сітуацыі з удзельнікамі. Спачатку коратка пра тое, што адбываецца апошнім часам. Прыведзены ніжэй [[#Праект рашэння|праект рашэння]] фактычна не працуе. Peisatai па факце проста ігнаруе тое абмеркаванне і працягвае сваю дзейнасць у тым выглядзе як хоча, а Için warum з-за абыякавасці іншых удзельнікаў і бяздзейнасці адміністратараў па рэалізацыі праекта рашэння пайшоў фактычна да асабістых нападак.

Па сутнасці, пытанне паходжання назваў хвалюе толькі двух удзельнікаў, Peisatai і Için warum. Астатнія, хоць могуць рабіць дробныя выпраўленні і інтэграваць версіі, у тэматыцы не маюць цікавасці. [[#Адкаты Peisatai|Вялікае абмеркаванне ніжэй]], хоць і прыцягнула многіх удзельнікаў, яны выказвалі меркаванні, аднак па сутнасці іх мэта была прымірыць бакі і навязаць ім нейкае кансэнсуснае рашэнне. Аднак, у першую чаргу, менавіта самі Peisatai і Için warum, як зацікаўленыя, мусяць знайсці згоду паміж сабою і вызначыць кансэнсус. Пасярэднікі з цэлым могуць дапамагчы, аднак калі самі бакі не хочуць мірыцца, то прапановы нейкіх нейтральных версій не маюць сэнсу.

Аднак, мірыць бакі мае сэнс у рэальным жыцці. У супольнасці вікіпедыі мусім кіравацца яе прынцыпамі і правіламі. Тут варта памятаць, па-першае, што сама магчымасць правіць без нейкага пацверджання і нават ананімна даецца таму, што мы [[Вікіпедыя:Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў|зыходзім з сумленнасці ўдзельнікаў]] і таго, што яны ставяць за мэту дапамагчы вікіпедыі (а не прасунуць тут свае ўласныя даследаванні, рабіць рэкламу ці падобнае). Калі ж удзельнікі сумленныя, то яны зыходзяць з сумленнасці іншых удзельнікаў, адпаведна пры несупадзенні пунктаў гледжання намагаюцца іх абмеркаваць і знайсці выйсце, якое задаволіць зацікаўленых. Так працуе [[Вікіпедыя:Кансэнсус]]. Трывалае нежаданне шукаць кансэнсус ставіць пад сумнеў сумленнасць і жаданне рэальна дапамагчы вікіпедыі (а не задавіць апанента і прасунуць свой пункт гледжання), адпаведна да такіх удзельнікаў могуць прымацца меры па абмежаванні ўдзелу ў праекце (папярэджанні, блакаванні).

Канкрэтна для ўдзельнікаў Peisatai і Için warum мы бачым поўную адсутнасць жадання шукаць кансэнсус. Ніякіх спроб абмеркавання на старонках размоў удзельнікаў, старонках размоў артыкулаў. Яны не лічаць неабходным патраціць час, каб паміж сабою вырашыць якімі крыніцамі варта карыстацца, а якімі не, як лепей афармляць паходжанне назваў у артыкулах. Чаму тады іншыя мусяць траціць свой час і пытацца знайсці гэты кансэнсус за іх, неяк ацэньваць іх аргументы і крыніцы?

Маю пэўныя падставы лічыць ([[Special:diff/4995709|запыта да адміністратараў ад Için warum ледзь не першай праўкай]], [[Special:diff/5049888|просьбы ўключыцца з дыскусію]], адсутнасць камунікацыі паміж Için warum і Peisatai у праекце), што асноўную сваю дыскусію ўдзельнікі вядуць па-за межамі вікіпедыі. Не бяруся ацаніць навуковы ўзровень гэтай дыскусіі, але ён відавочна вышэйшы за ўзровень вікіпедыі і яе ўдзельнікаў у гэтым пытанні. У такіх умовах спрэчка Için warum і Peisatai у вікіпедыі выглядае не як спроба палепшыць яе змест, а проста як выкарыстанне праекта як поля бітвы.

Скажу пра сваё асабістае стаўленне да тэмы. Мне ад самага пачатку праўкі Peisatai не падабаліся, бо тычыліся вельмі спецыфічнай тэмы, якія цяжка было праверыць. З цягам часу назіраў, як ён часцей стаў зусім не дадаваць крыніц, а праўкі пра паходжанне дадаваць, напрыклад, у артыкулы пра асоб і прозвішчы. Сталі з’яўляцца нейкія аналогіі, падобныя карані. Умяшальніцтва Için warum і іншых удзельнікаў не асабліва палепшыла сітуацыю. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Шынкаўцы_(Гродзенскі_раён) Вось напрыклад артыкул], быццам некалькі абзацаў і крыніц, але ўсё абапал і навокал, канкрэтна пра гэтую назву і пра гэтую вёску — нічога. На мой погляд, артыкул стане толькі толькі лепш, калі гэтую творчасць усю прыбраць. І так у абсалютнай большасці артыкулаў. Нават калі адзін вучоны яўна сказаў что такая вёска магчыма мае балцкую назву, а іншы што магчыма славянскую — гэта не такая важная інфармацыя пра вёску, а хутчэй пра канцэпцыі паходжання назваў і іх пашыранасць. Трэба прызнаць, што тэма паходжання назваў у цэлым можа мець толькі нейкія гіпотэзы і канцэпцыі, і вельмі багатая на магчымыя ўласныя даследаванні, «прыцягванні за вушы». Падаванне версій паходжання (тым больш не самой назвы, а каранёў і падобных) толькі стварае ўражанне нейкай сур’ёзнасці і навуковасці, што на фоне жахлівага стану артыкулаў пра населеныя пункты быццам выглядае якасна. На мой погляд, трэба пакінуць толькі надзейнае кшталту Полацк ад ракі Палаты, усё астатняе нішчыць.

У беларускай вікіпедыі не любяць блакаваць удзельнікаў, звычайна апраўдваюць іх, намагаюцца зыходзіць з сумленнасці і не рэагаваць нават на яўныя парушэнні. Апраўдваюць што вопытныя і карысныя ўдзельнікі, актыўнасць у праекце і так невялікая. Аднак, усё ж трэба мець нейкія межы, і спыняць удзельнікаў калі яны парушаюць правілы — у тым ліку і для таго, каб іншыя разумелі межы дазволенага. Таксама ледзь не агульнапрынятым стала, што любая дададзеная інфармацыя гэта добра, што нельга інфармацыю выдаляць, а толькі перафармуляваць і знайсці ёй месца. Аднак усё ж вікіпедыя гэта энцыклапедыя, якая складаецца з самадастаковых артыкулаў, а не звалка інфрамацыі, дзе трэба нешта размясціць. Зараз інфармацыі ў інтэрнэце шмат, у тым ліку на беларускай мове, і ставіцца да інфармацыі ў вікіпедыі як да нейкай вялікай каштоўнасці — гэта падыход 2000-х гадоў. Нічога страшнага калі выдаліць радок-другі, асабліва калі яны яўна парушаюць [[:ru:Википедия:Взвешенность изложения]].

Мая прапанова па выніку: прызнаць, што ўдзельнікі Peisatai і Için warum выкарыстоўваюць вікіпедыю як поле бітвы, не прымаюць яе прынцыпаў і правілаў (бо ўсяго толькі вядуць навуковую дыскусію, асноўная частка якой па-за межамі вікіпедыі), не жадаюць шукаць кансэнсус паміж сабою і прымаць прапановы па кансэнсусу ад іншых удзельнікаў, толькі адцягваюць высілкі іншых і ствараюць таксічную атмасферу. '''Заблакаваць абодвух удзельнікаў бестэрмінова''' ў асноўнай прасторы назваў. Даць магчымасць толькі правіць старонкі размоў. Разглядаць магчымасць разблакавання толькі, калі яны дасягнуць паміж сабою кансэнсусу ў размовах (без аніякага ўмяшання іншых удзельнікаў). Тым часам прыбіраць зусім раздзелы &quot;Назва&quot; з артыкулаў пра вёскі, рэкі і азёры, як апісаў вышэй.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 11:28, 3 лютага 2026 (+03)
: [[Удзельнік:Artsiom91]], сам сябе заблакуй, тут цішэй стане. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:38, 3 лютага 2026 (+03)
::пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], тут не базар і не сценка ў падваротні. Выказвайцеся па тэме размовы і прытрымлівайцеся правіл этычных паводзін у праекце, вам ужо было папярэджанне. Вашыя асабістыя крыўды тут нікога не цікавяць і шкодзяць дыскусіі, прашу вас вынесці гэта за рамкі Вікіпедыі. Калі вы нязгодныя з выказаным вышэй — напішыце па справе. Інакш — прамаўчыце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:22, 3 лютага 2026 (+03)
::: Пра асабістыя крыўды выдумваць не трэба — тут не базар і не падваротня. Спроба распачаць дыскусію пустая, замест буры ў шклянцы вады лепш бы артыкулы правілі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:57, 3 лютага 2026 (+03)
: Спадар [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], на дадзены момант мне цалкам не зразумелы прычыны, па якіх Вы прапаноўваеце заблакіраваць удзельніка Için warum. Удзельнік Için warum пагадзіўся з праектам рашэння, прапанаваным MocnyDuham, адпаведна я не згодная з Вашым сцверджаннем, што дадзены ўдзельнік &quot;не жадае прымаць прапановы па кансэнсусу ад іншых удзельнікаў&quot;. У артыкуле &quot;Алесь Мікус&quot; няма нейкага вандалізма з-за якога варта некага бестэрмінова блакіраваць, акрамя таго праблема з вайной правак у адным артыкуле можа быць цалкам вырашана абмежаваннямі на рэдагаванне дадзенага артыкула. У выпадку, калі Вы бачыце, што ўдзельнік Peisatai &quot;ігнаруе тое абмеркаванне і працягвае сваю дзейнасць у тым выглядзе як хоча&quot;, то можна ўзняць пытанне аб блакіроўцы дадзенага ўдзельніка на нейкі час. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 14:25, 3 лютага 2026 (+03)
:пане @[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], дзякуй за меркаванне. Мне здаецца, што ў дадзеным выпадку можна спачатку абысціся пазбаўленнем сцягоў аўтадогляду, каб было прасцей кантраляваць войны правак гэтых двух удзельнікаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:26, 3 лютага 2026 (+03)
:: акурат маем размову на [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка]], трэці месяц ужо. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:09, 3 лютага 2026 (+03)
: ''Вось напрыклад артыкул, быццам некалькі абзацаў і крыніц, але ўсё абапал і навокал, канкрэтна пра гэтую назву і пра гэтую вёску — нічога. На мой погляд, артыкул стане толькі толькі лепш, калі гэтую творчасць усю прыбраць. І так у абсалютнай большасці артыкулаў.'' Тут я з вамі цалкам згодны, у артыкуле &quot;Шынкаўцы&quot; ў раздзеле &quot;Назва&quot; павінна быць толькі інфармацыя з крыніцамі, у якіх гаворка ідзе менавіта аб назве Шынкаўцы. Аднак такую практыку, пісаць усё падрад, завёў не я, а Peisatai. Ён для любога беларускага тапоніма або прозвішча (напрыклад, Маразы, Сабалі) находзіць сугучныя назвы ў Літве, а потым піша: ёсць літоўскае прозвішча такое, ёсць літоўскі тапонім такі... Усё гэта выглядае як нейкая манія. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:43, 3 лютага 2026 (+03)
::Манія - гэта займацца персанальным '''сталкінгам''', калі што. Здаецца, няма яшчэ такога артыкула ў ВП, мо напішаце? А то толькі хвосцікам за мной следуеце, мяцёлачкай падмятаеце :) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 13:02, 4 лютага 2026 (+03)
: Artsiom91, а за што мяне блакаваць?! Назавіце хатя б адзін пункт правіл ВП, які я парушыў. Вайна правак пачалася так: Peisatai панапісваў горы ўласных даследванняў аб быццам бы паходжанні тапонімаў і прозвішчаў. Падрабязна, з канкрэтнымі прыкладамі я аб гэтым пісаў яшчэ ў  маі летась тут https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E#Удзельнік_Peisatai Але нажаль, мясцовая супольнасць пераважна абыякава аднеслася да праблемы. Тады я пакрысе стаў выпраўляць ягоныя праўкі, якія не пацвярждаліся паказанымі там крыніцамі або не мелі крыніц увогуле. Аднак Peisatai не супакоіўся і пачаў або адмяняць мае праўкі, або зноў працягваць свае ўласныя даследванне. Я ўжо не раз пісаў і яшчэ паўтаруся: па правілах Вікіпедыі артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц. Калі нехта хоча напісаць, што нейкае назва або прозвішча паходзяць ад нейкага слова, хай прывядзе крыніцу, дзе менавіта гэта і будзе напісана. Калі Peisatai будзе трымацца гэтага правіла, вайна правак адразу спыніцца. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:25, 3 лютага 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:Için warum]], покуль не дайшло да парушэння правіла трох адкатаў — гэта не вайна правак, а спробы пошуку кансэнсусу. Праўце смела! Але ў каментарах да правак, калі ласка, пазбягайце грубіянства і не пераходзьце на асобы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:38, 3 лютага 2026 (+03)
::Перакручваеце, калега.
::Не адмяняць, а ўзгадняць, бо Вы разам з вадой у шмат якіх выпадках выплёсквалі і дзіцёнка. А таксама наўмысна згрувашчвалі надзейныя і маланадзейныя крыніцы, каб праз іх няможна было прадзерціся, гэта і ёсць Ваша мэта (вунь, Арцёма заблыталі, і просіць не мучыць яго версіямі ўвогуле).
::Пэўныя Вашы заўвагі, кажу ж, небеспадстаўныя, але цягнеце празмерна ў процілеглы бок, і даводзіцца ўзгадняць, каб не было як у брацкую магілу скінуўшы.
::Вайна правак толькі ў выпадку старонкі, пра якую тут мова, у астатніх выпадках збольшага на залатую сярэдзіну памалу выходзім.
::Не драматызуйце, граючы на публіку, тут Вам не тэлеграм.
::Пра артыкул - аргументы вышэй. Дадумванне і стыгматызацыю пакінь(це) для свайго пахабнага тэлеграму, як і лаянку тыпу нацыст і сектант. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:50, 3 лютага 2026 (+03)
::: Нейкі &quot;поток сознания&quot;, які не мае ніякага дачынення да нашай дыскусіі: ''пахабнага тэлеграму, як і лаянку тыпу нацыст і сектант''. Адкуль вы ўсё гэта ўзялі, аб чым вы ўвогуле гаворыце? Які тэлеграм, якая лаянка? Вы сябе добра адчуваеце? Яшчэ ў маі мінулага года я прывёў мноства канкрэтных фактаў вашай хлусні https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E#Удзельнік_Peisatai Вы дагэтуль '''па сутнасці''' так нічога і не адказалі на гэтыя факты, бо вам няма чаго адказаць па сутнасці, няма чаго запярэчыць, толькі нейкая дэмагогія пра нейкі &quot;тэлеграм&quot;, &quot;прарэжымны чалавек&quot; і г. д. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:53, 3 лютага 2026 (+03)
::::З Вашай пасільнай дапамогай памалу выпраўляем, хоць і не без цёрак. Працягваем, калега.
::::А Вы ўжо далі сабе рады размяжоўваць час напісання пастоў у тг і рэдагавання артыкулаў у ВП? :) Крута за руку злавілі ў лістападзе. Таму &quot;праведны гнеў&quot; міма, усе ў курсе, праехалі. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:29, 4 лютага 2026 (+03)
: &gt; ''Прыведзены ніжэй [[#Праект_рашэння|праект рашэння]] фактычна не працуе''&lt;br&gt;Гэта мая віна, што я не дапрацаваў яго (было некалькі правак) і не зацвердзіў &quot;адміністрацыйна&quot;. Калі спрэчка датычна зноў той жа тэмы - зраблю гэта на выходных. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:47, 3 лютага 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:MocnyDuham]], чакаем рашэнне. Трэба нешта рабіць, зачакаліся ўжо. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 15 лютага 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:MocnyDuham]], спрэчка датычна не ''зноў той жа тэмы'', а артыкула [[Алесь Мікус]], так што прыйдзецца табе зусім новыя правілы прыдумляць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:59, 3 лютага 2026 (+03)
:::Незразумела, якія вікіпедыйныя правілы ўвогуле прапісваюць парадак стварэння такіх &quot;праектаў&quot;, іх &quot;адміністрацыйнае&quot; зацвярджэнне і неабходнасць іх трымацца.
:::Няхай больш дасведчаныя ўдзельнікі патлумачаць са спасылкамі.
:::Здаецца, была мова, што гэта ніяк не рэгламентавана. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:23, 4 лютага 2026 (+03)
:::: Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, апроч пяці агульных прынцыпаў, выкладзеных [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|тут]]. Смела праўце, пераносьце, апрацоўвайце артыкулы, таму што радасць творчасці ў тым, што дасканаласць не патрабуецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:20, 4 лютага 2026 (+03)
:::: &gt; ''якія вікіпедыйныя правілы''&lt;br&gt;Прапісвае жаданне не баніць удзельнікаў пасля шматмесячных спрэчак і войн правак. Таму што калі трымацца правіл існуючых - даўно б пайшлі абмежаванні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:11, 4 лютага 2026 (+03)
::: Калі спрэчка не датычна той тэмы, то ніякіх правіл прыдумляць не трэба. Будзем глядзець хто пачынае вайну правак і рабіць папярэджванні/абмежаванні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:14, 4 лютага 2026 (+03)
:::: Калі не было парушана [[Вікіпедыя:Правіла трох адкатаў]], то радыкальныя абмежавальныя дзееянні адміністратараў не могуць быць прынятыя. А на ўзроўні ''папярэджванні/абмежаванні'' гэта здзейснена ўжо. Не наракайце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:35, 4 лютага 2026 (+03)
::::: Я яшчэ не паглыбляўся ў канфлікт, проста вам адказваю на вашыя заўвагі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:49, 4 лютага 2026 (+03)
Наконта артыкула Алесь Мікус. Удзельнік Peisatai спрабуе замаўчаць, схаваць інфармацыю, якая менавіта яму не падабаецца. Чаму - здагадайцеся самі. &quot;Аргумент&quot; пра нейкую быццам рэкламу абсурдны: на вокладцы самой кнігі &quot;Вітаўты і Вітарты&quot; напісана, што гэта &quot;Бібліятэка Свайксты&quot;. Тое, што ён напісаў гімн батальёна &quot;Данбас&quot; - гэта значны факт і ён можа быць адлюстраваны ў артыкуле. Прынамсі, упартае яго выдаленне з артыкула выглядае як вандалізм або цэнзура. На сайце svajksta.com яшчэ нядаўна большасць артыкулаў была падпісаная іменем Алесь Мікус. Апошнім часам ён сваё імя пад артыкуламі прыбраў. Заява, што я нібы &quot;прарэжымны чалавек&quot; вельмі добра харатарызуе ўдзельніка Peisatai, паказвае, што ён у сваёй дзейнасці ў ВП кіруецца выключна палітычнымі матывамі, у тым ліку і ў сваёй &quot;лінгвістычнай&quot; працы. Я тут яшчэ ні разу нічога не пісаў пра палітыку, а Peisatai ўжо не першы раз аб ёй гаворыць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 3 лютага 2026 (+03)
::: Біяграфіі сучаснікаў — тэма слізкая, не трэба туды накідваць таго, чаго не трэба. Правілы аб гэтым кажуць наўпрост. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:47, 3 лютага 2026 (+03)
:::: ''біяграфіі сучаснікаў — тэма слізкая, не трэба туды накідваць таго, чаго не трэба'' У такім выпадку, як быць з тым, што Peisatai піша ўсялякую хрэнь (пардон за маю французскую) пра прозвішчы вядомых людзей? Гэта як, нармальна? Гэта не парушае правілы наконт біяграфій сучаснікаў? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:29, 19 лютага 2026 (+03)
:::: Падрабязней гл. [[Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:50, 3 лютага 2026 (+03)
:Гэта ж трэба так маніць. Няма ніякага гімна батальёна Данбас. А на той старонцы - заклікі купляць. Маніпуляцыі як яны ёсць. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:56, 3 лютага 2026 (+03)
:: &lt;s&gt;гэта частка тэксту схвана&lt;/s&gt; --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:47, 4 лютага 2026 (+03) Якія яшчэ &quot;заклікі купляць&quot;, што за лухта?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:41, 4 лютага 2026 (+03)
:: Я не маніў, інфармацыя з украінскай ВП. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:56, 3 лютага 2026 (+03)
::: [[Удзельнік:Için warum]], нагадваю, што Вікіпедыя не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:06, 3 лютага 2026 (+03)
:::Паглядзеў, не знайшоў. Скіньце спасылку, бо цікава. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:30, 4 лютага 2026 (+03)

Добрага дня ўсім. Па-мойму, праца была ўвайшла ў нармальнае рэчышча, хаця ў апісаннях змен удзельнікі часам рэзка пішуць, але ў межах, як мне здаецца. Палітыкі невыдалення трымаюцца і добра, а рэзка пішуць не адны яны і нічога. Артыкулы дапрацоўваюцца, што толькі пра этымалогію, як заўважае пан Artsiom91, не важна -- вунь belarusenc.by у артыкулы пра вёскі піша толькі пра іх спаленне падчас вайны і фоткі абеліскаў, і нічога. Хто пра што піша, пра тое і добра. Адзінае, як здаецца, месца напружання гэта два артыкулы -- [[Аляксей Валер’евіч Дзермант|Аляксей Дзермант]] і [[Алесь Мікус]] -- чаго раптам, хто іх там ведае, але супольнасці гэта і не важна. Удзельнікаў блакаваць няма за што, але гэтыя артыкулы можна паставіць пад абарону, давесці да стэрыльна нейтральнага стану. Каб следу ідэалагічнага супрацьстаяння там не было, ніякіх тонкіх намёкаў на тоўстыя акалічнасці, ніякіх &quot;Молатаў&quot; і &quot;Данбасаў&quot; -- усё, што можа суб'ектыўна неяк пашкодзіць (бяспецы, рэпутацыі, псіхічнаму здароўю, чаму заўгодна жывога чалавека) парушае [[ВП:Біяграфіі сучаснікаў]]. А іншая праца ўдзельнікаў пазітыўная, што нешта на мяжы народнай этымалогіі, а нешта арыгінальнага даследавання -- выдаткі фармату Вікіпедыі, галоўнае, каб другасныя крыніцы былі і &quot;на мяжы&quot;, а не &quot;за мяжой&quot;. Часам шыкоўныя падборкі меркаванняў збіраюцца, з іх даволі ясна ўсё робіцца, гэта карысць на маю думку. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 00:19, 4 лютага 2026 (+03)

:Па сутнасці '''падтрымліваю''', вышэй у падобным рэчышчы таксама напісаў.
:*
:Наконт статусаў '''аўтадаглядчыкаў''' - як на мяне, гэта прынцыпова нічога не мяняе, бо абодва, будучы зацікаўленыя, пільнуем, што напісаў другі на старонцы ўкладу, і рэагуем, таму &quot;шыта-крыта&quot; ні ў каго не праканае.
:*
:Наконт '''суб'ектыўнай шкоды '''рэпутацыі і бяспекі - Вашая рацыя.
:Хіба ўздымаю &lt;u&gt;пытанне&lt;/u&gt; пра артыкул &quot;'''Дзермант'''&quot;, да дасведчаных знаўцаў у галіне вікіпедыйнай тэхнікі. Каб выдаліць пра той &quot;Молат&quot; (рэальнае выданне, калі што), нядаўна там хтось (ну ясна хто, але мова не пра тое) выдаліў а) усе згадкі аўтараў правак і б) змест зробленых імі правак ('''усё выкраслена'''). Як такое магчыма? Што гэта за паўнамоцтвы ў такога рэдагавальніка?
:І прычапным вагончыкам пытаннечка - ІчынВарум (ЧамуЧаму - турэцк., нямецк.) у іншай, ранейшай галінцы абмеркавання неяк зрабіў, каб яго '''нік не высвятляўся''', а каментар заставаўся. Таксама, як такое магчыма тэхнічна? Ясна, што чалавек надае значэнне сваёй прысутнасці ў ВП (а з увагі на персаналію, ёсць думкі пра прамы ўдзел у леташняй аблаве на ВП рэдактараў, але гэта без доказу), але цікава - тэхнічная рэалізацыя такога. Прашу патлумачыць (Вас або каго яшчэ). [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:46, 4 лютага 2026 (+03)
::Наконт выкрэслення гісторыі, гэта не паўнамоцтвы асобнага ўдзельніка, а статус артыкула -- патэнцыйна небяспечнага для тых, хто рэдагуе. Калісьці яго ў гэты спіс уключылі, да ўсіх халівараў і, здаецца, слушна. Калі ёсць яшчэ такія артыкулы, іх таксама можна ўключыць у спіс (заяўкі на [[Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў|ВП:ЗС]]), гэта незваротна ў сучасных умовах. Як знікаюць подпісы не магу сказаць, трэба бачыць адкуль, можа, проста не націснуў кнопку подпісу, іншых варыянтаў не ведаю. Наконт &quot;Молата&quot;, цытаты з яго могуць пагражаць бяспецы Дзерманта, гіпатэтычна? Калі могуць, гэта парушае [[ВП:БС]], да таго ж неправяральна, калі і будзе скан, як яго верыфікаваць, у такім разе таксама глядзіце ВП:БС, нават калі б бяспека была гарантаванай. Таксама з &quot;Данбасам&quot; -- можа пагражаць бяспецы Мікуса, калі, так -- гл.вышэй. У нас тут людзі выдаляюць сваё сяброўства ў [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|СБП]], проста бо ліквідаваны, хаця спісы яго адкрытыя. І маюць права. Нават калі перабольшваю, трэба спыніць вось гэта ўсё, мы можам вырашыць гэта па-за ўсімі правіламі, бо пяты слуп -- [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]], якія замінаюць ствараць энцыклапедыю. А звады замінаюць. Для блакіроўкі прычын не бачу, для зняцця сцягоў не бачу. Калі кансэнсус знайсці не выпадае, ніякі стан гэтых двух артыкулаў бакі не задавальняе, можна радыкальна, выдаліць абодва і забараніць стварэнне. Лепей кансэнсус, я супраць радыкалізму. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:56, 4 лютага 2026 (+03)
:::&lt;s&gt;тут не поле бітвы, рэпліка схавана&lt;/s&gt; --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:55, 4 лютага 2026 (+03) [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:44, 4 лютага 2026 (+03)
:::Усё правільна наконт бяспекі. Падтрымліваю, каб без правакацый. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:55, 16 сакавіка 2026 (+03)
Дарэчы, а чаму ў артыкуле &quot;Алесь Мікус&quot; выкарыстаны шаблон &quot;навуковец&quot;, гэта што, жарт такі або здзек?! Які яшчэ ён навуковец?! Выпраўце хаця б гэта. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:47, 4 лютага 2026 (+03)

:Пытанне мабыць да таго, хто гэты '''шаблон''' (адпачатна?) прымяніў?
:*
:&lt;s&gt;Вікіпедыя не поле бітвы&lt;/s&gt; --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:18, 5 лютага 2026 (+03)
::А што перашкаджае зараз гэты шаблон змяніць на адпаведны? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:54, 5 лютага 2026 (+03)
::: [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%8C_%D0%9C%D1%96%D0%BA%D1%83%D1%81&amp;action=history 2 лютага 2026] [[Удзельнік:Plaga med]] змяніў налады абароны для «Алесь Мікус»: Шкодная вайна правак (Правіць=Толькі для адміністратараў, скончыцца 2 сакавіка 2026) --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:59, 5 лютага 2026 (+03)
::::змяніў на {{tl|асоба}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:22, 6 лютага 2026 (+03)
:*
:Яшчэ, Вы выкарыстоўваеце спасылкі на пастаўскага краязнаўца Пракаповіча, які фінскіх моў (наколькі мне вядома) не ведае і навукоўцам не з'яўляецца, - і не маркіруеце гэтых спасылак як '''Неаўтарытэтная крыніца'''. А кніжку &quot;Вітаўты і Вітарты&quot; так рэгулярна маркіруеце. Вы спецыяліст у тэме антрапаніміі? Калі ласка, прад'явіце рэгаліі. Або гэта толькі прыватная думк? Ёсць крыніца - ёсць спасылка. Няхай мяне іншыя калегі паправяць, калі рацыі ў гэтым не маю. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 19:05, 5 лютага 2026 (+03)
::Таму што сцвярджаць, што Калачы, Маразы, Сабалі, Мазалі, Караткевіч, Карловіч і да т. п. - гэта ўсё нібыта балцкія назвы - маргінальшчына. Увогуле, упартае жаданне прадставіць, быццам у Беларусі няма іншых тапонімаў і прозвішчаў акрамя балцкіх, выглядае як нейкая неадчэпная ідэя, нейкая манія. Пракаповіч зусім не сцвярджае, што ўсе назвы вакол фінскія (некаторыя фінскія, некаторыя балцкія, большасць славянскіх). P. S. Пракаповіч, прынамсі, хаця б не з'яўляецца неаязычнікам. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:54, 5 лютага 2026 (+03)
::: У БелВікі рады вітаць усіх, у тым ліку неаязычнікаў. [[Удзельнік:Pracar]] з гэтым згодны, так думаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:06, 5 лютага 2026 (+03)
:::Карацей, ёсць крыніца - ёсць спасылка. Астатняе Вашыя эмацыйныя ацэнкі і жаданне зменшыць вартасць. Будзьце ласкавыя надалей не распачынаць вайны правак з гэтай маркіроўкай. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 03:21, 6 лютага 2026 (+03)
::::Зменшыць вартасць Мікуса? Проста смешна стала - ну якая там яшчэ можа быць вартасць? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:53, 8 лютага 2026 (+03)
: Удзельнік, якія дадае сцвярджэнні не падмацаваныя крыніцамі — не мае рацыі. Калі аўтар праекта нідзе не пазначаецца — не трэба гэта дадумляць. Што да тлумачэння тапонімаў, то я цалкам згодны, што часам пошук балцкага кораня пераходзіць межы. Напрыклад, вышукваць славянскія літуанізаваныя прозвішчы і пісаць у артыкулах пра відавочна славянскі тапонім дзеля паказання сувязі з балтамі — лішняе, не трэба так рабіць. Але калі паказваецца на тапонім з сапраўды такім жа коранем – гэта не ўласнае даследаванне, бо ў працах пра тапанімію не прапісваюць кожны населены пункт і гідронім, гэта проста немагчыма.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:06, 7 лютага 2026 (+03) 
Я не зразумеў, на якой падставе [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] двойчы адмяніў маю праўку ў гэтым артыкуле, пасля чаго артыкул зноў быў абаронены?! Я дадаваў інфармацыю са спасылкай на публікацыю на сайце Arche, у чым праблема?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 16:30, 15 сакавіка 2026 (+03)

Выдаленне ўдзельнікам JerzyKundrat двойчы запар маёй праўкі з аўтарытэтнай крыніцай з'яўляецца вандалізмам. Незразумела, чаму [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] перш чым абараняць артыкул, не адмяніў вандальныя дзеянні JerzyKundrat'а і не вярнуў маю праўку? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:34, 17 сакавіка 2026 (+03)

:на дадзены момант не маю часу пільна разбірацца, хто мае рацыю, хто не. Вы (кажу пра ўсе бакі канфлікту) не можаце дамовіцца, вытрымліваць нейкі кансэнсус і не зацікаўлены ў гэтым, спробы медыяцыі з боку адміністратараў не дапамаглі. Можаце правіць сваёй падстаронцы пакуль. Гэта ўсё вымагае нямала высілкаў з боку адміністратараў, а мы таксама людзі. Пакуль што прасцей замарозіць канфлікт, каб усе бакі астылі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:55, 18 сакавіка 2026 (+03)

== Перанос з выдаленнем і аб'яднаннем версій ==
{{закрыта}}
Калі ласка, перанясіце артыкул [[Оскар Мяшчанінаў]] на [[Оскар Мешчанінаў]], трэба ў працэсе паставіць крыжым на &quot;так, выдаліць&quot;. Напісанне праз &quot;я&quot; ў прозвішчы памылковае, у крыніцах не знайшоў такога. У БЭ і БСЭ уласна Оскара няма, у БСЭ ёсць цёзка па прозвішчы і праз &quot;е&quot;, у каталогу НББ няма варыянта праз &quot;я&quot;, хаця ёсць імя Аскар як варыянт. Варыянт Аскар рэдкі і магчыма паходзіць менавіта з Вікіпедыі, аднак, цяпер ужо яго варта пакінуць перасылкай, што ўжо зрабіў. Пасля пераносу, трэба выдаліць артыкул і потым аднавіць з усімі версіямі, каб унёсак удзельнікаў з 2015 года не быў страчаны. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:18, 31 студзеня 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
:{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:02, 31 студзеня 2026 (+03)

== Вандал ==
{{закрыта}}
Выдаленне зместу старонкі ад [[Удзельнік:Руй Пульези]], можа, і назаўсёды варта заблакаваць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:56, 24 студзеня 2026 (+03)
{{закрыта-канец}}
Зрабілі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:09, 24 студзеня 2026 (+03)

== proxy ==
{{закрыта}}
Патрэбен дазвол-выключэння для рэдагавання з публічных проксі. Я так разумею, гэта адміны дзесьці такі сцяжок даюць.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 02:11, 12 снежня 2025 (+03)

:трэба разабрацца толькі, дзе [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:03, 12 снежня 2025 (+03)
:: Магчыма гэта сцяг &quot;IP block exempt&quot; у распараджэннях правамі ўдзельніка. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:41, 12 снежня 2025 (+03)
:::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] , так. І мне таксама, калі ласка. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:39, 12 снежня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}

Зрабіў абодвум. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] &lt;sup&gt;[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]&lt;/sup&gt; 14:03, 12 снежня 2025 (+03)

== Блакіроўка за вандалізм ==
{{закрыта}}
Вось [[Адмысловае:Contributions/Мацвей|гэтага таварыша]] варта блакануць надзейна, каб болей і ананімна не мог са свайго ip правіць і зарэгістравацца таксама. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:24, 10 снежня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Удзельнік заблакаваны на 1 месяц. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:03, 10 снежня 2025 (+03)

== Старонкі да хуткага выдалення ==
Спадарства, ёсць прапанова часцей заглядваць на [[:Катэгорыя:Старонкі да хуткага выдалення]], дзякуй --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 08:03, 30 лістапада 2025 (+03)
: {{Done}}. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:25, 1 снежня 2025 (+03)

== Абарона [[:Шаблон:Вонкавыя спасылкі]] ==
{{закрыта}}
Вітаю. Шмат дзе ўжыты [[:Шаблон:Вонкавыя спасылкі]] і да яго дацягнулася вандальная рука ўжо, напэўна, варта абараніць. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:42, 12 лістапада 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
{{Done}} [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:09, 12 лістапада 2025 (+03)

== Меры абароны ад удзельніка Ohlumon: сістэматычны падлог крыніц ==
У 2023 годзе Расійская вікіпедыя бестэрмінова заблакавала ўдзельніка Ohlumon за сістэматычны падлог крыніц:
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC_%D0%B0%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2/2023/04#h-Ohlumon:_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D0%B3_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2-20230417174100

Ёсць прапанова распаўсюдзіць гэта і на беларускую Вікіпедыю.

Па прыклады падлогу крыніц далёка хадзіць не трэба: у створаным гэтым летам артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] Ohlumon дадаў у спіс літаратуры дзве кнігі (Нецветаев А. «Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Православной Церкви Белоруссии. — Минск: Жировичи, 2003. — 131 с.; Чистяков П. Г. Церковно-краеведческая проблематика епархиальных ведомостей, издававшихся в Беларуси во второй половине XIX, начале XX столетий. — Минск: Жировичи, 2004. — 295 с.). Толькі вось кніг такіх у прыродзе няма (можна спраўдзіць у т.л. у каталозе Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі). Не было ў прыродзе і выдавецтва &quot;Жировичи&quot;. Былі, здаецца, неапублікаваныя дысертацыі кандыдатаў багаслоўя, абароненыя ў духоўнай акадэміі. Але нават у іх назвы былі іншымі. Так, дысертацыя Нецвятаева, здаецца, называлася &quot;«Литовские епархиальные ведомости» как источник по истории Белорусской Православной Церкви&quot;. І як можна на Вікіпедыі спасылацца на неапублікаваную дысертацыю, у дадатак называючы яе кнігай? Магу паспрачацца, што Ohlumon тую дысертацыю ў вочы не бачыў - дык тым больш як ён можа на яе спасылацца?

Або вось яшчэ цікавей: артыкул [[Беларуская карчма]] быў, выглядае, напісаны выключна з антысеміцкімі мэтамі. Ад імя Юзафа Ігнацага Крашэўскага напісаны антысеміцкі абзац, у двукоссях, нібыта цытата, і спасылка ёсць (Kraszewski J. Wspomnienia Polesia. Wolynia і Litwy. Wilno, 1840. S. 82). Праходзім па спасылцы (https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/edition/1502?id=1502), глядзім адпаведную старонку (82). Зразумела, ніякага антысеміцкага пасажу там няма, наогул мова не пра корчмы.

Апрача сістэматычнага падлогу крыніц, за ўдзельнікам Ohlumon заўважана, што беларускай мовы ён не ведае, спасылкі, нават калі яны валідныя, афармляе неахайна, выкарыстоўвае аўтаматычны пераклад без пераправеркі, перакладае ў тым ліку і спасылкі (то бок тое, што перакладаць ні ў якім разе не трэба).

У артыкуле [[Литовские епархиальные ведомости]] папахвае і плагіятам. Праўда, спасылкі на анлайн-выданне &quot;Православной энциклопедии&quot; Ohlumon дае, але ж гэта не дае яму права спісваць адтуль слова ў слова. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 01:58, 10 лістапада 2025 (+01)
: Пане @[[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]], асабіста я чуў пра сітуацыю ў ру вікі. Але мне здаецца няправільным і нават неадпаведным правілам блакіраваць чалавека за дзейнасць у іншым моўным раздзеле. Было бы нядрэнна прааналізаваць унёсак удзельніка ў гэтым раздзеле, а вы, я так зразумеў, спасылаецеся на адпаведныя артыкулы ў ру вікі. Я асабіста не магу зараз абяцаць, што займуся такім аналізам. Калі нехта можа разабраць, будзе карысна для дыскусіі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:28, 10 лістапада 2025 (+03)
: БелВікі — талерантны праект, няхай усе ахвотныя правяць смела! Блакіроўка — надзвычайная мера, тут падстаў для яе няма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:38, 10 лістапада 2025 (+03)
::Апрача блакіроўкі ёсць і іншыя меры. Напрыклад, зняцце сцягу аўтадаглядчыка. Калі аўтар рэгулярна ўпісвае ў Вікіпедыю недаставерную інфармацыю ды яшчэ і распальвае міжнацыянальную варожасць, то варта ягоную творчасць тым ці іншым чынам абмежаваць. Талеранцыя да антыяўрэйскіх стэрэатыпаў - гэта вельмі характэрная для Беларусі рыса. Але хацелася б ствараць іншую Беларусь. Без крывавых наветаў, напрыклад. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:06, 11 лістапада 2025 (+03)
:Я спасылаюся на артыкулы ў беларускай вікіпедыі. Усе тыя ж практыкі, за якія ўдзельнік Ohlumon быў забанены ў расійскамоўнай вікіпедыі, ён выкарыстоўвае і ў беларускай. Ён рэгулярна распаўсюджвае антысеміцкую прапаганду: дзесьці пераказвае ці цытуе антысемітаў (без крытычнай дыстанцыі), а дзесьці проста прыдумляе ад сябе нейкую &quot;цытату&quot;. Глядзіш у крыніцу - там гэтай цытаты няма. Гэта падлог. І такімі падлогамі Ohlumon займаецца рэгулярна. Што з гэтым рабіць, можна абмяркоўваць. Калі ў адміністратараў і мадэратараў беларускага раздзелу вікі ёсць жаданне і вольны час, каб сядзець і пераправяраць кожны сказ і кожную спасылку ў артыкулах гэтага ўдзельніка, то калі ласка, правярайце, праўце. Але некаторыя &quot;артыкулы&quot; (дэ факта, зборнікі антысеміцкіх стэрэатыпаў, як тая [[Беларуская карчма]]) вісяць гадамі нявыпраўленыя, і гэта, даруйце мне моцны выраз, ганьба для беларускага раздзелу. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 02:02, 11 лістапада 2025 (+03)
:: Шаноўны [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]], вы ж можаце гэта выправіць і без звароту да адміністратараў. Адміны маюць ужо на вайну правак рэаагаваць, калі такая раптам распачнецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:08, 11 лістапада 2025 (+03)
:::згодзен, давайце лепш працаваць з матэрыялам у нашым раздзеле, выпраўляць калі трэба і ўжо па факце зробленага ў белвікі рэагаваць. Калі выявіцца дакладна і абгрунтавана, што сістэматычна адбываецца нейкі падлог у бел вікі, то будзем рэагаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:24, 12 лістапада 2025 (+03)
::::Я магу весці каталог падлогаў. Колькі выпадкаў будзе дастаткова для рэакцыі з боку адміністратараў? Напрыклад, дзесяць ці сто? Ці штосьці пасярэдзіне? Дзесяць ужо набіраецца. Сто трэба пашукаць, але з часам, баюся, набярэцца. А ў якой форме гэта потым прадстаўляць адміністратарам? Падгружаць у выглядзе файла? На які сервер? (Даруйце, не надта разбіраюся ў тэхнічных асаблівасцях Вікіпедыі). Для даведкі: некаторыя артыкулы Ohlumon публікаваў паралельна ў расійскай і ў беларускай вікіпедыях, там аднолькавыя праблемы. То бок той праблемны змест, за які Ohlumon'а забанілі ў расійскай вікіпедыі, у беларускай вікіпедыі таксама ёсць, хутчэй за ўсё. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:31, 13 лістапада 2025 (+03)
::::: Каталг весці не варта, выпраўленні праблемнага зместу будуць вітацца. Праўце смела! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:35, 13 лістапада 2025 (+03)
:::Шаноўны [[Удзельнік:JerzyKundrat|Jerzy Kundrat]], я магу нешта выправіць і выпраўляю. Але мне не верыцца, што Вы сур'ёзна лічыце, што беларуская вікіпедыя - адпаведнае месца для антысеміцкай прапаганды. Тут не так істотна, супраць каго мова нянавісці. Істотна, што мова нянавісці. І, па-вашаму, адміны з гэтым нічога рабіць не павінны? [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:23, 13 лістапада 2025 (+03)
:::: Намінацыя была за ''сістэматычны падлог крыніц'', зараз прыцягулі іншыя абвінавачанні, дыскусія дзеля дыскусіі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:29, 13 лістапада 2025 (+03)
:::::Намінацыя сапраўды была за сістэматычны падлог крыніц. Вы прапаноўваеце адкрыць асобную намінацыю за мову нянавісці? Вікіпедыя, зразумела, не дзяржаўны апарат, але, напрыклад, у судовых ці адміністрацыйных справах новыя акалічнасці звычайна далучаюцца да ўжо адкрытых спраў. Я прашу даць адказ па сутнасці на пытанне пра стаўленне адмінаў да антысеміцкай прапаганды. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 23:35, 13 лістапада 2025 (+03)
:::::: Змешваць усё да кучы дакладна не варта. Да антысеміцкай прапаганды ўсе адэкватныя людзі ставяцца адмоўна. Допыт адмінам тут ладзіць не будзем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:38, 13 лістапада 2025 (+03)
У беларускай і рускай Вікіпедыях ёсць яшчэ адзін удзельнік, які займаецца сістэматычным падлогам крыніц - Peisatai. Зрабіў сотні правак, у якіх ёсць пэўнае сцвярджэнне і стаіць спасылка на кнігу ці артыкул вядомага навукоўца. Глядзім крыніцу - а там такого сцвярджэння няма. І таксама ён не толькі не заблакаваны, а нават проста не пазбаўлены сцягу даглядчыка. Маўляў, пішы й далей у такім жа духу. Дзівосна. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:37, 15 лістапада 2025 (+03)
: пра пазбаўленне сцяга аўтадаглядчыка можна задумацца ў такім разе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:39, 15 лістапада 2025 (+03)
:: [[Удзельнік:Için warum]], я звярнуўся з адпаведнымі прапановамі на [[Вікіпедыя:Запыты на статус даглядчыка]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:54, 15 лістапада 2025 (+03)

== Скарга на адмену праўкі ==
Артыкул [[Андрэй Уладзіміравіч Парубій]] мною быў вычышчаны ад паўтораў і «вады», удакладнена інфармацыя пра замахі на яго жыццё, дададзена інфармацыя пра яго пасмяротнае ўзнагароджанне званнем Героя Украіны. Агульны выгляд артыкула стаў прыдатным для чытання. Пасля чаго ўсе мае праўкі былі адменены ўдзельнікам DobryBrat без тлумачэння прычын. У перапісцы (я чакаў тыдзень) ён мне не адказаў.

Прашу адміністратараў прыняць рашэнне пра правамернасць адмены маіх правак, якую зрабіў DobryBrat . Калі магчыма, вярніце маю версію артыкула. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:36, 8 лістапада 2025 (+03)

: У прэамбуле даецца найважнейшая інфармацыя пра прадмет артыкула. Яна часта дублюе частку інфармацыі, размешчанай у іншых раздзелах артыкула. У артыкуле, які прапануецца абмеркаваць, гэта інфармацыя была цалкам выдалена, пакінута толькі кароткае вызначэнне (два словы).

: Раздзел «Уласныя працы» быў выдалены цалкам (а мог быць перанесены, напрыклад, у раздзел «Спасылкі»).

: У раздзеле «Біяграфія» выдалена частка важнай інфармацыі пра асобу. У прыватнасці, выдалена інфармацыя пра арышт у 1989 годзе; пра тое, што арганізоўваў першыя ва Украіне пікеты; у якіх экспедыцыях працаваў; пра тое, што ў Львоўскай абласной радзе быў сакратаром пастаяннай дэпутацкай камісіі па пытаннях моладзі і спорту; па якой спецыяльнасці ў 1994 годзе скончыў Львоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Івана Франко; па якой спецыяльнасці скончыў аспірантуру ў 2001 годзе; пра тое, што ён быў намеснікам старшыні Львоўскай абласной рады; пра тое, што падчас аранжавай рэвалюцыі (падзеі лістапада — снежня 2004 года) быў камендантам Украінскага дома ў Кіеве, а таксама іншая інфармацыя. Пры гэтым ў артыкуле «[[:uk:Парубій Андрій Володимирович|Парубій Андрій Володимирович]]» ва Украінскай Вікіпедыі (бясспрэчна, там да гэтага артыкула надаецца значна больш увагі), гэта інфармацыя існуе.

: У артыкул «Андрэй Уладзіміравіч Парубій» была дададзена і новая інфармацыя, але яна шматкротна меньшая за тую, што была выдалена. Аднаўляць выдаленую інфармацыю, вычытваючы, што было выдалена і на што заменена, патрабуе шмат часу і высілкаў ад іншых удзельнікаў. Зроблены ўнёсак пагоршыў артыкул, таму было прынята рашэнне аб адкаце двух правак удзельніка.

: Удзельніку была дадзена парада больш акуратна рэдагаваць артыкулы. Свае выдаленні ўдзельнік абгрунтоўвае «выдаленем паўтораў» і тым, што пасля яго правак тэкст стаў «прыемным для чытання».

: Галоўная мэта Вікіпедыі — стварэнне якаснага энцыклапедычнага зместу, а не прыгожае афармленне.

: Удзельнік DenisBorum даволі часта практыкуе выдаленне інфармацыі ў артыкулах, абгрунтоўваючы «абнаўленнем звестак», «выдаленнем дубляў», «выдаленнем вады», «навядзеннем парадку ў артыкуле». Мае сэнс прагледзець іншыя артыкулы, дзе такім макарам было зроблена выдаленне інфармацыі. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:04, 9 лістапада 2025 (+03)
::У дачыненні да раздзела артыкула «Уласныя працы» ўдзельнік DobryBrat проста здзекуецца: першая «праца» – гэта проста кароткі артыкул ва ўкраінскай газеце на ўкраінскай мове 2013 года (кожны можа паглядзець і ацаніць «значэнне» гэтай «працы»); другая «праца» прызнана экстрэмісцкай у нашай краіне і доступ да гэтай старонкі заблакіраваны.
::Пра раздзел «Біяграфія». DobryBrat пералічвае менавіта нязначныя факты, гл. крыніцу тут: [https://www.rbc.ru/person/68b309b29a794784b703e240|РБК]
::І дарэчы, маю версію сапраўды прыемна чытаць. Ёсць такое паняцце, як «стыль». [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 17:40, 9 лістапада 2025 (+03)

== Абарона [[Максім Танк]] ==
{{закрыта}}
Статусны артыкул са школьнай праграмы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:31, 3 лістапада 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
{{Done}} [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:26, 3 лістапада 2025 (+03)

== Пагрозы ад JerzyKundrat ==
[[Вікіпедыя:Кандыдаты ў выдатныя спісы#Спіс жанчын-лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі|Вось тут]] адбылася незразумелая сітуацыя, пасля якой я атрымаў ад удзельніка {{u|JerzyKundrat}} відавочную [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&amp;diff=prev&amp;oldid=5049906 пагрозу дэанамізацыяй з наступствам паглядзець які я «моцны»]. Такія паводзіны парушаюць [[ВП:НАПА]]. На маёй памяці гэта ўжо не першы раз, калі ўдзельнік востра рэагуе ў размовах, але вось такія пагрозы, здаецца, упершыню. Варта адрэагаваць. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:04, 26 кастрычніка 2025 (+03)
: У канфлікце ўдзельнічаюць мінімум два бакі. Важна прыйсці да разумення ўласных памылак у зносінах, старацца з павагай адносіцца адзін да аднаго, не абражаць суразмоўцу і не ігнараваць яго просьбы. Мы ўсе плывём у адной лодцы і жадаючых веславаць няшмат. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, заклікаю вас да ўзаемнай павагі, не трэба пераходзіць на асобы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:41, 27 кастрычніка 2025 (+03)
:: Я не пераходзіў на асобы і тым больш не канфліктаваў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:06, 27 кастрычніка 2025 (+03)
::Гэта нейкія неадэкватныя паводзіны, што [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&amp;diff=prev&amp;oldid=5049583 першы флэйм-допіс], што [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&amp;diff=prev&amp;oldid=5049906 апошні]. Не бачу, якія два бакі тут ёсць і якія прэтэнзіі могуць быць да MocnyDuham. Remember [[ВП:СУ]]. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] &lt;sup&gt;[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]&lt;/sup&gt; 21:25, 27 кастрычніка 2025 (+03)
:::падтрымліваю, сітуацыя неадэкватная і тут не бачна віны @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]]. Але заклікаю не рабіць паспешных высноў з улікам палітычнай кан’юнктуры. Калі сітуацыя будзе мець працяг, тут, відавочна, прыйдзецца ставіць блакіроўкі на ўл. запіс, на вялікі жаль... [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:06, 1 лістапада 2025 (+03)
:::: Спадзяюся, пад працягам не маецца на ўвазе, калі мяне ўсёж здэаноняць і спраўдзяць, які я там моцны. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:09, 1 лістапада 2025 (+03)
::::: [[Удзельнік:MocnyDuham]], не пайму дзеля чаго ты тут лямантуеш каторы дзень. Ад каго і што патрабуецца, каб ты супакоіўся? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:28, 1 лістапада 2025 (+03)
:::::: За парушэнне [[ВП:НАПА]] вас можна было б адразу заблакаваць і без абмеркаванняў. Я гэтага, вядома, не хачу. Я толькі не разумею, што я вам зрабіў, каб вы мне такое пісалі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:42, 1 лістапада 2025 (+03)
::::::: Упісваеш мой нікнэйм, дзе папала, але я з гэтым змірыўся ўжо не першы дзень як. Чаго й табе жадаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:23, 1 лістапада 2025 (+03)
::::::::пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], давайце без інсінуацый і па факце. Калі вы можаце лепш вытлумачыць сітуацыю, што сапраўды адбываецца, то шчыра просім. З боку выглядае як неабгрунтаваныя нападкі на ўдзельніка, без кантэксту. Толькі можна сказаць, што акрамя відавочных пагроз, таксама жываецца вельмі фамільярны, непаважлівы тон размовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:32, 2 лістапада 2025 (+03)
:::::::: Дзе і як я ўпісваю ваш нікнэйм? Вы, можа, скажыце, каб я гэтага больш не рабіў. Бо я вас зусім не разумею. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:57, 2 лістапада 2025 (+03)
: Напісанае вышэй дыпламатычна некаторыя не зразумелі, пішу прама. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, тое, што паміж вамі адбывалася і адбываецца – гэта канфлікт. У ім удзельнічаюць абодва бакі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], навошта Вы пісалі ў каментарах да заўваг &quot;Заўвагі: reply to JerzyKundrat&quot;? Гэта удзельнікам JerzyKundrat фактычна было расцэнена як пераход на асобы. Калі Вы гэтага дагэтуль не заўважаеце, то гэта або робіцца наўмысна, або з-за недахопу вопыту. У сваю чаргу, прашу Вас, [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], быць больш стрыманым у каментарах. Вы таксама пераходзіце на асобы. “Мы ўсе плывём у адной лодцы”. Тое, што ў канфлікце ўдзельнічаюць новы адміністратар і былы адміністратар – гэта на радасць праціўнікаў беларускай Вікіпедыі. {{u|JerzyKundrat}}, {{u|MocnyDuham}}, я паўторна заклікаю вас да ўзаемнай павагі і прашу спыніць канфлікт. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:13, 3 лістапада 2025 (+03)
::Пане @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], дзякуй, што ўдакладнілі. То бок прэтэнзія да аўтаматычна-згенераванага апісання праўкі пры напісанні каментарыя праз гаджэт? Якім чынам гэта можа апраўдваць паводзіны пана @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] я ўсё яшчэ не разумею. Мяркую, што пан @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], як і я, як і многія іншыя не звярталі на такія дробязі ўвагі і толькі зараз штосьці пачало праясняцца. Пры ўсёй павазе, я не разумею рэакцыю пана @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] і падазраю, што тут можа быць нешта яшчэ, таму прашу даць дадатковы каментарый па сітуацыі, ад вас нармальнага тлумачэння сітуацыі так і не было. Хоць мы і знаходзімся ў інтэрнэце, і тут звычайна людзі не крыўдуюць на аўтаматычна-згенераваны тэкст, але ж да пагроз, асабліва ў сітуацыі палітычнага напружання, тут не звыкліся, гэта не ерунда. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:46, 3 лістапада 2025 (+03)
:: Мой каментар да праўкі згенераваны аўтаматычна, бо для дыялогаў у Вікіпедыі я ўжо шмат гадоў выкарыстоўваю [https://commons.wikimedia.org/wiki/User:Jack_who_built_the_house/Convenient_Discussions адмысловы гаджэт]. І кожная мая праўка змяшчая перасылку на гэты факт. Калі мы кажам пра [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&amp;diff=prev&amp;oldid=5049527 тое апісанне], якое стала магчымым трыгерам для ўдзельніка – слова &quot;заўвага&quot; з'яўляецца назвай раздзелу, дзе мы абмяркоўвалі артыкул, а не маёй заўвагай да ўдзельніка. Здаецца гэта зразумела, бо слова змяшчае спасылку, якая і вядзе на раздзел... Я заўсёды ставіўся з павагай да ўдзельніка і, вядома, тут не хацеў аніякіх канфліктаў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:01, 3 лістапада 2025 (+03)

== Адкаты Peisatai ==
{{закрыта}}
Адкаты, якія масава робіць [[Удзельнік:Peisatai]], як напр. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D1%96%D0%BD%D0%B0&amp;diff=5048879&amp;oldid=5035460 тут] — вандалізм. На заўвагі не рэагуе. Варта заблакаваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:51, 23 кастрычніка 2025 (+03)

:вандалізм гэта ў іншага таварыша, чаму не рэагуем [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 20:53, 23 кастрычніка 2025 (+03)
:: сціранне запытаў крыніц — гэта вандалізм, а не наадварот. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:55, 23 кастрычніка 2025 (+03)
:::у чалавека бзік супраць балтаў, ён метадычна павыкрыўляў, паперапісваў тое, што мной напісана, гэта не вандалізм, не? праглядаць усе сотні, што псіх нарабіў? можа паспасылацца на шэраг смеццевых, або даўно абвергнутых, крыніцаў, і яны вартыя згадкі? тут сметніца хіба? [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 21:02, 23 кастрычніка 2025 (+03)
:::: [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], не трэба выдаляць са старонак інфармацыю, пацверджаную крыніцамі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 23 кастрычніка 2025 (+03)
:''Усім прывітанне!''
:'''Перагібы''' відавочна з абодвух бакоў.
:Удзельнік Peisatai нярэдка балансуе '''на мяжы з Уласнымі Даследаваннямі'''. Удзельнік Warum нярэдка балансуе '''на мяжы з вандалізмам'''.
:&lt;u&gt;'''Прапановы'''&lt;/u&gt;:
:1) вызначыцца наконт, таго, '''калі тут УД, а калі не УД'''. Падтрымаю ўдзельніка Bot: калі ёсць канкрэтная спасылка на корань і на ўтваральнік пры ім, тады гэта не УД. Без доўгіх ланцужкоў &quot;лагічных сувязяў&quot;, але канкрэтная спасылка.
:2) Удзельніку Warum прапаную '''вярнуць '''усюды звандалізаваны ім тэкст, прычапіць да яго ўнізе знойдзеныя ім спасылкі, спрэчны тэкст вылучыць і ў каментарах ветліва '''прапанаваць змены''' да спрэчнага тэксту.
:3) Удзельніку Peisatai прапаную, потым, '''перагледзець '''заўвагі ўдзельніка Warum і або а) наступіць на горла ўласнай песні і '''прыбраць '''тое, што да ступені змяшэння нагадвае УД, або б) '''перафармуляваць''', каб выглядала больш-менш аб'ектыўна. І ўвогуле, занадта вузкія лінгвістычныя тонкасці спрасціць па магчымасці.
:4) Вызначыць '''тэрмін '''для абаіх удзельнікаў разабрацца з гэтым усім масівам - напрыклад, тыдзень, два, месяц. Канкрэтны тэрмін, каб не расцягвалася.
:5) Да часу вырашэння сітуацыі '''забараніць '''(вусна) абодвум удзельнікам '''правіць новыя артыкулы '''па назвах.
:6) Асобна трэба вырашыцца наконт згаданых удзельнікам Bot '''спрэчных спасылак''' тыпу Жучкевіча, Пракаповіча і г.д. Напрыклад, Пракаповіч, калі паглядзець яго старонку, - правінцыйны літаратар і географ, з вялікай доляй верагоднасці не разумее ў фінскіх мовах. А Жучкевіч, як слушна адзначана, хоць і са сферы акадэмічнай навукі, але пераважна (не заўсёды) прапаноўваў вытлумачэнні з галіны &quot;народнай этымалогіі&quot;. Прапаную, з мэтай захавання палітры меркаванняў, не прыбіраць, але рабіць нейкія нейтральныя, але ясныя пазнакі, тыпу &quot;пастаўскі літаратар і географ І. Пракаповіч&quot;.
:''З павагай,'' [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:11, 24 кастрычніка 2025 (+03)
:: &gt; ''Удзельніку Warum прапаную '''вярнуць '''усюды звандалізаваны ім тэкст, прычапіць да яго ўнізе знойдзеныя ім спасылкі, спрэчны тэкст вылучыць і ў каментарах ветліва '''прапанаваць змены''' да спрэчнага тэксту.''&lt;br&gt;Я шмат разоў бачыў праўкі Варума падчас догляду і не заўважыў там вандалізму. Ён выдаляў інфармацыю без крыніц і ўстаўляў адпаведны шаблон. Можаце паказаць прыклад вандалізму? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:15, 24 кастрычніка 2025 (+03)
:::Перш чым адказваць на пытанне 2, трэба калегіяльна вызначыцца з пытаннем 1, бо ад яго дастаткова залежыць і пытанне 2. Выкажыцеся вы, і няхай выкажуцца іншыя. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:18, 24 кастрычніка 2025 (+03)
:::: Мне, шчыра кажучы, вельмі цяжка зразумець, што ў гэтым пытанні з'яўляецца УД, бо я не разбіраюся ў тэмах. Дакладна павінны быць спасылкі на крыніцы. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:22, 24 кастрычніка 2025 (+03)
::::Найперш трэба вярнуцца да палітыкі невыдалення. Ёсць іншыя меркаванні -- дапаўняць. Не ўпэўнены, што тут ёсць нават самастойнае вылучэнне кораня і ўтваральніка, бо яны вылучаны даследчыкамі і на гэта ёсць спасылкі. У маі сам спасылаўся на &quot;[[:en:Wikipedia:No_original_research#Synthesis_of_published_material|Synthesis of published material]]&quot; (&quot;[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне#Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі|Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі]]&quot;), але якая новая думка тут прасоўваецца? Што Беларусь уся з запасам у зоне балцкай гідраніміі і кожная назва можа быць балцкай -- думка не новая і не спрэчная. Адкаты зробленыя Peisatai не адмяняў бы, а з дыфаў дадаў бы ўрыўкі ўнесеныя Için warum. На нейкія ўрыўкі паставіў бы запыты крыніц, як у Сермежы пра ранейшую даўжыню ракі (думаю, там можна знайсці спасылкі на ранейшыя карты). Жучкевіча нам не ўнікнуць, хоць бы мы і вырашылі яго неаўтарытэтнасць як лінгвіста, ён з кожнага праса будзе лезці. Як Вайтовіч у генеалогіі, назбіраў з дубу вецце, але папулярны і яго пхнуць як крыніцу раз за разам. У нас нават кробізы з крывічаў не выдалены, хаця ў гэтай лухты ад Ластоўскага няма ніякага грунту. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:39, 24 кастрычніка 2025 (+03)

[https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%87%D0%B0_%28%D0%9B%D1%8F%D1%85%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D0%B0%D1%91%D0%BD%29&amp;diff=5048905&amp;oldid=4826334 Так] можа быць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:10, 23 кастрычніка 2025 (+03)
: [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] заблававаны на тры дні. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 23 кастрычніка 2025 (+03)

Не ўсё так адназначна. Напрыклад, у вось [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%B6&amp;diff=prev&amp;oldid=5048829 такіх выпадках]. Удзельнік [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] выдаліў вялікі кавалак і напісаў &quot;у Ванагаса, Покарнага і Скарджуса Сермеж адсутнічае&quot;, але там і не сцвярджалася, што ў іх Сермеж ёсць, там пра &quot;корань&quot; і &quot;пашыральнік&quot; было. Безкрынічны быў адзін абзац, але не мовазнаўчага характару, а гісторыка-геаграфічнага і на яго можна было проста паставіць запыт крыніцы. І такіх выпадкаў багата. То, можа, у такім выпадку гэта якраз адкат вандалізму, ну або выдаленага без разбору. І слушна заўважыў калега JerzyKundrat, чаму не можа быць дзве і тры версіі? То гэта тычыцца ўдзельніка Için warum таксама. У маі толькі сварыліся, а не выпрацоўвалі падыходы, як ставіцца да згадкі каранёў, пашыральнікаў і іншага такога ў артыкулах. Згадаць у артыкуле пра Сермеж, што ў літоўскай ёсць корань -серм- гэта арыгінальнае даследаванне пра Сермеж або проста інфармацыя? Таму спачатку пайшла чыстка ў адзін бок, потым пойдзе ў іншы, а затым і яшчэ куды. У тую ж Сермеж думку Пракаповіча можна было проста дадаць, нічога не выдаліўшы. Пра Жучкевіча і такіх паноў як Пракаповіч наогул ёсць пытанні, ці кваліфікаваныя яны як мовазнаўцы, бо іх версіі часта нагадваюць народную этымалогію. Калі ёсць сістэмная крытыка Жучкевіча, ці нешта іншае &quot;даўно абвергнутае&quot;, трэба гэта разгледзець і можа вырашыць не карыстацца гэтым у мовазнаўчых пытаннях. Географам -- геаграфічнае, краязнаўцам -- краязнаўчае, а лінгвістычнае ўсё ж лінгвістам. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 23:03, 23 кастрычніка 2025 (+03)
: Было б добра разабрацца ў аўтарытэтнасці крыніц з двух бакоў. Я дапушчаю выкарыстанне гэтых тэкстаў у этымалогіі, толькі калі ў іх відавочна атрыбутаваная сувязь паміж аб'ектам і назвамі. Арыгінальныя даследаванні недапушчальныя. Аднак для мяне гэтая тэма занадта далёкая і я не маю вольнага часу паглыбляцца ў літаратуру з двух бакоў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:53, 24 кастрычніка 2025 (+03)
::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] для мяне, шкада, таксама далёкая, толькі вельмі агульныя ўяўленні. Адносна Сермежы, што прыкладам вышэй, яна і праўда не згадваецца аўтарамі, якія пішуць пра корань і пашыральнік у літоўскай. Але гэта &quot;бяда&quot; такой літаратуры, поўнага спісу гідронімаў з пэўнымі фармантамі не дае ніхто, абмяжоўваюцца двума-пяццю прыкладамі, а далей &quot;і інш.&quot;. Жучкевіч шчодры быў, вытлумачыў усё да чаго рукі дацягнуліся, але яго кваліфікацыя на гэта вельмі сумнеўная. Атрымліваецца, цяпер ускосныя сведчанні прафесіяналаў падмяняюцца на простае сведчанне непрафесіяналаў, якія затое яўна згадалі. Да каго толькі не звяртаўся, каб знайсці экспертызу хоць бы агульную для нашай праблемы, але няма такіх спецыялістаў і тэма вельмі хісткая з навуковага пункту гледжання, усё толькі гіпатэтычнае з адноснай ступенню імавернасці. Як разумею, падыходы навукоўцаў у галіне такія, што ў зоне балцкай гідраніміі, усе гідронімы апрыёрна лічацца балцкімі, пакуль іншае не даведзена асобна. Мы ўжо маем прыклад такой падмены ў іншай беларускай вікіпедыі, дзе імёны, якія апрыёрна ў навуцы лічацца балцкімі, хоць часам і няма адзінага меркавання з якіх пэўна фармантаў складаюцца і што значаць, тлумачацца з адзінай крыніцы, дзе даецца альтэрнатыўнае меркаванне, як германскія. Тая крыніца па фармальных прыкметах для Вікіпедыі аўтарытэтная (значна болей за Жучкевіча), але ў навуцы лічыцца &quot;маргінальнай&quot; (у сэнсе, што на ўскрайку навуковага поля, не адпавядае навуковаму кансэнсусу, ніхто на яе сур'ёзна не спасылаецца, хіба ў аглядзе гісторыі навукі). Тое самае можа быць у нас, толькі з рэкамі. Напэўна, трэба рабіць як з імёнамі зроблена, напрыклад, у артыкуле [[Ягайла]], дзе даюцца меркаванні Юргевіча, Чаропкі, Урбана і Галяка таксама, хаця пэўнае значэнне імя Ягайла нават для літоўскіх спецыялістаў застаецца дыскусійным з часоў рэканструкцыі яго Бугой. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:46, 24 кастрычніка 2025 (+03)
:::Аб'яднаў версіі ў артыкуле [[Нача (прыток Бабра)]], напэўна, так рабіць трэба было адразу, замест выдалення і скарачэння. Яно тады можа і ўзяло б меней часу, цяпер возьме болей. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:31, 25 кастрычніка 2025 (+03)

: У сучаснай беларускай мове слова Сермеж мае корань &quot;Сермеж&quot;. Сцверджанне, што корань &quot;Сермеж&quot; утвораны ад кораня &quot;Серм&quot; і пашыральніка &quot;еж&quot; - гэта ўжо этымалогія, то бок гэта павінна быць яўна прапісана ў артыкуле ды павінна быць падмацавана аўтарытэтнымі крыніцамі. Пакуль жа мы маем, што ў артыкуле пра слова з адным коранем слова даецца этымалогія іншага кораня. Адпаведна я падтрымліваю Için warum, што падобную інфармацыю можна выдаляць з артыкула. Як альтэрнатыву хуткаму выдаленню звестак можна ўжываць прастаўленне шаблонаў, напрыклад Шаблон:Праверыць факты. Аднак нават калі ў першакрыніцы згадваецца корань самаго слова, але без згадкі пра канкрэтны аб'ект, то я б усё роўна асцерагалася б прапісваць такое напрамую ў артыкул, таму што і аднолькавыя альбо вельмі падобныя назвы могуць мець рознае паходжанне. Напрыклад, назва Ленін можа быць гістарычнай і быць утворанай ад жаночага імя, а можа быць назва Леніна ўтвораная ад мянушкі савецкага дзеяча. Альбо Дзяржынск і Дзяржынава - этымалагічна гэтыя назвы звязаныя, аднак адно з іх утворана ад прозвішча, якое ў сваю чаргу магчыма ўтворана ад назвы другога. То бок мне бліжэй пазіцыя, што ў артыкул варта дадаваць інфармацыю пра паходжанне назвы, толькі калі ў аўтарытэтнай крыніцы ёсць разбор назвы канкрэтна гэтага геаграфічнага аб'екта. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 00:21, 25 кастрычніка 2025 (+03)
::@[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] , адразу сам болей схіляўся да такой думкі. Але з погляду як гэта робіцца, што прасоўваецца фактычна народная этымалогія, ёсць сумненні што на праўдзе лепей. Сама Сермеж можа не згадвацца, але калі ў крыніцы вядзецца менавіта пра гідронімы і даецца шэраг аналогій з такім коранем, а Сермеж якраз у зоне дзе такая аналогія актуальная, што думаць у такім разе? У маі ўжо пісаў, калі ёсць тлумачэнне менавіта для вялікіх Дзвіны, Дняпра або Дуная, ці можна яго ўжываць для дзясяткаў іншых Дзвін, Дзвінас, Днепрыкаў, Дунаяў і Дунайцаў, ці гэта будзе ўласным даследаваннем? Або можна даць спасылку на ўмоўнага &quot;Пракаповіча&quot;, што малая Дзвіна ад &quot;дзівіцца&quot; і лічыць, што гэта крыніца і яна прыярытэтная? Па-мойму, адсылка да гіпатэтычнай прафесійнай аналогіі лепей за прыцягнутую за вушы сугучнасць, якая да гідраніміі ніякім бокам (як гэта з Начай, напрыклад). Гэта ж не тое, што наш ананімны валагодскі этымолаг прыцягвае &quot;аналогіі&quot; з мовы хантаў на ўласнае разуменне. Наконт Леніна ўсё ясна, да гэтага яскравым прыкладам кваліфікацыі Жучкевіча будзе Лунін, які ён выводзіць ад прозвішча Лунь, тым часам як Лунін толькі пазнейшае скажэнне Луліна. І даецца ж Жучкевіч як аўтарытэтная крыніца. Пры тым, пададзеная там Peisatai версія таксама прыцягнута за вушы, нават ускоснай згадкі пра яе нідзе няма, грунтавалася таксама на скажонай назве, таму выдаліць яе было слушна. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:13, 25 кастрычніка 2025 (+03)
::: @[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]], калі Пракаповіч і Жучкевіч не з'яўляюцца лінгвістамі і даюць аматарскія трактоўкі паходжання назваў, то можна альбо выдаляць іх версіі, як неаўтарытэтныя крыніцы, альбо асцярожна фармуліраваць спасылкі на іх на ўзор &quot;Географ Жучкевіч выказаў ідэю, што назва X, паходзіць ад Y, аднак яго працы былі абвергнуты Z, як не адпавядаючыя сучасным лінгвістычным уяўленням&quot;. У любым разе наколькі я разумею, то на дадзены момант ніхто і не адстойвае аўтарытэтнасць Жучкевіч і неабходнасць прапісвання яго версій у артыкулах. Мне падаецца нармальным, што паходжанне назвы нейкай ракі ці возера можа быць не даследавана прафесійнымі лінгвістамі, у такім разе я лічу, што лепей у артыкуле не падаваць наогул ніякай версіі аб паходжанні назвы ці падаваць толькі народна-этымалагічную, запісаную прафесійным фалькларыстам. Замена адных аматарскіх версій другімі ды яшчэ і з прастаўленнем пры гэтым спасылак на працы прафесійных лінгвістаў, мне не падаецца вырашэннем праблемы.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 13:07, 25 кастрычніка 2025 (+03)
[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] таксама зноў пачаў дадаваць у артыкулы пра людзей версіі пра паходжанне іх прозвішчаў, напрыклад [[Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі]], [[Сяргей Мікалаевіч Румас]], [[Валянцін Акудовіч]]. Прапаную версіі аб паходжанні прозвішчаў дадаваць у артыкулы аб прозвішчах ці ў артыкулы пра роды. У артыкулах жа пра людзей пра прозвішча распісваць толькі ў выпадках, калі сам чалавек ці яго бліжэйшыя продкі змянілі прозвішча.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 23:36, 23 кастрычніка 2025 (+03)

:І праўда, напэўна, для Дастаеўскага і іншых варта пісаць, што прозвішча адтапонімнае, а варыянты паходжання тамоніма ў артыкуле пра Дастоева толькі. Пра гэта мы пісалі і быццам вырашылі адносна этымалогіі ў гарадах, назвы якіх паходзяць ад гідронімаў, што пра паходжанне гідроніма пішам толькі ў артыкула пра яго. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:14, 24 кастрычніка 2025 (+03)

Вітаю! Сваю пазіцыю я патлумачыў яшчэ ў маі гэтага года на старонцы Запыты да адміністратараў. Удзельнік Peisatai зрабіў сотні правак, у якіх напісаў свае ўласныя фантазіі аб паходжанні тапонімаў і прозвішчаў, пры гэтым амаль усе ягоныя праўкі або не маюць крыніц, або гэтыя крыніцы сфальсіфікаваныя. Канкрэтныя прыклады я тады прывёў (прычым гэта была толькі частка з таго, што ён панапісваў), паўтарацца тут не буду, хто жадае, можа паглядзець. Правілы вікіпедыі не дазваляюць займацца ўласнымі даследваннямі і падлогам крыніц, атаксама абражаць іншых удзельнікаў. У іншых моўных раздзелах за падобную &quot;творчасць&quot; удзельнікаў блакуюць назаўсёды. Я ў маі на гэта звярнуў увагу супольнасці, аднак на жаль ніякіх практычных крокаў зроблена не было. Пасля гэтага, як мне тут і параілі, я стаў самастойна выпрауляць гэтыя УД. Ніякіх парушэнняў з майго боку няма, ніводнага правіла вікіпедыі я не парушыў. Я паставіў запыты крыніцы там, дзе крыніца адсутнічае, а таксама часткова выдаліў інфармацыю, калі ў паказанай крыніцы яна адсутнічае. У некаторых выпадках выправіў інфармацыю ў адпаведнасці з тым, што насамрэч напісана ў крыніцы. Зараз вышэй пішуць, што Жучкевіч, маўляў, не аўтарытэтная крыніца. Можа і так, а Peisatai з ягонымі фантазіямі - хіба гэта АК? Потым пішуць, быццам калі ёсць корань - гэта ўжо і не УД. А хто вырашыў дзе які корань? Я ўжо не кажу пра значэнне гэтага кораня. Вось напрыклад Peisatai са спасылкай на Тапарова напісаў, што ў назве Няміга корань nem і пашыральнік g, а па Тапарову атрымліваецца, што ў назве корань mig. У назве Обаль і падобных Peisatai піша пра корань ab &quot;рака&quot;, а ў Тапарова - абъл/объл &quot;яблыка&quot;. І гэтак далей. Потым, вышэй напісана, што ў літаратуры аўтары не даюць поўнага спісу назваў, а абмяжоўваюцца двума-пяццю. Аднак у таго ж Тапарова часта прыводзяцца даволі доўгія спісы назваў, у тым ліку і тых, што на тэрыторыі Беларусі. Навошта тады выдумляць яшчэ ад сябе? Тым больш, калі гаворка ідзе пра больш-менш значны, вядомы аб'ект (горад ці раку). Навукоўцы ж не дурні і умеюць карыстацца картамі, даведнікамі, працамі сваіх калег (Тапароў многія назвы Беларусі браў са слоўніка Жучкевіча). Калі пра дадзены вядомы аб'ект не напісана ў аўтара, можа ён і не лічыў магчымым падобнае яго тлумачэнне? Гэта вельмі тонкая тэма, якая дае вельмі шырокую прастору для асабістых трактаванняў. Таму ў правілах энцыклапедыі і гаворыцца, што кожнае сцверджанне павінна быць падмацаванае АК. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:45, 26 кастрычніка 2025 (+03)
: [[Удзельнік:Için warum]], дзякуй за рагорнутае меркаванне, у цэлым згаджаюся з вамі. Хацеў бы ўсё ж, каб мы не сыходзілі тут з таго, што ў Вікіпедыі ''кожнае сцверджанне павінна быць падмацаванае АК'', бо ёсць і шырока вядомыя факты, і відавочныя паралелі можна дапускаць, калі кансэнсус маецца. У нас ужо назапасілася шмат інфармацыі па гідраніміі/тапаніміцы, давайце супольна прывядзем яе калі не да дасканалага, то хоць бы да прмальнага стану. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:44, 26 кастрычніка 2025 (+03)
:Удзельнік Варум, як казаў удзельнік JerzyKundrat, '''кідайце прымяраць ролю паліцэйскага'''. Тут камандна ствараюць, і Ваш праведны гнеў выглядае дзіўна. Calm down, Вы як нацягнутая струна :) Чаму, дарэчы, Вам не падабаецца, што ўдзельнік Peisatai так адстойвае '''балцкія версіі'''? Вы прынцыпова супраць? Хацелася б разабрацца, чаму вы так гарачыцеся, перш чым прадметна пераходзіць да тэмы &quot;карані і ўтваральнікі&quot; :) Бо Вы накідваеце '''відавочна &quot;смеццевых&quot; спасылак''' (тыпу Пракаповіча), і складаецца ўражанне, што толькі каб замыліць тэму. Як любіць казаць руская прапаганда, &quot;не ўсё так адназначна&quot;. Хіба не так? Вы ж павінны разумець, што правінцыйны літаратар '''Пракаповіч '''- гэта не крыніца? Або што тлумачэнні '''Жучкевіча '''часта не вытрымліваюць крытыкі. Або што '''Рогалеў '''прыдумшчык яшчэ той? '''Патлумачце, калі ласка, што стаіць за Вашай актыўнасцю'''. Бо акрамя таго каб выпраўляць удзельніка Peisatai, Вы, здаецца, больш нічым у Вікіпедыі не займаецеся, а зарэгістраваліся тут, здаецца, толькі для гэтага. Або Вы проста каб усё было &quot;строга ў духу буквы закону&quot;? Праўда, незразумела пакуль што. (Паўтаруся, што, на маю думку, Вы '''балансуеце на мяжы з вандалізмам''', як удзельнік Peisatai балансуе на мяжы з Уласнымі даследаваннямі, і трэба гэтыя два палюсы ўрэшце '''ўзгадніць''' '''і прымірыць'''). [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:13, 26 кастрычніка 2025 (+03)
::Здаецца, я зразумела абгрунтаваў свае дзеянні. Справа не ў балцкіх версіях (ці нейкіх яшчэ), а ў тым, што па правілах праэкта артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц, а не на падставе уласных &quot;адкрыццяў&quot; усіх жадаючых. Калі нехта хоча дадаць у артыкул, напрыклад, што назва Жлобін паходзіць ад літоўскага globti - калі ласка, хто ж супраць, толькі няхай ён знойдзе АК, дзе гэта чорным па беламу будзе напісана. Гэта не я так вырашыў, гэтага патрабуюць правілы вікіпедыі. А калі ён гэта піша і дае крыніцу, у якой насамрэч гэта было сказана не пра Жлобін, а пра нейкую рачулку ў Літве, то гэта ёсць уласнае даследванне і падлог крыніцы. Вось і усё. Меня проста здзівіла, што чалавек за некалькі гадоў столькі ўсяго панапісваў, дадаў горы інфармацыі, і ніхто нават не пацікавіўся, а ці праўда ўсё тое, што ён так упарта піша? Ніхто не знайшоў у інтэрнэце якую-небудзь з гэтых крыніц, не адкрыў яе і не паглядзеў, а што там на самой справе напісана? Хаця адзін ці два разы гэта было, у прыватнасці ў артыкуле пра Прыпяць. Аднак далей на жаль ніхто высновы з той гісторыі так і не зрабіў. Гэта вельмі небяспечны прэцэдэнт. Беларуская вікіпедыя не такая масавая, як напрыклад англійская ці руская, і тут знайшоўся толькі адзін такі Peisatai, а ўявіце сабе калі б іх было пяць, дзесяць, дваццаць, і яны таксама пачкамі пісалі б тут свае фантазіі? Энцыклапедыя пераўтварылася б у сметнік. Што ж датычыцца неаўтарытэтнасці Жучкевіча, Пракаповіча і Рогалева, то я дадаў тое, што змог знайсці (дарэчы, я яшчэ дадаваў Фасмера, Трубачова, Развадоўскага і іншых аўтараў). Калі яны не з'яўляюцца АК, можна і выдаліць, я не спрачаюся, аднак спачатку трэба выдаліць УД ўдзельніка Peisatai, бо гэта тым больш не АК. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:10, 26 кастрычніка 2025 (+03)
:: [[Удзельнік:Akijan|Akijan]], захоўвайце, калі ласка, ветлівасць у размовах. Пытанне не ў тым маюць нейкія тапонімы/гідронімы балцкае ці афраамерыканскае паходжанне. Асноўнае пытанне ў тым ці можна дадаваць у артыкулы аб тапонімах, гідронімах, прозвішчах, канкрэтных людзях інфармацыю аб этымалогіі кораня слова падобнага да назвы дадзенага аб'екта. А таксама дадаткова ўзнята пытанне, што рабіць, калі звесткі аб паходжанні назвы ёсць, але аўтарытэтнасць іх крыніцы пад сумневам: такую інфармацыю ў артыкул не дадаваць наогул ці дадаваць, але з тлумачэннем спрэчнасці трактоўкі.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 12:55, 26 кастрычніка 2025 (+03)
::: Спадарыня [[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]], датычна другой вашай рэплікі — відавочна ''дадаваць, але з тлумачэннем спрэчнасці трактоўкі''. Мы ж не маем патрэбы ў эканоміі паперы, працэсы і з'явы можам паказваць шырока і рознабакова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:59, 26 кастрычніка 2025 (+03)
: {{u|Akijan}}, ці маеце вы дадатковыя ўліковыя запісы ў праэкце і чаму вырашылі напісаць у гэты раздзел з менавіта з новага? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:05, 26 кастрычніка 2025 (+03)
::Папрасілі ўключыцца з дыскусію. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 14:09, 26 кастрычніка 2025 (+03)
Peisatai пачаў дадаваць у артыкулы свае &quot;этымалогіі&quot; са спасылкай на нейкую кніжку А. Мікуса (&lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;). Зразумела, што гэта не аўтарытэтная крыніца (&quot;смеццевая крыніца&quot;, як ён сам тут выказваецца). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:55, 27 кастрычніка 2025 (+03)

:[[Алесь Мікус|Мікус]] не горай за Жучкевіча або Пракаповіча, прынамсі, ведае літоўскую мову на высокім узроўні. Калі падсумоўваць. Застаецца пастанавіць, што сведчанні пра этымалогію ад неспецыялістаў не прымаем як крыніцы. Калі нехта вызначае паходжанне гідронімаў, то мае быць не проста лінгвістам-славістам, але і балтыстам, а калі і фінаўгрыстам. І практычна ўсё трэба будзе выдаліць. Таксама, што этымалогію для вялікай Дзвіны і іншага мы не прымаем для малых Дзвін і іншага, калі яны яўна асобна не названы ў крыніцы. Ніякія &quot;імёны рэк з -упа імаверна балцкага паходжання&quot;, як любяць мовазнаўцы, нам не прыдатныя. Што найболей непрыемна, калі і праўда сістэматычна пазначаліся крыніцы, дзе нічога з чаканага або хоць блізкага да яго не было. Адзінкавыя выпадкі можна зразумець, асабліва калі пасля пазначэння крыніцы было шмат правак. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:56, 27 кастрычніка 2025 (+03) 
::''Мікус не горай за Жучкевіча'' Жучкевіч прызнаны спецыяліст ў навуковым свеце, працаваў у БДУ, аўтар некалькіх кніг, артыкулаў у навуковых часопісах, на яго дагэтуль спасылаюцца іншыя навукоўцы. І не трэба яго папракаць тым, што ён географ, бо тапаніміка - гэта не толькі лінгвістыка, але і геаграфія, і гісторыя, і краязнаўства - усё разам. Сапраўднае тапанімічнае даследванне тады, калі даследчык даследуе канкрэтны аб'ект. Калі гэта горад, ён вывучае ягоную гісторыю, хто і калі яго заснаваў, калі гэта рака ці возера, вывучае іх геаграфічныя, гідралагічныя ўласцівасці - каб паспрабаваць зразумець, чым яны вылучаюцца, чаму людзі маглі іх так назваць. А не проста сядзіць сабе ў кабінеце і жангліруе словамі з розных моваў. Знасці падобныя словы можна, а вось ці будуць яны мець нейкае рэальнае дачыненне да дадзенага горада ці ракі? І Жучкевіч пры падрыхтоўцы свайго слоўніка карыстаўся працамі іншых вядомых навукоўцаў, у тым ліку і лінгвістаў: Фасмер, Тапароў, Буга, Развадоўскі, Машынскі, Лер-Сплавінскі і г. д. (спіс літаратуры ён прыводзіць). А Мікус хто такі? Якое дачыненне ён мае да навуковага света ўвогуле і да тапанімікі ў прыватнасці? І пры чым тут яго веданне літоўскай мовы? Яе ведаюць больш за 3 мільёны чалавек, гэта не значыць, што кожны з іх можа пісаць аб тапаніміцы Беларусі. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:11, 28 кастрычніка 2025 (+03)
:::@[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] на што толькі не спасылаюцца. Гэта можа быць апраўдана, калі транслюецца меркаванне аўтарытэтных мовазнаўцаў, а сам ты не маеш да іх доступу. Цяпер гэта ўсё даступна ў асноўным і пасрэднік не патрэбны. Што да ўласных распрацовак этымалогіі, не геаграфічная гэта справа, чалавек не падрыхтаваны для гэтага часта не бачыць відавочных рэчаў, які б ні быў паважаны і тытулаваны ў сваёй галіне. Вядома, географ можа мець дадаткова і такую кваліфікацыю, але пра Жучкевіча мы гэтага не ведаем. Наогул мы ж бачым яго версію ў &quot;Начы&quot; і такога шмат, сустракаў калі выводзіў свае этымалогіі ён з позніх, скажоных часамі назваў. Я ж і кажу, што ў плане этымалогіі яны роўныя, у Жучкевіча няма кваліфікацыя для яе, а Мікула &quot;вагі&quot; ў тым самым навуковым свеце, хоць кваліфікацыі яўна болей. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:30, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::Заглянуў у артыкул пра [[Лужаснянка|Лужаснянку]] і [[Бабруйка]]. Я думаю, калі чляненне дастаткова відавочнае (і корань, і ўтваральнік вядомыя ў балцкіх назвах), то можна пакідаць, гэта не УД.
::У менш відавочных выпадках трэба прыбіраць.
::Другое. Калі прыводзяцца аналогіі і прыводзіцца спасылка, дзе яны прапісаныя, але там няма канкрэтна пра назву, да якой яны прыводзяцца, то гэта не падлог, а спасылка на аналогіі. Наколькі гэта УД, трэба глядзець у кожным канкрэтным выпадку.
::Трэцяе. Удзельнікам Warum і Peisatai трэба настойліва параіць прыйсці да супрацоўніцтва, калі ўжо абодва столькі сілаў кладуць на тапанімію. Пакінуць лаяць адзін аднаго і тым больш спрабаваць дэананімізаваць, у цяперашніх палітычных варунках.
::Прапаную на гэтым пакрысе гэтую дыскусію завяршаць. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:34, 27 кастрычніка 2025 (+03)
:::Для каго ''чляненне дастаткова відавочнае''? Асабіста для вас відавочнае адно, для другога - другое, для трэцяга - трэцяе. Адну й тую ж назву можна &quot;расчляніць&quot; па-рознаму, і вытлумачэнне гэтых часцін можа быць рознае, нават у адной мове (а тут і з мовамі магчымыя варыянты). Гэтым павінны займацца спецыялісты, а не аматары. І з аналогіямі - тое ж самае. Тое, што адна назва ёсць аналагам іншай назвы - гэта павінна быць напісана ў навуковых працах прызнаных спецыялістаў, а не самі ўдзельнікі праэкта будуць самастойна вырашаць, бо тады гэта будзе ўжо не энцыклапедыя, а паркан, на якім кожны піша ўсё што хоча. І з этымалогіяй прозвішчаў - тое ж самае. Уявіце сабе, нехта захоча напісаць, што аналагам назвы Мінск (Менск) з'яўляецца назва вострава Мэн, а аналагам назвы беларускага Брэста - назва французскага Брэста, бо яму гэта відавочна... І ўвогуле, чаму абавязкова ў кожным артыкуле пра нейкі населены пункт ці раку/возера, трэба абавязкова пісаць пра этымалагію назвы?! Калі пра нейкі дадзены аб'ект пакуль няма аўтарытатнай крыніцы на гэтую тэму, то можа будзе лепш увогуле нічога не пісаць, чым нешта там выдумляць ад сябе? Каму і навошта гэта трэба? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 11:20, 28 кастрычніка 2025 (+03)
:::Калегі, думаю, я '''паспяшаўся прыміраць удзельнікаў Peisatai i Warum'''. Калі апошні стаў завочна нападаць на Мікуса, мне стала пакрысе ўсё станавіцца на свае месцы.
::: &lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;.
:::Ва ўсякім разе, удзельнік Warum прарабіў тытанічную працу па перапрацоўцы артыкулаў удзельніка Peisatai, які відавочна даў маху і шмат дзе (не ўсюды) перагнуў. Калі Peisatai пад уплывам спасылак ад Warum праробіць '''работу над памылкамі''' ў артыкулах, то гэта будзе сапраўды выпадак, калі па-марксісцку з Тэзіса і Антытэзіса выйдзе не дрэнны Сінтэз.
:::Яшчэ хацелася б больш пачуць '''пра славяна-індыйскую гідранімію''' на быццам бы балцкай тэрыторыі, магчыма, трэба было б асобны артыкул пра гэта напісаць, няхай бы Warum хоць нешта сваё ўласнае напісаў. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 14:27, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::''няхай бы Warum хоць нешта сваё ўласнае напісаў'' Калі вы чакаеце ад мяне ўласных даследванняў у стыле Peisatai, то іх зразумела не будзе. Па-першае, гэта забараняюць правілы праэкта, а па-другое, навошта мне тут нешта выдумляць і пісаць горы нейкага флуда? У меня для гэтага няма ніякай матывацыі. А ў яго, відаць, ёсць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 17:49, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::: Калі ласка, давайце больш канструктыўна. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:51, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::Ніякага дачынення ні да якога Дзермана я не маю. Доказы смешныя: за тэрмін, які больш за 5 месяцаў, вы знайшлі аж цэлых 3 супадзенні па часе)) І ўвогуле, не трэба пастаянна ўводзіць дыскусію ў бок. Спрэчка тут не пра балтаў, славян, індыйцаў, Мікуса, Дзермана  і г. д., а пра тое, ці можа ў энцыклапедыі чалавек пісаць свае ўласныя здагадкі і меркаванні? Правілы вікіпедыі гавораць, што не, артыкулы тут пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц. Калі вам так хочыцца балцкіх версій тапонімаў, то літаратуры на гэтую тэму хапае, той жа Тапароў пра гэта вельмі шмат напісаў. Дадавайце і ніхто супраць не будзе. Але Peisatai нават і балтыста Тапарова перакручвае, ставіць на яго спасылку, а піша нейкую адсябяціну, чаго ў Тапарова зусім няма (прыклады я прыводзіў яшчэ ў маі). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 15:24, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::Ох ужо гэтыя дэаноны :( А якая розніца? Тут да крыніц фармальны падыход і суб'ектыўныя крытэрыі. Справа толькі як мы будзем рабіць, прымаць усе меркаванні з хоць якімі крыніцамі, тады пойдуць і Жучкевіч з іншымі, і Мікус. Або толькі выключна яўных тэматычных лінгвістаў, тады ні Жучкевіч, ні Мікус не пойдуць. Ачышчаем і жывём спакойна. Калі першы варыянт, паўтаруся, трэба вярнуцца і трымацца палітыкі невыдалення. Калі былі выпадкі ўяўнага ўжывання крыніц, так болей не рабіць ні пад якім соусам. Выпрацаваць нейтральныя формы, які будуць адпавядаць стану крыніц, напрыклад, &quot;у балцкіх гідронімах вылучаюць корань y-[зноска] і пашыральнік -x[зноска], але ці яны ў назве гэтай Yx яўна не адзначана&quot;. Спыніць канфрантацыю на балцка-славянскай этымалагічнай глебе, у асноўнай масе гэта пэўна ніколі не вызначаць, будуць толькі болей або меней кваліфікаваныя гіпотэзы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:01, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::: Пане [[Удзельнік:M.L.Bot|Максіме]], канешне ж будзем ''прымаць усе меркаванні з хоць якімі крыніцамі''. Вікіпедыя для таго й прызначана, каб трансляваць веды з розных галін. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:16, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] , тэарэтычна правілы вымагаюць не хоць якіх, а аўтарытэтных крыніц. Але звычайна так катэгарычна пытанне паўстае ў спрэчных выпадках, што ў нас цяпер і ёсць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:03, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::: Маем звычай у БелВікі трактаваць аўтарытэтнасць крыніц таксама шырока, аж да навінных. Узнятая тут бура не нагода для фундаментальных змен. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:35, 28 кастрычніка 2025 (+03)
:::: {{u|Akijan}}, я выдаліў частку вашай рэплікі, якая была датычна вашых здагадак датычна асобы іншага ўдзельніка. Па-першае гэта парушае [[ВП:ЭП]], а дакладней парушае &quot;прадузятасць, навешванне «цэтлікаў» на апанентаў&quot;. Па-другое, у Вікіпедыі нельга займацца [[доксінг]]ам. Таксама чытайте [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Wikimedia_Foundation_statement_on_paid_editing_and_outing афіцыйную пазіцыю фонду Вікімедыя] датычна аутынгу іншых асоб. Я вас папярэджваю, што наступным разам за парушэнне [[ВП:ЭП]] ваш доступ да рэдагавання Вікіпедыі можа быць заблакаваны. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:47, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::Удзельнік МоцныБрат, патлумачце ласка, на падставе якіх фармальных правілаў Вікіпедыі Вы выдалілі частку майго паста, у якім я параўнаў час напісання ўдзельнікам Варум тут сваіх пастоў з &lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;''Неэтычная частка рэплікі была выдалена ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}}''&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;.? Дэананімізацыя забароненая толькі калі гэта пагражае пераследам па палітычных, рэлігійных падставах, а Дзермана ў Беларусі ніхто пераследваць не будзе, бо ён на баку ўладаў. Калі ласка, дакладную спасылку на рэгуляцыю. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 15:47, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::: Звярніце ўвагу на [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#c-MocnyDuham-20251028124700-Akijan-20251028112700|гэты]] і [[Размовы з удзельнікам:Akijan#c-MocnyDuham-20251028125100-Папярэджанне|гэты]] каментар. І я зноў выдаліў вашу рэпліку з магчымым дэанонам па гэтых прычынах. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:01, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::Добра, прачытаў, пагаджуся, быў раманаў. Але ж паведаміць зацікаўленым асобам, думаю, правілы Вікіпедыі не забараняюць. Бо калі ўдумацца, гэта з глузду з'ехаць што робіцца. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:05, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::: Вы не ведаеце, ці з'яўляецца ўдзельнік той асобай, пра якую кажаце. А калі ён ніяк з ёй не звязаны? Зараз вы ствараеце ціск на ўдзельніка тым, што камусьці пра яго штосьці скажаце. Ваша пагроза &quot;паведаміць зацікаўленым асобам&quot; парушае [[ВП:НАПА]]. Калі ласка, не пагражайце тут нікому. [[ВП:СУ|Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:17, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::::Думаю, тады Вам варта з такой жа строгасцю адрэагаваць на спробу дэанону вышэй з боку ўдзельніка Варум (&quot;падазраю, што гэта ён сам і ёсць&quot;) і прывесці да балансу.
::::::::Карацей, спадзяюся, нехта ўсё ж возьмецца выпраўляць тое, што тут з ідэалагічных прычын творыць апазнаны ўдзельнік Варум. [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 16:58, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::::: Тое самае тычыцца і {{u|Için warum}}, канешне. Не бачыў яго рэпліку. Калі ласка, спыніцеся і пачніце камунікацыю згодна з [[ВП:ВЕТ]]. Галоўнае прыйсці да кансэнсусу і пачаць дапаўняць Вікіпедыю. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:02, 28 кастрычніка 2025 (+03)
:::::::::: Па-мойму, кансэнсус тут можа быць толькі адзін - выконваць правілы вікіпедыі, там усё прапісана, а не вынаходзіць тут веласіпед. Мне цяжка ўявіць падобную дыскусію ў нейкім іншым моўным раздзеле, напрыклад, у англійскім ці рускім. Дарэчы, Peisatai спрабаваў пісаць свае ўласныя даследванні і ў рускай ВП, аднак відаць не атрымалася, тады ён цалкам пераключыўся на беларускую, і тут, як гаворыцца, &quot;пракаціла&quot;. На жаль. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 17:41, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::::::: У іншых моўных раздзелах смецця больш, чым у БелВікі. Не буду тут прыводзіць доказы з уласных даследаванняў на гэты конт. Таксама нагадаю, што Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, акрамя [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|пяці агульных прынцыпаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:46, 28 кастрычніка 2025 (+03)
::::::::::Чаму Вы не выдалілі ў згаданай рэпліцы спробу дэанону? [[Удзельнік:Akijan|Akijan]] ([[Размовы з удзельнікам:Akijan|размовы]]) 12:22, 30 кастрычніка 2025 (+03)
:::::::::::@[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], калі ласка, дазачысціце тое, што можа быць дэанонам, можа, і версіі нейкія можна закрыць для прагляду правамі адміна. Дзякуй. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:12, 3 лістапада 2025 (+03)
:::::::::::: Выдаліў! Зараз паспрабую закрыць версіі [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:06, 3 лістапада 2025 (+03)
:::::::::::: Здаецца ўсё прыбраў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:09, 3 лістапада 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Праект рашэння ===
{{закрыта}}
Не хочацца, каб тэма заставалася адкрытай, таму я падрыхтаваў праект рашэння. Калі ён не сустрэне вострай крытыкі, то набудзе моц праз тыдзень. Вітаю дапрацоўку з боку дасведчаных удзельнікаў.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Звесткі аб этымалогіі дапускаюцца толькі пры наяўнасці надзейных крыніц. Неправяраемыя крыніцамі сцвярджэнні выключаюцца і не павінны размяшчацца ў асноўнай прасторы Вікіпедыі (гл. [[ВП:ПРАВ]]). Фармулёўкі ў пытаннях этымалогіі ў «спрэчных артыкулах» павінны быць прыведзены з відавочнай атрыбуцыяй у тэксце: «па меркаванню X», «згодна з Y», і з дакладнай бібліяграфічнай спасылкай. Указваць паходжанне канкрэтнага тапоніма ці гідроніма варта толькі тады, калі крыніца прама разбірае менавіта гэты аб’ект. Перанос агульных мадэляў «корань/фармант» на назвы, не згаданыя ў аўтара, разглядаецца як ўласнае даследаванне і не дапускаецца. Самастойнае «расчляненне» назваў на карані і суфіксы і высновы на гэтай аснове без прамой падтрымкі профільнай літаратуры таксама недапушчальныя (гл. [[ВП:НУДА]]).&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Дапускаецца прывядзенне розных версій паходжання, у тым ліку балтыйскіх, славянскіх і іншых, але кожная толькі са спасылкай на надзейную крыніцу, з карэктнай атрыбуцыяй аўтара і ўзважанай падачай без катэгарычнасці там, дзе ў літаратуры няма кансэнсусу. Прыярытэт аддаецца профільным лінгвістам і выданням, якія рэцэнзуюцца. Папулярызатарскія і краязнаўчыя артыкулы магчымы толькі з відавочнай маркіроўкай іх статусу і без пераацэнкі іх вагі ў параўнанні да профільнай літаратуры.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Нагадваю аб недапушчальнасці войн правак. Персанальныя выпады і любыя спробы дэананімізацыі будуць выдаляцца. Пры паўтарэнні магчымы блакіроўкі. Па спрэчных пытаннях прашу адкрываць тэму на старонцы абмеркавання артыкула і весці дыялог там.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Абмеркаванне носіць метадалагічны характар, гаворка пра правяральнасць і спосаб падачы, а не пра супрацьстаянне балтыйскіх і славянскіх трактовак. Праект адкрыты для розных навуковых версій пры ўмове акуратнай атрыбуцыі, надзейных крыніц і захавання этыкі зносін. Дзякуй усім удзельнікам за ўклад і канструктыў. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:20, 15 лістапада 2025 (+03)
: Усё ідзе сваім чарадом, [[Удзельнік:MocnyDuham]] не выдумвай усялякія бздуры. Гэта была ''вострая крытыка'', калі ты не зразумеў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:35, 15 лістапада 2025 (+03)
:: &quot;Сваім чарадом&quot; усё ідзе з мая. За гэты час ужо былі блакіроўкі і некалькі вялікіх амберкаванняў. Трэба было ўжо нешта прыдумаць, каб удзельнікі маглі мець магчымасць разам правіць Вікі без сварак. На гэта быў выказаны кансэнсус вышэй. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:53, 15 лістапада 2025 (+03)
::: Сам па сваіх правілах і жыві. [[Вікіпедыя:Кансэнсус]] ''звычайна дасягаецца натуральным шляхам — пасля таго як адзін з удзельнікаў уносіць праўку ці дадатак на якой-небудзь са старонак Вікіпедыі, усе, хто ўбачаць гэту змену, могуць на яе адрэагаваць, змяніўшы ці адмяніўшы яе, або пакінуць яе ў сіле''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:59, 15 лістапада 2025 (+03)
::::Пане @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], давайце нейк сур’ёзней. Правілы і парады адносна паводзін і культуры размоў у Вікіпедыі вы ведаеце. Намагайцеся, калі ласка, не даводзіць да абсурду. Пан @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] паспрабаваў сфармуляваць кансэнсус, каб улагодзіць канфлікт, які цягнецца даўно. У вашых жа каментарыях я бачу спробы накаліць асабісты канфлікт, каб усе ўдзельнікі гэта незразумела што чыталі... Давайце, калі ласка, па справе. Таксама было б нядрэнна вам адрэагаваць у абмеркаванні вышэй пра вашыя нападкі (як мне гэта бачыцца з таго кантэксту, які я маю) на ўдзельніка. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:15, 15 лістапада 2025 (+03)
::::Пры ўсёй павазе: ''кансэнсус '''звычайна''' дасягаецца натуральным шляхам''. Па гары тэксту вышэй відаць, што кансэнсусам і не пахне ўжо даволі даўно. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:04, 16 лістапада 2025 (+03)
: @[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] і @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], што думаеце? Гэты праект з большага тычыцца вашай работы. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 02:14, 18 лістапада 2025 (+03)
::Як паказала практыка, удзельніку @Peisatai абыякава. 
::Гісторыя: 
::Адносна нядаўна распачалася вайна правак за артыкул [[Вольберавічы]] і [[Янкі]]. З майго боку былі агучаны заўвагі адносна фармуліроўкі тэкстаў і патрабаванне ў пашырэнні крыніц (бо праўкі Peisatai выглядаюць як уласныя даследаванні, пры ўмове, што Peisatai ведае даследчыкаў, на якіх і грунтуецца яго меркаванне, але не запісвае іх ў раздзел Літаратура (артыкулаў).
::Паходжанне назвы Янкі таксама выклікае сумнеў (балцкая версія): аўтар грунтуецца толькі на антрапанімічных версіях паходжання назвы (у свой час я займаўся гэтым артыкулам і дакладна ведаю што тапонім - славянскі, бо паселішча заснавана ўжо пасля асваення славянамі гэтай тэрыторыі). Чаму так напружвае падобная дзейнасць @Peisatai: аўтар не ідзе на кантакт (яго меркаванні грунтуюцца пераважна на лінгвістычным аналізе тапонімаў, ігнаруючы гістарычны кантэкст). Разам з тым, Peisatai не імкнецца пісаць больш дакладна пра сувязь паміж назвай паселішча і версіяй. 
::Дайшло да смешнага: як ініцыятары размовы пры &quot;Размовах&quot; артыкула [[Вольберавічы]], я напісаў што праз падобнае, буду вымушаны звяртацца да адміністрацыі, што і раблю зараз. 
::Калі ласка, прашу звярнуць увагу на гэта спрэчнае пытанне. Вышэй, у гэтай размове, ужо былі распісаны прыклады таго, як павінны быць распісаны падобныя артыкулы. Нібы падобныя абмеркаванні для Peisatai - пусты гук. [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 09:54, 9 мая 2026 (+03)
:::Дайшло да смешнага: неяк так атрымалася, што пад час абмеркавання мой асноўны IP - заблакаваны) Гэта пытанне ўжо ў стадыі вырашэння, але здзівіла падобнае супадзенне. Калі ўсё ж такі гэта не супадзенне, то мы маем справу з нейкімі хм ...цікавымі варыянтамі вырашэння такіх пытанняў шляхам кляўз адміністратарам Вікі іншамоўных раздзелаў. [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 10:23, 9 мая 2026 (+03)
17:59, 15 лістапада 2025 (+03)
::::: Нармальна ўсё, кансэнсуса дасягаем не тут, а ў працэсе рэдактарскай працы. Гэта гара тэксту ні аб чым і ні да чаго. [[Удзельнік:IshaBarnes]], давайце лепш будзем артыкулы правіць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:32, 16 лістапада 2025 (+03)
:::::: А хто супраць? Я толькі за. Але калі ўжо вынесена гэтая вайна на агульнае абмеркаванне, то трэба неяк вырашаць. Адміны на тое і адміны, каб такімі праблемамі займацца. -- [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:57, 16 лістапада 2025 (+03)
::::::: Вайна скончана, прававеды толькі ніяк не супакояцца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 02:00, 16 лістапада 2025 (+03)
:::::::: {{u|JerzyKundrat}}, прыпыніце тролінг і выконвайце [[ВП:ЭП]]. Грубы стыль зносін з навешваннем цэтлікаў на ўдзельнікаў ніхто доўга цярпець не будзе. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:33, 16 лістапада 2025 (+03)
::::: Сур'ёзней ужо няма куды — не выдумвайце дурасцей. Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў акрамя [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|пяці агульных прынцыпаў]]. Кансэнэнсус дасягаецца натуральным чынам. Лепш бы кантэнту ў БелВікі дадалі, чым праўнікаў з сябе строіць. — --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:24, 15 лістапада 2025 (+03)
:::::: Адным з галоўных прынцыпаў вікіпедыі з'яўляецца тое, што артыкулы пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц, а не на падставе ўласных меркаванняў усіх жадаючых. Бо тады гэта будзе ўжо не энцыклапедыя, а сметнік. Калі хтосьці хоча прасоўваць нейкія свае ўласныя ідэі, то для гэтага існуюць іншыя пляцоўкі (блогі, форумы і г. д.). Энцыклапедыя не для гэтага.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:57, 18 лістапада 2025 (+03)
:выглядае лагічна, як і мае быць. Можа не заўсёды будзем прыдзірацца да якасці крыніц, але вядома, што ў розных крыніц розная вага. Калі што, можна ўжо абмяркоўваць удакладненні да правіл аўтарытэтнасці крыніц [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:58, 15 лістапада 2025 (+03)
:: на хвіга стока букф, не пайму. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:01, 15 лістапада 2025 (+03)
:Прапанова вырашэння спрэчкі слушная. Аднак не зразумела, чым павінна стаць гэтая прапанова. Застанецца каментаром на старонцы запытаў да адмінаў? У такім выпадку наўрад ці яна будзе мець нейкую сур'ёзную моц. Трэба было б аформіць як [[Вікіпедыя:Правілы#Прызначэнне|рэкамендацыю]] прынамсі. І ў такім выпадку, было б лепей, каб гэтае абмеркаванне вялося шырэй - не толькі на старонцы запытаў да адмінаў, але і на форуме, напрыклад, ці нейкім іншым чынам пашырыць праект. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:20, 16 лістапада 2025 (+03)
: Дзякую, Спадар [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]], за прапанаванае рашэнне. З майго боку будуць наступныя заўвагі:
:: 1) Я прапаную перафармуляваць сказ &quot;Самастойнае «расчляненне» назваў на карані і суфіксы і высновы на гэтай аснове без прамой падтрымкі профільнай літаратуры таксама недапушчальныя&quot;. Падзел слова на корань і суфікс - гэта тое, што вывучаецца ў школе і што з'яўляецца ўсё ж такі базавымі ведамі. Калі раптам у артыкуле спатрэбіцца прапісаць, які ў слове суфікс, то я нават не ўпэўнена, што на такое наогул патрэбны хоць нейкія крыніцы. А вось падзел кораня слова на часткі - гэта ўжо этымалогія і тут я цалкам згодная ў неабходнасці спасылак на профільную літаратуру.
:: 2) Прапаную таксама дадаць рашэнне наконт магчымасці ці не магчымасці прапісваць у артыкулах аб адных аб'ектах інфармацыю аб паходжанні назваў іншых аб'ектаў. Напрыклад, у артыкулах аб гарадах інфармацыю аб паходжанні назваў рэк, у артыкулах ад адных рэках інфармацыю аб паходжанні назваў іншых рэк, у артыкулах аб людзях інфармацыю аб паходжанні прозвішчаў.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 02:03, 16 лістапада 2025 (+03)
::: [[Удзельнік:Hanylka]], давайце ва не будзеце навязваць іншым, пра што пісаць, а пра што не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 02:06, 16 лістапада 2025 (+03)

Рэальным кейсам зараз ёсць напр. артыкул [[Мёры]], гл. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D1%91%D1%80%D1%8B&amp;action=history вайну правак]. Калі знойдуцца адміны, ласкава запрашаю! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:13, 17 лістапада 2025 (+03)

Асабіста я цалкам згодны з праектам рашэння ад MocnyDuham. Ён усё слушна растлумачыў, аргументаваў згодна з правіламі вікіпедыі. Запярэчыць ці нешта дадаць мне няма чаго. Усё правільна. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:51, 18 лістапада 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік===
З улікам таго, што канфлікт у гэтай тэматыцы [[Адмысловае:GoToComment/c-Maksim_L.-20250515060700-Удзельнік_Peisatai|цягнецца ўжо амаль год]], настаў час падвесці вынік, які мог бы накіроўваць удзельнікаў у далейшай працы. Гэта не асобны рэгламент і не новае правіла, а падсумаванне таго, як ужо функцыянуе наш праект у межах існых правіл.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Найперш прашу ўдзельнікаў звярнуць увагу на тое, што Вікіпедыя грунтуецца на некалькіх асноўных прынцыпах і правілах, у тым ліку [[ВП:ПРАВ]], [[ВП:НУДА]] і [[ВП:АК]]. З іх вынікае, што падставай для ўключэння інфармацыі ў Вікіпедыю з’яўляецца яе правяральнасць. Гэта азначае, што чытач павінен мець магчымасць пераканацца, што прадстаўлены ў Вікіпедыі матэрыял ужо быў апублікаваны ў іншых крыніцах.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Пажадана, каб гэтыя крыніцы былі як мага больш аўтарытэтнымі. Умоўная іерархія крыніц рухаецца ад рэцэнзаваных навуковых публікацый і профільных даследаванняў да менш спецыялізаваных выданняў, у тым ліку СМІ. Асабліва важна, што крыніцы, якія прайшлі навуковую рэцэнзію або другасны і трацічны аналіз, звычайна маюць большую вагу, чым першасныя крыніцы, дзе інфармацыя можа падавацца без аналізу, інтэрпрэтацыі і экспертнай ацэнкі.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Не менш важна, што Вікіпедыя не з’яўляецца месцам для неапублікаваных фактаў, аргументаў, канцэпцый, сцверджанняў або тэорый. Гэта таксама датычыцца неапублікаванага аналізу або сінтэзу апублікаваных матэрыялаў, калі такі сінтэз вядзе да з’яўлення новых пунктаў гледжання. Гэта рэгулюецца правілам [[ВП:НУДА]].&lt;br&gt; &lt;br/&gt;'''Пра праблему, якая ўзнікла'''&lt;br&gt; &lt;br/&gt;У межах гэтага канфлікту праект сутыкнуўся з праблемай у вельмі складанай тэме этымалогіі. Частка інфармацыі ў артыкулах падавалася [[Адмысловае:GoToComment/c-Maksim_L.-20250515060700-Удзельнік_Peisatai|або без крыніц, або са спасылкамі на крыніцы, у якіх адпаведнае сцверджанне фактычна не пацвярджалася]]. У [[Адмысловае:GoToComment/c-MoniczFrancisak-20260507112900-Тапаніміка_(раздзел_Назва)|іншых выпадках]] выкарыстоўваліся першасныя крыніцы — метрычныя кнігі, перапісы, спісы рэк, карты, актавыя дакументы, якія утрымлівалі назву аб’екта, але не змяшчалі яе этымалагічнага аналізу.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Такая праца з інфармацыяй прыводзіць да канфліктаў, таму ёсць патрэба яшчэ раз зафіксаваць асноўныя прынцыпы працы з этымалагічнымі звесткамі.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Звесткі пра паходжанне тапонімаў, гідронімаў, айконімаў, антрапонімаў і прозвішчаў могуць размяшчацца ў артыкулах толькі пры наяўнасці надзейных крыніц. У пытаннях этымалогіі асаблівую вагу маюць профільныя лінгвістычныя, анамастычныя, тапанімічныя і гідранімічныя даследаванні.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Неправяральныя сцверджанні, уласныя высновы ўдзельнікаў, самастойныя рэканструкцыі і спалучэнне розных крыніц для атрымання новай этымалагічнай высновы не дапускаюцца ў асноўнай прасторы Вікіпедыі.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Паходжанне канкрэтнага тапоніма, гідроніма, назвы паселішча або прозвішча варта падаваць толькі тады, калі крыніца прама разбірае менавіта гэты аб’ект або менавіта гэтае прозвішча ці імя ў адпаведным кантэксце. Калі ў крыніцы разбіраецца іншы гідронім, іншы тапонім, іншае прозвішча, агульны корань, фармант, суфікс або моўная мадэль, гэта не дае падставы самастойна пераносіць такую этымалогію на назву, якая ў крыніцы не разглядаецца.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Самастойнае вылучэнне ў назве кораня, асновы, суфікса або фарманта з наступнай этымалагічнай высновай, самастойнае параўнанне назвы з літоўскімі, латышскімі, славянскімі, германскімі або іншымі словамі, прозвішчамі, тапонімамі ці гідронімамі, выснова пра балцкае, славянскае, германскае або іншае паходжанне назвы толькі на падставе сугучнасці, а таксама выкарыстанне крыніцы, у якой разглядаецца адзін аб’ект, як пацвярджэнне этымалогіі іншага аб’екта — усё гэта з’яўляецца ўласным даследаваннем і супярэчыць [[ВП:НУДА]].&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Не дазваляецца рабіць спасылку на крыніцу такім чынам, каб у чытача стваралася ўражанне, нібыта ў ёй пацвярджаецца этымалогія канкрэтнай назвы, калі ў рэчаіснасці гэтая назва там не разбіраецца. Такая практыка супярэчыць [[ВП:ПРАВ]].&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Метрычныя кнігі, перапісы, спісы рэк, карты, актавыя дакументы і падобныя матэрыялы могуць выкарыстоўвацца для пацвярджэння факту існавання назвы, прозвішча, формы запісу або гістарычнай фіксацыі. Аднак такія крыніцы не могуць выкарыстоўвацца як доказ паходжання назвы, калі самі яны не змяшчаюць этымалагічнага аналізу. Напрыклад, фіксацыя прозвішча ў метрычнай кнізе не з’яўляецца доказам таго, што назва паселішча паходзіць ад гэтага прозвішча або звязаная з ім.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;У артыкулах пра населеныя пункты трэба пазбягаць шырокіх этымалагічных разважанняў пра іншыя аб’екты — рэкі, азёры, прозвішчы, асабовыя імёны або іншыя тапонімы, — калі крыніца не звязвае іх непасрэдна з назвай дадзенага населенага пункта. Калі назва паселішча паходзіць ад назвы ракі, возера, прозвішча або асабовага імя, у артыкуле пра паселішча можна пазначыць гэты факт толькі пры наяўнасці крыніцы.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Калі ў надзейных крыніцах існуюць розныя версіі паходжання назвы, у артыкуле могуць быць пададзены некалькі версій. Яны павінны быць атрыбутаваныя: «паводле X», «на думку Y», «Z выводзіў назву ад…». Пры адсутнасці навуковага кансэнсусу фармулёўкі павінны быць асцярожнымі і не катэгарычнымі. Нельга падаваць адну версію як усталяваны факт, калі ў літаратуры яна з’яўляецца толькі гіпотэзай. Краязнаўчыя, папулярызатарскія і непрофільныя крыніцы могуць згадвацца толькі з пазначэннем іх статусу і без пераацэнкі іх вагі ў параўнанні з профільнай лінгвістычнай літаратурай.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;'''Абмежаванне для ўдзельніка Peisatai'''&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Асобна прашу ўдзельніка {{u|Peisatai}} звярнуць увагу на выкладзенае вышэй. З улікам працяглага канфлікту і шматлікіх заўваг адносна ўласных даследаванняў, удзельніку Peisatai забараняецца дадаваць у асноўную прастору Вікіпедыі новыя этымалагічныя версіі тапонімаў, гідронімаў, назваў паселішчаў, прозвішчаў і асабовых імён, '''калі крыніца не разбірае непасрэдна адпаведны аб’ект'''.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;У прыватнасці, не варта самастойна выводзіць назвы з літоўскіх, латышскіх, славянскіх, германскіх або іншых слоў; падаваць сугучныя прозвішчы, гідронімы або тапонімы як «паралелі» да назвы артыкула без прамой крыніцы; выкарыстоўваць першасныя крыніцы як доказ этымалогіі; вяртаць у артыкулы раней аспрэчаныя этымалагічныя фрагменты без папярэдняга абмеркавання.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Калі будзе выяўлена парушэнне гэтага абмежавання, адпаведныя праўкі могуць быць адкачаны. Пры паўторных парушэннях могуць ужывацца адміністрацыйныя меры, у тым ліку блакіроўка.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;'''Парадак вырашэння новых спрэчак'''&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Гэты фрагмент датычыцца ўсіх удзельнікаў і мае рэкамендацыйны характар. Яго мэта гэта знізіць імавернасць новых канфліктных сітуацый.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Выдаленне або выпраўленне спрэчных этымалагічных фрагментаў павінна рабіцца з кароткім і нейтральным тлумачэннем, напрыклад: «крыніца не разбірае гэты аб’ект», «няма пацвярджэння ў крыніцы», «уласнае даследаванне», «першасная крыніца не пацвярджае этымалогію». Пазбягайце адкату інфармацыі без каментароў, таму што гэта можа выглядаць як вандалізм. &lt;br&gt; &lt;br/&gt;Пры масавым выдаленні пажадана пакідаць паведамленне на старонцы размоў адпаведнага артыкула або ў агульным абмеркаванні, каб пазбегнуць новай вайны правак. Калі фрагмент мае крыніцу, але крыніца сумнеўная або непрофільная, пажадана не пераходзіць да вайны правак, а вынесці пытанне на абмеркаванне. Пры стварэнні тэмы на старонцы размоў лепш пазначаць удзельніка, які ўнёс спрэчную інфармацыю.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;'''Пра этычную камунікацыю'''&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Асобна нагадваю пра неабходнасць захавання [[ВП:ЭП]]. Усім удзельнікам канфлікту трэба прытрымлівацца ветлівасці і этычных нормаў.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;У Вікіпедыі недапушчальныя асабістыя выпады, абразы, ярлыкі кшталту «балтафоб», «жмудаед», «фантазёр», «псіх», «паліцэйскі» і падобныя фармулёўкі. Таксама недапушчальныя намёкі на сувязь удзельніка з рэальнымі асобамі або арганізацыямі, спробы дэананімізацыі і любыя пагрозы. Не варта абмяркоўваць матывы, асобу або магчымую ідэнтычнасць удзельніка замест зместу яго правак, бо гэта не дапамагае працы над артыкуламі і толькі паглыбляе канфлікт.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;У першую чаргу гэта датычыцца ўдзельнікаў {{u|Peisatai}} і {{u|Için warum}}. Удзельніку {{u|Için warum}} ужо выносіліся папярэджанні і прымяняліся першыя блакіроўкі за падобны стыль камунікацыі. Аднак гэтае патрабаванне датычыцца ўсіх удзельнікаў без выключэння.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;'''Заключэнне'''&lt;br&gt; &lt;br/&gt;Гэты вынік не з’яўляецца рашэннем на карысць балцкіх, славянскіх, германскіх або іншых версій паходжання назваў. Ён датычыцца толькі правяральнасці, недапушчальнасці ўласных даследаванняў, карэктнага выкарыстання крыніц і этычнай камунікацыі паміж удзельнікамі. Гэты вынік не павінен тлумачыцца як заклік да масавай чысткі ўсіх артыкулаў, дзе ёсць этымалагічныя звесткі без крыніц, асабліва калі такая інфармацыя знаходзіцца ў артыкулах ужо шмат гадоў і не выклікала спрэчак. [[Вікіпедыя:Не даводзьце да абсурду|Не трэба даводзіць сітуацыю да абсурду]] і механічна праходзіць па ўсіх падобных артыкулах толькі дзеля выдалення або пазначэння старых фрагментаў. Практычна гэты падыход найперш павінен прымяняцца да артыкулаў, у якіх ужо ўзнікла або ўзнікае спрэчка адносна этымалагічных звестак, якасці крыніц, уласных даследаванняў або карэктнасці падачы розных версій.&lt;br&gt; &lt;br/&gt;У выпадку парушэння гэтых прынцыпаў у адпаведнай тэматыцы прашу пазначаць мяне або звяртацца на старонку [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:00, 10 мая 2026 (+03)

:Так разумею, гэты допіс - Вашае асабістае меркаванне. Мяркуючы з ранейшага абмеркавання, паўнамоцтваў пастуляваць такія забароны Вы не маеце. Буду рады, калі мяне ўдакладняць у гэтым іншыя знаўцы тутэйшых правілаў. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:05, 10 мая 2026 (+03)
:: Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, апроч пяці агульных прынцыпаў, выкладзеных [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|тут]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:20, 10 мая 2026 (+03)
::: Менавіта. І гэта [[ВП:5С1|першы слуп, які трэба выконваць]]: Вікіпедыя — энцыклапедыя, якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. '''Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «Не ўласнае даследаванне» і імкнуцца да дакладнасці'''. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:24, 10 мая 2026 (+03)
:::: Ну так, натуральна. ''Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «Не ўласнае даследаванне» і імкнуцца да дакладнасці'', крыніцы ў рукі і працуем. Дасканаласць вітаецца, але не патрабуецца. Раты ніхто і нікому не затыкае, з правіламі не гуляем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:29, 10 мая 2026 (+03)
::::: Я не прашу дасканаласці, я прашу не рабіць уласных даследванняў. Здаецца ўсё відавочна. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:43, 10 мая 2026 (+03)
:::Патлумачце мне, калі ласка, як чалавек старонні і абазнаны. Якая моц увогуле ў гэтага, распісанага панам М.Д. праекту? Гэта абавязкова для выканання, таму што ён Адміністратар? або гэта яго прыватнае пажаданне? Не разумею з гледзішча размеркавання паўнамоцтваў. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 23:22, 10 мая 2026 (+03)
:: Гэта не маё асабістае меркаванне, а адміністрацыйнае рашэнне. Як адміністратар, я маю права блакіраваць удзельнікаў за парушэнне лакальных правіл. Паведамленне вышэй — гэта падрабязнае апісанне таго, якія менавіта вашы дзеянні і якім чынам парушаюць правілы. Замест блакіроўкі я дэталёва растлумачыў вам сітуацыю і даў магчымасць далей удзельнічаць у праекце без канфліктаў. Выкананне [[ВП:ПРАВ]], [[ВП:АК]] і [[ВП:НУДА]] з’яўляецца абавязковым для кожнага ўдзельніка. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:22, 10 мая 2026 (+03)
:Д'ябал, як заўсёды, у дэталях. Вось, узяць артыкул пра вёску [[Шані (Пружанскі раён)|Шані]]. Не знайшоў бы я пра тое, што ў 16 стагоддзі там жыў такі &quot;Шень Ухачевіч&quot; (і пазней там ужо згадваецца вёска Шэні) - і назва была б бадай навек зацемленая. З такой забаронай пра гэта ніхто б ніколі не дазнаўся. Разумееце абсурднасць сітуацыі?
:А па сутнасці - мусіце браць ''канкрэтныя'' факты і казаць пра парушэнне ''канкрэтных'' правілаў. Згадка прозвішча Клюшч у артыкуле пра Клюшчаны - не бачу тут ніякага парушэння і тым больш ніякага Ўласнага даследавання. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 22:24, 10 мая 2026 (+03)
:: прозвішча Клюшч існавала? аўтарытэтныя крыніцы ёсць? тады ў чым праблема? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:34, 10 мая 2026 (+03)
:: Разумею ваш аргумент, але гэта якраз прыклад таго, што Вікіпедыя не павінна быць месцам для першаснага даследавання.
:: Калі вы знайшлі Шэня Ухачэвіча, пазнейшыя згадкі Шаневічаў і бачыце паміж гэтым сувязь з назвай Шані, гэта можа быць цікавай і важнай гіпотэзай. Але спачатку яна павінна быць аформлена і апублікавана як даследаванне па-за Вікіпедыяй: у артыкуле, зборніку, кнізе або іншым прыдатным выданні. Пасля гэтага яе можна будзе выкарыстоўваць у Вікіпедыі як крыніцу.
:: У самой Вікіпедыі можна падаваць правяральныя факты: што ў такой крыніцы згаданы такі чалавек, у такой крыніцы — такая назва або прозвішча. Але рабіць з гэтага выснову пра паходжанне назвы або падводзіць чытача да такой высновы без апублікаванай крыніцы — гэта ўжо ўласнае даследаванне.
:: Таму праблема не ў тым, што інфармацыя нецікавая або бескарысная. Праблема ў тым, што даследаванне трэба спачатку апублікаваць па-за Вікіпедыяй, а ўжо потым пераносіць яго ў Вікіпедыю. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:37, 10 мая 2026 (+03)
:::Яшчэ раз. Ёсць вёска Клюшчаны. Ёсць прозвішча Клюшч. У раздзеле &quot;Назва&quot; згадваецца: ёсць прозвішча Клюшч. Тут няма высновы, гэта матэрыял і ілюстрацыя. Не лічу гэта Ўласным даследаваннем. Калі б была мова &quot;Клюшчаны паходзяць ад прозвішча Клюшч, якое засведчанае там і там&quot; - тады так, Уласнае даследаванне. Калі фармулёўка гранічна нейтральная, тут няма УД. Адсюль, уся частка у Вашым &quot;праекце&quot;, адрасаваная канкрэтна мне, нерэлевантная. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 23:10, 10 мая 2026 (+03)
:::: Спадар [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], калі ёсць вёска Клюшчаны, то аб ёй можа быць створаны артыкул, які размяшчае інфармацыю аб вёсцы Клюшчаны. Калі ёсць прозвішча Клюшч і аб ім ёсць публікацыі ў аўтарытэтных другасных крыніцах, то можна стварыць артыкул аб прозвішчы Клюшч. Калі ёсць крыніцы аб паходжанні назвы вёскі Клюшчаны, то ў артыкуле аб вёсцы Клюшчаны можа быць размешчана інфармацыя аб паходжанні назвы Клюшчаны. Калі крыніц на паходжанне назвы вёскі Клюшчаны няма, то раздзел аб паходжанні назвы вёскі Клюшчаны дадаваць не варта, бо гэта будзе ўласным даследаваннем. Калі ёсць інфармацыя аб тым, якія прозвішчы сустракаліся ў вёсцы Клюшчаны, то ў артыкул аб вёсцы Клюшчаны можа быць дададзены раздзел аб прозвішчах гэтай вёскі. Калі ёсць інфармацыя аб тым, якія прозвішчы сустракаліся ў вёсцы Белагруда, то ў артыкул аб вёсцы Белагруда можа быць дададзены раздзел аб прозвішчах вёскі Белагруда. Калі ёсць другасныя крыніцы аб тым, што прозвішчы вёскі Белагруда звязаныя з вёскай Клюшчаны, то ў артыкуле аб вёсцы Клюшчаны, можна дадаць інфармацыю аб гэтай сувязі. Калі няма другасных крыніц аб тым, што прозвішчы вёскі Белагруда звязаныя з вёскай Клюшчаны, то ў артыкуле аб вёсцы Клюшчаны, не варта пісаць аб прозвішчах вёскі Белагруда, таму што факт звязвання прозвішчаў дзвюх розных вёсак будзе ўласным даследаваннем. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 01:37, 11 мая 2026 (+03)
::::: Дадам, што, калі пры тым матэрыялу на асобны артыкул аб прозвішчы Клюшч не стае, то для гэтых звестак можна падабраць адпаведнае месца ў іншым артыкуле. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 06:51, 11 мая 2026 (+03)
:::::: Безумоўна, Спадар [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]]. Галоўнае, каб інфармацыя дадавалася ў адпаведнае месца адпаведнага артыкула. То бок у артыкуле аб вёсцы Белагруда можна згадаць прозвішчы вёскі Белагруда. А яшчэ ў нас ёсць вельмі кароткі артыкул [[Беларускія прозвішчы]], які таксама будзе карысным дапрацоўваць: нават у яго адпаведніках на рускай і ўкраінскай мовах інфармацыі значна болей. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 11:13, 11 мая 2026 (+03)
::::::: Спадарыня [[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]], паколькі мы імкнемся дадасканаласці, але дасканаласць не патрабуецца, то сказанае вышэй пажадана, але яно не настолькі ''Галоўнае'', каб можна было пацверджаную аўтарытэтнымі крыніцамі інфармацыю выдаляць, а не пераносіць у больш адпаведнае месца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:25, 11 мая 2026 (+03)
:::::Уміляюся з Вашага допісу, стыль такі жаночы-жаночы :) [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:00, 11 мая 2026 (+03)
::::: Дзякуй! Я сам лепш і не змог напісаць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:27, 11 мая 2026 (+03)
:Вельмі слушнае рашэнне, якое даўно напрошвалася, бо артыкулы ў энцыклапедыі пішуцца на падставе аўтарытэтных крыніц, а не на падставе асабістых &quot;адкрыццяў&quot; удзельнікаў. У мяне толькі адно практычнае пытанне: а хто цяпер будзе выдаляць усе тыя ўласныя даследванні, якія тут за некалькі гадоў панапісваў удзельнік Peisatai? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 20:48, 11 мая 2026 (+03)
:: [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%B7_%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BC%3APeisatai&amp;diff=5139499&amp;oldid=5139498 Не трэба нічога выдаляць] — ён гэта асобна прапісаў. Адзінае што трэба рабіць - не дабаўляць інфармацыю без крыніцаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:56, 11 мая 2026 (+03)
::: Новыя ўласныя даследванні не пішам, а старыя хай застаюцца? Мне сэнс такога абмяжавання не зразумелы, якая розніца, калі было напісана УД: сёння, месяц таму ці год, што гэта мяняе? Тым больш, што артыкулы пастаянна рэдагуюцца, перапісваюцца, няма такога, каб нейкая інфармацыя, якая патрапіла ў артыкул, павінна там застацца назаўсёды. Вось, напрыклад, у артыкуле [[Судабле]] ёсць &quot;этымалогія&quot; гэтай назвы і стаяць спасылкі на кнігі Ванагаса і Скарджуса. Насамрэч, ні ў першай, ні ў другой кнізе аб назве Судабле няма ані слова, г. зн. у артыкуле напісана прыкрытая вядомымі імёнамі адсябяціна, фактычна хлусня. І што ж, няхай гэтая хлусня застаецца цяпер ў артыкуле назаўсёды? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:45, 12 мая 2026 (+03)
::::Калега, сэнсоўна будзе вось як. Засноўвай асобную галінку абмеркавання, туды кідай спасылкі на тыя гідранімічныя (не тапанімічныя) артыкулы, дзе табе бачыцца празмерна УД. І будзем іх у публічным фармаце чысціць. Гідраніміка больш хісткая за тапаніміку. І кідай ужо зневажальную і абвінаваўчую рыторыку, усім набрыдла. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 12:22, 13 мая 2026 (+03)
:::::Лепей адразу спісам, і на маёй [[Размовы з удзельнікам:Peisatai|старонцы]] абмеркаванняў. Калі УД празмерна (як для Судабле) - дамаўляемся на выдаленне назоўнага раздзела, тады гукаем Адміністратара, узгадняем. І канец гэтаму ўсяму. (Мова пра гідраніміку). [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:39, 13 мая 2026 (+03)
:::::: А тое ты сам не ведаешь, што дзе насачыняў, дзе напісаў няпраўду. Проста смешна, спачатку панапісваў усялякага, а потым з барскага пляча: ну, пішы на маю старонку, будзем дамаўляцца... Ды ён проста здзекваецца. На тое ж Судабле, напрыклад, я звяртаў увагу на гэтай старонцы яшчэ ажна год таму. Чаго ж за год так і не выправіў? Зразумела, не для таго гэта ўсё рупліва выдумляў, каб потым дабраахвотна выдаліць. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:01, 15 мая 2026 (+03)

== Абарона [[Узброеныя сілы Украіны]] ==
Магчыма, варта абараніць ад правак ананімаў пакуль трывае канфлікт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:35, 17 кастрычніка 2025 (+03)
: {{Done}}. Паставіў абарону на 1 год. Прапанова мае сэнс. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:44, 17 кастрычніка 2025 (+03)

== Блакіроўка [[Удзельнік:Jonny Barns]] ==
Серыя вандальных правак. Зарэгістраваны ажно 14 мая, чагосьці чакаў столькі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:47, 8 кастрычніка 2025 (+03)

:зрабіў блакіроўку на паўгода ва ўсіх прасторах акрамя размоў з удзельнікам [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:12, 8 кастрычніка 2025 (+03)

== Абарона [[Францыск Скарына]] ==
{{закрыта}}
Магчыма, варта абараніць ад правак ананімаў як старонку вялікай наведвальнасці. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 23:13, 30 верасня 2025 (+03)
: Папулярная і статусная старонка. Абарона мае сэнс. {{зроблена}}. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:21, 30 верасня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}

== Зрабіць перасылку з абароненага шаблона ==
{{закрыта}}
Вітаю. Калі ласка, зрабіце перасылку з {{ш|*}} проста на {{ш|·}}, цяпер яна падвоеная праз {{ш|•}}. Нічога, быццам, зламіцца не мусіць, коды гэтых шаблонаў блізкія да аднолькавасці. Сам не магу, бо {{ш|*}} абаронены ад правак. Два першыя шаблоны самотныя, у іх няма нават элементаў Вікіданых. Дзякуй. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:24, 21 верасня 2025 (+03) 

:{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:47, 21 верасня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}

== Парушэнне парадку абмеркаванняў ==
Адміністратар [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] на свой капыл трактуе значнасць артыкулаў у Вікіпедыі ([[Вікіпедыя:Да_выдалення#Яўген_Яўгенавіч_Аснарэўскі]]) і імгненна вырашае, што ёсць значным, а што — не. На ягоную думку, артыкул пра фэйсбук-ваяра, біяграфія і дзейнасць якога грунтуецца на запісах у фэйсбуку самой асобы, аўтаматычны робіць асобу значнай на падставе атрымання перамогі на конркурсе літаратурных пачаткоўцаў. Прашу іншых адміністратараў паўдзельнічаць у абмеркаванні і ацаніць значнасць асобы, якая пад рознымі нікамі ў розных моўных раздзелах піша пра сябе артыкулы.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:15, 9 верасня 2025 (+03)
: Тут пагаджуся, што тэма была закрыта досыць хутка і можна было бы даць больш часу на яе абмеркаванне. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:00, 10 верасня 2025 (+03)
:@[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], пан JerzyKundrat не адмін, здаецца, з чэрвеня. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 07:37, 10 верасня 2025 (+03)
::То няхай мо @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] здыме шаблон пра сцяг адміністратара ў сябе на старонцы ўдзельніка [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:08, 10 верасня 2025 (+03)
::: Не магу, мая асабістая старонка пад абаронай і правіць яе могуць толькі адміністратары)) --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:10, 10 верасня 2025 (+03)
:::: Вам змяніць абарону да &quot;ўсіх удзельнікаў&quot;? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:27, 10 верасня 2025 (+03)
::::: Так, дзякуй. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:30, 10 верасня 2025 (+03)
:::::: Няма за што! Зрабіў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:34, 10 верасня 2025 (+03)
:Мяне ўсё больш дзівіць наяўнасць сцяга даглядчыка ў калегі Lš-k. Няма ніякага парушэння правілаў у падвядзенні выніку на падставе наяўнасці ў літаратара значнай прэміі, і ўсё роўна для маладых яна літаратараў ці не, таму што правілы не канкрэтызуюць гэтую дэталь. Затое ў нас у гэтай нязначнай на думку ўдзельніка прэміі ёсць артыкул і нават катэгорыя для лаўрэатаў. Можа, тады і артыкул пра прэмію трэба выдаліць? Артыкулы аб заведама значных дзеячах могуць пакідацца хутка, а пан Ежы даў тыдзень, каб выказацца. Тут няма ніякага парушэньня правілаў. Таксама ігнаруецца факт, што для значнасці дастаткова і некалькіх намінацый на значныя прэміі. У артыкуле ўказана, што Аснарэўскі двойчы намінаваўся на Дэбют (паэзія і проза), намінаваўся на Прэмію Арсенневай і Гедройца. Гэта таксама нязначныя прэміі? Ці ёсць нейкі кансэнсус, што намінацыі не лічацца? Тады чаму ў правілах напісана &quot;Асоба атрымала вядомую і значную ўзнагароду або прэмію, ці намінавана некалькі разоў&quot;. І як новаму ўдзельніку, такому як я, разабрацца і вызначыць значнасць перад напісаннем артыкула, калі правілы не працуюць? Згадкі прозы Аснарэўскага ў навуковых выданнях удзельнік Lš-k нібыта не заўважыў, а публікацыі ў вядучых літаратурных выданнях Беларусі і РФ, такіх як «Дзеяслоў» і «Сібірскія агні» ігнаруюцца. Што трэба, каб калега быў задаволены? Нобелеўка? Аргументацыя самога Lš-k зводзіцца да бясконцых абражаючых крыкаў што Аснарэўскі гэта я, што ўвогуле ненармальна, і, адпаведна, што аўтабіяграфію трэба выдаліць, хаця няма правіла, якое забараняе аўтабіяграфіі, пра што калегу неаднаразова было сказана. І яшчэ ён увесь час паўтарае, што ў артыкуле цытуецца Фэйсбук Аснарэўскага, хоць калегу было працытавана [[ВП:БС]], а паводле гэтых правілаў такое цытаванне дапушчальна. Чым дольш я назіраю дзеянні калегі Lš-k, тым больш мне здаецца, што ён 1. Не разумее правілы праекта. 2. Актыўна парушае іх нягледзячы на ​​заўвагі і мае намер рабіць так і ў будучыні 3. Мае нейкую асабістую непрыязнасць да Аснарэўскага. Таму  вынік дасведчанага і паважанага калегі JerzyKundrat я лічу цалкам абгрунтаваным, а дзейнасць калегі Lš-k дыструктыўнай і патрабуючай адміністрацыйных дзеянняў. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 14:49, 10 верасня 2025 (+03)
::не разумею, як сцяг Даглядчыка стасуецца тут да сітуацыі. Лепш разбірайцеся, як дасягнуць кансэнсусу, а не як пакараць іншых удзельнікаў ці як працаваць адміністратарам, мы самі можам даць рады разабрацца. Чалавеку вынеслі папярэджанне за неэтычныя паводзіны, далей будзем глядзець. Абмеркаванне або скончыцца, або працягнецца, будзем рэагаваць адпаведна таму, як удзельнікі размовы будуць сябе паводзіць. З цытатамі з фэйсбука лепш не перабольшваць, калі яны не нясуць энцыклапедычнай значнасці. У [[ВП:БС]] пішацца, што цытаты мусяць быць у АК, у [[ВП:АК]] асобна прапісана, што інфармацыі з сацсетак лепш пазбягаць, тым больш, што гэта першасная крыніца, а лепш карыстацца другаснымі ці трацічнымі неафіляванымі крыніцамі. Я згодны, што правілы адносна значнасці ў беларускай вікі могуць быць недасканалымі, але яны ёсць і іх трэба прытрымлівацца і чытаць уважліва. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:08, 10 верасня 2025 (+03)
:::Флаг наглядчыка ва ўдзельніка, які дэманструе неразуменне правілаў, у прыватнасці, відаць, не ведае, што аўтабіяграфіі не забаронены і сац. сеткі сучасніка можна цытаваць, а галоўнае не хоча чуць аргументы калегаў, якія цытуюць яму правілы выклікае ў мяне сумневы. Пытанне праф. прыдатнасці. Я маю на гэтае поўнае права. Рашэнне прымуць адміны, я ім яго не навязваю. Але заўважу, што ў той жа рускай вікіпедыі прэтэндэнтаў на сцяг патрулюючага ганяюць быццам ён хоча стаць адмінам. Хаця я не лічу, што тут трэба браць прыклад. 
:::У артыкуле пра Аснарэўскага напэўна тры-чатыры цытаты з Фэйсбука, а не палова, як піша калега Lš-k. Як мінімум дзве з іх з крытыкай, якраз, каб пазбегнуць рэкламнасці, для асвятлення розных пунктаў гледжання, гэта тое чаго быццам бы і жадае калега Lš-k. Цытаты можна прыбраць нават цалкам, я асабліва не супраць, проста гэта якраз і зменшыць крытыку ў артыкуле. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 15:26, 10 верасня 2025 (+03)
:::: Пане [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], выказваннем наконт таго, што ''як працаваць адміністратарам, мы самі можам даць рады разабрацца'', таксама не варта падвышаць градус палемікі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:41, 10 верасня 2025 (+03)
:::::згодзен, можа не самы ўдалы выраз. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:54, 10 верасня 2025 (+03)
::::Адзначу тут, што ўдзельніца Hanylka выдаліла тэкст, заснаваны на Фэйсбуку. Артыкул, як лёгка ўбачыць, не знік. Проста стала менш крытыкі. Калі калезе Lš-k такі менш крытычны варыянт падабаецца больш, то ОК. Калі менш крытыкі ў артыкуле гэта лепш, і тое дапаможа дасягнуць кансэнсу, то няхай будзе так. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:14, 10 верасня 2025 (+03)
::Быць намінантам на прэмію Дэбют і Прэмію Арсенневай можа любы, хто праходзіць паводле сціплых крытэраў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:16, 10 верасня 2025 (+03)
::: Пане [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], акурат склалася, што ў БелВікі для артыкулаў пра беларускамоўных творцаў крытэрыі сціплыя, захоўваліся старонкі пра асоб напр. адно пры наяўнасці іх публікацый у агульнанацыянальных літаратурных часопісах. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:24, 10 верасня 2025 (+03)
::::Я тут паглядзеў архіў абмеркаванняў на выдаленне, дзе мяне папярэдні раз аўтары абвінавачвалі ў перадузятасці і неэтычнасці (гэта адбываецца амаль штораз, калі чалавек піша сам пра сябе, альбо хтосьці з яго кола). То ў той раз вы пра местачковыя прэміі (цытата) казалі зусім адваротнае ([[Вікіпедыя:Архіў_запытаў_на_выдаленне/2025#Мікіта_Мікалаевіч_Броўка]]). -- [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:32, 10 верасня 2025 (+03)
::::: І тады я казаў, што ''местачковыя прэміі'' дадаюць значнасці ''грамадскім ініцыятывам'', якія іх атрымалі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:39, 10 верасня 2025 (+03)
:::Будзе аўтарытэтная крыніца, якая пацвярджае гэтую выдатную заяву? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:25, 10 верасня 2025 (+03)
::::Паглядзіце ўмовы гэтых прэмій. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:26, 10 верасня 2025 (+03)
:::::Я не збіраюся нічога глядзець і здагадвацца, што вы мелі на ўвазе. Вы павінны даказаць свае сцвярджэнні. Самі прыносьце АК і патлумачце, як намінацыя на вядучыя беларускія прэміі можа быць нязначнай. Я гэтага ўвогуле не разумею. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:37, 10 верасня 2025 (+03)
::::::На гэты прэміі намінуюцца ўсе, хто адпавядае крытэрам. Напрыклад, прэмія Арсенневай — трэба проста мець кнігу і падаць заяўку ([https://penbelarus.org/2025/01/22/reglament-pravyadzennya-litaraturnaj-premii-imya-natalli-arsennevaj.html не патрэбна нават друкаваная кніга]). [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:48, 10 верасня 2025 (+03)
::::::Прэмія Гедройца называе «намінантамі» ўсе вылучаныя кнігі, якія проста праходзяць намінальны крытэр. Тое, што звычайныя людзі лічаць «намінацыяй» — гэта доўгі спіс прэміі, куды ён вядома ж не ўвайшоў. Доўгія спісы можна глядзець у артыкуле [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройця]]. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:55, 10 верасня 2025 (+03)
:::::::Я бачу толькі адну спасылку на АК і не бачу тамака пацверджання вашых слоў. Прапануюць дасылаць кнігі, а дзе сказана, што яны не праходзяць адбор у спіс намінантаў, які потым публікуецца? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:02, 10 верасня 2025 (+03)
::::::::Чытайце больш уважліва. Калега, гэта вельмі вядомыя беларускія прэміі, і вам як знаўцу літаратурных «рускіх таўстуноў» павінна быць вядома аб літаратурных працэсах. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 10 верасня 2025 (+03)
:::::::::Я яшчэ раз перачытаў, і бачу толькі розныя ўмовы, суму ўзнагароды, тэрміны. Так, кнігу прапануюць дасылаць самому аўтару. І што? З гэтага вынікае, што тыя, хто трапіў у намінацыю, не праходзяць конкурсны адбор? Дзе пра гэта? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:24, 10 верасня 2025 (+03)
::::::::::Каб трапіць у намінацыю — трэба проста мець кнігу, якая адпавядае ўмовам. Конкурс яна не праходзіць. Конкурсны адбор — гэта доўгі спіс прэміі Гедройца, кнігі якія ўжо прачыталі. У прэміі Арсенневай такога няма, там у конкурс трапляюць проста ўсе, хто адпавядае намінацыі і падаў заяўку, з іх адразу выбіраюць пераможцаў. Такім чынам, значнымі паводле прэміі Гедройца трэба лічыць тых, хто прынамсі трапіў у доўгі спіс, а ў прэміі Арсенневай — прызёраў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:58, 10 верасня 2025 (+03)
:::::::::::Калі б было так, дык і, напэўна, самі гэтыя прэміі былі б нязначныя. Што гэта за прэмія, дзе не мае значэння намінацыя. Карацей, я зразумеў, што АК Вы даць для гэтага вельмі дзіўнага меркавання не можаце, адпаведна, аргумент нерэлевантны. Пакідаю гэта на разгляд калег адмінаў, мне тут пакуль усё зразумела. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 18:16, 10 верасня 2025 (+03)
: Згодна з [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B1#%D0%91%D1%96%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%96_%D0%B0%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%BC цяперашнімі правіламі] адным з крытэрыяў значнасці з'яўляецца пункт &quot;Асоба атрымала вядомую і значную ўзнагароду або прэмію, ці намінавана некалькі разоў&quot;. Згодна з артыкулам у Аснарэўскага маецца перамога ў «Экслібрыс» і 4 намінацыі на прэміі (Гедройца, на прэмію імя Арсенневай, 2 разы на Дэбют). Адпаведна я лічу, што артыкул адпавядае наяўным крытэрыям значнасці і можа быць пакінуты. Што да зместу артыкула, то лічу карысным пачысціць яго ад усіх нязначных фактаў і фактаў без аўтарытэтных крыніц у адпаведнасці з [[ВП:БС]]. У выпадку, калі [[Удзельнік:Lš-k.|Спадар Lš-k.]] лічыць наяўныя крытэрыі значнасці недастатковымі, то можна паспрабаваць распрацаваць новыя больш дэталёвыя крытэрыі значнасці для пісьменнікаў. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 16:34, 10 верасня 2025 (+03)
::Пра «намінаванне» я напісаў крышачку вышэй. У выпадку з Аснарэўскім людзі блытаюць вылучэнне і намінаванне. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:57, 10 верасня 2025 (+03)

=== Каментарыі аб выдаленні ===
Яшчэ раз падвяду рысу, чаму артыкул павінен быць выдалены. Бо вышэй больш абмяркоўваюцца прапісаныя правілы значнасці (якія насамрэч не канстытуцыя, а прапісаны даволі ўскосна і маюць сур’ёзную гнуткасць), «этычнасць» паводзін і іншае пустаслоўства.
Адкрываем артыкул. Першы ж сказ біяграфіі: «''Паводле слоў Аснарэўскага''», другі сказ — «''Неаднаразова згадваў у Фэйсбуку''». Яшчэ праз адзін сказ — «''паводле слоў Аснарэўскага''». Наступны сказ — «''Паводле слоў Аснарэўскага ён самастойна набыў навыкі кампазітара''». Наступны сказ — «''Таксама паводле яго запісаў у Фэйсбуку''». Потым ідуць сказы пра згадванні ў СМІ (хоць гэта не мае значнасці для біяграфіі, а згадванні ў СМІ павінны быць устаўлены спасылкамі для падмацавання нейкіх фактаў). Апошні абзац — удзел у інтэрнэт-срачы Фэйсбука (для чаго гэта ўвогуле ў бяграфіі?). Усё, гэта ўся «біяграфія». Па факце, біяграфіі няма, яна ўся напісана «паводле слоў Аснарэўскага» і цытат у Фэйсбуку, ніякімі аўтарытэтнымі ці другаснымі крыніцамі тут не пахне. Няма нават аўтарытэтнай крыніцы аб даце нараджэння асобы. Мы не можам сцвярджаць, што асоба з такім імем увогуле існуе. На маю думку, артыкул відавочна рэкламны і не мае значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:43, 10 верасня 2025 (+03)
: [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], ну дык праўце смела, можаце напр. выдаліць раздзел Біяграфія, ці то адным сказам паведаміць пра яе &quot;фэйсбучнасць&quot;. Потым адміны вырашаць, вандалізм то быў, ці не. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:51, 10 верасня 2025 (+03)
::Навошта выдаляць цэлыя раздзелы, калі можна выдаліць артыкул праз нязначнасць? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:53, 10 верасня 2025 (+03)
::: Нельга. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:07, 10 верасня 2025 (+03)
:Мне надакучыла ўвесь час кідаць спасылку на правілы напісання артыкулаў аб сучасніках і тлумачыць, што цытаваць факты біяграфіі сучаснікаў МОЖНА на падставе іх апавяданняў. Калега піша пра класічных дзеячаў і, відаць, не разумее спецыфікі працы з артыкуламі пра сучаснікаў, пра якіх яшчэ не напісалі ў які-небудзь Экадэмічны слоўнік і гэта нармальна. Базавыя рэчы пра Аснарэўскага, а менавіта дата нараджэння і адукацыя, дадзены на падставе аўтарытэтных крыніц, а менавіта біяграфічных даведак у літаратурных часопісах. Можна было б скараціць і да гэтага, і артыкул адпавядаў бы мінімальным патрабаванням. Але навошта, калі ў дадзеных з інтэрв'ю з Аснарэўскім няма парушэння? [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 16:56, 10 верасня 2025 (+03)
::З якога часу местачковыя часопісы Расіі са свастыкай у шапцы сталі аўтарытэтнымі крыніцамі? [https://www.sibogni.ru/content/zolotoy-svet часопіс]. Відавочна, яны публікуюць у сябе на старонках усё, што ім дасылаюць без аніякай праверкі фактаў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:00, 10 верасня 2025 (+03)
:::Калега, гэта ўвогуле што? Якія свастыкі і местачковыя часопісы? Гэта Сібірскія агні найстарэйшы з дзейных літаратурных часопісаў Расіі, так званы &quot;таўстун&quot;, адно з самых прэстыжных рускіх выданняў. Упэўнены, што калі пакапаць, то высветліцца, што рэдактар ​​які-небудзь літаратар, з мноствам прэмій. Там мусіць быць не проста адбор, а кіламетровая чарга. Навошта пісаць, калі вы не ўкурсе. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:07, 10 верасня 2025 (+03)
::::Што такое «таўстун» і «рускія выданні»? Пакапайце і пастаўце крыніцу. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:12, 10 верасня 2025 (+03)
:::::Давайце я вам лепш дам вось такі артыкул канкрэтна пра Сібірскія агні, каб не губляць час на пошукі АК пра тое, што такое &quot;таўстун&quot; у расійскай літаратуры (я гэта ведаю са школы, дарэчы), так будзе лепш. Тут паказана якога ўзроўню гэтае выданне.
:::::https://litrussia.su/2022/04/30/svet-sibirskih-ognej/ [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 17:18, 10 верасня 2025 (+03)
* 1. У намінацыі часам да 100 кніг, гэта не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. 2. Прэмія Экслібрыс некалі была цікавай, цяпер яе такой лічыць нельга. Ад Караткевіча з Сысам да абсалютна бездапаможных «твораў». 3. Сацсеткі, навіны, згадкі пра персанажа (Соркіна), як і яго развагі не з'яўляюцца значнымі крыніцамі. 4. Можна б учапіцца за кнігу пра Гродна, але яна за свой кошт выстаўлена ў Ridero, дзе не выстаўляецца толькі лянівы. 5. У «Сібірскіх агнях» і публікацыі ў  «Дзеяслове» відавочна недастаткова, усе астатнія выданні значнымі не з'яўляюцца. 6. Пару апавяданняў прагледзеў, узровень раённага літаб'яднання.7. У рувікі артыкул не прайшоў.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 19:06, 13 верасня 2025 (+03)

== Парушэнне этычных паводзін ==
За [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%3A%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F&amp;diff=5033307&amp;oldid=5033300 гэтую рэпліку] ''пра чарговага інтэрнэт-вар’ята, які піша сам пра сябе артыкулы ва ўсіх Вікіпедыях'' [[Удзельнік:Lš-k.]] мае быць, на мой погляд, заблакаваны, бо пра [[Вікіпедыя:Недапушчальнасць абраз, пагроз і агрэсіі]] ён ведае, але гэтым час ад часу займаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:58, 9 верасня 2025 (+03)

:Апісанне прадмета па сутнасці — гэта энцыклапедычны стыль, а не абраза. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:06, 9 верасня 2025 (+03)
: Цытата персанажа, які піша пра сябе артыкулы ([https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=pfbid02UPYSYYqfvLpHYBJUbYJk6wp7qB876uHWkmTAmYiFbHtVtagchxyPAbPQePPrsgCal&amp;id=100010783908995 крыніца]):
{{цытата|Можа, чарадзейны ФБ, як ужо бывала, данясе мой спіч каму трэба, таму скажу: мяне не спыніць і адмаўляць маю значнасць няма сэнсу. Чулі пра Валан-дэ-Морта, які зрабіў артэфакты-крыстражы і без іх знішчэння нельга было знішчыць яго? Англійскi няўмеха стварыў 7 крыстражаў. У мяне крыстражаў незлічоная колькасць.:)) Энцыклапедычныя артыкулы пра мяне дублююцца на мностве пляцовак, а ёсць яшчэ СМІ, мае біяграфічныя даведкі ў топавых друкаваных літ. выданнях і г.д. Таму, калі які-небудзь грыфендорац, усё ж прыбярэ артыкул пра мяне (адзiн з лепшых у катэгорыі пісьменнікаў), для мяне гэта выдаленне — пстрычка гарошыны па сталёвым шаломе. Цёмнага лорда не адолець з цёмнымі матывамі, як сказаў бы Хлопчык, які выжыў.:)) А я скажу: absit verbo invidia.}}--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:27, 9 верасня 2025 (+03)
: Лічу бан крайняй мерай, якой нам трэба ўсемі сіламі пазбягаць, каб не распальваць варожасць у раздзеле. Глянуў абмеркаванні, не хачу судзіць пра значнасць артыкула. Агулам па палаце нашага раздзела, у нас не вельмі прыдзірліва да значнасці. Не маю нічога супраць таго, каб пісалі артыкулы пра жывых людзей і каб жывыя людзі пісалі пра сябе. Прашу @JerzyKundrat у гэтай палкай дыскусіі зыходзіць з добрых памкненняў усіх бакоў канфлікту. Звяртаю пільную ўвагу @Lš-k на тое, што ў дыскусіі шмат перагібаў. На мой погляд, вы ведзяце размову даволі эмацыйна і мабыць вам варта адступіць. Асабліва важна, што вам не раз намякнулі, як вашыя некаторыя інсінуацыі асабіста абражаюць удзельнікаў размовы. Думаю, што ўсе мы хацелі бы, каб нашыя размовы ішлі ў рэчышчы паляпшэння нашага праекта і пошуку кансэнсусу, а не ў пераходзе на асобы, пошуку шкодных элементаў. Нават калі вы ўпэўненыя, што на вашым баку праўда, гэта ні ў якім разе не дазваляе вам абражаць іншых удзельнікаў. Паважайце іншых удзельнікаў і зыходзьце з добрых памкненняў усіх удзельнікаў, нават тых, з кім вы не згодныя. Спадзяюся, што ўсе бакі пастараюцца мінімізаваць канфлікт, каб не прыйшлося прыбягаць да ўмяшання адміністратараў, да чаго і заклікаю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:58, 10 верасня 2025 (+03)
:Удзельнік Lš-k тут цытуе самога Аснарэўскага, які як я разумею з'яўляецца ўдзельнікам рускай вікіпедыі. Таму не бачу нічога дзіўнага ў тым, што Аснарэўскі можа глядзець статыстыку артыкула пра сябе ў нашым раздзеле. Мабыць, удзельнік ведае пра дзейнасць Аснарэўскага ў вікіпедыі і таму ўпэўнены, што я гэта ён, хаця сам Аснарэўскі пацвердзіў у цытаванай публікацыі, што не з'яўляецца мной. Аснарэўскі таксама піша, што ўдзельнік Lš-k належыць да групы яго асабістых хейтэраў і хоць гэта недаказальна, паводзіны Lš-k сапраўды здаюцца асабіста мне дзіўнымi, прымушаюць сумнявацца ў яго нейтральнасці. Удзельнік, мяркуючы па дыскусіі ў абмеркаванні артыкула, не разумее, што СМІ могуць з'яўляцца аўтарытэтнай крыніцай, што аўтабіяграфіі пра якія ён крычыць не забаронены, і што цытаванне сац. сетак сучаснікаў дазволена паводле [[ВП:БС]]. Ён не рэагуе на прадстаўленыя спасылкі на правілы, увесь час паводзіць сябе неэтычна, нягледзячы на ​​тое, што яму было паказана на тое, што такія паводзіны закранаюць іншых удзельнікаў і парушаюць правілы, таму, нягледзячы на ​​карысць, якую ён прынёс праекту, ён на мой погляд павінен быць заблакаваны ці сама меней пазбаўлены сцяга даглядчыка, пакуль не вывучыць правілы і не пачне паводзіць сябе ў адпаведнасці з імі. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 07:02, 10 верасня 2025 (+03)
:: Выходзіць, што паняцце ''інтэрнэт-вар’ятаў'' у дачыненні да ўдзельнікаў БелВікі блакіроўкі не пацягне, ну няхай грызуцца тады. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:41, 10 верасня 2025 (+03)
:::Я перад тым як зарэгістравацца ў беларускім раздзеле доўга вывучаў тутэйшыя правілы, глядзеў абмеркаваньні, а яшчэ раней вывучаў ангельскую вікіпэдыю і ў меншым аб'ёме расейскую. Па маіх назіраннях і ў англамоўным, і ў расійскім раздзеле за такое навяшчавае хамства ужо даўно было б строгае папярэджанне, а ў выпадку паўтарэння блакіроўка. Lš-k нават у гэтым абмеркаванні прымудраецца не прасіць прабачэння, а пісаць, што &quot;інтэрнэт-вар'ят&quot; гэта &quot;энцыклапедычны стыль, а не абраза&quot;. Гэта значыць, ён высноў не зрабіў і, здаецца, збіраецца працягваць. Чакаю, калі ён ужо пачне слаць адмінаў на тры літары. Я разумею, нам удзельнікі патрэбны, але калі тут вікі-праект, то павінны быць нейкія берагі, таму што гэта ўжо відавочна за ўсе межы выходзіць. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 10:04, 10 верасня 2025 (+03)
::::я лічу, што методыка «хуткі бан за парушэнне правіл» — гэта рудымент з эпохі форумаў. Гэта не тое, што нам трэба слепа капіяваць з іншых раздзелаў ці з папярэдняга вопыту белвікі. Можна спрабаваць думаць у больш канструктыўным рэчышчы. Калі гэтая спрэчка не пяройдзе да нечага канструктыўнага, то будзем прымаць меры, якія могуць не спадабацца ўсім бакам абмеркавання. Таксама прашу ўсіх удзельнікаў размовы прачытаць наступныя артыкулы [[ВП:СУ]], [[ВП:Э]], [[ВП:КС]], [[ВП:НАПА]] (апошняе асабліва тычыцца @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]]). І асобна [[ВП:АЎТА]], [[ВП:Вірт]], [[ВП:БС]], каб разумець пазіцыю @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] і не абясцэньваць яе. Я раблю папярэджанне @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] за паведамленні, напісаныя з мэтай абразіць іншых удзельнікаў. У той жа час заклікаю ўсіх удзельнікаў размовы або адысціся ад размовы і рэдагавання артыкула на пэўны час, каб панізіць эмацыйнасць сітуацыі, або працягнуць абмеркаванне выключна ў канструктыўным рэчышчы без абмеркавання асабістасцей, з павагай да іншых удзельнікаў дыскусіі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:46, 10 верасня 2025 (+03)
:::::Асабіста я даўно ўсе гэтыя правілы вывучыў. Я не з'яўляюся чыім-небудзь віртуалам, пры гэтым аўтабіяграфіі правілы праекту не забараняюць. Гэта значыць, я не бачу наогул ніякай заснаванай на правілах пазіцыі калегі Lš-k і менавіта [[ВП:БС]] і прыбірае адзін з двух яго аргументаў аб праблеме з цытаваннем соц. сеткі Аснарэўскага. Калі ў каго-небудзь ёсць доказы, што Аснарэўскі гэта я, то, калі ласка, дайце іх. З вялікім задавальненнем азнаёмлюся. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 15:01, 10 верасня 2025 (+03)
: Згодна з [https://ru.hrodna.life/articles/evgenij-asnorevskij-7-faktov/ артыкулам] на Гродна Лайф можна даведацца, што Аснарэўскі мае іншы ўліковы запіс і не займаецца беларускай вікіпедыяй. Нават калі удзельнік @[[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] і з'яўляецца яго фэйкам, у нас недастаткова падстаў, каб правяраць сувязь паміж німі (правіла [[ВП:Вірт]] не парушана). Я магу зразумець чаму ў спадара @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] узніклі падазрэнні, але мы вымушаныя ў гэтым выпадку сыходзіць [[ВП:Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў|з сумленнасці ўдзельніка]]. Абвінавачванне чалавека ў сувязі с Аснарэўскім дэструктыўна ўплывае на ўвесь дыялог паміж удзельнікамі. Таму я далучаюся да папярэджвання @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] і сардэчна прашу @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] так не рабіць. &lt;br&gt;&lt;br/&gt;Таксама я хачу папярэдзіць @[[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]], што каментары ў стылі &quot;Аргументацыя самога Lš-k зводзіцца да бясконцых абражаючых крыкаў&quot; прыводзяць толькі да эскалацыі сітуацыі і парушаюць [[ВП:ЭП]]. Таму я таксама шчыра прашу вас старацца пазбягаць падобнага тону ў размовах.&lt;br&gt;&lt;br/&gt;Зрэшты, датычна намінацыі і падвядзення выніку магу сказаць, што імаверна шаноўнаму і дасведчанаму @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] можна было б пачакаць трошкі больш, але па сутнасці вынік правільны. Нейкая хлюпкая значнасць у гэтай асобы ёсць. Таксама я пагаджуся, што зараз артыкул знаходзіцца не ў лепшым стане (і гэта з тым улікам, што ўжо тры дасведчаных удзельніка падыходзілі да яго з чысткі, за што ўсім вялікі дзякуй). Нейкая значнасць у чалавека ёсць толькі з пісьменніцкай і актывісцкай дзейнасці, таму ўсе гэтыя абзацы пра яго кампазітарскія крокі можна смела выдаляць. Таксама частка крыніц з'яўляецца першаснай, на падставе якіх было зроблена арыгінальнае даследванне. Іх таксама можна смела выдаляць. Дарэчы, калі б спадар @[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] мог давесці артыкул да розуму - было б звыш файна. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:33, 12 верасня 2025 (+03)
::Удзельнік Lš-k  добра папрацаваў з артыкулам, ён проста выкінуў з яго некалькі дзясяткаў спасылак на АК і мне ўчора прыйшлося іх вяртаць. Гэта я лічу вандалізм. А сёння я бачу, што вы выкінулі згадкі пра дызайнерскія працы Аснарэўскага, якія былі пацверджаны АК. Я разумею, што павінны быць прадстаўлены перш за ўсё асноўныя напрамкі дзейнасці. Я згодны са скарачэннем тэксту аб музычнай дзейнасці. Але навошта выкідваць пару радкоў аб іншых занятках? Вы выкінулі спасылку на ЖЖ Аснарэўскага, хаця ў чарговы і апошні раз паўтараю, што спасылкі на публікацыі сучасніка не забароненыя ў артыкуле пра яго. У ЖЖ быў паказаны набор спасылак на публікацыі Onlíner, гэта значыць на АК, каб пацвердзіць сцвярджэнне аб напісанні Аснарэўскім цыкла публікацый для гэтага СМІ. Можа варта ставіцца да працы іншых удзельнікаў з большай павагай? Палова раздзела пра беларускіх пісьменнікаў, гэта артыкулы незразумела пра каго з дзвюма спасылкамі на АК, але праблемы ёсць у артыкула пра Аснарэўскага. Я прыйшоў у беларускую вікіпедыю, каб напісаць пра гарадзенскіх краязнаўцаў, якія зрабілі кнігі, якія мне адкрылі краязнаўства. Захапляюся гісторыяй краязнаўствам, каб адпачыць ад кода. Я баяўся, што мой артыкул пра Госцева выдаляць, але аказваецца, што значнасці не хапае Аснарэўскаму. мяне тут абражаюць, робяць  вайну з артыкулам і мною асабіста, а ўдзельніка які даўно і свядома ігнаруе правілы акуратна папярэджваюць і яшчэ  мне робяць заўвагі пра тон размовы з чалавекам, які называе Аснарэўскага вар'ятам, разумеючы пры гэтым мяне. Я чытаў Фэйсбук Аснарэўскага і там ён скардзіўся на хэйтараў у белвікі. Думаў ён перабольшвае ці нават хлусіць. Бачу, што не. Мне на працы казалі, што белвікі маргінальная тусня дзе правілы не ведаюць нават адміны і лепей, калі я хачу ў вікіпедыю, пісаць у ангельскую. Але я хацеў пісаць на роднай мове. Аднак бачу, што тут немагчыма працаваць. Таму я сыходжу. Можаце выдаляць мае артыкулы, перапісваць, заблакаваць маю ўлікоўку. Калі ласка. Сцяг у рукі. Можна не адказваць, я не буду чытаць. Прашу прабачэння, калі кагосьці пакрыўдзіў і жадаю супольнасці развіцця, але сам у гэтым удзельнічаць не буду. [[Удзельнік:Maciej Valovič|Maciej Valovič]] ([[Размовы з удзельнікам:Maciej Valovič|размовы]]) 08:25, 12 верасня 2025 (+03)
:::прапаную абараніць пакуль артыкул для аўтапацверджаных удзельнікаў, каб было менш спрэчак і спроб &quot;паваяваць&quot; [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:29, 12 верасня 2025 (+03)
:::: Здаецца не трэба, бо актыўных войн правак там няма ўжо. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:45, 13 верасня 2025 (+03)
::: Аснарэўскі не дызайнер. АК не пацвердзілі тое, што ён дызайнер. Адзінае што ёсць - фота лагатыпа пад якім падпісаны Аснарэўскі. Пры гэтым ён ідзе пералікам з іншымі канкурсантамі. Калі ваш дзіця прыносіць на конкурс аплікацыю, а затым яе ставяць на веб-старонку школы – гэта яшчэ не падстава несці гэтую інфармацыю ў вікі. ЖЖ Аснарэўскага не з'яўляецца [[ВП:АК]] і не мае патрэбнай нейтральнасці.&lt;br&gt;&lt;br/&gt;Я з павагай стаўлюся да вашай дзейнасці і вельмі спадзяюся, што вы яе працягнеце. Вы маеце рацыю, што артыкулы пра беларускіх письменнікаў трэба паляпшаць. Маю надзею, што вы зможаце гэтым заняцца. Прашу прабачэння, калі вас пакрыўдзіў сваім папярэджваннем. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:45, 13 верасня 2025 (+03)
* 1. У намінацыі часам да 100 кніг, гэта не з'яўляецца аўтарытэтнай крыніцай. 2. Прэмія Экслібрыс некалі была цікавай, цяпер яе такой лічыць нельга. Ад Караткевіча з Сысам да абсалютна бездапаможных «твораў». 3. Сацсеткі, навіны, згадкі пра персанажа (Соркіна), як і яго развагі не з'яўляюцца значнымі крыніцамі. 4. Можна б учапіцца за кнігу пра Гродна, але яна за свой кошт выстаўлена ў Ridero, дзе не выстаўляецца толькі лянівы. 5. У «Сібірскіх агнях» і публікацыі ў  «Дзеяслове» відавочна недастаткова, усе астатнія выданні значнымі не з'яўляюцца. 6. Пару апавяданняў прагледзеў, узровень раённага літаб'яднання.7. У рувікі артыкул не прайшоў.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 10:44, 13 верасня 2025 (+03)

== [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga med]] ==
{{закрыта}}
Трэба падвесці вынік па [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga med|адмінцы Plaga med]] і зрабіць запыт у Вікімедыя, каб яны надалі сцяг.  --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:47, 4 верасня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Вынік падведзены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 11:27, 5 верасня 2025 (+03)

== [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:Contributions/2601:CF:8200:1B90:48D0:B732:127E:ED9F 2601:CF:8200:1B90:48D0:B732:127E:ED9F] ==
{{закрыта}}
Машынны вандал актывізаваўся. Трэба даць часовую блакіроўку на дыяпазон. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:23, 23 жніўня 2025 (+03)
: Тое самае да: 
:* 12.222.18.2
:* 2600:1005:B250:AB28:A441:C477:148A:C5D1
:* 2601:CF:8200:1B90:7433:177A:12D8:D9C
:* 2601:CF:8200:1B90:9486:787F:A8C7:A33E
: [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:42, 23 жніўня 2025 (+03)
: {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:51, 23 жніўня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}

== Абнаўленне [[MediaWiki:Edittools]] ==

Па маім запыце на выпраўленне памылак з цёмнай тэмай адгукнуўся адмін Вікісховішча і ўдзельнік VRT (гл. [[Размовы_пра_MediaWiki:Edittools#Dark mode fix|старонку размоў]]). Ён просіць перанесці змены з пясочніцы, трэба рэакцыя адмінаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:00, 19 жніўня 2025 (+03)

:{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:44, 5 верасня 2025 (+03)

== Адаптаваць [[MediaWiki:Recentchangestext]] пад цёмную тэму ==

У мяне няма правоў. Трэба абнавіць першы радок з параметрамі табліцы. Там прапісаныя колеры, іх трэба прыбраць, або проста паспрабаваць замяніць радок як у англ вікі: &lt;code&gt;{| class=&quot;plainlinks&quot; id=&quot;recentchangestext&quot; style=&quot;clear:both; font-size: 85%;&quot; role=&quot;presentation&quot;&lt;/code&gt;&lt;br/&gt;
[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 30 ліпеня 2025 (+03)

:{{зроблена}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:11, 5 верасня 2025 (+03)

== [[Адмысловае:Contributions/209.206.25.209|209.206.25.209]] ==
{{закрыта}}
Трэба супакоіць вандала. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 20 ліпеня 2025 (+03)
: {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:51, 21 ліпеня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}

== Удзельнік Peisatai ==
{{закрыта}}
Вітаю! Прашу звярнуць увагу на дзейнасць удзельніка Peisatai, які выкарыстоўвае Вікіпедыю для распаўсюджвання сваіх уласных даследванняў. Разгарнуў бурную дзейнасць, пішучы нейкія свае ўласныя здагадкі і фантазіі пра паходжанне геаграфічных назваў і прозвішчаў. Пры гэтым значная частка са зробленых ім правак не утрымоўвае аніякай крыніцы. У многіх з паказаных ім крыніц на самай справе гаворыцца пра сугучныя, але зусім іншыя назвы, а частка са зробленых ім правак увогуле з’яўляецца падманам і фальсіфікацыяй. Вось некаторыя прыклады:
* [[Важа]] ''Назва балцкага паходжання. Той жа корань Važ- у літоўскай рачной назве Važ-upė. Звязана з літоўскім vežti «везці», važiuoti «ехаць, рухацца» [A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 368—369]'' Рака Важа ў крыніцы не згадваецца. Дарэчы, Peisatai вельмі любіць спасылацца на працу Ванагаса, аднак у рэчаіснасці гэты &quot;Этымалагічны слоўнік літоўскіх гідронімаў&quot; прысвечаны даследванню паходжання назваў рэк і азёр Літвы. Гідронімы ж Беларусі, хаця і прыводзяцца там падчас (для параўнання), але вельмі рэдка. Таму ў большасці выпадкаў ягоныя спасылкі на Ванагаса з'яўляюцца падманам.
* [[Ратамка (рака)]] [[Ратамка (аграгарадок)]] [[Ратамка (вёска)]] ''Назва ракі Ратамкі балцкая, корань Rat- як у літоўскіх гідронімах Rata, Rat-upis, латышскіх Rat-upe, звязваецца з літоўскім ratas &quot;кола, акружнасць, замкнёны шлях колам&quot;, а сама назва такім чынам канфігурацыйнага значэння[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 273.]. Да кораня Rat- у назве дададзены вакалізаваны гідранімічны суфікс -m-, які таксама ў назве літоўскай ракі Neremà[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 228.].'' Назвы Ратамка ў Ванагаса няма.
* [[Абстэрна]] ''Назва Абстэрна старабалцкага паходжання. Яна ігуруе таксама як «Обста» (на карце 1933 года). Так жа сама, Обстай, называецца рака Абеста (у басейне Сейма на Падняпроўі)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166.], яе назву збліжаюць з назвай літоўскай нёманскай ракі Abista[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.]. У аснове гэтых назваў індаеўрапейскае ab-, якім абазначаліся рачныя воды[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1.]. Корань Ab- у азёрнай назве перадаваў значэнне «Цякучае, праточнае (возера)».'' Нідзе ў прыведзеных крыніцах назва возера Абстэрна не сустракаецца.
* [[Брэст]] ''Наконт назвы Берасця няма поўнай згоды. Існуюць балцкая і славянская версіі паходжання гэтай назвы. Згоднай з балцкай версіяй, назва звязаная з літоўскім brasta, прускім *brastan «брод»[В. Н. Топоров. Прусский язык. A-D. Москва, 1975. С. 247.].'' Хлусня, Брэст там не згадваецца.
* [[Вяркуды]] ''Вядомыя сучасныя літоўскія адыменныя прозвішчы Verkis, Verkas, Verkelis, Verkulis, якія звязваюць з verkti &quot;плакаць&quot; (як прозвішча Плакса[Бiрыла М. В. Беларуская антрапанiмiя. 2: Прозвiшчы, утвораныя ад апелятыўнай лексiкi. — Мінск: Навука i тэхнiка, 1969. — C. 325.])'' Нічога з напісанага ў Бірылы і блізка няма, акрамя беларускага прозвішча Плакса. ''З тым жа фармантам -ud- балцка-літоўскія імёны, ад якіх тапонімы Дакудава, Палуды, Анкуды. Блізкі фармант -id- у імёнах, ад якіх Мілідаўшчына, Вайнідзеняты.'' Няма крыніцы.
* [[Мёры]] ''Першапачаткова назва Мёраў адносілася да возера, якое на старых картах называецца «Мёры» (цяпер — возера Мёрскае).'' Няма крыніцы. ''Вядомая з 1514 г. назва Мёраў — маёнтак «Мярэя» (Мерея) перагукаецца з балцкай назвай дняпроўскай рэчкі Мярэя[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 195.]. Корань Mer- / Mor- мае значэнне «стаячая вада» і суадносіцца з літоўскім marios «затока»[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. P. 211, 204.]. У назве Мярэя балцкі гідранімічны пашыральнік -ej-, як у падняпроўскіх балцкіх гідронімах *Vedēja, *Rupēja[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.], літоўскіх Asveja, Roveja[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 49, 280.], у назве возера Асвея. Блізкія яму пашыральнікі -ij-, -uj- у водных назвах тыпу Ілія, Бабруя.'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з прыведзеных крыніц назва горада Мёры не згадваецца. А ў Ванагаса не згадваецца і Мярэя.
* [[Набіста]] ''Назва Набіста старабалцкага паходжання. Суседства з возерам Абстэрна (іншая назва Обста, ад *Abista) дае падставы меркаваць, што ў аснове назваў абодвух азёраў мела быць Ab-ist-, як у такіх балцкіх гідронімах, як Abista (у Літве ў басейне Нёмана)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.] і Абеста, або Обста (у басейне Сейма на Падняпроўі)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166].'' Назва Набіста ў крыніцах не згадваецца. Далей ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем мноства іншых гідронімаў.
* [[Лошыца]] [[Лошыца (жылы раён)]] [[Лошыцкая сядзіба]] ''Звязана або з літоўскім lašėti «капаць», або з аманімічным яму lašėti «блішчэць», lašis «ласось»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 182.] (назва ласося матываваная яго стракатай, блішчастай луской[В. Н. Топоров. Прусский язык. L. Москва, 1990. С. 109.]).'' Назвы Лошыца ў гэтых кнігах няма.
* [[Гайголка]] ''Назва літоўскага паходжання, ад gaigalas «вуцяк». Такога ж паходжання літоўскія водныя назвы Gaigalis, Gaigal-upė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 103.].'' Гайголка там не згадваецца.
* [[Маладзечна]] ''Назва Маладзечна ад назвы прытока ракі Уша ракі Маладзечанкі (*Маладзечны, *Маладзечні), на якой адпачатна паселішча паўстала. Адпачатная балцкая назва ракі звязаная з літоўскім maldas, meldas «трыснёг», ад якога літоўскія гідронімы тыпу Mald-upis, Maldenis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.].'' Маладзечны ці Маладзечанкі ў Ванагаса няма.
* [[Сіпа (рака)]] [[Сіпурка (рака)]] ''Назва Сіпа мае балцка-яцвяжскае паходжанне. Літоўскі гідранімічны аналаг — назва ракі *Šipė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 331.]. У сіпурскай назве корань Sip- пашыраны пашыральнікам -ur-, які вядомы ў літоўскім словаўтварэнні: dubti «угінацца» — duburys «вір», у рачных назвах Ind-ura, Vint-ura[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 307—309.].'' Няма там Сіпы і Сіпуркі.
* [[Тушчанка]] ''Назва балцка-літоўскага паходжання. Ад літоўскага tuščias, tuštas «пусты», адсюль назва тыпу *Tuščia. Найбліжэйшы гідранімічны адпаведнік — літоўская рачная назва Tušt-upis (каля заходнелітоўскага Цяльшэя) таго ж паходжання[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 350.].'' Тушчанка там не згадваецца.
* [[Бірвета]] ''Назва балцкага паходжання. Аснова гідроніма Bir-ṷ-, ад кораня Bir-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 65.]. Назва мае «балотную» семантыку.'' Ванагас супастаўляе назву Бірвета з беларускім берва &quot;кладка з бярвенняў на гразкім месцы&quot;.
* [[Лужасна]] [[Лужаснянка]] ''Назва балцкага паходжання. Корань Lūž- у літоўскім гідроніме Lūž-upis, ён звязаны з літоўскім lūžti «ламацца, ірвацца, гнуцца» і мае канфігурацыйнае значэнне[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 200.]. корань пашыраны тыповым балцкім гідранімічным пашыральнікам -sn-[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.].'' Няма ў гэтых кнігах Лужасны і Лужаснянкі.
* [[Лагойск]] [[Лагазінка]] ''старабалцкага паходжання. На гэта паказвае балцкі гідранімічны пашыральнік -(а)z-. Ён вядомы і ў літоўскім словаўтварэнні... [P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 390.] Назва Лагаза ад індаеўрапейскага *leg- / *log- «накропваць, прасочвацца, распускацца»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 657.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 99.].'' Лагаза (Лагазінка, Лагойск) нідзе там не згадваецца.
* [[Маларыта]] [[Маларыта (рака)]] [[Рыта]] ''старабалцкага паходжання. Узыходзіць да індаеўрапейскага *rī-ti «цячы», якое ад гнязда *rei- / *rī- / *roi- «цячы», адкуль, напрыклад, лацінскае *rei-ṷo-s «ручай» (&gt; rīvum) або кельцкае *rei-no-s «плынь» (&gt; рака Рэйн)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 330—331.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 96.]. Гідранімічныя аналагі — назвы літоўскай ракі Ryt-upis «Цякучая (або Ранішняя) рака» (каля Марыямпале), латышскай Rīta-strauts «Цякучая (або Ранішняя) плынь»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 279.].'' У прыведзеных крыніцах назваў Маларыта, Рыта няма.
* [[Сухадроўка]] ''Назва балцкага паходжання. Поўны аналаг назвы — заходнелітоўскі двухасноўны гідронім Saus-drãv’as. У ім першая аснова — ад літоўскага sausas «сухі», другая ад кораня Drav- / Drev-, які звязаны з індаеўрапейскім *droṷus «плынь», *dreu- «бегчы, імкнуцца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 90—91, 292.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 204—205.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 44-45, 55.].'' Сухадроўкі ў гэтых кнігах няма (дарэчы, Ванагас на с. 90 корань drav- супастаўляе са старажытнаіндыйскім dravah, dravati). Далей ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем мноства іншых гідронімаў.
* [[Сэрвач (прыток Віліі)]] [[Сэрвач (прыток Нёмана)]] ''Першая аснова Serv- таксама ў назве рэчкі Сярвайкі (правы прыток Ловаці), літоўскіх гідронімах Servas, Servelis (назвы азёраў), Sarva (назва ракі). Звязана з літоўскім serventi «паціху цячы, струменіць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.]. Далей да індаеўрапейскага *sreu- «цячы», *sreṷo- «плынь» і карацейшага *ser- «цячы»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1003.]. Другая аснова назвы Сэрвач тая ж, што і ў назвах Нарач, Іслач і падобных, — Ak-. Яна звязаная з лат. aka «калодзеж», літ. aka(s) «палонка ў лёдзе», лат. akata «вір у рацэ; вочка ў балоце; палонка ў лёдзе»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 176.].'' Назвы Сэрвач ў пералічаных крыніцах няма.
* [[Віхра]] ''Нягледзячы на павярхоўнае падабенства з віхор, назва Віхра балцкага паходжання. Гідранімічныя аналагі — літоўскія рачныя назвы Vieša, Viešinta, Viešintas, Viešmuo, латышская Viesīte, назва возера Вісяты. Звязана з літоўскім viešmuo «ручай»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 378—379.].'' Назва Віхра ў Ванагаса не згадваецца.
* [[Жыткавічы]] [[Чырвонае (возера)]] ''Назва паселішча пайшла ад назвы ракі Жыдкаўка, што з Жыд-возера цекла ў Прыпяць.'' Няма крыніцы. ''Назва «Жыд» паходзіць ад балцкага кораня *žeid- / *žid- «гарэць; свяціць, ззяць», ад якога літоўскае žydėti «свяціць; цвісці», žaida «агмень (месца для адкрытага агня)». Далей да карацейшага балцкага *žei- / *ži- (з тым жа значэннем), ад якога таксама латышскае zīt «світаць, віднець», zaigs «зіхоткі» (*žei-, -g-), літоўскае žibus «зіхоткі» (*ži-, -b-)[S. Karaliūnas. Iš baltų kalbų puodininkystės terminijos istorijos // Lietuvių kalbotyros klausimai. XVI. 1975. С. 137—141.].'' Няма там ні Жыткавічаў, ні Жыд-возера, ні Жыдаўкі. Сама назва артыкула Каралюнаса ў перакладзе гучыць як &quot;З гісторыі ганчарных тэрмінаў у балцкіх мовах&quot;, ён не зусім пра гэта. ''Літоўскія гідранімічныя аналагі — назвы тыпу Žiba, Žiegas, Žied-upė, Žyd-a-upis[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 400, 401.].'' І тут таксама няма Жыткавічаў, Жыд-возера і Жыдаўкі.
* [[Нямыльня]] ''Адпачатная балцкая форма аднаўляецца як *Nemilnà (Немілна́).'' Няма крыніцы. ''Корань Nem- ад індаеўрапейскага *nem- «гнуць; гнуцца», ад якога і назва Нёмана[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 764.].'' Нямыльні ў кнізе няма. ''У назве *Немілны корань пашыраны рэдкім балцкім пашыральнікам -ln-, як і ў назве літоўскага возера Asalnai (As-, -ln-)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981.- С. 48.].'' Няма там гаворкі ні пра Нямыльню, ні пра пашыральнік -ln-. Далей ідуць іншыя ўласныя даследванні. У прыватнасці, у гэтых фантазіях ёсць спасылка і на &quot;Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья&quot;. Дык вось, Нямыльня там згадваецца на с. 218 у раздзеле &quot;Славянские названия&quot;.
* [[Сермеж]] ''Найбліжэйшы гідранімічны аналаг — літоўская рачная назва Serma(s), што лічыцца вельмі архаічнай. Да індаеўрапейскага *sermo- «рака, плынь» і карацейшага *ser- «цячы»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 909—910.] Таксама рачная назва на прыпяцкім правабярэжжы Цэрэм / Сарэмскі, адпачатная форма якой таксама балцкае *Serm-[О. Н. Трубачев. Труды по этимологии: Слово. История. Культура. Т. 4. Москва, 2009. С. 593—594.]. Корань пашыраны такім самым пашыральнікам, як у назве літоўскай падвіленскай ракі Nemėža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 227.]'' Ва ўсіх гэтых крыніцах назва Сермеж не згадваецца.
* [[Піктуша]] ''Назва балцка-літоўскага паходжання. Звязана з літоўскім piktas &quot;злы; моцны, вялікі&quot;. Належыць да шэрагу &quot;злых&quot; гідронімаў, тыпу Pikt-ežeris, Pikt-upė (piktas &quot;злы; моцны&quot;, ežeras &quot;возера&quot;, upė &quot;рака&quot;)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 258.].'' Піктушы тут няма.
* [[Вір (возера)]] [[Чорны Вір]] [[Вір (рака)]] ''Водныя назвы Вір (найменей некаторыя з іх), магчыма, перакладаюць папярэднія балцкія гідронімы тыпу назвы правага дзесенскага прытока (ніжэй Чарнігава) Верапета (руск.: Верепето, Верепета)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейне. С.-Петербург, 1913. С. 211.]'' Хлусня, кніга Маштакова - гэта проста спіс назваў рэк у басейне Дняпра, пра паходжанне гэтах назваў у яго не сказана ані слова. ''ад літоўскага verpetas «вір; крыніца», verpti «моцна цячы; віраваць»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 179.].'' Назва Вір тут не згадваецца.
* [[Рэпалава]] ''Вядомы літоўскі антрапонім Rėpalis, ён звязаны з літоўскім rėpti &quot;хапаць, грабастаць&quot;[Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. С. 598.].'' Рэпалава там не прыгадваецца, ёсць толькі прозвішча Repalis і дарэчы тлумачыцца зусім па-іншаму.
* [[Ведрыч (рака)]] ''У аснове назвы — адзін з варыянтаў балцкай гідранімічнай асновы Ud- : Vad- : Ved-, якая звязаная з лат. ūdens, пруск. (w)undan, літ. vanduo «вада», яцвяжскім *udā «вада; рака».'' Няма крыніцы. ''Гэтая аснова ў балцкіх назвах такіх рэк, як літоўскія Vedega (Vadaga), Vadaktis, Ūdara[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 351, 358.]'' Ведрыч там не прыгадваецца. Ды і тлумачыць пералічаныя літоўскія назвы Ванагас па-рознаму. ''пруская *Vadanga (&gt; Wadangen), пасожская Удага, падняпроўскія Ведаса, Ведага[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — М., 1962. — С. 129, 157, 169—170, 178, 211.]'' Фантазіі. Тапароў супастаўляе Ведрыч толькі з назвамі Ведзерка, Ведра і Ведрыца (ад асновы *veder-), іншыя ж назвы ён тлумачыць па-іншаму. ''У назве Ведрыч корань Ved- пашыраны з дапамогай пашыральніка -r-. Ён шырока прысутны ў літоўскім слова- і назваўтварэнні: kupti «уздымацца» — kupra «горб», liepa «ліпа» — Lieporas «Ліпавы (ручай)»[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 298—309.].'' Тут Ведрычы няма. Дарэчы, гэты том выбраных твораў Скарджуса мае назву &quot;Lietuvių kalbos žodžių daryba&quot;, г. зн. &quot;Словаўтварэнне літоўскай мовы&quot;. Тапанімія Беларусі там не разглядаецца ў прынцыпе, кніга зусім не пра гэта. Таму спасылкі на Скарджуса тут з'яўляюцца падманам.
* [[Крэва]] ''Найверагодней тапонім «Крэва» ўтварыўся ад рачной назвы тыпу літоўскага гідроніма Krevė (рака на поўначы ад літоўскіх Кейданаў)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 165.]. Такую назву магла мець крэўская рэчка, цяпер вядомая як «Крэўлянка».'' Назвы мястэчка Крэва там няма.
* [[Судабле]] [[Судабоўка]] ''Рачная назва балцкага паходжання, ад першапачатковага *Судаба. Корань Sud- як у літоўскіх гідронімах Sudarvė, Sudota, Sūduonia, якія звязваюцца з літоўскім sūduva &quot;твань у балоце&quot;[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 318-319.].'' Судабле і Судабоўкі ў Ванагаса няма. ''Пашыральнік -b- як у назве рэчкі Налібаўкі (&lt; *Наліба, Nal-ib-), які выкарыстоўваецца ў літоўскім словаўтварэнні (kan-ėti «бедаваць, мучыцца» — kan-yb-a «ссохлік, заморак»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 92.].'' Насамрэч гаворка ў крыніцы ідзе аб словаўтваральных суфіксах літоўскай мовы, ніякіх гідронімаў там няма.
* [[Каспля]] ''Першая аснова Кас- з цягам часу зведала эвалюцыю ад *Kŭs- праз *Къс-. Яна звязаная з прускім kusis, літоўскім kusulas «камар». Гэтая аснова таксама ў назвах ракі Касня (прыток волжскай Вазузы) на Смаленшчыне на ўсходзе ад Касплі, сожскай ракі Касінка (каля Касінкі — рэчка з назвай-перакладам «Камароўка»)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 190.].'' Насамрэч, рака Каспля ў гэтай кнізе сустракаецца толькі на с. 237 і там няма ані слова пра значэнне асновы ў гэтай назве. ''Прамы літоўскі гідранімічны адпаведнік — рачная назва Kus-upė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 175.].'' А тут увогуле Каспля не згадваецца.
* [[Дубасна]] ''Корань Dub- ад літоўскага dubti «ўгінацца», duburys «рачны вір (паглыбленае, „увагнутае“ месца)». З ім літоўскія гідронімы тыпу Dubė, Dubis, Dubija, Dubinga, Dubysa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 93.]. Корань пашыраны гідранімічным пашыральнікам -sn-. Ён таксама ў назвах задзвінскага возера Мядзесна, дзвінскай ракі Лужасна, дняпроўскіх рэк Опісна (&lt; *Apesna), Нерасна, Турасна[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.]. Гэты пашыральнік прысутны і ў літоўскім назва- і словаўтварэнні: upė «рака» — upėsnis «рачулка; месца, дзе цекла рэчка або дзе рэчка ўцякае ў возера»[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 291—292.].'' Нідзе з пералічаных крыніц назва ракі Дубасна не прыгадваецца.
* [[Налібакі]] [[Налібаўка]] [[Налібоцкая пушча]] ''Звязаная з балцкім гідранімічным коранем Nal-, ад якога назва літоўскага возера Nalija, балота Nal-raistis, балцкай назвай з-пад Ноўгарада *Nolia / Nolė. Далей да індаеўрапейскага *(s)na- «цячы», пашыранага пашыральнікам -l-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 223.].'' Налібак, Налібаўкі, Налібоцкай пушчы  ў крыніцы няма. ''Корань Nal- пашыраны пашыральнікам -b-, які выкарыстоўваецца ў літоўскім словаўтварэнні (kan-ėti «бедаваць, мучыцца» — kan-yb-a «ссохлік, заморак»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 92.].'' У кнізе проста гаворыцца пра суфікс -yba і падобныя ў літоўскім словаўтварэнні, пералічаных вышэй тапонімаў там няма.
* [[Вацлаў Пануцэвіч]] ''Папуцэвіч — ад балцка-літоўскага аднаасноўнага антрапоніма (колішняга імя) «Папуціс», які даў і сучаснае літоўскае прозвішча Paputis. У ім антрапанімічны суфікс -ut- і корань Pap-, які і ў іншых літоўскіх антрапонімах Papas, Papeika, Papelis, Papšys. Корань звязваецца з літоўскім papas «грудзі; смочка; покаўка, пупышка (на дрэве)»[Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. C. 391.]'' Papas, Papeika, Papelis, Papšys у крыніцы ёсць, а Папуцэвіча, Папуціса і Paputis няма. ''з латышскім pāpa, pāpis, pāpulis «покаўка, пупышка». Тыпалагічная паралель — прозвішчы «Цыца», «Цыцка»[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўнай лексікі. Мінск, 1989. С. 441.].'' У Бірылы з пералічанага ёсць толькі Цыца і Цыцка.
* [[Убарць]] ''Назва Убарць балцкага паходжання. У аснове назвы Убарць — корань ub-, які таксама ў назве ракі Убедзь (правы прыток Дзясны паміж Чарнігавам і Ноўгарадам-Северскім)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 206.].'' Хлусня, кніга Маштакова - гэта проста спіс рэк дняпрўскага басейна, дзе ані слова пра іх паходжанне, пра тое, дзе які корань і г. д. ''Корань ub- у назве Убарць пашыраны з дапамогай пашыральніка -rt-, які вядомы ў літоўскім словаўтварэнні (kabti «віснуць» — kabartai «звіслая „бародка“ пад дзюбай пеўня») і ў балцкай гідраніміі: возера Тумерта на Верхнім Падзвінні, рака Уперта на Павоччы, літоўская рака Gomerta[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 119.].'' Адзінае што ёсць у Ванагаса з усяго пералічанага - гэта гідронім Gomerta. Дарэчы там напісана, што ў ім суфікс -erta, а не -rt-. Усё астатняе - прыдумана. ''Ад кораня ab- пайшлі балцкія гідронімы Abista, Абеста, Абстэрна, Обаль, Аболе[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 166.][A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 35.].'' Насамрэч, на с. 175 у Тапарова напісана, што ў назвах Обаль, Аболе корань *абъл-/*объл-, які ён параўноўвае з літ. obuolys, лтш. abols &quot;яблыка&quot;, Абстэрна там увогуле няма. А ў Ванагаса не згадваюцца Абстэрна, Обаль, Аболе.
* [[Обаль (рака)]] [[Абалянка (рака)]] [[Аболе]] [[Обаль (возера)]] [[Обалінец]] ''Корань Ab- такі самы, як у латышскіх гідронімах тыпу Abula, Abuls, Abava[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. C. 534—535.]'' Назвы Abava там няма і Буга нічога на піша аб тым, што ў гэтых назвах менавіта корань Ab-, а не нейкі іншы (напрыклад abal). ''у назве ракі Абельна на Верхнім Павоччы. Ад індаеўрапейскага ab-, якім пазначаліся рачныя, цякучыя воды[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 41.].'' А ў Краэ наогул не прыгадваюцца Обаль, Абалянка, Аболе, Обалінец, Абельна. Далей ідзе ўласнае даследванне пра разнастайныя гідронімы.
* [[Аткыльня]] ''Першапачатковая форма захавалася ў назве возера Акельня'' Няма крыніцы. ''Корань Ak- звязаны з лат. aka «калодзеж», літ. aka(s) «палонка ў лёдзе», лат. akata «вір у рацэ; вочка ў балоце; палонка ў лёдзе»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 176.].'' У рэчаіснасці ж, у крыніцы напісана, што назва Аткільня магчыма з балт. at- + kil- &quot;поднимать(ся), происходить&quot;.
* [[Мокіш]] ''Звязана з літоўскім mokšė «мокрае, вільготнае месца» (ад mokas «густая гразь» з дапамогай пашыральніка -š-)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 315—316.]'' Адзінае што там ёсць - гэта тое, што ў слове mokšė суфікс -š-, пра назву Мокіш ні слова. ''makašyti «брысці па гразі», далей да літоўскага makoti «брысці (праз гразь)», makynė «балаціна», maknus «топкі», латышскага makņa «балаціна, балоцістае месца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.].'' Таксама гідроніма Мокіш няма. Дарэчы няма там і слова makašyti у якасці тлумачэння літоўскіх гідронімаў.
* [[Чарэйскае возера]] [[Чаросава (возера)]] ''Назва балцкага паходжання. З шэрагу азёрных назваў Чэрас (каля Мёраў), Чаросава (каля Лепеля), Чэраскія (група азёраў у вярхах ракі Таропы), сюды ж і назвы прыпяцкай ракі Чарэса, дзесенскай ракі Чарэска[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 212.]. Корань Ker- (&gt; Чер-) ад літоўскага keroti «расці, разрастацца» (прыставачнае už-keroti «зарастаць, абрастаць»). Гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы *Kerėsa (&gt; Kerės-upis), Kerotis, Kerūlė[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 153—154.].'' Ні там, ні там Чарэйскае і Чаросава возера не згадваецца. Далей таксама ідзе ўласнае даследванне з прыцягненнем розных назваў.
* [[Ненач]] ''Гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы Nota, Notė, Notija, Notera[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 231—232.], пруская *Nātangā (ад гэтага гідроніма назва прускага племя натангаў).'' Ненач там не згадваецца. ''Гэтыя назвы ад захаванага ў гідраніміі балцкага *nātā «цячэнне», якое з дапамогай пашыральніка -t- ад індаеўрапейскага *(s)na- «цячы»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 971—972.].'' А тут няма ані пералічаных вышэй гідронімаў, ані балцкага *nātā.
* [[Белагаловае]] ''Першая аснова гэтай назвы — літоўскае balas, baltas «белы» (яно ж і ў балцкай назве ракі Балы на прыпяцкім правабярэжжы[О. Н. Трубачев. Труды по этимологии: Слово. История. Культура. Т. 4. Москва, 2009. С. 497, 594.]).'' Трубачоў гэта пісаў пра гідронім Балы, а не Белагаловае. ''Другая аснова ад літоўскага galva «галава; перад, верх»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 177.].'' Тапароў пісаў пра  раку Бологоловка ў басейне ракі Сож, а не пра возера Белагаловае.
* [[Веліж]] ''Назва Веліж (Вялі́ж) паходзіць ад назвы рэчкі Вялі́жкі, ля ўпадзення якой у Дзвіну паселішча знаходзіцца.'' Няма крыніцы. ''Першапачатковая форма гэтага гідроніма — Вялі́жа. На гэта паказвае назва ракі Буліжа, што цячэ недалёка ад Вяліжы (прыток дзвінскай ракі Касплі, што ў Дзвіну ўцякае ніжэй за ўпадзенне Вяліжы). У абодвух гэтых гідронімаў карані пашыраныя пашыральнікам тыпу -iž-, як у літоўскіх гідронімах тыпу Gabižis, Gumyža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 101, 127.][В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 169.]. Пашыральнік -ž- выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні, утвараючы вытворныя формы (varlė «жаба» — varlėža «жабка»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 391.]. Гідранімічны корань Vel- на Верхнім Падзвінні таксама ў балцкіх назвах возера Веліста, ракі Веляса (Vel- + -st-, -s-). Балцкія гідранімічныя адпаведнікі — літоўскія Veliuona, Velionė, Vel-upys, Vėlys, латышскія Vel-upīte, Vellezers[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 370.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах Веліж, Вяліжа ці Буліжа не згадваюцца. Суцэльная адсябяціна.
* [[Гавязнянка]] ''Корань такі ж, як і ў балцкіх назвах нёманскіх рэк Гаўя, Гуя, ад індаеўрапейскага *gēu- / gū- «гнуць, крывіць». Ад яго таксама літоўскае gau-r-as «волас», gu-r-as «вяршыня пагорка», gu-g-a «пагорак; гузак; горб»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 393—398.].'' Няма ў крыніцы нічога падобнага. ''Корань пашыраны балцкім пашыральнікам -zn-, які таксама ў назвах «лісіных» рэк Лапузна (прыток дзесенскай Наўлі), Лопазна (прыток сожскай Іпуці), ад літоўскага lapė «ліса»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 192, 194.].'' Хлусня, няма там ні Гавязнянкі, ні разважанняў пра тое, які пашыральнік і корань у назвах Лапузна і Лопазна (&quot;форма балт. первоисточника неясна&quot;).
* [[Сянно]] [[Сянна (рака)]] [[Сянно (возера)]] [[Жыварэзка]] ''Назва Сянна паходзіць ад аднайменнага возера, на якім паселішча паўстала. Гідронім Сянно балцкага паходжання, ад кораня Sain-[B. H. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. II // Балто-славянские исследования. 1987. Москва, 1989. С. 47.]. Звязана з літоўскім at-sainus «павольны, неахайны, лянівы»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 293—294.]. Далей да аднаго са значэнняў індаеўрапейскага *sei- : si- «слабець; вялы, слабы, лянівы; апускацца, пагружацца» (&gt; «ціхі, спакойны»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 890—891.].'' У ніводнай з пералічаных кніг назва Сянно (Сянна) не сустракаецца.
** {{N}} цалкам выдаліў як безкрынічнае ва ўсіх названых артыкулах. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 09:07, 15 мая 2025 (+03)
* [[Усвейка]] [[Усвяты]] [[Ушача]] [[Ушачы]] [[Усвяча]] [[Уша (прыток Віліі)]] [[Уша (прыток Бярэзіны)]] [[Уша (прыток Нёмана)]] ''Гэты корань звязваюць з індаеўрапейскім *aus- / *us- «блішчэць, ззяць», ад якога літоўскае aušra «зара», apy-ūšris «час перад світанкам», латышскае *Ūss (балцкае боства зары)[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 282—283.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 86—87.].'' У гэтых крыніцах пералічаныя тапонімы не згадваюцца.
* [[Усяжа (рака)]] Тое ж самае. Далей: ''У назве Усяжа корань Us- пашыраны балцкім пашыральнікам -ing-, як у назве Аражня / Аряжня (&lt; Ar-ing-in-)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 199.].'' На самой справе, адзінае, што напісана ў крыніцы, так гэта тое, што назву Аражня можна параўнаць з ст.-пруск. Aryngine. Пра пашыральнік -ing- і Усяжу - выдумка.
* [[Арыжня (рака)]] ''Назва старабалцкага паходжання. Адпачатная форма была блізкая да прускай азёрнай назвы Aryngine (Ar-, -ng-, -n-), потым дала форму тыпу «Аряжня»[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 199.].'' Пра падзеленне назвы на састаўныя часткі Ar-, -ng-, -n- там няма. ''Корань ад балцкага *ar-, індаеўрапейскага *ar-, *er- / *or- «рухацца»[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 45—47.].'' У крыніцы няма ні Арыжні, ні балцкага *ar-. ''Ён таксама ў літоўскім гідроніме Arina, латышскім Aruona[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 47.].'' Тут таксама няма Арыжні. Дарэчы, Ванагас не называе гэты корань балцкім, а разглядае яго як агульнаіндаеўрапейскі.
* [[Рапуса]] ''У назве Рапусы вылучаецца балцкі гідранімічны пашыральнік -usa, як у назвах дзесенскай ракі Нярусы, прускай ракі Narussa[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.].'' Няруса і Narussa там ёсць, Рапусы няма.
* [[Мядзесна]] ''Найбліжэй з гідранімічным коранем Med- звязанае літоўскае medis «дрэва», medė «гай», ад балцкага *medja(n) «лес». Далей да індаеўрапейскага *medhi̯os- «сярэдні, сярэдзінны» — лес разумеўся як тое, што знаходзіцца паміж паселішчамі[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 706—707.].'' Назвы Мядзесна і ўвогуле разважанняў, што &quot;найбліжэй з гідранімічным коранем Med- звязанае літоўскае medis...&quot;, там няма. ''Корань Med- пашыраны ў назве Мядзесна балцкім гідранімічным пашыральнікам -sn-. Ён таксама ў дзвінскім гідроніме Лужасна недалёка ад Мядзесны, у дняпроўскіх балцкіх гідронімах Апісна, Нерасна, Турасна і інш.[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198.]'' На самай справе, гідронім Мядзесна ў гэтай кнізе прыгадваецца толькі на с. 225, дзе гаворыцца, што ён мае фінскае паходжанне.
* [[Сярвайка]] ''Назва балцкага паходжання. Аснова Serv- таксама ў балцкай назве рэчкі Сэрвач (прыток Віліі), літоўскіх гідронімах Servas, Servelis (назвы азёраў), Sarva (назва ракі). Звязана з літоўскім serventi «паціху цячы, струменіць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 296.]. Далей да індаеўрапейскага *sreu- «цячы», *sreṷo- «плынь»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1003.].'' Ні там, ні там Сярвайка, Сэрвач не сустракаюцца.
* [[Свіліца]] [[Падсвілле]] [[Свольна (рака)]] ''Гідранімічныя аналагі — літоўскія гідронімы Svilė, Svyla, назва ракі Свілка на Падзвінні (каля Лынтупаў). Роднасны корань у гідронімах Svalė, Svalia, Svolis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 322—323.], у прускім тапоніме Swolow, балцкіх назвах рэк Своланка на Верхнім Павоччы[В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 307.]. Звязана з літоўскім svilti «гарэць без полымя, прыгараць; „гарэць“ ад холада». Далей да індаеўрапейскага *sṷel- «тлець, гарэць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1045.].'' Нідзе з паказаных крыніц Свіліца, Падсвілле, Свольна не згадваюцца.
* [[Жлобін]] ''Назва Жлобін балцкага паходжання — найімаверней гідранімічнага (адпаведная водная назва да сёння не захавалася). Назоўны адпаведнік на тэрыторыі цяперашняй Беларусі — возера Жлобін каля Баранавічаў (цяпер у складзе горада).'' Няма крыніцы. ''Гідранімічныя аналагі — літоўскае Globys (рака), прускае Globe (возера). Яны звязаныя з літоўскім globti «ахопліваць, ахінаць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.]. Далей да індаеўрапейскага *gleb(h)- «сціскаць» (ад карацейшага *gel- «сціскаць; акруглы»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 357, 359—360.].'' У гэтых крыніцах Жлобін не сустракаецца. ''Назва Жлобін з таго ж семантычнага шэрагу, што і балцкія назвы рэк тыпу Горадзен (&gt; Гараднічанка), Гамея (&gt; Гамяюк), якія ўзыходзяць да каранёў *gher(d)- «ахопліваць; агароджваць», *gem- «хапаць, сціскаць». Такія назвы адлюстроўваюць канфігурацыйныя асаблівасці адпаведнай ракі ці возера[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.].'' А тут не сустракаюцца Горадзен (Гараднічанка), Гамея (Гамяюк). ''У беларускай антрапаніміі вядомыя прозвішчы Глоба, Глобус, Жлоба, Жлобіч[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 111, 146.], якія могуць быць варыянтамі кораня *glob-.'' Таксама Жлобіна няма. Суцэльнае арыгінальнае даследванне.
* [[Барысаў]] ''На думку Ткачова, гэта сведчыць, што назва Барысава — не адыменная, а паходзіць ад ракі Барысы.'' Няма крыніцы. ''Калі рачная назва Барыса існавала, то яна балцкага паходжання.'' Няма крыніцы. ''Балцкі гідранімічны пашыральнік -is- у гідронімах тыпу Dubysà, Lavysà, у тапоніме Kilbisai[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T.1. Vilnius, 1996. С. 313—314.]. Адпачатная балцкая форма мусіла быць тыпу Barysà. Корань Bar- у літоўскіх рачных назвах Barys, Bar-upė, якія лічацца вельмі старажытнымі. Той жа корань, з пашыральнікам -t-, і ў літоўскіх гідронімах тыпу Bartuva, у назве прускай ракі *Barta (ад яе мела пайсці назва зямлі прускага народу бартаў), у якіх аснову Bar-t- звязваюць з індаеўрапейскім *bher- «булькатаць; імкліва рухацца»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 58, 59.][V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 71—72.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 132—133.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах горад Барысаў ці меркаваная рэчка Барыса не згадваюцца. Дарэчы, Ванагас пра гідронімы Barys, Bar-upė піша, што іх паходжанне незразумелае і для іх вытлумачэння выкарыстоўвае старажытнарускае, украінскае і ілірыйскае словы.
* [[Дрывяты]] ''У назве *Druvintas (&gt; Дрывяты) корань Druv- пашыраны пашыральнікам -nt-, як і ў назве возера Вісяты (ад формы тыпу літоўскай азёрнай назвы Viešintas)[K. Būga. Rinktiniai raštai. T. 3. Vilnius, 1961. С. 546.].'' Вісяты там ёсць, а вось Дрывят і разважанняў пра пашыральнік у назве Вісяты няма.
* [[Нешчарда (возера)]] [[Нешчарда (рака)]] ''Назва Нешчарда — балцкага паходжання. Назву складаюць прыстаўка Ne- і корань skard-. З дапамогай прыстаўкі Ne- аформленыя назвы задзвінскіх азёраў Нявежа, Няклея, Нядружна і інш. Яна ж у літоўскіх гідронімах тыпу Nestrėvis «Нецякучае (возера)» (ад strėvus «плыткі, цякучы»)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 229.]. Корань skard- у літоўскіх гідронімах тыпу Skardis, Skardžius, Skardelis, Skard-upis. Ад літоўскага skardis «круты схіл, бераг», skardyti «адсякаць, адразаць, аддзіраць»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 301.]. Далей да індаеўрапейскага *(s)ker-d-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 940—941.].'' Суцэльныя фантазіі, ва ўсіх крыніцах назва Нешчарда адсутнічае.
* [[Лавоша (рака)]] ''Назва Лавоша балцкага паходжання. Гідранімічны корань Lav- таксама ў літоўскай рачной назве Lavysa (рака, з якой выцякае возера Lavysas), якая далей звязаная з гідронімамі Lūvas, Lojis[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 182, 184.].'' Лавошы тут няма. Дарэчы Ванагас піша, што паходжанне кораня ў назве Lavysa незразумелае і для ягонага тлумачэння прыводзіць славенскае lava, нямецкія, грэцкія і іншыя словы. ''Ад індаеўрапейскага *lou- са значэннем «умываць, мыць, купаць» (&gt; «ліцца», «жолаб, роў»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 692.]. У назве Лавоша корань Lav- пашыраны пашыральнікам -š- (&gt; -oš-), які выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні, а таксама прысутны ў гідронімах Nalošas, Gailėšis, Lapišius, Pelyša[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 316—318.].'' У гэтых крыніцах Лавоша таксама адсутнічае.
* [[Чавусы]] ''Згодна з антрапанімічнай версіяй, назва «Чаусы» звязаная з зафіксаванымі на Верхнім Падняпроўі прозвішчамі Чаус, Чаусаў. Тая ж будова і ў падняпроўскіх прозвішчах Браусаў, Брэусаў, Леус, Паус, Рэус. У беларускай антрапаніміі такія прозвішчы пакідаюцца без вытлумачэння[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 62, 249, 304, 358, 441.].'' Па-першае, Бірыла нічога не пісаў пра паходжанне назвы города Чавусы, ягоная кніга прысвечаная прозвішчам, а не тапонімам. Па-другое, у Бірылы зусім няма ніякіх разважанняў пра нейкую быццам агульную будову пералічаных вышэй прозвішчаў. Па-трэцяе, на с. 444 ён звязвае прозвішча Чавус з рэг. чавус, чаус &quot;чыгун&quot;, тур. чавуш &quot;сяржант, унтэр-афіцэр&quot;. ''Паўночнасмаленскі тапонім Чаусава, аднак, гідранімічнага паходжання, стаіць на рацэ Чэусаўка. Той жа корань Чэус- у назвах малых ручаін Чэусен (у вярхоўях ракі Угры), Чэусаўская (прыток ракі Клядзейкі каля Серпухава). У гэтых гідронімах корань Čaus- / Čeus- (можа быць з балцкім пашыральнікам -in-) суадносіцца з балцкімі гідронімамі літ. Čiauša, лат. Čauša (ад *Kiauša). Яны звязаныя з літоўскім kiaušinti «павольна ісці», kiausti «знікаць, спыняцца ў росце» і пазначалі павольную плынь[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 293—294.]'' У крыніцы гаворка ідзе пра гідронімы Чеусен і Чеусовская ў Павоччы, пра горад Чавусы ці Чаусава ані слова. ''далей да індаеўрапейскага *(s)keu-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 951—953.].'' Чавусаў і тут таксама няма.
* [[Чэрыкаў]] ''Корань Чэр- таксама ў такіх прозвішчах з усходу Беларусі тыпу Чэ́ранда, Чэ́расеў, Чэ́рачэнь. Этымалогія гэтага кораня ў беларускай антрапаніміі недастаткова прасветленая[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 457.].'' З усяго пералічанага ў Бірылы згадваецца толькі прозвішча Чэранда, без указання які ў ім корань. Астатніх прозвішчаў і назвы горада Чэрыкаў там няма. ''Той жа корань у балцкіх азёрных назвах Чэрас (каля Мёраў і ў вярхах ракі Таропы), ад кораня Ker-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 153—154.].'' Зноў хлусня, няма там згадкі ні пра Чэрыкаў, ні пра Чэрас.
* [[Францішак Кушаль]] ''Прозвішча Кушаль балцкага паходжання, звязана з літоўскім kušlys «сляпец» (хто падслепаваты). Ад яго літоўскі антрапонім Kušlys[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 1140.]'' У гэтым слоўніку літоўскіх прозвішчаў згадваецца толькі літоўскае прозвішча Kušlys, беларускага Кушаль - няма. ''тапонімы Кушляны, Кушлі, Кушлікі. Аснова Kušl- сустракаецца ў літоўскай антрапа- і тапаніміі[В. Н. Топоров. Прусский язык. I-K. Москва, 1984. С. 361.].'' А тут ёсць толькі тапонімы Кушлікі і Кушлi без дакладнага вытлумачэння, прозвішча Кушаль таксама няма.
* [[Скупа]] ''Корань Skup- звязаны з літоўскім skupstas «куст», латышскім skupsna, skupšķis «малы лясок» (skup- + -st-, -sn-, -šķ-). Далей да індаеўрапейскага *(s)keup- «гронка, чуб, пук»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 956.].'' Хлусня, і блізка нічога падобнага там няма, акрамя існавання індаеўрапейскага *(s)keup.
* [[Вялікая Восмата]] ''Корань Asm- у балцкіх рачных назвах, што вар’іруюцца як Осма / Восма / Восьма, на Верхнім Падняпроўі і Верхнім Павоччы. Іх адпачатная форма аднаўляецца як *Asma[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 181, 200.][Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 301—302.][В. Н. Топоров. «Baltica» Подмосковья // Балто-славянский сборник. Москва, 1972. С. 255.]. Аснова Asm- з’яўляецца дыялектным варыянтам асновы Ašm- (як Asv- i Ašv- у гідронімах Asveja і Ašva, Ašvija, ад літоўскага ašva «кабыла»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 49, 50.]). Асновы Akm- і Ašm- паходзяць ад варыянтаў індаеўрапейскага *ak- / *ak'- «востры». Ад першага ў літоўскай мове akmen- «камень», ад другога — ašmen- «вастрыё» і (на перыферыі мовы) ašmen- «камень»[Топоров В. Н. Две заметки из области балтийской топонимии (этимологический аспект) [1959] // В. Н. Топоров. Исследования по этимологии и семантике. Т.4. Кн. 2. М., 2010. С. 74—77.]. У назве Асмата корань Asm- пашыраны з дапамогай -at-. Той жа пашыральнік у назвах рэчак Гардата, Аката (&gt; Акатаўка, прыток Гардаты) на Верхнім Павоччы[В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.], у літоўскіх гідронімах тыпу Amata, Žlagatas, Kamatis. Ён шырока выкарыстоўваўся ў літоўскім назва- і словаўтварэнні (gyvas «жывы» — gyvata «жыццё»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 334—338.].'' У ніводнай з паказаных крыніц назва Восмата не сустракаецца.
* [[Макоўза]] ''Балцкія гідранімічныя аналагі — літоўскія водныя назвы Makys (возера), *Makia (рака), Mak-a-raistis (балота), латышскае Maka, назва дняпроўскай ракі Маконя (прыток бярэзінскай Ушы).'' Крыніцы няма. ''Гідранімічны корань Mak- звязаны з літоўскім makoti «брысці (праз гразь)», makynė «балаціна», maknus «топкі», латышскім makņa «балаціна, балоцістае месца»[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 202.]. Рэдкі пашыральнік -auz- таксама ў літоўскім мікратапоніме (назва балаціны) Ramaũzė (&lt; Ramaũza «Рамоўза», ад ramus «спакойны»)[ A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 272.].'' Назва Макоўза ў Ванагаса не сустракаецца. Няма тут і разваг аб тым, які суфікс у назве Ramaũzė.
* [[Супрасль]] ''Назва паселішча паходзіць ад рачной назвы балцка-яцвяжскага паходжання. Адпачатна ўяўляла сабой злучэнне кораня Spran(d)- і пашыральніка -sl-[ P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 163—164.].'' У крыніцы ёсць толькі пра суфікс -sla- ў літоўскіх словах, усё астатняе - прыдумана. ''Гэты ж пашыральнік ёсць і ў назве ракі Нерасль, што таксама ўпадае ў Нараў. Корань Spran(d)- звязаны з літоўскім spręsti (spren(d)sti) «уціскаць; выцягваць; крочыць вялікімі крокамі», sprandyti «цягнуць, расцягваць».'' Няма крыніцы.
* [[Нясвіж]] ''Назва Нясвіж гідранімічнага паходжання, ад назвы не лакалізаванай на сёння ракі *Нясвіжа.'' Няма крыніцы. ''Тапонім утварыўся так жа сама, як ад назвы дзвінскага прытока ракі Вяліжы (&gt; Вяліжка) утварылася назва горада Веліж.'' Няма крыніцы. ''Корань *Nes-ṷ- (варыянт старой ṷ-асновы ад кораня *Nes-) у назвах *Нясвяча (&gt; Нясвячка[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 150.], ад *Nes-v-int-a, злучае Сяргееўскае возера з ракой Пціч) і *Несва (&gt; Несвіца[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 160.], прыток Брагінкі, у міжрэччы Дняпра і Прыпяці перад самымі іх сутокамі).'' Маштакоў у прынцыпе не пісаў зусім нічога пра паходжанне ніякіх гідронімаў, пра іх карані і т. п., ягоная праца - гэта проста спіс назваў рэк і болей нічога! ''Корань *Nes- таксама ў назвах Неса[Топоров В. Н. Балтийский элемент в гидронимии Поочья III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1997. С. 281—282.] (у басейне дзесенскай ракі Нярусы), *Несла (&lt; *Nes-l-, тры прыпяцкія ракі, адна верхнедняпроўская), *Нясета (&lt; *Nes-et-, прытокі дняпроўскай Бярэзіны і прыпяцкай Пцічы)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 198—199.]. Меркаваная нясвіжская рака мусіла знаходзіцца зусім паблізу пціцка-прыпяцкага агмяня рэк з назвамі ад кораня *Nes- (тры пціцкія, тры прыпяцкія), працягваючы яго на нёманскія вярхі. Пашыральнік тыпу -iž- як у літоўскіх гідронімах тыпу Gabìžis, Gumýža[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 101, 127.], у назве дзвінскай ракі Буліжа (цячэ побач з Вяліжай)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 169.]. Пашыральнік -ž- выкарыстоўваецца ў літоўскім слова- і назваўтварэнні для вытворных формаў (varlė «жаба» — varlėža «жабка, жабуля»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 391.]. Імаверны фанетычны варыянт таго ж кораня *Nas- у назвах літоўскай ракі Nas-upis[Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 224.], ракі Насва (у басейне Ловаці, на поўначы старабалцкай тэрыторыі)[Р. А. Агеева. Гидронимия Русского Северо-Запада как источник культурно-исторической информации. Москва, 2004. С. 193.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах пра Нясвіж ці нейкую меркаваную нясвіжскую рэчку няма ані слова. Усё прыцягнута да Нясвіжа за вушы. (а ў  Тапарова таксама няма Буліжы).
* [[Віхолка (сяло)]] ''Корань Віх- такі ж, што і ў назве Віхра. Звязана з літоўскім viešmuo «ручай», далей да індаеўрапейскага кораня *ṷeis- / ṷis- «цячы», ад якога таксама назва Вісла (&lt; *ṷeis-tlā)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1134.][H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 50-51.]. Балцкія гідранімічныя аналагі — літоўскія рачныя назвы Vieša, Viešinta, Viešintas, Viešmuo, латышская Viesīte, назва возера Вісяты[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 378—379.].'' Нідзе там назва Віхолка не сустракаецца. А ў Покарнага і Краэ апрача гэтага не сустракаецца і viešmuo.
* [[Ловаць]] ''Назва Ловаць балцкага паходжання. Корань Lov- звязаны з літоўскім lovys «рэчышча ракі; пратока, роў»[B. H. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. II // Балто-славянские исследования. 1987. Москва, 1989. С. 59-60.]'' Тапароў там не такі катэгарычны, гэта толькі адна з прапанаваных гіпотэз: объяснение из финноязычных диалектов кажется предпочтительным.. некоторая возможность объяснения из балт. или через него остается... ''далей да індаеўрапейскага *leu-[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 681—682.].'' А ў Покарнага ні Ловаці, ні lovys наогул няма. ''Поўны адпаведнік — назва ракі Ловаць на Верхнім Павоччы, пры тамтэйшым густым балцкім гідранімічным фоне. Таго ж кораня назва літоўскай ракі Loviai[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 196.]. Гідранімічны фармант -at- таксама ў такіх балцкіх гідронімах, як літ. Kamatė, Žlagatas[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 144, 405.]. Ён шырока прысутны ў літоўскім назва-, імя- і словаўтварэнні (gyvas «жывы» : gyvatas «жыццё»)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 334—338.].'' Таксама ў ніводнай з гэтых крыніц назва Ловаць не сустракаецца.
* [[Гарадзейка]] [[Гарадзея]] ''Назва балцкага паходжання, адпачатная форма — *Gardēja.'' Крыніцы няма. ''Канчатак -ейка часта прысутны на месцы ранейшага балцкага -ēja (як у падняпроўскіх гідронімах Вядзейка — Vedēja, Мярэйка — Merēja, Рыпейка — Rupēja)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.]. Корань той жа, што і ў літоўскіх гідронімах Gardinas, Gardena, Garduva, Gardė, Gard-upis, латышскіх Gard-upe, Gardena, Gardauņa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106—107.]. На Верхнім Павоччы той жа корань Gard- у балцкім гідроніме Гардата́ (з прытокам Аката́ з такім жа балцкім гідранімічным суфіксам -at-)[Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.]. Балцкі гідранімічны корань Gard- звязаны з індаеўрапейскім *gherd- «ахопліваць; агароджваць» (ад карацейшага *gher- «хапаць, абдымаць»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 442, 444.].'' Нідзе ў гэтых крыніцах назва Гарадзея (Гарадзейка) не згадваецца. ''Назвы Гарадзея, Горадзен з таго ж семантычнага шэрагу, што і балцкія гідронімы тыпу Жлобін, Гамея (&gt; Гамяюк), якія ўрэшце ўзыходзяць да каранёў *gleb(h)- «сціскаць», *gem- «хапаць, сціскаць». Такія назвы адлюстроўваюць канфігурацыйныя асаблівасці адпаведнай ракі ці возера[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 118.].'' Зноў хлусня. Насамрэч, у крыніцы напісана, што літоўскія гідронімы Glebas, Globys паходзяць ад літоўскага glebti, globti, што звязана з канфігурацыяй. Усё астатняе - выдумка.
* [[Гродна]] [[Гараднічанка]] ''«Горадзен» — гідронім балцка-літоўскага паходжання. Такі ж корань таксама ў літоўскіх гідронімах Gardinas, Gardena, Garduva, Gardė, Gard-upis, латышскіх Gard-upe, Gardena, Gardauņa[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106—107.]. На Верхнім Павоччы той жа корань Gard- у балцкім гідроніме Гардата́ (з прытокам Аката́ з такім жа балцкім гідранімічным суфіксам -at-)[Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1998. С. 293.]. Балцкі гідранімічны корань Gard- звязаны з індаеўрапейскім *gherd- «ахопліваць; агароджваць» (ад карацейшага *gher- «хапаць, абдымаць»)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 442, 444.].'' У ніводнай з гэтых крыніц Гродна, Гараднічанка ці Горадзен не згадваюцца.
* [[Дзікі Нікар]] ''Назва балцкага (магчыма, балцка-яцвяжскага) паходжання. Той жа корань у прускай рачной назве Nyc-ape (пруск. ape &quot;рака&quot;).'' Крыніцы няма. ''Корань звязаны з латышскім nikns &quot;злы&quot;, naiks &quot;страшны, злы, люты; шпаркі, імклівы, моцны (пра хвалі)&quot;[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 97-98.]. Далей да індаеўрапейскага кораня *nēik- : *nīk- : *nik- &quot;нападаць, накідвацца&quot;[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 761.]. Той жа корань так жа сама пашыраны фармантам -r- і ў стараеўрапейскай рачной назве *Nikros (&gt; Neckar). Яна вытлумачваецца як &quot;магутная, злая, шпаркая (рака)&quot;[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 97.]. Гідранімічны фармант -(a)r- паказвае на вялікую даўніну гэтага гідроніма. Такі ж фармант і ў старабалцкай рачной назве Matará, якая лічыцца вельмі старажытнай[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 206-207.].'' Нідзе тут назва балота (Дзікі) Нікар не сустракаецца.
* [[Дулебка]] ''Назва балцкага паходжання, звязаная з літоўскімі назвамі Dulbis (назва возера і яру), Dulbė (назва сажалкі і поля), з латышскімі назвамі Dulbju acs (назва балота), Dulbi (назва вёскі).'' Няма крыніцы. ''Гэтыя назвы адносяцца да мясцінаў, якія выгнутыя («выдзеўбаныя»), і звязаныя з літоўскім dulbti «дзяўбсці»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 95.]'' Дулебкі ў Ванагаса няма. ''а тое — ад індаеўрапейскага корня *dhelbh- &quot;дзяўбсці&quot;, які таксама вядомы ў стараеўрапейскай гідраніміі[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 26-27.].'' А ў Краэ няма ні пералічаных вышэй гідронімаў, ні dulbti. Дарэчы, Peisatai вельмі любіць спасылацца на Тапарова, дык вось у яго напісана, што назва менавіта гэтай ракі паходзіць ад славянскага этноніма дулебы (Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья, с. 218).
* [[Сцвіга]] ''Назва імаверна балцкага паходжання. Тым ці іншым чынам (коранем і пашыральнікам або толькі пашыральнікам) можа быць роднасна літоўскаму гідроніму Šedvygà, у якім вылучаецца корань šedṷ- і пашыральнік -g-[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 327—328.]. Той жа пашыральнік у гідронімах балцкага паходжання тыпу Няміга, Vedega[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. — С. 358.].'' Фантазіі, ні там, ні там у Ванагаса пра Сцвігу няма ані слова.
* [[Маства]] ''Назва імаверна балцкага паходжання, корань Mast- таксама ў балцкіх гідронімах Mastis (возера), Mast-upis (рака), Masta-purvs (балота), якія звязваюць з лат. masts &quot;тоня (месца, дзе ловяць рыбу)&quot;[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 206.].'' Тое ж самае: не пісаў Ванагас зусім нічога пра Маству.
* [[Няміга (рака)]] ''Аснова назвы звязаная з індаеўрапейскім коранем *nem- «гнуць; гнуцца»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 764.]. Балцкі гідранімічны пашыральнік -g- таксама ў гідронімах Vedega, Удага[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 358.][В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 211.].'' У Покарнага і Ванагаса Няміга не згадваецца ўвогуле, а ў Тапарова на с. 198 гаворыцца, што назва ўтвораная як Ne-mig- і родасная назве Мигото, не пра які пашыральнік -g- у ёй ён не піша.
* [[Гамяюк]] [[Гомель]] ''Рачная назва балцкага паходжання. Больш аўтэнтычны варыянт той, што засведчаны найраней, — «Гаме́йка».'' Няма крыніцы. ''Канчатак -ейка часта ўзнікаў на месцы ранейшага балцкага -ēja, як у падняпроўскіх гідронімах Вядзейка — Vedēja, Мярэйка — Merēja, Рыпейка — Rupēja, але мог дадавацца і да бессуфіксальнай асновы[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 165, 178, 195, 206.]. Корань такі ж, што і ў літоўскіх гідронімах Gamė, Gamenta, Gamena, Gomerta. Ён звязаны з літоўскім gamalas «камяк», gomulti «камячыць» з семантыкай сціскання[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106, 119.][V. Urbutis. Liet. gomus, -i «norus, noringas, linkęs», la. gama «kas pernelyg daug valgo» ir kiti giminiški žodžiai // Baltistica, 1973, t. 9(2). С. 183—188.], далей да індаеўрапейскага *gem- «хапаць, сціскаць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 368—369.].'' У ніводнай з крыніц не згадваецца ні Гомель, ні Гамяюк, ні Гамейка.
* [[Лунін]] [[Лунінец]] ''Назвы Лунін, Лунінец трэба разглядаць у сувязі з рачной назвай Лунія (адзін з варыянтаў назвы прыпяцкай ракі Лань)[П.Л. Маштаковъ. Списокъ рѣкъ днѣпровскаго бассейна. Санкт-Петербургъ, 1913. С. 144.].'' Няма ў Маштакова такого сцверджання, і ўвогуле, ягоная кніга - гэта толькі спіс рэк басейна Дняпра, пра паходжання назваў рэк ці населеных пунктаў там няма ані слова. ''Форма &quot;Лунія&quot; звязаная з латышскім luns &quot;твань&quot;, літоўскім liūnas &quot;твань; покрыва моху над вадой у балоце або ля берага азёраў ці рэк, што зарастаюць&quot;. Далей да літоўскага liaunas &quot;гнуткі, слабы&quot; і значэння балотнай паверхні як няўстойлівай, гнуткай[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 194.][V. Urbutis. (rec.:) Этимология, 1968 // Baltistica. 1972. VIII (2). С. 208-209.]. Гідранімічныя адпаведнікі — літоўскія рачныя і азёрныя назвы тыпу Liūnas[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 194.].'' У Тапарова Лунія ёсць (праўда, у тлумачэнні тут даданая адсябяціна), а Лунін і Лунінец адсутнічаюць. А ў Урбуціса і Ванагаса няма ні Луніі, ні Луніна, ні Лунінца. 
* [[Паўазер’е (возера)]] ''Назва Палазер’е балцкага паходжання, утвораная з дзвюх асноў. Першая аснова Pal- звязаная з латышскім pali «паводка, затапленне вадой прылеглай да ракі мясцовасці», palas «забалочаны бераг возера», літоўскім palios «балаціна на месцы зарослага возера». Гідранімічныя аналагі — назвы літоўскіх рэк Pala, Palėja, латышскай ракі Pala[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 241.]'' Паўазер’е ці Палазер’е ў Ванагаса не згадваецца. Далей працягваецца ўласнае даследванне.
* [[Мінск]] ''З увагі на семантычную «непразрыстасць» назвы рэчкі Мена (Менка), прапаноўвалі шэраг версій, як яе вытлумачваць — з літоўскага menkas «малы, дробны» або menkė «(рыба) мянтуз; (рыба) траска»[Жучкевіч В. Адкуль імя твае, сталіца // Беларусь № 4, 1967. — С. 22.][Роспонд С. Структура и стратиграфия древнерусских топонимов // Восточнославянская ономастика. — М.: Наука, 1972. — С. 22.][Нерознак В. П. Названия древнерусских городов / Под. ред. Д. С. Лихачева. — М.: Наука, 1983. — С. 118.]'' Насамрэч, Роспанд тлумачыць назву ад і.-е *moi-n-//*mei-n- : *min- *mei- &quot;праходзіць міма, ісці&quot;. Неразнак паўтарае гэтую версію, дадаўшы, што магчыма і іншае тлумачэнне: ад і.-е. *men- &quot;малы&quot;, параўн. ст.-рус., ст.-слав. мьнии, праслав. *mьnjes- &quot;меньшы&quot;, параўн. яшчэ літ. menkas &quot;маленькі, дробны&quot;, лат. minus &quot;меней&quot;.
* [[Лучай (возера)]] ''Корань Lauk- звязаны са старалітоўскім laukas «светлы, зіхоткі». Выштурхнутае іншымі словамі, яно засталося ў выглядзе вузкаўжывальнага laukas «хто з белай плямай ці белай пысай (пра жывёлу); лысы». Амонім — літ. laukas «поле» (першапачаткова ў сэнсе светлага месца пасярод леса). Далей вядзе да індаеўрапейскага *leuk- «ззяць, свяціць», *leukos «святло, ззянне»[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 183.][J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 687—689.].'' Назва возера Лучай ні там, ні там не сустракаецца.
* [[Аўчоса]] ''Назва балцкага паходжання, пачатковая форма назвы — *Vilkesà (Вількеса́)[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 181.].'' Насамрэч, гэта было напісана аб назве Волчас, а пра Аўчосу (Овчеса) гаворыцца на с. 199. ''Поўны гідранімічны адпаведнік — назва літоўскай рэчкі Vilkesà (на поўначы ад Вільні)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 384.].'' Аўчоса тут адсутнічае. ''Значэнне гэтай назвы — «Ваўчыная (рака)», ад агульнабалцкага *vilkas, якое далей да індаеўрапейскага *u̯l̥ku̯os[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1179.].'' Тут адсутнічае Аўчоса ці якія яшчэ гідронімы.
* [[Ваўкавыск]] [[Ваўкавыя]] ''Тапонім «Ваўкавыск» утварыўся ад назвы рэчкі Ваўкавыі, гідроніма балцка-яцвяжскага паходжання, што меў адпачатную форму *Vilkaujà (Вілкаўя) «Воўчая (рака)». Вядомы такі ж самы літоўскі гідронім Vilkauja, ад якога літоўскае мястэчка Вілкавішкіс — яго назва ўтвораная так жа сама, як і назва Ваўкавыска: Vilk-av- дало, з аднаго боку, гідронім Vilk-av-ja (&gt; Vilkauja), а з другога — тут жа тапонім Vilk-av-išk-is[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 384.].'' У Ванагаса гаворка ідзе пра гідронімы тыпу Vilka і падабныя на тэрыторыі Літвы, ні Ваўкавыск, ні Ваўкавыя ў яго не згадваюцца. ''ад vilkas «воўк» (Vilk-av-ja &gt; Vilkauja)[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 88.].'' Зноў няпраўда. Насамрэч там напісана толькі, што ў назве Vilkauja (Літва) суфікс -auja-, болей нічога.
* [[Гайна (рака)]] ''Звязана з індаеўрапейскім *gei- «звіваць, скручваць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 354—355.].'' Няпраўда, няма ў крыніцы ні Гайны, ні яшчэ якіх-небудзь тапонімаў.
* [[Вядзета]] ''Назва балцкага паходжання, адпачатная балцкая форма *Vedetà. У аснове назвы — адзін з варыянтаў балцкай гідранімічнай асновы Ud- : Vad- : Ved-'' Няма крыніцы. ''Гэтая аснова ў балцкіх назвах такіх рэк, як літоўскія Vedega (Vadaga), Vadaktis, Ūdara[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. С. 351, 358.]'' Назва Вядзета там не згадваецца. Ды і тлумачыць пералічаныя літоўскія назвы Ванагас па-рознаму. ''пруская *Vadanga (&gt; Wadangen), падзвінская Водзьга, пасожская Удага, падняпроўскія Ведаса, Ведага[Топоров В. Н., Трубачев О. Н. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. — М., 1962. — С. 129, 157, 169—170, 178, 211.]. Назва Вядзета ўтвораная з дапамогай пашыральніка -et-, які добра вядомы ў літоўскім назва- і словаўтварэнні (verpti «віраваць» — verpetas «вір»), з ім гідронімы тыпу Upeta, Nereta, Viešetė[P. Skardžius. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1996. C. 338—341.]'' Таксама няма Вядзеты.
* [[Індрубка]] ''Назва вёскі — балцка-літоўская, паходзіць ад назвы рэчкі Індрубкі (Індрупкі), на якой вёска знаходзіцца. Утвораная праз складанне дзвюх асноў: літ. indrė «трыснёг» i upė «рака». Найбліжэйшая аналогія — латвійскі тапонiм Indrupene (ад гідронімa Indrupe)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 130.].'' У крынiцы Індрубка не згадваецца.
* [[Бася]] ''Корань Bas- у рачных назвах на Падняпроўі і Павоччы: Басенка, Басанка, Бастаўка, Босця (*Bas-t-)[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 234.][Г. П. Смолицкая. Гидронимия бассейна Оки. Москва, 1976. С. 297.].'' Кнігі Маштакова і Смаліцкай - гэта проста спісы рэк басейнаў Дняпра і Акі адпаведна, пра паходжанне гэтых назваў там няма ані слова. ''Фанетычны варыянт таго ж кораня Bes- з тым жа значэннем у назве ракі Беседзь. Ад літоўскага besti «ўтыкаць, капаць», bastyti «тыкаць, утыкваць», прускага *bastun «утыкаць», з індаеўрапейскімі паралелямі[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 113—114.].'' З усяго пералічанага ў дадзенай крыніцы згадваецца толькі слова besti і ягоныя паралелі ў іншых мовах, аб паходжанні якіх-небудзь тапонімаў, у тым ліку Бася і Беседзь, там ні слова.
* [[Піна]] [[Пінск]] ''Звязана з літоўскім pinti «плесці (кош, плот, касу)», pynė «каса», прускім panto «путы». Далей да індаеўрапейскага *(s)pen- «сплятаць, скручваць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 988.].'' Няма ў крыніцы ні Пінска, ні Піны, ні іншых гідронімаў.
**{{N}} прыбраў тое да чаго прэтэнзіі, з Пінска наогул прыбраў усё, дастаткова згадкі, што назва ўтворана ад ракі. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:48, 14 мая 2025 (+03)
* [[Дундаўшчына]] ''Назва Дундаўшчына, магчыма, звязаная з мясцовым дыялектным балтызмам дундар, дундаль «пярун» (у праклёнах «каб цябе дундар / дундаль свіснуў»)[Беларуская міфалогія: Энцыклапед. слоўн. Мінск, 2004. С. 157.].'' У кнізе апавядаецца толькі пра дундар, дундаль, пра Дундаўшчыну няма ні слова.
* [[Дзевінскае]] ''Магчымае балцкае паходжанне назвы, у сувязі з літоўскім dievas «бог»[Беларуская міфалогія: Энцыклапед. слоўн. Мінск, 2004. С. 145.]'' Па-першае, гаворка ў кнізе дзе аб узгорках і гарадзішчах з назвай Дзявочая гара, а не аб возеры Дзевінскае. А па-другое, там гаворыцца, што можа быць, што некаторыя са згаданых узгоркаў першапачаткова мелі назвы, якія паходзяць ад балцкага dievas. 
* [[Сасва]] ''Назва балцка-яцвяжскага паходжання, адпачатная форма *Sas(u)vā.'' Няма крыніцы. ''Корань Sas- таксама ў літоўскім гідроніме Sasna (на старой яцвяжскай тэрыторыі, каля літоўскага Марыямпале), у балцкіх гідронімах тыпу Сасна на Верхнім Павоччы і на Верхнім Падонні[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 291.][В. Н. Топоров. Балтийские следы на Верхнем Дону // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1997. С. 319.][В. Н. Топоров. Балтийский элемент в гидронимии Поочья. I // Балто-славянские исследования. 1986. Москва, 1988. С. 168.]. Ад меркаванага прускага гідроніма *Sasna мела пайсці назва адной з прускіх земляў *Sasna (&gt; Sassin, 1263 г.). Яна адбілася ў тапоніме Sassenpile (пазней ням. Haasenberg, цяпер польск. Zajączki[en])[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. С. 118.]. Звязваюць з пруска-яцвяжскім *sasnis «заяц». З індаеўрапейскіх аналагаў найбольш красамоўнае стараіндыйскае śaśáḥ (&lt; šašas) «заяц». Першакрыніцай і для гэтай «заячай» лексікі, і для гідронімаў тыпу Sasna было індаеўрапейскае *ḱas-, *ḱasno- «шэры»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 533.]. Далей да значэння «няярка блішчэць», адсюль таксама літоўскае šašėlis, šešėlis «цень» і гідронімы тыпу Šeš-upė, Šešuva, Šašuola[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 818—819.][A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1980. — С. 326, 329.]. У назве Сасва корань Sas- пашыраны тым жа балцкім гідранімічным пашыральнікам, што і ў назве засведчанага пад 1516 г. гідроніма з-пад Ліды Ятѳа (&lt; Ятва &lt; яцв. *Jāt(u)vā)[K. Būga. Rinktiniai raštai. Vilnius, 1961. C. 126—156.][V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 286—289.]'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з пералічаных крыніц назва ракі Сасва нават не згадваецца.
* [[Мазыр]] ''Назва антрапанімічнага, адыменнага паходжання.'' Няма крыніцы. ''Як на ўсходзе цяперашняй Беларусі, так і ў суседняй Смаленшчыне корань Маз- дастаткова распаўсюджаны ў антрапаніміі.'' Няма крыніцы. ''Ён прысутны ў прозвішчах тыпу Мазыра, Мазікаў, Мазай, Мазала, Мазітаў (з пашыральнікамі -r-, -k-, -j-, -l-, -t-). Прозвішчы такога тыпу антрапаніміст М. Бірыла звязваў з мазаць (ад праслав. *mazati)[М.В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 266-268.]. Магчымая таксама сувязь з балцкай лексікай тыпу латышскага mazs, літоўскага mažas &quot;малы&quot;, якія часам звязваюць з балцкім коранем са значэннем &quot;мазаць&quot; (&quot;намазаны&quot; &gt; &quot;стончаны&quot; &gt; &quot;зменшаны&quot; &gt; &quot;малы&quot;)[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 584.].&quot; Арыгінальнае даследванне, горад Мазыр там не прыгадвацца.
* [[Гудагай (вёска)]] ''Назва балцкага паходжання, паходзіць ад літоўскага складанага двухасноўнага gùdagojis. Другая частка — ад gojus «гай, пушча», першая — ад gudas[Жучкевич В. А. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Мн., 1974. С. 88—89.].'' На самай справе, там напісана, што назва паходзіць ад балцкага гуд (gudas) - беларус. Ніякага gudagojis, gojus, гай - там няма.
* [[Скідзель]] [[Скідалька]] ''Гідронім балцкага (літоўскага ці яцвяжскага) паходжання. Найбліжэйшы аналаг — літоўская рачная назва Skidelė. Даследчык літоўскай гідраніміі А. Ванагас лакалізуе гэтую рэчку недалёка ад вытокаў ракі Котры, у якую Скідзель уцякае (не выключана, што маецца на ўвазе менавіта Скідзель, а не іншая рэчка). На ўсходзе ад вытокаў Котры ён жа пазначае мікратапонім (назва поля) Skidulys (каля Радуні). Аналаг гэтым назвам — літоўскі гідронім Skid-upys (у Цэнтральнай Літве, ля Кедайнея)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 303.]. Той жа фармант -el-, што і ў гідроніме Скідзель, таксама ў нёманскай рачной назве Zietela (Зецела) — у такой форме ў аўтахтонным літоўскім маўленні на Верхнім Панямонні засведчаная назва ракі Дзятлаўка. У сваю чаргу, назва Zietela ўтварылася ад назвы возера, якое засведчанае пад 1253 г. як «Зъято» (ад яцвяжскага *Zeitō). Фармант -el-, з дапамогай якога назва ракі ўтварылася ад назвы возера, часта выступае ў такой ролі ў балцкай гідраніміі[А. П. Непокупный. Лингвогеографические связи литовских и белорусских форм названий г. Дятлово и его окрестностей // Балто-славянские исследования. М., 1974. С. 153, 155.]. Гідранімічны корань Skid- звязаны з літоўскім skidyti, skisti «разыходзіцца ў бакі; абтрэпвацца», kidyti, kedyti, kedėti «абтрэпвацца, ірвацца». Далей да гнязда слоў ад сінанімічных каранёў *kēd- / *kēt-. Водныя назвы, утвораныя ад гэтых каранёў, пазначалі або азёры з «ірванай» берагавой лініяй (з мноствам заток, што ўразаюцца ў сушу), або рэкі з цячэннем, якое на адносна абмежаваным участку свайго шляху рэзка мяняе кірунак[В. Н. Топоров. Из индоевропейской этимологии III (1-3) // Исследования по этимологии и семантике. Т. 2: Индоевропейские языки и индоевропеистика. Кн. 1. Москва, 2006. С. 106—107, 119.]. Далей да індаеўрапейскага *(s)k(h)ed- «расколваць, раскідаць»[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 918—919.].'' Суцэльнае ўласнае даследванне. У ніводнай з указанных вышэй крыніц назва горада Скідзель або ракі Скідалька не сустракаецца.
* [[Шчыба]] ''Назва балцка-яцвяжскага паходжання. Звязана з літоўскім skibti «абтрэпвацца; ірвацца». Семантыка такая ж, як і ў назве Скідзель, якая ад skidyti «разыходзіцца ў бакі; абтрэпвацца». Абедзве паходзяць ад аднаго індаеўрапейскага кораня *skēi- «адразаць, аддзяляць, распорваць» (&gt; *skēi-b-, *skēi-d-)[J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 919—922.]. Водныя назвы, утвораныя ад каранёў з такой семантыкай, пазначалі або азёры з «ірванай» берагавой лініяй (з мноствам заток, што ўразаюцца ў сушу), або рэкі з цячэннем, якое на адносна абмежаваным участку свайго шляху рэзка мяняе кірунак[В. Н. Топоров. Из индоевропейской этимологии III (1-3) // Исследования по этимологии и семантике. Т. 2: Индоевропейские языки и индоевропеистика. Кн. 1. Москва, 2006. С. 106—107, 119.].'' Такое ж уласнае даследванне, няма ў прыведзеных крыніцах Шчыбы ці Скідзелі. ''У беларускай антрапаніміі вядомыя прозвішчы Скіба, Скібар, Скібра (Skib-, -r-)[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. Мінск, 1969. С. 378.].'' І што, якое дачыненне беларускае прозвішча Скіба мае да ўсяго вышэй напісанага?
* [[Арэса]] ''Корань ад балцкага *ar-, індаеўрапейскага *ar-, *er- / *or- «рухацца»[H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 45—47.].'' Пра балцкае *ar- у крыніцы няма ані слова. Дарэчы, побач з Арэсай там згадваюцца гідронімы Arize ў паўднёвай Францыі і Arsia ў Істрыі. ''Назва Арэса значыць «Плыткая (рака)».'' Няма крыніцы.
** {{N}} выдаліў, апроч Тапарова-Трубачова, да якіх прэтэнзій няма. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:00, 14 мая 2025 (+03)
* [[Слаўгарад]] ''Беларускі географ В. Жучкевіч спрабаваў развязаць гэтую праблему, звярнуўшы ўвагу на супольны пачатны элемент «Про-» у назвах Прапойска і ракі Проні, каля сутокаў якой з Сажом паселішча ўзнікла[Краткий топонимический словарь Белоруссии / В. А. Жучкевич. — Минск: Издательство Белорусского государственного университета, 1974. — 447 с. — 12 700 экз. С. 310.].'' Цытаваць трэба поўнасцю, а не вырываць з агульнага кантэкста патрэбныя сабе кавалкі. Жучкевіч пісаў (с. 310, 348), што назва Прапойск (Прупой, Прупошаск, Прапошаск) мае сувязь з назвай р. Проня, першапачатковай формай якой была Пропань (прарыў, праём). ''На думку Ул. Тапарова, назву Проні праз ранейшы варыянт «Прёна» трэба ўзводзіць да балцкага кораня Pir-[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 202—203.].'' Не пісаў Тапароў ні пра які корань Pir-. Ён выводзіў назву Проня з *Пьрена (разам з назвамі Перанка, Перенка і т. п.) ці з *Piren- (Pirenai, Piron і т. п.).
* [[Кобрын]] ''Недалёка ад Кобрыны (цераз Дняпро) — рэчка з балцкай назвай Недра[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 52—53.].'' Кніга Маштакова - гэта проста спіс рэк, пра паходжанне назваў там ані слова. ''Назва *Kobr-in- ад літоўскага kobrinti, kūbrinti «ісці сагнуўшыся, пахіліўшыся». Корань Kobr- таксама ў прускім тапоніме Kobrun (назва лесу ў прускай Натангіі, засведчаная пад 1354 годзе)[G. Gerullis. Die altpreußischen Ortsnamen. Berlin / Leipzig, 1922. C. 67.].'' Насамрэч, у крыніцы толькі напісана, што назва прускага леса Kobrun паходзіць ад пр. kaaubri Dorn (калючка) + суф. un. Болей там нічога няма.
* [[Вячаслаў Францавіч Кебіч]] ''Прозвішчы тыпу Кеба даследчык беларускай антрапаніміі М. Бірыла параўноўваў з літоўскім антрапонімам Кебас[М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. — Мінск: Навука і тэхніка, 1969. — С. 198.].'' Інфармацыя няпоўная, бо яшчэ Бірыла параўноўваў гэтыя прозвішчы з укр. кеба &quot;здольнасць, уменне&quot; і кірг. кебе &quot;худое ягня&quot;. ''У сучаснай літоўскай антрапаніміі вядомыя адыменныя прозвішчы тыпу Keba, Kebeikis, Kebelis з коранем Keb-. У Перапісе войска ВКЛ 1528 г. імя тыпу Keba або Kebas у форме імя па-бацьку: &quot;Матеи Кебовичъ&quot;[Перапіс войска Вялікага княства Літоўскага 1528 г.. — Мінск, 2003. — 161 с.].'' Уласнае даследванне, прозвішча Кебіч там няма.
* [[Вазуза]] ''Назва балцкага паходжання. Корань Vaz- у літоўскіх (паміж Рокішкісам і Уцяной) назвах ракі Vazajà і возера Vazajis (з-пад яго рака выцякае)[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 368.]. Звязана з літоўскім vežti «везці», važiuoti «ехаць; рухацца»[V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 390, 942.].'' Вазуза тут не згадваецца.
* [[Смаленск]] ''Ул. Тапароў корань &quot;Смол-&quot; у гідронімах тыпу Смолка звязваў, следам за А. Трубачовым, з балцкім *kimal- &quot;чмель&quot; праз прамежкавую форму &quot;Цмол-&quot;[В. Н. Топоров. Балтийские следы на Верхнем Дону // Балто-славянские исследования. 1988—1996. Москва, 1997. С. 317.].'' Тапароў і Трубачоў пісалі гэта канкрэтна пра гідронім Смолка, а не пра Смаленск, які безумоўна з'яўляецца больш значным аб'ектам, і калі б яны так лічылі адносна яго, то напісалі б гэта непасрэдна. Так Трубачоў вельмі падрабязна даследуе паходжанне назвы Смаленск у сваёй кнізе &quot;В поисках единства&quot;, і там і блізка няма нічога таго, што напісана вышэй.
* [[Ігаўка]] ''Вядомае літоўскае прозвішча Igilevičius, з якога аднаўляецца аднаасноўнае імя Igila з асновай Ig-, роднаснай аснове Eig-, што звязаная з літоўскім eiti &quot;ісці&quot;[В.Н. Топоров. Прусский язык. I-K. Москва, 1980. С. 27.].'' Нічога падобнага ў крыніцы няма, у тым ліку назвы Ігаўка.
* [[Докшыцы]] ''Паходзіць ад антрапоніма тыпу літоўскага Dakšas, Dokšas, латышскага Dakša. Корань Dak-, які тут з антрапанімічным фармантам -š-, таксама ў антрапоніме Dakanis. Яны звязаныя з літоўскім dakyti, dakanoti «трапаць, растрэпваць; дзерці, раздзіраць»[Lietuvių pavardžių žodynas. A-K. Vilnius, 1985. C. 447—448, 510.].'' Хлусня, гаворка ў крыніцы ідзе пра літоўскія і латышскія прозвішчы, а не пра горад Докшыцы. Дарэчы, няма там і пра сувязь гэтых прозвішчаў з dakyti і пра формант -š-. Напрыклад гаворыцца, што прозвішча Doks можа быць звязанае з германскім doogs, taacks. ''Докшыцкую назву таксама звязвалі з прускімі тапонімамі Dexiten, Dechsen[В. Н. Топоров. Прусский язык. A-D. Москва, 1975. С. 326.].'' Зноў хлусня, хто звязваў? Гаворка ў крыніцы ідзе толькі пра Dexiten, Dechsen, а не пра Докшыцы.
**{{N}} выдаліў усё безкрынічнае, што адзначана тут. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 21:30, 14 мая 2025 (+03)
* [[Кушлі]] ''Назва Кушлі антрапанімічнага (адыменнага) імя. Паходзіць ад антрапоніма Kušlys, які ад літоўскага kušlys «сляпец» (хто падслепаваты)[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 1140.].'' Гаворка ў кнізе (слоўнік літоўскіх прозвішчаў) ідзе толькі пра літоўскія прозвішчы Kušlys, Kušleika і г. д. Назвы вёскі Кушлі там і блізка няма. ''Вакол Пружанаў фіксуецца цэлы шэраг тапонімаў балцкага антрапанімічнага паходжання: Бакуны (двойчы), Барэйшава, Нарутавічы, Роўбіцк, Рэвейкі, Шакуны, Шалтунава (ад антрапонімаў тыпу Bakūnas, Bareiša, Naruta, Rauba, Reveika, Šakūnas, Šaltūnas[Lietuvių pavardžių žodynas. А-К. Vilnius, 1985. С. 162, 195, 1140; Lietuvių pavardžių žodynas. L-Ž. Vilnius, 1989. С. 301, 581, 584, 882.]).'' Тое ж самае.
* [[Дэвергі]] ''Назва паходзіць ад балцка-літоўскага імя тыпу De-vergas. У Літве вядомы гідронім Davarg-upis, з якога паўстае падобны антрапонім[A. Vanagas. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. Vilnius, 1981. C. 82.].'' Хлусня. Па-першае, у Ванагаса не згадваецца вёска Дэвергі, а па-другое, ён параўноўвае гідронім Davarg-upis з прозвішчам Davalga.
* [[Крычаў]] ''Крычаўская назва магла пайсці ад назвы рачулкі ці ручая, сожскага прытоку. На Падняпроўі, у наваколлі Чарнігава фіксавалася назва не лакалізаванай цяпер рэчкі Крычалка[П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 229.], з тым жа коранем «Крыч-» і ўтваральнікам -al- («Кры́чала»), які даследчык гідраніміі Ул. Тапароў лічыў уласцівым для балцкіх рачных назваў[В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 163, 186.].'' Нейкія фантазіі з перакручанай логікай. Маштакоў абсалютова нічога не пісаў пра Крычаў, а Тапароў - пра Крычаў, корань &quot;крыч&quot; і рэчку Крычалку (якая да таго ж яшчэ і не мае да Крычава ніякага дачынення).

Самае цікавае, што гэты ўдзельнік яшчэ і мае права дагледжваць старонкі. Гэта значыць, напісаў нейкую адсябяціну ці нават хлусню і сам жа гэта дагледзіў. І ўсё шыта-крыта.

* Дзякуй. Затэгаем удзельніка @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], хоць бы для агульных каментароў, асабліва да таго, што крыніца пазначана, але ў ёй няма пацвярджэння напісанага. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 23:57, 12 мая 2025 (+03)

:У выпадках узору Ратамкі, калі корань Rat- у крыніцы ёсць, а самой Ратамкі няма, то не абавязкова гэта праблема. Усіх прыкладаў ужывання можа і не быць. Добра было б, вядома, каб недзе Ратамка была яўна названа балцкім гідронімам. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 00:05, 13 мая 2025 (+03)
::Праглядзеў увесь спіс, большасць пытанняў якраз узору Ратамкі, што менавіта названы аб'ект не згаданы ў крыніцы. То-бок, калі гэта і ўласнае даследаванне, то яно палягае ў аднясенні кораня Rat- да балцкіх, што можа быць і так, і не практычна з аднолькавай імавернасцю. Магчыма, падбор аналогій/паралеляў таксама вымагаў бы крыніцы, а не самастойных высноў на гэты конт. Трэба шукаць спецыяліста, які б мог комплексна аб'ектыўна гэта ўсё ацаніць. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 11:36, 13 мая 2025 (+03)
:::Таксама лічу, што калі згаданы корань, але не згаданы сам тапонім — гэта не ўласнае даследаванне, а ўсё ж крыніца. Але аўтар запраўды часцяком увогуле не ставіць ніякіх крыніц або піша пра нейкія паралельныя тапонімы ў артыкуле пра іншы тапонім. Лічу, што без крыніц — трэба адразу выдаляць. Аўтапацверджанне такіх правак таксама небяспечнае. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:00, 13 мая 2025 (+03)
::А адкуль мы ведаем які тут корань (можа не Rat-, а Ra-, Ratam- ці яшчэ які) і з якой мовы ён паходзіць? Напрыклад, на Валыні ёсць пасёлак Ратна - корань таксама Рат-, але звязваюць яго со словам &quot;раць&quot;. Наколькі я разумею, то па правілах Вікіпедыі, калі чалавек хоча дадаць інфармацыю, напрыклад, аб паходжанні назвы Ратамка, то ён павінен знайсці аўтарытэтную крыніцу, дзе даследуецца менавіта гэтая назва, а не вырашаць самастойна які тут корань, суфікс і прыцягваць крыніцы, дзе нібы пра тыя ж самыя корань і суфікс напісана, бо гэта будзе ўжо ўласнае даследванне. Не? Дарэчы, Жучкевіч піша пра Ратамку, што гэтая мясцовасць упершыню згадваецца ў пісьмовых крыніцах як Радамскае (праз &quot;д&quot;), і назва гэтая патранімічная. Так што не ўсё так відавочна.
::: [[Удзельнік:Için warum|Için warum]], у асобным выпадку Ратамкі то так. Думаю, такое трэба выдаліць, трапляе пад &quot;[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:No_original_research#Synthesis_of_published_material Synthesis of published material]&quot; (у нас &quot;[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне#Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі|Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі]]&quot;). Ёсць выпадкі пра якія не ўпэўнены, што трапляюць пад гэта правіла. Калі ёсць этымалогія для вялікай Бярэзіны або Дзвіны ці можна яе пераносіць на іншыя Бярэзіны і Дзвіны, калі яны не згаданы ў крыніцы? У літаратуры даюць спісы асноў і фармантаў для гідронімаў, які лічаць балцкімі, а самі імёны не даюць або некалькі прыкладаў, а далей ''і іншыя''. Разлічана на самастойнае вылучэнне асновы або суфікса, такія крыніцы не для Вікіпедыі? Можна напісаць, што суфікс такі, а вось тут пішуць, што з такім суфіксам гідронім магчыма балцкі? Або на вылучэнне суфікса трэба крыніца? Трэба выпрацаваць падыходы, пытанне ўзнята слушнае. Магчыма, нешта можна перафармуляваць, а не выдаляць. Карыстайцеся кнопкай подпісу каментаў, яна на панелі інструментаў справа ад кнопкі курсіва (''К''). --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 23:17, 13 мая 2025 (+03)
:::Таксама хочацца дачакацца рэакцыі @[[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]], перад тым як пачаць нешта рабіць. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 20:00, 14 мая 2025 (+03)
::::прывітанне ўсім.
::::а каму адказваць? як зваць чалавека, які так зацята і метадычна прайшоўся па ўсіх артыкулах, не пашкадаваў часу і сілаў усё праверыць :)
::::Максіма Л. ведаю, Lš-k таксама, сутыкаўся. а ноўнэйм гэта хто?
::::відавочна чапляецца да ўсяго. і не асабліва разбіраецца ў тэме. наўскідку: &quot;Не пісаў Тапароў ні пра які корань Pir-&quot; (як жа не пісаў, калі падае паралель у літ тапоніме Pirėnai, дзе корань Pir- і ўтваральнік -ėn-).
::::падтрымліваю заўвагу Lš-k &quot;калі згаданы корань, але не згаданы сам тапонім — гэта не ўласнае даследаванне, а ўсё ж крыніца&quot;. калі ёсць Кебейкіс і Кебіч (з балцкім суфіксам -ейк- і славянскім -іч-), дык агульны корань Кеб- відавочны.
::::я б раіў ноўнэйму скіравацца ў тарашкевіцкую Вікі і звярнуць увагу на сапраўднага фантазёра, які піша раздзел &quot;Ліцвінскія імёны&quot;, вось там тысячы фантазій, і ноўнэйму будзе дзе разгарнуцца. пакуль гэта выглядае на нейкія асабістыя нападкі. ноўнэйм штось рабіў у Вікі? які яго ўнёсак?
::::Максім, &quot;Трэба шукаць спецыяліста, які б мог комплексна аб'ектыўна гэта ўсё ацаніць&quot; - акадэмічных спецыялістаў у краіне няма, калі што. Ад слова зусім. Былі б - былі б публікацыі. проста філолагі і чытачы Жучкевіча не ў лік. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 14:34, 15 мая 2025 (+03)
:::::Выпады з вашага боку на мой адрас пакідаю без каментароў, мне гэта цалкам абыякава, вы меня не пакрыўдзіце (хаця па правілах такія паводзіны забаронены). А калі казаць па сутнасці: чытайце правілы Вікіпедыі, там усё напісана [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне]]. Вы нават тут, на старонцы размоў працягваеце свае ўласныя даследванні, вольна інтэрпрэтуючы на свой густ тое, што напісана ў крыніцах. Што там вам &quot;відавочна&quot;, гэта вашая асабістая справа, артыкулы ў Вікіпедыі ствараюцца  на падставе інфармацыі з АК, а не з асабістых меркаванняў і разважанняў удзельнікаў. Вы пераблыталі энцыклапедыю з уласным блогам ці форумам, дзе кожны піша, што захоча. А што датычыцца Вікіпедыі на тарашкевіцы, вельмі добра, што вы тут прыгадалі дадзены факт. Вы тады спрабавалі разгарнуць там такую ж &quot;працу&quot; як і тут: пісалі свае ўласныя даследванні без крыніц, або спасылался на крыніцы, у якіх гаворка ідзе аб падобных, але зусім іншых словах. Вас тады за гэта назаўсёды заблакавалі. Раю адміністратарам гэтай Вікіпедыі мець гэта на ўвазе.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 07:39, 16 мая 2025 (+03)
::::::ага, чалавек з тарашкевіцкай Вікіпедыі пажалаваў? чарговы &quot;жмудаед&quot; і &quot;вільнянашыст&quot;? не іначай паплечнік нядаўна ўвязненага экстрэміста-літвініста &quot;Казіміра Ляхновіча&quot;? які распальвае на ВікіпЭдыі жудасную літуанафобію, адмаўляе існаванне балтаў далей за Коўна. і такі фанатык, што наствараў тысячу старонак, дзе сам (дзе спасылаючыся на аматара нямецкага неда-філолага, а дзе сам з галавы) прыдумляе нейкія нібыта &quot;германскія&quot; этымалогіі старажытных балцкіх двухасноўных імёнаў, тыпу Вітаўт ці Міндоўг. дзеля даведкі шаноўнага чытацтва: вось туды я і ўставіў быў адэкватнае, агульнапрызнанае гледжанне наконт тых імёнаў, за што экстрэміст &quot;Ляхновіч&quot;, карыстаючыся сваёй пазіцыяй, і наклаў бан. ну, што пасеяў, тое і пажаў, распальвальнік нянавісці.
::::::а вы, чалавек з турэцка-нямецкім нэймам, можаце напісаць і другі спіс (час у вас, і зацятасць, ёсць, сядзець тут а 7-й ранку), якраз не так даўно я пачынаў парадкаваць той матэрыял, які ў адпаведных артыкулах быў згрувасціў. так што ваш поштурх на карысць, спадар балтафоб.
::::::дарэчы, тэст - &quot;чыя Вільня?&quot; ну, тыпу, гістарычна, га? пакажы пазіцыю, ананім. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 11:12, 16 мая 2025 (+03)
:::::::Вас спаймалі за руку на сістэматычных, шматразовых падманах. А вы замест таго, каб гэта прызнаць і зрабіць высновы, дзейнічаеце па прынцыпе &quot;лепшая абарона - гэта нападзенне&quot;. У іншых Вікіпедыях за такія паводзіны (масавае напісанне фэйкаў і грубасць у адрас апанентаў) удзельнікаў баняць. На жаль, у беларускай ВП гэта дазволена. Не разумею, чаму адміністратары не рэагуюць. Спадзяюся, што толькі пакуль.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:42, 16 мая 2025 (+03)
:::::::: [[Удзельнік:Için warum]], цябе тут паліцэйскім ніхто не прызначаў. Кончай болтать, пиши статьи. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:21, 16 мая 2025 (+03)
::::разам з тым ноўнэймам зробленая добрая работа. пачаў па гэтым спісе ісці.
::::ноўнэйм надта эмацыйна ставіць кляймо &quot;няпраўда&quot; там, дзе падаюцца, напрыклад, корані і ўтваральнікі.
::::&quot;уяўных крыніцаў&quot; таксама няма. калі, напрыклад, Ваўкавыя параўноўваецца з літоўскай Ваўкаўёй і ставіцца спасылка, дык у спасылцы - аналіз гідроніма Ваўкаўя. і інш. [[Удзельнік:Peisatai|Peisatai]] ([[Размовы з удзельнікам:Peisatai|размовы]]) 15:17, 15 мая 2025 (+03)
* [[Удзельнік:Için warum|Için warum]], выдаляць фрагменты без крыніц, або з памылковымі крыніцамі, можна самастойна, для гэтага запыты да адміністратараў не трэба. Хіба каб звярнуць іх увагу на маштаб такой з'явы у дзеяннях удзельніка. Калі гэта адзінкавыя выпадкі, спачатку паставіць {{ш|няма ў крыніцы}} і паведаміць непасрэдна ўдзельніку, або ён выпраўляе, або выдаляеце непацверджаную частку. Калі гэта яўна сістэмны падыход, ставіць ўяўныя крыніцы (вяглядае тут якраз ён), таксама сістэмна можна выдаляць такія фрагменты ўжо без цырымоній. З артыкулаў пра паселішчы шырокую этымалогію рэк трэба наогул выдаліць, дастаткова згадкі, што назва ўтворана ад гідроніма, пакідаць толькі датычнае назвы самога паселішча (як суфікс -ск, напрыклад), у Пінску і Сянне гэта ўжо зрабіў.  Паступова, прынамсі я, буду выдаляць паводле вашага спісу, калі ласка, рабіце гэта таксама. --  [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 08:59, 15 мая 2025
**Добра. Але пакуль пачакаю, што будзе далей. Калі не будзе адпаведнай рэакцыі, то буду рабіць як вы гаворыце. Дарэчы, мой спіс, далёка на поўны, гэта толькі частка таго, што панапісваў гэты ўдзельнік.[[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 07:48, 16 мая 2025 (+03)
*** [[Удзельнік:Için warum]], іншыя ўдзельнікі гэтай дыскусіі цягам яе ўжо зрабілі свой унёсак у згаданыя артыкулы. Давай, уключайся ў супольную працу. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:42, 16 мая 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
[[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Вынік 7|Спадзяюся гэтага хопіць]], каб удзельнік больш не рабіў уласных даследванняў. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:19, 10 мая 2026 (+03)

== [[Удзельнік:Хомелка|Хомелка]] - пазбаўленне праў зніклай ==
{{закрыта}}
Тэрмінова. Варта пазбавіць адміністратарскіх праў зніклую адміністратарку для бяспекі нашай Вікіпедыі ды дадзеных удзельнікаў. Лёгка вернем, калі спадарыня Вольга павернецца. Пра гэта [[:be-tarask:Вікіпэдыя:Запыты_да_адміністратараў#Kazimier_Lachnovič_-_пазбаўленьне_правоў_зьніклага|ў тарашкевічнай Вікі]] (і [https://spring96.org/be/news/117810 навіны] + &lt;small&gt;[[:ru:Википедия:Форум/Новости#Пропажа_администраторов_белвики|абмеркаванне на рускай]]&lt;/small&gt;). [[Удзельнік:Maksim L.|Maksim L.]], [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]], [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]], [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]], [[Удзельнік:Belarus2578|Belarus2578]]. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 15:51, 22 красавіка 2025 (+03)
: {{За}} --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 16:24, 22 красавіка 2025 (+03)
::@[[Удзельнік:Shabe|Shabe]], не пазбавіць правоў, а каб сцюарты заблакавалі з адпаведнай прычынай, не як за парушэнне. Наколькі разумею, дастаткова звярнуцца да кагосьці аднаго з іх, з доказамі. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 16:50, 22 красавіка 2025 (+03)
::: Добра, зараз займуся. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 16:59, 22 красавіка 2025 (+03)
:::: Запрашаю на [[:ru:Обсуждение_участника:1234qwer1234qwer4#Блокировка_пропавших_администраторов|старонку]] актыўнага рускамоўнага сцюарда 1234qwer1234qwer4. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 17:20, 22 красавіка 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}

=== Вынік ===
{{Done}} спадаром [[:meta:User:Mykola7|Mykola7]]. [[Удзельнік:Shabe|Shabe]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 19:13, 22 красавіка 2025 (+03)

== Удзельнік UnknownChannel352 ==
{{закрыта}}
: Просьба заблакаваць UnknownChannel352 за датэрміновае зняцце артыкула з намінацыі на выдаленне і вайну правак. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:04, 22 студзеня 2025 (+03)
{{закрыта-канец}}
=== Вынік ===
Больш не актуальна. Меры былі прынятыя. У архіў --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:25, 22 верасня 2025 (+03)

= Карысныя спасылкі =
* [[Адмысловае:ProtectedPages|Спіс старонак пад аховай]]

[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Адміністратары]]</text>
      <sha1>8qhh1gqwdc0xm58rzh9xwx2jjtrdjeb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Удзельнік:Siarhei V</title>
    <ns>2</ns>
    <id>730234</id>
    <revision>
      <id>5181315</id>
      <parentid>5177171</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T00:57:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siarhei V</username>
        <id>122587</id>
      </contributor>
      <origin>5181315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8863" sha1="25glld7gca8an4zlbhg5y7jlxckh4vl" xml:space="preserve">'''Выбраны уклад'''

'''☢️''' [[Радыелагічны інцыдэнт у Нясвіжы]] | [[Грамадзянская абарона]] | [[Катоднае выпраменьванне]] | [[Апраменьванне харчовых прадуктаў]] | [[Дазіметр]] | [[Аб’ект 802]] | [[Радыеізатопная батарэя]] | [[Кобальтавая гармата]] | [[Радыелагічная зброя]] | [[Кобальтавая бомба]] | [[Гама-дэфектаскапія]] | [[Кобальт-60]] | [[Аляксандр Аляксеевіч Антаноўскі]] | [[Аперацыя «Апалёны меч»]] | [[Cigéo]] | [[Onkalo]] | [[Нацыянальны пункт пахавання радыеактыўных адкідаў]] | [[Дзяржаўнае прадпрыемства «Беларуская арганізацыя па абыходжанні з радыеактыўнымі адкідамі»]] 

⚗️ [[Гаагскія этычныя настаўленні]] | [[Біяартаганальная хімія]] | [[Клік-хімія]] | [[Аматарская хімія]] | [[Фемтахімія]] | [[Спінавая хімія]] | [[Мікрахвалевая хімія]] | [[Структурная хімія]] | [[Нанахімія]] | [[Плазмахімія]] | [[Соналюмінесцэнцыя]] | [[Крыяхімія]] | [[Лазерная хімія]] | [[Механахімія]] | [[Хімія высокіх энергій]] | [[Радыяцыйная хімія]] | [[Фітахімія]] | [[Рафіды]] | [[Алатрансплантацыя]] | [[Дэцэлюлярызацыя]] | [[Хімічная крыніца святла]] | [[Лічынкатэрапія]] | [[Streptococcus salivarius M18]] | [[ShipGoo001]]| [[EsmGFP]] | [[Спорапаленін]] | [[Тэкцін]] | [[Матэ дэ кока]] | [[Цэрэўлід]] | [[Анатоль Давыдавіч Зімон]] | [[Гадусол]]  

🔬[[Палыгорскіт]] | [[Мантмарыланіт]] | [[Дзіактаэдрычны смекціт]] | [[Гапкаліт]] | [[Гемасорбцыя]] | [[Энтэрасарбенты]] | [[Актывіраваны вугаль]] | [[Малекулярныя сіты]] | [[Цэаліты]] | [[Гідрагель|Гідрагель |]] [[Анаэробныя клеі]] | [[Ферацэрый]] | [[Мішметал]] | [[Геаінжынерыя]]

📡 [[Незалежны навуковец]] | [[Грамадзянская навука]] | [[Навуковая камунікацыя]] | [[Папулярызацыя навукі|Папулярызацыя навукі |]] [[Аматарская радыёсувязь]] | [[Радыёаматарства]] | [[Мноства Кантара]] | [[Дыван Сярпінскага|Дыван Серпінскага]] | [[Губка Менгера]] | [[Серджыа Канавера]] | [[Эд Рэджыс]] | [[Джордж Чэрч]] | [[Джо Зайнер]] | [[Оскар Піхт]] | [[Чарлз Дэлзіел|Чарльз Делзіел]] | [[Візіянер]] | [[Тэадор Гротгус]] | [[Беларуская федэрацыя радыёаматараў і радыёспартсменаў]] | [[Радыёспорт]] | [[Пазыўны сігнал радыёаматара]] | [[Тэорыя вырашэння вынаходніцкіх задач]] | [[Lenovo ThinkPad X220]] | [[Зорка Польшчы]] | [[NeuroSky]] | [[Emotiv]] | [[Сусветны квантавы дзень]] | [[Імігрант (фільм)]] | [[Іктынеа II]] 

📜 [[23 асіламарскія прынцыпы для штучнага інтэлекту]] | [[Тэхналагічная журналістыка]] | [[Хабр]] | [[Разведка на аснове адкрытых крыніц|Выведка на аснове адкрытых крыніц]] | [[Навуковая журналістыка]] | [[Хакатон]] | [[Дэмасцэна|Дэмасцэна |]] [[Вынаходнік (часопіс)]] | [[Навука (газета)]]| [[Нік Бострэм]] | [[Гаагскія этычныя настаўленні]]  | [[Тэхнадром імя І. П. Кулібіна]] | [[Гэта вы можаце]] | [[Science slam]] | [[Навуковы рынг]] | [[Беларускі навуковы хакатон]] | [[Chaos Constructions]] | [[Больцманаўскі мозг]] | [[Касмічная этыка]] | [[Рэспубліканскі турысцка-спартыўны саюз]] | [[Яніс Варуфакіс]] | [[Андрэй Валянцінавіч Паднябенны]] | [[Катцаўскі парк скульптур]] | [[Юлія Кейлова﻿]] | [[Юрый Аляксеевіч Праўдзюк]] | [[Раніца з Белсатам]] | [[Флагшток (СМІ)]] | [[TEDxUlicaMinska]] | [[LookByMedia]] | [[Жак Ружэры]] | [[Венсан Кальбо]] | [[Грэйдан Сандэрс]]

⚖️ [[Этыка тэхналогій]] | [[Навуковая этыка|Этыка даследчыкаў]] | [[Журналісцкая этыка|Медыяэтыка]] | [[Інжынерная этыка|Iнжынерная этыка]] | [[Узровень тэхналагічнай гатоўнасці]] | [[Трансфер тэхналогій]] | [[Зялёная прэмія]] | [[Сусветны дзень аховы навакольнага асяроддзя]] | [[Сэт Баўм]] | [[Польскае трансгуманістычнае таварыства]] | [[Вялікі Воз (мерапрыемства)|Вялікі Воз]] | [[Дэніэл Фрэнсіс Галуйе]] | [[Свет на дроце]] | [[Зломбаль]] | [[Гнамоніка]] | [[Тадэвуш Пшыпкоўскі]] | [[Ігнац Земельвейс]] | [[PirateBox|Pirate Box]] | [[Internet-in-a-Box]] | [[Праект Afripedia]] | [[Kiwix]] | [[XOWA]] | [[One Laptop per Child]] | [[Free Art License]] | [[SimpleX]] | [[Enhanced Games]] | [[Міхаліна Віслоцкая]] | [[Уільям Генры Добел]] | [[Пауль Шац]]

{|
|
|{{Userbox/Лічыльнік артыкулаў|175}}
|{{Userbox/Лічыльнік катэгорый|20}}
|-
|
|{{Userbox 
| border-c = #191970 
| border-s = 1 
| id-c = #000000 
| id-s = 14 
| id-fc = black 
| info-c = #000000 
| info-s = 8 
| info-fc = #FFFFFF 
| id = [[Image:8bit-dynamiclist.gif‎]] 
| info = {{Mono|{{Color|#39FF14|Гэты удзельнік вельмі любіць старыя камп'ютары.}}}} 
| float = left }}
|{{userbox
| border-c = #000000
| id       = [[Image:Palm IIIxe PDA.jpg|45px]]
| id-c     = #FFFFFF
| id-fc    = {{{id-fc|black}}}
| id-s     = {{{5|{{{id-s|14}}}}}}
| info     = This user has a '''[[:en:Personal digital assistant|PDA]]'''.
| info-c   = #FFFFFF
| info-fc  = {{{info-fc|black}}}
| info-s   = {{{info-s|8}}}
}}
|-
|
|{{Вікістаж удзельніка|22|05|2020}}
|{{Userbox/занадта мала}}
|-
|
|{{userbox/Працэнт артыкулаў|175}}
|{{userbox
| border-c = #C8A2C8
| id       = [[File:Exteriorderivnatural.png|75px]]
| id-c     = #FFFFFF
| info     = '''Гэты удзельнік лічыць, што [[:be:Матэматыка|матэматыка]] больш абстрактная, чым [[:be:Філасофія|філасофія]].'''
| info-c   = white
| info-fc  = {{{info-fc|black}}}
| info-s   = {{{info-s|8}}}
| info-op  = text-align:center;
| usercategory  = &lt;includeonly&gt;Wikipedians interested in philosophy&lt;/includeonly&gt;
| nocat = {{{nocat|}}}
}}
|-
|
|{{Userbox wikidays|22|05|2020}}
|{{Userbox
| border-c = #000000
| id       = [[File:Von Koch curve.gif|60px]]
| id-c     = #ffffff
| info     = Гэтаму удзельніку падабаюцца дызайны [[:be:Фрактал|Фрактал]].
| info-c   = #ffffff
| info-fc  = #000000
| info-s   = 8
| info-a   = center
}}
|-
|
|{{userbox
| border-c = #0000CD
| id1      = [[File:Sciences exactes.svg|40px]]
| id1-c    = #03F
| id2      = [[File:Nuvola apps edu science.svg|36px]]
| id2-c    = #03F
| info     = Гэты удзельнік цікавіцца &lt;br&gt;'''[[Навука|&lt;span style=&quot;color:lightgreen;&quot;&gt;навукай&lt;/span&gt;]]'''.
| info-a   = center
| info-c   = #03F
| info-fc  = white
}}
|{{Userbox/Узнаўляльная энергія}}
|-
|
|
|
|}
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Удзельнікі з Польшчы]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Удзельнікі-веласіпедысты]]
[[Катэгорыя:User be]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Удзельнікі-прыхільнікі аб’яднання Беларускіх Вікіпедый]]</text>
      <sha1>25glld7gca8an4zlbhg5y7jlxckh4vl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181321</id>
      <parentid>5181315</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T01:05:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siarhei V</username>
        <id>122587</id>
      </contributor>
      <origin>5181321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8903" sha1="gnyp6yhkk9vjw35e51i99s8iu3wfhi5" xml:space="preserve">'''Выбраны уклад'''

'''☢️''' [[Радыелагічны інцыдэнт у Нясвіжы]] | [[Грамадзянская абарона]] | [[Катоднае выпраменьванне]] | [[Апраменьванне харчовых прадуктаў]] | [[Дазіметр]] | [[Аб’ект 802]] | [[Радыеізатопная батарэя]] | [[Кобальтавая гармата]] | [[Радыелагічная зброя]] | [[Кобальтавая бомба]] | [[Гама-дэфектаскапія]] | [[Кобальт-60]] | [[Аляксандр Аляксеевіч Антаноўскі]] | [[Аперацыя «Апалёны меч»]] | [[Cigéo]] | [[Onkalo]] | [[Нацыянальны пункт пахавання радыеактыўных адкідаў]] | [[Дзяржаўнае прадпрыемства «Беларуская арганізацыя па абыходжанні з радыеактыўнымі адкідамі»]] 

⚗️ [[Гаагскія этычныя настаўленні]] | [[Біяартаганальная хімія]] | [[Клік-хімія]] | [[Аматарская хімія]] | [[Фемтахімія]] | [[Спінавая хімія]] | [[Мікрахвалевая хімія]] | [[Структурная хімія]] | [[Нанахімія]] | [[Плазмахімія]] | [[Соналюмінесцэнцыя]] | [[Крыяхімія]] | [[Лазерная хімія]] | [[Механахімія]] | [[Хімія высокіх энергій]] | [[Радыяцыйная хімія]] | [[Фітахімія]] | [[Рафіды]] | [[Алатрансплантацыя]] | [[Дэцэлюлярызацыя]] | [[Хімічная крыніца святла]] | [[Лічынкатэрапія]] | [[Streptococcus salivarius M18]] | [[ShipGoo001]]| [[EsmGFP]] | [[Спорапаленін]] | [[Тэкцін]] | [[Матэ дэ кока]] | [[Цэрэўлід]] | [[Анатоль Давыдавіч Зімон]] | [[Гадусол]]  

🔬[[Палыгорскіт]] | [[Мантмарыланіт]] | [[Дзіактаэдрычны смекціт]] | [[Гапкаліт]] | [[Гемасорбцыя]] | [[Энтэрасарбенты]] | [[Актывіраваны вугаль]] | [[Малекулярныя сіты]] | [[Цэаліты]] | [[Гідрагель|Гідрагель |]] [[Анаэробныя клеі]] | [[Ферацэрый]] | [[Мішметал]] | [[Геаінжынерыя]]

📡 [[Незалежны навуковец]] | [[Грамадзянская навука]] | [[Навуковая камунікацыя]] | [[Папулярызацыя навукі|Папулярызацыя навукі |]] [[Аматарская радыёсувязь]] | [[Радыёаматарства]] | [[Мноства Кантара]] | [[Дыван Сярпінскага|Дыван Серпінскага]] | [[Губка Менгера]] | [[Серджыа Канавера]] | [[Эд Рэджыс]] | [[Джордж Чэрч]] | [[Джо Зайнер]] | [[Оскар Піхт]] | [[Чарлз Дэлзіел|Чарльз Делзіел]] | [[Візіянер]] | [[Тэадор Гротгус]] | [[Беларуская федэрацыя радыёаматараў і радыёспартсменаў]] | [[Радыёспорт]] | [[Пазыўны сігнал радыёаматара]] | [[Тэорыя вырашэння вынаходніцкіх задач]] | [[Lenovo ThinkPad X220]] | [[Зорка Польшчы]] | [[NeuroSky]] | [[Emotiv]] | [[Сусветны квантавы дзень]] | [[Імігрант (фільм)]] | [[Іктынеа II]] 

📜 [[23 асіламарскія прынцыпы для штучнага інтэлекту]] | [[Тэхналагічная журналістыка]] | [[Хабр]] | [[Разведка на аснове адкрытых крыніц|Выведка на аснове адкрытых крыніц]] | [[Навуковая журналістыка]] | [[Хакатон]] | [[Дэмасцэна|Дэмасцэна |]] [[Вынаходнік (часопіс)]] | [[Навука (газета)]]| [[Нік Бострэм]] | [[Гаагскія этычныя настаўленні]]  | [[Тэхнадром імя І. П. Кулібіна]] | [[Гэта вы можаце]] | [[Science slam]] | [[Навуковы рынг]] | [[Беларускі навуковы хакатон]] | [[Chaos Constructions]] | [[Больцманаўскі мозг]] | [[Касмічная этыка]] | [[Рэспубліканскі турысцка-спартыўны саюз]] | [[Яніс Варуфакіс]] | [[Андрэй Валянцінавіч Паднябенны]] | [[Катцаўскі парк скульптур]] | [[Юлія Кейлова﻿]] | [[Юрый Аляксеевіч Праўдзюк]] | [[Раніца з Белсатам]] | [[Флагшток (СМІ)]] | [[TEDxUlicaMinska]] | [[LookByMedia]] | [[Жак Ружэры]] | [[Венсан Кальбо]] | [[Грэйдан Сандэрс]] | [[Ванда Тэлакоўская]]

⚖️ [[Этыка тэхналогій]] | [[Навуковая этыка|Этыка даследчыкаў]] | [[Журналісцкая этыка|Медыяэтыка]] | [[Інжынерная этыка|Iнжынерная этыка]] | [[Узровень тэхналагічнай гатоўнасці]] | [[Трансфер тэхналогій]] | [[Зялёная прэмія]] | [[Сусветны дзень аховы навакольнага асяроддзя]] | [[Сэт Баўм]] | [[Польскае трансгуманістычнае таварыства]] | [[Вялікі Воз (мерапрыемства)|Вялікі Воз]] | [[Дэніэл Фрэнсіс Галуйе]] | [[Свет на дроце]] | [[Зломбаль]] | [[Гнамоніка]] | [[Тадэвуш Пшыпкоўскі]] | [[Ігнац Земельвейс]] | [[PirateBox|Pirate Box]] | [[Internet-in-a-Box]] | [[Праект Afripedia]] | [[Kiwix]] | [[XOWA]] | [[One Laptop per Child]] | [[Free Art License]] | [[SimpleX]] | [[Enhanced Games]] | [[Міхаліна Віслоцкая]] | [[Уільям Генры Добел]] | [[Пауль Шац]]

{|
|
|{{Userbox/Лічыльнік артыкулаў|175}}
|{{Userbox/Лічыльнік катэгорый|20}}
|-
|
|{{Userbox 
| border-c = #191970 
| border-s = 1 
| id-c = #000000 
| id-s = 14 
| id-fc = black 
| info-c = #000000 
| info-s = 8 
| info-fc = #FFFFFF 
| id = [[Image:8bit-dynamiclist.gif‎]] 
| info = {{Mono|{{Color|#39FF14|Гэты удзельнік вельмі любіць старыя камп'ютары.}}}} 
| float = left }}
|{{userbox
| border-c = #000000
| id       = [[Image:Palm IIIxe PDA.jpg|45px]]
| id-c     = #FFFFFF
| id-fc    = {{{id-fc|black}}}
| id-s     = {{{5|{{{id-s|14}}}}}}
| info     = This user has a '''[[:en:Personal digital assistant|PDA]]'''.
| info-c   = #FFFFFF
| info-fc  = {{{info-fc|black}}}
| info-s   = {{{info-s|8}}}
}}
|-
|
|{{Вікістаж удзельніка|22|05|2020}}
|{{Userbox/занадта мала}}
|-
|
|{{userbox/Працэнт артыкулаў|175}}
|{{userbox
| border-c = #C8A2C8
| id       = [[File:Exteriorderivnatural.png|75px]]
| id-c     = #FFFFFF
| info     = '''Гэты удзельнік лічыць, што [[:be:Матэматыка|матэматыка]] больш абстрактная, чым [[:be:Філасофія|філасофія]].'''
| info-c   = white
| info-fc  = {{{info-fc|black}}}
| info-s   = {{{info-s|8}}}
| info-op  = text-align:center;
| usercategory  = &lt;includeonly&gt;Wikipedians interested in philosophy&lt;/includeonly&gt;
| nocat = {{{nocat|}}}
}}
|-
|
|{{Userbox wikidays|22|05|2020}}
|{{Userbox
| border-c = #000000
| id       = [[File:Von Koch curve.gif|60px]]
| id-c     = #ffffff
| info     = Гэтаму удзельніку падабаюцца дызайны [[:be:Фрактал|Фрактал]].
| info-c   = #ffffff
| info-fc  = #000000
| info-s   = 8
| info-a   = center
}}
|-
|
|{{userbox
| border-c = #0000CD
| id1      = [[File:Sciences exactes.svg|40px]]
| id1-c    = #03F
| id2      = [[File:Nuvola apps edu science.svg|36px]]
| id2-c    = #03F
| info     = Гэты удзельнік цікавіцца &lt;br&gt;'''[[Навука|&lt;span style=&quot;color:lightgreen;&quot;&gt;навукай&lt;/span&gt;]]'''.
| info-a   = center
| info-c   = #03F
| info-fc  = white
}}
|{{Userbox/Узнаўляльная энергія}}
|-
|
|
|
|}
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Удзельнікі з Польшчы]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Удзельнікі-веласіпедысты]]
[[Катэгорыя:User be]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Удзельнікі-прыхільнікі аб’яднання Беларускіх Вікіпедый]]</text>
      <sha1>gnyp6yhkk9vjw35e51i99s8iu3wfhi5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Святлана Аляксандраўна Сяргейчык</title>
    <ns>0</ns>
    <id>731030</id>
    <revision>
      <id>5181201</id>
      <parentid>5077858</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T16:04:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6906" sha1="3ucnzaowwdxzdhcbqz9uj8926nekazj" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Сяргейчык}}
{{Навуковец}}
'''Святлана Аляксандраўна Сярге́йчык'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{ДН|18|6|1949}}, г. п. [[Тураў]], [[Палеская вобласць]] — {{ДС|27|2|2022}}) — беларускі [[біёлаг]], спецыяліст у галіне фізіялогіі раслін. [[Доктар біялагічных навук]] (1989), [[прафесар]] (2008).

== Біяграфія ==
Скончыла [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт імя У. І. Леніна]] (спецыяльнасць «Біялогія», 1971), [[Цэнтральны батанічны сад АН БССР]] ([[аспірантура]], 1977).
    
Працавала ў Цэнтральным батанічным садзе НАН Беларусі (1977—2004, лабараторыя экалагічнай фізіялогіі раслін, з 1992 — галоўны навуковы супрацоўнік); [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным эканамічным універсітэце]] (з 2004; кафедра таваразнаўства харчовых тавараў, прафесар, у 2005—2013 — загадчык кафедры, з 2020 — прафесар кафедры таваразнаўства і экспертызы тавараў).

== Навуковая дзейнасць ==
Навуковыя інтарэсы: праблемы [[Экалогія|экалогіі]]; экалагічная [[фізіялогія]] і [[біяхімія]] раслін; прамысловая батаніка і дэндраэкалогія; экатаксікалогія; экалагічная экспертыза; біяіндыкацыя забруджання навакольнага асяроддзя; біяманіторынг; экалагічнае прагназаванне ўстойлівасці экасістэм, газаўстойлівасці і газапаглынальнай здольнасці раслін, біялагічнай ачысткі атмасфернага паветра; фітакантроль забруджання навакольнага асяроддзя і яе аптымізацыя сродкамі азелянення; [[экалогія харчавання]] і бяспека харчовых тавараў; [[таваразнаўства]] і экспертыза харчовых тавараў.

== Бібліяграфія ==
* Устойчивость и поглотительная способность древесных растений к газообразным загрязнителям атмосферы в условиях Белоруссии : автореферат диссертации … доктора биологических наук : 03.00.05 ; 03.00.12 / Сергейчик Светлана Александровна. — [[Новасібірск|Новосибирск]], 1988.
* Древесные растения и оптимизация промышленной среды / С. А. Сергейчик. — Минск : [[Беларуская навука (выдавецтва)|Наука и техника]], 1984. — 168 с. : ил.
* Методы фитоконтроля загрязнения природной среды / С. А. Сергейчик, [[Яўген Антонавіч Сідаровіч|Е. А. Сидорович]], А. А. Сергейчик. — Минск : [[ІАЦ|БелНИИНТИ]], 1991. — 76, [2] с. ; 20 см. — (Серия 87.15.02, Общие проблемы загрязнения окружающей среды и контроля загрязнения : Обзорная информация / Белорус. НИИ НТИ и техн.-экон. исслед.). — Библиогр.: с. 64-77 (101 назв.)
* Устойчивость древесных растений в техногенной среде / С. А. Сергейчик ; АН Беларуси, Центр. ботан. сад. — Мн.: Навука тэхніка, 1994. — 279 с. : ил. — Библиогр.: с. 153—167. — ISBN 5-343-01012-1.
* Растения и экология / С. А. Сергейчик. — Минск : [[Ураджай (выдавецтва)|Ураджай]], 1997. — 224 с. : ил. — ISBN 985-04-0177-X.
* Экологическая физиология хвойных пород Беларуси в техногенной среде = Ecological physiology of Belarus coniferous trees in technogenic environment / С. А. Сергейчик, А. А. Сергейчик, Е. А. Сидорович ; Нац. АН Белоруси, Центр. ботан. сад. — Минск : Беларуская навука, 1998. — 199 с. : ил. — Библиогр.: с. 184—195. — ISBN 985-08-0226-7.
* Эколого-физиологический мониторинг устойчивости сосны обыкновенной (''Pinus Sylvestris'' L.) в техногенной среде / С. А. Сергейчик // Биосфера. — 2015. — № 4. — С. 384—391. — Библиогр.: с. 389—391 (37 назв.). — ISSN 2077—1371.

== Зноскі ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БелЭн|15|Сярге́йчык Святлана Аляксандраўна||354}}
* Сергейчик Светлана Александровна // Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2008. — Т. 6. — С. 642.

== Спасылкі ==
* [http://bseu.by/personalpages/Sergejchik/biography.htm Сергейчик Светлана Александровна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240220102423/http://bseu.by/personalpages/Sergejchik/biography.htm |date=20 лютага 2024 }}{{ref-ru}} // Сайт [[БДЭУ]]
* [http://rntbcat.org.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&amp;tq=v0&amp;name_view=va_all&amp;a001=BY-NLB-ar2444424&amp;strq=l_siz=20 Сергейчик, Светлана Александровна (доктор биологических наук ; 1949—2022)]{{ref-ru}} // Электронны каталог РНТБ
* [https://nasb.gov.by/rus/activities/prizes/nasbwin97b.php Лауреаты премий 1997 г.]{{ref-ru}} // Сайт [[НАНБ]]
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Сяргейчык Святлана Аляксандраўна}}
[[Катэгорыя:Фізіёлагі СССР]]
[[Катэгорыя:Фізіёлагі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Цэнтральны батанічны сад Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]</text>
      <sha1>3ucnzaowwdxzdhcbqz9uj8926nekazj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Святлана Васільеўна Новікава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>739030</id>
    <revision>
      <id>5181203</id>
      <parentid>5140127</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T16:13:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3031" sha1="t7sygxj74s5w8i04z1vtg57srdbtwcg" xml:space="preserve">{{футбаліст}}
{{цёзкі2|Новікава}}
'''Святлана Васільеўна Новікава''' (нар. {{ДН|20|10|1970}}, [[Крычаў]], [[Беларусь]]) — беларуская [[футбол|футбалістка]], [[Варатар (футбол)|брамнік]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|Беларусі]].

== Клубная кар’ера ==
У футбол прыйшла ў 25 гадоў з гандбола, была 12-кратнай чэмпіёнкай краіны, паралельна з кар’ерай працавала трэнерам дзяўчынак у ДЮСШ прафзвязаў «Бярэзіна».

У кастрычніку 2011 года гуляла за зборную ў 1/4 фіналы Лігі чэмпіёнаў супраць лонданскага «Арсенала».

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://www.bobrlife.by/news/veteran-bobrujskogo-futbola-svetlana-novikova-ne-perestaet-udivlyat/ Ветеран бобруйского футбола Светлана Новикова не перестает удивлять] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241127132102/https://www.bobrlife.by/news/veteran-bobrujskogo-futbola-svetlana-novikova-ne-perestaet-udivlyat/ |date=27 лістапада 2024 }}
* [https://mini-football.by/player/3331156 Новикова Светлана Васильевна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230512213510/https://mini-football.by/player/3331156 |date=12 мая 2023 }}
* [https://fcminsk.by/player/svetlana-novikova/ Светлана Новикова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230512213511/https://fcminsk.by/player/svetlana-novikova/ |date=12 мая 2023 }}
* [https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/footboll/2803961/ Вратарю пришлось сыграть в нашем Д1 в 49 лет — вышел сухой матч с уверенными сэйвами] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230512213511/https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/footboll/2803961/ |date=12 мая 2023 }}
* [https://komkur.info/sport/svetlana-novikova-m-privkli-pobezhdat Светлана Новикова: «Мы привыкли побеждать»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230512213519/https://komkur.info/sport/svetlana-novikova-m-privkli-pobezhdat |date=12 мая 2023 }}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Новікава Святлана Васільеўна}}
[[Катэгорыя:Футбалісткі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па футболе]]
[[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Бабруйчанка]]
[[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Універсітэт Віцебск]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі БДТУ]]</text>
      <sha1>t7sygxj74s5w8i04z1vtg57srdbtwcg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Спіс арганізацый беларускай дыяспары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>745227</id>
    <revision>
      <id>5181239</id>
      <parentid>5181034</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T18:06:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>/* Латвія */</comment>
      <origin>5181239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21096" sha1="ecw1ab65qvrnk25p42myekxie4p2dfs" xml:space="preserve">{{Службовы спіс}}
У гэтым спісе — арганізацыі і суполкі [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]]. ''Курсівам'' — гістарычныя арганізацыі.

== [[Беларусы ў Аргенціне|Аргенціна]] ==
* ''[[Белавежа (культурнае таварыства)|Белавежа]]''
* Беларускі культурны цэнтр імя Кастуся Каліноўскага&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://zbsb.org/news/organizations/|title=Арганізацыі|website=zbsb.org|access-date=2023-08-05}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Славянскі саюз у Аргенціне]]''

== [[Беларусы Арменіі|Арменія]] ==
* [[Ерэванская беларуская абшчына Арменіі «Беларусь»]]

== [[Беларусы Аўстраліі|Аўстралія]] ==
* ''[[Беларускае аб’яднанне ў Аўстраліі]]''
* ''[[Беларускі культурна-грамадскі клуб]]''
* ''[[Беларускі вызвольны рух у Аўстраліі]]''
* ''[[Задзіночанне беларускіх ветэранаў у Аўстраліі]]''
* ''[[Федэральная рада беларускіх арганізацый у Аўстраліі]]''
* ''[[Беларуска-аўстралійскае незалежнае аб’яднанне ў Новым Паўднёвым Уэльсе]]''
* ''[[Аддзел Задзіночання беларускіх ветэранаў у Заходняй Аўстраліі]]''
* ''[[Беларускі жаночы камітэт у Вікторыі]]''
* ''[[Беларускі цэнтральны камітэт у Вікторыі]]''
* ''[[Беларускае аб’яднанне ў Вікторыі]]''
* ''[[Беларускае аб’яднанне ў Заходняй Аўстраліі]]''
* ''[[Беларускае аб’яднанне ў Паўднёвай Аўстраліі]]''
* ''[[Беларускае аб’яднанне ў Новым Паўднёвым Уэльсе (надпалітычнае)|Беларускае аб’яднанне ў Новым Паўднёвым Уэльсе]]'' &lt;small&gt;(''[[Беларускае аб’яднанне ў Новым Паўднёвым Уэльсе (прыхільнікі Рады БНР)|прыхільнікі Рады БНР]]'')&lt;/small&gt;

== [[Беларусы ў Аўстрыі|Аўстрыя]] ==
* Беларуская дыяспара ў Аўстрыі&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;/&gt;
* Суполка «Беларусы Аўстрыі»&lt;ref&gt;[https://www.facebook.com/belarus.verein.at Belarussen von Österreich]&lt;/ref&gt;

== Балгарыя ==
* Фундацыя «Дэмакратычная Беларусь»&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;/&gt;

== Бельгія ==
* Беларускі Цэнтар у Бэльгіі&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;/&gt;
* Беларуска-Эўрапейскае задзіночаньне (БЭЗ)
* Таварыства «Беларусь — Бельгія»

== Венгрыя ==
* Беларускае згуртаванне ў Вугоршчыне імя Стэфана Баторыя&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;/&gt;

== [[Беларусы ў Вялікабрытаніі|Вялікабрытанія]] ==
* [[Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны]]
* [[Згуртаванне беларусаў у Вялікай Брытаніі]]
* ''[[Хрысціянскае аб’яднанне беларускіх работнікаў у Вялікабрытаніі]]''

== [[Беларусы Германіі|Германія]] ==
* Kulturverein Belarus e.V.&lt;ref&gt;[https://www.kub-verein.de/be Kulturverein Belarus e.V.]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Агульнабеларускі Саюз Вайскоўцаў]]''
* ''[[Беларускі камітэт самапомачы]]''
* ''[[Беларускі нацыянальны камітэт (Рэгенсбург)]]''
* ''[[Беларускі нацыянальны цэнтр (1941)]]''
* ''[[Беларускае прадстаўніцтва]]''
* ''[[Беларуская гімназія імя Янкі Купалы]]''
* [[Беларуская суполка RAZAM]]
* ''[[Інстытут вывучэння СССР]]''

== Грузія ==
* Міжнародная грамадская гуманітарна-дабрачынная арганізацыя «Саюз беларусаў Грузіі „Беларускія сябры“»&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;/&gt;

== Данія ==
* Talaka — Venner af Belarus i Danmark&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.talaka.dk/|title=Talaka - Venner af Belarus i Danmark|website=www.talaka.dk|access-date=2023-08-05}}&lt;/ref&gt;

== Ізраіль ==
* Аб’яднанне выхадцаў з Беларусі ў Ізраілі «Беларускае зямляцтва»&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;/&gt;

== Іспанія ==
* Associació RAZAM Bielorussos Catalunya&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=by-BY|url=https://razam.es/by/%d0%b3%d0%b0%d0%bb%d0%be%d1%9e%d0%bd%d0%b0%d1%8f-%d1%81%d1%82%d0%b0%d1%80%d0%be%d0%bd%d0%ba%d0%b0/|title=Галоўная старонка {{!}} Associació RAZAM Bielorussos Catalunya|date=2020-10-19|access-date=2023-08-05|archive-date=1 жніўня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230801165353/https://razam.es/by/%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі]]''

== Італія ==
* Асацыяцыя «BelarusBO APS»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.facebook.com/groups/BelarusBo/|title=Bielorussi a Bologna/Emilia-Romagna|website=www.facebook.com|access-date=2023-08-10}}&lt;/ref&gt;
* Асацыяцыя «Талака»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.facebook.com/people/Talaka-Associazione-dei-bielorussi-in-Italia/100088485422431/|title=Talaka - Associazione dei bielorussi in Italia|website=www.facebook.com|access-date=2023-08-05}}&lt;/ref&gt;
* Суполка беларусаў у Італіі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.facebook.com/belarusinitaly|title=Associazione Bielorussi in Italia &quot;Supolka&quot;|website=www.facebook.com|access-date=2023-08-05}}&lt;/ref&gt;

== [[Беларусы ЗША|ЗША]] ==
* ABA — Association Of Belarusians In America&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;/&gt;
* ''[[Аб’яднанне беларускіх жанчын]]''
* [[Асацыяцыя беларускага бізнесу за мяжой]]&lt;ref&gt;[https://www.abbabusiness.org/ Асацыяцыя беларускага бізнесу за мяжой]&lt;/ref&gt;
* [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку]]
* ''[[Беларускі кангрэсавы камітэт Амерыкі]]''
* [[Беларуска-амерыканскі грамадскі цэнтр]]
* ''[[Беларуска-амерыканскае аб’яднанне]]''
* [[Беларуска-амерыканскае задзіночанне]]
* ''[[Беларуска-амерыканская нацыянальная рада]]''
* ''[[Беларускі харытатыўна-адукацыйны фонд]]''
* [[Вялікалітоўскі фонд імя Льва Сапегі]]
* ''[[Кангрэс беларусаў Амерыкі]]''
* [[Полацак (цэнтр)|Полацак]]
* ''[[Саюз амерыканска-беларускіх ветэранаў]]''
* ''[[Саюз беларуска-амерыканскай моладзі]]''
* [[Фонд імя І. Любачкі]]
* [[Фундацыя імя Пётры Крэчэўскага]]

== Казахстан ==
* Фонд беларускай культуры «Спадчына»&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;/&gt;
* Рэгіянальнае грамадскае аб’яднанне «Беларускі культурны цэнтр»

== [[Беларусы Канады|Канада]] ==
* [[Беларускі выдавецка-мастацкі клуб «Пагоня»]]
* [[Згуртаванне беларусаў Канады]]
* [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Канадзе]]
* [[Каардынацыйны камітэт беларусаў Канады]]

== [[Беларусы Літвы|Літва]] ==
* Razam — фонд дапамогі беларусам у Літве&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.facebook.com/razam.lietuva|title=Razam - фонд помощи беларусам в Литве|website=www.facebook.com|access-date=2023-08-05}}&lt;/ref&gt;
* [[Аб’яднанне студэнтаў-беларусаў Літоўскага ўніверсітэта імя Вітаўта Вялікага]]
* [[Беларускае культурна-асветнае таварыства (Коўна)]]
* [[Беларуская грамада (Коўна)]]
* [[Сябрына (Вільня)|Сябрына]]
* [[Таварыства беларускай культуры ў Літве]]
* Таварыства Беларускай мовы Віленскага краю&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;/&gt;
* Таварыства беларускай школы&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;/&gt;

== [[Беларусы Латвіі|Латвія]] ==
* [[Аб’яднанне мастакоў-беларусаў Балтыі «Маю гонар»]], Беларуская дзіцячая мастацкая студыя «Вясёлка» пры суполцы «Сьвітанак»&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;/&gt;
* ''Бацькаўшчына''
** ''[[Бацькаўшчына (Дзвінск)|Дзвінск]]''
** ''[[Бацькаўшчына (Рыга)|Рыга]]''
* ''[[Беларуская хата (Латвія)|Беларуская хата]]''
* ''[[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія]]''
* [[Латвійскае таварыства беларускай культуры «Світанак»]]&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=http://www.svitanak.eu/about/|title=Пра час і пра нас – Латвійскае таварыства беларускай культуры &quot;Сьвітанак&quot;|access-date=2023-08-05}}&lt;/ref&gt;
* ''[[Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія]]''
* [[Суполка беларусаў у Латвіі]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://supolka.lv/|title=SUPOLKA – Беларуская дыяспара ў Латвіі|website=SUPOLKA – Беларуская дыяспара ў Латвіі|access-date=2023-08-05}}&lt;/ref&gt;

== Малдова ==
* Асацыяцыя «Беларусь»&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;/&gt;
* Беларускі культурны рух Малдовы&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;/&gt;
* Беларуская абшчына ў Рэспубліцы Малдова&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;/&gt;

== [[Беларусы Нарвегіі|Нарвегія]] ==
* [[Беларусы Нарвегіі#Суполка беларусаў Нарвегіі «РАЗАМ»|Суполка беларусаў Нарвегіі «РАЗАМ»]]

== [[Беларусы ў Польшчы|Польшча]] ==
* Аб’яднанне «Нашыя людзі»&lt;ref name=&quot;belarusampl&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belarusam.pl/info/|title=Спіс арганізацый|website=БЕЛАРУСАМ.PL|access-date=2023-08-05}}&lt;/ref&gt;
* Асацыяцыя беларусаў Памор’я&lt;ref name=&quot;belarusampl&quot;/&gt;
* Асацыяцыя Чабор&lt;ref name=&quot;belarusampl&quot;/&gt;
* [[Белавежа (аб’яднанне)]]
* [[Беларускае аб’яднанне студэнтаў]]
* [[Беларускае гістарычнае таварыства]]
* [[Беларускае грамадска-культурнае таварыства]]
* ''[[Беларускае дэмакратычнае аб’яднанне]]''
* ''[[Беларускае студэнцкае зямляцтва (Варшава)]]''
* [[Беларуская нацыянальная памяць]]
* [[Беларускі дом у Варшаве]]&lt;ref name=&quot;belarusampl&quot;/&gt;
* ''[[Беларускі камітэт (Беласток)]]''
* ''[[Беларускі камітэт (Варшава)]]''
* ''[[Беларускі камітэт (Польшча)]]''
* [[Беларускі культурна-асветніцкі цэнтр у Познані]]
* Беларускі МедыяПорт MOST&lt;ref name=&quot;belarusampl&quot;/&gt;
* Беларускі Моладзевы Хаб&lt;ref name=&quot;belarusampl&quot;/&gt;
* Беларускі хаб «Новая Зямля» — Прастора вольных беларусаў!&lt;ref name=&quot;belarusampl&quot;/&gt;
* ''[[Беларускі пасольскі клуб]]''
* [[Беларускі саюз у Польшчы]]
* Гістарычны клуб Beer&amp;History&lt;ref name=&quot;belarusampl&quot;/&gt;
* Грамадзянская ініцыятыва Шчэцін 646&lt;ref name=&quot;belarusampl&quot;/&gt;
* Згуртаваньне Беларусаў у Польшчы — «Інстытут Мыслі Беларускай»&lt;ref name=&quot;belarusampl&quot;/&gt;
* ''[[Змаганне]]''
* [[Ініцыятыва Вольная Беларусь]]
* [[Інфармацыйнае бюро салідарнасці з Беларуссю]]
* Клуб развіцця і культуры «Спадчына»&lt;ref name=&quot;belarusampl&quot;/&gt;
* ''[[Кола беларускіх студэнтаў у Кракаве]]''
* [[Музей і асяродак беларускай культуры ў Гайнаўцы]]
* [[Музей малой Бацькаўшчыны (Бельск Падляскі)]]
* Мульцікультурніцкая фундацыі «Дзея»&lt;ref name=&quot;belarusampl&quot;/&gt;
* Ніжнесілезская публічная бібліятэка&lt;ref name=&quot;belarusampl&quot;/&gt;
* Пазнаньскі размоўны беларускі клуб&lt;ref name=&quot;belarusampl&quot;/&gt;
* Партызанка&lt;ref name=&quot;belarusampl&quot;/&gt;
* Суполка Беларусаў Уроцлава&lt;ref name=&quot;belarusampl&quot;/&gt;
* Супольнасць беларусаў-каталікоў у Познані&lt;ref name=&quot;belarusampl&quot;/&gt;
* Фонд «Беларусы у Лодзі»&lt;ref name=&quot;belarusampl&quot;/&gt;
* Фонд «Цэнтр Беларускай Салідарнасці»&lt;ref name=&quot;belarusampl&quot;/&gt;
* Фундацыя «Кут»&lt;ref name=&quot;belarusampl&quot;/&gt;
* Фундацыя «Тутака»&lt;ref name=&quot;belarusampl&quot;/&gt;
* Шчэцін беларускамоўны&lt;ref name=&quot;belarusampl&quot;/&gt;

== [[Беларусы Расіі|Расія]] ==
* ''[[Арэнбургскі гурток беларусаў]]''
* ''[[Беларус (клуб)|Беларус]]''
* ''[[Беларускі гурток студэнтаў Пецярбургскай каталіцкай духоўнай акадэміі]]''
* ''[[Беларускі навукова-літаратурны гурток]]''
* [[Беларуская нацыянальна-культурная аўтаномія «Нёман»]]
* ''[[Беларускі нацыянальны камісарыят]]''
* ''[[Беларуска-ўкраінскі камітэт помачы ахвярам вайны]]''
* ''[[Беларускае вольнае эканамічнае таварыства (Петраград)]]''
* [[Беларускае грамадска-культурнае таварыства (Санкт-Пецярбург)]]
* ''[[Беларуская вучнёўская грамада]]''
* ''[[Беларуская народная грамада]]''
* ''[[Беларуская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя]]''
* Грамада Беларускае Культуры імя Францішка Скарыны места Масквы&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;/&gt;
* Федэральная нацыянальна-культурная аўтаномія (ФНКА) «Беларусы Расіі»&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;/&gt;
* ''[[Таварыства ахвотнікаў беларускага народнага штукарства]]''
* ''Беларуская хатка''
** ''[[Беларуская хатка (Арол)|Арол]]''
** ''[[Беларуская хатка (Петраград)|Петраград]]''
* ''[[Беларускае таварыства ў Петраградзе па аказанні дапамогі пацярпелым ад вайны]]''

== Узбекістан ==
* Беларускі культурны цэнтр «Світанак»&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;/&gt;

== [[Беларусы Украіны|Украіна]] ==
* [[Free Belarus Center]]
* ''[[Беларускі гай]]''
* ''[[Беларускае зямляцтва пралетарскага студэнцтва]]''
* Вінніцкае абласное зямляцтва беларусаў&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;/&gt;
* [[Беларускі полк «Пагоня»|Грамадскае аб’яднанне «Пагоня»]]
* Данецкая грамадская арганізацыя «Культурна-асветнае таварыства беларусаў „Нёман“»&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;/&gt;
* Таварыства Беларускай Культуры&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;/&gt;
* [[Усеўкраінскі саюз беларусаў]]

== Фінляндыя ==
* Згуртаванне беларусаў у Фінляндыі (Suomen Valkovenäläisten Järjestö)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.belarusians.fi/?lang=be|title=Згуртаванне Беларусаў у Фінляндыі|website=Belarusians in Finland|access-date=2023-08-08}}&lt;/ref&gt;

== Францыя ==
* ''[[Беларускі хаўрус у Францыі]]''

== [[Беларусы Чэхіі|Чэхія]] ==
* Bělaruské studentstvo ČR&lt;ref&gt;[https://belarusy.cz/project/bscr/ BSČR]&lt;/ref&gt;
* ČESKO 89 — BĚLORUSKO 20, z.s.&lt;ref&gt;[https://rejstrik-firem.kurzy.cz/10660976/cesko-89-belorusko-20-z-s/ ČESKO 89 — BĚLORUSKO 20, z.s.]&lt;/ref&gt;
* Mezinárodní sdružení Občanské Bělorusko&lt;ref&gt;[https://www.civicbelarus.eu/about-us/ O nás]&lt;/ref&gt;
* Prague Support Team&lt;ref&gt;[https://www.praguesupport.com/ Prague Support Team]&lt;/ref&gt;
* Toloka, z. s.&lt;ref&gt;[https://www.toloka.cz/ Toloka]&lt;/ref&gt;
* Амбасада незалежнай беларускай культуры&lt;ref&gt;[https://www.facebook.com/anbelkult/ Ambasáda nezávislé běloruské kultury / Анбелкульт]&lt;/ref&gt;
* ''[[Беларускае (Крывіцкае) культурнае таварыства імя Ф. Скарыны]]''
* Беларускае танцавальнае таварыства&lt;ref&gt;[https://belarusy.cz/project/bttvp/ Беларускае танцавальнае таварыства]&lt;/ref&gt;
* Беларуская суполка «Скарына» ў Празе&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;/&gt;
* ''[[Беларускі загранічны архіў]]''
* Беларускі інстытут у Празе&lt;ref&gt;[https://belarusy.cz/project/belarusinstitut/ Беларускі інстытут у Празе]&lt;/ref&gt;
* ''[[Беларускі навуковы кабінет]]''
* ВЕРШНІЦА&lt;ref&gt;[https://belarusy.cz/project/verashnica/ ВЕРШНІЦА]&lt;/ref&gt;
* Звяз беларусаў замежжа&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;/&gt;
* ''[[Карэспандэнцыйныя курсы беларусаведы]]''
* Офіс дэмакратычных сіл Беларусі ў Чэскай Рэспубліцы&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/32506916.html Чэхія вылучыла ўрадавыя стыпэндыі, каб падтрымаць беларускае студэнцтва]&lt;/ref&gt;
* Саюз беларусаў замежжа
* Суполка «Золак»
* Суполка ПАГОНЯ&lt;ref&gt;[https://belarusy.cz/project/pagonya/ Суполка ПАГОНЯ]&lt;/ref&gt;

== Швейцарыя ==
* RAZAM.CH&lt;ref&gt;[https://razam.ch/be/category/news-by/ RAZAM.CH]&lt;/ref&gt;
* Згуртаванне беларусаў Швейцарыі&lt;ref&gt;[https://belswiss.org/ Згуртаванне беларусаў Швейцарыі]&lt;/ref&gt;

== [[Беларусы Швецыі|Швецыя]] ==
* Згуртаванне беларусаў у Швецыі
* «Vitryssland» («Беларусь»)&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;/&gt;

== [[Беларусы Эстоніі|Эстонія]] ==
* [[Беларуска-эстонскае згуртаванне]]
* ГА «Беларускі дом» у Эстоніі&lt;ref&gt;[https://www.facebook.com/valgevene/ ГА «Беларускі дом» у Эстоніі]&lt;/ref&gt;
* Нарвскае беларуска-эстонскае культурна-асветніцкае згуртаванне «Спадчына»&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;/&gt;

== Міжнародныя арганізацыі ==
* [[Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»]]
* [[Кангрэс новай беларускай дыяспары Еўропы і ЗША]]
* [[Народныя амбасады Беларусі]]
* [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]]

== Крыніцы ==
{{reflist}}

[[Катэгорыя:Арганізацыі беларускай дыяспары| ]]</text>
      <sha1>ecw1ab65qvrnk25p42myekxie4p2dfs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сем ружаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>752905</id>
    <revision>
      <id>5181416</id>
      <parentid>4992056</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T09:08:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6220" sha1="gmx91lsyma693ve62tmk1mss64lu4vy" xml:space="preserve">{{Літаратурны твор 
|Назва               = Сем ружаў
|Назва-арыгінал      = 
|Выява               = 
|Памер               = 
|Подпіс выявы        = 
|Жанр                = Зборнік казак
|Аўтар               = [[Надзея Ясмінска]]
|Мова арыгіналу      = 
|Напісаны            = 
|Публікацыя          = 2015
|Асобнае выданне    = 
|Выдавецтва          = [[Галіяфы]]
|Серыя               =  
|Колькасць старонак = 104
|Ілюстратар          =  Кацярына Дубовік
|Афармленне         = 
|Пераклад            = 
|Перакладчык         =
|Носьбіт             =
|Папярэдні твор      =
|Наступны твор       =
|ISBN                = 978-985-7021-84-0
|Электронная версія  = https://knihi.by/be/knihi/jasminska-nadzieja-siem-ruzau
|Вікікрыніцы-тэкст   = 
}}

«'''Сем ружаў'''» — зборнік казак. Аўтар кнігі — [[Надзея Ясмінска]], ілюстратар — [[Кацярына Дубовік]]. Выдавецтва «[[Галіяфы]]», 2015 год. Для дзяцей малодшага і сярэдняга школьнага ўзросту.

== Сюжэт ==
Кніга складаецца з сямі чароўных гісторый, якія распавядаюць пра каханне і сяброўства, адвагу, незвычайныя прыгоды і сапраўдныя цуды. 

Галоўныя гераіні кнігі — сем дзяўчынак, якім чарадзейкі падаравалі сем ружаў. Пунсовую мусіла знайсці самая цікаўная дзяўчынка, жоўтую — самая кемлівая, белую — самая адданая, кармінавую — самая добрая, блакітную — сціплая, залатую — моцная духам, чорную — самая адважная. Чароўную атмасферу на страронках кнігі ствараюць зачараваныя замкі, эльфы і чарадзейкі, адважныя рыцары і прынцэсы, волаты і гномы...&lt;ref&gt;{{cite web| author =[[Людміла Рублеўская]]| date =2016-11-19| url = https://www.sb.by/articles/pravo-na-strannost.html| title = Надзея Ясмінска. Сем ружаў. Мінск, Галіяфы, 2015|publisher =[[СБ. Беларусь сегодня]]| accessdate  = 2023-11-20 | lang =}}&lt;/ref&gt;.

== Змест ==
# Таямніца Густога лесу, або з чаго ўсё пачалося.
# Пунсовая Ружа і сад вядзьмаркі.
# Жоўтая Ружа і лясная чарадзейка.
# Белая Ружа і чорны рыцар.
# Кармінавая Ружа і кароль эльфаў.
# Блакітная Ружа і скарб волаткі.
# Залатая Ружа і чароўны калодзеж.
# Чорная Ружа і вандроўны музыка&lt;ref&gt;{{cite web| author =| date =2015| url =https://knihi.by/be/knihi/jasminska-nadzieja-siem-ruzau| title =Сем ружаў| publisher =knihi.by| accessdate =2023-11-20| archive-date =20 лістапада 2023| archive-url =https://web.archive.org/web/20231120153212/https://knihi.by/be/knihi/jasminska-nadzieja-siem-ruzau| url-status =dead}}&lt;/ref&gt;.

== Агучка кнігі ==
У пачатку [[2021]] года кніга «Сем ружаў» была агучана аўдыёпраектам «[[Кніжны воз]]». Агучылі кнігу: Алена Сідарава, [[Крысціна Дробыш]], Андрэй Мілюхін&lt;ref&gt;{{cite web| author =| date =2021| url =https://xn--80agcyp6f2a2db6e.xn--90ais/books/sem-ruzhau | title =Сем ружаў |publisher =Беларускія аўдыёкнігі| accessdate  = 2023-11-20 | lang =}}&lt;/ref&gt;. Музыку стварыў Лёнік Паўлёнік&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://knizhnyvoz.com/app/book/5ffd81bb6cdb412276f36fbb/description|title=Сем ружаў |author= |date= 2021|publisher= [[Кніжны воз]]|accessdate= 2023-11-20}}&lt;/ref&gt;.

== Прэміі і адзнакі ==
* [[2016 год у гісторыі літаратуры|2016 год]] — кніга стала лаўрэатам першай «[[Прэмія Цёткі|Прэміі Цёткі]]» адразу ў двух намінацыях, «Найлепшая кніга для дзяцей і падлеткаў» і «Найлепшае мастацкае афармленне»&lt;ref&gt;{{cite web| author =| date =| url =https://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=169639 | title =Названыя першыя лаўрэаты літаратурнай прэміі імя Цёткі |publisher =[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]| accessdate  = 10 лютага 2018}}&lt;/ref&gt;.
* [[2021 год у гісторыі літаратуры|2019 год]] — кніга ўвайшла ў ТОП-10 (паводле [[Еўрапейскае радыё для Беларусі|Еўрарадыё]]), якія варта чытаць дзецям па-беларуску&lt;ref&gt;{{cite web| author =| date =2019-11-08| url = https://euroradio.fm/top-10-knig-yakiya-varta-chytac-dzecyam-pa-belarusku | title =Топ-10 кніг, якія варта чытаць дзецям па-беларуску |publisher =[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]| accessdate  =  2023-11-20}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Спасылкі ==
{{External media| video1    = [https://www.youtube.com/watch?v=BYH0EZpu09o Буктрэйлер да кнігі]}}

[[Катэгорыя:Кнігі 2015 года]]
[[Катэгорыя:Літаратурныя творы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Літаратурныя творы на беларускай мове]]
[[Катэгорыя:Прэмія Цёткі]]
[[Катэгорыя:Зборнікі і серыі]]
[[Катэгорыя:Казкі]]</text>
      <sha1>gmx91lsyma693ve62tmk1mss64lu4vy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Навука/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>753022</id>
    <revision>
      <id>5181196</id>
      <parentid>5180611</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T15:51:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+2 новых</comment>
      <origin>5181196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1883" sha1="8jp4dks0kj4gnoq5su6i3bf11mz0tqv" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Генадзь Мікалаевіч Пятроўскі|2026-08-14T06:55:19Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Біл Ірвін|2026-08-14T06:33:46Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Габрыель Жанчынскі|2026-08-13T10:22:55Z|Aliaksei Lastouski}}
{{Новы артыкул|Тэрафармаванне Венеры|2026-08-12T16:38:12Z|Emilia Noah}}
{{Новы артыкул|Алесь Юр’евіч Лозка|2026-08-12T15:28:39Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Ізроіл Цынберг|2026-08-12T11:36:10Z|Ілля Касакоў}}
{{Новы артыкул|Себасцьян Жазэ дэ Карвалу э Мелу Памбал|2026-08-12T10:49:43Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Каланізацыя Венеры|2026-08-08T18:28:08Z|Emilia Noah}}
{{Новы артыкул|Імігрант (фільм)|2026-08-07T12:43:43Z|Siarhei V}}
{{Новы артыкул|Уладзімір Аляксандравіч Пакроўскі (архітэктар)|2026-08-07T11:19:55Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Юхан Арфведсан|2026-08-07T11:08:11Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Меер Пінес|2026-08-06T13:04:03Z|Ілля Касакоў}}
{{Новы артыкул|Юзаф Серакоўскі|2026-08-06T12:02:20Z|~2026-43234-10}}
{{Новы артыкул|Сямён Вуколавіч Шалковіч|2026-08-06T06:54:56Z|Aliaksei Lastouski}}
{{Новы артыкул|Літоўскі нацыянальны мастацкі музей|2026-08-06T06:31:14Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Валяр'ян Гурскі|2026-08-05T15:35:08Z|Aliaksei Lastouski}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8jp4dks0kj4gnoq5su6i3bf11mz0tqv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Геаграфія/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>753274</id>
    <revision>
      <id>5181194</id>
      <parentid>5180609</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T15:51:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+6 новых</comment>
      <origin>5181194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1208" sha1="aeqjxz5murxsrr01i36d1efp0vc4p4g" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Юнацкая вуліца (Мінск)|2026-08-14T15:50:42Z|Андрэй 2403 Б}}
{{Новы артыкул|Вдзыдзэ|2026-08-14T13:49:34Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Вда|2026-08-14T13:06:32Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Слупя (рака)|2026-08-14T12:58:52Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Невада-дэль-Таліма|2026-08-14T10:45:17Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Невада-дэль-Уіла|2026-08-14T10:16:46Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Вальедупар|2026-08-13T12:37:21Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Сапатока|2026-08-13T10:20:00Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Невада-дэль-Руіс|2026-08-13T06:30:50Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Арменія (Кіндыа)|2026-08-13T05:56:29Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Манісалес|2026-08-13T05:50:28Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Завулак Лазо (Мінск)|2026-08-09T08:12:11Z|Андрэй 2403 Б}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>aeqjxz5murxsrr01i36d1efp0vc4p4g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Беларусь/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>753287</id>
    <revision>
      <id>5181192</id>
      <parentid>5180606</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T15:50:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+3 новых</comment>
      <origin>5181192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1914" sha1="d3mu0qvu3wnw90d4aw6wmh0zkshr6z8" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Бітва пад Соламі|2026-08-14T13:03:19Z|Kanstas}}
{{Новы артыкул|Валерый Пятровіч Дзевіскіба|2026-08-14T07:20:32Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Генадзь Мікалаевіч Пятроўскі|2026-08-14T06:55:19Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Адам Іванавіч Храптовіч|2026-08-13T12:39:35Z|Kanstas}}
{{Новы артыкул|Беларуска-панамскія адносіны|2026-08-13T12:22:16Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Беларуска-калумбійскія адносіны|2026-08-13T12:11:14Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Ксаверый Карніцкі|2026-08-13T09:47:12Z|Aliaksei Lastouski}}
{{Новы артыкул|Леан Казімір Агінскі|2026-08-13T09:26:04Z|Kanstas}}
{{Новы артыкул|Ян Шадурскі|2026-08-13T08:41:13Z|Kanstas}}
{{Новы артыкул|Міхал Антоні Копаць|2026-08-13T08:28:34Z|Kanstas}}
{{Новы артыкул|Юрый Насілоўскі|2026-08-12T17:26:42Z|JerzyKundrat}}
{{Новы артыкул|Тамара Пятроўна Мацкевіч|2026-08-12T16:09:43Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Алесь Юр’евіч Лозка|2026-08-12T15:28:39Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Таварыства беларускай школы (1996—2021)|2026-08-12T14:56:02Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Марцін Шчыт-Неміровіч|2026-08-12T14:29:07Z|Kanstas}}
{{Новы артыкул|Людвік Якуб Хамінскі|2026-08-12T14:14:32Z|Kanstas}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>d3mu0qvu3wnw90d4aw6wmh0zkshr6z8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Валютны курс/Даныя МВФ</title>
    <ns>10</ns>
    <id>766585</id>
    <revision>
      <id>5181303</id>
      <parentid>5176819</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T23:57:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KrBot</username>
        <id>24355</id>
      </contributor>
      <comment>обновление / update</comment>
      <origin>5181303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1294" sha1="9fg89sq54v3knicmox4tmmho9gj91pa" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;
&lt;!--
Эта страница автоматически обновляется роботом на основе данных https://www.imf.org/external/np/fin/data/rms_five.aspx?tsvflag=Y.
Пожалуйста не модифицируйте её вручную, ваши изменения будут затёрты при очередном обновлении.

This page is updated automatically. It is based on data from https://www.imf.org/external/np/fin/data/rms_five.aspx?tsvflag=Y.
Please do not modify this page. Your changes will be overwritten by bot during the next update.
--&gt;
{{doc}}

&lt;/noinclude&gt;
{{#switch: {{{1}}}
  | Date = 2026-08-14
  | AUD = 1.934090
  | BND = 1.749780
  | BRL = 7.139900
  | BWP = 17.987000
  | CAD = 1.896730
  | CHF = 1.111550
  | CLP = 1248.360000
  | CNY = 9.216590
  | CZK = 28.619800
  | DKK = 8.835010
  | DZD = 181.578000
  | EUR = 1.181820
  | GBP = 1.010470
  | ILS = 4.038170
  | INR = 130.449000
  | JPY = 217.875000
  | KRW = 1934.190000
  | MUR = 64.871900
  | MXN = 23.269100
  | MYR = 5.584940
  | NOK = 12.920300
  | NZD = 2.334190
  | PEN = 4.594530
  | PHP = 83.783000
  | PLN = 5.098970
  | SDR = 1
  | SEK = 12.998900
  | SGD = 1.749780
  | THB = 45.383600
  | TTD = 9.209540
  | USD = 1.367010
  | UYU = 55.133200
}}</text>
      <sha1>9fg89sq54v3knicmox4tmmho9gj91pa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Валютны курс/Даныя ЕЦБ</title>
    <ns>10</ns>
    <id>766586</id>
    <revision>
      <id>5181302</id>
      <parentid>5176818</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T23:57:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KrBot</username>
        <id>24355</id>
      </contributor>
      <comment>обновление / update</comment>
      <origin>5181302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1182" sha1="9gp7mv0vaa11kpqok2s27xt6cv8pywg" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;
&lt;!--
Эта страница автоматически обновляется роботом на основе данных https://www.ecb.europa.eu/stats/eurofxref/eurofxref-daily.xml.
Пожалуйста не модифицируйте её вручную, ваши изменения будут затёрты при очередном обновлении.

This page is updated automatically. It is based on data from https://www.ecb.europa.eu/stats/eurofxref/eurofxref-daily.xml.
Please do not modify this page. Your changes will be overwritten by bot during the next update.
--&gt;
{{doc}}

&lt;/noinclude&gt;
{{#switch: {{{1}}}
  | Date = 2026-08-14
  | AUD = 1.6333
  | BRL = 5.9873
  | CAD = 1.6049
  | CHF = 0.9390
  | CNY = 7.7977
  | CZK = 24.205
  | DKK = 7.4757
  | EUR = 1
  | GBP = 0.85450
  | HKD = 9.0770
  | HUF = 362.58
  | IDR = 20573.53
  | ILS = 3.4118
  | INR = 110.3818
  | ISK = 142.20
  | JPY = 183.93
  | KRW = 1632.42
  | MXN = 19.6592
  | MYR = 4.7263
  | NOK = 10.9325
  | NZD = 1.9642
  | PHP = 71.008
  | PLN = 4.3068
  | RON = 5.2427
  | SEK = 10.9990
  | SGD = 1.4784
  | THB = 38.316
  | TRY = 55.3879
  | USD = 1.1567
  | ZAR = 18.6978
}}</text>
      <sha1>9gp7mv0vaa11kpqok2s27xt6cv8pywg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Валютны курс/Даныя ЦБ РФ</title>
    <ns>10</ns>
    <id>766592</id>
    <revision>
      <id>5181304</id>
      <parentid>5176820</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T23:57:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KrBot</username>
        <id>24355</id>
      </contributor>
      <comment>обновление / update</comment>
      <origin>5181304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1440" sha1="fkt4b4r1dx8xw3o14xemhjn112cegmf" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;
&lt;!--
Эта страница автоматически обновляется роботом на основе данных http://www.cbr.ru/scripts/XML_daily.asp?date_req=14.08.2026.
Пожалуйста не модифицируйте её вручную, ваши изменения будут затёрты при очередном обновлении.

This page is updated automatically. It is based on data from http://www.cbr.ru/scripts/XML_daily.asp?date_req=14.08.2026.
Please do not modify this page. Your changes will be overwritten by bot during the next update.
--&gt;
{{doc}}

&lt;/noinclude&gt;
{{#switch: {{{1}}}
  | Date = 2026-08-14
  | AED = 22
  | AMD = 0.22
  | AUD = 59
  | AZN = 49
  | BDT = 0.68
  | BHD = 222
  | BOB = 7.1
  | BRL = 16
  | BYN = 28
  | CAD = 60
  | CHF = 103
  | CNY = 12
  | CUP = 3.4
  | CZK = 3.9
  | DKK = 12
  | DZD = 0.63
  | EGP = 1.6
  | ETB = 0.52
  | EUR = 96
  | GBP = 113
  | GEL = 32
  | HKD = 10
  | HUF = 0.26
  | IDR = 0.0046
  | INR = 0.87
  | IRR = 0.000054
  | JPY = 0.52
  | KGS = 0.95
  | KRW = 0.059
  | KZT = 0.18
  | MDL = 4.8
  | MMK = 0.039
  | MNT = 0.023
  | NGN = 0.061
  | NOK = 8.8
  | NZD = 49
  | OMR = 217
  | PLN = 22
  | QAR = 23
  | RON = 18
  | RSD = 0.82
  | RUB = 1
  | SAR = 22
  | SEK = 8.7
  | SGD = 65
  | THB = 2.5
  | TJS = 9
  | TMT = 23
  | TRY = 1.7
  | UAH = 1.8
  | USD = 83
  | UZS = 0.007
  | VND = 0.0032
  | XDR = 114
  | ZAR = 5.1
}}</text>
      <sha1>fkt4b4r1dx8xw3o14xemhjn112cegmf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Valve Corporation</title>
    <ns>0</ns>
    <id>766840</id>
    <revision>
      <id>5181187</id>
      <parentid>5165375</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T15:38:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <comment>/* Спасылкі */</comment>
      <origin>5181187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3257" sha1="gfjulniozroh4bno9u6xmrhxoqx6pdw" xml:space="preserve">{{Кампанія}}

'''Valve Corporation''', таксама вядомая як '''Valve Software''' або проста '''Valve''' — амерыканская кампанія, якая займаецца распрацоўкай [[відэагульня]]ў, іх выдавецтвам і [[Лічбавая дыстрыбуцыя|лічбавым распаўсюджваннем]]. Штаб-кватэра кампаніі знаходзіцца у Белв’ю, штат Вашынгтон. Valve найбольш вядомая як распрацоўшчык гульнявых франшыз ''[[Half-Life]]'', ''[[Counter-Strike]]'', ''[[Portal]],'' ''[[Team Fortress 2|Team Fortress]]'', ''Day of Defeat'', ''Left 4 Dead'' і ''Dota'', а таксама лічбавага сэрвісу [[Steam]].

Valve была заснавана ў 1996 годзе былымі супрацоўнікамі [[Microsoft]] [[Гэйб Ньюэл|Гейбам Ньюэлам]] і Майкам Харынгтанам. У 1998 была выпушчана першая гульня, шутар ад першай асобы ''[[Half-Life]]'', якая мела вялікі камерцыйны поспех. Харынгтан сышоў з кампаніі ў 2000 годзе. У 2003 годзе Valve запусціла [[Steam]], пазней выйшлі ''[[Half-Life 2]]'' (2004), ''Half-Life 2: Episode One'' (2006) і ''Episode Two'' (2007), шматкарыстальніцкія гульні ''[[Team Fortress 2]]'' (2007) і ''Left 4 Dead'' (2008), гульні-галаваломкі ''[[Portal]]'' (2007) і ''[[Portal 2]]'' (2011).

У 2010-я гады Valve выпускала менш гульняў і эксперыментавала з [[Апаратнае забеспячэнне|апаратным забеспячэннем]] і [[Віртуальная рэальнасць|віртуальнай рэальнасцю]]. У 2015 годзе былі выпушчаны гульнявыя камп’ютары Steam Machine, а таксама шлем віртуальнай рэальнасці HTC Vive ў супрацоўніцтве з кампаніяй HTC. У 2020 годзе выйшла флагманская гульня Valve у віртуальнай рэальнасці Half-Life: Alyx. У 2022 годзе Valve выпусціла партатыўную гульнявую сістэму Steam Deck.

У 2012 годзе ў Valve працавала каля 250 чалавек, а вартасць кампаніі перавышала 3 мільярды долараў ЗША. Большую частку прыбытку Valve атрымлівае ад Steam, які прынёс прыкладна 3,4 мільярда долараў па ацэнках толькі за 2017 год.

== Гл. таксама ==
* [[Гэйб Ньюэл]]
* [[Steam]]
* [[Яніс Варуфакіс]]

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* {{Афіцыйны сайт}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Гульні Valve}}

[[Катэгорыя:Вытворцы камп’ютараў]]
[[Катэгорыя:Выдаўцы відэагульняў]]
[[Катэгорыя:Вытворцы відэагульняў ЗША]]</text>
      <sha1>gfjulniozroh4bno9u6xmrhxoqx6pdw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сетна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778418</id>
    <revision>
      <id>5181434</id>
      <parentid>5007815</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T09:56:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11046" sha1="lob3ns6se7nveclxj09j9zatig053nu" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|скасаваны             = так
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Сетна
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Уздзенскі
|сельсавет             = 
|ранейшыя назвы = 
}}
'''Сетна''', часам '''Сетнае'''{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=198}} — былая вёска у [[Уздзенскі раён|Уздзенскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на рацэ [[Шаць]].

== Гісторыя ==
[[Засценак]] Сетна вядомы прынамсі з сярэдзіны XVIII стагоддзя, калі ён адносіўся да [[Дамен (зямля)|дамена]] [[Шацк (Пухавіцкі раён)|Шацк]], уласнасць Антонія Аскеркі, старасты мазырскага{{Sfn|SgKP|1890|s=755}}. Уваходзіў у склад [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]&lt;ref name=&quot;atlas&quot;&gt;{{Крыніцы/ВГАБ|2к}} С. 310.&lt;/ref&gt;.

У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1860 годзе было два засценкі Сетна&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.etomesto.ru/shubert-map/16-6/?h=89180&amp;v=79489|title=Лист 16-6 c привязкой, Шацк. Трехверстовка, Военно-топографическая карта Шуберта.|website=www.etomesto.ru|access-date=2024-12-08}}&lt;/ref&gt;. Пасля 1861 года ў [[Шацкая воласць|Шацкай воласці]] Ігуменскага павета. У другой палове XIX стагоддзя засценак Сетна, каторы ляжаў бліжэй да ракі Шаць, быў уласнасцю [[Абрамовічы|Абрамовічаў]]&lt;nowiki/&gt;і меў каля 4,5 [[Валока|валокі]] зямлі{{Sfn|SgKP|1889|s=602}}. Як апісваў краязнавец [[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Аляксандр Ельскі]], гэта была мясцовасць сярод бязлюдных мохавых балот, парослая нізкай сасной{{Sfn|SgKP|1889|s=602}}.

У 1889 годзе [[Урочышча|ўрочышчам]] Сетна валодаў [[Дваранства|дваранін]] [[Каталіцтва|рыма-каталіцкага]] веравызнання Казімір Антонавіч Лазоўскі, было 17 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцін]] зямлі. У засценках Сетна землеўладальнікамі былі: [[Мяшчане|мешчанін]] рыма-каталіцкага веравызнання Іосіф (Юзаф) Варфаламеевіч (Барталамеевіч) Радкевіч, 35 дзесяцін; мешчанін рыма-каталіцкага веравызнання Вікенцій (Вінцэнт) Ігнатавіч Хлапіцкі, 140 дзесяцін{{Sfn|Памяць|2003|с=77—99}}. У 1913 годзе Вінцэнт Хлапіцкі працягваў валодаць 140 дзесяцінамі ў Сетне{{Sfn|Nad Świsłoczą|1914|s=98}}.

З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]).

З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У 1926 годзе было 39 двароў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.etomesto.ru/map-belarus_verstovka_centr/?x=27.617656&amp;y=53.395633|title=Верстовка Беларуси - центральная часть|website=www.etomesto.ru|access-date=2024-12-08}}&lt;/ref&gt;. У часе прымусовай [[Калектывізацыя|калектывізацыі]] 1930-х гадоў быў арыштаваны і асуджаны да лагераў за «антысавецкую агітацыю» селянін мяшчанскага паходжання Сцяпан Іпалітавіч Заброцкі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/24886199.html|title=Картатэка Сталіна: Жыдовіч – Захарэвіч|first=|last=|website=Радыё Свабода|date=2013-02-11|access-date=2024-12-08}}&lt;/ref&gt;. У 1935 годзе, у час [[Рэпрэсіі ў БССР|масавых палітычных рэпрэсій]], за «антысавецкую дзейнасць» арыштаваны і асуджаны калгаснік дваранскага паходжання Людвіг Люцыянавіч Радкевіч&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2838146|title=Списки жертв — Родкевич Людвиг Люцианович|website=base.memo.ru|access-date=2024-12-08|archive-date=8 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208174100/https://base.memo.ru/person/show/2838146|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У 1939 годзе было 45 двароў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.etomesto.ru/map-belarus_minsk_rkka-250m/?x=27.617256&amp;y=53.394556|title=Подробная карта РККА Минска и окрестностей|website=www.etomesto.ru|access-date=2024-12-08}}&lt;/ref&gt;.

У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]].

У наш час не існуе.

== Насельніцтва ==

* 1908 год — 8 двароў, 53 жыхары{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=198}}
* 1917 год — 11 двароў, 54 жыхары, усе [[беларусы]]{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=126}}

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}}
* {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&amp;name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&amp;doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р.|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}}
* {{кніга|аўтар = Ярмоловичъ В. С.|частка = |загаловак = Списокъ населенныхъ мѣстъ Минской губерніи|арыгінал = |спасылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25877-yarmolovich-v-s-spisok-naselennyh-mest-minskoy-gubernii-minsk-1909|адказны = |выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|год = 1909|том = |старонкі = |старонак = 231|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Ярмоловичъ В.}}
* {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|10|602|Sietno|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}}
* {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|11|755—758|Szack|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}}
* {{кніга|аўтар = |частка = Spis ziemian mińskich, posiadających 100 i więcej dziesięcin ziemi|загаловак = Nad Świsłoczą : kalendarz miński informacyjny na rok 1914|арыгінал = |спасылка = https://polona.pl/preview/f2a6669f-c208-41f0-a262-d48acb2e63e3|адказны = pod redakcją W. Dworzaczka|выданне = |месца = Wilno|выдавецтва = Znicz|год = 1914|том = |старонкі = |alleseiten = 130|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Nad Świsłoczą}}</text>
      <sha1>lob3ns6se7nveclxj09j9zatig053nu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Паўлінэ Клявіня</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781536</id>
    <revision>
      <id>5181391</id>
      <parentid>4931126</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T08:11:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-38891-38</username>
        <id>170911</id>
      </contributor>
      <origin>5181391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1032" sha1="j2ra5e0pvxojp19e1sezvxywf6fzntq" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Паўлінэ Клявіня''' (пры нараджэнні: Зэбэрга, {{lang-liv|Poulīn Kļaviņ (Zēberg)}}, {{lang-lv|Paulīne Kļaviņa (Zēberga)}}; {{ДН|19|1|1918}}, [[Вайдэ]], [[Курзэмэ]], [[Латвія]] — {{ДС|2|9|2001}}, {{МС|Рыга||}}, [[Латвія]]) — ліўская [[паэт|паэтка]] і [[перакладчык|перакладчыца]]. Адна з заснавальніц і спявачак [[лівы|ліўскага]] ансамбля Līvlist. Сабрала калекцыю ліўскага побыту, якая выстаўлена ў [[Латвійскі этнаграфічн музей|Этнаграфічным музеі Латвіі]].

Пахаваная на [[Лясныя могілкі (Рыга)|Лясных могілках]] у Рызе.
== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{DEFAULTSORT:Клявіня}}
[[Катэгорыя:Паэтэсы Латвіі]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі Латвіі]]</text>
      <sha1>j2ra5e0pvxojp19e1sezvxywf6fzntq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сезон 2016/2017 ЖГК Гомель</title>
    <ns>0</ns>
    <id>784222</id>
    <revision>
      <id>5181245</id>
      <parentid>5058264</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T18:29:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3005" sha1="q1xam2d4lkvqis3a5gd0z82cwq7ddmt" xml:space="preserve">У сезоне 2016/2017 жаночы гандбольны клуб «[[ЖГК Гомель|Гомель]]» з горада [[Гомель]] прымаў удзел:
* [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2016/2017|2016/2017]] ({{Зл}}'''Чэмпіён'''),
* [[Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын|Кубак Беларусі]] [[Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын 2016|2016]] ({{Зл}}'''Уладальнік ''').

== Склад каманды ==
* [[Крысціна Генадзеўна Ахраменка|Крысціна Ахраменка]] (1995)
* [[Аксана Мароз|Аксана Артамонава]] (1991, [[Расія]])
* [[Лілія Бурдук]] (1989)
* [[Ірына Аляксандраўна Дронава|Ірына Дронава]] (1981)
* [[Юлія Валер’еўна Ганічкіна|Юлія Ганічкіна]] (1989, [[Расія]])
* [[Юлія Голубева]] (1994, [[Расія]])
* [[Яна Шубёнак|Яна Гром]] (1995)
* [[Валянціна Іванаўна Кумпель|Валянціна Кумпель]] (1989)
* [[Крысціна Чмыхава|Крысціна Місачэнка]] (1997)
* [[Наталля Падасінава]] (1988)
* [[Наталля Платанавіч]] (1981)
* [[Ганна Леанідаўна Рэдзька|Ганна Рэдзька]] (1989, [[Украіна]])
* [[Вікторыя Сяргееўна Шаманоўская|Вікторыя Шаманоўская]] (1993)
* [[Эліза Слаўта]] (1997)
* [[Таццяна Самсонава|Таццяна Цырыбка]] (1989)
* [[Вольга Вінакурава]] (1994)

== Трэнеры каманды ==
* {{Сцяг Славеніі}} [[Томаж Чатэр]] (галоўны трэнер)

== Гл. таксама ==
* [[Сезон 2015/2016 ЖГК Гомель]]
* [[Сезон 2017/2018 ЖГК Гомель]]

== Спасылкі ==
* [https://history.eurohandball.com/ec/ehfc/women/2016-17/clubs/17596/HC+Gomel EHF CUP 2016-17 HC Gomel]
* [https://history.eurohandball.com/ec/cl/women/2016-17/clubs/17596/HC+Gomel EHF CL 2016-17 HC Gomel]
* [https://gp.by/novosti/sport/news114715.html Еврокубки: гандбольный «Гомель» крупно проиграл «Дунярэ», а Юлия Ганичкина вне команды] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250413162337/https://gp.by/novosti/sport/news114715.html |date=13 красавіка 2025 }}
[[Катэгорыя:Сезоны ЖГК Гомель|2016/2017]]
[[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2016/2017|Гомель]]
[[Катэгорыя:2016 год у Гомелі]]
[[Катэгорыя:2017 год у Гомелі]]</text>
      <sha1>q1xam2d4lkvqis3a5gd0z82cwq7ddmt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сезон 2015/2016 ЖГК Гомель</title>
    <ns>0</ns>
    <id>784233</id>
    <revision>
      <id>5181240</id>
      <parentid>5058273</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T18:16:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3452" sha1="1swvycqof5ellxq9o3id11z9i2a88xk" xml:space="preserve">У сезоне 2015/2016 жаночы гандбольны клуб «[[ЖГК Гомель|Гомель]]» з горада [[Гомель]] прымаў удзел:
* [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2015/2016|2015/2016]] ({{Зл}}'''Чэмпіён'''),
* [[Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын|Кубак Беларусі]] [[Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын 2015|2015]] ({{Зл}}'''Уладальнік ''').

== Склад каманды ==
* [[Вольга Вінакурава]] (15.04.1994)
* [[Ірына Аляксандраўна Дронава|Ірына Дронава]] (09.02.1981)
* [[Кацярына Сяргееўна Дубоўцава|Кацярына Дубоўцава]] (09.12.1989)
* [[Яна Шубёнак|Яна Гром]] (03.01.1995)
* [[Крысціна Генадзеўна Ахраменка|Крысціна Ахраменка]] (20.09.1995)
* [[Таццяна Самсонава|Таццяна Цырыбка]] (18.09.1989)
* [[Вікторыя Сяргееўна Шаманоўская|Вікторыя Шаманоўская]] (08.08.1993)
* [[Ганна Леанідаўна Рэдзька|Ганна Рэдзька]] (21.01.1989, [[Украіна]])
* Анастасія Балдырёва (10.02.1988)
* [[Юлія Валер’еўна Ганічкіна|Юлія Ганічкіна]] (06.09.1989)
* [[Аксана Мароз|Аксана Артамонава]] (06.02.1991, [[Расія]])
* [[Валянціна Іванаўна Кумпель|Валянціна Кумпель]] (11.11.1989)
* [[Лілія Бурдук]] (18.04.1989)
* [[Крысціна Чмыхава|Крысціна Місачэнка]] (21.09.1997)
* [[Эліза Слаўта]] (18.08.1997)
* Ніна Булатавіч (09.12.1996)

== Трэнеры каманды ==
* {{Сцяг Беларусі}} [[Ігар Чаброў]] (галоўны трэнер)
* {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандр Маджараў]] (трэнер)
 
== Гл. таксама ==
* [[Сезон 2014/2015 ЖГК Гомель]]
* [[Сезон 2016/2017 ЖГК Гомель]]

== Спасылкі ==
* [https://gp.by/novosti/gandbol/news41556.html «В одни ворота»: ГК «Гомель» представил новичков] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231001032632/https://gp.by/novosti/gandbol/news41556.html |date=1 кастрычніка 2023 }}
* [https://newsgomel.by/archive_news/sport/6533-gk-gomel-pristupila-k-podgotovke-k-novomu-sezonu_21588.html ГК «Гэмель» приступила к пэдгэтэвке к нэвэму сезэну]
* [https://www.youtube.com/watch?v=6QnRJvJk93g Обзор ГК Гомель — ГК Витебск-Ганна. 23.12.2015]
* [https://hand-ball.ru/komandy/bfg/gomel Списочный состав женской гандбольной команды &quot;ГК «Гомель» на период 2015/2016 г.г.]
[[Катэгорыя:Сезоны ЖГК Гомель|2015/2016]]
[[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2015/2016|Гомель]]
[[Катэгорыя:2015 год у Гомелі]]
[[Катэгорыя:2016 год у Гомелі]]</text>
      <sha1>1swvycqof5ellxq9o3id11z9i2a88xk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2026 год у гісторыі літаратуры</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786023</id>
    <revision>
      <id>5181077</id>
      <parentid>5180974</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T12:47:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-38891-38</username>
        <id>170911</id>
      </contributor>
      <origin>5181077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3488" sha1="4snsh71e8hlutqal1g2zzvzko4k7rkb" xml:space="preserve">{{Бягучыя падзеі}}{{Кароткае апісанне|храналагічны пералік}}
{{гады ў гісторыі літаратуры|2026}}'''[[2026]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей.

== Падзеі ==
Адзначаецца сусветны дзень пісьменніка,&lt;ref name=&quot;kp&quot; /&gt; шэраг пісьменнікаў-юбіляраў.&lt;ref name =&quot;god&quot;/&gt;

== Кнігі ==
{{асноўная катэгорыя|Кнігі 2026 года}}

== Прэміі ==

== Нарадзіліся ==

== Памерлі ==

* [[10 лютага]]: [[Міхась Губернатараў]] (79) — беларускі паэт, літаратуразнавец.
* 10 лютага: [[Раман Міхайлавіч Цымбераў]] (44) — беларускі паэт, выдавец і кнігагандляр.
* [[9 сакавіка]]: [[Георгій Якаўлевіч Галенчанка]] (89) — беларускі гісторык-медыявіст, кнігазнавец, скарыназнавец.
* [[5 красавіка]]: [[Анатоль Леанідавіч Верабей|Анатоль Верабей]] (75) — беларускі літаратуразнавец, крытык, даследчык творчасці [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]].
* [[26 траўня]]: [[Раіса Андрэеўна Баравікова|Раіса Баравікова]] (79) — беларуская паэтка, празаік і  перакладчыца.
* [[20 ліпеня]]: [[Ева Вежнавец]] (54) — беларуская пісьменніца, журналістка.
* [[21 ліпеня]]: [[Мікола Кандратаў]] (69) — беларускі паэт і перакладчык.
* [[11 жніўня]]: [[Алена Таболіч]] (86) — беларуская перакладчыца.

==Гл. таксама==
== Зноскі ==
{{reflist|refs=
&lt;ref name =&quot;kp&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kp.ru/family/prazdniki/vsemirnyj-den-pisatelya/|title=Всемирный день писателя в 2026 году: история и традиции праздника|author=Ольга Бондаренко|website=[[Камсамольская праўда]]|publisher= {{Не перакладзена 5|Камсамольская праўда (выдавецкі дом)|Камсамольская праўда|ru|Комсомольская правда (издательский дом)}}|archive-url=https://web.archive.org/web/20241009044655/https://www.kp.ru/family/prazdniki/vsemirnyj-den-pisatelya/|archive-date=2024-10-09|access-date=2025-04-06|url-status=live|ref=kp}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name =&quot;god&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://2026god.com/pisateli-jubilyary-2026-goda/|title=Писатели-юбиляры 2026 года|website=Год Змеи|date=2025-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20250430134004/https://2026god.com/pisateli-jubilyary-2026-goda/|archive-date=2025-04-30|access-date=2025-09-19|url-status=live|ref=god}}&lt;/ref&gt;
}}
==Літаратура==
== Спасылкі ==
{{навігацыя}}
{{Афіцыйны сайт}}
{{вонкавыя спасылкі}}
{{храналагічны пералік}}
[[Катэгорыя:2026 год у літаратуры| ]]
[[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]]</text>
      <sha1>4snsh71e8hlutqal1g2zzvzko4k7rkb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Славяна Вячаславаўна Шамякіна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788092</id>
    <revision>
      <id>5181447</id>
      <parentid>4998110</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T11:01:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4649" sha1="i6m4uqkh4t909rvyyih49nv9jd8n08p" xml:space="preserve">{{Вучоны}}
'''Славяна Вячаславаўна Шамякіна''' (нар. {{ДН|13|2|1982}}, {{МН|Мінск||}}) — беларускі філолаг, кандыдат навук.

== Біяграфія ==
Нарадзілася ў 1982 годзе ў Мінску. Малодшая дачка [[Таццяна Іванаўна Шамякіна|Таццяны Шамякінай]], унучка [[Іван Шамякін|Івана Шамякіна]]. У 2004 г. скончыла [[філалагічны факультэт БДУ]] па спецыяльнасці «беларуская філалогія» (з дадатковай спецыяльнасцю «руская філалогія»). У 2007 г. скончыла аспірантуру пры кафедры тэорыі літаратуры філалагічнага факультэта БДУ і пачала працу на пасадзе выкладчыка кафедры тэорыі літаратуры філалагічнага факультэта БДУ. У 2013 г. абараніла кандыдацкую дысертацыю «Тыпалогія і структура аб’ектных мастацкіх вобразаў (на матэрыяле беларускіх чарадзейна-фантастычных казак)» па спецыяльнасцях «тэорыя літаратуры; тэксталогія» і «фалькларыстыка». З 2016 г. з’яўлялася дацэнтам кафедры тэорыі літаратуры БДУ, з 2019 — тэарэтычнага і славянскага літаратуразнаўства БДУ, з 2024 г. — дацэнт тэарэтычнага і беларускага літаратуразнаўства філалагічнага факультэта БДУ.

== Навукова-даследчыцкая дзейнасць ==
Спецыялізуецца ў галіне даследавання тэорыі літаратуры, фальклору і міфалогіі. Галоўны прадмет навуковых інтарэсаў — фантастычныя і міфапаэтычныя жанры фальклору і літаратуры.

Аўтар звыш 90 навуковых і навучальна-метадычных публікацый. У 2003 г. выйшаў аўтарскі зборнік навуковых артыкулаў «Verbo tenus (У прасторы слова): Філалагічныя эцюды»; у 2005 г. — манаграфія «Рэчы ў казачным сусвеце. Змястоўна-фармальная адметнасць чарадзейнай казкі на прыкладзе вобразаў магічных рэчаў»; у 2019 г. — навучальна-метадычны дапаможнік «Увядзенне ў літаратуразнаўства»; у 2022 г. — навучальна-метадычны дапаможнік «Усходняя міфалогія». Таксама з’яўляецца адным з суаўтараў навучальных дапаможнікаў «Тэксталогія і яе дапаможныя навукі», «Літаратуразнаўства. Фалькларыстыка», энцыклапедыі «Культура Беларусі», навуковага выдання «Нарысы гісторыі культуры Беларусі (Т. 3. Культура сяла XIV — пачатку XX ст. Кн. 2. Духоўная культура)».

== Прэміі і ўзнагароды ==
У 2004 стала пераможцам конкурсу БДУ імя У. Пічэты ў галіне сацыяльных і гуманітарных навук за найлепшую працу студэнтаў і выпускнікоў БДУ. Прэмія НАН Беларусі за найлепшую навуковую працу маладых навукоўцаў.

== Спасылкі ==
* [http://www.gazeta.bsu.by/2024/12/dynastyya-shamyakinyx-67-gadou-z-bdu/ Дынастыя Шамякіных] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250914214857/http://www.gazeta.bsu.by/2024/12/dynastyya-shamyakinyx-67-gadou-z-bdu/ |date=14 верасня 2025 }}

{{ізаляваны артыкул|date=2025-05-18}}

{{DEFAULTSORT:Шамякіна Славяна Вячаславаўна}}
[[Катэгорыя:Выпускнікі філалагічнага факультэта БДУ]]
[[Катэгорыя:Кандыдаты філалагічных навук]]</text>
      <sha1>i6m4uqkh4t909rvyyih49nv9jd8n08p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сезон 2003/2004 ГК Друць-Белпак-Універсітэт Бялынічы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789870</id>
    <revision>
      <id>5181229</id>
      <parentid>5061147</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T17:48:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2838" sha1="0yd6lgxnmh940g4n8m0nuaxant5e3r4" xml:space="preserve">У сезоне 2003/2004 жаночы гандбольны клуб «[[ГК Друць Бялынічы|Друць]]» з горада [[Бялынічы]] прымаў удзел:
* [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2003/2004|2003/2004]] ('''4 месца''').

== Склад каманды ==
* [[Ірына Брылёва]] (1973)	
* [[Кацярына Драздова]] (1985)
* [[Наталля Гайшун]] (1980)
* [[Лілія Гаўрушка]] (1987)
* [[Вольга Глазкіна]] (1970)	
* [[Таццяна Говар]] (1985)	
* [[Алеся Гуркова]] (1979)	
* [[Алеся Карабова]] (1980)
* [[Таццяна Лапушкіна]] (1984)
* [[Ала Ліпінская]] (1981)
* [[Марыя Мініна]] (1984)	
* [[Іна Мароз|Іна Кусочкіна]] (1987)	
* [[Ганна Нікалаенка]] (1984)
* [[Алена Падымака]] (1974)	
* [[Святлана Пякарская]] (1973)	
* [[Алена Палякус]] (1981)	
* [[Анжэла Севярына]] (1986)	
* [[Алена Скараходава]] (1981)	
* [[Валянціна Янкоўская|Валянціна Грыгор’ева]] (1987)
* [[Таццяна Юсіпец]] (1976)
* [[Таццяна Куксянкова|Таццяна Мілая]] (1986)
* [[Галіна Ісарева]] (1983)
* Кацярына Дагадкіна (1985)
* [[Таццяна Здрук]] (1966)
* [[Лідзія Тамаровіч]] (1972)
* [[Алена Цуркова]] (1980)

== Трэнеры каманды ==
* {{Сцяг Беларусі}} [[Віталь Фёдаравіч Кулік|Віталь Кулік]] (галоўны трэнер)

== Гл. таксама ==
* [[Сезон 2002/2003 ГК Друць-Белпак-Універсітэт Бялынічы]]
* [[Сезон 2004/2005 ГК Друць-Белпак-Універсітэт Бялынічы]]

== Спасылкі ==
* [https://pressball.by/blog/pressball/6000/ Очередь «Друти»]
* [https://history.eurohandball.com/ec/chc/women/2003-04/clubs/3183/Drut+Belpak+Belinichi WOMEN’S EC / CHALLENGE CUP 2004 2003-04 Drut Belpak Belinichi]
* [https://sduchor2.by/otdelenie-gandbola Отделение гандбола] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250912230853/https://sduchor2.by/otdelenie-gandbola |date=12 верасня 2025 }}

[[Катэгорыя:Сезоны ГК Друць Бялынічы|2003/2004]]
[[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2003/2004|Друць]]
[[Катэгорыя:2003 год у Бялынічах]]
[[Катэгорыя:2004 год у Бялынічах]]</text>
      <sha1>0yd6lgxnmh940g4n8m0nuaxant5e3r4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кліч Палесся</title>
    <ns>0</ns>
    <id>797053</id>
    <revision>
      <id>5181052</id>
      <parentid>5160975</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T12:17:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5181052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6885" sha1="02kmioxeswmvbmg3ehkla40pumf90rv" xml:space="preserve">{{Картка мерапрыемства|name=Міжнародны фестываль этнакультурных традыцый «Кліч Палесся»|first=2010}}
'''Міжнародны фестываль этнакультурных традыцый «Кліч Палесся»''' ({{Lang-ru|Зов Полесья}})&amp;nbsp;— [[фестываль]], прысвечаны самабытнай культуры і традыцыям [[палешукі|палешукоў]], які праводзіцца раз на два гады ў [[аграгарадок|аграгарадку]] [[Ляскавічы (Петрыкаўскі раён)|Ляскавічы]] [[Петрыкаўскі раён|Петрыкаўскага раёна]] на тэрыторыі [[Нацыянальны парк «Прыпяцкі»|Нацыянальнага парку «Прыпяцкі»]]&lt;ref name=&quot;ocnt&quot;&gt;{{cite web|url=https://ocntgomel.by/?page_id=3304|title=Міжнародны фестываль этнакультурных традыцый «Кліч Палесся»|website=Гомельскі абласны цэнтр народнай творчасці|accessdate=23 снежня 2025|lang=be|archive-date=6 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260106054748/https://ocntgomel.by/?page_id=3304|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
Першы фестываль адбыўся ў [[2010]] годзе.

У [[2012]] годзе ІІ фестывалю быў нададзены статус рэспубліканскага; у мерапрыемстве прыняў удзел Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]]. З [[2014]] года фестываль праводзіцца на міжнародным узроўні&lt;ref name=&quot;ocnt&quot; /&gt;.

15 жніўня 2026 года фестываль пройдзе у дзявяты раз.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://gomel-region.gov.by/ru/klichpalessya-ru/|title=Зов Полесья|website=Гомельский областной исполнительный комитет|date=2020-08-05|access-date=2026-08-14}}&lt;/ref&gt;

== Мэты ==
Мэтамі фестывалю з’яўляюцца захаванне і папулярызацыя этнакультурных традыцый [[Палессе|Палесся]], вывучэнне і падтрымка яго гісторыка-культурнай спадчыны, умацаванне творчых сувязей паміж жыхарамі Палесся Беларусі і [[Расія|Расіі]], а таксама стварэнне спрыяльных умоў для развіцця культурна-гістарычнага, [[этнаграфічны турызм|этнаграфічнага]] і [[экалагічны турызм|экалагічнага]] турызму&lt;ref name=&quot;ocnt&quot; /&gt;.

== Арганізатары ==
Арганізатарамі фестывалю выступаюць [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]], [[Міністэрства сельскай гаспадаркі і харчавання Рэспублікі Беларусь]], [[Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя Рэспублікі Беларусь]], [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь]], [[Гомельскі абласны выканаўчы камітэт|Гомельскі]] і [[Брэсцкі абласны выканаўчы камітэт|Брэсцкі]] аблвыканкамы, ДПУ «[[Нацыянальны парк «Прыпяцкі»]]», ААТ «[[Мазырскі нафтаперапрацоўчы завод]]» і ААТ «[[Белаграпрамбанк]]»&lt;ref name=&quot;ocnt&quot; /&gt;.

== Удзельнікі і геаграфія ==
У фестывальных мерапрыемствах традыцыйна прымаюць удзел творчыя калектывы, майстры і рамеснікі з 8 раёнаў [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] ([[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага]], [[Ельскі раён|Ельскага]], [[Калінкавіцкі раён|Калінкавіцкага]], [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкага]], [[Мазырскі раён|Мазырскага]], [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага]], [[Петрыкаўскі раён|Петрыкаўскага]], [[Хойніцкі раён|Хойніцкага]]) і 4 раёнаў [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] ([[Лунінецкі раён|Лунінецкага]], [[Пінскі раён|Пінскага]], [[Іванаўскі раён (Брэсцкая вобласць)|Іванаўскага]], [[Столінскі раён|Столінскага]]), а таксама калектыў Нацыянальнага парку «Прыпяцкі»&lt;ref name=&quot;ocnt&quot; /&gt;.

У розныя гады гасцямі фестывалю станавіліся прадстаўнікі [[Расія|Расіі]], [[Арменія|Арменіі]], [[Азербайджан|Азербайджана]], [[Балгарыя|Балгарыі]], [[Іран|Ірана]], [[Кітай|Кітая]], [[Літва|Літвы]], [[Пакістан|Пакістана]], [[Палесціна (дзяржава)|Палесціны]], [[Польшча|Польшчы]], [[Судан|Судана]], [[Узбекістан|Узбекістана]] і [[Украіна|Украіны]]&lt;ref name=&quot;ocnt&quot; /&gt;.

== Праграма ==
Праграма фестывалю ўключае разнастайныя мерапрыемствы: [[навукова-практычная канферэнцыя|навукова-практычныя канферэнцыі]], [[пленэр]]ы, выставы, [[майстар-клас]]ы, конкурсы, [[канцэрт]]ы, шоу і палескія [[кірмаш]]ы, дзе прадстаўлены старадаўнія святы і абрады, песні і танцы, а таксама вырабы майстроў [[дэкаратыўна-прыкладное мастацтва|дэкаратыўна-прыкладной творчасці]]&lt;ref name=&quot;ocnt&quot; /&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

[[Катэгорыя:Фестывалі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Культура Петрыкаўскага раёна]]
[[Катэгорыя:Ляскавічы (Петрыкаўскі раён)]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 2010 годзе]]
[[Катэгорыя:2010 год у Беларусі]]</text>
      <sha1>02kmioxeswmvbmg3ehkla40pumf90rv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Храналогія суданскага канфлікту (2026)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>802476</id>
    <revision>
      <id>5181218</id>
      <parentid>5175938</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T16:44:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Чэрвень */</comment>
      <origin>5181218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80090" sha1="oav6kwuz133nsln8bekuwanpdmt5cub" xml:space="preserve">{{Суданскі канфлікт (2023)}}
У красавіку [[2023]] года пачалося ўзброенае супрацьстаянне на тэрыторыі [[Судан]]а паміж [[Узброеныя сілы Судана|Узброенымі сіламі Судана]] (УСС) і [[ваенізаваная арганізацыя|ваенізаванай арганізацыяй]] «[[Сілы аператыўнай падтрымкі]]» (САП), якая сыходзіць сваімі каранямі да апалчэння [[Джанджавід]]. Баявыя дзеянні спачатку ахапілі сталіцу, а хутка і розныя іншыя часткі краіны. Сам канфлікт стаў следствам барацьбы за ўладу паміж [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Абдэлем аль-Бурханам]] і [[Махамед Хамдан Дагала|Махамедам Дагала]], а таксама няўдалай спробы інтэграцыі САП у шэрагі арміі.

== Храналогія==
=== Студзень ===
* 1 студзеня — Хамід Алі Абубакар, галоўнакамандуючы фракцыі Рэвалюцыйнага савета «Суданская рэвалюцыя», звязанай з Сіламі аператыўнай падтрымкі, і адначасова саветнік па бяспецы Дагала , быў забіты ў выніку ўдару беспілотніка на сустрэчы камандуючых паўстанцаў у Цэнтральным Дарфуры.&lt;ref&gt;{{cite web |title=RSF Darfur security advisor killed in drone strike near Zalingei |website=Sudan Tribune |date=1 January 2026 |access-date=2 January 2026 |url=https://sudantribune.com/article/308882}}&lt;/ref&gt;
* 3 студзеня — беспілотнікі мяцежнікаў нанеслі ўдары беспілотнікамі па Эль-Абейду і штаце Белы Ніл.&lt;ref&gt;{{cite web |title=RSF drones attack vital sites in North Kordofan and White Nile states |website=Sudan Tribune |date=4 January 2026 |access-date=4 January 2026 |url=https://sudantribune.com/article/308964}}&lt;/ref&gt; У выніку авіяўдараў ВПС Судана па роднаму гораду Дагала, Аль-Зоргу, была знішчана гарадская бальніца, а таксама загінулі двое сваякоў Дагала і мясцовы племянны правадыр Башыр Барма Барака Алах.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 January 2026 |title=RSF Accuses Army of Killing Over 64 Civilians in North Darfur |url=https://www.darfur24.com/en/2026/01/03/rsf-accuses-army-of-killing-over-64-civilians-in-north-darfur/ |access-date=4 January 2026 |website=Darfur24}}&lt;/ref&gt; Прыхільнікі Дагала і саюзныя групы заявілі аб захопе Эль-Бардаба на поўнач ад Кадуглі&lt;ref&gt;{{cite web |title=South Kordofan: RSF claim control of El Bardab area north of Kadugli |website=Radio Dabanga |date=4 January 2026 |access-date=7 January 2026 |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/south-kordofan-rsf-claim-control-of-el-bardab-area-north-of-kadugli}}&lt;/ref&gt;.
* 5 студзеня — урадавыя войскі заявілі, што перахапілі атаку беспілотніка праціўніка на Мерове&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sudanese army says it intercepted drone attack on key dam |website=Sudan Tribune |date=5 January 2026 |access-date=5 January 2026 |url=https://sudantribune.com/article/309008}}&lt;/ref&gt;. Па дадзеных Суданскай сеткі лекараў, у выніку ўдару беспілотніка САП па хаце ў Эль-Абейдзе загінулі трынаццаць чалавек, у тым ліку восем дзяцей.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Children killed after drone hits home in Sudan, medics say |website=BBC |date=5 January 2026 |access-date=5 January 2026 |url=https://www.bbc.com/news/articles/c74w54783zeo}}&lt;/ref&gt;
* 7 студзеня — адзін салдат загінуў у выніку меркаванага ўдару беспілотніка мяцежнікаў па лагеры сіл «Суданскага шчыта» на раўніне Бутану ў штаце Гезіра.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Drone strike kills one at Sudan Shield camp in Al-Jazirah |website=Sudan Tribune |date=7 January 2026 |access-date=8 January 2026 |url=https://sudantribune.com/article/309113}}&lt;/ref&gt;
* 9 студзеня — САП і іх саюзнікі, асобныя фракцыі груповак «[[Вызваленчы рух Судана]]» і «[[Рух за справядлівасць і роўнасць]]», атакавалі пазіцыі [[Аб’яднаныя сілы абароны Дарфура|Аб’яднаных сіл абароны Дарфура]] на мяжы [[Чад]]а і Судана.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 January 2026 |title=Sudanese army allies and RSF clash near Chadian border |url=https://sudantribune.com/article/309196 |access-date=2026-01-11 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt; Узброеныя сілы Судана нанеслі авіяўдары па пазіцыях войск Дагала ў Дарфуры і Кардафане. Армія Бурхана заявіла, што было знішчана 240 ваенных машын і загінулі сотні мяцежнікаў. Таксама заяўлена, што над аэрапортам Ньла збіты турэцкі беспілотнік Baykar Bayraktar Akıncı САП. У Паўднёвым Кардафане фракцыя аль-Хілу заявіла, што ў выніку авіяўдару па Ум-Джаміне ў акрузе Аль-Сунут загінулі 13 мірных жыхароў, уключаючы дзяцей.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-09 |title=Sudanese army launches intensive strikes on RSF positions in Darfur and Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/309192 |access-date=2026-01-11 |website=Sudan Tribune }}&lt;/ref&gt;
* 10 студзеня — УСС абвінавацілі сілы Дагала ў забойстве і выкраданні 19 чалавек у Джырджыры, Паўночны Дарфур.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-11 |title=Joint Forces accuse RSF of killing 19 civilians in North Darfur |url=https://sudantribune.com/article/309255 |access-date=2026-01-15 |website=Sudan Tribune }}&lt;/ref&gt;
* 11 студзеня — УСС нанеслі ўдары па калоне забеспячэння ў Ябусе, штат Блакітны Ніл, недалёка ад эфіопска-суданскай мяжы.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-11 |title=الطيران الحربي يقصف معقل رئيسي لـ«الشعبية» في النيل الأزرق للمرة الأولى |trans-title=Warplanes bombed a major stronghold of the &quot;Popular Front&quot; in Blue Nile state for the first time |url=https://sudantribune.net/article/309228 |access-date=2026-01-12 |website=Sudan Tribune |language=ar}}&lt;/ref&gt; У выніку ўдару беспілотніка мяцежнікаў па рынку ў Картале, Паўднёвы Кардафан, загінулі пяць чалавек і 20 атрымалі раненні.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-12 |title=RSF drone strike kills five in South Kordofan market |access-date=2026-01-13 |website=[[Sudan Tribune]] |url=https://sudantribune.com/article/309283}}&lt;/ref&gt;
* 12 студзеня — прынамсі 27 чалавек загінулі і 73 атрымалі раненні ў выніку ўдару беспілотніка САП па вайсковай базе ў Сінгху. Паведамляецца, што мэтай атакі была сустрэча паміж прадстаўнікамі ўрада і УСС на базе. Пацверджана, што губернатары штатаў Белы Ніл, Сенар і Блакітны Ніл прысутнічалі на сустрэчы, але не пацярпелі&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-12 |title=Sudan paramilitary strike on southeastern city kills 27 |url=https://www.arabnews.com/node/2629082/middle-east |access-date=2026-01-13 |website=[[Arab News]]|agency=[[Agence France-Presse]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-12 |title=RSF drone strikes kill dozens in Sinjah government and military sites |access-date=2026-01-13 |website=[[Sudan Tribune]]  |url=https://sudantribune.com/article/309295}}&lt;/ref&gt;. 
* 13 студзеня — армія Бурхана і саюзныя групы заявілі, што адбілі Джырджыру.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-14 |title=Sudan Joint Force claims recapture of Jargeira in North Darfur from RSF |access-date=2026-01-15 |website=[[Radio Dabanga]] |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-joint-force-claims-recapture-of-jargeira-in-north-darfur-from-rsf}}&lt;/ref&gt;
* 14 студзеня — УСС адбілі сумесную атаку войск Дагала і аль-Хілу паблізу Аль-Кувайка, недалёка ад Кадуглі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-15 |title=Sudan army says repels RSF attack in South Kordofan |access-date=2026-01-15 |website=[[Sudan Tribune]] |url=https://sudantribune.com/article/309385}}&lt;/ref&gt; САП былі абвінавачаны ў выкраданні 97 маладых людзей з залатога рудніка ў Эяль-Бахіце, Заходні Кардафан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-16 |title=RSF accused of kidnapping 97 people from West Kordofan gold mine |access-date=2026-01-16 |website=[[Sudan Tribune]] |url=https://sudantribune.com/article/309419}}&lt;/ref&gt;
* 15 студзеня — мяцежнікі, пераследуючы праціўніка, атакавалі тэрыторыю Чада, забіўшы сем чадскіх салдат&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-16 |title=RSF attacks Chadian army camp near Sudan border |access-date=2026-01-16 |website=[[Sudan Tribune]]|url=https://sudantribune.com/article/309426}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-16 |title=Chad: 7 soldiers killed in reported clash at Sudanese border with RSF |access-date=2026-01-16 |website=[[Africanews]]|url=https://www.africanews.com/2026/01/16/chad-7-soldiers-killed-in-reported-clash-at-sudanese-border-with-rsf/}}&lt;/ref&gt;. Дванаццаць чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па рынку ў Даланге, Паўднёвы Кардафан&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-16 |title=12 killed in RSF drone strike on South Kordofan market |access-date=2026-01-16 |website=[[Sudan Tribune]]|url=https://sudantribune.com/article/309407}}&lt;/ref&gt;. Прыхільнікі Дагала і аль-Хілу заявілі, што адбілі атаку УСС на Хабілу пад Далангам.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-16 |title=SPLM-N and RSF repel Sudanese army attack in Habila |access-date=2026-01-17 |website=[[Sudan Tribune]]|url=https://sudantribune.com/article/309453}}&lt;/ref&gt;
* 18 студзеня — УСС адбілі атаку войск Дагала на Вадзі аль-Хут у Паўночным Кардафане.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-18 |title=Sudanese army, RSF clash on North Kordofan-Khartoum border|url=https://sudantribune.com/article/309546 |access-date=2026-01-19 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 23 студзеня — пяць чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка УСС па рынку ў Абу-Заіме, Паўночны Кардафан.&lt;ref name=&quot;zaima&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-01-25 |title=Drone attacks wreak death, injury among South Kordofan civilians |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/drone-attacks-wreak-death-injury-among-south-kordofan-civilians |access-date=2026-01-25 |website=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt;
* 24 студзеня — два чалавекі загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па Далангу.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-25 |title=Drone strike kills two in Sudan's Dilling, medical group says |url=https://sudantribune.com/article/309809 |access-date=2026-01-25 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt; 
* 25 студзеня — войскі Бурхана адбілі буйнамаштабную атаку баевікоў Дагала і аль-Хілу на Мілкан і Аль-Сілак у штаце Блакітны Ніл.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-25 |title=Sudan says RSF, SPLM-N attack Blue Nile region from South Sudan |url=https://sudantribune.com/article/309824 |access-date=2026-01-26 |website=Sudan Tribune }}&lt;/ref&gt;
* 26 студзеня — урадавыя войскі адбілі Хабілу і знялі аблогу Даланга&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-26 |title=Sudanese Army Announces Lifting of Dilling Siege After Fierce Battles |url=https://www.darfur24.com/en/2026/01/26/sudanese-army-announces-lifting-of-dilling-siege-after-fierce-battles/ |access-date=2026-01-26 |website=Darfur24 |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* 27 студзеня — у выніку ўдару беспілотніка па Далангу загінулі пяць чалавек.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-28 |title=Dilling, South Kordofan: Calls for air bridge on second day of deadly drone strikes |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/dilling-south-kordofan-calls-for-air-bridge-on-second-day-of-deadly-drone-strikes |access-date=2026-01-29 |website=Radio Dabanga |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 28 студзеня — у выніку ўдару беспілотніка САП па Далангу загінулі дзясяткі чалавек.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-28 |title=Dozens killed in RSF drone strike in Sudan's South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/309969 |access-date=2026-01-29 |website=Sudan Tribune }}&lt;/ref&gt;
* 30 студзеня — [[Еўрапейскі Саюз]] увёў санкцыі супраць сямі чалавек за іх ролю ў эскалацыі канфлікту ў Судане, уключаючы брата Дагала, маёра Алганея Хамдана Дагала Мусу, і Аль-Місбаха Абу Заіда Тальху, камандзіра [[Батальён Аль-Бара ібн Малік|батальёна Аль-Бара ібн Малік]]&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-30 |title=EU blacklists seven in Sudan, including RSF leader's brother |url=https://sudantribune.com/article/310021 |access-date=2026-01-30 |website=Sudan Tribune }}&lt;/ref&gt;. Дроны мяцежнікаў атакавалі Аль-Абейд.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-30 |title=RSF drones attack Sudan’s El Obeid, target government buildings |url=https://sudantribune.com/article/310055 |access-date=2026-02-01 |website=Sudan Tribune }}&lt;/ref&gt;

===Люты===
* 1 лютага — УСС і АСАД адбілі Аль-Дашоль на шашы паміж Далангам і Кадуглі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-01 |title=Sudanese army nears end of Kadugli siege in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/310109 |access-date=2026-02-02 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt; Прынамсі пяць чалавек, уключаючы высокапастаўленага камандзіра мяцежнікаў і правадыра племя, загінулі ў сутыкненнях паміж варагуючымі фракцыямі САП у Хазан-Джадзідзе, Усходні Дарфур.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-02 |title=Senior RSF officer and tribal leader killed in East Darfur internal clashes |url=https://sudantribune.com/article/310168 |access-date=2026-02-03 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 3 лютага — урадавыя войскі заявілі, што прарвалі аблогу Кадуглі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-03 |title=Sudanese military claims to have broken RSF siege of Kordofan’s regional capital |url=https://apnews.com/article/sudan-war-military-rsf-kordofan-b047d3d473a4e2fe5d5fcf1c55deb08e |access-date=2026-02-04 |website=AP News}}&lt;/ref&gt; Пазней у той жа дзень у выніку ўдараў беспілотнікаў па горадзе загінулі 15 чалавек.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-04 |title=Sudan Doctors Network: ‘15 dead as drones strafe South Kordofan capital Kadugli’ |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/doctors-15-dead-as-drones-strafe-south-kordofan-capital-kadugli |access-date=2026-02-06 |website=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt; Войскі аль-Хілу і Дагала захапілі гарады Дэйм Мансур, Башыр Нуку і Хор Аль-Будзі недалёка ад Курмука ў штаце Блакітны Ніл.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-03 |title=RSF and SPLM-N attack arm’s positions in Blue Nile, capture strategic area |url=https://sudantribune.com/article/310223 |access-date=2026-02-04 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 4 лютага — у выніку ўдару беспілотніка САП па вайсковым шпіталі ў Кадуглі загінуў адзін чалавек.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-04 |title=One killed in drone attack on Kadugli hospital |url=https://sudantribune.com/article/310256 |access-date=2026-02-06 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 5 лютага — Вялікабрытанія звяла санкцыі супраць шасці чалавек за іх ролю ў падтрыманні канфлікту, уключаючы трох калумбійцаў, абвінавачаных у вярбоўцы наймітаў для арміі Дагала, палявога камандзіра САП [[Хусейн Бармаш|Хусейна Баршама]] і камандуючага [[Сілы шчыта Судана|сіламі «Шчыт Судана]]» [[Абу Акла Кайкал|Абу Аклу Кайкала]]&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-05 |title=UK hits ‘Sudan’s war machine’ with new sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/uk-hits-sudans-war-machine-with-new-sanctions |access-date=2026-02-06 |website=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt;. У выніку ўдару беспілотніка мяцежнікаў па вайсковым шпіталі ў Куіку, Паўднёвы Кардафан, загінулі 22 чалавекі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-05 |title=Famine is threatening more of war-torn Sudan’s Darfur region as an attack in the south kills 22 |url=https://apnews.com/article/sudan-famine-rsf-kordofan-darfur-war-hunger-9b16a0419f8d7cc67c7e95939a8a954d |access-date=2026-02-06 |website=AP News}}&lt;/ref&gt; У выніку ўдару беспілотніка УСС па рынку ў Заходнім Кардафане 11 чалавек атрымалі раненні.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-06 |title=Deadly attacks hit Kordofan as scrutiny grows over drone warfare in Sudan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/deadly-attacks-hit-kordofan-as-scrutiny-grows-over-drone-warfare-in-sudan |access-date=2026-02-09 |website=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt;
* 6 лютага — прынамсі адзін чалавек загінуў у выніку серыі ўдараў беспілотнікаў САП па калонах грузавікоў у Паўночным Кардафане.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-06 |title=RSF drones attack aid convoys in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/310338 |access-date=2026-02-09 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 7 лютага — у выніку атакі беспілотніка САП на аўтамабіль з перамешчанымі асобамі каля Рахада загінулі прынамсі 24 чалавекі, у тым ліку восем дзяцей.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-07 |title=Drone attack by paramilitary group in Sudan kills 24, including 8 children, doctors’ group says|url=https://apnews.com/article/sudan-attack-war-rfs-military-displaced-21c24cd642120884e3fc00b05c02f97e |access-date=2026-02-07 |website=Associated Press}}&lt;/ref&gt; Прыхільнікі Бурхана адбілі атаку войск Дагала на Аль-Сілак.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-07 |title=Sudanese army repels attack near South Sudan border |url=https://sudantribune.com/article/310386 |access-date=2026-02-09 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 8 лютага — восем чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па аўтамабілі, які перавозіў прадукты харчавання, недалёка ад Ум-Рувабы, Паўночны Кардафан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-08 |title=RSF drones target convoys in Sudan’s Kordofan region |url=https://sudantribune.com/article/310441 |access-date=2026-02-09 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 10 лютага — прыхільнікі Бурхана заявілі, што знішчылі сістэму СПА [[FK-2000]] і беспілотнікі праціўніка ў Эд-Дубеібаце.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-10 |title=Sudanese army says destroyed RSF drones and air defence systems |url=https://sudantribune.com/article/310506 |access-date=2026-02-14 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 11 лютага — два чалавекі загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па мячэці ў Эр-Рахадзе.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-11 |title=Drone strike on a mosque kills 2 children in Sudan’s Kordofan region |url=https://apnews.com/article/mosque-north-kordofan-war-sudan-drone-attack-children-2b19238cee4ae4105e756add236f5624 |access-date=2026-02-11 |website=Associated Press}}&lt;/ref&gt;
* 13 лютага — два чалавекі загінулі ў выніку ўдараў беспілотнікаў САП па Аль-Кургале, Паўднёвы Кардафан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-13 |title=RSF drone strikes kill two in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/310656 |access-date=2026-02-14 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt; Войскі Бурхана абстралялі кантраляваныя баевікамі гарады Малкон і Ябус, размешчаныя недалёка ад эфіопскай мяжы ў штаце Блакітны Ніл.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-13 |title=Drone strikes and shelling intensify in Sudan’s South Kordofan, Blue Nile |url=https://sudantribune.com/article/310668 |access-date=2026-02-14 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 14 лютага — у выніку ўдараў беспілотнікаў паўстанцаў па Кайсане, штат Блакітны Ніл, загінула неўстаноўленая колькасць мірных жыхароў.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-14 |title=Civilian deaths reported in RSF drone strike on Blue Nile’s locality |url=https://sudantribune.com/article/310696 |access-date=2026-02-15 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 15 лютага — тры чалавекі загінулі ў выніку ўдару дрона САП па бальніцы Аль-Мазмум у штаце Сенар&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-15 |title=Sudanse medical group says RSF drone strike kills three at Sennar hospital |url=https://sudantribune.com/article/310746 |access-date=2026-02-16 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;. Прынамсі 28 чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка па рынку за межамі Садары ў Паўночным Кардафане.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-16 |title=Drone attack on Sudan market kills 28: rights group  |url=https://www.africanews.com/amp/2026/02/16/drone-attack-on-sudan-market-kills-28-rights-group/ |website=africanews}}&lt;/ref&gt; УСС заявілі аб знішчэнні сістэмы СПА праціўніка ў Абу-Забадзе, Заходні Кардафан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-15 |title=Sudan army says destroys second RSF air defence system in Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/310737 |access-date=2026-02-16 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 16 лютага — прынамсі 26 чалавек загінулі ў выніку меркаванага ўдару беспілотніка УСС па сховішчы для перамешчаных асоб у Эль-Сунуце, Заходні Кардафан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-16 |title=Two days of drone strikes leave 60+ dead across Sudan’s Darfur and Kordofan regions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/two-days-of-drone-strikes-leave-60-dead-across-sudans-darfur-and-kordofan-regions/ |website=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt;
* 18 лютага — [[Сусветная харчовая праграма]] ўпершыню з 2024 года даставіла гуманітарную дапамогу ў Даланг і Кадуглі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-19 |title=Aid reaches Sudan’s Kordofan as over 30 countries alarmed by drone attacks |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/19/aid-reaches-sudans-kordofan-as-over-30-countries-alarmed-by-drone-attacks |website=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt; У выніку ўдару беспілотніка САП па Курмуку загінуў адзін чалавек.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-19 |title=Drone strike hits Sudan’s Al-Kurmuk near Ethiopian border, official says |url=https://sudantribune.com/article/310868 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 19 лютага — Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі супраць камандзіраў паўстанцаў Абу Лулу, [[Геда Хамдан Ахмед|Геда Хамдана Ахмеда]] і Тыджані Ібрагіма Мусы Махамеда за іх дзеянні ў Эль-Фашыры&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/sb0399 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260220210003/https://home.treasury.gov/news/press-releases/sb0399 |title=Treasury Sanctions Sudanese Paramilitary Commanders for Atrocities in El-Fasher |language=en |publisher=U.S. Department of the Treasury |date=19 February 2026 |archive-date=20 February 2026}}&lt;/ref&gt;. У выніку атакі БПЛА паўстанцаў на калону гуманітарнай дапамогі ў Катале, якая рухалася ў Даланг і Кадуглі, загінулі тры супрацоўнікі гуманітарнай арганізацыі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-20 |title=Three aid workers killed, 4 wounded in RSF drone attack in Sudan’s Kordofan |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/20/three-aid-workers-killed-4-wounded-in-rsf-drone-attack-in-sudans-kordofan |website=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;
* 21 лютага — Сілы аператыўнай падтрымкі заявілі, што захапілі Эль-Ціну, размешчаную на мяжы з Чадам і Паўночным Дарфурам. Аб’яднаныя сілы абароны Дарфура абверглі гэтае зацвярджэнне.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-22 |title=‘Joint Force repels RSF attack on Sudan-Chad border’, as rival claims spark border tensions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/joint-force-repels-rsf-attack-on-sudan-chad-border-as-rival-claims-spark-border-tensions |website=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt;
* 22 лютага — чыноўнік [[Муса Хілаль]] перажыў атаку мяцежнага дрона на свой гасцявой дом у Мустарыхе, Паўночны Дарфур. У выніку асобнай атакі на горад загінулі некалькі чалавек, а сын Хілаля атрымаў раненні.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-22 |title=Musa Hilal survives drone assassination attempt in North Darfur stronghold |url=https://sudantribune.com/article/310983 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 23 лютага — Сілы аператыўнай падтрымкі атакавалі Мустарыху, у выніку чаго загінулі 28 мірных жыхароў.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-24 |title=RSF attack on Musa Hilal’s Darfur stronghold kills 28, doctors say |url=https://sudantribune.com/article/311045 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 24 лютага — [[Савет Бяспекі ААН]] увёў санкцыі супраць чатырох камандзіраў САП, уключаючы брата Абдула Рахіма Дагала, Геда Хамдана Ахмеда, Абу Лулу і Тыджані Ібрагіма Мусу Махамеда, за зверствы, учыненыя ў Эль-Фашыры.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-26 |title=UN sanctions 4 commanders in Sudan’s paramilitary force accused of atrocities in Darfur |url=https://apnews.com/article/un-sudan-rsf-darfur-atrocities-sanctions-paramilitary-93fa977773e81f5c34543edad833ce49 |website=AP News}}&lt;/ref&gt;
* 26 лютага — дроны баевікоў нанеслі ўдары па Гейсану ў штаце Блакітны Ніл.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-27 |title=RSF, SPLM-N escalate drone attacks on Blue Nile border towns |url=https://sudantribune.com/article/311167 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 28 лютага — у выніку ўдараў беспілотнікаў САП па Эль-Абейду загінулі дзевяць чалавек.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-28 |title=Nine killed in Sudan’s El Obeid as RSF drone strikes intensify |url=https://sudantribune.com/article/311211 |access-date=2026-03-02 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;

=== Сакавік ===
* 1 сакавіка — САП і саюзнікі заявілі, што захапілі гарнізон у Аль-Такме, за 7 км на ўсход ад Даланга, і перарэзалі дарогу, якая злучае Даланг і Хабілу.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-01 |title=Sudanese army repels joint RSF-rebel attack on South Kordofan’s Dilling |url=https://sudantribune.com/article/311239 |access-date=2026-03-02 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 2 сакавіка — дванаццаць чалавек атрымалі раненні ў выніку ўдару мяцежнага беспілотніка па брытанскай бальніцы ў Эль-Абейдзе.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-02 |title=RSF strike on El Obeid hospital injures 12, including medical staff |url=https://sudantribune.com/article/311290 |access-date=2026-03-03 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 4 сакавіка — у выніку абстрэлаў Даланга з боку САП і войск аль-Хілу загінулі пяць чалавек.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-04 |title=Five killed in artillery strike on Sudan’s Dilling |url=https://sudantribune.com/article/311367 |access-date=2026-03-05 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt; Васемнаццаць чалавек загінулі ў выніку авіяўдару ВПС Судана па Мугладу.&lt;ref name=&quot;africanews&quot;/&gt;
* 5 сакавіка — прыхільнікі Бурхана заявілі, што адбілі Бару ў Паўночным Кардафане&lt;ref name=&quot;africanews&quot;/&gt;. Неўзабаве пасля гэтага САП разрабавалі і спалілі суседнюю вёску Ум Курайдзім&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-05 |title=Sudanese army retakes strategic town in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/311381 |access-date=2026-03-06 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;, забіўшы сем чалавек.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-06 |title=Doctors network says RSF killed 7 civilians in North Kordofan attack |url=https://sudantribune.com/article/311439 |access-date=2026-03-07 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt; Войскі Дагала заявілі, што ўзялі Эль-Бардаб на поўнач ад Кадуглі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-05 |title=Sudan war: At least 9 dead in new Kordofan shelling carnage |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-at-least-9-dead-in-kordofan-shelling-canage |access-date=2026-03-06 |website=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt; У выніку абстрэлу САП Даланга загінулі дваццаць восем чалавек.&lt;ref name=&quot;africanews&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-03-06 |title=Sudan: army claims recapture of Bara, at least 51 dead in fighting |url=https://www.africanews.com/2026/03/06/sudan-army-claims-recapture-of-bara-at-least-51-dead-in-fighting/ |access-date=2026-03-06 |website=Africanews}}&lt;/ref&gt;
* 7 сакавіка — прынамсі 34 чалавекі загінулі ў выніку ўдараў беспілотнікаў УСС па Абу-Забаду.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-08 |title=Dozens killed in drone strikes on markets in Kordofan and East Darfur |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/dozens-killed-in-drone-strikes-on-markets-in-kordofan-and-east-darfur |access-date=2026-03-10 |website=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt;
* 8 сакавіка — шэсць чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка УСС па паліўным рынку ў Эд-Дэйне&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-08 |title=Six killed in army drone strike on East Darfur fuel market |url=https://sudantribune.com/article/311501 |access-date=2026-03-09 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;, а яшчэ 10 чалавек загінулі ў аналагічнай атацы ў Ньяле&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-09 |title=10 killed, seven injured in ‘SAF drone strike’ on South Darfur market’ |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/10-killed-seven-injured-in-saf-drone-strike-on-south-darfur-market |access-date=2026-03-10 |website=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt;. Атрады аль-Хілу заявілі, што 17 чалавек загінулі ў выніку атакі войск Бурхана на рынак у Джалдзе, Паўднёвы Кардафан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-08 |title=SPLM-N says army drone strike kills 17 in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/311507 |access-date=2026-03-09 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 10 сакавіка — прынамсі 52 чалавекі загінулі ў выніку меркаванага ўдару беспілотніка УСС па грамадзянскім канвоі недалёка ад Аль-Фулаха, Заходні Кардафан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-11 |title=Sudan war: 52 killed in West Kordofan drone convoy carnage |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-52-killed-in-west-kordofan-drone-convoy-carnage |access-date=2026-03-12 |website=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt; У выніку абстрэлаў Даланга з боку мяцежнікаў загінулі сем чалавек.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-11 |title=Seven civilians dead in new shelling of Dilling, South Kordofan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/seven-civilians-dead-in-new-shelling-of-dilling-south-kordofan |access-date=2026-03-12 |website=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt;
* 11 сакавіка — прынамсі 17 чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па школе ў Шукейры, штат Белы Ніл.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-12 |title=Students among 17 dead in RSF drone attack in Sudan’s White Nile State |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/students-among-17-dead-in-rsf-drone-attack-in-sudans-white-nile-state |access-date=2026-03-12 |website=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt; Прынамсі 20 чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка УСС па Абу-Забаду&lt;ref&gt;{{cite news |title=Drone strikes hit West Darfur fuel market, shelling resumes in South Kordofan as Sudan fighting intensifies |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/drone-strikes-hit-west-darfur-market-bombing-resumes-in-south-kordofan-as-sudan-fighting-intensifies |access-date=14 March 2026 |work=Radio Dabanga |date=12 March 2026}}&lt;/ref&gt;.
* 12 сакавіка — прынамсі 11 чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка па рынку Адыконг у Заходнім Дарфуры, недалёка ад чадскага горада Адрэ.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Khaled |first=Fatma |title=Drone strike in Sudan near the border with Chad kills 4, injures many more |url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/03/12/sudan-darfur-war-army-drones-kordofan/06299b14-1e51-11f1-a29c-fd43da9a479a_story.html |access-date=13 March 2026 |agency=The Associated Press |publisher=The Washington Post |date=12 March 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Drone attack on market in Sudan kills 11, as air war civilian toll mounts |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/13/drone-attack-on-market-in-sudan-kills-11-as-air-war-civilian-toll-mounts |access-date=14 March 2026 |work=Al Jazeera |date=13 March 2026}}&lt;/ref&gt; УСС заявілі, што адбілі ў мяцежнікаў Усходні Ёрт і лагер Балама ў штаце Блакітны Ніл.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Sudan army says it seized two areas in Blue Nile region |url=https://sudantribune.com/article/311706 |access-date=14 March 2026 |work=Sudan Tribune |date=12 March 2026}}&lt;/ref&gt;
* 13 сакавіка — трынаццаць баевікоў Дагала, уключаючы генерал-маёра, былі забітыя ў выніку ўдару ўрадавага дрона па калоне ў Фора-Баранга, Заходні Дарфур&lt;ref&gt;{{cite news |title=Sudanese army drone strike kills senior RSF commander in West Darfur |url=https://sudantribune.com/article/311726 |access-date=14 March 2026 |work=Sudan Tribune |date=13 March 2026}}&lt;/ref&gt;.
* 16 сакавіка — САП адбілі Бару і Карнай у Паўночным Дарфуры, недалёка ад мяжы з Чадам.&lt;ref&gt;{{cite news |title=RSF seizes strategic city in Sudan’s North Kordofan, town on Chad border |url=https://sudantribune.com/article/311812 |access-date=17 March 2026 |work=Sudan Tribune |date=16 March 2026}}&lt;/ref&gt;
* 18 сакавіка — мяцежнікаў абвінавацілі ў забойстве 12 чалавек у Шурайм-Міме, на поўнач ад Бары.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Sudan doctors say RSF killed 12 civilians in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/311909 |access-date=19 March 2026 |work=Sudan Tribune |date=18 March 2026}}&lt;/ref&gt;
* 20 сакавіка — у выніку авіяўдару УСС па бальніцы Эд Даэйн загінулі семдзесят чалавек, 146 атрымалі раненні. Па дадзеных [[Сусветная арганізацыя аховы здароўя|Сусветнай арганізацыі аховы здароўя]], у выніку атакі больш за два мільёны чалавек засталіся без належнага медыцынскага абслугоўвання.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chadian army bolsters presence near Sudan border as tensions rise |url=https://sudantribune.com/article/311984 |access-date=2026-03-22 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chad launches security operation on Sudan border after drone strike |url=https://sudantribune.com/article/311925 |access-date=2026-03-22 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt; У выніку ўдару беспілотніка САП па Аль-Дабе пацярпелі тры чалавекі, а таксама была пашкоджана электрастанцыя, што прывяло да адключэння электраэнергіі.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chad shuts Sudan border after drone strike kills civilians in El Tina |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/chad-shuts-sudan-border-after-drone-strike-kills-civilians-in-el-tina |access-date=2026-03-22 |website=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt; 
* 24 сакавіка — атрады Дагала і аль-Хілу захапілі Курмук &lt;ref&gt;{{cite web|title=RSF-SPLM-N joint forces seize strategic Sudanese town near Ethiopian border.|url=https://sudantribune.com/article/312054|date=24 March 2026|access-date=26 March 2026|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=‘RSF and SPLM-N seize parts of Sudan’s Blue Nile region’ as more than 73,000 flee |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-and-splm-n-seize-parts-of-sudans-blue-nile-region-as-more-than-73000-flee|date=24 March 2026|access-date=28 March 2026|publisher=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt;.
* 25 сакавіка — САП забілі 16 мірных жыхароў у Эль-Фашыры&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Medical group accuses RSF of killing 16 civilians in Sudan’s Darfur |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/medical-group-accuses-rsf-of-killing-16-civilians-in-sudan-s-darfur/3878947 |access-date=2026-03-26 |website=Anadolu Ajansi}}&lt;/ref&gt;. У выніку ўдару беспілотніка ў кантраляваным САП раёне Сараф-Амра ў Паўночным Дарфуры загінулі 22 чалавекі і 17 атрымалі раненні. Шэсць чалавек загінулі і 10 атрымалі раненні ў выніку меркаванага ўдару войск Дагала па грамадзянскай грузавіку ў Паўночным Кардафане.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Two drone strikes on civilian targets kill 28 people in Sudan|url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/26/sudan-drone-strikes-civilian-targets-north-darfur-market-north-kordofan-truck|date=26 March 2026|access-date=28 March 2026|publisher=The Guardian}}&lt;/ref&gt;
* 27 сакавіка — урадавыя дроны нанеслі ўдар па пазіцыях САП в Паўночным Дарфуры.&lt;ref&gt;{{cite web|title=SPLM-N says Sudanese army airstrike kills seven at South Kordofan funeral|url=https://sudantribune.com/article/312161|date=27 March 2026|access-date=28 March 2026|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt; У выніку авіяўдару ВПС Судана па пахаванні ў Аль-Сунуце, Паўднёвы Кардафан, загінулі сем чалавек.&lt;ref&gt;{{cite web|title=SPLM-N says Sudanese army airstrike kills seven at South Kordofan funeral |url=https://sudantribune.com/article/312161 |date=27 March 2026|access-date=3 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 28 сакавіка — суданская ўрадавая армія заявіла, што адбіла атакі праціўніка  на заходнія і паўночныя ўскраіны Даланга.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Sudan army says it repels RSF-SPLM-N attack on Dilling|url=https://sudantribune.com/article/312191|date=28 March 2026|access-date=28 March 2026|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 29 сакавіка — УСС заявілі аб адбіцці атакі сіл Дагала і аль-Хілу на Аль-Кайлі ў штаце Блакітны Ніл, у выніку чаго загінулі 94 байца, некалькі чалавек былі захопленыя ў палон, а чатыры баявыя машыны знішчаны.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Sudan army says repels attack in Blue Nile region|url=https://sudantribune.com/article/312234|date=29 March 2026|access-date=2 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt; Прынамсі 14 чалавек загінулі ў выніку двухдзённага абстрэлу Даланга з боку мяцежнікаў&lt;ref&gt;{{cite web|title=At least 14 civilians killed in artillery shelling on Sudan’s Dilling |url=https://sudantribune.com/article/312231 |date=29 March 2026|access-date=3 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;.

===Красавік ===
* 2 красавіка — прынамсі 12 чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка мяцежнікаў па бальніцы Аль-Джабалайн у штаце Белы Ніл.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Drone strike on Sudan’s Al-Jabalain hospital kills 12 |url=https://sudantribune.com/article/312373 |access-date=2026-04-03 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt; Атрад САП здзейсніў налёт на бальніцу Аль-Усра ў Эд-Дэйн&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sudanese medical group says RSF forces stormed East Darfur hospital |url=https://sudantribune.com/article/312378 |access-date=2026-04-03 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;.
* 6 красавіка — урадавыя войскі адбілі Аль-Тукму, адкрыўшы дарогу з Даланга ў Хабілу. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sudan army reopens key road to Dilling after fierce clashes |url=https://sudantribune.com/article/312510 |access-date=2026-04-07 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 8 красавіка — у выніку ўдару беспілотніка УСС па вясельнай цырымоніі ў Кутуме загінула больш за 58 чалавек і яшчэ 100 атрымалі раненні, у тым ліку члены САП, а таксама былі разбураны некалькі дамоў.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Drone strike kills over 40 at wedding in North Darfur’s Kutum|url=https://sudantribune.com/article/312585|date=9 April 2026|access-date=10 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Civilian death toll from North Darfur drone attack on wedding procession rises to 58 |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/civilian-death-toll-from-north-darfur-drone-attack-on-wedding-procession-rises-to-58 |date=12 April 2026|access-date=13 April 2026|publisher=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt;
* 11 красавіка — чатыры чалавекі былі забітыя прыхільнікамі Дагала і аль-Хілу на Цэнтральным рынку Даланга.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Artillery fire kills four in Sudan’s Dilling market |url=https://sudantribune.com/article/312699 |date=11 April 2026|access-date=13 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt; Генерал-маёр САП Аль-Нур Ахмед Адам, таксама вядомы як Аль-Нур Губа, перайшоў на бок сіл урада на фоне канфлікту з іншымі камандзірамі Дагала.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Senior RSF commander in North Darfur defects to the Sudanese army |url=https://sudantribune.com/article/312687 |date=11 April 2026|access-date=13 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 13 красавіка — дваццаць чалавек загінулі ў выніку двухдзённых удараў беспілотнікаў УСС па тэрыторыі Дарфура.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Sudan army drone strikes kill 20 in Darfur, officials say |url=https://sudantribune.com/article/312756 |date=13 April 2026|access-date=16 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 14 красавіка — тры чалавекі загінулі ў выніку ўдару беспілотніка УСС у Заходнім Дарфуры, які прыйшоўся па памежным пераходзе Адуконг з Чадам.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Sudan army drone strike kills three at Chad border crossing |url=https://sudantribune.com/article/312837 |date=15 April 2026|access-date=16 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 18 красавіка — Узброеныя сілы Судана і саюзныя групы пачалі буйную наземную аперацыю ў Паўночным і Паўднёвым Кардафане, заявіўшы аб вяртанні Казгейля і Аль-Хамадзі&lt;ref&gt;{{cite web|title=Sudan army launches major ground offensive in North and South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/312946 |date=18 April 2026|access-date=20 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;. Тры чалавекі загінулі ў выніку авіяўдару прыхільнікаў Бурхана па бальніцы ў Генейне.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Rising civilian toll in South Kordofan as fighting intensifies, drone strike kills three at West Darfur hospital |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rising-civilian-toll-in-south-kordofan-as-fighting-intensifies-drone-strike-kills-three-at-west-darfur-hospital |date=20 April 2026|access-date=23 April 2026|publisher=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt;
* 20 красавіка — урадавыя сілы заявілі, што адбілі Курмук.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Sudan army says it recaptures Blue Nile town from RSF-rebel alliance |url=https://sudantribune.com/article/313002 |date=20 April 2026|access-date=21 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 24 красавіка — у выніку ўдару беспілотніка ў Паўночным Дарфуры быў знішчаны аўтамабіль, які перавозіў грузы для лагера бежанцаў у Тавіле.&lt;ref&gt;{{cite web |title=At least 7 dead, UNHCR aid vehicle destroyed in Kordofan and North Darfur drone strikes |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/unhcr-aid-vehicle-destroyed-in-north-darfur-drone-strike |website=Radio Dabanga |date=27 April 2026}}&lt;/ref&gt;
* 25 красавіка — у выніку ўдару беспілотніка САП у Эль-Абейдзе загінулі сем чалавек, яшчэ 22 атрымалі раненні.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Seven killed in drone strikes on Sudan’s El Obeid |url=https://sudantribune.com/article/313138 |website=Sudan Tribune |date=25 April 2026}}&lt;/ref&gt; Мяцежнікі заявілі аб захопе Аль-Кайлі ў штаце Блакітны Ніл, у той час як ўрадавыя войскі заявілі аб адбіцці атакі праціўніка на Салі, знішчыўшы 36 баявых машын і захапіўшы яшчэ дзве.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Clashes intensify in Sudan’s Blue Nile as army and RSF alliance trade blows |url=https://sudantribune.com/article/313140 |website=Sudan Tribune |date=25 April 2026}}&lt;/ref&gt;
* 27 красавіка  — у выніку ўдару беспілотніка САП па лагеры для перамешчаных асоб Хамідыя ў Залінгеі пацярпелі пятнаццаць чалавек.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sudan army accused of drone strike on Zalingei displaced camp |url=https://sudantribune.com/article/313209 |website=Sudan Tribune |date=27 April 2026}}&lt;/ref&gt;
* 28 красавіка — ААН увяла санкцыі супраць брата Данала, Аль-Гані Хамдана Дагала.&lt;ref&gt;{{cite web |title=UN sanctions RSF procurement chief and three Colombians |url=https://sudantribune.com/article/313262 |website=Sudan Tribune |date=29 April 2026}}&lt;/ref&gt;

=== Май ===
* 1 мая — прыхільнікі Дагала нанеслі ўдары беспілотнікамі па Джабаль-Аўлія, Эль-Абейду і Рахад-эль-Нубе.&lt;ref&gt;{{cite web |title=RSF drones strike southern Khartoum and North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/313383 |website=Sudan Tribune |date=1 May 2026}}&lt;/ref&gt;
* 2 мая — пяць чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па аўтамабілі ля Хартума.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 3, 2026 |title=Paramilitary forces drone strike kills 5 near Sudan capital, rights group says |url=https://apnews.com/article/sudan-rsf-army-war-drone-42e4c942c488101eb9f7dfd53eedb2e7 |access-date=May 3, 2026 |website=[[AP News]]}}&lt;/ref&gt; Асобны ўдар нанесены па рэзідэнцыі Абу Аклы Кайкаля ў Аль-Кахлі Зайдан, штат Гезіра, загінулі яго брат і пяць іншых сваякоў.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 3, 2026 |title=Drone strike kills six members of Abu Agla Keikal’s family in Central Sudan |url=https://sudantribune.com/article/313446 |access-date=May 3, 2026 |website=[[Sudan Tribune]]}}&lt;/ref&gt; У выніку ўдару беспілотніка УСС па Баліле ў Курмуку загінулі 10 чалавек.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 4, 2026 |title=Dozens killed or displaced as drone strikes, fighting escalate across Sudan’s war zones |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/dozens-killed-or-displaced-as-drone-strikes-fighting-escalates-across-sudans-war-zones |access-date=May 5, 2026 |website=[[Radio Dabanga]]}}&lt;/ref&gt;
* 3 мая — мяцежны дрон нанёс удар па прамысловым комплексе Кенана ў Рабаку, штат Белы Ніл.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 3, 2026 |title=RSF drone strike targets Kenana industrial complex in White Nile State |url=https://sudantribune.com/article/313467 |access-date=May 4, 2026 |website=[[Sudan Tribune]]}}&lt;/ref&gt;
* 4 мая — беспілотнікі САП ударылі па міжнародным аэрапорце Хартума і ваенных аб’ектах па ўсёй сталіцы. Улады абвінавацілі ААЭ і Эфіопію ў датычнасці да атак на горад.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 5, 2026 |title=Sudan accuses Ethiopia and UAE of orchestrating drone attacks on airport |url=https://www.bbc.com/news/articles/clype712r3qo |access-date=May 5, 2026 |website=[[BBC]]}}&lt;/ref&gt;
* 7 мая — фракцыя аль-Хілу заявіла аб захопе гарадоў Дукан і Керэн-Керэн на поўдзень ад Курмука.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 5, 2026 |title=SPLM-N claims control of new areas in Blue Nile region |url=https://sudantribune.com/article/313668 |access-date=May 9, 2026 |website=[[Sudan Tribune]]}}&lt;/ref&gt;
* 9 мая — урадавыя войскі заявілі, што адбілі Аль-Каілі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 9, 2026 |title=Sudanese army recaptures strategic town of Al-Kaily in Blue Nile |url=https://sudantribune.com/article/313730 |access-date=May 10, 2026 |website=[[Sudan Tribune]]}}&lt;/ref&gt;
* 10 мая — прыхільнікі Бурхана нанеслі ўдары беспілотнікамі па Ньяле, у тым ліку адзін удар па доме, дзе праходзіла сустрэча старэйшых лідараў САП, якія пакінулі яго перад атакай.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 11, 2026 |title=Senior RSF leaders survive drone attack in Nyala, South Darfur |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/senior-rsf-leaders-survive-drone-attack-in-nyala-south-darfur |access-date=May 12, 2026 |website=[[Radio Dabanga]]}}&lt;/ref&gt;
* 11 мая — старэйшы камандзір САП Алі Рызк, вядомы як Аль-Савана, абвясціў пра сыход з фракцыі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 11, 2026 |title=Senior RSF commander defects from Sudanese paramilitary group |url=https://sudantribune.com/article/313801 |access-date=May 12, 2026 |website=[[Sudan Tribune]]}}&lt;/ref&gt;
* 12 мая — БПЛА нанёс удар каля рынку ў Карнай, Паўночны Дарфур&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-12 |title=Drone strikes kill civilians in North Darfur's Karnoi |url=https://sudantribune.com/article/313865 |access-date=2026-05-13 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. У Генейне загінулі два чалавекі пад ударам беспілотніка&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-13 |title=Sudanese army drone strike kills two in West Darfur |url=https://sudantribune.com/article/313882 |access-date=2026-05-14 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.
* 13 мая — па меншай меры 61 чалавек загінуў у выніку сутыкненняў паміж баевікамі аль-Хілу і членамі племя Атара ў Каўдзе, Паўднёвы Кардафан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-13 |title=At least 61 killed in South Kordofan tribal clashes with SPLM-N |url=https://sudantribune.com/article/313924 |access-date=2026-05-14 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Сілы аператыўнай падтрымкі заявілі, што адбілі Могджу і збілі беспілотнік праціўніка над Ньялай.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-14 |title=RSF claims drone downed in South Darfur as attacks continue |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-claims-drone-downed-in-south-darfur-as-attacks-continue |access-date=2026-05-15 |website=Radio Dabanga |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 14 мая — УСС нанеслі ўдары беспілотнікамі па аб’ектах САП у Ньяле.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-14 |title=Sudanese army intensifies drone strikes on RSF strongholds in Nyala |url=https://sudantribune.com/article/313957 |access-date=2026-05-15 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 15 мая — урадавыя войскі адбілі Хор-Хасан у штаце Блакітны Ніл&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-15 |title=Sudanese army recaptures strategic Blue Nile town of Khor Hassan |url=https://sudantribune.com/article/313990 |access-date=2026-05-16 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 18 мая — урадавыя сілы адбілі Керн-Керн і Дукан у штаце Блакітны Ніл&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-18 |title=Sudan army recaptures two areas in Blue Nile |url=https://sudantribune.com/article/314078 |access-date=2026-05-19 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}&lt;/ref&gt; і ў трэці раз прарвалі аблогу Даланга&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-18 |title=Sudan army breaks Dilling siege for third time, enabling aid delivery |url=https://sudantribune.com/article/314123 |access-date=2026-05-19 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.
* 19 мая — у выніку ўдару беспілотніка усс па рынку ў Габешы, заходні Кардафан, загінулі 28 чалавек.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-19 |title=At least 28 civilians killed in drone strike on busy market in West Kordofan, rights group says |url=https://sudantribune.com/article/314146 |access-date=2026-05-20 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 21 мая — шэсць чалавек атрымалі раненні ў выніку ўдару беспілотніка САП, які знішчыў склад медыцынскіх прылад у Даланзе.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-21 |title=Drone strike injures six, destroys medical supplies in Dilling |url=https://sudantribune.com/article/314231 |access-date=2026-05-22 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 23 мая — прыхільнікі Бурхана заявілі, што збілі беспілотнік, які вылецеў з Эфіопіі, недалёка ад Эд-Дамазіна.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-23 |title=Sudan military says drone from Ethiopia shot down near Ed Damazin |url=https://sudantribune.com/article/314309 |access-date=2026-05-28 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 24 мая — суданскія войскі адбілі Аль-Барку, недалёка ад Курмука.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-25 |title=Sudan army seizes Al-Barka in Blue Nile, closing in on Kurmuk |url=https://sudantribune.com/article/314335 |access-date=2026-05-28 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}&lt;/ref&gt; У выніку ўдару беспілотніка САП па рынку ў Ціне загінулі чатырнаццаць чалавек.&lt;ref name=&quot;may25&quot;/&gt;
* 25 мая — пяць чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па рынку ў Карноі.&lt;ref name=&quot;may25&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-05-25 |title=21 Civilians Killed in strikes on Tina, Kornoi Markets in North Darfur |url=https://sudantribune.com/article/314371 |access-date=2026-05-28 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 26 мая — УСС адбілі Абдаклу, Ады, Вашымбу, Ум Шанкар і Кіншынкару ў Кайсане, Штат Блакітны Ніл, і вымусілі праціўніка адступіць да мяжы з Эфіопіяй.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-26 |title=Sudan Army Recaptures Four Areas in Blue Nile, Pursues RSF to Ethiopian Border |url=https://sudantribune.com/article/314411 |access-date=2026-05-28 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 28 мая — прынамсі 30 чалавек загінулі ў выніку нападаў сіл Дагалы на вёскі Аль-Мура, Ум Саадун аш-Шарыф і Аль-Радха ў Заходняй Бары, Паўночны Кардафан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-29 |title=RSF attack kills 30 civilians in North Kordofan villages, tribal union says |url=https://sudantribune.com/article/314440 |access-date=2026-05-29 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-gov-reports-58-dead-in-rsf-attack-on-north-kordofan-villages |title=Sudan gov reports 58 dead in RSF attack on North Kordofan villages |work=Radio Dabanga |date=1 June 2026|access-date=3 June 2026}}&lt;/ref&gt; Войскі Бурхана заявілі аб адбіцці атакі баевікоз на станцыю Амарыі ў раёне Кайсан, штат Блакітны Ніл.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-29 |title=Sudan army repels attack on Amora station, foiling plan to cut off Qaisan |url=https://sudantribune.com/article/314444 |access-date=2026-05-29 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 30 мая — у выніку ўдару беспілотніка па двух аўтамабілях, якія рухаліся па дарозе Абу-Забад–Аль-Фула ў Заходнім Кардафане, загінулі дзесяць чалавек.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Drone strike on civilian vehicles kills 10, including eight children, in West Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/314520 |website=Sudan Tribune |date=31 May 2026}}&lt;/ref&gt;  УСС заявілі, што збілі беспілотнік праціўніка над Кенанай, штат Белы Ніл.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sudan army shoots down long-range RSF drone carrying eight missiles over White Nile |url=https://sudantribune.com/article/314486 |website=Sudan Tribune |date=31 May 2026}}&lt;/ref&gt;

===Чэрвень===
* 1 чэрвеня — паведамлялася аб некалькіх загінулых і параненых пры ракетным удары па рынку і сельскай бальніцы ў Кубуме, Паўднёвы Дарфур&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://sudantribune.com/article/314596|title=Drone attack hits market and hospital in South Darfur as tribal war intensifies|work=Sudan Tribune|date=2 June 2026|access-date=2 June 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kubum&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/scores-dead-in-new-drone-attacks-across-darfur-kordofan |title=Scores dead in new drone attacks across Darfur, Kordofan |work=Radio Dabanga |date=2 June 2026|access-date=3 June 2026}}&lt;/ref&gt;.
* 4 чэрвеня —  у выніку ўдару беспілотніка па Кубуме загінулі дзевяць чалавек.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/nine-killed-in-fresh-drone-strike-on-south-darfur-sniper-deployment-amid-rising-intertribal-kassala-tensions |title=Nine killed in fresh drone strike on South Darfur, ‘sniper deployment’ amid rising intertribal Kassala tensions |work=Radio Dabanga |date=5 June 2026|access-date=6 June 2026}}&lt;/ref&gt;
* 5 чэрвеня — дроны войск Дагала нанеслі ўдары беспілотнікамі па пазіцыях праціўніка ў Амдурмане, Эд-Дамазіне і Абу-Джубейхе ў Паўднёвым Кардафане.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://sudantribune.com/article/314739 |title=RSF launches coordinated drone attacks on Omdurman, Damazin and Abu Jubeiha |work=Sudan Tribune|date=5 June 2026|access-date=6 June 2026}}&lt;/ref&gt; Чатыры чалавекі загінулі ў выніку ўдараў беспілотнікаў САП у Хамрат-эль-Шэйху, Паўночны Кардафан.&lt;ref name=&quot;hamrat&quot;/&gt;
* 6 чэрвеня —  у выніку ўдару беспілотніка САП у Хамрат-эль-Шэйху загінулі адзінаццаць чалавек.&lt;ref name=&quot;hamrat&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/15-civilians-killed-in-north-kordofan-drone-attacks |title=15 civilians killed in North Kordofan drone attacks |work=Radio Dabanga|date=7 June 2026|access-date=8 June 2026}}&lt;/ref&gt;
* 8 чэрвеня — тры чалавекі загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па двух аўтамабілях у Судры, Паўночны Кардафан.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://sudantribune.com/article/314846 |title=Drone strike kills three civilians in North Kordofan, Emergency Lawyers say |work=Sudan Tribune|date=8 June 2026|access-date=11 June 2026}}&lt;/ref&gt;
* 9 чэрвеня — Узброеныя сілы Судана перахапілі некалькі беспілотнікаў паўстанцаў над Хартумам&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://sudantribune.com/article/314872 |title=Sudanese army air defences intercept RSF drones over Khartoum |work=Sudan Tribune|date=9 June 2026|access-date=11 June 2026}}&lt;/ref&gt;. Удар беспілотніка САП разбурыў мост Ардамата ў Генейне.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://sudantribune.com/article/314903 |title=RSF’s administration says Sudanese army drone destroyed key Darfur bridge |work=Sudan Tribune|date=9 June 2026|access-date=11 June 2026}}&lt;/ref&gt;
* 10 чэрвеня — прынамсі 23 чалавекі загінулі ў выніку ўдараў беспілотнікаў мяцежнікаў у Эль-Абейдзе і Джэбель-Кардафане.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://thedefensepost.com/category/africa/|title=Drone Strikes on Key Sudan City Kill 23: Rights Group|work=The Defense Post|date=12 June 2026|access-date=12 June 2026}}&lt;/ref&gt;
* 11 чэрвеня — у выніку ўдару беспілотніка САП у Эль-Абейдзе загінулі 16 чалавек і дзясяткі атрымалі раненні. Таксама былі нанесеныя ўдары па аб'ектах паблізу штаба 5-й пяхотнай дывізіі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fatima |first=Sakina |date=2026-06-12 |title=Sudan drone strike kills 16 amid scrutiny of UAE-RSF links |url=https://www.siasat.com/sudan-drone-strike-kills-16-amid-scrutiny-of-uae-rsf-links-3487544/ |access-date=2026-06-24 |website=The Siasat Daily}}&lt;/ref&gt; An RSF strike on a fuel station in Tendalti killed a worker and injured several others.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-06-12 |title=RSF drone attack kills one in White Nile's Tendalti |url=https://sudantribune.com/article/315004 |access-date=2026-06-24 |website=Sudan Tribune }}&lt;/ref&gt;
* 13 чэрвеня — урадавыя войскі заявілі, што адбілі сумесную атаку прыхільнікаў аль-Хілу і Дагала на Амуры, штат Блакітны Ніл&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-06-13 |title=Sudanese army repels RSF and SPLM-N alliance in Blue Nile |url=https://sudantribune.com/article/315042 |access-date=2026-06-24 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;.
* 16 чэрвеня — некалькі чалавек загінулі ў выніку абстрэлаў і ўдараў беспілотнікаў на залатыя руднікі ў штаце Белы Ніл. Адказнасць за ўдары былі ўскладзена на егіпецкія сілы.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Egyptian drone strikes kill several at gold mine near Sudan border, miners say |url=https://sudantribune.com/article/315167 |website=Sudan Tribune |date=10 June 2026}}&lt;/ref&gt;
* 18 чэрвеня — прынамсі 50 мірных жыхароў загінулі ў выніку 10 дзён удараў беспілотнікаў па Эль-Абейду і Паўночным Кардафане.&lt;ref&gt;{{cite news |title=At least 29 countries raise alarm about atrocities in Sudan’s el-Obeid |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/6/18/dozens-of-countries-warn-of-atrocities-amid-escalation-in-sudans-el-obeid |access-date=24 June 2026 |work=[[Al Jazeera]] |date=18 June 2026}}&lt;/ref&gt; У выніку ўдару беспілотніка САП па аўтамабілі ў Аль-Мальхе загінулі дзевяць чалавек і 12 атрымалі раненні, у тым ліку некалькі чалавек атрымалі сур’ёзныя траўмы, а ўдар беспілотніка УСС па рынку ў тым жа горадзе параніў некалькі чалавек.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-06-19 |title=Nine Killed, 12 Injured in Drone Strike on Civilian Vehicle in North Darfur’s Al-Malha |url=https://darfur24.com/en/2026/06/19/nine-killed-12-injured-in-drone-strike-on-civilian-vehicle-in-north-darfurs-al-malha/ |access-date=2026-06-24 |website=Darfur24 }}&lt;/ref&gt;
* 19 чэрвеня — удары беспілотнікаў войск Дагала выклікалі адключэння электраэнергіі ў Эль-Абейдзе пасля траплення ў яго энергасістэму, заправачныя станцыі і танкеры.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-06-19 |title=Sudan paramilitary drone strikes persist in El Obeid, knocking out power and hospitals |url=https://sudantribune.com/article/315248 |access-date=2026-06-24 |website=Sudan Tribune }}&lt;/ref&gt;
* 20 чэрвеня —  САП заявілі, што захапілі Суркум у сектары Курмук.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-06-21 |title=RSF claims gains in Blue Nile as drone strikes kill civilians in White Nile and North Kordofan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-claims-gains-in-blue-nile-as-drone-strikes-kill-civilians-in-white-nile-and-north-kordofan |access-date=2026-06-24 |website=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt; Узброеныя сілы Судана заявілі, што нанеслі масіраваныя ўдары беспілотнікамі па пазіцыях праціўніка па ўсім Паўночным Кардафане, каб прадухіліць магчымы напад на Эль-Абейд.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-06-20 |title=Sudanese army drone strikes foil RSF plan to attack El Obeid |url=https://sudantribune.com/article/315279 |access-date=2026-06-24 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 22 чэрвеня — два чалавекі загінулі ў выніку ўдару беспілотніка па Эль-Абейду&lt;ref&gt;{{cite news |title=Drone strike kills two displaced people in Sudan’s El Obeid, state government says |url=https://sudantribune.com/article/315395 |access-date=24 June 2026 |work=[[Sudan Tribune]] |date=22 June 2026}}&lt;/ref&gt;, яшчэ адзін чалавек загінуў і некалькі атрымалі раненні ў выніку меркаванага ўдару беспілотніка Узброеных Сіл Судана па рынку ў Аль-Сае, Паўночны Дарфур&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-06-24 |title=Drone Strike Hits Al-Sayyah Market, Killing One and Injuring Civilians |url=https://darfur24.com/en/2026/06/24/drone-strike-hits-al-sayyah-market-killing-one-and-injuring-civilians/ |access-date=2026-06-25 |website=Darfur24 News Website }}&lt;/ref&gt;. ААН паведаміла, што ўдары па горадзе з 18 па 21 чэрвеня закранулі, сярод іншых мэтаў, электрападстанцыю і аўтазаправачную станцыю. Сетка лекараў Судана паведаміла, што ўдары прывялі да закрыцця медыцынскіх устаноў, уключаючы цэнтр дыялізу, і водаачышчальных станцый. Два моста на поўдзень ад Ум-Рувабы трапілі пад атакі БПЛА.&lt;ref name=&quot;ST6-22-26&quot;&gt;{{cite news |title=Drone strikes target Kordofan infrastructure, disrupt services, UN says |url=https://sudantribune.com/article/315405 |access-date=24 June 2026 |work=[[Sudan Tribune]] |date=23 June 2026}}&lt;/ref&gt;
* 23 чэрвеня — войскі Бурхана заявілі аб вяртанні Аль-Бара пасля наступлення ля эфіопскай мяжы ў раёне Гейсан у штаце Блакітны Ніл&lt;ref&gt;{{cite news |title=Sudan army launches offensive near Ethiopian border, captures rebel stronghold |url=https://sudantribune.com/article/315409 |access-date=24 June 2026 |work=[[Sudan Tribune]] |date=23 June 2026}}&lt;/ref&gt;. Мяцежнікі заявілі пра захоп Амбра ў Паўночным Дарфуры.&lt;ref name=&quot;amba&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-06-24 |title=Sudanese Armed Forces claim gains in Blue Nile as RSF take Furuawiya in North Darfur |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudanese-armed-forces-claim-gains-in-blue-nile-as-rsf-take-furuawiya-in-north-darfur |access-date=2026-06-25 |website=Radio Dabanga }}&lt;/ref&gt;
* 24 чэрвеня — мяцежнікі абвясцілі аб захопе Фуруавіі ў Паўночным Дарфуры.&lt;ref name=&quot;amba&quot;/&gt;
* 25 чэрвеня — у выніку ўдару беспілотніка САП па заправачнай станцыі ў Рабацы загінулі два чалавекі і некалькі атрымалі раненні. Іншы беспілотнік, накіраваны на раён аэрапорта Эль-Абейда, быў збіты&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-06-25 |title=RSF drone attacks kill two in Rabak, army downs drone over El Obeid |url=https://sudantribune.com/article/315489 |access-date=2026-06-25 |website=Sudan Tribune }}&lt;/ref&gt;.
* 26 чэрвеня — у выніку ўдару беспілотніка САП па аўтазаправачнай станцыі ў Эль-Абейдзе адзін чалавек загінуў і чацвёра атрымалі раненні.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-06-26 |title=One killed in RSF drone attack on El Obeid fuel station |url=https://sudantribune.com/article/315550 |access-date=2026-06-27 |website=Sudan Tribune }}&lt;/ref&gt; Паводле суданскай камісіі па гуманітарнай дапамозе, атрады Дагала атакавалі гуманітарны грузавік, які рухаўся ў Эль-Абейд, недалёка ад Эль-Рахада, забіўшы кіроўцу і параніўшы некалькіх іншых.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-06-27 |title=Sudan aid commission says RSF attacked relief convoy bound for El Obeid |url=https://sudantribune.com/article/315592 |access-date=2026-06-28 |website=Sudan Tribune }}&lt;/ref&gt; Восем вучаніц прыватнай жаночай школы Эль-Джыл-эль-Раед атрымалі раненні ад абломкаў пасля ўдару беспілотніка.&lt;ref name=&quot;Dabanga28-6-2026&quot;&gt;{{cite news |title=Drone attacks deepen humanitarian crisis in El Obeid, Joint Forces claims gains in North Darfur |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/drone-attacks-deepen-humanitarian-crisis-in-el-obeid-joint-forces-claims-gains-in-north-darfur |access-date=29 June 2026 |work=[[Radio Dabanga]] |date=28 June 2026}}&lt;/ref&gt; Міністэрства фінансаў ЗША ўвяло санкцыі супраць пяці фізічных асоб і трох карпарацый, якія абвінавачваюцца ў пастаўцы зброі і вярбоўцы байцоў для варагуючых бакоў&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-06-26 |title=US punishes eight individuals and companies for sending explosives and recruiting fighters in Sudan |url=https://www.democrata.es/en/international/us-punishes-eight-individuals-and-companies-for-sending-explosives-and-recruiting-fighters-in-sudan/amp/ |access-date=2026-06-26 |website=Demócrata}}&lt;/ref&gt;.
* 27 чэрвеня — урадавыя войскі абвясцілі, што адбілі Абу-Камру ў Паўночным Дарфуры ў ходзе сумеснай аперацыі з саюзнымі апалчэннямі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-06-27 |title=Sudanese joint forces recapture Abu Qamra from RSF in North Darfur |url=https://sudantribune.com/article/315589 |access-date=2026-06-27 |website=Sudan Tribune }}&lt;/ref&gt;
* 29 чэрвеня — 4-я пяхотная дывізія УСС абвясціла аб тым, што адваявала раёны Магаджа і Саркам у штаце Блакітны Ніл.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-06-29 |title=Sudanese army says it recaptures two areas in Blue Nile region |url=https://sudantribune.com/article/315667 |access-date=2026-06-29 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt; The JDF meanwhile announced the recapture of Kulbus in West Darfur from the RSF.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-06-29 |title=Sudanese Joint Forces Recapture Kulbus in West Darfur |url=https://sudantribune.com/article/315676 |access-date=2026-06-29 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt; Тым часам ўлады абвясцілі аб адваяванні Кулбуса ў Заходнім Дарфуры.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Sudan declares new cholera outbreak months after official end to one that lasted nearly 2 years |url=https://www.cbc.ca/news/world/sudan-cholera-kordofan-outbreak-9.7253235 |access-date=12 July 2026 |work=[[Canadian Broadcasting Corporation]] |date=29 June 2026}}&lt;/ref&gt;
* 30 чэрвеня — прыхільнікі генерала Бурхана бвясцілі, што за апошнія два тыдні яны знішчылі 224 вайсковыя аўтамабілі САП і захапілі 36, а таксама знішчылі два склады боепрыпасаў і два паліўныя склады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-06-30 |title=Sudanese army claims destruction of 224 RSF combat vehicles |url=https://sudantribune.com/article/315708 |access-date=2026-07-01 |website=Sudan Tribune }}&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Храналогіі]]
[[Катэгорыя:Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]]</text>
      <sha1>oav6kwuz133nsln8bekuwanpdmt5cub</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181220</id>
      <parentid>5181218</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T16:49:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Чэрвень */</comment>
      <origin>5181220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79813" sha1="mgst5rnz4o098fn698316wj0tuwdboa" xml:space="preserve">{{Суданскі канфлікт (2023)}}
У красавіку [[2023]] года пачалося ўзброенае супрацьстаянне на тэрыторыі [[Судан]]а паміж [[Узброеныя сілы Судана|Узброенымі сіламі Судана]] (УСС) і [[ваенізаваная арганізацыя|ваенізаванай арганізацыяй]] «[[Сілы аператыўнай падтрымкі]]» (САП), якая сыходзіць сваімі каранямі да апалчэння [[Джанджавід]]. Баявыя дзеянні спачатку ахапілі сталіцу, а хутка і розныя іншыя часткі краіны. Сам канфлікт стаў следствам барацьбы за ўладу паміж [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Абдэлем аль-Бурханам]] і [[Махамед Хамдан Дагала|Махамедам Дагала]], а таксама няўдалай спробы інтэграцыі САП у шэрагі арміі.

== Храналогія==
=== Студзень ===
* 1 студзеня — Хамід Алі Абубакар, галоўнакамандуючы фракцыі Рэвалюцыйнага савета «Суданская рэвалюцыя», звязанай з Сіламі аператыўнай падтрымкі, і адначасова саветнік па бяспецы Дагала , быў забіты ў выніку ўдару беспілотніка на сустрэчы камандуючых паўстанцаў у Цэнтральным Дарфуры.&lt;ref&gt;{{cite web |title=RSF Darfur security advisor killed in drone strike near Zalingei |website=Sudan Tribune |date=1 January 2026 |access-date=2 January 2026 |url=https://sudantribune.com/article/308882}}&lt;/ref&gt;
* 3 студзеня — беспілотнікі мяцежнікаў нанеслі ўдары беспілотнікамі па Эль-Абейду і штаце Белы Ніл.&lt;ref&gt;{{cite web |title=RSF drones attack vital sites in North Kordofan and White Nile states |website=Sudan Tribune |date=4 January 2026 |access-date=4 January 2026 |url=https://sudantribune.com/article/308964}}&lt;/ref&gt; У выніку авіяўдараў ВПС Судана па роднаму гораду Дагала, Аль-Зоргу, была знішчана гарадская бальніца, а таксама загінулі двое сваякоў Дагала і мясцовы племянны правадыр Башыр Барма Барака Алах.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 January 2026 |title=RSF Accuses Army of Killing Over 64 Civilians in North Darfur |url=https://www.darfur24.com/en/2026/01/03/rsf-accuses-army-of-killing-over-64-civilians-in-north-darfur/ |access-date=4 January 2026 |website=Darfur24}}&lt;/ref&gt; Прыхільнікі Дагала і саюзныя групы заявілі аб захопе Эль-Бардаба на поўнач ад Кадуглі&lt;ref&gt;{{cite web |title=South Kordofan: RSF claim control of El Bardab area north of Kadugli |website=Radio Dabanga |date=4 January 2026 |access-date=7 January 2026 |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/south-kordofan-rsf-claim-control-of-el-bardab-area-north-of-kadugli}}&lt;/ref&gt;.
* 5 студзеня — урадавыя войскі заявілі, што перахапілі атаку беспілотніка праціўніка на Мерове&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sudanese army says it intercepted drone attack on key dam |website=Sudan Tribune |date=5 January 2026 |access-date=5 January 2026 |url=https://sudantribune.com/article/309008}}&lt;/ref&gt;. Па дадзеных Суданскай сеткі лекараў, у выніку ўдару беспілотніка САП па хаце ў Эль-Абейдзе загінулі трынаццаць чалавек, у тым ліку восем дзяцей.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Children killed after drone hits home in Sudan, medics say |website=BBC |date=5 January 2026 |access-date=5 January 2026 |url=https://www.bbc.com/news/articles/c74w54783zeo}}&lt;/ref&gt;
* 7 студзеня — адзін салдат загінуў у выніку меркаванага ўдару беспілотніка мяцежнікаў па лагеры сіл «Суданскага шчыта» на раўніне Бутану ў штаце Гезіра.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Drone strike kills one at Sudan Shield camp in Al-Jazirah |website=Sudan Tribune |date=7 January 2026 |access-date=8 January 2026 |url=https://sudantribune.com/article/309113}}&lt;/ref&gt;
* 9 студзеня — САП і іх саюзнікі, асобныя фракцыі груповак «[[Вызваленчы рух Судана]]» і «[[Рух за справядлівасць і роўнасць]]», атакавалі пазіцыі [[Аб’яднаныя сілы абароны Дарфура|Аб’яднаных сіл абароны Дарфура]] на мяжы [[Чад]]а і Судана.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 January 2026 |title=Sudanese army allies and RSF clash near Chadian border |url=https://sudantribune.com/article/309196 |access-date=2026-01-11 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt; Узброеныя сілы Судана нанеслі авіяўдары па пазіцыях войск Дагала ў Дарфуры і Кардафане. Армія Бурхана заявіла, што было знішчана 240 ваенных машын і загінулі сотні мяцежнікаў. Таксама заяўлена, што над аэрапортам Ньла збіты турэцкі беспілотнік Baykar Bayraktar Akıncı САП. У Паўднёвым Кардафане фракцыя аль-Хілу заявіла, што ў выніку авіяўдару па Ум-Джаміне ў акрузе Аль-Сунут загінулі 13 мірных жыхароў, уключаючы дзяцей.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-09 |title=Sudanese army launches intensive strikes on RSF positions in Darfur and Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/309192 |access-date=2026-01-11 |website=Sudan Tribune }}&lt;/ref&gt;
* 10 студзеня — УСС абвінавацілі сілы Дагала ў забойстве і выкраданні 19 чалавек у Джырджыры, Паўночны Дарфур.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-11 |title=Joint Forces accuse RSF of killing 19 civilians in North Darfur |url=https://sudantribune.com/article/309255 |access-date=2026-01-15 |website=Sudan Tribune }}&lt;/ref&gt;
* 11 студзеня — УСС нанеслі ўдары па калоне забеспячэння ў Ябусе, штат Блакітны Ніл, недалёка ад эфіопска-суданскай мяжы.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-11 |title=الطيران الحربي يقصف معقل رئيسي لـ«الشعبية» في النيل الأزرق للمرة الأولى |trans-title=Warplanes bombed a major stronghold of the &quot;Popular Front&quot; in Blue Nile state for the first time |url=https://sudantribune.net/article/309228 |access-date=2026-01-12 |website=Sudan Tribune |language=ar}}&lt;/ref&gt; У выніку ўдару беспілотніка мяцежнікаў па рынку ў Картале, Паўднёвы Кардафан, загінулі пяць чалавек і 20 атрымалі раненні.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-12 |title=RSF drone strike kills five in South Kordofan market |access-date=2026-01-13 |website=[[Sudan Tribune]] |url=https://sudantribune.com/article/309283}}&lt;/ref&gt;
* 12 студзеня — прынамсі 27 чалавек загінулі і 73 атрымалі раненні ў выніку ўдару беспілотніка САП па вайсковай базе ў Сінгху. Паведамляецца, што мэтай атакі была сустрэча паміж прадстаўнікамі ўрада і УСС на базе. Пацверджана, што губернатары штатаў Белы Ніл, Сенар і Блакітны Ніл прысутнічалі на сустрэчы, але не пацярпелі&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-12 |title=Sudan paramilitary strike on southeastern city kills 27 |url=https://www.arabnews.com/node/2629082/middle-east |access-date=2026-01-13 |website=[[Arab News]]|agency=[[Agence France-Presse]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-12 |title=RSF drone strikes kill dozens in Sinjah government and military sites |access-date=2026-01-13 |website=[[Sudan Tribune]]  |url=https://sudantribune.com/article/309295}}&lt;/ref&gt;. 
* 13 студзеня — армія Бурхана і саюзныя групы заявілі, што адбілі Джырджыру.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-14 |title=Sudan Joint Force claims recapture of Jargeira in North Darfur from RSF |access-date=2026-01-15 |website=[[Radio Dabanga]] |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-joint-force-claims-recapture-of-jargeira-in-north-darfur-from-rsf}}&lt;/ref&gt;
* 14 студзеня — УСС адбілі сумесную атаку войск Дагала і аль-Хілу паблізу Аль-Кувайка, недалёка ад Кадуглі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-15 |title=Sudan army says repels RSF attack in South Kordofan |access-date=2026-01-15 |website=[[Sudan Tribune]] |url=https://sudantribune.com/article/309385}}&lt;/ref&gt; САП былі абвінавачаны ў выкраданні 97 маладых людзей з залатога рудніка ў Эяль-Бахіце, Заходні Кардафан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-16 |title=RSF accused of kidnapping 97 people from West Kordofan gold mine |access-date=2026-01-16 |website=[[Sudan Tribune]] |url=https://sudantribune.com/article/309419}}&lt;/ref&gt;
* 15 студзеня — мяцежнікі, пераследуючы праціўніка, атакавалі тэрыторыю Чада, забіўшы сем чадскіх салдат&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-16 |title=RSF attacks Chadian army camp near Sudan border |access-date=2026-01-16 |website=[[Sudan Tribune]]|url=https://sudantribune.com/article/309426}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-16 |title=Chad: 7 soldiers killed in reported clash at Sudanese border with RSF |access-date=2026-01-16 |website=[[Africanews]]|url=https://www.africanews.com/2026/01/16/chad-7-soldiers-killed-in-reported-clash-at-sudanese-border-with-rsf/}}&lt;/ref&gt;. Дванаццаць чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па рынку ў Даланге, Паўднёвы Кардафан&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-16 |title=12 killed in RSF drone strike on South Kordofan market |access-date=2026-01-16 |website=[[Sudan Tribune]]|url=https://sudantribune.com/article/309407}}&lt;/ref&gt;. Прыхільнікі Дагала і аль-Хілу заявілі, што адбілі атаку УСС на Хабілу пад Далангам.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-16 |title=SPLM-N and RSF repel Sudanese army attack in Habila |access-date=2026-01-17 |website=[[Sudan Tribune]]|url=https://sudantribune.com/article/309453}}&lt;/ref&gt;
* 18 студзеня — УСС адбілі атаку войск Дагала на Вадзі аль-Хут у Паўночным Кардафане.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-18 |title=Sudanese army, RSF clash on North Kordofan-Khartoum border|url=https://sudantribune.com/article/309546 |access-date=2026-01-19 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 23 студзеня — пяць чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка УСС па рынку ў Абу-Заіме, Паўночны Кардафан.&lt;ref name=&quot;zaima&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-01-25 |title=Drone attacks wreak death, injury among South Kordofan civilians |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/drone-attacks-wreak-death-injury-among-south-kordofan-civilians |access-date=2026-01-25 |website=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt;
* 24 студзеня — два чалавекі загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па Далангу.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-25 |title=Drone strike kills two in Sudan's Dilling, medical group says |url=https://sudantribune.com/article/309809 |access-date=2026-01-25 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt; 
* 25 студзеня — войскі Бурхана адбілі буйнамаштабную атаку баевікоў Дагала і аль-Хілу на Мілкан і Аль-Сілак у штаце Блакітны Ніл.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-25 |title=Sudan says RSF, SPLM-N attack Blue Nile region from South Sudan |url=https://sudantribune.com/article/309824 |access-date=2026-01-26 |website=Sudan Tribune }}&lt;/ref&gt;
* 26 студзеня — урадавыя войскі адбілі Хабілу і знялі аблогу Даланга&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-26 |title=Sudanese Army Announces Lifting of Dilling Siege After Fierce Battles |url=https://www.darfur24.com/en/2026/01/26/sudanese-army-announces-lifting-of-dilling-siege-after-fierce-battles/ |access-date=2026-01-26 |website=Darfur24 |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* 27 студзеня — у выніку ўдару беспілотніка па Далангу загінулі пяць чалавек.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-28 |title=Dilling, South Kordofan: Calls for air bridge on second day of deadly drone strikes |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/dilling-south-kordofan-calls-for-air-bridge-on-second-day-of-deadly-drone-strikes |access-date=2026-01-29 |website=Radio Dabanga |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 28 студзеня — у выніку ўдару беспілотніка САП па Далангу загінулі дзясяткі чалавек.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-28 |title=Dozens killed in RSF drone strike in Sudan's South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/309969 |access-date=2026-01-29 |website=Sudan Tribune }}&lt;/ref&gt;
* 30 студзеня — [[Еўрапейскі Саюз]] увёў санкцыі супраць сямі чалавек за іх ролю ў эскалацыі канфлікту ў Судане, уключаючы брата Дагала, маёра Алганея Хамдана Дагала Мусу, і Аль-Місбаха Абу Заіда Тальху, камандзіра [[Батальён Аль-Бара ібн Малік|батальёна Аль-Бара ібн Малік]]&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-30 |title=EU blacklists seven in Sudan, including RSF leader's brother |url=https://sudantribune.com/article/310021 |access-date=2026-01-30 |website=Sudan Tribune }}&lt;/ref&gt;. Дроны мяцежнікаў атакавалі Аль-Абейд.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-30 |title=RSF drones attack Sudan’s El Obeid, target government buildings |url=https://sudantribune.com/article/310055 |access-date=2026-02-01 |website=Sudan Tribune }}&lt;/ref&gt;

===Люты===
* 1 лютага — УСС і АСАД адбілі Аль-Дашоль на шашы паміж Далангам і Кадуглі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-01 |title=Sudanese army nears end of Kadugli siege in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/310109 |access-date=2026-02-02 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt; Прынамсі пяць чалавек, уключаючы высокапастаўленага камандзіра мяцежнікаў і правадыра племя, загінулі ў сутыкненнях паміж варагуючымі фракцыямі САП у Хазан-Джадзідзе, Усходні Дарфур.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-02 |title=Senior RSF officer and tribal leader killed in East Darfur internal clashes |url=https://sudantribune.com/article/310168 |access-date=2026-02-03 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 3 лютага — урадавыя войскі заявілі, што прарвалі аблогу Кадуглі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-03 |title=Sudanese military claims to have broken RSF siege of Kordofan’s regional capital |url=https://apnews.com/article/sudan-war-military-rsf-kordofan-b047d3d473a4e2fe5d5fcf1c55deb08e |access-date=2026-02-04 |website=AP News}}&lt;/ref&gt; Пазней у той жа дзень у выніку ўдараў беспілотнікаў па горадзе загінулі 15 чалавек.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-04 |title=Sudan Doctors Network: ‘15 dead as drones strafe South Kordofan capital Kadugli’ |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/doctors-15-dead-as-drones-strafe-south-kordofan-capital-kadugli |access-date=2026-02-06 |website=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt; Войскі аль-Хілу і Дагала захапілі гарады Дэйм Мансур, Башыр Нуку і Хор Аль-Будзі недалёка ад Курмука ў штаце Блакітны Ніл.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-03 |title=RSF and SPLM-N attack arm’s positions in Blue Nile, capture strategic area |url=https://sudantribune.com/article/310223 |access-date=2026-02-04 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 4 лютага — у выніку ўдару беспілотніка САП па вайсковым шпіталі ў Кадуглі загінуў адзін чалавек.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-04 |title=One killed in drone attack on Kadugli hospital |url=https://sudantribune.com/article/310256 |access-date=2026-02-06 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 5 лютага — Вялікабрытанія звяла санкцыі супраць шасці чалавек за іх ролю ў падтрыманні канфлікту, уключаючы трох калумбійцаў, абвінавачаных у вярбоўцы наймітаў для арміі Дагала, палявога камандзіра САП [[Хусейн Бармаш|Хусейна Баршама]] і камандуючага [[Сілы шчыта Судана|сіламі «Шчыт Судана]]» [[Абу Акла Кайкал|Абу Аклу Кайкала]]&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-05 |title=UK hits ‘Sudan’s war machine’ with new sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/uk-hits-sudans-war-machine-with-new-sanctions |access-date=2026-02-06 |website=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt;. У выніку ўдару беспілотніка мяцежнікаў па вайсковым шпіталі ў Куіку, Паўднёвы Кардафан, загінулі 22 чалавекі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-05 |title=Famine is threatening more of war-torn Sudan’s Darfur region as an attack in the south kills 22 |url=https://apnews.com/article/sudan-famine-rsf-kordofan-darfur-war-hunger-9b16a0419f8d7cc67c7e95939a8a954d |access-date=2026-02-06 |website=AP News}}&lt;/ref&gt; У выніку ўдару беспілотніка УСС па рынку ў Заходнім Кардафане 11 чалавек атрымалі раненні.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-06 |title=Deadly attacks hit Kordofan as scrutiny grows over drone warfare in Sudan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/deadly-attacks-hit-kordofan-as-scrutiny-grows-over-drone-warfare-in-sudan |access-date=2026-02-09 |website=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt;
* 6 лютага — прынамсі адзін чалавек загінуў у выніку серыі ўдараў беспілотнікаў САП па калонах грузавікоў у Паўночным Кардафане.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-06 |title=RSF drones attack aid convoys in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/310338 |access-date=2026-02-09 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 7 лютага — у выніку атакі беспілотніка САП на аўтамабіль з перамешчанымі асобамі каля Рахада загінулі прынамсі 24 чалавекі, у тым ліку восем дзяцей.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-07 |title=Drone attack by paramilitary group in Sudan kills 24, including 8 children, doctors’ group says|url=https://apnews.com/article/sudan-attack-war-rfs-military-displaced-21c24cd642120884e3fc00b05c02f97e |access-date=2026-02-07 |website=Associated Press}}&lt;/ref&gt; Прыхільнікі Бурхана адбілі атаку войск Дагала на Аль-Сілак.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-07 |title=Sudanese army repels attack near South Sudan border |url=https://sudantribune.com/article/310386 |access-date=2026-02-09 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 8 лютага — восем чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па аўтамабілі, які перавозіў прадукты харчавання, недалёка ад Ум-Рувабы, Паўночны Кардафан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-08 |title=RSF drones target convoys in Sudan’s Kordofan region |url=https://sudantribune.com/article/310441 |access-date=2026-02-09 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 10 лютага — прыхільнікі Бурхана заявілі, што знішчылі сістэму СПА [[FK-2000]] і беспілотнікі праціўніка ў Эд-Дубеібаце.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-10 |title=Sudanese army says destroyed RSF drones and air defence systems |url=https://sudantribune.com/article/310506 |access-date=2026-02-14 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 11 лютага — два чалавекі загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па мячэці ў Эр-Рахадзе.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-11 |title=Drone strike on a mosque kills 2 children in Sudan’s Kordofan region |url=https://apnews.com/article/mosque-north-kordofan-war-sudan-drone-attack-children-2b19238cee4ae4105e756add236f5624 |access-date=2026-02-11 |website=Associated Press}}&lt;/ref&gt;
* 13 лютага — два чалавекі загінулі ў выніку ўдараў беспілотнікаў САП па Аль-Кургале, Паўднёвы Кардафан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-13 |title=RSF drone strikes kill two in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/310656 |access-date=2026-02-14 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt; Войскі Бурхана абстралялі кантраляваныя баевікамі гарады Малкон і Ябус, размешчаныя недалёка ад эфіопскай мяжы ў штаце Блакітны Ніл.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-13 |title=Drone strikes and shelling intensify in Sudan’s South Kordofan, Blue Nile |url=https://sudantribune.com/article/310668 |access-date=2026-02-14 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 14 лютага — у выніку ўдараў беспілотнікаў паўстанцаў па Кайсане, штат Блакітны Ніл, загінула неўстаноўленая колькасць мірных жыхароў.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-14 |title=Civilian deaths reported in RSF drone strike on Blue Nile’s locality |url=https://sudantribune.com/article/310696 |access-date=2026-02-15 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 15 лютага — тры чалавекі загінулі ў выніку ўдару дрона САП па бальніцы Аль-Мазмум у штаце Сенар&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-15 |title=Sudanse medical group says RSF drone strike kills three at Sennar hospital |url=https://sudantribune.com/article/310746 |access-date=2026-02-16 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;. Прынамсі 28 чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка па рынку за межамі Садары ў Паўночным Кардафане.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-16 |title=Drone attack on Sudan market kills 28: rights group  |url=https://www.africanews.com/amp/2026/02/16/drone-attack-on-sudan-market-kills-28-rights-group/ |website=africanews}}&lt;/ref&gt; УСС заявілі аб знішчэнні сістэмы СПА праціўніка ў Абу-Забадзе, Заходні Кардафан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-15 |title=Sudan army says destroys second RSF air defence system in Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/310737 |access-date=2026-02-16 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 16 лютага — прынамсі 26 чалавек загінулі ў выніку меркаванага ўдару беспілотніка УСС па сховішчы для перамешчаных асоб у Эль-Сунуце, Заходні Кардафан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-16 |title=Two days of drone strikes leave 60+ dead across Sudan’s Darfur and Kordofan regions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/two-days-of-drone-strikes-leave-60-dead-across-sudans-darfur-and-kordofan-regions/ |website=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt;
* 18 лютага — [[Сусветная харчовая праграма]] ўпершыню з 2024 года даставіла гуманітарную дапамогу ў Даланг і Кадуглі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-19 |title=Aid reaches Sudan’s Kordofan as over 30 countries alarmed by drone attacks |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/19/aid-reaches-sudans-kordofan-as-over-30-countries-alarmed-by-drone-attacks |website=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt; У выніку ўдару беспілотніка САП па Курмуку загінуў адзін чалавек.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-19 |title=Drone strike hits Sudan’s Al-Kurmuk near Ethiopian border, official says |url=https://sudantribune.com/article/310868 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 19 лютага — Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі супраць камандзіраў паўстанцаў Абу Лулу, [[Геда Хамдан Ахмед|Геда Хамдана Ахмеда]] і Тыджані Ібрагіма Мусы Махамеда за іх дзеянні ў Эль-Фашыры&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/sb0399 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260220210003/https://home.treasury.gov/news/press-releases/sb0399 |title=Treasury Sanctions Sudanese Paramilitary Commanders for Atrocities in El-Fasher |language=en |publisher=U.S. Department of the Treasury |date=19 February 2026 |archive-date=20 February 2026}}&lt;/ref&gt;. У выніку атакі БПЛА паўстанцаў на калону гуманітарнай дапамогі ў Катале, якая рухалася ў Даланг і Кадуглі, загінулі тры супрацоўнікі гуманітарнай арганізацыі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-20 |title=Three aid workers killed, 4 wounded in RSF drone attack in Sudan’s Kordofan |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/20/three-aid-workers-killed-4-wounded-in-rsf-drone-attack-in-sudans-kordofan |website=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;
* 21 лютага — Сілы аператыўнай падтрымкі заявілі, што захапілі Эль-Ціну, размешчаную на мяжы з Чадам і Паўночным Дарфурам. Аб’яднаныя сілы абароны Дарфура абверглі гэтае зацвярджэнне.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-22 |title=‘Joint Force repels RSF attack on Sudan-Chad border’, as rival claims spark border tensions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/joint-force-repels-rsf-attack-on-sudan-chad-border-as-rival-claims-spark-border-tensions |website=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt;
* 22 лютага — чыноўнік [[Муса Хілаль]] перажыў атаку мяцежнага дрона на свой гасцявой дом у Мустарыхе, Паўночны Дарфур. У выніку асобнай атакі на горад загінулі некалькі чалавек, а сын Хілаля атрымаў раненні.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-22 |title=Musa Hilal survives drone assassination attempt in North Darfur stronghold |url=https://sudantribune.com/article/310983 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 23 лютага — Сілы аператыўнай падтрымкі атакавалі Мустарыху, у выніку чаго загінулі 28 мірных жыхароў.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-24 |title=RSF attack on Musa Hilal’s Darfur stronghold kills 28, doctors say |url=https://sudantribune.com/article/311045 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 24 лютага — [[Савет Бяспекі ААН]] увёў санкцыі супраць чатырох камандзіраў САП, уключаючы брата Абдула Рахіма Дагала, Геда Хамдана Ахмеда, Абу Лулу і Тыджані Ібрагіма Мусу Махамеда, за зверствы, учыненыя ў Эль-Фашыры.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-26 |title=UN sanctions 4 commanders in Sudan’s paramilitary force accused of atrocities in Darfur |url=https://apnews.com/article/un-sudan-rsf-darfur-atrocities-sanctions-paramilitary-93fa977773e81f5c34543edad833ce49 |website=AP News}}&lt;/ref&gt;
* 26 лютага — дроны баевікоў нанеслі ўдары па Гейсану ў штаце Блакітны Ніл.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-27 |title=RSF, SPLM-N escalate drone attacks on Blue Nile border towns |url=https://sudantribune.com/article/311167 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 28 лютага — у выніку ўдараў беспілотнікаў САП па Эль-Абейду загінулі дзевяць чалавек.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-28 |title=Nine killed in Sudan’s El Obeid as RSF drone strikes intensify |url=https://sudantribune.com/article/311211 |access-date=2026-03-02 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;

=== Сакавік ===
* 1 сакавіка — САП і саюзнікі заявілі, што захапілі гарнізон у Аль-Такме, за 7 км на ўсход ад Даланга, і перарэзалі дарогу, якая злучае Даланг і Хабілу.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-01 |title=Sudanese army repels joint RSF-rebel attack on South Kordofan’s Dilling |url=https://sudantribune.com/article/311239 |access-date=2026-03-02 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 2 сакавіка — дванаццаць чалавек атрымалі раненні ў выніку ўдару мяцежнага беспілотніка па брытанскай бальніцы ў Эль-Абейдзе.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-02 |title=RSF strike on El Obeid hospital injures 12, including medical staff |url=https://sudantribune.com/article/311290 |access-date=2026-03-03 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 4 сакавіка — у выніку абстрэлаў Даланга з боку САП і войск аль-Хілу загінулі пяць чалавек.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-04 |title=Five killed in artillery strike on Sudan’s Dilling |url=https://sudantribune.com/article/311367 |access-date=2026-03-05 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt; Васемнаццаць чалавек загінулі ў выніку авіяўдару ВПС Судана па Мугладу.&lt;ref name=&quot;africanews&quot;/&gt;
* 5 сакавіка — прыхільнікі Бурхана заявілі, што адбілі Бару ў Паўночным Кардафане&lt;ref name=&quot;africanews&quot;/&gt;. Неўзабаве пасля гэтага САП разрабавалі і спалілі суседнюю вёску Ум Курайдзім&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-05 |title=Sudanese army retakes strategic town in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/311381 |access-date=2026-03-06 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;, забіўшы сем чалавек.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-06 |title=Doctors network says RSF killed 7 civilians in North Kordofan attack |url=https://sudantribune.com/article/311439 |access-date=2026-03-07 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt; Войскі Дагала заявілі, што ўзялі Эль-Бардаб на поўнач ад Кадуглі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-05 |title=Sudan war: At least 9 dead in new Kordofan shelling carnage |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-at-least-9-dead-in-kordofan-shelling-canage |access-date=2026-03-06 |website=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt; У выніку абстрэлу САП Даланга загінулі дваццаць восем чалавек.&lt;ref name=&quot;africanews&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-03-06 |title=Sudan: army claims recapture of Bara, at least 51 dead in fighting |url=https://www.africanews.com/2026/03/06/sudan-army-claims-recapture-of-bara-at-least-51-dead-in-fighting/ |access-date=2026-03-06 |website=Africanews}}&lt;/ref&gt;
* 7 сакавіка — прынамсі 34 чалавекі загінулі ў выніку ўдараў беспілотнікаў УСС па Абу-Забаду.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-08 |title=Dozens killed in drone strikes on markets in Kordofan and East Darfur |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/dozens-killed-in-drone-strikes-on-markets-in-kordofan-and-east-darfur |access-date=2026-03-10 |website=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt;
* 8 сакавіка — шэсць чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка УСС па паліўным рынку ў Эд-Дэйне&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-08 |title=Six killed in army drone strike on East Darfur fuel market |url=https://sudantribune.com/article/311501 |access-date=2026-03-09 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;, а яшчэ 10 чалавек загінулі ў аналагічнай атацы ў Ньяле&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-09 |title=10 killed, seven injured in ‘SAF drone strike’ on South Darfur market’ |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/10-killed-seven-injured-in-saf-drone-strike-on-south-darfur-market |access-date=2026-03-10 |website=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt;. Атрады аль-Хілу заявілі, што 17 чалавек загінулі ў выніку атакі войск Бурхана на рынак у Джалдзе, Паўднёвы Кардафан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-08 |title=SPLM-N says army drone strike kills 17 in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/311507 |access-date=2026-03-09 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 10 сакавіка — прынамсі 52 чалавекі загінулі ў выніку меркаванага ўдару беспілотніка УСС па грамадзянскім канвоі недалёка ад Аль-Фулаха, Заходні Кардафан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-11 |title=Sudan war: 52 killed in West Kordofan drone convoy carnage |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-52-killed-in-west-kordofan-drone-convoy-carnage |access-date=2026-03-12 |website=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt; У выніку абстрэлаў Даланга з боку мяцежнікаў загінулі сем чалавек.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-11 |title=Seven civilians dead in new shelling of Dilling, South Kordofan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/seven-civilians-dead-in-new-shelling-of-dilling-south-kordofan |access-date=2026-03-12 |website=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt;
* 11 сакавіка — прынамсі 17 чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па школе ў Шукейры, штат Белы Ніл.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-12 |title=Students among 17 dead in RSF drone attack in Sudan’s White Nile State |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/students-among-17-dead-in-rsf-drone-attack-in-sudans-white-nile-state |access-date=2026-03-12 |website=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt; Прынамсі 20 чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка УСС па Абу-Забаду&lt;ref&gt;{{cite news |title=Drone strikes hit West Darfur fuel market, shelling resumes in South Kordofan as Sudan fighting intensifies |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/drone-strikes-hit-west-darfur-market-bombing-resumes-in-south-kordofan-as-sudan-fighting-intensifies |access-date=14 March 2026 |work=Radio Dabanga |date=12 March 2026}}&lt;/ref&gt;.
* 12 сакавіка — прынамсі 11 чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка па рынку Адыконг у Заходнім Дарфуры, недалёка ад чадскага горада Адрэ.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Khaled |first=Fatma |title=Drone strike in Sudan near the border with Chad kills 4, injures many more |url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/03/12/sudan-darfur-war-army-drones-kordofan/06299b14-1e51-11f1-a29c-fd43da9a479a_story.html |access-date=13 March 2026 |agency=The Associated Press |publisher=The Washington Post |date=12 March 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Drone attack on market in Sudan kills 11, as air war civilian toll mounts |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/13/drone-attack-on-market-in-sudan-kills-11-as-air-war-civilian-toll-mounts |access-date=14 March 2026 |work=Al Jazeera |date=13 March 2026}}&lt;/ref&gt; УСС заявілі, што адбілі ў мяцежнікаў Усходні Ёрт і лагер Балама ў штаце Блакітны Ніл.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Sudan army says it seized two areas in Blue Nile region |url=https://sudantribune.com/article/311706 |access-date=14 March 2026 |work=Sudan Tribune |date=12 March 2026}}&lt;/ref&gt;
* 13 сакавіка — трынаццаць баевікоў Дагала, уключаючы генерал-маёра, былі забітыя ў выніку ўдару ўрадавага дрона па калоне ў Фора-Баранга, Заходні Дарфур&lt;ref&gt;{{cite news |title=Sudanese army drone strike kills senior RSF commander in West Darfur |url=https://sudantribune.com/article/311726 |access-date=14 March 2026 |work=Sudan Tribune |date=13 March 2026}}&lt;/ref&gt;.
* 16 сакавіка — САП адбілі Бару і Карнай у Паўночным Дарфуры, недалёка ад мяжы з Чадам.&lt;ref&gt;{{cite news |title=RSF seizes strategic city in Sudan’s North Kordofan, town on Chad border |url=https://sudantribune.com/article/311812 |access-date=17 March 2026 |work=Sudan Tribune |date=16 March 2026}}&lt;/ref&gt;
* 18 сакавіка — мяцежнікаў абвінавацілі ў забойстве 12 чалавек у Шурайм-Міме, на поўнач ад Бары.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Sudan doctors say RSF killed 12 civilians in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/311909 |access-date=19 March 2026 |work=Sudan Tribune |date=18 March 2026}}&lt;/ref&gt;
* 20 сакавіка — у выніку авіяўдару УСС па бальніцы Эд Даэйн загінулі семдзесят чалавек, 146 атрымалі раненні. Па дадзеных [[Сусветная арганізацыя аховы здароўя|Сусветнай арганізацыі аховы здароўя]], у выніку атакі больш за два мільёны чалавек засталіся без належнага медыцынскага абслугоўвання.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chadian army bolsters presence near Sudan border as tensions rise |url=https://sudantribune.com/article/311984 |access-date=2026-03-22 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chad launches security operation on Sudan border after drone strike |url=https://sudantribune.com/article/311925 |access-date=2026-03-22 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt; У выніку ўдару беспілотніка САП па Аль-Дабе пацярпелі тры чалавекі, а таксама была пашкоджана электрастанцыя, што прывяло да адключэння электраэнергіі.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chad shuts Sudan border after drone strike kills civilians in El Tina |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/chad-shuts-sudan-border-after-drone-strike-kills-civilians-in-el-tina |access-date=2026-03-22 |website=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt; 
* 24 сакавіка — атрады Дагала і аль-Хілу захапілі Курмук &lt;ref&gt;{{cite web|title=RSF-SPLM-N joint forces seize strategic Sudanese town near Ethiopian border.|url=https://sudantribune.com/article/312054|date=24 March 2026|access-date=26 March 2026|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=‘RSF and SPLM-N seize parts of Sudan’s Blue Nile region’ as more than 73,000 flee |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-and-splm-n-seize-parts-of-sudans-blue-nile-region-as-more-than-73000-flee|date=24 March 2026|access-date=28 March 2026|publisher=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt;.
* 25 сакавіка — САП забілі 16 мірных жыхароў у Эль-Фашыры&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Medical group accuses RSF of killing 16 civilians in Sudan’s Darfur |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/medical-group-accuses-rsf-of-killing-16-civilians-in-sudan-s-darfur/3878947 |access-date=2026-03-26 |website=Anadolu Ajansi}}&lt;/ref&gt;. У выніку ўдару беспілотніка ў кантраляваным САП раёне Сараф-Амра ў Паўночным Дарфуры загінулі 22 чалавекі і 17 атрымалі раненні. Шэсць чалавек загінулі і 10 атрымалі раненні ў выніку меркаванага ўдару войск Дагала па грамадзянскай грузавіку ў Паўночным Кардафане.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Two drone strikes on civilian targets kill 28 people in Sudan|url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/26/sudan-drone-strikes-civilian-targets-north-darfur-market-north-kordofan-truck|date=26 March 2026|access-date=28 March 2026|publisher=The Guardian}}&lt;/ref&gt;
* 27 сакавіка — урадавыя дроны нанеслі ўдар па пазіцыях САП в Паўночным Дарфуры.&lt;ref&gt;{{cite web|title=SPLM-N says Sudanese army airstrike kills seven at South Kordofan funeral|url=https://sudantribune.com/article/312161|date=27 March 2026|access-date=28 March 2026|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt; У выніку авіяўдару ВПС Судана па пахаванні ў Аль-Сунуце, Паўднёвы Кардафан, загінулі сем чалавек.&lt;ref&gt;{{cite web|title=SPLM-N says Sudanese army airstrike kills seven at South Kordofan funeral |url=https://sudantribune.com/article/312161 |date=27 March 2026|access-date=3 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 28 сакавіка — суданская ўрадавая армія заявіла, што адбіла атакі праціўніка  на заходнія і паўночныя ўскраіны Даланга.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Sudan army says it repels RSF-SPLM-N attack on Dilling|url=https://sudantribune.com/article/312191|date=28 March 2026|access-date=28 March 2026|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 29 сакавіка — УСС заявілі аб адбіцці атакі сіл Дагала і аль-Хілу на Аль-Кайлі ў штаце Блакітны Ніл, у выніку чаго загінулі 94 байца, некалькі чалавек былі захопленыя ў палон, а чатыры баявыя машыны знішчаны.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Sudan army says repels attack in Blue Nile region|url=https://sudantribune.com/article/312234|date=29 March 2026|access-date=2 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt; Прынамсі 14 чалавек загінулі ў выніку двухдзённага абстрэлу Даланга з боку мяцежнікаў&lt;ref&gt;{{cite web|title=At least 14 civilians killed in artillery shelling on Sudan’s Dilling |url=https://sudantribune.com/article/312231 |date=29 March 2026|access-date=3 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;.

===Красавік ===
* 2 красавіка — прынамсі 12 чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка мяцежнікаў па бальніцы Аль-Джабалайн у штаце Белы Ніл.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Drone strike on Sudan’s Al-Jabalain hospital kills 12 |url=https://sudantribune.com/article/312373 |access-date=2026-04-03 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt; Атрад САП здзейсніў налёт на бальніцу Аль-Усра ў Эд-Дэйн&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sudanese medical group says RSF forces stormed East Darfur hospital |url=https://sudantribune.com/article/312378 |access-date=2026-04-03 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;.
* 6 красавіка — урадавыя войскі адбілі Аль-Тукму, адкрыўшы дарогу з Даланга ў Хабілу. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sudan army reopens key road to Dilling after fierce clashes |url=https://sudantribune.com/article/312510 |access-date=2026-04-07 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 8 красавіка — у выніку ўдару беспілотніка УСС па вясельнай цырымоніі ў Кутуме загінула больш за 58 чалавек і яшчэ 100 атрымалі раненні, у тым ліку члены САП, а таксама былі разбураны некалькі дамоў.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Drone strike kills over 40 at wedding in North Darfur’s Kutum|url=https://sudantribune.com/article/312585|date=9 April 2026|access-date=10 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Civilian death toll from North Darfur drone attack on wedding procession rises to 58 |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/civilian-death-toll-from-north-darfur-drone-attack-on-wedding-procession-rises-to-58 |date=12 April 2026|access-date=13 April 2026|publisher=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt;
* 11 красавіка — чатыры чалавекі былі забітыя прыхільнікамі Дагала і аль-Хілу на Цэнтральным рынку Даланга.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Artillery fire kills four in Sudan’s Dilling market |url=https://sudantribune.com/article/312699 |date=11 April 2026|access-date=13 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt; Генерал-маёр САП Аль-Нур Ахмед Адам, таксама вядомы як Аль-Нур Губа, перайшоў на бок сіл урада на фоне канфлікту з іншымі камандзірамі Дагала.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Senior RSF commander in North Darfur defects to the Sudanese army |url=https://sudantribune.com/article/312687 |date=11 April 2026|access-date=13 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 13 красавіка — дваццаць чалавек загінулі ў выніку двухдзённых удараў беспілотнікаў УСС па тэрыторыі Дарфура.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Sudan army drone strikes kill 20 in Darfur, officials say |url=https://sudantribune.com/article/312756 |date=13 April 2026|access-date=16 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 14 красавіка — тры чалавекі загінулі ў выніку ўдару беспілотніка УСС у Заходнім Дарфуры, які прыйшоўся па памежным пераходзе Адуконг з Чадам.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Sudan army drone strike kills three at Chad border crossing |url=https://sudantribune.com/article/312837 |date=15 April 2026|access-date=16 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 18 красавіка — Узброеныя сілы Судана і саюзныя групы пачалі буйную наземную аперацыю ў Паўночным і Паўднёвым Кардафане, заявіўшы аб вяртанні Казгейля і Аль-Хамадзі&lt;ref&gt;{{cite web|title=Sudan army launches major ground offensive in North and South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/312946 |date=18 April 2026|access-date=20 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;. Тры чалавекі загінулі ў выніку авіяўдару прыхільнікаў Бурхана па бальніцы ў Генейне.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Rising civilian toll in South Kordofan as fighting intensifies, drone strike kills three at West Darfur hospital |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rising-civilian-toll-in-south-kordofan-as-fighting-intensifies-drone-strike-kills-three-at-west-darfur-hospital |date=20 April 2026|access-date=23 April 2026|publisher=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt;
* 20 красавіка — урадавыя сілы заявілі, што адбілі Курмук.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Sudan army says it recaptures Blue Nile town from RSF-rebel alliance |url=https://sudantribune.com/article/313002 |date=20 April 2026|access-date=21 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 24 красавіка — у выніку ўдару беспілотніка ў Паўночным Дарфуры быў знішчаны аўтамабіль, які перавозіў грузы для лагера бежанцаў у Тавіле.&lt;ref&gt;{{cite web |title=At least 7 dead, UNHCR aid vehicle destroyed in Kordofan and North Darfur drone strikes |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/unhcr-aid-vehicle-destroyed-in-north-darfur-drone-strike |website=Radio Dabanga |date=27 April 2026}}&lt;/ref&gt;
* 25 красавіка — у выніку ўдару беспілотніка САП у Эль-Абейдзе загінулі сем чалавек, яшчэ 22 атрымалі раненні.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Seven killed in drone strikes on Sudan’s El Obeid |url=https://sudantribune.com/article/313138 |website=Sudan Tribune |date=25 April 2026}}&lt;/ref&gt; Мяцежнікі заявілі аб захопе Аль-Кайлі ў штаце Блакітны Ніл, у той час як ўрадавыя войскі заявілі аб адбіцці атакі праціўніка на Салі, знішчыўшы 36 баявых машын і захапіўшы яшчэ дзве.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Clashes intensify in Sudan’s Blue Nile as army and RSF alliance trade blows |url=https://sudantribune.com/article/313140 |website=Sudan Tribune |date=25 April 2026}}&lt;/ref&gt;
* 27 красавіка  — у выніку ўдару беспілотніка САП па лагеры для перамешчаных асоб Хамідыя ў Залінгеі пацярпелі пятнаццаць чалавек.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sudan army accused of drone strike on Zalingei displaced camp |url=https://sudantribune.com/article/313209 |website=Sudan Tribune |date=27 April 2026}}&lt;/ref&gt;
* 28 красавіка — ААН увяла санкцыі супраць брата Данала, Аль-Гані Хамдана Дагала.&lt;ref&gt;{{cite web |title=UN sanctions RSF procurement chief and three Colombians |url=https://sudantribune.com/article/313262 |website=Sudan Tribune |date=29 April 2026}}&lt;/ref&gt;

=== Май ===
* 1 мая — прыхільнікі Дагала нанеслі ўдары беспілотнікамі па Джабаль-Аўлія, Эль-Абейду і Рахад-эль-Нубе.&lt;ref&gt;{{cite web |title=RSF drones strike southern Khartoum and North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/313383 |website=Sudan Tribune |date=1 May 2026}}&lt;/ref&gt;
* 2 мая — пяць чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па аўтамабілі ля Хартума.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 3, 2026 |title=Paramilitary forces drone strike kills 5 near Sudan capital, rights group says |url=https://apnews.com/article/sudan-rsf-army-war-drone-42e4c942c488101eb9f7dfd53eedb2e7 |access-date=May 3, 2026 |website=[[AP News]]}}&lt;/ref&gt; Асобны ўдар нанесены па рэзідэнцыі Абу Аклы Кайкаля ў Аль-Кахлі Зайдан, штат Гезіра, загінулі яго брат і пяць іншых сваякоў.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 3, 2026 |title=Drone strike kills six members of Abu Agla Keikal’s family in Central Sudan |url=https://sudantribune.com/article/313446 |access-date=May 3, 2026 |website=[[Sudan Tribune]]}}&lt;/ref&gt; У выніку ўдару беспілотніка УСС па Баліле ў Курмуку загінулі 10 чалавек.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 4, 2026 |title=Dozens killed or displaced as drone strikes, fighting escalate across Sudan’s war zones |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/dozens-killed-or-displaced-as-drone-strikes-fighting-escalates-across-sudans-war-zones |access-date=May 5, 2026 |website=[[Radio Dabanga]]}}&lt;/ref&gt;
* 3 мая — мяцежны дрон нанёс удар па прамысловым комплексе Кенана ў Рабаку, штат Белы Ніл.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 3, 2026 |title=RSF drone strike targets Kenana industrial complex in White Nile State |url=https://sudantribune.com/article/313467 |access-date=May 4, 2026 |website=[[Sudan Tribune]]}}&lt;/ref&gt;
* 4 мая — беспілотнікі САП ударылі па міжнародным аэрапорце Хартума і ваенных аб’ектах па ўсёй сталіцы. Улады абвінавацілі ААЭ і Эфіопію ў датычнасці да атак на горад.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 5, 2026 |title=Sudan accuses Ethiopia and UAE of orchestrating drone attacks on airport |url=https://www.bbc.com/news/articles/clype712r3qo |access-date=May 5, 2026 |website=[[BBC]]}}&lt;/ref&gt;
* 7 мая — фракцыя аль-Хілу заявіла аб захопе гарадоў Дукан і Керэн-Керэн на поўдзень ад Курмука.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 5, 2026 |title=SPLM-N claims control of new areas in Blue Nile region |url=https://sudantribune.com/article/313668 |access-date=May 9, 2026 |website=[[Sudan Tribune]]}}&lt;/ref&gt;
* 9 мая — урадавыя войскі заявілі, што адбілі Аль-Каілі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 9, 2026 |title=Sudanese army recaptures strategic town of Al-Kaily in Blue Nile |url=https://sudantribune.com/article/313730 |access-date=May 10, 2026 |website=[[Sudan Tribune]]}}&lt;/ref&gt;
* 10 мая — прыхільнікі Бурхана нанеслі ўдары беспілотнікамі па Ньяле, у тым ліку адзін удар па доме, дзе праходзіла сустрэча старэйшых лідараў САП, якія пакінулі яго перад атакай.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 11, 2026 |title=Senior RSF leaders survive drone attack in Nyala, South Darfur |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/senior-rsf-leaders-survive-drone-attack-in-nyala-south-darfur |access-date=May 12, 2026 |website=[[Radio Dabanga]]}}&lt;/ref&gt;
* 11 мая — старэйшы камандзір САП Алі Рызк, вядомы як Аль-Савана, абвясціў пра сыход з фракцыі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 11, 2026 |title=Senior RSF commander defects from Sudanese paramilitary group |url=https://sudantribune.com/article/313801 |access-date=May 12, 2026 |website=[[Sudan Tribune]]}}&lt;/ref&gt;
* 12 мая — БПЛА нанёс удар каля рынку ў Карнай, Паўночны Дарфур&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-12 |title=Drone strikes kill civilians in North Darfur's Karnoi |url=https://sudantribune.com/article/313865 |access-date=2026-05-13 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. У Генейне загінулі два чалавекі пад ударам беспілотніка&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-13 |title=Sudanese army drone strike kills two in West Darfur |url=https://sudantribune.com/article/313882 |access-date=2026-05-14 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.
* 13 мая — па меншай меры 61 чалавек загінуў у выніку сутыкненняў паміж баевікамі аль-Хілу і членамі племя Атара ў Каўдзе, Паўднёвы Кардафан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-13 |title=At least 61 killed in South Kordofan tribal clashes with SPLM-N |url=https://sudantribune.com/article/313924 |access-date=2026-05-14 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Сілы аператыўнай падтрымкі заявілі, што адбілі Могджу і збілі беспілотнік праціўніка над Ньялай.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-14 |title=RSF claims drone downed in South Darfur as attacks continue |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-claims-drone-downed-in-south-darfur-as-attacks-continue |access-date=2026-05-15 |website=Radio Dabanga |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 14 мая — УСС нанеслі ўдары беспілотнікамі па аб’ектах САП у Ньяле.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-14 |title=Sudanese army intensifies drone strikes on RSF strongholds in Nyala |url=https://sudantribune.com/article/313957 |access-date=2026-05-15 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 15 мая — урадавыя войскі адбілі Хор-Хасан у штаце Блакітны Ніл&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-15 |title=Sudanese army recaptures strategic Blue Nile town of Khor Hassan |url=https://sudantribune.com/article/313990 |access-date=2026-05-16 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 18 мая — урадавыя сілы адбілі Керн-Керн і Дукан у штаце Блакітны Ніл&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-18 |title=Sudan army recaptures two areas in Blue Nile |url=https://sudantribune.com/article/314078 |access-date=2026-05-19 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}&lt;/ref&gt; і ў трэці раз прарвалі аблогу Даланга&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-18 |title=Sudan army breaks Dilling siege for third time, enabling aid delivery |url=https://sudantribune.com/article/314123 |access-date=2026-05-19 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.
* 19 мая — у выніку ўдару беспілотніка усс па рынку ў Габешы, заходні Кардафан, загінулі 28 чалавек.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-19 |title=At least 28 civilians killed in drone strike on busy market in West Kordofan, rights group says |url=https://sudantribune.com/article/314146 |access-date=2026-05-20 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 21 мая — шэсць чалавек атрымалі раненні ў выніку ўдару беспілотніка САП, які знішчыў склад медыцынскіх прылад у Даланзе.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-21 |title=Drone strike injures six, destroys medical supplies in Dilling |url=https://sudantribune.com/article/314231 |access-date=2026-05-22 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 23 мая — прыхільнікі Бурхана заявілі, што збілі беспілотнік, які вылецеў з Эфіопіі, недалёка ад Эд-Дамазіна.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-23 |title=Sudan military says drone from Ethiopia shot down near Ed Damazin |url=https://sudantribune.com/article/314309 |access-date=2026-05-28 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 24 мая — суданскія войскі адбілі Аль-Барку, недалёка ад Курмука.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-25 |title=Sudan army seizes Al-Barka in Blue Nile, closing in on Kurmuk |url=https://sudantribune.com/article/314335 |access-date=2026-05-28 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}&lt;/ref&gt; У выніку ўдару беспілотніка САП па рынку ў Ціне загінулі чатырнаццаць чалавек.&lt;ref name=&quot;may25&quot;/&gt;
* 25 мая — пяць чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па рынку ў Карноі.&lt;ref name=&quot;may25&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-05-25 |title=21 Civilians Killed in strikes on Tina, Kornoi Markets in North Darfur |url=https://sudantribune.com/article/314371 |access-date=2026-05-28 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 26 мая — УСС адбілі Абдаклу, Ады, Вашымбу, Ум Шанкар і Кіншынкару ў Кайсане, Штат Блакітны Ніл, і вымусілі праціўніка адступіць да мяжы з Эфіопіяй.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-26 |title=Sudan Army Recaptures Four Areas in Blue Nile, Pursues RSF to Ethiopian Border |url=https://sudantribune.com/article/314411 |access-date=2026-05-28 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 28 мая — прынамсі 30 чалавек загінулі ў выніку нападаў сіл Дагалы на вёскі Аль-Мура, Ум Саадун аш-Шарыф і Аль-Радха ў Заходняй Бары, Паўночны Кардафан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-29 |title=RSF attack kills 30 civilians in North Kordofan villages, tribal union says |url=https://sudantribune.com/article/314440 |access-date=2026-05-29 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-gov-reports-58-dead-in-rsf-attack-on-north-kordofan-villages |title=Sudan gov reports 58 dead in RSF attack on North Kordofan villages |work=Radio Dabanga |date=1 June 2026|access-date=3 June 2026}}&lt;/ref&gt; Войскі Бурхана заявілі аб адбіцці атакі баевікоз на станцыю Амарыі ў раёне Кайсан, штат Блакітны Ніл.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-29 |title=Sudan army repels attack on Amora station, foiling plan to cut off Qaisan |url=https://sudantribune.com/article/314444 |access-date=2026-05-29 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 30 мая — у выніку ўдару беспілотніка па двух аўтамабілях, якія рухаліся па дарозе Абу-Забад–Аль-Фула ў Заходнім Кардафане, загінулі дзесяць чалавек.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Drone strike on civilian vehicles kills 10, including eight children, in West Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/314520 |website=Sudan Tribune |date=31 May 2026}}&lt;/ref&gt;  УСС заявілі, што збілі беспілотнік праціўніка над Кенанай, штат Белы Ніл.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sudan army shoots down long-range RSF drone carrying eight missiles over White Nile |url=https://sudantribune.com/article/314486 |website=Sudan Tribune |date=31 May 2026}}&lt;/ref&gt;

===Чэрвень===
* 1 чэрвеня — паведамлялася аб некалькіх загінулых і параненых пры ракетным удары па рынку і сельскай бальніцы ў Кубуме, Паўднёвы Дарфур&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://sudantribune.com/article/314596|title=Drone attack hits market and hospital in South Darfur as tribal war intensifies|work=Sudan Tribune|date=2 June 2026|access-date=2 June 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kubum&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/scores-dead-in-new-drone-attacks-across-darfur-kordofan |title=Scores dead in new drone attacks across Darfur, Kordofan |work=Radio Dabanga |date=2 June 2026|access-date=3 June 2026}}&lt;/ref&gt;.
* 4 чэрвеня —  у выніку ўдару беспілотніка па Кубуме загінулі дзевяць чалавек.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/nine-killed-in-fresh-drone-strike-on-south-darfur-sniper-deployment-amid-rising-intertribal-kassala-tensions |title=Nine killed in fresh drone strike on South Darfur, ‘sniper deployment’ amid rising intertribal Kassala tensions |work=Radio Dabanga |date=5 June 2026|access-date=6 June 2026}}&lt;/ref&gt;
* 5 чэрвеня — дроны войск Дагала нанеслі ўдары беспілотнікамі па пазіцыях праціўніка ў Амдурмане, Эд-Дамазіне і Абу-Джубейхе ў Паўднёвым Кардафане.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://sudantribune.com/article/314739 |title=RSF launches coordinated drone attacks on Omdurman, Damazin and Abu Jubeiha |work=Sudan Tribune|date=5 June 2026|access-date=6 June 2026}}&lt;/ref&gt; Чатыры чалавекі загінулі ў выніку ўдараў беспілотнікаў САП у Хамрат-эль-Шэйху, Паўночны Кардафан.&lt;ref name=&quot;hamrat&quot;/&gt;
* 6 чэрвеня —  у выніку ўдару беспілотніка САП у Хамрат-эль-Шэйху загінулі адзінаццаць чалавек.&lt;ref name=&quot;hamrat&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/15-civilians-killed-in-north-kordofan-drone-attacks |title=15 civilians killed in North Kordofan drone attacks |work=Radio Dabanga|date=7 June 2026|access-date=8 June 2026}}&lt;/ref&gt;
* 8 чэрвеня — тры чалавекі загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па двух аўтамабілях у Судры, Паўночны Кардафан.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://sudantribune.com/article/314846 |title=Drone strike kills three civilians in North Kordofan, Emergency Lawyers say |work=Sudan Tribune|date=8 June 2026|access-date=11 June 2026}}&lt;/ref&gt;
* 9 чэрвеня — Узброеныя сілы Судана перахапілі некалькі беспілотнікаў паўстанцаў над Хартумам&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://sudantribune.com/article/314872 |title=Sudanese army air defences intercept RSF drones over Khartoum |work=Sudan Tribune|date=9 June 2026|access-date=11 June 2026}}&lt;/ref&gt;. Удар беспілотніка САП разбурыў мост Ардамата ў Генейне.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://sudantribune.com/article/314903 |title=RSF’s administration says Sudanese army drone destroyed key Darfur bridge |work=Sudan Tribune|date=9 June 2026|access-date=11 June 2026}}&lt;/ref&gt;
* 10 чэрвеня — прынамсі 23 чалавекі загінулі ў выніку ўдараў беспілотнікаў мяцежнікаў у Эль-Абейдзе і Джэбель-Кардафане.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://thedefensepost.com/category/africa/|title=Drone Strikes on Key Sudan City Kill 23: Rights Group|work=The Defense Post|date=12 June 2026|access-date=12 June 2026}}&lt;/ref&gt;
* 11 чэрвеня — у выніку ўдару беспілотніка САП у Эль-Абейдзе загінулі 16 чалавек і дзясяткі атрымалі раненні. Таксама былі нанесеныя ўдары па аб’ектах паблізу штаба 5-й пяхотнай дывізіі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fatima |first=Sakina |date=2026-06-12 |title=Sudan drone strike kills 16 amid scrutiny of UAE-RSF links |url=https://www.siasat.com/sudan-drone-strike-kills-16-amid-scrutiny-of-uae-rsf-links-3487544/ |access-date=2026-06-24 |website=The Siasat Daily}}&lt;/ref&gt; 
* 13 чэрвеня — урадавыя войскі заявілі, што адбілі сумесную атаку прыхільнікаў аль-Хілу і Дагала на Амуры, штат Блакітны Ніл&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-06-13 |title=Sudanese army repels RSF and SPLM-N alliance in Blue Nile |url=https://sudantribune.com/article/315042 |access-date=2026-06-24 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;.
* 16 чэрвеня — некалькі чалавек загінулі ў выніку абстрэлаў і ўдараў беспілотнікаў на залатыя руднікі ў штаце Белы Ніл. Адказнасць за ўдары былі ўскладзена на егіпецкія сілы.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Egyptian drone strikes kill several at gold mine near Sudan border, miners say |url=https://sudantribune.com/article/315167 |website=Sudan Tribune |date=10 June 2026}}&lt;/ref&gt;
* 18 чэрвеня — прынамсі 50 мірных жыхароў загінулі ў выніку 10 дзён удараў беспілотнікаў па Эль-Абейду і Паўночным Кардафане.&lt;ref&gt;{{cite news |title=At least 29 countries raise alarm about atrocities in Sudan’s el-Obeid |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/6/18/dozens-of-countries-warn-of-atrocities-amid-escalation-in-sudans-el-obeid |access-date=24 June 2026 |work=[[Al Jazeera]] |date=18 June 2026}}&lt;/ref&gt; У выніку ўдару беспілотніка САП па аўтамабілі ў Аль-Мальхе загінулі дзевяць чалавек і 12 атрымалі раненні, у тым ліку некалькі чалавек атрымалі сур’ёзныя траўмы, а ўдар беспілотніка УСС па рынку ў тым жа горадзе параніў некалькі чалавек.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-06-19 |title=Nine Killed, 12 Injured in Drone Strike on Civilian Vehicle in North Darfur’s Al-Malha |url=https://darfur24.com/en/2026/06/19/nine-killed-12-injured-in-drone-strike-on-civilian-vehicle-in-north-darfurs-al-malha/ |access-date=2026-06-24 |website=Darfur24 }}&lt;/ref&gt;
* 19 чэрвеня — удары беспілотнікаў войск Дагала выклікалі адключэння электраэнергіі ў Эль-Абейдзе пасля траплення ў яго энергасістэму, заправачныя станцыі і танкеры.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-06-19 |title=Sudan paramilitary drone strikes persist in El Obeid, knocking out power and hospitals |url=https://sudantribune.com/article/315248 |access-date=2026-06-24 |website=Sudan Tribune }}&lt;/ref&gt;
* 20 чэрвеня —  САП заявілі, што захапілі Суркум у сектары Курмук.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-06-21 |title=RSF claims gains in Blue Nile as drone strikes kill civilians in White Nile and North Kordofan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-claims-gains-in-blue-nile-as-drone-strikes-kill-civilians-in-white-nile-and-north-kordofan |access-date=2026-06-24 |website=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt; Узброеныя сілы Судана заявілі, што нанеслі масіраваныя ўдары беспілотнікамі па пазіцыях праціўніка па ўсім Паўночным Кардафане, каб прадухіліць магчымы напад на Эль-Абейд.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-06-20 |title=Sudanese army drone strikes foil RSF plan to attack El Obeid |url=https://sudantribune.com/article/315279 |access-date=2026-06-24 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 22 чэрвеня — два чалавекі загінулі ў выніку ўдару беспілотніка па Эль-Абейду&lt;ref&gt;{{cite news |title=Drone strike kills two displaced people in Sudan’s El Obeid, state government says |url=https://sudantribune.com/article/315395 |access-date=24 June 2026 |work=[[Sudan Tribune]] |date=22 June 2026}}&lt;/ref&gt;, яшчэ адзін чалавек загінуў і некалькі атрымалі раненні ў выніку меркаванага ўдару беспілотніка Узброеных Сіл Судана па рынку ў Аль-Сае, Паўночны Дарфур&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-06-24 |title=Drone Strike Hits Al-Sayyah Market, Killing One and Injuring Civilians |url=https://darfur24.com/en/2026/06/24/drone-strike-hits-al-sayyah-market-killing-one-and-injuring-civilians/ |access-date=2026-06-25 |website=Darfur24 News Website }}&lt;/ref&gt;. ААН паведаміла, што ўдары па горадзе з 18 па 21 чэрвеня закранулі, сярод іншых мэтаў, электрападстанцыю і аўтазаправачную станцыю. Сетка лекараў Судана паведаміла, што ўдары прывялі да закрыцця медыцынскіх устаноў, уключаючы цэнтр дыялізу, і водаачышчальных станцый. Два моста на поўдзень ад Ум-Рувабы трапілі пад атакі БПЛА.&lt;ref name=&quot;ST6-22-26&quot;&gt;{{cite news |title=Drone strikes target Kordofan infrastructure, disrupt services, UN says |url=https://sudantribune.com/article/315405 |access-date=24 June 2026 |work=[[Sudan Tribune]] |date=23 June 2026}}&lt;/ref&gt;
* 23 чэрвеня — войскі Бурхана заявілі аб вяртанні Аль-Бара пасля наступлення ля эфіопскай мяжы ў раёне Гейсан у штаце Блакітны Ніл&lt;ref&gt;{{cite news |title=Sudan army launches offensive near Ethiopian border, captures rebel stronghold |url=https://sudantribune.com/article/315409 |access-date=24 June 2026 |work=[[Sudan Tribune]] |date=23 June 2026}}&lt;/ref&gt;. Мяцежнікі заявілі пра захоп Амбра ў Паўночным Дарфуры.&lt;ref name=&quot;amba&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-06-24 |title=Sudanese Armed Forces claim gains in Blue Nile as RSF take Furuawiya in North Darfur |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudanese-armed-forces-claim-gains-in-blue-nile-as-rsf-take-furuawiya-in-north-darfur |access-date=2026-06-25 |website=Radio Dabanga }}&lt;/ref&gt;
* 24 чэрвеня — мяцежнікі абвясцілі аб захопе Фуруавіі ў Паўночным Дарфуры.&lt;ref name=&quot;amba&quot;/&gt;
* 25 чэрвеня — у выніку ўдару беспілотніка САП па заправачнай станцыі ў Рабацы загінулі два чалавекі і некалькі атрымалі раненні. Іншы беспілотнік, накіраваны на раён аэрапорта Эль-Абейда, быў збіты&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-06-25 |title=RSF drone attacks kill two in Rabak, army downs drone over El Obeid |url=https://sudantribune.com/article/315489 |access-date=2026-06-25 |website=Sudan Tribune }}&lt;/ref&gt;.
* 26 чэрвеня — у выніку ўдару беспілотніка САП па аўтазаправачнай станцыі ў Эль-Абейдзе адзін чалавек загінуў і чацвёра атрымалі раненні.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-06-26 |title=One killed in RSF drone attack on El Obeid fuel station |url=https://sudantribune.com/article/315550 |access-date=2026-06-27 |website=Sudan Tribune }}&lt;/ref&gt; Паводле суданскай камісіі па гуманітарнай дапамозе, атрады Дагала атакавалі гуманітарны грузавік, які рухаўся ў Эль-Абейд, недалёка ад Эль-Рахада, забіўшы кіроўцу і параніўшы некалькіх іншых.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-06-27 |title=Sudan aid commission says RSF attacked relief convoy bound for El Obeid |url=https://sudantribune.com/article/315592 |access-date=2026-06-28 |website=Sudan Tribune }}&lt;/ref&gt; Восем вучаніц прыватнай жаночай школы Эль-Джыл-эль-Раед атрымалі раненні ад абломкаў пасля ўдару беспілотніка.&lt;ref name=&quot;Dabanga28-6-2026&quot;&gt;{{cite news |title=Drone attacks deepen humanitarian crisis in El Obeid, Joint Forces claims gains in North Darfur |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/drone-attacks-deepen-humanitarian-crisis-in-el-obeid-joint-forces-claims-gains-in-north-darfur |access-date=29 June 2026 |work=[[Radio Dabanga]] |date=28 June 2026}}&lt;/ref&gt; Міністэрства фінансаў ЗША ўвяло санкцыі супраць пяці фізічных асоб і трох карпарацый, якія абвінавачваюцца ў пастаўцы зброі і вярбоўцы байцоў для варагуючых бакоў&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-06-26 |title=US punishes eight individuals and companies for sending explosives and recruiting fighters in Sudan |url=https://www.democrata.es/en/international/us-punishes-eight-individuals-and-companies-for-sending-explosives-and-recruiting-fighters-in-sudan/amp/ |access-date=2026-06-26 |website=Demócrata}}&lt;/ref&gt;.
* 27 чэрвеня — урадавыя войскі абвясцілі, што адбілі Абу-Камру ў Паўночным Дарфуры ў ходзе сумеснай аперацыі з саюзнымі апалчэннямі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-06-27 |title=Sudanese joint forces recapture Abu Qamra from RSF in North Darfur |url=https://sudantribune.com/article/315589 |access-date=2026-06-27 |website=Sudan Tribune }}&lt;/ref&gt;
* 29 чэрвеня — 4-я пяхотная дывізія УСС абвясціла аб тым, што адваявала раёны Магаджа і Саркам у штаце Блакітны Ніл.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-06-29 |title=Sudanese army says it recaptures two areas in Blue Nile region |url=https://sudantribune.com/article/315667 |access-date=2026-06-29 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt; The JDF meanwhile announced the recapture of Kulbus in West Darfur from the RSF.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-06-29 |title=Sudanese Joint Forces Recapture Kulbus in West Darfur |url=https://sudantribune.com/article/315676 |access-date=2026-06-29 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt; Тым часам ўлады абвясцілі аб адваяванні Кулбуса ў Заходнім Дарфуры.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Sudan declares new cholera outbreak months after official end to one that lasted nearly 2 years |url=https://www.cbc.ca/news/world/sudan-cholera-kordofan-outbreak-9.7253235 |access-date=12 July 2026 |work=[[Canadian Broadcasting Corporation]] |date=29 June 2026}}&lt;/ref&gt;
* 30 чэрвеня — прыхільнікі генерала Бурхана бвясцілі, што за апошнія два тыдні яны знішчылі 224 вайсковыя аўтамабілі САП і захапілі 36, а таксама знішчылі два склады боепрыпасаў і два паліўныя склады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-06-30 |title=Sudanese army claims destruction of 224 RSF combat vehicles |url=https://sudantribune.com/article/315708 |access-date=2026-07-01 |website=Sudan Tribune }}&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Храналогіі]]
[[Катэгорыя:Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]]</text>
      <sha1>mgst5rnz4o098fn698316wj0tuwdboa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Свішчова (курганны могільнік)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>803279</id>
    <revision>
      <id>5181223</id>
      <parentid>5105635</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T17:29:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1841" sha1="788mgnyoiwovb76c34355o30ecw6oxq" xml:space="preserve">'''Свішчова''' — курганны могільнік [[дрыгавічы|дрыгавічоў]] XI—XII ст. каля в. [[Свішчова (Камянецкі раён)]].

Захавалася 20 насыпаў вышынёй 0,2—1,6 м, дыяметрам 4—8 м, іх аснова абкладзена камянямі. Даследаваны 23 курганы. У некаторых насыпах шчыльная вымастка з камянёў. Пахавальны абрад — трупапалажэнне. Пахаванні пераважна адзіночныя, ёсць парныя. Знойдзены ганчарныя гаршкі, металічныя часткі драўлянага посуду, нажы, падкова, цуглі, прасліца з ружовага сланцу, тачыльныя брускі, металічныя пярсцёнкі, спражкі, шкляныя залачоныя пацеркі і бронзавыя, упрыгожаныя зерню (дрыгавіцкага тыпу), [[скроневыя кольцы]] з такіх пацерак, паўтаразваротныя і з S-падобным завітком і інш.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БЭ|14}}

== Спасылкі ==
{{ГККРБ|113В000368}}
* [https://heritage.gov.by/catalog/kurganny-mogilnik-peryiadu-ranniaga-siaredniavechcha-00368 heritage.gov.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260211192423/https://heritage.gov.by/catalog/kurganny-mogilnik-peryiadu-ranniaga-siaredniavechcha-00368 |date=11 лютага 2026 }}

[[Катэгорыя:Дрыгавічы]]
[[Катэгорыя:Курганныя могільнікі Камянецкага раёна]]
[[Катэгорыя:Свішчова (Камянецкі раён)]]</text>
      <sha1>788mgnyoiwovb76c34355o30ecw6oxq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Явар)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>805336</id>
    <revision>
      <id>5181182</id>
      <parentid>5120602</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T15:27:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1582" sha1="5bo9m5sjlg0ulx841vs2k5g1heav97z" xml:space="preserve">[[Файл:Явар. Царква (2).jpg|thumb|Свята-Раства-Багародзіцкая царква, Явар.]]
'''Царква Нараджэння Прасвятой Багародзіцы''' — праваслаўны храм у в. [[Явар (Дзятлаўскі раён)]].

Была пабудавана ў [[1926]] годзе з бетонных блокаў у неарускім стылі. Прадстаўляе сабой будынак трох’яруснай кампазіцыі. Складаецца з прамавугольных у плане, накрытых двухсхільнымі дахамі аб’ёмаў прытвора, бабінца, асноўнага аб’ёму і [[апсіда|апсіды]] з прыбудоўкай. У завяршэнні храма — макаўка на двух’ярусным чацверыковым барабане. Бакавыя фасады рытмічна расчлянёны прамавугольнымі вокнамі.

== Спасылкі ==
{{ГККРБ|413Г000706}}
* [https://heritage.gov.by/catalog/tcarkva-naradzhennia-prasviatoi-bagarodzitcy-706 heritage.gov.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260513070258/https://heritage.gov.by/catalog/tcarkva-naradzhennia-prasviatoi-bagarodzitcy-706 |date=13 мая 2026 }}

[[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Дзятлаўскага раёна]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1926 годзе]]
[[Катэгорыя:1926 год у Заходняй Беларусі]]</text>
      <sha1>5bo9m5sjlg0ulx841vs2k5g1heav97z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сафія Аляксандраўна Налепінска-Бойчук</title>
    <ns>0</ns>
    <id>806754</id>
    <revision>
      <id>5181099</id>
      <parentid>5166016</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T13:04:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19041" sha1="jk8d8iaebdfzlbo8znd3ue9maflb99g" xml:space="preserve">{{Мастак}}
'''Сафія Аляксандраўна Налепінска-Бойчук''' ({{Lang-uk|Софія Олександрівна Налепинська-Бойчук}}; {{ВД-Прэамбула}}) — украінскі савецкі графік, прафесар.

== Біяграфія ==
[[Файл:Софья_Бодуэн_де_Куртенэ_и_Софья_Налепинская.jpg|злева|міні|233x233пкс|[[Соф'я Іванаўна Бадуэн дэ Куртэнэ|Соф’я Іванаўна Бадуэн дэ Куртэнэ]] (злева) і Соф’я Налепінска.]]
Нарадзілася ў сям’і польскага інжынера, сына выкладчыка матэматыкі Аляксандра Ксавер’евіча Налепінскага (1857—1908) і Соф’і Францаўны, у дзявоцтве Рор (1861—1939), піяністцы, дачцэ лекара, якая мела французскае паходжанне. У 1888 годзе бацькі пераехалі з дзецьмі ў Санкт-Пецярбург, дзе Аляксандр Ксавер’евіч выкладаў у Горным інстытуце. Соф’я атрымала добрую хатнюю адукацыю, экстэрнам скончыла гімназію, добра ведала нямецкую і французскую мовы.

Скончыла Мастацкую школу Я. Цыянглінскага ў [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]]. Затым у 1908 годзе вучылася жывапісу ў Мюнхенскай мастацкай школе Ш. Галошы, а ў 1909 годзе — у [[Акадэмія Рансона|Акадэміі Рансона]] ў [[Парыж]]ы. У Парыжы пачалося яе сяброўства з Соф’яй Бадуэн дэ Куртэнэ. Менавіта тады яны далучыліся да студыі неавізантызму, якой кіраваў мастак [[Міхайла Бойчук|Міхаіл Бойчук]]. У 1910 годзе С/ Налепінская разам з М. Бойчуком і яшчэ з [[:uk:Касперович Микола Іванович|адным]] мастаком — М. Каспяровічам адправіліся ў паездку па музеях Фларэнцыі, Равены, Венецыі і Вены, затым яна вярнулася ў Санкт-Пецярбург, а Бойчук — у Львоў, дзе працаваў у Нацыянальным музеі.

У 1912 годзе Сафія Налепінская прыехала ў Кіеў. Як успамінала яе сястра Ганна Налепінска-Печаркоўская, «да таго часу Сафія &lt;…&gt; размаўляла па-ўкраінску і знаходзілася цалкам пад уплывам і ва ўладзе Міхаіла. Прыязджала да нас, вельмі кахала сям’ю, для мяне была як родная маці, — але ўсёй душой была ўжо з Міхаілам, і было ясна, што яна не пакіне ні яго, ні яго творчых ідэй. &lt;…&gt;»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pl.naszwybir.pl/zofia-nalepinska-bojczuk/|title=Zofia Nalepińska-Bojczuk – Polka z pochodzenia, Ukrainka z wyboru.|archive-url=https://web.archive.org/web/20250222183811/https://pl.naszwybir.pl/zofia-nalepinska-bojczuk/|archive-date=2025-02-22|access-date=2025-02-20|url-status=live}}&lt;/ref&gt; .

У 1917 годзе С.Наляпінская выйшла замуж за М.Бойчука. У 1918 годзе нарадзіўся іх сын Пётр. У 1929 годзе муж і жонка расталіся: не разводзячыся афіцыйна, яны сталі жыць паасобку, паколькі ў жыцці Бойчука з’явілася іншая жанчына. «Можа быць, ён і быў геніем, — пісала ў сваіх лістах-успамінах Ганна Налепінска-Печаркоўская, — але з пункту гледжання, напрыклад, маці, ён быў няшчасцем для маёй сястры, якая нават чуць не хацела пра тое, каб яго пакінуць і вярнуцца дадому… Але мама, хоць і пакутавала… разумела, што Міхал — гэта вялікая мастацкая індывідуальнасць»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://uahistory.com/topics/famous_people/15708|title=''Ганна Черкаська.'' Софія Налепинська-Бойчук // Українська історія.|archive-url=https://web.archive.org/web/20250212182716/https://uahistory.com/topics/famous_people/15708|archive-date=2025-02-12|access-date=2025-02-20|url-status=live}}&lt;/ref&gt; .

У 1919 годзе Сафія Аляксандраўна выкладала ў мастацкай школе ў Міргарадзе.

Стварала мадэлі папяровых грошай і дзяржаўных каштоўных папер (у перыяд [[Украінская Народная Рэспубліка|УНР]] — з 1917 па 1921 гады). Гэтыя мадэлі экспанаваліся ў 1932 годзе на Выставе сучаснай украінскай графікі Асацыяцыі незалежных украінскіх мастацтваў у Львове, але ніколі не выкарыстоўваліся.

З 1922 па 1929 год выкладала ў [[Нацыянальная акадэмія выяўленчага мастацтва і архітэктуры|Кіеўскім мастацкім інстытуце]], дзе на паліграфічным факультэце яна ўзначальвала [[Дрэварыт|ксілаграфічную]] майстэрню. Сярод яе вучняў — Кацярына Гакебуш, Аляксандр Якаўлевіч Рубан, Галіна Дзянісаўна Зора, Надзея Дзмітрыеўна Кампаніец-Кіянчанка, Канстанцін Сцяпанавіч Казлоўскі .

Сафія Аляксандраўна вяла педагагічную дзейнасць, а таксама шмат працавала ў станковай графіцы, ілюстравала кнігі, у прыватнасці, Т. Шаўчэнка («Кацярына»), Д. Н. Маміна-Сібірака («Прыёмыш»), Л. Н. Талстога (&quot;Ганна Карэнінам) і інш.

У перыяд з лістапада 1926 года па май 1927 года Сафія Аляксандраўна, Міхаіл Бойчук, Васіль Седляр і Іван Падалка здзейснілі паездку па Германіі, Францыі і Італіі. Гэтае падарожжа стала афіцыйнай прычынай наступнага іх арышту з абвінавачваннямі ва ўдзеле «ва ўкраінскай нацыяналістычнай фашысцкай контррэвалюцыйнай групе».

У 1935 годзе П. Коўжун зазначыў: «С.Налепінская займае першае месца сярод украінскіх графікаў, прадстаўляючы там (на міжнародных выставах, у 1930 годзе — у Вене, Лондане, Берліне, Венецыі, Стакгольме, 1931 годзе — у Празе, Цюрыху, 1932 годзе — Кенігсбергу, 1933 годзе — Токіа і інш), наша сучаснае мастацтва гравюры. Яе творы вядомыя амаль усяму свету, дзякуючы іх высокай якасці, на выставах яны займаюць першае месца ў творчай і перыядычнай прэсе. У кожным выпадку, значна больш вядомыя, чым, на жаль, у нас»&lt;ref&gt;''П.Ковжун'' (публикация под псевдонимом [https://esu.com.ua/article-7307 Марія Пеньковська] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250907092207/https://esu.com.ua/article-7307 |date=7 верасня 2025 }}). Софія Наліпинська-Бойчукова // Жінка (Львов). — 1935, № 12. — С.3.&lt;/ref&gt;.

12 чэрвеня 1937 года была арыштавана па абвінавачанні ва ўдзеле ў антысавецкай нацыяналістычнай тэрарыстычнай арганізацыі і супрацоўніцтве з замежнай разведкай. Пастанова аб яе арышце была падпісана оперупаўнаважанай IV аддзела УГБ НКУС УССР П. І. Гольдман, якая ў свой час падпісвала пастановы аб арышце [[Астап Вішня|А. Вішні]], А. Давітнага, А. Слісарэнкі , Івана Лакізы, а ў 1936 годзе — Міхаіла Бойчука&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.s-bilokin.name/Personalia/Nalepinska.html|title=Сергій Білокінь - Смерть Софії Налепінської-Бойчук|website=www.s-bilokin.name|archive-url=https://web.archive.org/web/20250324195441/https://s-bilokin.name/Personalia/Nalepinska.html|archive-date=2025-03-24|access-date=2025-02-20|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Сафія Аляксандраўна перажыла некалькі месяцаў жорсткіх допытаў, але не толькі не пацвердзіла абсурдных абвінавачанняў ва ўдзеле «ў контррэвалюцыйнай арганізацыі», але і не дала паказанняў ні на кога са сваіх сяброў і калег&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ua.bykivnya.org/article/20_05_12_storinkami_bikivnyanskogo_martirologa_sofiya_nalepinskaboychuk|title=Сторінками Биківнянського мартиролога: Софія Налепинська-Бойчук - Національний історико-меморіальний заповідник &quot;Биківнянські могили&quot;|website=ua.bykivnya.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809085324/http://ua.bykivnya.org/article/20_05_12_storinkami_bikivnyanskogo_martirologa_sofiya_nalepinskaboychuk|archive-date=2020-08-09|access-date=2025-02-20|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. «Я не прызнаю сябе вінаватай па прад’яўленых мне абвінавачаннях. У антысавецкай нацыянал-фашысцкай арганізацыі я не ўдзельнічала і шпіёнскай дзейнасцю не займалася», — запісана ў пратаколе яе допыту. Следства па яе справе вялі старшы лейтэнант Д. Г. Ліфар, начальнік аддзялення IV аддзела Упраўлення дзяржаўнай бяспекі НКУС і памочнік начальніка IV аддзела УГБ НКУС малодшы лейтэнант Д. А. Пярцоў і начальнік раённага аддзялення сяржант Міненка&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;.

С. А. Налепінска-Бойчук расстраляна 11 снежня 1937 года. Пасмяротна рэабілітавана ў 1988 годзе.

У 1996 годзе імя С. А. Наляпінска-Бойчук было пазначана сярод сарака імёнаў на Мануменце рэпрэсаваных мастакоў Нацыянальнай акадэміі мастацтваў (Кіеў, Вазнясенскі спуск, 20). Ініцыятарам збудавання памятнага знака выступіў [[Нацыянальны саюз мастакоў Украіны|Саюз мастакоў Украіны]].

== Сям’я ==
* Муж — [[Міхайла Бойчук|Міхаіл Бойчук]] — мастак-манументаліст і жывапісец, педагог.
* Сын — Пётр (26.07.1918). На момант арышту бацькоў быў студэнтам Мастацкага інстытута ў Кіеве. Судзячы па лістах яго аднакласнікаў, загінуў падчас Вялікай Айчыннай вайны&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=uk|url=https://kanaldim.tv/z-rozstrilu-bojchukistiv-pochavsya-velykyj-teror-nevidomi-fakty-pro-ukrayinskogo-monumentalista-myhajla-bojchuka/|title=З розстрілу бойчукістів почався Великий терор: невідомі факти про українського монументаліста Михайла Бойчука|website=Дім|date=2025-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20250222183750/https://kanaldim.tv/z-rozstrilu-bojchukistiv-pochavsya-velykyj-teror-nevidomi-fakty-pro-ukrayinskogo-monumentalista-myhajla-bojchuka/|archive-date=2025-02-22|access-date=2025-02-20|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Сястра — Ганна (у замуж. Пячаркоўская). Жыла ў Польшчы.

Брат — Аляксандр Налепінскі (1882, Лодзь — 1968, там жа), інжынер-тэхнолаг, педагог, краязнаўца, актывіст [[Польская сацыялістычная партыя|партыі сацыялістаў]] і [[Польскае турыстычна-краязнаўчае таварыства|Польскага турыстычна-краязнаўчага таварыства]].

Брат — Тадэвуш Ежы Налепіньскі (Тадэвуш Аляксандравіч Налепінскі&lt;ref&gt;{{Кніга|archive-url=https://web.archive.org/web/20250221172026/https://www.prlib.ru/item/1482094|archive-date=2025-02-21}}&lt;/ref&gt;; 1885—1918), паэт.

== Абраныя творы ==

=== Карціны ===
* «Фабзаец» (1925)
* «Мяне трынаццаці мінула…» (1926)
* «Малацьба» (1926)
* «На канікулах» (1926)
* «Перад надыходам белых» (1927)
* «Галодныя дзеці» (1927)
* «Пацыфікацыя Заходняй Украіны» (1930)
* «Рабфакоўкі» (1931)
* «Выканалі план» (1932)

=== Ілюстраванне кніг ===
* «Кацярына» Т. Шаўчэнка
* «Прыёмыш» А. Мамчына-Сібірака (1929)
* «Аліўяны пярсцёнак» С. Васільчанка (1930)
* «Ганна Карэніна» Л. Талстога (1937)

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [http://calendar.interesniy.kiev.ua/Event.aspx?id=1460 30 июля 1884 года в Лодзи в семье польского инженера путей сообщения родилась Софья Александровна Налепинская-Бойчук — украинский график, профессор. Жена художника Михаила Бойчука (до 1929).]
* [https://esu.com.ua/article-70885 &lt;nowiki&gt;С.Білокінь. Налепинська-Бойчук Софія // Енциклопедія Сучасної України [Електронний ресурс].&lt;/nowiki&gt;]
* [https://localhistory.org.ua/rubrics/painting/traditsiyi-nashogo-shtrikharstva-derevoriti-sofiyi-nalepinskoyi-boichuk/ «Традиції нашого штрихарства». Дереворити Софії Налепинської-Бойчук]
* [https://artchive.ru/artists/31850~Sof'ja_Aleksandrovna_NalepinskajaBojchuk/biography Софья Александровна Налепинская-Бойчук // Артхив] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250221172029/https://artchive.ru/artists/31850~Sof%27ja_Aleksandrovna_NalepinskajaBojchuk/biography |date=21 лютага 2025 }}
* [https://web.archive.org/web/20220521203905/https://uain.press/blogs/sofiya-nalepynska-bojchuk-ukrayinska-mystkynya-bez-zhodnoyi-krapli-ukrayinskoyi-krovi-1065897 ''Шевелєва М.'' Софія Налепинська-Бойчук — українська мисткиня без жодної краплі української крові.]
* [https://ais-spb.ru/sbornik/14.pdf ''Земляная Т. Н.'' «Парижская школа» М.Бойчука // Петербургские искусствоведческие тетради. Вып.14. — Санкт-Петербург, 2009. — С.183-200.]
* [https://essuir.sumdu.edu.ua/bitstream-download/123456789/94597/3/Pobozhii_sculpture.pdf ''Сергій Побожій.'' Українське мистецтво минулого століття: історія художників.]
* [https://pureportal.spbu.ru/files/124578649/_12.pdf ''Павел Нерлер''. На фоне одной переписки. Надежда Мандельштам, Николай Харджиев и все-все-все // Текст и традиция. Альманах, 12 / Институт русской литературы (Пушкинский Дом) РАН, Музей-усадьба Л. Н. Толстого «Ясная Поляна». — Санкт-Петербург: Росток, 2024. — С.141-412.]
* [https://www.sakharov-center.ru/asfcd/khudozhniki/?t=page&amp;id=378 Налепинская-Бойчук Софья Александровна (1884, Лодзь, Польша — 11.12.1937). Живописец и график.]

== Літаратура ==
* Выставки советского изобразительного искусства : Справочник. Т. 1. — М., 1965. — С. 439;
* Выставки советского изобразительного искусства : Справочник. Т. 2. — М., 1967. — С. 446;
* Словник художників Украіни. — Киів, 1973. — С. 158;
* Степанян Н. Искусство России XX века : Взгляд из 90-х. — М. : Эксмо-Пресс, 1999. — С. 139.

{{Вонкавыя спасылкі}}
{{DEFAULTSORT:Налепінска-Бойчук Сафія Аляксандраўна}}
[[Катэгорыя:Расстралянае адраджэнне]]
[[Катэгорыя:Пасмяротна рэабілітаваныя ў СССР]]
[[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>jk8d8iaebdfzlbo8znd3ue9maflb99g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вікіпедыя:Блакіроўкі/Праект</title>
    <ns>4</ns>
    <id>809298</id>
    <revision>
      <id>5181278</id>
      <parentid>5153449</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T20:47:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Plaga med</username>
        <id>116903</id>
      </contributor>
      <comment>арфаграфія</comment>
      <origin>5181278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15852" sha1="22xiat98uphb3ff86kmidwidteugf3z" xml:space="preserve">{{Планаванае правіла}}
{{Сцісла|Фармальнае апісанне механізму блакіровак, падстаў і пажаданых практык яго выкарыстання}}

'''Блакіроўка''' — гэта механізм, з дапамогай якога [[Вікіпедыя:Адміністратары|адміністратары]] тэхнічна абмяжоўваюць магчымасці ўдзельнікаў рэдагаваць старонкі Вікіпедыі. Блакіроўка можа прымяняцца да ўліковых запісаў, IP адраса або шэрагу IP адрасоў; на акрэслены тэрмін або назаўжды; для ўсіх старонак Вікіпедыі або для пэўнага шэрагу старонак.

Блакіроўка прымяняецца для прадухілення разбуральнай дзейнасці і прычынення шкоды праекту. Блакіроўка не павінна прымяняцца як пакаранне за былыя паводзіны. Блакіроўка не павінна прымяняцца, пакуль да ўдзельніка выразна не даведзена, што яго паводзіны прыносяць шкоду праекту — за выключэннем асобных выпадкаў, такіх як відавочны вандалізм.

Блакіроўка датычыцца канкрэтнай асобы і забараняе ёй рэдагаваць старонкі Вікіпедыі пад іншым уліковым запісам або ананімна. Пры выяўленні абыходу блакіроўкі іншыя выкарыстаныя ўліковыя запісы таксама будуць заблакіраваныя.

Заблакіраваны ўдзельнік мае магчымасць працягваць чытаць Вікіпедыю, аднак не можа рэдагаваць старонак, якіх тычыцца блакіроўка. Пры поўнай блакіроўцы ўдзельнік можа рэдагаваць толькі ўласную старонку размоў.

Кожны ўдзельнік можа паведаміць адміністратарам пра шкодную дзейнасць на старонцы [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў]]. Канчатковае рашэнне аб неабходнасці і тэрміне блакіроўкі прымае адміністратар.

Заблакіраваны ўдзельнік можа звярнуцца з просьбай зняць блакіроўку або стварыць апеляцыю на блакіроўку.

== Падставы для блакіроўкі ==

Блакіроўка павінна ўжывацца выключна для абмежавання шкоднай дзейнасці ўдзельніка і прадухілення аналагічных паводзін у будучыні. Блакіроўка не павінна ўжывацца пакуль да ўдзельніка выразна не данесена недапушчальнасць яго паводзін. Блакіроўка не павінна выкарыстоўвацца як пакаранне за былыя паводзіны, калі такія паводзіны больш не назіраюцца.

Ніжэй пералічаны магчымыя падставы для блакіроўкі.

==== Абарона правоў і гарантыя бяспекі Фонду Вікімедыя, іншых удзельнікаў або грамадскасці ====

Блакіроўка можа быць адказам на:
* [[Вікіпедыя:Недапушчальнасць абраз, пагроз і агрэсіі|асабістыя абразы, напады персанальнага характару]]
* персанальныя, прафесійныя або юрыдычныя пагрозы (у тым ліку па-за межамі Вікіпедыі)
* дзеянні, якія ставяць іншых удзельнікаў у небяспечнае становішча (у тым ліку падвяргаюць пагрозе пераследу з боку ўрада, працадаўцы або іншых асоб)
* раскрыццё персанальнай інфармацыі (незалежна ад таго, з’яўляецца гэтая інфармацыя дакладнай ці не)
* кампраметацыю ўліковага запісу — калі ёсць абгрунтаваныя падставы меркаваць, што ўліковы запіс выкарыстоўваецца або можа быць выкарыстаны іншай асобай

==== Прадухіленне шкодных дзеянняў адносна артыкулаў і супольнасці Вікіпедыі ====

Удзельнік можа быць заблакіраваны, калі яго паводзіны перашкаджаюць развіццю праекта, калегіяльнай працы, ствараюць канфліктную атмасферу і напружанасць.

Блакіроўка можа быць адказам на:
* [[Вікіпедыя:Вандалізм|вандалізм]]
* відавочныя [[Вікіпедыя:Этычныя паводзіны|неэтычныя паводзіны]]
* пераслед іншых удзельнікаў
* рэкламны спам
* зламыснае парушэнне правіл (напрыклад, парушэнне [[Вікіпедыя:Правіла трох адкатаў]] або [[Вікіпедыя:Вайна правак]])

==== Раней заблакіраваны ўдзельнік абыходзіць блакіроўку з выкарыстаннем іншага ўліковага запісу або ананімна ====

==== Дзейнасць удзельніка відавочна накіравана на дасягненне асабістых мэт, а не стварэнне энцыклапедыі ====

Блакіроўка можа быць адказам на:
* стварэнне артыкулаў на тэмы, [[Вікіпедыя:Аўтабіяграфія|звязаныя з удзельнікам]], з рэкламнымі мэтамі
* відавочныя і працяглыя дэструктыўныя паводзіны, у тым ліку прасоўванне або дыскрэдытацыя [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|пэўных поглядаў]], асоб, арганізацый або прадуктаў
* праўкі, адзіная мэта якіх — зрабіць уражанне або пазабаўляць каго-небудзь па-за Вікіпедыяй
* выкарыстанне Вікіпедыі як [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя#Вікіпедыя — не поле бітвы|поля бітвы]]: сталыя [[Вікіпедыя:Недапушчальнасць абраз, пагроз і агрэсіі|агрэсіўныя паводзіны]], напады на іншых удзельнікаў, спрэчкі толькі дзеля спрэчак
* несумленныя паводзіны і маніпуляцыі правіламі
* відавочнае пазбяганне сумеснай працы і пошуку [[Вікіпедыя:Кансэнсус|кансэнсусу]] з удзельнікамі

== Запыты на блакіроўку ==

Кожны ўдзельнік можа паведаміць аб шкоднай дзейнасці і запрасіць адміністратараў заблакіраваць уліковы запіс або IP адрас на старонцы [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў]]. Канчатковае рашэнне аб неабходнасці і тэрміне блакіроўкі прымае адміністратар. У спрэчных выпадках рэкамендуецца абмеркаванне паміж некалькімі адміністратарамі.

== Парадак блакіроўкі ==

Перад тым, як заблакіраваць удзельніка, адміністратар павінен ацаніць, ці блакіроўка насамрэч неабходная ў гэтай сітуацыі, і перш за ўсё выразна данесці да ўдзельніка, што яго паводзіны прыносяць шкоду праекту. [[Вікіпедыя:Зыходзьце з сумленнасці ўдзельнікаў]] — фундаментальны прынцып Вікіпедыі, у першую чаргу неабходна трактаваць паводзіны як памылковыя, а не зламысныя. Рэкамендуецца звярнуцца да ўдзельніка на яго старонцы размоў і папярэдзіць, што яго дзеянні парушаюць правілы супольнасці.

У сітуацыях, якія патрабуюць неадкладных дзеянняў (напрыклад, відавочны вандалізм, абразлівая назва ўліковага запісу, абыход блакіроўкі або дзеянні, якія прывялі да небяспекі іншых удзельнікаў), адміністратар не абавязаны папярэджваць аб блакіроўцы, пасля блакіроўкі неабходна зрабіць усё магчымае для змяншэння патэнцыяльных наступстваў шкоднай дзейнасці: адкаціць праўкі і, пры неабходнасці, скрыць іх.

У спрэчных выпадках (напрыклад, доўгатэрміновая або бестэрміновая блакіроўка ўдзельніка са значным карысным ўкладам) рэкамендуецца абмеркаванне блакіроўкі некалькімі адміністратарамі. Адміністратар павінен пазбягаць блакіровак удзельніка, калі ён з’яўляецца бокам канфлікту з гэтым удзельнікам — у гэтым выпадку рэкамендуецца звярнуцца да іншых адміністратараў. Аднак, выключэннем з гэтага правіла з’яўляюцца сітуацыі, калі ўдзельнік знарок правакуе канфлікты з адміністратарамі або калі яго дэструктыўнасць з’яўляецца відавочнай і бясспрэчнай.

Калі ўдзельнік працягвае недапушчальныя паводзіны і рашэнне аб блакіроўцы прынятае, адміністратар павінен дакладна растлумачыць удзельніку прычыну блакіроўкі. На старонцы размоў удзельніка адміністратар павінен пакінуць каментарый з наступнымі элементамі:
* спасылка на праўкі ўдзельніка, якія трактуюцца як парушэнне правіл
* выразнае акрэсленне парушаных правіл
* тэрмін блакіроўкі

Тэрмін блакіроўкі павінен быць выбраны так, каб паменшыць імавернасць далейшых шкодных паводзін. Адміністратар павінен ацаніць ступень шкоднасці, рэгулярнасць, сістэматычнасць і зламыснасць парушэнняў. Для асобных інцыдэнтаў звычайна выбіраецца тэрмін у адзін дзень ці некалькі дзён, тэрмін падаўжаецца пры паўторных шкодных паводзінах. Доўгія тэрміны блакіроўкі звычайна павінны выкарыстоўвацца ў выпадках, калі шматразовыя кароткія тэрміны блакіроўкі не прывялі да змен у паводзінах удзельніка. Выключэннем з гэтага правіла з’яўляюцца сітуацыі, калі дэструктыўнасць удзельніка з’яўляецца відавочнай і бясспрэчнай.

Бестэрміновая блакіроўка прымяняецца пры відавочнай і бясспрэчнай дэструктыўнасці ўдзельніка. Не рэкамендуецца прымяняць бестэрміновую блакіроўку без абмеркавання з іншымі адміністратарамі пры наяўнасці значнага карыснага ўкладу ўдзельніка.

== Разблакіроўка ==
Заблакіраваны ўдзельнік у агульным выпадку мае магчымасць рэдагаваць уласную старонку і звяртацца да іншых удзельнікаў на ёй.

У выпадку, калі заблакіраваны ўдзельнік прызнае прычыну блакіроўкі, ён можа на ўласнай старонцы звярнуцца да адміністратара, які яго заблакіраваў, з просьбай аб разблакіроўцы. Просьба аб разблакіроўцы павінна змяшчаць абяцанне не паўтараць дзеянняў, якія прывялі да блакіроўкі. У такім выпадку адміністратар можа скасаваць блакіроўку або зменшыць тэрмін яе дзеяння.

У выпадку, калі заблакіраваны ўдзельнік не згодны з прычынай блакіроўкі або лічыць блакіроўку несуразмернай, ён можа на ўласнай старонцы звярнуцца да [[Вікіпедыя:Адміністратары#Пералік адміністратараў|іншых адміністратараў]] з просьбай аб пераглядзе сітуацыі. Канчатковае рашэнне аб скасаванні блакіроўкі або змяненні тэрміну яе дзеяння павінна прымацца з удзелам адміністратара, які ініцыяваў блакіроўку. Пры адсутнасці кансэнсусу паміж адміністратарам, які разглядае апеляцыю, і адміністратарам, які ініцыяваў блакіроўку, канчатковае рашэнне аб разблакіроўцы павінна быць прынята на старонцы [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў]] з удзелам іншых адміністратараў.

== Гл. таксама ==
* [[:en:Wikipedia:Blocking policy]]
* [[:ru:Википедия:Блокировки]]</text>
      <sha1>22xiat98uphb3ff86kmidwidteugf3z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сачавічны суп</title>
    <ns>0</ns>
    <id>810984</id>
    <revision>
      <id>5181128</id>
      <parentid>5170875</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T13:22:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7398" sha1="kr04py2j6x9hjxjsygixmq4lggb2uun" xml:space="preserve">{{Страва}}
'''Сачавічны суп''' — [[суп]] з [[Сачавіца харчовая|сачавіцай]] у якасці асноўнага інгрэдыента. Ён можа быць [[Вегетарыянства|вегетарыянскім]] або ўключаць мяса, а таксама карычневую, чырвоную, жоўтую, зялёную або чорную сачавіцу з шалупінай або без яе. Вычышчаная жоўтая і чырвоная сачавіца распадаецца пры варэнні, ператвараючыся ў густы суп. Такі суп ужываецца ў [[Еўропа|Еўропе]], [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыцы]] і на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]].

== Гісторыя і літаратура ==
Сачавіца была выяўлена ў пластах [[палеаліт]]у і [[мезаліт]]у пячоры {{нп3|Франхці||ru|Франхти}} ў Грэцыі (ад 9500 да 13 000 гадоў таму), у канцы мезаліту ў {{нп3|Мурэйбет|Мурэйбеце|ru|Мурейбет}} і {{нп3|Абу-Хурэйра|Тэль-Абу-Хурэйры|ru|Абу-Хурейра}} ў [[Сірыя|Сірыі]], а таксама на стаянках, датаваных 8000 годам да нашай эры ў раёне [[Іерыхон]]а. [[Арыстафан]] называў сачавічны суп «самым салодкім з дэлікатэсаў»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lucianofsamosata.info/wiki/doku.php?id=crates_of_thebes:athenaeus_deipnosophistae_158.a-d&amp;rev=1342828547|title=Crates of Thebes {{!}} Athenaeus, Deipnosophistae 158.a-d [The Lucian of Samosata Project]|website=lucianofsamosata.info|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;, але гэта гучыць як відавочная іронія, улічваючы, што ў іншых месцах ён падкрэслівае яго «беднасць». Рэшткі сачавіцы былі знойдзены ў царскіх грабніцах фіванскага некропаля, датаваных 2400 годам да нашай эры&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.npr.org/2009/01/07/99054419/lentils-a-legume-for-the-ages|title=Lentils: A Legume For The Ages|last=J|website=NPR|date=2009-01-07|access-date=2026-07-17|last2=u|last3=l|last4=i|last5=e}}&lt;/ref&gt;. У «{{нп3|Апіцыеўскі корпус|Апіцыеўскім корпусе|ru|Апициевский корпус}}», рымскай кулінарнай кнізе I стагоддзя нашай эры, ёсць рэцэпт супу з сачавіцы з каштанамі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nytimes.com/1997/11/30/nyregion/food-hail-the-humble-lentil-to-enrich-soup-or-meat-and-fish.html|title=FOOD; Hail the Humble Lentil: To Enrich Soup or Meat and Fish|first=Moira|last=Hodgson|website=The New York Times|date=1997-11-30|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;.

Сачавічны суп згадваецца ў [[Біблія|Бібліі]]: у кнізе [[Кніга Быццё|Быццё]] ({{Біблія|Быт|25:30-34}}) [[Ісаў]] гатовы адмовіцца ад свайго першародства за рондаль з духмяным чырвоным сачавічным супам, які варыць яго брат [[Якаў (патрыярх)|Якаў]]. Па яўрэйскай традыцыі, сачавічны суп падаюць падчас [[Жалоба|жалобы]]; круглявасць сачавіцы ўяўляе сабой поўны цыкл жыцця&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://jewishjournal.com/judaism/torah/67299/|title=Lentil soup|first=Rabbi N. Daniel|last=Korobkin|website=Jewish Journal|date=2008-11-26|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;.

== Разнавіднасці ==
[[Файл:3_types_of_lentil.jpg|справа/250px|міні|Некалькі відаў сачавіцы, якія выкарыстоўваюцца ў сачавічным супе]]
Сачавічны суп можа ўключаць такую гародніну, як [[Морква пасяўная|морква]], [[бульба]], салера, [[Пятрушка кучаравая|пятрушка]], [[Тамат звычайны|памідоры]], [[гарбуз]], саспелы банан і [[Цыбуля рэпчатая|цыбуля]]. Распаўсюджаныя араматызатары: [[часнок]], [[лаўровы ліст]], [[кмен]], [[аліўкавы алей]] і [[воцат]]. Часам яго ўпрыгожваюць [[Грэнкі|грэнкамі]] або сечанай зелянінай, [[Сметанковае масла|сметанковым маслам]], [[Аліўкавы алей|аліўкавым алеем]], [[Вяршкі|вяршкамі]] або [[ёгурт]]ам. Індыйскі суп з сачавіцы змяшчае мноства духмяных спецый. У {{нп3|Іракская кухня|іракскай|ru|Иракская кухня}} і {{нп3|Левантыйская кухня|левантыйскай||Levantine cuisine}} кухні суп запраўляюць куркумой і кменам, пакрываюць падсмажанай тонкай {{нп3|Вермішэль|вермішэллю|ru|Вермишель}}, званай ''шаірыя'' (شعيرية), і падаюць з лімонам для выціскання соку. На [[Сярэдні Усход|Блізкім Усходзе]] ў страву дадаюць лімонны сок&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vegparadise.com/highestperch22.html|title=Vegetarians in Paradise/Lentil History, Lentil Nutrition, Lentil Recipe|website=www.vegparadise.com|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;. У Егіпце і на Блізкім Усходзе суп звычайна [[Пюрэ|пюруюць]] перад падачай на стол і традыцыйна ўжываюць узімку&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=http://ladomestique.com/2012/02/23/cook-in-the-moment-egyptian-red-lentil-soup/|title=http://ladomestique.com/2012/02/23/cook-in-the-moment-egyptian-red-lentil-soup/|website=ladomestique.com|access-date=2026-07-17|archive-date=4 сакавіка 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120304142142/http://ladomestique.com/2012/02/23/cook-in-the-moment-egyptian-red-lentil-soup/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://allrecipes.com/recipe/egyptian-lentil-soup/|title=Egyptian Lentil Soup|website=Allrecipes.com|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;.

== Пажыўнасць ==
Сачавічны суп прызнаны высокапажыўным, добрай крыніцай [[Бялкі|бялку]], [[Харчовыя валокны|харчовых валокнаў]], [[жалеза]] і [[Калій|калію]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hungrymonster.com/|title=HungryMonster is Recipes and Food Facts|website=www.hungrymonster.com|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Супы з агародніны]]
[[Катэгорыя:Стравы з бабовых]]
[[Катэгорыя:Сачавіца]]</text>
      <sha1>kr04py2j6x9hjxjsygixmq4lggb2uun</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дзяніс Трусаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811859</id>
    <revision>
      <id>5181322</id>
      <parentid>5180367</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T04:34:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-44706-99</username>
        <id>172618</id>
      </contributor>
      <comment>/* Крытыка і рэцэпцыя */</comment>
      <origin>5181322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9697" sha1="7ry3w475qecmhpxaeeim9wyxyp42jbz" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Трусаў}}
{{Пісьменнік
| імя                 = Дзяніс Трусаў
| імя пры нараджэнні  =
| дата нараджэння     =
| месца нараджэння    = Наваградак, Гродзенская вобласць, Беларусь
| род дзейнасці       = пісьменнік, паэт, музыкант, перакладчык, выкладчык, даследчык
| мова                = беларуская, руская, англійская
}}

'''Дзяніс Ігаравіч Трусаў''' ({{ВДП}}), псеўданім '''Дзіна Мележ''' — беларускі пісьменнік, паэт, музыкант, перакладчык, даследчык і выкладчык, аўтар кніг ''«Про Мутю»'', ''«Слоў моб»'' і рамана ''«Боў і мерць у Хротне»'', заснавальнік музычнага праекта [[AUTONOMICON|Autonomicon]].

== Біяграфія ==

Нарадзіўся ў Наваградку. У дзяцінстве і юнацтве жыў у Гродне.&lt;ref name=&quot;taubin&quot;&gt;{{cite web |url=https://taubinpoetry.com/authors-be/dzianis-trusau/
 |title=Дзяніс Трусаў
 |website=Taubin
 |language=be
 |access-date=2026-07-30
}}&lt;/ref&gt;

З 2016 года жыве ў В’етнаме. Выкладае англійскую мову ў Міжнароднай школе Нацыянальнага ўніверсітэта В’етнама ў Ханоі (VNU International School).&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.is.vnu.edu.vn/wp-content/uploads/2025/05/Bao-cao-thuc-hien-chi-tieu-2024-va-xac-dinh-chi-tieu-2025.pdf
 |title=Báo cáo thực hiện chỉ tiêu năm 2024 và xác định chỉ tiêu năm 2025
 |website=VNU International School
 |language=vi
 |access-date=2026-07-30
}}&lt;/ref&gt;

== Творчасць ==

У 1996 годзе ў газеце Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта апублікавана першая падборка яго вершаў.&lt;ref name=&quot;taubin&quot; /&gt;

У пачатку 2000-х гадоў друкаваўся ў беларускіх і польскіх літаратурных выданнях. У 2002 годзе ў польскім літаратурным альманаху ''Epea'' апублікаваны яго апавяданні.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=Epea
 |volume=1
 |place=Białystok
 |year=2002
 |isbn=83-88248-67-7
 |pages=120–124
 |url=https://pbc.biaman.pl/Content/19862/PDF/Epea_T.I.pdf
}}&lt;/ref&gt;

Частка ранніх паэтычных твораў апублікавана пад псеўданімам '''Дзіна Мележ'''.&lt;ref name=&quot;taubin&quot; /&gt;

У 2008 годзе пад гэтым псеўданімам выйшаў паэтычны зборнік ''«В вечный нешмяк»''.&lt;ref&gt;{{cite book
 |author=Дина Мележ
 |title=В вечный нешмяк : сборник поэтических произведений
 |place=Гродно
 |publisher=Гродзенская тыпаграфія
 |year=2008
 |isbn=978-985-6835-48-6
}}&lt;/ref&gt;

У 2023 годзе выйшаў раман ''«Боў і мерць у Хротне»'', які пазней перавыдадзены выдавецтвам ''Kamunikat.org'' у Беластоку, а таксама выйшаў у электронным выданні ''Lohvinau Publishing House''.

== Навуковая дзейнасць ==

Даследуе культурную семантыку і лінгвістычныя асаблівасці англамоўных камерцыйных назваў у гарадской прасторы Ханоя. Адзін з аўтараў даследавання ''Cultural-Semantic and Linguistic Examination of English Business Names within the City of Hanoi''.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.academia.edu/130152068/CULTURAL_SEMANTIC_AND_LINGUISTIC_EXAMINATION_OF_ENGLISH_BUSINESS_NAMES_WITHIN_THE_CITY_OF_HANOI
 |title=Cultural-Semantic and Linguistic Examination of English Business Names within the City of Hanoi
 |website=Academia.edu
 |language=en
 |access-date=2026-07-30
}}&lt;/ref&gt;

== Музычная дзейнасць ==

У 2004 годзе заснаваў музычны праект [[AUTONOMICON|Autonomicon]].

Альбом ''Icarus Messerschmitt'' быў уключаны ў рэйтынгі «ТОП-10 штатных экспертаў» і «ТОП-10 народных экспертаў» музычнай прэміі Experty.by.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.experty.by/content/luchshie-belorusskie-albomy-2017-audio
 |title=Лучшие белорусские альбомы 2017
 |website=Experty.by
 |language=ru
 |access-date=2026-07-30
}}&lt;/ref&gt;

Кампазіцыя «Менск-непераменск» была ўключана ў міжнародную падборку ''Beehype Best of Belarus 2017''.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://beehy.pe/best-of-2017/belarus-3/
 |title=Best of Belarus 2017
 |website=Beehype
 |language=en
 |access-date=2026-07-30
}}&lt;/ref&gt;

=== Крытыка і рэцэпцыя ===

Раман ''«Боў і мерць у Хротне»'' быў аб'ектам абмеркавання ў літаратурным падкасце «Гаворыць Гродна», які вялі Ірына Новік і [[Яўген Яўгенавіч Аснарэўскі]].&lt;ref name=&quot;gavoryc&quot;&gt;{{cite web
 |title=«Боў і мерць у Хротне» Дзяніса Трусава — кніга, у якой Аснарэўскі шукае адсылкі да Кафкі
 |url=https://podcasts.apple.com/us/podcast/%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D1%8C-%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%8C-%D0%B2-%D1%85%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B5-%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%B0-%D1%82%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B2%D0%B0-%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D0%B0-%D1%83-%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D0%B9/id1606900500?i=1000630972230
 |website=Apple Podcasts
 |date=2023-10-11
 |access-date=2026-08-15
}}&lt;/ref&gt;

У 2016 годзе творчасць Трусава пад псеўданімам Дзіны Мележ стала прадметам абмеркавання на трэцім адкрытым пасяджэнні дыскусійнага клуба «Словадром», якое адбылося 26 студзеня ў офісе Гродзенскага абласнога аддзялення Саюза пісьменнікаў Беларусі. Дыскусія была прысвечана эпатажу ў мастацтве і пачалася з паэтычнага зборніка Дзіны Мележ ''«В вечный нешмяк»'' (2008). Кнігу прадставіла і цытавала Людміла Кебіч, старшыня Гродзенскага абласнога аддзялення Саюза пісьменнікаў Беларусі.&lt;ref name=&quot;slovodrom3&quot;&gt;{{cite web
 |title=Словодром. Кра-кра-кра, ке-ке-ке...
 |url=https://www.pisateli.by/slovodrom/slovodrom3.pdf
 |website=Саюз пісьменнікаў Беларусі
 |date=2016-01-26
 |access-date=2026-08-15
}}&lt;/ref&gt;

У публікацыі пра пасяджэнне Мележ названа «малоизвестной гродненской поэтессой с громкой литературной фамилией», а яе кніга — «откровением, артефактом, достопримечательностью» бібліятэкі пісьменніцкага офіса. Аўтар публікацыі адзначаў, што эпатажная паэзія Мележ прыцягнула ўвагу грамадскасці і стала прадметам абмеркавання «в стенах писательской организации».&lt;ref name=&quot;slovodrom3&quot; /&gt;

Рэакцыя ўдзельнікаў была неадназначнай. Аляксандр Тэбенькоў разглядаў эпатаж як частку сучаснага мастацкага працэсу, а Аляксандр Закрэўскі прапаноўваў разглядаць падобную паэзію праз паняцці «слэм» і «вербальны рок-н-рол». Людміла Кебіч пярэчыла атаясамленню эпатажу з адсутнасцю таленту, аднак адначасова звязвала яго з адмаўленнем традыцыі і канону.&lt;ref name=&quot;slovodrom3&quot; /&gt;

Больш крытычна выказаўся Анатоль Волкаў, які, кажучы пра Дзіна Мележ, адзначыў, што гэты аўтар «писал для себя», выступіў супраць «крайностей и вычурностей» і выказаўся за цэнзуру.&lt;ref name=&quot;slovodrom3&quot; /&gt;

Такім чынам, абмеркаванне Дзіны Мележ у «Словадроме» стала адным з прыкладаў інстытуцыйнай рэцэпцыі эксперыментальнай творчасці Трусава ў гродзенскім літаратурным асяроддзі. Яго паэзія разглядалася ў кантэксце дыскусіі пра эпатаж, авангард, літаратурную традыцыю, маральныя межы мастацтва і свабоду творчасці.&lt;ref name=&quot;slovodrom3&quot; /&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Трусаў Дзяніс Ігаравіч}}</text>
      <sha1>7ry3w475qecmhpxaeeim9wyxyp42jbz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181368</id>
      <parentid>5181322</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T08:00:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>стыль, афармленне</comment>
      <origin>5181368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9645" sha1="gt7dvumd8em9d4unrivy5xo13jrfiwa" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Трусаў}}
{{Пісьменнік
| імя                 = Дзяніс Трусаў
| імя пры нараджэнні  =
| дата нараджэння     =
| месца нараджэння    = Наваградак, Гродзенская вобласць, Беларусь
| род дзейнасці       = пісьменнік, паэт, музыкант, перакладчык, выкладчык, даследчык
| мова                = беларуская, руская, англійская
}}

'''Дзяніс Ігаравіч Трусаў''' ({{ВДП}}), псеўданім '''Дзіна Мележ''' — беларускі пісьменнік, паэт, музыкант, перакладчык, даследчык і выкладчык, аўтар кніг ''«Про Мутю»'', ''«Слоў моб»'' і рамана ''«Боў і мерць у Хротне»'', заснавальнік музычнага праекта [[AUTONOMICON|Autonomicon]].

== Біяграфія ==

Нарадзіўся ў Наваградку. У дзяцінстве і юнацтве жыў у Гродне.&lt;ref name=&quot;taubin&quot;&gt;{{cite web |url=https://taubinpoetry.com/authors-be/dzianis-trusau/
 |title=Дзяніс Трусаў
 |website=Taubin
 |language=be
 |access-date=2026-07-30
}}&lt;/ref&gt;

З 2016 года жыве ў В’етнаме. Выкладае англійскую мову ў Міжнароднай школе Нацыянальнага ўніверсітэта В’етнама ў Ханоі (VNU International School).&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.is.vnu.edu.vn/wp-content/uploads/2025/05/Bao-cao-thuc-hien-chi-tieu-2024-va-xac-dinh-chi-tieu-2025.pdf
 |title=Báo cáo thực hiện chỉ tiêu năm 2024 và xác định chỉ tiêu năm 2025
 |website=VNU International School
 |language=vi
 |access-date=2026-07-30
}}&lt;/ref&gt;

== Творчасць ==

У 1996 годзе ў газеце Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта апублікавана першая падборка яго вершаў.&lt;ref name=&quot;taubin&quot; /&gt;

У пачатку 2000-х гадоў друкаваўся ў беларускіх і польскіх літаратурных выданнях. У 2002 годзе ў польскім літаратурным альманаху ''Epea'' апублікаваны яго апавяданні.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |title=Epea
 |volume=1
 |place=Białystok
 |year=2002
 |isbn=83-88248-67-7
 |pages=120–124
 |url=https://pbc.biaman.pl/Content/19862/PDF/Epea_T.I.pdf
}}&lt;/ref&gt;

Частка ранніх паэтычных твораў апублікавана пад псеўданімам '''Дзіна Мележ'''.&lt;ref name=&quot;taubin&quot; /&gt;

У 2008 годзе пад гэтым псеўданімам выйшаў паэтычны зборнік ''«В вечный нешмяк»''.&lt;ref&gt;{{cite book
 |author=Дина Мележ
 |title=В вечный нешмяк : сборник поэтических произведений
 |place=Гродно
 |publisher=Гродзенская тыпаграфія
 |year=2008
 |isbn=978-985-6835-48-6
}}&lt;/ref&gt;

У 2023 годзе выйшаў раман ''«Боў і мерць у Хротне»'', які пазней перавыдадзены выдавецтвам ''Kamunikat.org'' у Беластоку, а таксама выйшаў у электронным выданні ''Lohvinau Publishing House''.

== Навуковая дзейнасць ==

Даследуе культурную семантыку і лінгвістычныя асаблівасці англамоўных камерцыйных назваў у гарадской прасторы Ханоя. Адзін з аўтараў даследавання ''Cultural-Semantic and Linguistic Examination of English Business Names within the City of Hanoi''.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.academia.edu/130152068/CULTURAL_SEMANTIC_AND_LINGUISTIC_EXAMINATION_OF_ENGLISH_BUSINESS_NAMES_WITHIN_THE_CITY_OF_HANOI
 |title=Cultural-Semantic and Linguistic Examination of English Business Names within the City of Hanoi
 |website=Academia.edu
 |language=en
 |access-date=2026-07-30
}}&lt;/ref&gt;

== Музычная дзейнасць ==

У 2004 годзе заснаваў музычны праект [[AUTONOMICON|Autonomicon]].

Альбом ''Icarus Messerschmitt'' быў уключаны ў рэйтынгі «ТОП-10 штатных экспертаў» і «ТОП-10 народных экспертаў» музычнай прэміі Experty.by.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://www.experty.by/content/luchshie-belorusskie-albomy-2017-audio
 |title=Лучшие белорусские альбомы 2017
 |website=Experty.by
 |language=ru
 |access-date=2026-07-30
}}&lt;/ref&gt;

Кампазіцыя «Менск-непераменск» была ўключана ў міжнародную падборку ''Beehype Best of Belarus 2017''.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=https://beehy.pe/best-of-2017/belarus-3/
 |title=Best of Belarus 2017
 |website=Beehype
 |language=en
 |access-date=2026-07-30
}}&lt;/ref&gt;

=== Крытыка і рэцэпцыя ===

Раман ''«Боў і мерць у Хротне»'' абмяркоўвалі ў літаратурным падкасце «Гаворыць Гродна», які вялі Ірына Новік і [[Яўген Яўгенавіч Аснарэўскі]].&lt;ref name=&quot;gavoryc&quot;&gt;{{cite web
 |title=«Боў і мерць у Хротне» Дзяніса Трусава — кніга, у якой Аснарэўскі шукае адсылкі да Кафкі
 |url=https://podcasts.apple.com/us/podcast/%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D1%8C-%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%8C-%D0%B2-%D1%85%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B5-%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%B0-%D1%82%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B2%D0%B0-%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D0%B0-%D1%83-%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D0%B9/id1606900500?i=1000630972230
 |website=Apple Podcasts
 |date=2023-10-11
 |access-date=2026-08-15
}}&lt;/ref&gt;

У 2016 годзе творчасць Трусава пад псеўданімам Дзіны Мележ абмеркоўвалі на трэцім адкрытым пасяджэнні дыскусійнага клуба «Словадром», якое адбылося 26 студзеня ў офісе Гродзенскага абласнога аддзялення Саюза пісьменнікаў Беларусі. Дыскусія была прысвечана эпатажу ў мастацтве і пачалася з паэтычнага зборніка Дзіны Мележ ''«В вечный нешмяк»'' (2008). Кнігу прадставіла і цытавала Людміла Кебіч, старшыня Гродзенскага абласнога аддзялення Саюза пісьменнікаў Беларусі.&lt;ref name=&quot;slovodrom3&quot;&gt;{{cite web
 |title=Словодром. Кра-кра-кра, ке-ке-ке...
 |url=https://www.pisateli.by/slovodrom/slovodrom3.pdf
 |website=Саюз пісьменнікаў Беларусі
 |date=2016-01-26
 |access-date=2026-08-15
}}&lt;/ref&gt;

У публікацыі пра пасяджэнне Мележ названа «малоизвестной гродненской поэтессой с громкой литературной фамилией», а яе кніга — «откровением, артефактом, достопримечательностью» бібліятэкі пісьменніцкага офіса. Аўтар публікацыі адзначаў, што эпатажная паэзія Мележ прыцягнула ўвагу грамадскасці і стала прадметам абмеркавання «в стенах писательской организации».&lt;ref name=&quot;slovodrom3&quot; /&gt;

Рэакцыя ўдзельнікаў была неадназначнай. Аляксандр Тэбенькоў разглядаў эпатаж як частку сучаснага мастацкага працэсу, а Аляксандр Закрэўскі прапаноўваў разглядаць падобную паэзію праз паняцці «слэм» і «вербальны рок-н-рол». Людміла Кебіч пярэчыла атаясамленню эпатажу з адсутнасцю таленту, аднак адначасова звязвала яго з адмаўленнем традыцыі і канону.&lt;ref name=&quot;slovodrom3&quot; /&gt;

Больш крытычна выказаўся Анатоль Волкаў, які, кажучы пра Дзіна Мележ, адзначыў, што гэты аўтар «писал для себя», выступіў супраць «крайностей и вычурностей» і выказаўся за цэнзуру.&lt;ref name=&quot;slovodrom3&quot; /&gt;

Такім чынам, абмеркаванне Дзіны Мележ у «Словадроме» стала адным з прыкладаў інстытуцыйнай рэцэпцыі эксперыментальнай творчасці Трусава ў гродзенскім літаратурным асяроддзі. Яго паэзія разглядалася ў кантэксце дыскусіі пра эпатаж, авангард, літаратурную традыцыю, маральныя межы мастацтва і свабоду творчасці.&lt;ref name=&quot;slovodrom3&quot; /&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Трусаў Дзяніс Ігаравіч}}</text>
      <sha1>gt7dvumd8em9d4unrivy5xo13jrfiwa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларускае кавальства</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812006</id>
    <revision>
      <id>5181081</id>
      <parentid>5180136</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T12:51:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Старажытнасць */ дапаўненне</comment>
      <origin>5181081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80096" sha1="ryfofrdxt7zwy3ehx3jovnjua32czm1" xml:space="preserve">[[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]]
'''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у.

Кавальскае рамяство патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць руду, вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам.

== Гісторыя ==

=== Старажытнасць ===
[[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]]

На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;&gt;[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]&lt;/ref&gt;. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11&lt;/ref&gt;.

Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.&lt;/ref&gt;.

Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты&lt;ref&gt;{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.&lt;/ref&gt;.

У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;&gt;[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², знойдзена больш за 40 катэгорый розных жалезных прадметаў. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;/&gt;. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;&gt;[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]]
Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37&lt;/ref&gt;.

У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў&lt;ref name=&quot;Сах15&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15&lt;/ref&gt;. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83&lt;/ref&gt;.

Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством&lt;ref&gt;[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.&lt;/ref&gt;. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;.
[[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.]]
Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах20&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20&lt;/ref&gt;. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання&lt;ref&gt;Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.&lt;/ref&gt;

Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі&lt;ref name=&quot;Сах23&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23&lt;/ref&gt;. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках&lt;ref name=&quot;Сах24&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24&lt;/ref&gt;. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25&lt;/ref&gt;.

У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.&lt;/ref&gt;. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;/&gt;.

Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў.

Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}&lt;/ref&gt;.

Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Крамлёўская Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;/&gt;, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26&lt;/ref&gt;.

=== Расійская імперыя ===

З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Сах27&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27&lt;/ref&gt;. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.&lt;/ref&gt;.

Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.&lt;/ref&gt;. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30&lt;/ref&gt;.

У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;.

=== Сучасны перыяд ===

З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць&lt;ref name=&quot;Сах8&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8&lt;/ref&gt;.

== Сыравіна ==
[[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]]
Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;&gt;[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»&lt;/ref&gt;. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі.

[[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]]

Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.
[[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]]
Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года&lt;ref&gt;{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721&lt;/ref&gt;, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года&lt;ref&gt;{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782&lt;/ref&gt;)&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;&gt;[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925&lt;/ref&gt;. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931&lt;/ref&gt;.

Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.&lt;/ref&gt;.

== Уладкаванне кузні ==
[[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]]
[[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады&lt;ref name=&quot;Этна&quot;&gt;[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]&lt;/ref&gt;.

Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;.

=== Прылады і інструменты ===
[[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
* {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны
* {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні
* [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў
* [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў

== Асноўныя працы ==
[[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]]
[[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]]
Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;/&gt;. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае&lt;ref name=&quot;Сах31&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31&lt;/ref&gt;.

Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як:

* Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней.
* Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы.
* Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п.
* Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п.

== Асноўныя вырабы ==

Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства.

Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы.

Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка&lt;ref name=&quot;Сах32&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32&lt;/ref&gt;.

=== Завесы, клямкі і засаўкі ===
[[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]]
[[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]]

У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;&gt;[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.&lt;/ref&gt;.

Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;&gt;[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]&lt;/ref&gt;. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;/&gt;.

Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]].

Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

=== Замкі і ключы ===
Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]&lt;ref&gt;Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]

Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.&lt;/ref&gt;.

==== Навясныя замкі ====
У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)&lt;ref&gt;Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221&lt;/ref&gt;.

Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае&lt;ref name=&quot;Сах14&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15&lt;/ref&gt;.

=== Крыжы ===
{{main|Беларускія каваныя крыжы}}
[[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]]
Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}.

Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}.

Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}.

=== Рашоткі ===
[[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]]
[[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]]
Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю.

Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі.

З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

== Прафесійныя аб’яднанні ==

Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)&lt;ref name=&quot;Сах17&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17&lt;/ref&gt;. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)&lt;ref&gt;[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.&lt;/ref&gt;. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-свясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]&lt;ref&gt;[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.&lt;/ref&gt;.

Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)&lt;ref name=&quot;Сах19&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}}
* {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}}
* Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см.

{{commonscat|Blacksmithing in Belarus}}
{{Беларускае народнае мастацтва}}
[[Катэгорыя:Кавальства]]
[[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]]</text>
      <sha1>ryfofrdxt7zwy3ehx3jovnjua32czm1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181088</id>
      <parentid>5181081</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T12:55:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Замкі і ключы */ дапаўненне</comment>
      <origin>5181088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80596" sha1="czqrj3dh537jcm0b8pyvoiz2g2riu8l" xml:space="preserve">[[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]]
'''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у.

Кавальскае рамяство патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць руду, вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам.

== Гісторыя ==

=== Старажытнасць ===
[[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]]

На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;&gt;[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]&lt;/ref&gt;. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11&lt;/ref&gt;.

Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.&lt;/ref&gt;.

Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты&lt;ref&gt;{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.&lt;/ref&gt;.

У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;&gt;[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², знойдзена больш за 40 катэгорый розных жалезных прадметаў. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;/&gt;. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;&gt;[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]]
Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37&lt;/ref&gt;.

У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў&lt;ref name=&quot;Сах15&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15&lt;/ref&gt;. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83&lt;/ref&gt;.

Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством&lt;ref&gt;[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.&lt;/ref&gt;. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;.
[[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.]]
Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах20&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20&lt;/ref&gt;. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання&lt;ref&gt;Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.&lt;/ref&gt;

Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі&lt;ref name=&quot;Сах23&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23&lt;/ref&gt;. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках&lt;ref name=&quot;Сах24&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24&lt;/ref&gt;. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25&lt;/ref&gt;.

У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.&lt;/ref&gt;. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;/&gt;.

Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў.

Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}&lt;/ref&gt;.

Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Крамлёўская Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;/&gt;, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26&lt;/ref&gt;.

=== Расійская імперыя ===

З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Сах27&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27&lt;/ref&gt;. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.&lt;/ref&gt;.

Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.&lt;/ref&gt;. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30&lt;/ref&gt;.

У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;.

=== Сучасны перыяд ===

З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць&lt;ref name=&quot;Сах8&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8&lt;/ref&gt;.

== Сыравіна ==
[[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]]
Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;&gt;[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»&lt;/ref&gt;. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі.

[[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]]

Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.
[[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]]
Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года&lt;ref&gt;{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721&lt;/ref&gt;, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года&lt;ref&gt;{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782&lt;/ref&gt;)&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;&gt;[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925&lt;/ref&gt;. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931&lt;/ref&gt;.

Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.&lt;/ref&gt;.

== Уладкаванне кузні ==
[[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]]
[[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады&lt;ref name=&quot;Этна&quot;&gt;[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]&lt;/ref&gt;.

Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;.

=== Прылады і інструменты ===
[[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
* {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны
* {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні
* [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў
* [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў

== Асноўныя працы ==
[[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]]
[[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]]
Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;/&gt;. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае&lt;ref name=&quot;Сах31&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31&lt;/ref&gt;.

Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як:

* Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней.
* Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы.
* Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п.
* Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п.

== Асноўныя вырабы ==

Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства.

Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы.

Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка&lt;ref name=&quot;Сах32&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32&lt;/ref&gt;.

=== Завесы, клямкі і засаўкі ===
[[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]]
[[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]]

У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;&gt;[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.&lt;/ref&gt;.

Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;&gt;[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]&lt;/ref&gt;. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;/&gt;.

Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]].

Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

=== Замкі і ключы ===
Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]&lt;ref&gt;Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]

Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.&lt;/ref&gt;.

==== Навясныя замкі ====
У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)&lt;ref&gt;Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221&lt;/ref&gt;.

Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае&lt;ref name=&quot;Сах14&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15&lt;/ref&gt;.

Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;

=== Крыжы ===
{{main|Беларускія каваныя крыжы}}
[[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]]
Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}.

Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}.

Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}.

=== Рашоткі ===
[[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]]
[[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]]
Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю.

Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі.

З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

== Прафесійныя аб’яднанні ==

Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)&lt;ref name=&quot;Сах17&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17&lt;/ref&gt;. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)&lt;ref&gt;[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.&lt;/ref&gt;. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-свясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]&lt;ref&gt;[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.&lt;/ref&gt;.

Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)&lt;ref name=&quot;Сах19&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}}
* {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}}
* Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см.

{{commonscat|Blacksmithing in Belarus}}
{{Беларускае народнае мастацтва}}
[[Катэгорыя:Кавальства]]
[[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]]</text>
      <sha1>czqrj3dh537jcm0b8pyvoiz2g2riu8l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181092</id>
      <parentid>5181088</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T12:57:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Старажытнасць */ дапаўненне</comment>
      <origin>5181092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80658" sha1="7aikexlf6fjwuzmytrmsem62lkzk8lv" xml:space="preserve">[[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]]
'''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у.

Кавальскае рамяство патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць руду, вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам.

== Гісторыя ==

=== Старажытнасць ===
[[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]]

На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;&gt;[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]&lt;/ref&gt;. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11&lt;/ref&gt;.

Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.&lt;/ref&gt;.

Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты&lt;ref&gt;{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]]
Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37&lt;/ref&gt;.

У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;&gt;[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;/&gt;. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;&gt;[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў&lt;ref name=&quot;Сах15&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15&lt;/ref&gt;. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83&lt;/ref&gt;.

Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством&lt;ref&gt;[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.&lt;/ref&gt;. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;.
[[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.]]
Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах20&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20&lt;/ref&gt;. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання&lt;ref&gt;Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.&lt;/ref&gt;

Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі&lt;ref name=&quot;Сах23&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23&lt;/ref&gt;. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках&lt;ref name=&quot;Сах24&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24&lt;/ref&gt;. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25&lt;/ref&gt;.

У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.&lt;/ref&gt;. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;/&gt;.

Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў.

Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}&lt;/ref&gt;.

Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Крамлёўская Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;/&gt;, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26&lt;/ref&gt;.

=== Расійская імперыя ===

З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Сах27&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27&lt;/ref&gt;. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.&lt;/ref&gt;.

Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.&lt;/ref&gt;. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30&lt;/ref&gt;.

У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;.

=== Сучасны перыяд ===

З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць&lt;ref name=&quot;Сах8&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8&lt;/ref&gt;.

== Сыравіна ==
[[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]]
Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;&gt;[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»&lt;/ref&gt;. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі.

[[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]]

Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.
[[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]]
Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года&lt;ref&gt;{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721&lt;/ref&gt;, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года&lt;ref&gt;{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782&lt;/ref&gt;)&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;&gt;[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925&lt;/ref&gt;. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931&lt;/ref&gt;.

Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.&lt;/ref&gt;.

== Уладкаванне кузні ==
[[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]]
[[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады&lt;ref name=&quot;Этна&quot;&gt;[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]&lt;/ref&gt;.

Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;.

=== Прылады і інструменты ===
[[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
* {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны
* {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні
* [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў
* [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў

== Асноўныя працы ==
[[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]]
[[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]]
Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;/&gt;. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае&lt;ref name=&quot;Сах31&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31&lt;/ref&gt;.

Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як:

* Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней.
* Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы.
* Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п.
* Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п.

== Асноўныя вырабы ==

Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства.

Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы.

Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка&lt;ref name=&quot;Сах32&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32&lt;/ref&gt;.

=== Завесы, клямкі і засаўкі ===
[[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]]
[[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]]

У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;&gt;[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.&lt;/ref&gt;.

Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;&gt;[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]&lt;/ref&gt;. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;/&gt;.

Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]].

Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

=== Замкі і ключы ===
Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]&lt;ref&gt;Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]

Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.&lt;/ref&gt;.

==== Навясныя замкі ====
У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)&lt;ref&gt;Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221&lt;/ref&gt;.

Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае&lt;ref name=&quot;Сах14&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15&lt;/ref&gt;.

Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;

=== Крыжы ===
{{main|Беларускія каваныя крыжы}}
[[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]]
Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}.

Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}.

Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}.

=== Рашоткі ===
[[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]]
[[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]]
Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю.

Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі.

З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

== Прафесійныя аб’яднанні ==

Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)&lt;ref name=&quot;Сах17&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17&lt;/ref&gt;. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)&lt;ref&gt;[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.&lt;/ref&gt;. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-свясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]&lt;ref&gt;[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.&lt;/ref&gt;.

Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)&lt;ref name=&quot;Сах19&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}}
* {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}}
* Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см.

{{commonscat|Blacksmithing in Belarus}}
{{Беларускае народнае мастацтва}}
[[Катэгорыя:Кавальства]]
[[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]]</text>
      <sha1>7aikexlf6fjwuzmytrmsem62lkzk8lv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181161</id>
      <parentid>5181092</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T14:18:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Расійская імперыя */ дапаўненне</comment>
      <origin>5181161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82116" sha1="7rmqpzavnsk6hadynaw3ivlioul32ef" xml:space="preserve">[[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]]
'''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у.

Кавальскае рамяство патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць руду, вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам.

== Гісторыя ==

=== Старажытнасць ===
[[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]]

На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;&gt;[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]&lt;/ref&gt;. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай и паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11&lt;/ref&gt;.

Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.&lt;/ref&gt;.

Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты&lt;ref&gt;{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]]
Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37&lt;/ref&gt;.

У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;&gt;[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;/&gt;. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;&gt;[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў&lt;ref name=&quot;Сах15&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15&lt;/ref&gt;. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83&lt;/ref&gt;.

Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством&lt;ref&gt;[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.&lt;/ref&gt;. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;.
[[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.]]
Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах20&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20&lt;/ref&gt;. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання&lt;ref&gt;Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.&lt;/ref&gt;

Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі&lt;ref name=&quot;Сах23&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23&lt;/ref&gt;. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках&lt;ref name=&quot;Сах24&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24&lt;/ref&gt;. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25&lt;/ref&gt;.

У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.&lt;/ref&gt;. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;/&gt;.

Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў.

Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}&lt;/ref&gt;.

Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Крамлёўская Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;/&gt;, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26&lt;/ref&gt;.

=== Расійская імперыя ===

З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Сах27&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27&lt;/ref&gt;. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.&lt;/ref&gt;.

Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.&lt;/ref&gt;. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30&lt;/ref&gt;.

У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

=== Сучасны перыяд ===

З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць&lt;ref name=&quot;Сах8&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8&lt;/ref&gt;.

== Сыравіна ==
[[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]]
Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;&gt;[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»&lt;/ref&gt;. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі.

[[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]]

Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.
[[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]]
Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года&lt;ref&gt;{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721&lt;/ref&gt;, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года&lt;ref&gt;{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782&lt;/ref&gt;)&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;&gt;[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925&lt;/ref&gt;. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931&lt;/ref&gt;.

Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.&lt;/ref&gt;.

== Уладкаванне кузні ==
[[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]]
[[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады&lt;ref name=&quot;Этна&quot;&gt;[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]&lt;/ref&gt;.

Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;.

=== Прылады і інструменты ===
[[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
* {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны
* {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні
* [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў
* [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў

== Асноўныя працы ==
[[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]]
[[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]]
Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;/&gt;. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае&lt;ref name=&quot;Сах31&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31&lt;/ref&gt;.

Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як:

* Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней.
* Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы.
* Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п.
* Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п.

== Асноўныя вырабы ==

Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства.

Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы.

Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка&lt;ref name=&quot;Сах32&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32&lt;/ref&gt;.

=== Завесы, клямкі і засаўкі ===
[[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]]
[[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]]

У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;&gt;[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.&lt;/ref&gt;.

Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;&gt;[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]&lt;/ref&gt;. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;/&gt;.

Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]].

Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

=== Замкі і ключы ===
Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]&lt;ref&gt;Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]

Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.&lt;/ref&gt;.

==== Навясныя замкі ====
У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)&lt;ref&gt;Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221&lt;/ref&gt;.

Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае&lt;ref name=&quot;Сах14&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15&lt;/ref&gt;.

Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;

=== Крыжы ===
{{main|Беларускія каваныя крыжы}}
[[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]]
Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}.

Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}.

Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}.

=== Рашоткі ===
[[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]]
[[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]]
Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю.

Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі.

З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

== Прафесійныя аб’яднанні ==

Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)&lt;ref name=&quot;Сах17&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17&lt;/ref&gt;. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)&lt;ref&gt;[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.&lt;/ref&gt;. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-свясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]&lt;ref&gt;[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.&lt;/ref&gt;.

Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)&lt;ref name=&quot;Сах19&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}}
* {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}}
* Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см.

{{commonscat|Blacksmithing in Belarus}}
{{Беларускае народнае мастацтва}}
[[Катэгорыя:Кавальства]]
[[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]]</text>
      <sha1>7rmqpzavnsk6hadynaw3ivlioul32ef</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181162</id>
      <parentid>5181161</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T14:19:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Старажытнасць */ арфаграфія</comment>
      <origin>5181162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82116" sha1="f36f267oleu1nab0b2mhp2wxd2ni3ue" xml:space="preserve">[[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]]
'''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у.

Кавальскае рамяство патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць руду, вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам.

== Гісторыя ==

=== Старажытнасць ===
[[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]]

На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;&gt;[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]&lt;/ref&gt;. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11&lt;/ref&gt;.

Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.&lt;/ref&gt;.

Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты&lt;ref&gt;{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]]
Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37&lt;/ref&gt;.

У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское и сельскае. Вырабы стали прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;&gt;[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;/&gt;. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;&gt;[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў&lt;ref name=&quot;Сах15&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15&lt;/ref&gt;. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83&lt;/ref&gt;.

Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством&lt;ref&gt;[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.&lt;/ref&gt;. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;.
[[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.]]
Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах20&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20&lt;/ref&gt;. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання&lt;ref&gt;Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.&lt;/ref&gt;

Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі&lt;ref name=&quot;Сах23&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23&lt;/ref&gt;. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках&lt;ref name=&quot;Сах24&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24&lt;/ref&gt;. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25&lt;/ref&gt;.

У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.&lt;/ref&gt;. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;/&gt;.

Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў.

Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}&lt;/ref&gt;.

Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Крамлёўская Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;/&gt;, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26&lt;/ref&gt;.

=== Расійская імперыя ===

З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Сах27&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27&lt;/ref&gt;. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.&lt;/ref&gt;.

Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.&lt;/ref&gt;. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30&lt;/ref&gt;.

У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

=== Сучасны перыяд ===

З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць&lt;ref name=&quot;Сах8&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8&lt;/ref&gt;.

== Сыравіна ==
[[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]]
Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;&gt;[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»&lt;/ref&gt;. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі.

[[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]]

Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.
[[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]]
Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года&lt;ref&gt;{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721&lt;/ref&gt;, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года&lt;ref&gt;{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782&lt;/ref&gt;)&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;&gt;[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925&lt;/ref&gt;. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931&lt;/ref&gt;.

Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.&lt;/ref&gt;.

== Уладкаванне кузні ==
[[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]]
[[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады&lt;ref name=&quot;Этна&quot;&gt;[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]&lt;/ref&gt;.

Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;.

=== Прылады і інструменты ===
[[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
* {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны
* {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні
* [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў
* [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў

== Асноўныя працы ==
[[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]]
[[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]]
Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;/&gt;. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае&lt;ref name=&quot;Сах31&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31&lt;/ref&gt;.

Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як:

* Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней.
* Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы.
* Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п.
* Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п.

== Асноўныя вырабы ==

Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства.

Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы.

Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка&lt;ref name=&quot;Сах32&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32&lt;/ref&gt;.

=== Завесы, клямкі і засаўкі ===
[[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]]
[[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]]

У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;&gt;[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.&lt;/ref&gt;.

Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;&gt;[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]&lt;/ref&gt;. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;/&gt;.

Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]].

Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

=== Замкі і ключы ===
Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]&lt;ref&gt;Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]

Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.&lt;/ref&gt;.

==== Навясныя замкі ====
У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)&lt;ref&gt;Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221&lt;/ref&gt;.

Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае&lt;ref name=&quot;Сах14&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15&lt;/ref&gt;.

Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;

=== Крыжы ===
{{main|Беларускія каваныя крыжы}}
[[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]]
Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}.

Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}.

Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}.

=== Рашоткі ===
[[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]]
[[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]]
Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю.

Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі.

З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

== Прафесійныя аб’яднанні ==

Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)&lt;ref name=&quot;Сах17&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17&lt;/ref&gt;. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)&lt;ref&gt;[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.&lt;/ref&gt;. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-свясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]&lt;ref&gt;[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.&lt;/ref&gt;.

Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)&lt;ref name=&quot;Сах19&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}}
* {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}}
* Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см.

{{commonscat|Blacksmithing in Belarus}}
{{Беларускае народнае мастацтва}}
[[Катэгорыя:Кавальства]]
[[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]]</text>
      <sha1>f36f267oleu1nab0b2mhp2wxd2ni3ue</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181164</id>
      <parentid>5181162</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T14:19:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Старажытнасць */ арфаграфія</comment>
      <origin>5181164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82116" sha1="9ks7w02ubpwcu1433g4ujeh1x45rxzl" xml:space="preserve">[[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]]
'''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у.

Кавальскае рамяство патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць руду, вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам.

== Гісторыя ==

=== Старажытнасць ===
[[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]]

На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;&gt;[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]&lt;/ref&gt;. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11&lt;/ref&gt;.

Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.&lt;/ref&gt;.

Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты&lt;ref&gt;{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]]
Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37&lt;/ref&gt;.

У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;&gt;[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;/&gt;. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;&gt;[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў&lt;ref name=&quot;Сах15&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15&lt;/ref&gt;. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83&lt;/ref&gt;.

Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством&lt;ref&gt;[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.&lt;/ref&gt;. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;.
[[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.]]
Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах20&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20&lt;/ref&gt;. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання&lt;ref&gt;Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.&lt;/ref&gt;

Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі&lt;ref name=&quot;Сах23&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23&lt;/ref&gt;. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках&lt;ref name=&quot;Сах24&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24&lt;/ref&gt;. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25&lt;/ref&gt;.

У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.&lt;/ref&gt;. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;/&gt;.

Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў.

Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}&lt;/ref&gt;.

Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Крамлёўская Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;/&gt;, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26&lt;/ref&gt;.

=== Расійская імперыя ===

З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Сах27&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27&lt;/ref&gt;. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.&lt;/ref&gt;.

Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.&lt;/ref&gt;. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30&lt;/ref&gt;.

У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

=== Сучасны перыяд ===

З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць&lt;ref name=&quot;Сах8&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8&lt;/ref&gt;.

== Сыравіна ==
[[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]]
Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;&gt;[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»&lt;/ref&gt;. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі.

[[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]]

Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.
[[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]]
Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года&lt;ref&gt;{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721&lt;/ref&gt;, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года&lt;ref&gt;{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782&lt;/ref&gt;)&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;&gt;[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925&lt;/ref&gt;. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931&lt;/ref&gt;.

Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.&lt;/ref&gt;.

== Уладкаванне кузні ==
[[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]]
[[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады&lt;ref name=&quot;Этна&quot;&gt;[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]&lt;/ref&gt;.

Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;.

=== Прылады і інструменты ===
[[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
* {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны
* {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні
* [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў
* [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў

== Асноўныя працы ==
[[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]]
[[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]]
Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;/&gt;. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае&lt;ref name=&quot;Сах31&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31&lt;/ref&gt;.

Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як:

* Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней.
* Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы.
* Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п.
* Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п.

== Асноўныя вырабы ==

Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства.

Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы.

Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка&lt;ref name=&quot;Сах32&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32&lt;/ref&gt;.

=== Завесы, клямкі і засаўкі ===
[[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]]
[[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]]

У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;&gt;[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.&lt;/ref&gt;.

Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;&gt;[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]&lt;/ref&gt;. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;/&gt;.

Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]].

Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

=== Замкі і ключы ===
Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]&lt;ref&gt;Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]

Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.&lt;/ref&gt;.

==== Навясныя замкі ====
У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)&lt;ref&gt;Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221&lt;/ref&gt;.

Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае&lt;ref name=&quot;Сах14&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15&lt;/ref&gt;.

Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;

=== Крыжы ===
{{main|Беларускія каваныя крыжы}}
[[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]]
Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}.

Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}.

Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}.

=== Рашоткі ===
[[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]]
[[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]]
Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю.

Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі.

З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

== Прафесійныя аб’яднанні ==

Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)&lt;ref name=&quot;Сах17&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17&lt;/ref&gt;. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)&lt;ref&gt;[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.&lt;/ref&gt;. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-свясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]&lt;ref&gt;[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.&lt;/ref&gt;.

Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)&lt;ref name=&quot;Сах19&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}}
* {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}}
* Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см.

{{commonscat|Blacksmithing in Belarus}}
{{Беларускае народнае мастацтва}}
[[Катэгорыя:Кавальства]]
[[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]]</text>
      <sha1>9ks7w02ubpwcu1433g4ujeh1x45rxzl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181167</id>
      <parentid>5181164</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T14:29:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сыравіна */ дапаўненне</comment>
      <origin>5181167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83794" sha1="rayefwqec44hbvd5bdhrnwaq0p4ib7o" xml:space="preserve">[[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]]
'''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у.

Кавальскае рамяство патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць руду, вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам.

== Гісторыя ==

=== Старажытнасць ===
[[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]]

На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;&gt;[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]&lt;/ref&gt;. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11&lt;/ref&gt;.

Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.&lt;/ref&gt;.

Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты&lt;ref&gt;{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]]
Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37&lt;/ref&gt;.

У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;&gt;[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;/&gt;. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;&gt;[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў&lt;ref name=&quot;Сах15&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15&lt;/ref&gt;. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83&lt;/ref&gt;.

Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством&lt;ref&gt;[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.&lt;/ref&gt;. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;.
[[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.]]
Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах20&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20&lt;/ref&gt;. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання&lt;ref&gt;Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.&lt;/ref&gt;

Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі&lt;ref name=&quot;Сах23&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23&lt;/ref&gt;. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках&lt;ref name=&quot;Сах24&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24&lt;/ref&gt;. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25&lt;/ref&gt;.

У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.&lt;/ref&gt;. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;/&gt;.

Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў.

Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}&lt;/ref&gt;.

Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Крамлёўская Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;/&gt;, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26&lt;/ref&gt;.

=== Расійская імперыя ===

З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Сах27&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27&lt;/ref&gt;. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.&lt;/ref&gt;.

Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.&lt;/ref&gt;. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30&lt;/ref&gt;.

У ХІХ стагоддзі з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

=== Сучасны перыяд ===

З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць&lt;ref name=&quot;Сах8&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8&lt;/ref&gt;.

== Сыравіна ==
[[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]]
Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;&gt;[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»&lt;/ref&gt;. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі.

[[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]]

Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.
[[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]]
Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года&lt;ref&gt;{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721&lt;/ref&gt;, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года&lt;ref&gt;{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782&lt;/ref&gt;)&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;&gt;[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925&lt;/ref&gt;. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931&lt;/ref&gt;.

Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.&lt;/ref&gt;.

У XIX стагоддзі колькасць рудняў на беларусі пачала імкліва скарачацца, паколькі з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61&lt;/ref&gt;, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.&lt;/ref&gt;.

== Уладкаванне кузні ==
[[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]]
[[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады&lt;ref name=&quot;Этна&quot;&gt;[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]&lt;/ref&gt;.

Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;.

=== Прылады і інструменты ===
[[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
* {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны
* {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні
* [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў
* [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў

== Асноўныя працы ==
[[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]]
[[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]]
Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;/&gt;. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае&lt;ref name=&quot;Сах31&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31&lt;/ref&gt;.

Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як:

* Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней.
* Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы.
* Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п.
* Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п.

== Асноўныя вырабы ==

Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства.

Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы.

Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка&lt;ref name=&quot;Сах32&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32&lt;/ref&gt;.

=== Завесы, клямкі і засаўкі ===
[[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]]
[[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]]

У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;&gt;[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.&lt;/ref&gt;.

Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;&gt;[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]&lt;/ref&gt;. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;/&gt;.

Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]].

Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

=== Замкі і ключы ===
Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]&lt;ref&gt;Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]

Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.&lt;/ref&gt;.

==== Навясныя замкі ====
У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)&lt;ref&gt;Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221&lt;/ref&gt;.

Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае&lt;ref name=&quot;Сах14&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15&lt;/ref&gt;.

Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;

=== Крыжы ===
{{main|Беларускія каваныя крыжы}}
[[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]]
Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}.

Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}.

Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}.

=== Рашоткі ===
[[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]]
[[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]]
Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю.

Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі.

З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

== Прафесійныя аб’яднанні ==

Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)&lt;ref name=&quot;Сах17&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17&lt;/ref&gt;. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)&lt;ref&gt;[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.&lt;/ref&gt;. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-свясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]&lt;ref&gt;[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.&lt;/ref&gt;.

Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)&lt;ref name=&quot;Сах19&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}}
* {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}}
* Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см.

{{commonscat|Blacksmithing in Belarus}}
{{Беларускае народнае мастацтва}}
[[Катэгорыя:Кавальства]]
[[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]]</text>
      <sha1>rayefwqec44hbvd5bdhrnwaq0p4ib7o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181168</id>
      <parentid>5181167</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T14:33:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Расійская імперыя */ дапаўненне</comment>
      <origin>5181168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85548" sha1="8kee3lz31si76nyd9lnsb5b6oi8dfii" xml:space="preserve">[[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]]
'''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у.

Кавальскае рамяство патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць руду, вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам.

== Гісторыя ==

=== Старажытнасць ===
[[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]]

На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;&gt;[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]&lt;/ref&gt;. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11&lt;/ref&gt;.

Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.&lt;/ref&gt;.

Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты&lt;ref&gt;{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]]
Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37&lt;/ref&gt;.

У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;&gt;[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;/&gt;. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;&gt;[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў&lt;ref name=&quot;Сах15&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15&lt;/ref&gt;. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83&lt;/ref&gt;.

Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством&lt;ref&gt;[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.&lt;/ref&gt;. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;.
[[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.]]
Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах20&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20&lt;/ref&gt;. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання&lt;ref&gt;Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.&lt;/ref&gt;

Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі&lt;ref name=&quot;Сах23&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23&lt;/ref&gt;. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках&lt;ref name=&quot;Сах24&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24&lt;/ref&gt;. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25&lt;/ref&gt;.

У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.&lt;/ref&gt;. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;/&gt;.

Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў.

Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}&lt;/ref&gt;.

Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Крамлёўская Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;/&gt;, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26&lt;/ref&gt;.

=== Расійская імперыя ===

З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Сах27&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27&lt;/ref&gt;. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.&lt;/ref&gt;.

Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.&lt;/ref&gt;. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30&lt;/ref&gt;.

У [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзі]] з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

У сярэдзіне [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах&lt;ref name=&quot;Сах34&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34&lt;/ref&gt;. Пры гэтым якасць была задавальняючай, але з’яўлялася шаблоннасць вырабаў і зніжэнне іх мастацкай унікальнасці&lt;ref name=&quot;Сах35&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35&lt;/ref&gt;.

=== Сучасны перыяд ===

З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць&lt;ref name=&quot;Сах8&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8&lt;/ref&gt;.

== Сыравіна ==
[[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]]
Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;&gt;[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»&lt;/ref&gt;. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі.

[[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]]

Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.
[[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]]
Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года&lt;ref&gt;{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721&lt;/ref&gt;, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года&lt;ref&gt;{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782&lt;/ref&gt;)&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;&gt;[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925&lt;/ref&gt;. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931&lt;/ref&gt;.

Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.&lt;/ref&gt;.

У XIX стагоддзі колькасць рудняў на беларусі пачала імкліва скарачацца, паколькі з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61&lt;/ref&gt;, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.&lt;/ref&gt;.

== Уладкаванне кузні ==
[[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]]
[[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады&lt;ref name=&quot;Этна&quot;&gt;[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]&lt;/ref&gt;.

Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;.

=== Прылады і інструменты ===
[[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
* {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны
* {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні
* [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў
* [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў

== Асноўныя працы ==
[[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]]
[[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]]
Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;/&gt;. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае&lt;ref name=&quot;Сах31&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31&lt;/ref&gt;.

Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як:

* Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней.
* Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы.
* Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п.
* Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п.

== Асноўныя вырабы ==

Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства.

Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы.

Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка&lt;ref name=&quot;Сах32&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32&lt;/ref&gt;.

=== Завесы, клямкі і засаўкі ===
[[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]]
[[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]]

У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;&gt;[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.&lt;/ref&gt;.

Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;&gt;[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]&lt;/ref&gt;. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;/&gt;.

Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]].

Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

=== Замкі і ключы ===
Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]&lt;ref&gt;Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]

Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.&lt;/ref&gt;.

==== Навясныя замкі ====
У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)&lt;ref&gt;Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221&lt;/ref&gt;.

Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае&lt;ref name=&quot;Сах14&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15&lt;/ref&gt;.

Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;

=== Крыжы ===
{{main|Беларускія каваныя крыжы}}
[[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]]
Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}.

Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}.

Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}.

=== Рашоткі ===
[[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]]
[[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]]
Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю.

Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі.

З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

== Прафесійныя аб’яднанні ==

Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)&lt;ref name=&quot;Сах17&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17&lt;/ref&gt;. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)&lt;ref&gt;[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.&lt;/ref&gt;. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-свясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]&lt;ref&gt;[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.&lt;/ref&gt;.

Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)&lt;ref name=&quot;Сах19&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}}
* {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}}
* Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см.

{{commonscat|Blacksmithing in Belarus}}
{{Беларускае народнае мастацтва}}
[[Катэгорыя:Кавальства]]
[[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]]</text>
      <sha1>8kee3lz31si76nyd9lnsb5b6oi8dfii</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181171</id>
      <parentid>5181168</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T14:37:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Расійская імперыя */ дапаўненне</comment>
      <origin>5181171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85789" sha1="2uorbjei0m7jbobg354nl5lpl4dcuee" xml:space="preserve">[[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]]
'''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у.

Кавальскае рамяство патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць руду, вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам.

== Гісторыя ==

=== Старажытнасць ===
[[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]]

На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;&gt;[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]&lt;/ref&gt;. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11&lt;/ref&gt;.

Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.&lt;/ref&gt;.

Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты&lt;ref&gt;{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]]
Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37&lt;/ref&gt;.

У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;&gt;[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;/&gt;. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;&gt;[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў&lt;ref name=&quot;Сах15&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15&lt;/ref&gt;. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83&lt;/ref&gt;.

Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством&lt;ref&gt;[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.&lt;/ref&gt;. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;.
[[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.]]
Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах20&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20&lt;/ref&gt;. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання&lt;ref&gt;Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.&lt;/ref&gt;

Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі&lt;ref name=&quot;Сах23&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23&lt;/ref&gt;. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках&lt;ref name=&quot;Сах24&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24&lt;/ref&gt;. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25&lt;/ref&gt;.

У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.&lt;/ref&gt;. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;/&gt;.

Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў.

Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}&lt;/ref&gt;.

Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Крамлёўская Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;/&gt;, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26&lt;/ref&gt;.

=== Расійская імперыя ===
[[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у]]
З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Сах27&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27&lt;/ref&gt;. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.&lt;/ref&gt;.

Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.&lt;/ref&gt;. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30&lt;/ref&gt;.

У [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзі]] з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

У сярэдзіне [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах&lt;ref name=&quot;Сах34&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34&lt;/ref&gt;. Пры гэтым якасць была задавальняючай, але з’яўлялася шаблоннасць вырабаў і зніжэнне іх мастацкай унікальнасці&lt;ref name=&quot;Сах35&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35&lt;/ref&gt;.

=== Сучасны перыяд ===

З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць&lt;ref name=&quot;Сах8&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8&lt;/ref&gt;.

== Сыравіна ==
[[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]]
Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;&gt;[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»&lt;/ref&gt;. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі.

[[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]]

Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.
[[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]]
Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года&lt;ref&gt;{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721&lt;/ref&gt;, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года&lt;ref&gt;{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782&lt;/ref&gt;)&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;&gt;[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925&lt;/ref&gt;. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931&lt;/ref&gt;.

Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.&lt;/ref&gt;.

У XIX стагоддзі колькасць рудняў на беларусі пачала імкліва скарачацца, паколькі з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61&lt;/ref&gt;, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.&lt;/ref&gt;.

== Уладкаванне кузні ==
[[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]]
[[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады&lt;ref name=&quot;Этна&quot;&gt;[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]&lt;/ref&gt;.

Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;.

=== Прылады і інструменты ===
[[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
* {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны
* {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні
* [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў
* [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў

== Асноўныя працы ==
[[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]]
[[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]]
Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;/&gt;. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае&lt;ref name=&quot;Сах31&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31&lt;/ref&gt;.

Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як:

* Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней.
* Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы.
* Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п.
* Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п.

== Асноўныя вырабы ==

Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства.

Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы.

Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка&lt;ref name=&quot;Сах32&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32&lt;/ref&gt;.

=== Завесы, клямкі і засаўкі ===
[[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]]
[[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]]

У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;&gt;[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.&lt;/ref&gt;.

Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;&gt;[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]&lt;/ref&gt;. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;/&gt;.

Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]].

Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

=== Замкі і ключы ===
Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]&lt;ref&gt;Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]

Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.&lt;/ref&gt;.

==== Навясныя замкі ====
У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)&lt;ref&gt;Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221&lt;/ref&gt;.

Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае&lt;ref name=&quot;Сах14&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15&lt;/ref&gt;.

Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;

=== Крыжы ===
{{main|Беларускія каваныя крыжы}}
[[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]]
Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}.

Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}.

Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}.

=== Рашоткі ===
[[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]]
[[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]]
Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю.

Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі.

З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

== Прафесійныя аб’яднанні ==

Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)&lt;ref name=&quot;Сах17&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17&lt;/ref&gt;. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)&lt;ref&gt;[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.&lt;/ref&gt;. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-свясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]&lt;ref&gt;[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.&lt;/ref&gt;.

Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)&lt;ref name=&quot;Сах19&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}}
* {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}}
* Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см.

{{commonscat|Blacksmithing in Belarus}}
{{Беларускае народнае мастацтва}}
[[Катэгорыя:Кавальства]]
[[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]]</text>
      <sha1>2uorbjei0m7jbobg354nl5lpl4dcuee</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181172</id>
      <parentid>5181171</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T14:40:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вялікае Княства Літоўскае */ вікіфікацыя</comment>
      <origin>5181172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85766" sha1="t7y700zlp162g8tepi97s4jc1g4s6px" xml:space="preserve">[[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]]
'''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у.

Кавальскае рамяство патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць руду, вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам.

== Гісторыя ==

=== Старажытнасць ===
[[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]]

На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;&gt;[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]&lt;/ref&gt;. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11&lt;/ref&gt;.

Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.&lt;/ref&gt;.

Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты&lt;ref&gt;{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]]
Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37&lt;/ref&gt;.

У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;&gt;[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;/&gt;. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;&gt;[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў&lt;ref name=&quot;Сах15&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15&lt;/ref&gt;. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83&lt;/ref&gt;.

Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством&lt;ref&gt;[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.&lt;/ref&gt;. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;.
[[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.]]
Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах20&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20&lt;/ref&gt;. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання&lt;ref&gt;Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.&lt;/ref&gt;

Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі&lt;ref name=&quot;Сах23&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23&lt;/ref&gt;. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках&lt;ref name=&quot;Сах24&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24&lt;/ref&gt;. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25&lt;/ref&gt;.

У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.&lt;/ref&gt;. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;/&gt;.

Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў.

Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}&lt;/ref&gt;.

Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;/&gt;, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26&lt;/ref&gt;.

=== Расійская імперыя ===
[[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у]]
З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Сах27&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27&lt;/ref&gt;. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.&lt;/ref&gt;.

Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.&lt;/ref&gt;. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30&lt;/ref&gt;.

У [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзі]] з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

У сярэдзіне [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах&lt;ref name=&quot;Сах34&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34&lt;/ref&gt;. Пры гэтым якасць была задавальняючай, але з’яўлялася шаблоннасць вырабаў і зніжэнне іх мастацкай унікальнасці&lt;ref name=&quot;Сах35&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35&lt;/ref&gt;.

=== Сучасны перыяд ===

З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць&lt;ref name=&quot;Сах8&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8&lt;/ref&gt;.

== Сыравіна ==
[[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]]
Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;&gt;[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»&lt;/ref&gt;. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі.

[[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]]

Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.
[[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]]
Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года&lt;ref&gt;{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721&lt;/ref&gt;, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года&lt;ref&gt;{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782&lt;/ref&gt;)&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;&gt;[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925&lt;/ref&gt;. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931&lt;/ref&gt;.

Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.&lt;/ref&gt;.

У XIX стагоддзі колькасць рудняў на беларусі пачала імкліва скарачацца, паколькі з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61&lt;/ref&gt;, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.&lt;/ref&gt;.

== Уладкаванне кузні ==
[[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]]
[[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады&lt;ref name=&quot;Этна&quot;&gt;[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]&lt;/ref&gt;.

Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;.

=== Прылады і інструменты ===
[[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
* {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны
* {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні
* [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў
* [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў

== Асноўныя працы ==
[[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]]
[[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]]
Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;/&gt;. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае&lt;ref name=&quot;Сах31&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31&lt;/ref&gt;.

Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як:

* Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней.
* Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы.
* Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п.
* Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п.

== Асноўныя вырабы ==

Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства.

Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы.

Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка&lt;ref name=&quot;Сах32&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32&lt;/ref&gt;.

=== Завесы, клямкі і засаўкі ===
[[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]]
[[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]]

У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;&gt;[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.&lt;/ref&gt;.

Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;&gt;[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]&lt;/ref&gt;. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;/&gt;.

Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]].

Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

=== Замкі і ключы ===
Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]&lt;ref&gt;Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]

Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.&lt;/ref&gt;.

==== Навясныя замкі ====
У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)&lt;ref&gt;Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221&lt;/ref&gt;.

Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае&lt;ref name=&quot;Сах14&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15&lt;/ref&gt;.

Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;

=== Крыжы ===
{{main|Беларускія каваныя крыжы}}
[[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]]
Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}.

Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}.

Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}.

=== Рашоткі ===
[[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]]
[[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]]
Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю.

Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі.

З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

== Прафесійныя аб’яднанні ==

Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)&lt;ref name=&quot;Сах17&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17&lt;/ref&gt;. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)&lt;ref&gt;[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.&lt;/ref&gt;. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-свясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]&lt;ref&gt;[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.&lt;/ref&gt;.

Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)&lt;ref name=&quot;Сах19&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}}
* {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}}
* Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см.

{{commonscat|Blacksmithing in Belarus}}
{{Беларускае народнае мастацтва}}
[[Катэгорыя:Кавальства]]
[[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]]</text>
      <sha1>t7y700zlp162g8tepi97s4jc1g4s6px</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181207</id>
      <parentid>5181172</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T16:27:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Расійская імперыя */ ілюстрацыя</comment>
      <origin>5181207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86116" sha1="fbfvufueswyrg1mycbvqkq2t0pf2bw1" xml:space="preserve">[[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]]
'''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у.

Кавальскае рамяство патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць руду, вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам.

== Гісторыя ==

=== Старажытнасць ===
[[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]]

На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;&gt;[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]&lt;/ref&gt;. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11&lt;/ref&gt;.

Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.&lt;/ref&gt;.

Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты&lt;ref&gt;{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]]
Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37&lt;/ref&gt;.

У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;&gt;[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;/&gt;. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;&gt;[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў&lt;ref name=&quot;Сах15&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15&lt;/ref&gt;. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83&lt;/ref&gt;.

Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством&lt;ref&gt;[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.&lt;/ref&gt;. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;.
[[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.]]
Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах20&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20&lt;/ref&gt;. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання&lt;ref&gt;Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.&lt;/ref&gt;

Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі&lt;ref name=&quot;Сах23&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23&lt;/ref&gt;. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках&lt;ref name=&quot;Сах24&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24&lt;/ref&gt;. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25&lt;/ref&gt;.

У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.&lt;/ref&gt;. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;/&gt;.

Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў.

Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}&lt;/ref&gt;.

Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;/&gt;, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26&lt;/ref&gt;.

=== Расійская імперыя ===
[[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у]]
[[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 23-05-2010, фота 2583.jpg|250px|міні|Дом з разнастайнымі каванымі рашоткамі на вуліцы [[Вялікая Траецкая вуліца (Гродна)|Вялікай Траецкай]] у [[Гродна|Гродне]]]]
З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Сах27&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27&lt;/ref&gt;. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.&lt;/ref&gt;.

Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.&lt;/ref&gt;. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30&lt;/ref&gt;.

У [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзі]] з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

У сярэдзіне [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах&lt;ref name=&quot;Сах34&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34&lt;/ref&gt;. Пры гэтым якасць была задавальняючай, але з’яўлялася шаблоннасць вырабаў і зніжэнне іх мастацкай унікальнасці&lt;ref name=&quot;Сах35&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35&lt;/ref&gt;.

=== Сучасны перыяд ===

З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць&lt;ref name=&quot;Сах8&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8&lt;/ref&gt;.

== Сыравіна ==
[[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]]
Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;&gt;[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»&lt;/ref&gt;. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі.

[[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]]

Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.
[[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]]
Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года&lt;ref&gt;{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721&lt;/ref&gt;, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года&lt;ref&gt;{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782&lt;/ref&gt;)&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;&gt;[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925&lt;/ref&gt;. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931&lt;/ref&gt;.

Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.&lt;/ref&gt;.

У XIX стагоддзі колькасць рудняў на беларусі пачала імкліва скарачацца, паколькі з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61&lt;/ref&gt;, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.&lt;/ref&gt;.

== Уладкаванне кузні ==
[[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]]
[[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады&lt;ref name=&quot;Этна&quot;&gt;[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]&lt;/ref&gt;.

Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;.

=== Прылады і інструменты ===
[[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
* {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны
* {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні
* [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў
* [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў

== Асноўныя працы ==
[[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]]
[[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]]
Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;/&gt;. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае&lt;ref name=&quot;Сах31&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31&lt;/ref&gt;.

Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як:

* Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней.
* Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы.
* Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п.
* Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п.

== Асноўныя вырабы ==

Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства.

Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы.

Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка&lt;ref name=&quot;Сах32&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32&lt;/ref&gt;.

=== Завесы, клямкі і засаўкі ===
[[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]]
[[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]]

У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;&gt;[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.&lt;/ref&gt;.

Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;&gt;[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]&lt;/ref&gt;. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;/&gt;.

Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]].

Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

=== Замкі і ключы ===
Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]&lt;ref&gt;Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]

Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.&lt;/ref&gt;.

==== Навясныя замкі ====
У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)&lt;ref&gt;Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221&lt;/ref&gt;.

Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае&lt;ref name=&quot;Сах14&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15&lt;/ref&gt;.

Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;

=== Крыжы ===
{{main|Беларускія каваныя крыжы}}
[[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]]
Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}.

Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}.

Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}.

=== Рашоткі ===
[[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]]
[[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]]
Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю.

Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі.

З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

== Прафесійныя аб’яднанні ==

Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)&lt;ref name=&quot;Сах17&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17&lt;/ref&gt;. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)&lt;ref&gt;[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.&lt;/ref&gt;. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-свясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]&lt;ref&gt;[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.&lt;/ref&gt;.

Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)&lt;ref name=&quot;Сах19&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}}
* {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}}
* Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см.

{{commonscat|Blacksmithing in Belarus}}
{{Беларускае народнае мастацтва}}
[[Катэгорыя:Кавальства]]
[[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]]</text>
      <sha1>fbfvufueswyrg1mycbvqkq2t0pf2bw1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таварыства беларускай школы (1996—2021)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812517</id>
    <revision>
      <id>5181244</id>
      <parentid>5179836</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T18:29:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <origin>5181244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22479" sha1="f2srn62yslze0owyuan2m3xt8lthwfs" xml:space="preserve">{{значэнні|Таварыства беларускай школы (значэнні)}}
{{Грамадская арганізацыя
 |назва              = Таварыства беларускай школы
 |абрэвіятура        = РГА «ТБШ»
 |назва на мове арыгінала = 
 |лагатып            =Лагатып Таварыства беларускай школы (1996).jpg 
 |дата заснавання    = 22 сакавіка 1996
 |кіраўнік           = [[Алесь Лозка]]
 |месца знаходжання  = [[Мінск]], [[Вуліца Варанянскага (Мінск)|вул. Варанянскага]], 7А
 |сфера дзейнасці    = падтрымка і абарона беларускамоўнай адукацыі, асветніцкая і метадычная дзейнасць
 |тып                = [[рэспубліканскае грамадскае аб’яднанне]]
 |дата роспуску      = 17 верасня 2021
}}
'''Тава́рыства белару́скай шко́лы''' ('''ТБШ''') — добраахвотная грамадская культурна-асветная арганізацыя, якая дзейнічала ў незалежнай Беларусі ў 1996—2021 гадах. Арганізацыя з’яўлялася ідэйным пераемнікам гістарычнага [[Таварыства беларускай школы]], якое працавала ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ў 1921—1936 гадах. Галоўнай мэтай сучаснага ТБШ была абарона, падтрымка і развіццё беларускамоўнай адукацыі, а таксама ўкараненне сучасных дэмакратычных і эфектыўных еўрапейскіх методык у айчынную школьную сістэму&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/31462039.html |title=Таварыства беларускай школы зьліквідавалі на ягонае 100-годзьдзе |publisher=[[Радыё Свабода]] |date=17 верасня 2021 |lang=be |accessdate=12 жніўня 2026}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя стварэння ==
Пасля знішчэння гістарычнага Таварыства беларускай школы польскімі ўладамі ў снежні 1936 года і далейшых сталінскіх рэпрэсій, падчас якіх загінулі многія дзеячы арганізацыі, падобная структура не існавала каля шасцідзесяці гадоў. Лакальныя спробы вярнуцца да асветніцкай і праваабарончай тактыкі ТБШ пачаліся ў 1980-х гадах падчас уздыму беларускага нацыянальнага руху. Адной з першых грамадскіх акцый «[[Беларуская майстроўня|Беларускай Майстроўні]]» стаў збор подпісаў за беларускамоўнае навучанне, які быў арганізаваны ў Мінску па ініцыятыве [[Віктар Антонавіч Івашкевіч|Віктара Івашкевіча]]&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;.

На хвалі нацыянальнага абуджэння на пачатку 1990-х гадоў за аднаўленне дзейнасці ТБШ узяўся этнограф, кандыдат філалагічных навук [[Алесь Лозка]]. Нягледзячы на тое, што [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндум 1995 года]] і ўвядзенне дзяржаўнага двухмоўя змянілі сітуацыю ў краіне не на карысць беларускай мовы, працэс стварэння арганізацыі быў даведзены да канца. 22 сакавіка 1996 года Устаноўчая асамблея прыняла [[Статут]] аб’яднання, а 30 жніўня 1996 года [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь]] выдала пасведчанне аб дзяржаўнай рэгістрацыі № 0760&lt;ref name=&quot;bizinspect&quot;&gt;{{cite web |url=https://bizinspect.by/inst/5c1fc86737b6871c5c32215a |title=Республиканское общественное объединение &quot;Товарищество белорусской школы&quot; |publisher=BizInspect |lang=ru |accessdate=12 жніўня 2026}}&lt;/ref&gt;. Першым прэзідэнтам ТБШ стаў [[Генадзь Пятроўскі]], які на той момант займаў пасаду намесніка міністра адукацыі. З 30 верасня 1999 года пасля перарэгістрацыі арганізацыю ўзначаліў старшыня Алесь Лозка. Яго намесніцай стала фізік і педагог [[Тамара Мацкевіч]]&lt;ref name=&quot;zerkalo&quot;&gt;{{cite web |url=https://news.zerkalo.io/life/3097.html |title=Власти ликвидировали «Таварыства беларускай школы». Организации было 100 лет |publisher=Zerkalo.io |date=17 верасня 2021 |lang=ru |accessdate=12 жніўня 2026}}&lt;/ref&gt;. Сярод намеснікаў у розныя гады таксама працавалі [[Алесь Сядзяка]] і [[Васіль Ліцьвінка]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://pawet.net/ns/2005/17/%E2%84%96_17_(703).html |title=НАША СЛОВА № 17 (703) 4 ТРАЎНЯ 2005 г. |publisher=Pawet.net |lang=be |accessdate=12 жніўня 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pawet&quot;/&gt;.

Першапачаткова, з моманту рэгістрацыі ў 1996 годзе, юрыдычны адрас і галоўная сядзіба арганізацыі знаходзіліся ў Мінску па [[Праспект Ракасоўскага (Мінск)|праспекце Ракасоўскага]], 93. У кастрычніку 2006 года Канцылярыя ТБШ пераехала на новы адрас — [[Вуліца Варанянскага (Мінск)|вуліца Варанянскага]], 7А (пакой 720), дзе аб’яднанне і базіравалася да самай сваёй ліквідацыі&lt;ref name=&quot;bizinspect&quot;/&gt;.

== Структура і кіраванне ==
ТБШ мела фіксаванае сяброўства і дзейнічала на ўсёй тэрыторыі Рэспублікі Беларусь праз сістэму суполак. Асновай аб’яднання з’яўляліся першасныя суполкі (бацькоўскія камітэты, гурткі беларусазнаўства), якія маглі стварацца паводле тэрытарыяльнага або вытворчага прынцыпу пры наяўнасці не менш чым трох сяброў. Тры і больш суполкі маглі аб’ядноўвацца ў раённыя, гарадскія ці абласныя аддзяленні з магчымасцю надання ім правоў [[Юрыдычная асоба|юрыдычнай асобы]]&lt;ref name=&quot;nastaunik_statut&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nastaunik.info/node/13371 |title=Статут ТБШ |publisher=Nastaunik.info |lang=be |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200919121046/http://www.nastaunik.info/node/13371 |archivedate=19 верасня 2020}}&lt;/ref&gt;.

Вышэйшым органам ТБШ з’яўлялася Асамблея, якая склікалася не радзей чым раз на тры гады. Яна прымала Статут, вызначала асноўныя кірункі дзейнасці і абірала кіраўнічыя органы. Паміж Асамблеямі арганізацыяй кіравала Канцылярыя (выканаўчы орган). Дарадча-аналітычныя функцыі выконвала Назіральная Рада, у якую ўваходзілі вядомыя грамадскія дзеячы, навукоўцы і педагогі. Кантроль за фінансава-гаспадарчай дзейнасцю ажыццяўляла Рэвізійная камісія&lt;ref name=&quot;nastaunik_statut&quot;/&gt;. У розныя гады ў кіруючыя і дарадчыя органы ТБШ ўваходзілі такія вядомыя дзеячы, як [[Лявон Баршчэўскі]], [[Вінцук Вячорка]], [[Пётр Садоўскі]], [[Уладзімір Георгіевіч Колас|Уладзімір Колас]], [[Аляксей Уладзіміравіч Рагуля|Аляксей Рагуля]], [[Аляксандр Уладзіслававіч Казулін|Аляксандр Казулін]], [[Арсень Сяргеевіч Ліс|Арсень Ліс]] і [[Максім Чарняўскі]] (кіраўнік педагагічнай лабараторыі «Рэй»)&lt;ref name=&quot;pawet&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://pawet.net/ns/2005/17/%E2%84%96_17_(703).html |title=НАША СЛОВА № 17 (703) 4 ТРАЎНЯ 2005 г. |publisher=Pawet.net |lang=be |accessdate=12 жніўня 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nastaunik_ix&quot;/&gt;.

Значным прыкладам рэгіянальнай працы было Гродзенскае гарадское аддзяленне, заснаванае 2 мая 2002 года. Яго першым старшынёй стаў навуковец і грамадскі дзеяч [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч|Аляксандр Мілінкевіч]], намеснікам — [[Мікалай Мельнікаў]]. У працы аддзялення актыўны ўдзел бралі прафесары [[Аляксей Пяткевіч]], [[Алесь Астроўскі]] і [[Ніна Кануннікава]]. Аддзяленне вяло маніторынг выканання моўных правоў у навучальных установах Гродна, падтрымлівала выданне незалежных школьных і студэнцкіх бюлетэняў (напрыклад, «Мышка», «Супер-9», «VIRUS», «Цінэйджэр») і ладзіла сустрэчы вучняў з мясцовымі літаратарамі і краязнаўцамі&lt;ref name=&quot;ngo&quot;&gt;{{cite web |url=https://ngo.by/projects/dzeynasc-grodzenskaga-garadskaga-gramadskaga-abyadnannya-tavarystva-belaruskay-vysheyshay |title=Дзейнасць Гродзенскага гарадскога грамадскага аб’яднання &quot;Таварыства беларускай школы&quot; |publisher=NGO.by |date=24 красавіка 2004 |lang=be |accessdate=12 жніўня 2026}}&lt;/ref&gt;. Галоўны офіс гродзенскага аддзялення базіраваўся па [[Вуліца Дзяржынскага (Гродна)|вуліцы Дзяржынскага]], 32&lt;ref name=&quot;ngo&quot;/&gt;.

== Дзейнасць і праекты ==
Ва ўмовах дзяржаўнай палітыкі, якая спрыяла русіфікацыі адукацыі, місія ТБШ змясцілася з папулярызацыі да непасрэднай абароны беларускіх школ і дзіцячых садкоў. Арганізацыя рэгулярна праводзіла маніторынг сітуацыі з беларускамоўным навучаннем, дапамагала бацькам у стварэнні беларускіх класаў, звярталася да ўладаў з патрабаваннем выконваць канстытуцыйныя правы грамадзян&lt;ref name=&quot;novychas&quot;&gt;{{cite web |url=https://novychas.online/hramadstva/tavarystva-belaruskaj-szkoly-zlikvidavali-na-jahon |title=Таварыства беларускай школы зліквідавалі на ягонае 100-годдзе |publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]] |date=17 верасня 2021 |lang=be |accessdate=12 жніўня 2026}}&lt;/ref&gt;.

ТБШ стала пляцоўкай для кансалідацыі прагрэсіўных педагогаў. Значным дасягненнем арганізацыі стала курыраванне і падтрымка адукацыйнага партала «[[Nastaunik.info]]», на якім змяшчаліся сучасныя метадычныя распрацоўкі, пераклады замежнай педагагічнай літаратуры і незалежныя навіны. Таварыства распрацоўвала і ўкараняла такія інавацыйныя праекты і лабараторыі, як «Еўрапейская школа ХХІ ст.», «Этнашкола» і «Этнасад». ТБШ сістэматычна ладзіла навукова-метадычныя семінары, курсы дыстанцыйнага навучання і конкурсы вучнёўскіх газет&lt;ref name=&quot;nastaunik_ix&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nastaunik.info/node/13405 |title=ІХ Асамблея РГА «Таварыства беларускай школы» |publisher=Nastaunik.info |lang=be |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191118163225/http://www.nastaunik.info/node/13405 |archivedate=18 лістапада 2019}}&lt;/ref&gt;.

Адным з найбольш паспяховых праектаў ТБШ стала ўкараненне ў Беларусі метаду «Актыўнай ацэнкі» (фарміруючага ацэньвання). Гэта сучасная педагагічная методыка, якая прадугледжвае перанос адказнасці за навучанне з настаўніка на вучня. Яна пазбаўляе дзяцей ад страху перад дрэннымі адзнакамі, вучыць самастойнасці і матывуе да ведаў. Дзякуючы сістэмнай працы ТБШ метад быў афіцыйна прызнаны [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрствам адукацыі]], якое дазволіла адкрыць інавацыйныя пляцоўкі па «Актыўнай ацэнцы» ў шэрагу дзяржаўных школ краіны&lt;ref name=&quot;svaboda_matskevich&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/25380560.html |title=Тамара Мацкевіч: «Калі добра дзіцяці — добра Беларусі» |publisher=[[Радыё Свабода]] |date=11 мая 2014 |lang=be |accessdate=12 жніўня 2026}}&lt;/ref&gt;.

Таварыства таксама падтрымлівала ініцыятывы ў сферы нефармальнай адукацыі, удзельнічала ў арганізацыі прадметнай алімпіяды «Беларускае пяціборства» (каардынатар [[Міхась Булавацкі]]), супрацоўнічала са студэнцкімі і бацькоўскімі супольнасцямі (напрыклад, з ініцыятыўнай групай бацькоў [[Гімназія № 23 (Мінск)|гімназіі № 23 горада Мінска]])&lt;ref name=&quot;belngo&quot;&gt;{{cite web |url=http://belngo.info/2015.hto-pry-nyase-kashtou-nas-tsi-u-belaruskuyu-adukatsy-yu.html |title=Хто прынясе каштоўнасьці ў беларускую адукацыю? |publisher=Асамблея НДА Беларусі |date=2 сакавіка 2015 |lang=be |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190920132943/http://belngo.info/2015.hto-pry-nyase-kashtou-nas-tsi-u-belaruskuyu-adukatsy-yu.html |archivedate=20 верасня 2019}}&lt;/ref&gt;.

== Абарона нацыянальнай адукацыі ==
Арганізацыя рэгулярна крытыкавала ўлады за [[Русіфікацыя Беларусі|дэбеларусізацыю]] і дэгуманізацыю школьных праграм, ігнараванне праблем настаўнікаў і выкарыстанне педагогаў у палітычных кампаніях. У верасні 2011 года ў рамках VIII Асамблеі ТБШ адбылася Нацыянальная канферэнцыя «Пострэформавы стан беларускай адукацыі», па выніках якой была прынята жорсткая рэзалюцыя. У ёй адзначаўся крытычна нізкі ўзровень падрыхтоўкі выпускнікоў, дыскрымінацыйнае стаўленне да педагагічнай працы (у прыватнасці, нізкія заробкі і пенсіі ў параўнанні з сілавымі структурамі), а таксама штучнае стрымліванне развіцця беларускамоўных школ і адсутнасць якасных падручнікаў на роднай мове&lt;ref name=&quot;pawet&quot;&gt;{{cite web |url=https://pawet.net/ns/2011/42/%E2%84%96_42_(1037).html |title=НАША СЛОВА №42 (1037) 19 кастрычніка 2011 г. |publisher=Pawet.net |lang=be |accessdate=12 жніўня 2026}}&lt;/ref&gt;.

Нягледзячы на ігнараванне з боку дзяржавы, прадстаўнікі ТБШ імкнуліся да дыялогу. 12 красавіка 2017 года намесніца старшыні Тамара Мацкевіч разам з кіраўніцай [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|ТБМ]] [[Алена Мікалаеўна Анісім|Аленай Анісім]] узялі ўдзел у круглым стале, арганізаваным Міністэрствам адукацыі з удзелам першага намесніка міністра [[Вадзім Анатольевіч Богуш|Вадзіма Богуша]]. ТБШ прапанавала міністэрству шэраг рэформ: закласці прынцып беларусацэнтрычнасці пры напісанні падручнікаў, стварыць паўнавартасную беларускамоўную версію сайта міністэрства, перавесці на беларускую мову выкладанне прэстыжных STEM-прадметаў, забяспечыць школы беларускамоўнымі працоўнымі сшыткамі і атласамі, а таксама прапанавала валанцёрскую дапамогу ў стварэнні сучаснай беларускай тэрміналогіі&lt;ref name=&quot;nastaunik_minadu&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nastaunik.info/node/15544 |title=ТБШ і ТБМ запрасілі на круглы стол, які арганізавала Міністэрства адукацыі |publisher=Nastaunik.info |lang=be |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191018023457/http://www.nastaunik.info/node/15544 |archivedate=18 кастрычніка 2019}}&lt;/ref&gt;. Аднак кардынальных змен у дзяржаўнай адукацыйнай палітыцы не адбылося.

== Ліквідацыя ==
Напярэдадні свайго стагадовага юбілею, калі лічыць ад даты заснавання гістарычнага ТБШ у 1921 годзе, арганізацыя трапіла пад маштабную хвалю ліквідацыі грамадзянскіх структур і недзяржаўных арганізацый у Беларусі. Улетку 2021 года ў кіраўнікоў арганізацыі Алеся Лозкі і Тамары Мацкевіч прайшлі ператрусы. [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь]] падало пазоў аб ліквідацыі аб’яднання ў [[Вярхоўны Суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўны Суд]]. Сярод афіцыйных прэтэнзій міністэрства фігуравалі нібыта несапраўдны юрыдычны адрас (з-за вяртання карэспандэнцыі), а таксама неапублікаваная ў неабходны тэрмін справаздача аб дзейнасці&lt;ref name=&quot;svaboda&quot;/&gt;.

17 верасня 2021 года (у дзяржаўнае свята [[Дзень народнага адзінства (Беларусь)|Дзень народнага адзінства]]) Вярхоўны Суд афіцыйна ліквідаваў Таварыства беларускай школы. Намесніца старшыні ТБШ Тамара Мацкевіч пракаментавала закрыццё наступным чынам&lt;ref name=&quot;novychas&quot;/&gt;:
{{цытата|Давайце лічыць гэта прызнаннем. Значыць, нашы настаўнікі рабілі ўсё правільна. Аб'ектыўна кажучы, і так шмат паспелі за гэтыя 25 гадоў. Таму будзем лічыць, што гэта чарговы перапынак на таталітарызм, з трэцяга разу дакладна ўсё атрымаецца.}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1996 годзе]]
[[Катэгорыя:Арганізацыі, закрытыя ў 2021 годзе]]
[[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Беларуская мова]]
[[Катэгорыя:Адукацыя ў Беларусі]]</text>
      <sha1>f2srn62yslze0owyuan2m3xt8lthwfs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вікіпедыя:Абмеркаванне правіл/Блакіроўкі</title>
    <ns>4</ns>
    <id>812534</id>
    <revision>
      <id>5181279</id>
      <parentid>5180635</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T20:48:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Plaga med</username>
        <id>116903</id>
      </contributor>
      <comment>/* Меркаванні */</comment>
      <origin>5181279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1770" sha1="n1h60epcn6h85wj67e5ff5csy7hdz3n" xml:space="preserve">Прапаную надаць афіцыйны статус правіла праекту [[Вікіпедыя:Блакіроўкі/Праект]].

Праект правіла змяшчае фармальныя падставы і парадак блакіроўкі. Правіла павінна спрыяць празрыстасці ў прызначэнні блакіровак і дазволіць пазбягаць спрэчных блакіровак. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:50, 12 жніўня 2026 (+03)

== Меркаванні ==
{{За}}. Агулам здзіўлены, што нічога падобнага дагэтуль не паўстала. Нібыта напісаны зразумела і з сэнсам. Магчыма, крыху бракуе канкрэтыкі, якое парушэнне як будзе карацца (на які тэрмін будзе блакіроўка).{{Не падпісана|Ueschar|13 жніўня 2026, 13:47}}
*Змяшчае базавыя паняцці, можна прыняць у якасці правіла. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 19:49, 13 жніўня 2026 (+03)
{{за}}, але не выключаю, што пазней могуць спатрэбіцца дадатковыя дапаўненні да гэтых правіл. У любым выпадку, нам хоць нешта такое трэба. Дзякуй за працу! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:48, 14 жніўня 2026 (+03)</text>
      <sha1>n1h60epcn6h85wj67e5ff5csy7hdz3n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барыс Аляксеевіч Хмяльніцкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812538</id>
    <revision>
      <id>5181095</id>
      <parentid>5180520</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T13:00:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <origin>5181095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2762" sha1="lvooc9tike41aca7e207tzv6oy03157" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Хмяльніцкі}}
{{асоба}}
'''Барыс Аляксеевіч Хмяльніцкі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[акцёр]] тэатра і кіно, кампазітар, у 1964—1982 гадах — акцёр [[Тэатр на Таганцы|Тэатра на Таганцы]]. [[Народны артыст Расійскай Федэрацыі]] (2001).

== Біяграфія ==
У 1961 годзе скончыў Львоўскае музычнае вучылішча. У Маскве спрабаваў паступаць ва [[УДІК]], але праваліўся ўжо ў першым туры. Дзякуючы дапамозе Вольфа Месінга, з якім сябравала сям’я Хмяльніцкіх, яму ўдалося паступіць у [[Тэатральны інстытут імя Барыса Шчукіна|Вышэйшае тэатральнае вучылішча імя Б. В. Шчукіна]] (бо Барыс Хмяльніцкі заікаўся, у Шчукінскім тэатральным вучылішчы ён часам нават іспыты пісьмова здаваў — гаварыць не мог).

У 1966 годзе скончыў [[Тэатральны інстытут імя Барыса Шчукіна|Тэатральнае вучылішча імя Б. В. Шчукіна]] (курс Г. А. Арочкі). На трэцім курсе Шчукінскага вучылішча, з 1964 года, удзельнічаў у спектаклях [[Тэатр на Таганцы|Маскоўскага тэатра на Таганцы]]. Першай навучальнай пастаноўкай быў пасля спектакль Тэатра на Таганцы «Добры чалавек з Сезуана». У гэтым тэатры ён праслужыў да 1982 года. За дабрыню і спагадлівасць у тэатры яго называлі Бэмбі].

У 1991 годзе, у дні [[Жнівеньскі путч|Жнівеньскага путчу]], разам з [[Мсціслаў Леапольдавіч Растраповіч|М. Л. Растраповічам]], С. С. Гаварухіным, А. С. Пашуціным і іншымі забарыкадаваўся ў Белым доме.

== Фільмаграфія ==
* 1979 — «[[Дзікае паляванне караля Стаха (фільм)|Дзікае паляванне караля Стаха]]»

== Зноскі ==
{{Крыніцы|2}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Акцёры СССР]]
{{DEFAULTSORT:Хмяльніцкі Барыс Аляксеевіч}}</text>
      <sha1>lvooc9tike41aca7e207tzv6oy03157</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Міністэрства сельскай гаспадаркі Латвійскай Рэспублікі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812550</id>
    <revision>
      <id>5181311</id>
      <parentid>5180155</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T00:21:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KrBot</username>
        <id>24355</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+ {{ізаляваны артыкул}}</comment>
      <origin>5181311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1505" sha1="trjn8b34pj698pr1e33599l23nbgbbu" xml:space="preserve">{{Арганізацыя}}
'''Міністэрства сельскай гаспадаркі Латвійскай Рэспублікі''' ({{lang-lv|Latvijas Republikas Zemkopības ministarstva}}) — дзяржаўны орган улады [[Латвія|Латвіі]], адказвае за распрацоўку і рэалізацыю нацыянальнай палітыкі ў галіне [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]], лясной гаспадаркі, [[рыбалоўства]] і развіцця сельскіх раёнаў.

Адміністрацыйным кіраўніком міністэрства з’яўляецца дзяржаўны сакратар, а палітычным кіраўніком — міністр сельскай гаспадаркі. Штаб-кватэра міністэрства знаходзіцца ў па адрасе Republikas laukums 2 у Рызе.

Створана як Міністэрства сельскай гаспадаркі Латвійскай Рэспублікі 19 лістапада 1918 года, адразу пасля абвяшчэння Латвійскай Рэспублікі. Пасля савецкай акупацыі Латвіі ў 1940 годзе міністэрства было скасавана.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{ізаляваны артыкул|date=2026-08-15}}

[[Катэгорыя:Міністэрствы Латвіі]]</text>
      <sha1>trjn8b34pj698pr1e33599l23nbgbbu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Міністэрства дабрабыту Латвійскай Рэспублікі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812553</id>
    <revision>
      <id>5181310</id>
      <parentid>5180175</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T00:20:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KrBot</username>
        <id>24355</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+ {{ізаляваны артыкул}}</comment>
      <origin>5181310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1342" sha1="dsvrvffytfnosr3933i6p2xmzqen1fr" xml:space="preserve">{{Арганізацыя}}
'''Міністэрства дабрабыту Латвійскай Рэспублікі''' ({{lang-lv|Latvijas Republikas Labklājības ministrija}}) — орган выканаўчай улады Латвіі, рэгулюе пытанні ў галіне працы, сацыяльнай абароны, абароны правоў дзяцей, правоў дзяцей і сям’і, а таксама роўных магчымасцей для асоб з інваліднасцю і гендэрнай роўнасці. На палітычным узроўні Міністэрства дабрабыту ўзначальвае міністр дабрабыту.

Міністэрства дабрабыту было створана ў 1920 годзе як Міністэрства працы, якое, у сваю чаргу, было створана на базе сацыяльнага ведамства. 1 красавіка 1925 года міністэрства было перайменавана ў Міністэрства народнага дабрабыту, у 1991 годзе атрымала сваю сучасную назву.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{ізаляваны артыкул|date=2026-08-15}}

[[Катэгорыя:Міністэрствы Латвіі]]</text>
      <sha1>dsvrvffytfnosr3933i6p2xmzqen1fr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ксаверый Карніцкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812570</id>
    <revision>
      <id>5181309</id>
      <parentid>5180303</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T00:20:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KrBot</username>
        <id>24355</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+ {{ізаляваны артыкул}}</comment>
      <origin>5181309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4804" sha1="f24ncb43k8668q26a71g1ln2ooledvy" xml:space="preserve">{{Шляхціч|род=Карніцкія}}'''Ксаверый Карніцкі''' ([[Польская мова|пол.]] ''Ksawery Karnicki''''',''' [[13 жніўня]] [[1750|1750,]] [[Новагародскае ваяводства|Навагрудскае ваяводства]] - [[1801|1801,]]  [[Шэрбур-Актэвіль|Шэрбур]]) — падарожнік, першы ўраджэнец [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], які наведаў [[Аўстралія|Аўстралію]].&lt;ref&gt;Карніцкі Ксаверый // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]] : у 6 т. – Мінск, 1997. – Т. 4. – С. 120.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Karnicki Ksawery // Polski Słownik Biograficzny. T. XII. S. 68-69.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://palatno.media/belarusy-u-australii-novaj-zelandyi/|title=Кітабой і рэвалюцыянер з Гродзеншчыны. Дзве гісторыі ўраджэнцаў беларускіх зямель, якія аднымі з першых пабывалі ў Аўстраліі і Новай Зеландыі|first=Настасся|last=Уткіна|website=PALATNO|date=2026-01-09|access-date=2026-08-13}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Вучыўся ў [[Піярскія школы|піярскіх школах]]. У 1774 годзеэміграваў у [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвую Амерыку]]. Наведаў востраў Вялікадня. Затым з [[Чылі]] ўзначаліў кітабойную экспедыцыю ў Аўстралію. Падрабязнасці яго месцазнаходжання і дзейнасці невядомыя. Ён заставаўся на кантыненце да 1791 года. Пасля гэтага з Аўстраліі ён прыехаў у [[Марсель]]. Памёр у [[Францыя|французскім]] партовым горадзе Шэрбур у 1801 годзе.

Дзённікі падарожніка, напісаныя ў 1785–1791 гадах, былі вывезены ў Польшчу і захоўваліся ў Юзафа Бжазоўскага, але ні арыгінал, ні копія не захаваліся. Рукапіс, магчыма, быў знішчаны падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]].

Карніцкі, верагодна, супрацоўнічаў з Паўлам Міхалам Мастоўскім герба Даленга (1721-1781), удзельнікам [[Барская канфедэрацыя|Барскай канфедэрацыі]], які эміграваў у Францыю, дзе ў 1774 годзе набыў маёнтак недалёка ад Парыжа і абвясціў сябе князем. Падчас [[Вайна за незалежнасць ЗША|Вайны за незалежнасць ЗША]] Мастоўскі абяцаў падтрымку паняволеным калоніям у абмен на княства пад назвай «Брыдж-акруга» або «Новая Польшча» ў [[Фларыда (штат)|Фларыдзе]], [[Вірджынія|Вірджыніі]] або Караліне, куды ён павінен быў прывезці многіх палякаў. Гэтай калоніяй павінны былі кіраваць ён і Карніцкі. Ён таксама запатрабаваў месца ў [[Кантынентальны кангрэс|Кангрэсе]] для асобнай юрысдыкцыі, спадчыннай улады і асобнай арміі. Такім чынам, княствы павінны былі быць звязаны з амерыканскімі калоніямі толькі праз месцы ў Кангрэсе.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
''Марціновіч Алесь.'' Гісторыя праз лёсы. – Мінск, 2016. – Т. 2. – 20-30.

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{ізаляваны артыкул|date=2026-08-15}}

{{DEFAULTSORT: Карніцкі Ксаверый}}
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1801 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1750 годзе]]
[[Катэгорыя:Падарожнікі Польшчы]]
[[Катэгорыя:Мемуарысты Польшчы]]
[[Катэгорыя:Падарожнікі-даследчыкі]]
[[Катэгорыя:Падарожнікі]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Навагрудскім ваяводстве]]</text>
      <sha1>f24ncb43k8668q26a71g1ln2ooledvy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Габрыель Жанчынскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812573</id>
    <revision>
      <id>5181308</id>
      <parentid>5180546</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T00:20:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KrBot</username>
        <id>24355</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+ {{ізаляваны артыкул}}</comment>
      <origin>5181308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11113" sha1="ltccbdkzlmo55k34u55axbmejemspux" xml:space="preserve">{{Навуковец}}
'''Габрыель Жанчынскі''' ([[Польская мова|пол.]] ''Gabriel Rzączyński'', [[6 ліпеня]] [[1664|1664 г.]],  [[Падляшша]] - [[12 лістапада]] [[1737|1737 г.]] у [[Гданьск|Гданьску]]) —  [[Езуіты|езуіт]], [[Краязнаўства|фізіограф]], натураліст, пачынальнік [[Заалогія|заалогіі]] ў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.vkl.by/articles/920|title=Жанчынскі Габрыель|website=Электронная энцыклапедыя &quot;Вялікае Княства Літоўскае&quot;|access-date=2026-08-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://laboratorium.al.uw.edu.pl/bestiariusz/biogramy/gabriel-rzaczynski-1664-1737/|title=Gabriel Rzączyński (1664–1737)|website=Bestiariusz|date=2021-04-26|publisher=Uniwersytet Warszawski|access-date=2026-08-13}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Нарадзіўся на Падляшшы. У 1682 годзе ў [[Кракаў|Кракаве]] ўступіў у ордэн езуітаў. У 1687–1691 гадах выкладаў [[Граматыка|граматыку]] і [[Паэтыка|паэтыку]] ў [[Люблін|Любліне]] і [[Львоў|Львове]]. У 1692–1696 гадах вывучаў [[Багаслоўе|тэалогію]] ў Кракаве. На мяжы XVII і XVIII стагоддзяў (у 1697-1708 гадах) ён выкладаў [[Рыторыка|рыторыку]] ў [[Торунь|Торуні]], [[Люблін|Любліне]] і [[Познань|Познані]], а да 1710 года — [[Філасофія|філасофію]] ў [[Луцк|Луцку]]. На працягу наступных некалькіх гадоў (да 1717 года) заставаўся ў Львове, дзе чытаў лекцыі па філасофіі і маральнай тэалогіі, адначасова выконваючы абавязкі прэфекта навук. У наступныя гады ён быў прэфектам школ у Гданьску, затым займаў пасаду рэгента семінарыі ў [[Сандомеж|Сандаміры]], а ў 1721-1724 гадах — рэктара у [[Астрог (горад)|Астрожскім калегіуме]]. У 1725–1737 гадах ён быў спаведнікам у Гданьскім калегіуме. Памёр 12 лістапада 1737 года ў Гданьску. Пахаваны хутчэй за ўсё ў крыпце касцёла святога Ігната ў Гданьску.

У 1921 годзе на мурах былога езуіцкага калегіума ў Сандаміры была адкрыта памятная дошка ў яго гонар. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=RZ%C4%84CZY%C5%83SKI_GABRIEL,_profesor_kolegium_jezuickiego,_patron_gda%C5%84skiej_ulicy|title=RZĄCZYŃSKI GABRIEL, profesor kolegium jezuickiego, patron gdańskiej ulicy – Encyklopedia Gdańska|website=gdansk.gedanopedia.pl|access-date=2026-08-13}}&lt;/ref&gt;

== Творчасць ==
[[Файл:Gabriel Rzączyński, Historia naturalis curiosa, 1721, title page.jpg|міні|Тытульная старонка &quot;Натуральнай гісторыі&quot;, Сандамір, 1721]]
Для навучання рыторыкі выдаў кнігу «''Gemmae antiquiorum quinquaginta et triorum poetarum''» (Познань, 1700) — зборнік выпісак са старажытных паэтаў, падабраныя да пэўных шляхецкіх гербаў Рэчы Паспалітай.

Шмат падарожнічаў па краіне, і яго самая важная праца -  першае вялікае апісанне прыроды Рэчы Паспалітай «''Цікавая натуральная гісторыя Польскага каралеўства, Вялікага Княства Літоўскага і далучаных правінцый''» (''Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae XX divisa),'' апублікаваная ў 1721 годзе ў [[Сандомеж|Сандаміры]]. Працягам гэтай працы з'яўляецца «''Дадатак да натуральнай гісторыі Польскага каралеўства, Вялікага Княства Літоўскага і далучаных правінцый» (Auctuarium historiae naturalis)'', апублікаваны ў [[Гданьск|Гданьску]] ў 1736 годзе. Наступныя два выданні гэтай працы з'явіліся з датамі 1742 і 1745 гадоў, пасля смерці аўтара.

Прыродазнаўчыя публікацыі Жанчынскага былі знойдзены ў прыватных бібліятэках шматлікіх натуралістаў таго часу, у тым ліку: [[Карл Ліней]] і [[Ганс Слоан]].

Рачынскі пісаў свае творы толькі на [[Лацінская мова|лаціне]], улічваючы як [[Прырода|мёртвую, так і жывую прыроду]], і асабліва апісваў тое, што было для яго незвычайным і цікавым. Акрамя апісанняў [[Жывёлы|жывёл]] (асабліва [[Птушкі|птушак]] і [[Насякомыя|насякомых]]) [[Расліны|і раслін]], ён таксама апісваў землі, [[Гара|горы]], [[Рака|рэкі]], [[Мора|моры]], [[Мінерал|мінералы]], травы, а таксама [[Хвароба|хваробы]] і [[Анатомія чалавека|будову чалавечага цела]]. Сярод птушак ён апісаў і пералічыў больш за 100 [[Біялагічны від|відаў]] (яго працы і польскія назвы птушак выкарыстоўваў у сваіх даследваннях [[Канстанцін Тызенгаўз]])&lt;ref&gt;[https://rcin.org.pl/Content/22830/WA058_24205_P4753_Mem-Zool-16.pdf ''Fedorowicz Zygmunt'' , Fauna Polski w dziełach o. Gabriela Rzączyńskiego T.J. (1664–1737), Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław 1966.] S. 46-48.&lt;/ref&gt;. Для кожнага віду даецца кароткае і дакладнае апісанне. Яго працы адрозніваюцца незвычайнай стараннасцю і дбайнасцю, але яны не пазбаўленыя забабонаў і памылак. Жанчынскі не быў навукоўцам, схільным да правядзення ўласных эмпірычных назіранняў, інфармацыю ён браў пераважна з ранейшых даследаванняў. Аднак яго працы з'яўляюцца першымі краязнаўчымі трактатамі, напісанымі ў Рэчы Паспалітай, што робіць іх каштоўнай крыніцай ведаў пра тое, як яе жыхары ўспрымалі навакольную прыроду.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Дзякуючы багаццю сабранага матэрыялу і яго грунтоўнаму апісанню (у т.л. каля 360 відаў жывёл) Жанчынскі лічыцца пачынальнікам заалогіі ў Рэчы Паспалітай.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Працы ==

* [https://polona2.pl/item/gemmae-antiqviorvm-quiquaginta-trium-poetarvm-stemmatibvs-polonorum-omnibus-hoc-est,MTI3NzIxNzIx/4/#info:metadata ''Gemmae antiquiorum quinquaginta et trium poetarum, stemmatibus Polonorum omnibus'', Poznań 1700], 2-е выданне: [https://polona2.pl/item/gemmae-antiqviorum-sexaginta-poetarvm-stemmatibus-polonorum-omnibus-hoc-est-coronis,MTI3ODQyMjgx/4/#info:metadata ''Gemmae antiquiorum sexaginta poetarum, stemmatibus Polonorum omnibus'', Poznań 1702]; 3-е выданне (пашыранае): [https://polona2.pl/item/armamentarium-regni-poloniae-seu-gentilitia-nobilitatis-lechicae-magniq-ducatus,MTI1NTIyNTA3/4/#info:metadata ''Armamentarium Regni Poloniae seu Gentilitia nobilitatis Lechicae, Magnique Ducatus Lituaniae arma'', Poznań 1715]
* [https://polona.pl/item/fortvna-campi-domina-in-gentilitio-campo-virtutibus-meritis-fama-gloria-fertili,ODM1MzE4OTI/2/ ''Fortuna campi-domina in gentilitio campo virtutibus, meritis, fama, gloria fertili,'' Poznań, 1712]
* [https://polona.pl/preview/125bf2fe-cc6c-4c91-b011-76a2debce2f3 ''Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lituaniae annexarumque provinciarum in tractatus XX divisa'', Sandomierz 1721];  пашыранае выданне: ''Auctarium historiae naturalis Regni Poloniae Magnique Ducatus Lituaniae annexarumque provinciarum in puncta XX'',  Gdańsk 1736); [https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/51348/edition/44636/auctuarium-histori-naturalis-curios-regni-poloni-magni-ducatus-litvani-annexarumque-provinciarum-rzaczynski-gabriel-1664-1737 wyd. tytułowe cz. 2, Gdańsk 1745]

== Літаратура ==
# ''Bibliografia Literatury Polskiej „Nowy Korbut”'', red. Kazimierz Budzyk, t. 3, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1965, s. 197.
# ''Daszkiewicz Piotr, Heurtel Pascale'', Historie de l’exemplaire de l’Actuarium Historiæ naturalis Regni Poloniæ Magnique Ducatûs Lithuaniæ... de Georges-Leclerc Buffon (1707-1788) et quelques remarques sur l’edition du livre de Gabriel Rzączyński, „Organon”, nr 35 (2006), s. 103–113.
# [https://rcin.org.pl/Content/22830/WA058_24205_P4753_Mem-Zool-16.pdf ''Fedorowicz Zygmunt'' , Fauna Polski w dziełach o. Gabriela Rzączyńskiego T.J. (1664–1737), Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław 1966.]
# [https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/153923/edition/165432/content ''Maciesza Aleksander,'' G. Rzączyński S.J. – pierwszy fizjograf Polski, Polskie Towarzystwo Krajoznawcze, Sandomierz 1921.]
# [https://brill.com/view/journals/jjs/12/2/article-p237_3.xml?srsltid=AfmBOoreWQa4TG_WiENVHBqE4q5p8p9K0y5KFuCR4KFYAKLOQ4hc3mXe ''Pękacka-Falkowska, K., &amp; Węglorz, J.'' Gabriel Rzączyński, S.J. (1667–1737), the Gdańsk Scholars, and the Making of Natural History in the Commonwealth of Poland–Lithuania. ''Journal of Jesuit Studies'', 2025, 12(2), 237-280.]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{ізаляваны артыкул|date=2026-08-15}}

{{DEFAULTSORT: Жанчынскі Габрыель}}

[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1664 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1737 годзе]]
[[Катэгорыя:Біёлагі Польшчы]]</text>
      <sha1>ltccbdkzlmo55k34u55axbmejemspux</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181442</id>
      <parentid>5181308</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T10:40:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aliaksei Lastouski</username>
        <id>75892</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5181442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10962" sha1="7b7w3051uagmzl0ds5ni4s7xhzuz0vl" xml:space="preserve">{{Навуковец}}
'''Габрыель Жанчынскі''' ([[Польская мова|пол.]] ''Gabriel Rzączyński'', [[6 ліпеня]] [[1664|1664 г.]],  [[Падляшша]] - [[12 лістапада]] [[1737|1737 г.]] у [[Гданьск|Гданьску]]) —  [[Езуіты|езуіт]], [[Краязнаўства|фізіограф]], натураліст, пачынальнік [[Заалогія|заалогіі]] ў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.vkl.by/articles/920|title=Жанчынскі Габрыель|website=Электронная энцыклапедыя &quot;Вялікае Княства Літоўскае&quot;|access-date=2026-08-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://laboratorium.al.uw.edu.pl/bestiariusz/biogramy/gabriel-rzaczynski-1664-1737/|title=Gabriel Rzączyński (1664–1737)|website=Bestiariusz|date=2021-04-26|publisher=Uniwersytet Warszawski|access-date=2026-08-13}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Нарадзіўся на Падляшшы. У 1682 годзе ў [[Кракаў|Кракаве]] ўступіў у ордэн езуітаў. У 1687–1691 гадах выкладаў [[Граматыка|граматыку]] і [[Паэтыка|паэтыку]] ў [[Люблін|Любліне]] і [[Львоў|Львове]]. У 1692–1696 гадах вывучаў [[Багаслоўе|тэалогію]] ў Кракаве. На мяжы XVII і XVIII стагоддзяў (у 1697-1708 гадах) ён выкладаў [[Рыторыка|рыторыку]] ў [[Торунь|Торуні]], [[Люблін|Любліне]] і [[Познань|Познані]], а да 1710 года — [[Філасофія|філасофію]] ў [[Луцк|Луцку]]. На працягу наступных некалькіх гадоў (да 1717 года) заставаўся ў Львове, дзе чытаў лекцыі па філасофіі і маральнай тэалогіі, адначасова выконваючы абавязкі прэфекта навук. У наступныя гады ён быў прэфектам школ у Гданьску, затым займаў пасаду рэгента семінарыі ў [[Сандомеж|Сандаміры]], а ў 1721-1724 гадах — рэктара у [[Астрог (горад)|Астрожскім калегіуме]]. У 1725–1737 гадах ён быў спаведнікам у Гданьскім калегіуме. Памёр 12 лістапада 1737 года ў Гданьску. Пахаваны хутчэй за ўсё ў крыпце касцёла святога Ігната ў Гданьску.

У 1921 годзе на мурах былога езуіцкага калегіума ў Сандаміры была адкрыта памятная дошка ў яго гонар. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gdansk.gedanopedia.pl/gdansk/?title=RZ%C4%84CZY%C5%83SKI_GABRIEL,_profesor_kolegium_jezuickiego,_patron_gda%C5%84skiej_ulicy|title=RZĄCZYŃSKI GABRIEL, profesor kolegium jezuickiego, patron gdańskiej ulicy – Encyklopedia Gdańska|website=gdansk.gedanopedia.pl|access-date=2026-08-13}}&lt;/ref&gt;

== Творчасць ==
[[Файл:Gabriel Rzączyński, Historia naturalis curiosa, 1721, title page.jpg|міні|Тытульная старонка &quot;Натуральнай гісторыі&quot;, Сандамір, 1721]]
Для навучання рыторыкі выдаў кнігу «''Gemmae antiquiorum quinquaginta et triorum poetarum''» (Познань, 1700) — зборнік выпісак са старажытных паэтаў, падабраныя да пэўных шляхецкіх гербаў Рэчы Паспалітай.

Шмат падарожнічаў па краіне, і яго самая важная праца -  першае вялікае апісанне прыроды Рэчы Паспалітай «''Цікавая натуральная гісторыя Польскага каралеўства, Вялікага Княства Літоўскага і далучаных правінцый''» (''Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae XX divisa),'' апублікаваная ў 1721 годзе ў [[Сандомеж|Сандаміры]]. Працягам гэтай працы з'яўляецца «''Дадатак да натуральнай гісторыі Польскага каралеўства, Вялікага Княства Літоўскага і далучаных правінцый» (Auctuarium historiae naturalis)'', апублікаваны ў [[Гданьск|Гданьску]] ў  1742 і 1745 гадах, пасля смерці аўтара.

Прыродазнаўчыя публікацыі Жанчынскага былі знойдзены ў прыватных бібліятэках шматлікіх натуралістаў таго часу, у тым ліку: [[Карл Ліней]] і [[Ганс Слоан]].

Рачынскі пісаў свае творы толькі на [[Лацінская мова|лаціне]], улічваючы як [[Прырода|мёртвую, так і жывую прыроду]], і асабліва апісваў тое, што было для яго незвычайным і цікавым. Акрамя апісанняў [[Жывёлы|жывёл]] (асабліва [[Птушкі|птушак]] і [[Насякомыя|насякомых]]) [[Расліны|і раслін]], ён таксама апісваў землі, [[Гара|горы]], [[Рака|рэкі]], [[Мора|моры]], [[Мінерал|мінералы]], травы, а таксама [[Хвароба|хваробы]] і [[Анатомія чалавека|будову чалавечага цела]]. Сярод птушак ён апісаў і пералічыў больш за 100 [[Біялагічны від|відаў]] (яго працы і польскія назвы птушак выкарыстоўваў у сваіх даследваннях [[Канстанцін Тызенгаўз]])&lt;ref&gt;[https://rcin.org.pl/Content/22830/WA058_24205_P4753_Mem-Zool-16.pdf ''Fedorowicz Zygmunt'' , Fauna Polski w dziełach o. Gabriela Rzączyńskiego T.J. (1664–1737), Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław 1966.] S. 46-48.&lt;/ref&gt;. Для кожнага віду даецца кароткае і дакладнае апісанне. Яго працы адрозніваюцца незвычайнай стараннасцю і дбайнасцю, але яны не пазбаўленыя забабонаў і памылак. Жанчынскі не быў навукоўцам, схільным да правядзення ўласных эмпірычных назіранняў, інфармацыю ён браў пераважна з ранейшых даследаванняў. Аднак яго працы з'яўляюцца першымі краязнаўчымі трактатамі, напісанымі ў Рэчы Паспалітай, што робіць іх каштоўнай крыніцай ведаў пра тое, як яе жыхары ўспрымалі навакольную прыроду.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Дзякуючы багаццю сабранага матэрыялу і яго грунтоўнаму апісанню (у т.л. каля 360 відаў жывёл) Жанчынскі лічыцца пачынальнікам заалогіі ў Рэчы Паспалітай.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Працы ==

* [https://polona2.pl/item/gemmae-antiqviorvm-quiquaginta-trium-poetarvm-stemmatibvs-polonorum-omnibus-hoc-est,MTI3NzIxNzIx/4/#info:metadata ''Gemmae antiquiorum quinquaginta et trium poetarum, stemmatibus Polonorum omnibus'', Poznań 1700], 2-е выданне: [https://polona2.pl/item/gemmae-antiqviorum-sexaginta-poetarvm-stemmatibus-polonorum-omnibus-hoc-est-coronis,MTI3ODQyMjgx/4/#info:metadata ''Gemmae antiquiorum sexaginta poetarum, stemmatibus Polonorum omnibus'', Poznań 1702]; 3-е выданне (пашыранае): [https://polona2.pl/item/armamentarium-regni-poloniae-seu-gentilitia-nobilitatis-lechicae-magniq-ducatus,MTI1NTIyNTA3/4/#info:metadata ''Armamentarium Regni Poloniae seu Gentilitia nobilitatis Lechicae, Magnique Ducatus Lituaniae arma'', Poznań 1715]
* [https://polona.pl/item/fortvna-campi-domina-in-gentilitio-campo-virtutibus-meritis-fama-gloria-fertili,ODM1MzE4OTI/2/ ''Fortuna campi-domina in gentilitio campo virtutibus, meritis, fama, gloria fertili,'' Poznań, 1712]
* [https://polona.pl/preview/125bf2fe-cc6c-4c91-b011-76a2debce2f3 ''Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lituaniae annexarumque provinciarum in tractatus XX divisa'', Sandomierz 1721];  пашыранае выданне: [https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/51348/edition/44636/auctuarium-histori-naturalis-curios-regni-poloni-magni-ducatus-litvani-annexarumque-provinciarum-rzaczynski-gabriel-1664-1737 ''Auctarium historiae naturalis Regni Poloniae Magnique Ducatus Lituaniae annexarumque provinciarum in puncta XX'', Gdańsk 1745]

== Літаратура ==
# ''Bibliografia Literatury Polskiej „Nowy Korbut”'', red. Kazimierz Budzyk, t. 3, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1965, s. 197.
# ''Daszkiewicz Piotr, Heurtel Pascale'', Historie de l’exemplaire de l’Actuarium Historiæ naturalis Regni Poloniæ Magnique Ducatûs Lithuaniæ... de Georges-Leclerc Buffon (1707-1788) et quelques remarques sur l’edition du livre de Gabriel Rzączyński, „Organon”, nr 35 (2006), s. 103–113.
# [https://rcin.org.pl/Content/22830/WA058_24205_P4753_Mem-Zool-16.pdf ''Fedorowicz Zygmunt'' , Fauna Polski w dziełach o. Gabriela Rzączyńskiego T.J. (1664–1737), Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław 1966.]
# [https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/153923/edition/165432/content ''Maciesza Aleksander,'' G. Rzączyński S.J. – pierwszy fizjograf Polski, Polskie Towarzystwo Krajoznawcze, Sandomierz 1921.]
# [https://brill.com/view/journals/jjs/12/2/article-p237_3.xml?srsltid=AfmBOoreWQa4TG_WiENVHBqE4q5p8p9K0y5KFuCR4KFYAKLOQ4hc3mXe ''Pękacka-Falkowska, K., &amp; Węglorz, J.'' Gabriel Rzączyński, S.J. (1667–1737), the Gdańsk Scholars, and the Making of Natural History in the Commonwealth of Poland–Lithuania. ''Journal of Jesuit Studies'', 2025, 12(2), 237-280.]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{ізаляваны артыкул|date=2026-08-15}}

{{DEFAULTSORT: Жанчынскі Габрыель}}

[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1664 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1737 годзе]]
[[Катэгорыя:Біёлагі Польшчы]]</text>
      <sha1>7b7w3051uagmzl0ds5ni4s7xhzuz0vl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каменды батыр (аул)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812578</id>
    <revision>
      <id>5181313</id>
      <parentid>5180364</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T00:21:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KrBot</username>
        <id>24355</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+ {{ізаляваны артыкул}}</comment>
      <origin>5181313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="154" sha1="p6rb38ihn5z26nq04eshisvz7od8zmk" xml:space="preserve">{{хутка выдаліць|памылка}}
#REDIRECT [[Караменды батыр (аул)]]

{{ізаляваны артыкул|date=2026-08-15}}</text>
      <sha1>p6rb38ihn5z26nq04eshisvz7od8zmk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вальедупар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812586</id>
    <revision>
      <id>5181307</id>
      <parentid>5180444</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T00:20:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KrBot</username>
        <id>24355</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+ {{ізаляваны артыкул}}</comment>
      <origin>5181307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="984" sha1="rw6v83rpiqgp23y2gxuhdumdvh2wdjx" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Вальедупар''' ({{lang-es|Valledupar}}) — горад і муніцыпалітэт, размешчаны на поўначы [[Калумбія|Калумбіі]]. Сталіца [[Сесар (дэпартамент)|дэпартамента Сесар]]. Заснаваны 6 студзеня 1550 года канкістадорам Эрнанда дэ Сантана.

Асноўны занятак жыхароў горада і дэпартамента — вытворчасць і перапрацоўка сельскагаспадарчай прадукцыі. Славутасці: царква Зачацця, манастыр Санта-Дамінга, плошча Альфонса-Лопес-Пумарэха, Рынкавая плошча.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{ізаляваны артыкул|date=2026-08-15}}

[[Катэгорыя:Гарады Калумбіі]]</text>
      <sha1>rw6v83rpiqgp23y2gxuhdumdvh2wdjx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Харкаўскі метрамост</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812602</id>
    <revision>
      <id>5181079</id>
      <parentid>5180553</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T12:50:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5181079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1388" sha1="2pre95qwr3j0olzlpaqh8in7fnwkk35" xml:space="preserve">{{Мост|Назва моста=Харкаўскі метрамост|Дата адкрыцця=10 кастрычніка 1984|Выява=Метромост.jpg|Агульная даўжыня=980 м|lat_deg=50|lat_min=00|lat_sec=06|lon_deg=36|lon_min=16|lon_sec=59|region=Украіна|CoordScale=200000}}

'''Харкаўскі метрамост''' ({{Lang-uk|Харківський метромост}}) — адзіны метрамост у [[Харкаў|Харкаве]], размешчаны на [[Салціўская лінія|Салтаўскай лініі]] паміж станцыямі «[[Кіеўская (станцыя метро, Харкаў)|Кіеўская]]» і «[[Акадэміка Барабашова (станцыя метро)|Акадэміка Барабашова]]». Даўжыня надземнай часткі складае 980 м.

Уведзены ў эксплуатацыю 10 жніўня 1984 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://web.archive.org/web/20111126231234/http://gortransport.kharkov.ua/subway/stations/stations.php?subway_station_page=30|title=Метро. Станции и сооружения. Метромост|website=Харьков транспортный}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{заўвагі}}
{{Салціўская лінія}}
[[Катэгорыя:Харкаўскі метрапалітэн]]</text>
      <sha1>2pre95qwr3j0olzlpaqh8in7fnwkk35</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181080</id>
      <parentid>5181079</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T12:51:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5181080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1378" sha1="rbuldewvj20dx47xytero4wasb4m6rr" xml:space="preserve">{{Мост|Назва моста=Харкаўскі метрамост|Дата адкрыцця=10 кастрычніка 1984|Выява=Метромост.jpg|Агульная даўжыня=980 м|lat_deg=50|lat_min=00|lat_sec=06|lon_deg=36|lon_min=16|lon_sec=59|region=Украіна|CoordScale=200000}}

'''Харкаўскі метрамост''' ({{Lang-uk|Харківський метромост}}) — адзіны метрамост у [[Харкаў|Харкаве]], размешчаны на [[Салціўская лінія|Салтаўскай лініі]] паміж станцыямі «[[Кіеўская (станцыя метро, Харкаў)|Кіеўская]]» і «[[Акадэміка Барабашова (станцыя метро)|Акадэміка Барабашова]]». Даўжыня надземнай часткі — 980 м.

Уведзены ў эксплуатацыю 10 жніўня 1984 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://web.archive.org/web/20111126231234/http://gortransport.kharkov.ua/subway/stations/stations.php?subway_station_page=30|title=Метро. Станции и сооружения. Метромост|website=Харьков транспортный}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{заўвагі}}
{{Салціўская лінія}}
[[Катэгорыя:Харкаўскі метрапалітэн]]</text>
      <sha1>rbuldewvj20dx47xytero4wasb4m6rr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Салціўскае (электрадэпо)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812603</id>
    <revision>
      <id>5181082</id>
      <parentid>5180598</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T12:52:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5181082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1380" sha1="sumxx9ebcuttipr6xwhciyb84lmamzv" xml:space="preserve">{{Электрадэпо метрапалітэна|Сістэма=[[Харкаўскі метрапалітэн]]|Лінія=[[Салціўская лінія]]|Колер=blue|Краіна={{UKR}}|Горад=[[Харкаў]]|Дата адкрыцця=11 жніўня 1984|Тыпы вагонаў=[[81-717/714]] &lt;br&gt; [[81-7036/7037]]|Найбліжэйшая станцыя=[[Акадэміка Барабашова (станцыя метро)|Акадэміка Барабашова]]|lat_dir=N|lon_dir=E|region=UA}}

'''[[Лакаматыўнае дэпо|ЦЧ]]-2 Салціўскае''' ({{Lang-uk|ТЧ-2 Салтівське}}) — другое электрадэпо [[Харкаўскі метрапалітэн|Харкаўскага метрапалітэна]], якое абслугоўвае [[Салціўская лінія|Салтаўскую лінію]]. Уведзена ў эксплуатацыю 11 жніўня 1984 года&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gortransport.kharkov.ua/subway/stations/31/|title=Харьков транспортный. Метро. Станции и сооружения. Електродепо &quot;Салтівське&quot; ТЧ-2|website=gortransport.kharkov.ua|access-date=2026-08-13}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{заўвагі}}
{{Салціўская лінія}}
[[Катэгорыя:Харкаўскі метрапалітэн]]</text>
      <sha1>sumxx9ebcuttipr6xwhciyb84lmamzv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цёмныя ночы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812612</id>
    <revision>
      <id>5181312</id>
      <parentid>5180824</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T00:21:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KrBot</username>
        <id>24355</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+ {{няма катэгорый}}</comment>
      <origin>5181312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1325" sha1="jx4c5nu6b8k51x76qpq4pciaauahj1g" xml:space="preserve">{{Кінафестываль}}
'''Талінскі кінафестываль «Цёмныя ночы»''' ({{Lang-et|Pimedate Ööde filmifestival}}; PÖFF) — штогадовы [[кінафестываль]], які з 1997 года праходзіць у сталіцы [[Эстонія|Эстоніі]] ў канцы лістапада. З мая 2006 года фестываль — дацэнт, з 2008 — паўнапраўны член [[Міжнародная федэрацыя асацыяцый кінапрадзюсараў|Міжнароднай федэрацыі кінапрадзюсараў (FIAPF)]]. У 2014 годзе быў сертыфікаваны FIAPF як фестываль А-класа, увайшоўшы ў лік 15 найважнейшых сусветных кінафестываляў нароўні з [[Канскі кінафестываль|Канскім]] і [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскім]].

== Зноскі ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* {{URL|http://poff.ee/|Сайт фестываля}}
* {{Imdb award|0001559|Талінскі кінафестываль «Цёмныя ночы»}}
{{Кінафестывалі свету, акрэдытаваныя FIAPF}}
{{няма катэгорый|date=2026-08-15}}</text>
      <sha1>jx4c5nu6b8k51x76qpq4pciaauahj1g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ірвін</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812624</id>
    <revision>
      <id>5181306</id>
      <parentid>5180815</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T00:20:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KrBot</username>
        <id>24355</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+ {{няма катэгорый}}</comment>
      <origin>5181306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="359" sha1="9t33r1tjgpjw62040zgkkxd9vvp9rwf" xml:space="preserve">'''Ірвін''':

== Прозвішча ==
* [[Біл Ірвін]] — амерыканскі акцёр
* [[Джон Ірвін]] — брытанскі кінарэжысёр
* [[Джэймс Ірвін]] — астранаўт
* [[Стыў Ірвін]] — аўстралійскі натураліст

{{няма катэгорый|date=2026-08-15}}</text>
      <sha1>9t33r1tjgpjw62040zgkkxd9vvp9rwf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юзаф Ваўжэцкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812650</id>
    <revision>
      <id>5181072</id>
      <parentid>5180988</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T12:42:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kanstas</username>
        <id>126220</id>
      </contributor>
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5181072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12562" sha1="7yyqd81ynb62jx5nhsnwbzrj1x7s7nb" xml:space="preserve">{{Ваенны дзеяч
| поўнае імя = Юзаф Ваўжэцкі
| арыгінал імя = 
| дата нараджэння = 
| месца нараджэння = 
| дата смерці = 22 студзеня 1846 года
| месца смерці = [[Вільня]]
| Перыяд жыцця = 
| герб = Rola_herb.svg
| подпіс = 
| мянушка = 
| псеўданім = 
| прыналежнасць = {{Сцяг Рэчы Паспалітай}} [[Рэч Паспалітая]]
| гады службы = 1789-1812
| званне = [[Брыгадны генерал]]
| род войскаў = [[Кавалерыя]]
| камандаваў = 
| частка = 
| бітвы = * [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1792)]]
* [[Паўстанне 1794 года]]
* [[Напалеонаўскія войны]]
| узнагароды = {{Ордэн Virtuti Militari}}
| сувязі = 
}}'''Юзаф Ваўжэцкі''' (пам. 22 студзеня 1846 г. у Вільні) гербу Роля - прадстаўнік роду [[Ваўжэцкія|Ваўжэцкіх]], вялікалітоўскі ваенны дзеяч, брыгадзір [[Войска Вялікага Княства Літоўскага|нацыянальнай літоўскай кавалерыі]] 1794 г., удзельнік [[Паўстанне Касцюшкі|паўстання Касцюшкі]], брыгадны генерал 1812 г., брат [[Тамаш Ваўжэцкі|Тамаша Ваўжэцкага]].

Нарадзіўся ў сям'і Тадэвуша Аляксандра Ваўжэцкага, браслаўскага [[Стольнік|стольніка]] і [[Войскі|войскага]], і Барбары [[Тызенгаўзы|Тызенгаўз]], сястры [[Антоні Тызенгаўз|Антонія Тызенгаўза]], [[Падскарбі надворны літоўскі|падскарбія надворнага літоўскага]] і сябра [[Кароль Рэчы Паспалітай|караля]] [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]]. Крыніцы не падаюць даты нараджэння Юзафа.

Паступіў на службу ў літоўскае войска, у 1789 годзе даслужыўся да маёра ў [[1-я брыгада народнай кавалерыі войскаў Вялікага Княства Літоўскага|1-й брыгадзе нацыянальнай кавалерыі]], у 1791 - віцэбрыгадзір. Удзельнічаў у [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1792)|вайне з Расіяй]] у 1792 годзе. 

У 1793 годзе даяднаўся да віленскай паўстанцкай змовы, актыўны дзеяч паўстання 1794 года. Удзельнічаў у чэрвеньскай экспедыцыі [[Міхал Клеафас Агінскі|Міхала Клеафаса Агінскага]] ў Мінскую вобласць, падчас якой быў камандзірам авангарду (Літоўская нацыянальная кавалерыйская брыгада і стралкі) генерала [[Якуб Ясінскі|Якуба Ясінскага]]. Змагаўся пад [[Ашмяны|Ашмянамі]], быў выбіты генералам Ланскім з [[Баруны (Ашмянскі раён)|Баруноў]], падчас адступлення, паспяхова стрымліваў наступ [[Руская імператарская армія|рускіх войскаў]]. На чале часткі сваёй брыгады (каля 600 шабель) 25 чэрвеня 1794 года ён удзельнічаў у прайгранай [[Бітва пад Соламі|бітве пад Соламі]]. Падчас паходу паўстанцаў у [[Курляндыя|Курляндыю]] ён камандаваў падраздзяленнем, якое складалася з кавалерыстаў 1-га брыгад (260 шабель) і 1-га батальёна 1-га палка. Гэта падраздзяленне мела тры гарматы: адну шасціфунтовую і дзве трохфунтовыя. Праз некалькі дзён пасля знаходжання ў [[Шкуды|Шкудах]] (2 жніўня 1794 года) ён злучыўся з войскамі свайго брата генерала Томаша Ваўжэцкага, якому пастаўляў боепрыпасы. Прыняў удзел у [[Бітва пад Салатамі (1794)|бітве пад Салатамі]] 29 ліпеня 1794 года. 

У 1811 годзе, падчас абмеркавання пытання аб стварэнні нацыянальнага літоўскага вайсковага фарміравання, прызначанага для службы ў расійскім войску, яго — без яго ведама і згоды — разглядалі як кандыдата на адну з камандных пасад.

Вярнуўся да актыўнай дзейнасці ў 1812 годзе. Пасля таго, як [[Напалеон I Банапарт|Напалеон]] заняў [[Вільня|Вільню]], у Літве пачалося фарміраванне [[Вялікае Княства Літоўскае (1812)|новай арміі]]. 13 ліпеня 1812 года Юзаф Ваўжэцкі быў прызначаны камандзірам [[18-ы літоўскі ўланскі полк|18-га палка ўланаў]], але саступіў гэтую пасаду на карысць [[Кароль Дамінік Пшаздзецкі|Кароля Дамініка Пшаздзецкага]] з-за недахопа фінансавых сродкаў на фармаванне палка. Паколькі Юзаф Ваўжэцкі быў адным з нямногіх вайскоўцаў сярод прыхільнікаў Напалеона ў Літве з вопытам камандавання і вядзення ваенных дзеяў, ён далучыўся да Ваеннага камітэта на чале з князем [[Аляксандр Антоні Сапега|Аляксандрам]] [[Аляксандр Антоні Сапега|Антоніям Сапегам]] у якасці інспектара кавалерыі ў складзе новастворанай генеральнай інспецыі літоўскага войска 29 жніўня 1812 года.

Інспектар кавалерыі ў званні [[Брыгадны генерал|брыгаднага генерала]] (з гадавым акладам 12 000 злотых) падпарадкоўваўся інспектару абедзвюх відаў зброі [[Генерал-маёр|генерал-маёру]] [[Рамуальд Гедройц|Рамуальду Гедройцу]] і генерал-губернатару Літвы Дзірку ван Хогендорпу. Ад'ютантам генерала Ваўжэцкага быў [[паручнік]] Станіслаў Плятэр. Цяжка ацаніць, якую ролю ён адыгрываў у арганізацыі літоўскай кавалерыі. Зменлівая сітуацыя значна абмежавала яго магчымасці. Вядомая сітуацыя, як яго &quot;былы&quot; полк (18-ы ўланскі) бяз аніякага сэнсу маршыраваў па Менскім дэпартаменце праз супярэчлівыя загады інспектара Ваўжэцкага, генерала Касецкага, менскага губернатара Бранікоўскага. 

Вядома, што ў дзень заняцця Вільні [[Руская імператарская армія|расійскімі войскамі]] генерал Юзаф Ваўжэцкі 10 снежня 1812 года загадаў маёру Казлоўскаму разам з [[17-ы літоўскі ўланскі полк|17-м палком уланаў]] далучыцца да X корпуса [[Вялікая армія|Вялікай арміі]]. Затым ён быў узяты ў палон расійскімі войскамі  ў [[Кенігсберг|Кёнігсбергу]], далёка не ссылаўся і знаходзіўся ў Вільні. Генерал быў маральна зламаны, аб чым сведчыць запіс у дзённіку іншага палоннага генерала Д.Дзеваноўскага: &quot;Канец сакавіка 1813 года, Вільня. Навясцілі пана харунжыя Ваўжэцкага, каторы ляжаў. Ён  бедаваў над лёсам Айчыны, славіў дабрыню [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра]], вялікую і нічым не трывожную магутнасць [[Расійская імперыя|Расіі]]. Даў зразумець, што хаця і з'яўляецца палякам, але, як здаецца, гатовы застацца пад маскоўскім панаваннем. Многія з жыхароў не бачаць і не адчуваюць таго, што ён бачыць і адчувае. Слухаючы гэта, я не разумеў яго, бо ён быў для мяне паважаным начальнікам. Дзіўная справа, як хутка чалавек можа мяняць свае погляды, як можа так хутка забыцца крыўды, нанесеныя Айчыне і свае страты. Але гэта так&quot;. Пасля асабістага ўмяшання губернатара Літвы генерала Аляксандра Рымскага-Корсакава яму дазволілі застацца ў яго маёнтку Нурканы пад &quot;сумленнае слова&quot;. Вызвалены з палону ў 1813 годзе ў межах амністыі, абвешчанай царом.

На царскую службу Юзаф Ваўжэцкі не пайшоў, пражываў у сваіх маёнтках і ў Вільне. Ён быў ганаровым апекуном віленскіх школ. Сучаснікі лічылі яго іпахондрыкам. Значыўся ў «Спісе дваранства Віленскай губерні на выбарах 1834 года» як &quot;генерал былога польскага войска, халасцяк, Юзаф Ваўжэцкі. У доме Ваньковічаў&quot;.

Ён быў двойчы жанаты. Яго першай жонкай была Аляксандра Шрэтэр (1760–1799), з якой у яго было дзве дачкі. У 1810 годзе ён ажаніўся другі раз — з князёўнай Кунегундай [[Гедройцы|Гедройц]], у гэтым шлюбе нарадзіліся чатыры дачкі і сын Аляксандр.

Генерал Юзаф Ваўжэцкі памёр у Вільні 22 студзеня 1846 года ва ўзросце 86 гадоў у доме Завадскіх на [[Бернардзінская вуліца (Вільня)|вуліцы Бернардзінскай]]. Пасля пахавання яго парэшткі былі перанесены ў маёнтак Нурканы і пахаваны там.

''Кніга смерці 1846 г. № 12:''

[[Файл:Zgon-1846-12-wawrzecki-jozef-l-86.webp|534x534пкс]]

Яго жонка, Кунегунда (народжаная княгіня Гедройц), памерла там жа, у Вільні, 14 лістапада 1844 года — таксама ў доме Завадскіх. Пасля пахавальных абрадаў яе парэшткі былі часова пахаваны ў катакомбах пад капліцай на могілках за горадам.

''Кніга смерці 1844 г. № 184:''

[[Файл:Zgon-1844-184-wawrzecki-kunegunda-l-56-zd-giedroyc-ksiezna.png|536x536пкс]]</text>
      <sha1>7yyqd81ynb62jx5nhsnwbzrj1x7s7nb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цяжар белага чалавека</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812655</id>
    <revision>
      <id>5181285</id>
      <parentid>5181004</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T21:24:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>/* Спасылкі */</comment>
      <origin>5181285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5594" sha1="kxc7qgaryuhuugdt9w3uqrmajkn3ril" xml:space="preserve">
[[Файл:&quot;The_White_Man's_Burden&quot;_Judge_1899_(cropped).png|справа|міні|300x300пкс| У рэдакцыйным карыкатуры &quot; Цяжар белага чалавека»  паводле [[Джозеф Рэдзьярд Кіплінг|Рэдзьярда Кіплінга]]) паказаны персаналізацыі Вялікабрытаніі - Джон Бул  і [[Дзядзька Сэм]] (ЗША), якія вядуць каляровых людзей свету да цывілізацыі ( Віктар Гілам, часопіс ''Judge'', 1 красавіка 1899 г.). Людзі ў кошыку, які нясе Дзядзька Сэм, пазначаны як Куба, Гаваі, Самоа, «Порт-Рыка» і Філіпінцы, а людзі ў кошыку, які цягне Джон Бул, пазначаны як Зулусы, Кітай, Індыя, «Судан» і Егіпет.]]
«'''Цяжар белага чалавека'''» (1899) — верш [[Джозеф Рэдзьярд Кіплінг|Рэдзьярда Кіплінга]] пра Філіпіна-амерыканскую вайну (1899–1902), у якім Злучаныя Штаты заклікаюць усталяваць [[Каланіялізм|каланіяльны кантроль]] над філіпінскім народам і яго краінай&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Hitchens, Christopher (2004). Blood, Class, and Empire: The Enduring Anglo–American Relationship. New York: Nation Books. pp. 63–64. ISBN 978-1-56025-592-5.}}&lt;/ref&gt;. 

У вершы «Цяжар белага чалавека» Кіплінг ухваляў амерыканскую [[Анексія|анексію]] і каланізацыю [[Філіпіны|Філіпінскіх астравоў]], набытых пасля трохмесячнай [[Іспана-амерыканская вайна|іспана-амерыканскай вайны]] (1898 г.).  Як паэт- [[Імперыялізм|імперыяліст]], Кіплінг заклікаў амерыканскага чытача і слухача ўзяць на сябе імперскую справу, але папярэджваў пра асабістыя выдаткі, якія трэба вытрымаць і заплаціць пры пабудове імперыі&lt;ref name=&quot;auto2&quot;&gt;Zwick, Jim. &quot;'The White Man's Burden' and Its Critics&quot;. ''American Social History Project''. SHEC: Resources for Teachers. Archived from the original on 5 December 2022. Retrieved 12 June 2025.&lt;/ref&gt;. 
[[Файл:White_mans_burden_the_journal_detroit.JPG|справа|міні|300x300пкс| Ілюстрацыя «Цяжар белага чалавека» ( ''Detroit Journal'', 1898)]]
Тым не менш, амерыканскія імперыялісты разумелі фразу «цяжар белага чалавека» як апраўданне імперскага заваявання як цывілізацыйнай місіі, ідэалагічна звязанай з філасофіяй кантынентальнай экспансіі &quot;[[:en:Manifest_destiny|прызначанага лёсам]]&quot; 19 стагоддзя. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://shec.ashp.cuny.edu/items/show/505|title='The White Man's Burden' and Its Critics|author=Zwick|first=Jim|website=American Social History Project|archive-url=https://web.archive.org/web/20221205205947/https://shec.ashp.cuny.edu/items/show/505|archive-date=2022-12-05|access-date=2025-06-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Miller, Stuart Creighton (1984). Benevolent Assimilation: The American Conquest of the Philippines, 1899–1903. New Haven, Connecticut: Yale University Press. p. 5. ISBN 978-0-300-03081-5.}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://www.sfgate.com/opinion/article/THE-PHILIPPINES-Liberator-Was-Really-a-2580935.php|загаловак=Pimentel, Benjamin (26 October 2003). &quot;The Philippines' 'Liberator' Was Really a Colonizer: Bush's Revisionist History&quot;. San Francisco Chronicle. p. D3.}}&lt;/ref&gt;Паколькі цэнтральным матывам верша з'яўляецца перавага белых мужчын, яго доўгі час крытыкавалі як [[Расізм|расісцкі]] верш&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Brantlinger, Patrick (2007). &quot;Kipling's &quot;The White Man's Burden&quot; and Its Afterlives&quot;. English Literature in Transition, 1880–1920. 50 (2): 172–191. doi:10.1353/elt.2007.0017. ISSN 1559-2715}}&lt;/ref&gt;. Непасрэныя  спасылкі і крытыка такіх поглядаў знаходзяцца у тым ліку ў творах [[Марк Твэн|М. Твэна]] і [[Джордж Оруэл|Дж. Оруэла]]. 
[[Файл:Original_publication_of_The_White_Man’s_Burden.jpg|міні| «Цяжар белага чалавека», апублікаваны ў ''часопісе McClure's Magazine'' у лютым 1899 г.]]

== Спасылкі ==

* Кіплінг, Рэдзьярд (1903 [1899]). «[[wikisource:The Five Nations/The White Man's Burden|Цяжар белага чалавека]]» ў ''«Пяці нацыях»'' . Нью-Ёрк: Doubleday, Page, &amp; Co. у https://librivox.org/search?title=The+White+Man%27s+Burden&amp;author=KIPLING&amp;reader=&amp;keywords=&amp;genre_id=0&amp;status=all&amp;project_type=either&amp;recorded_language=&amp;sort_order=catalog_date&amp;search_page=1&amp;search_form=advanced

[[Катэгорыя:Імперыялізм]]
[[Катэгорыя:Творы 1899 года]]</text>
      <sha1>kxc7qgaryuhuugdt9w3uqrmajkn3ril</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Слупя</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812664</id>
    <revision>
      <id>5181063</id>
      <timestamp>2026-08-14T12:36:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «'''Слупя''': * [[Слупя (гміна, Свентакшыскае ваяводства)]] * [[Слупя (гміна, Свентакшыскае ваяводства)]] * [[Слупя (рака)]] {{неадназначнасць}}»</comment>
      <origin>5181063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="238" sha1="s6u003imbw73mg5c9ckcihyma8akotb" xml:space="preserve">'''Слупя''':
* [[Слупя (гміна, Свентакшыскае ваяводства)]]
* [[Слупя (гміна, Свентакшыскае ваяводства)]]
* [[Слупя (рака)]]
{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>s6u003imbw73mg5c9ckcihyma8akotb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181068</id>
      <parentid>5181063</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T12:40:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5181068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="230" sha1="q6m5p1b2icdy9fxeqo4fkd84uh83nqe" xml:space="preserve">'''Слупя''':
* [[Слупя (гміна, Лодзьскае ваяводства)]]
* [[Слупя (гміна, Свентакшыскае ваяводства)]]
* [[Слупя (рака)]]
{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>q6m5p1b2icdy9fxeqo4fkd84uh83nqe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Слупя (гміна)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812665</id>
    <redirect title="Слупя" />
    <revision>
      <id>5181064</id>
      <timestamp>2026-08-14T12:37:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Слупя]]</comment>
      <origin>5181064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="1qok8kuhu3g11f1w0id3dokidj5bcfa" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Слупя]]</text>
      <sha1>1qok8kuhu3g11f1w0id3dokidj5bcfa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ваўжэцкія</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812666</id>
    <revision>
      <id>5181084</id>
      <timestamp>2026-08-14T12:53:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kanstas</username>
        <id>126220</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{род | Род = Ваўжэцкія | Герб = Rola herb.svg | Роданачальнік = Ваўжынец | Месца паходжання = Вялікапольшча | Падданства = &lt;nowiki&gt;{сцягафікацыя|Вялікае Княства Літоўскае}}&lt;/nowiki&gt;&lt;br/&gt;{{сцягафікацыя|Расійская імперыя}}&lt;br/&gt;{{сцягафікацыя|Царства Польскае}} | Зямельныя ўладан...»</comment>
      <origin>5181084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1432" sha1="5hsfvjv6ppwdhe9c0jsl7o9zla0je3w" xml:space="preserve">{{род
| Род = Ваўжэцкія
| Герб = Rola herb.svg
| Роданачальнік = Ваўжынец
| Месца паходжання = Вялікапольшча
| Падданства = &lt;nowiki&gt;{сцягафікацыя|Вялікае Княства Літоўскае}}&lt;/nowiki&gt;&lt;br/&gt;{{сцягафікацыя|Расійская імперыя}}&lt;br/&gt;{{сцягафікацыя|Царства Польскае}}
| Зямельныя ўладанні = Нурканы
}}
'''Ваўжэцкія''' гербу [[Роля (герб)|Роля]] - польска-літоўскі род сярэдняй [[Шляхта|шляхты]], прадстаўнікі якога займалі дзяржаўныя і ваенныя пасады [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], [[Вялікае Княства Літоўскае (1812)|Вялікага Княства Літоўскага(1812)]], [[Расійская імперыя|Расійскай Імперыі]] і [[Царства Польскае|Царства Польскага]].

Род паходзіў з [[Карона Польская|Польшчы]], родапачынальнікам лічыцца Ваўжынец са Скшэтушава, які пасяліўся ў Літве ў сярэдзіне 15-га ст.

Вядомыя прадстаўнікі:

* [[Тамаш Ваўжэцкі]]
* [[Юзаф Ваўжэцкі]]</text>
      <sha1>5hsfvjv6ppwdhe9c0jsl7o9zla0je3w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181305</id>
      <parentid>5181084</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T00:19:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KrBot</username>
        <id>24355</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+ {{няма катэгорый}}</comment>
      <origin>5181305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1481" sha1="6i2imb8ppwlostfhu5i3vicanavirk4" xml:space="preserve">{{род
| Род = Ваўжэцкія
| Герб = Rola herb.svg
| Роданачальнік = Ваўжынец
| Месца паходжання = Вялікапольшча
| Падданства = &lt;nowiki&gt;{сцягафікацыя|Вялікае Княства Літоўскае}}&lt;/nowiki&gt;&lt;br/&gt;{{сцягафікацыя|Расійская імперыя}}&lt;br/&gt;{{сцягафікацыя|Царства Польскае}}
| Зямельныя ўладанні = Нурканы
}}
'''Ваўжэцкія''' гербу [[Роля (герб)|Роля]] - польска-літоўскі род сярэдняй [[Шляхта|шляхты]], прадстаўнікі якога займалі дзяржаўныя і ваенныя пасады [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], [[Вялікае Княства Літоўскае (1812)|Вялікага Княства Літоўскага(1812)]], [[Расійская імперыя|Расійскай Імперыі]] і [[Царства Польскае|Царства Польскага]].

Род паходзіў з [[Карона Польская|Польшчы]], родапачынальнікам лічыцца Ваўжынец са Скшэтушава, які пасяліўся ў Літве ў сярэдзіне 15-га ст.

Вядомыя прадстаўнікі:

* [[Тамаш Ваўжэцкі]]
* [[Юзаф Ваўжэцкі]]

{{няма катэгорый|date=2026-08-15}}</text>
      <sha1>6i2imb8ppwlostfhu5i3vicanavirk4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Пахаваныя ў Ніжагародскай вобласці</title>
    <ns>14</ns>
    <id>812667</id>
    <revision>
      <id>5181090</id>
      <timestamp>2026-08-14T12:56:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DobryBrat</username>
        <id>5701</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «[[Катэгорыя:Пахаваныя ў Расіі|Ніжагародская вобласць]] [[Катэгорыя:Постаці Ніжагародскай вобласці]]»</comment>
      <origin>5181090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="181" sha1="0ka1nf7wbegl6pi281gcvebm1lnfhye" xml:space="preserve">[[Катэгорыя:Пахаваныя ў Расіі|Ніжагародская вобласць]]
[[Катэгорыя:Постаці Ніжагародскай вобласці]]</text>
      <sha1>0ka1nf7wbegl6pi281gcvebm1lnfhye</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Слупя (рака)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812668</id>
    <revision>
      <id>5181093</id>
      <timestamp>2026-08-14T12:58:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{значэнні2|Слупя}} {{Рака}} '''Слупя'''({{lang-pl|Słupia}}) — рака ў [[Польшча|Польшчы]], упадае ў [[Балтыйскае мора]], працякае па тэрыторыі [[Паморскае ваяводства|Паморскага ваяводства]] на поўначы краіны.  Даўжыня ракі — 141 км, плошча вадазборнага басейна — 1,6 тыс. к...»</comment>
      <origin>5181093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1095" sha1="038wapayndgdritplffdspn3gcupq2g" xml:space="preserve">{{значэнні2|Слупя}}
{{Рака}}
'''Слупя'''({{lang-pl|Słupia}}) — рака ў [[Польшча|Польшчы]], упадае ў [[Балтыйскае мора]], працякае па тэрыторыі [[Паморскае ваяводства|Паморскага ваяводства]] на поўначы краіны.

Даўжыня ракі — 141 км, плошча вадазборнага басейна — 1,6 тыс. км². Сярэдні расход вады ў ніжнім цячэнні каля Харнава з 1961 па 1990 г. — 18,2 м³/с.

Слупя пачынаецца каля Серакоўска-Хуты ў Картузскім павеце. Генеральным напрамкам цячэння ракі ў верхняй палове з’яўляецца захад, у ніжняй — паўночны захад. Упадае ў Балтыйскае мора каля Усткі.

Асноўны левы прыток — Бытава, правы — Скатава.

[[Катэгорыя:Рэкі Польшчы]]</text>
      <sha1>038wapayndgdritplffdspn3gcupq2g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181094</id>
      <parentid>5181093</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T12:59:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5181094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1096" sha1="ptzuqajis0qvnytpgujih8fir1e38im" xml:space="preserve">{{значэнні2|Слупя}}
{{Рака}}
'''Слупя''' ({{lang-pl|Słupia}}) — рака ў [[Польшча|Польшчы]], упадае ў [[Балтыйскае мора]], працякае па тэрыторыі [[Паморскае ваяводства|Паморскага ваяводства]] на поўначы краіны.

Даўжыня ракі — 141 км, плошча вадазборнага басейна — 1,6 тыс. км². Сярэдні расход вады ў ніжнім цячэнні каля Харнава з 1961 па 1990 г. — 18,2 м³/с.

Слупя пачынаецца каля Серакоўска-Хуты ў Картузскім павеце. Генеральным напрамкам цячэння ракі ў верхняй палове з’яўляецца захад, у ніжняй — паўночны захад. Упадае ў Балтыйскае мора каля Усткі.

Асноўны левы прыток — Бытава, правы — Скатава.

[[Катэгорыя:Рэкі Польшчы]]</text>
      <sha1>ptzuqajis0qvnytpgujih8fir1e38im</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Пахаваныя ў Новасібірскай вобласці</title>
    <ns>14</ns>
    <id>812669</id>
    <revision>
      <id>5181096</id>
      <timestamp>2026-08-14T13:02:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DobryBrat</username>
        <id>5701</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «[[Катэгорыя:Пахаваныя ў Расіі|Новасібірская вобласць]] [[Катэгорыя:Постаці Новасібірскай вобласці]]»</comment>
      <origin>5181096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="181" sha1="ft5pzx45klsscpaepj6mh9l4y99ufts" xml:space="preserve">[[Катэгорыя:Пахаваныя ў Расіі|Новасібірская вобласць]]
[[Катэгорыя:Постаці Новасібірскай вобласці]]</text>
      <sha1>ft5pzx45klsscpaepj6mh9l4y99ufts</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бітва пад Соламі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812670</id>
    <revision>
      <id>5181098</id>
      <timestamp>2026-08-14T13:03:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kanstas</username>
        <id>126220</id>
      </contributor>
      <comment>Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/75949606|Bitwa pod Sołami]]»</comment>
      <origin>5181098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2465" sha1="ilc8bb1g48dnwr78flmhyx3rs8qjune" xml:space="preserve"> 

'''Бітва пад Соламі''' — адна з бітваў [[Паўстанне 1794 года|паўстання Касцюшкі,]] якая адбылася 26 чэрвеня 1794 года і скончылася паразай войска паўстанцаў.

Сутыкненне адбылося, калі войска паўстанцаў (каля 4000 чалавек пад камандаваннем генерала [[Якуб Ясінскі|Я. Ясінскага)]], якое рухалася на [[Ашмяны]], сутыкнуліся з [[Руская імператарская армія|расійскімі войскамі]], размешчанымі лагерам каля [[Солы|Солаў]] . Расіяне разгарнулі свае сілы ў двух лагерах на процілеглых берагах ракі [[Ашмянка]] . Асноўныя польскія сілы адкінулі расійскі авангард, прасунуліся каля [[Жупраны|Жупранаў]], у бок Солаў, а затым атакавалі большы расійскі лагер, размешчаны на левым беразе. Пасля жорсткай бітвы генерал Ясінскі захапіў Солы. Тым часам асобны атрад палкоўніка [[Стэфан Грабоўскі|С. Грабоўскага]] (полк [[Касінеры|касінераў]], 200 кавалерыстаў і 2 гарматы) пераправіўся на правы бераг ракі і атакаваў меншы расійскі лагер. Расійцы адступілі пад ціскам Ясінскага, пераправіліся на другі бераг, знішчыўшы пераправы за сабой, і атакавалі войскі Грабоўскага. Адрэзаны ген. Ясінскі не змог прыйсці на дапамогу аддзеленаму атраду, у выніку чаго сілы Грабоўскага былі разбітыя і страцілі гарматы.

Увечары паўстанцы адышлі ў [[Слабодка (Гудагайскі сельсавет)|Слабодку]], а на наступны дзень — у [[Шумск (Літва)|Шумск]].
[[Катэгорыя:Бітвы паўстання 1794 года]]
[[Катэгорыя:Бітвы Польшчы]]</text>
      <sha1>ilc8bb1g48dnwr78flmhyx3rs8qjune</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181108</id>
      <parentid>5181098</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T13:09:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kanstas</username>
        <id>126220</id>
      </contributor>
      <comment>Дададзена</comment>
      <origin>5181108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3316" sha1="2c188lh59b8sc5shn173r6bx08no92z" xml:space="preserve">{{Картка бітвы
|Назва бітвы     = Бітва пад Соламі
|Кампанія        = 
|Каляровая схема = 
|Выява           = 
|Загаловак       = 
|Канфлікт        = [[Паўстанне 1794 года]]
|Дата            = 
|Месца           = [[Солы|Солы]]
|Вынік           = Параза паўстанцкіх войскаў
|Бок1            = {{Рэч паспалітая}} [[Рэч паспалітая]]
|Бок2            = {{Сцяг Расіі}} [[Расія]]
|Камандзір1 = 
|Камандзір2 = 
|Сілы1 = 
|Сілы2 = 
|Страты1 = 
|Страты2 = 
|Камандуючы1=[[Якуб Ясінскі]]
[[Ежы Францішак Грабоўскі]]|Камандуючы2=Мікалай Зубаў
Ляонцій Бенігсен}} 

'''Бітва пад Соламі''' — адна з бітваў [[Паўстанне 1794 года|паўстання Касцюшкі,]] якая адбылася 26 чэрвеня 1794 года і скончылася паразай войска паўстанцаў.

Сутыкненне адбылося, калі войска паўстанцаў (каля 4000 чалавек пад камандаваннем генерала [[Якуб Ясінскі|Я. Ясінскага)]], якое рухалася на [[Ашмяны]], сутыкнуліся з [[Руская імператарская армія|расійскімі войскамі]], размешчанымі лагерам каля [[Солы|Солаў]] . Расіяне разгарнулі свае сілы ў двух лагерах на процілеглых берагах ракі [[Ашмянка]] . Асноўныя польскія сілы адкінулі расійскі авангард, прасунуліся каля [[Жупраны|Жупранаў]], у бок Солаў, а затым атакавалі большы расійскі лагер, размешчаны на левым беразе. Пасля жорсткай бітвы генерал Ясінскі захапіў Солы. Тым часам асобны атрад палкоўніка [[Стэфан Грабоўскі|С. Грабоўскага]] (полк [[Касінеры|касінераў]], 200 кавалерыстаў і 2 гарматы) пераправіўся на правы бераг ракі і атакаваў меншы расійскі лагер. Расійцы адступілі пад ціскам Ясінскага, пераправіліся на другі бераг, знішчыўшы пераправы за сабой, і атакавалі войскі Грабоўскага. Адрэзаны ген. Ясінскі не змог прыйсці на дапамогу аддзеленаму атраду, у выніку чаго сілы Грабоўскага былі разбітыя і страцілі гарматы.

Увечары паўстанцы адышлі ў [[Слабодка (Гудагайскі сельсавет)|Слабодку]], а на наступны дзень — у [[Шумск (Літва)|Шумск]].
[[Катэгорыя:Бітвы паўстання 1794 года]]
[[Катэгорыя:Бітвы Польшчы]]</text>
      <sha1>2c188lh59b8sc5shn173r6bx08no92z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181109</id>
      <parentid>5181108</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T13:10:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kanstas</username>
        <id>126220</id>
      </contributor>
      <comment>вычытка</comment>
      <origin>5181109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3327" sha1="ktm7luecz8x5lx76phkeiddhipovpl4" xml:space="preserve">{{Картка бітвы
|Назва бітвы     = Бітва пад Соламі
|Кампанія        = 
|Каляровая схема = 
|Выява           = 
|Загаловак       = 
|Канфлікт        = [[Паўстанне 1794 года]]
|Дата            = 
|Месца           = [[Солы|Солы]]
|Вынік           = Параза паўстанцкіх войскаў
|Бок1            = {{Сцяг Рэчы Паспалітай}} [[Рэч Паспалітая]]
|Бок2            = {{Сцяг Расіі}} [[Расія]]
|Камандзір1 = 
|Камандзір2 = 
|Сілы1 = 
|Сілы2 = 
|Страты1 = 
|Страты2 = 
|Камандуючы1=[[Якуб Ясінскі]]
[[Ежы Францішак Грабоўскі]]|Камандуючы2=Мікалай Зубаў
Ляонцій Бенігсен}} 

'''Бітва пад Соламі''' — адна з бітваў [[Паўстанне 1794 года|паўстання Касцюшкі,]] якая адбылася 26 чэрвеня 1794 года і скончылася паразай войска паўстанцаў.

Сутыкненне адбылося, калі войска паўстанцаў (каля 4000 чалавек пад камандаваннем генерала [[Якуб Ясінскі|Я. Ясінскага)]], якое рухалася на [[Ашмяны]], сутыкнуліся з [[Руская імператарская армія|расійскімі войскамі]], размешчанымі лагерам каля [[Солы|Солаў]] . Расіяне разгарнулі свае сілы ў двух лагерах на процілеглых берагах ракі [[Ашмянка]] . Асноўныя польскія сілы адкінулі расійскі авангард, прасунуліся каля [[Жупраны|Жупранаў]], у бок Солаў, а затым атакавалі большы расійскі лагер, размешчаны на левым беразе. Пасля жорсткай бітвы генерал Ясінскі захапіў Солы. Тым часам асобны атрад палкоўніка [[Стэфан Грабоўскі|С. Грабоўскага]] (полк [[Касінеры|касінераў]], 200 кавалерыстаў і 2 гарматы) пераправіўся на правы бераг ракі і атакаваў меншы расійскі лагер. Расійцы адступілі пад ціскам Ясінскага, пераправіліся на другі бераг, знішчыўшы пераправы за сабой, і атакавалі войскі Грабоўскага. Адрэзаны ген. Ясінскі не змог прыйсці на дапамогу аддзеленаму атраду, у выніку чаго сілы Грабоўскага былі разбітыя і страцілі гарматы.

Увечары паўстанцы адышлі ў [[Слабодка (Гудагайскі сельсавет)|Слабодку]], а на наступны дзень — у [[Шумск (Літва)|Шумск]].
[[Катэгорыя:Бітвы паўстання 1794 года]]
[[Катэгорыя:Бітвы Польшчы]]</text>
      <sha1>ktm7luecz8x5lx76phkeiddhipovpl4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181110</id>
      <parentid>5181109</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T13:11:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kanstas</username>
        <id>126220</id>
      </contributor>
      <comment>вычытка</comment>
      <origin>5181110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3278" sha1="qukhwmymqybh8gbdv0jgk40q57063o0" xml:space="preserve">{{Картка бітвы
|Назва бітвы     = Бітва пад Соламі
|Кампанія        = 
|Каляровая схема = 
|Выява           = 
|Загаловак       = 
|Канфлікт        = [[Паўстанне 1794 года]]
|Дата            = 
|Месца           = [[Солы|Солы]]
|Вынік           = Параза паўстанцкіх войскаў
|Бок1            = {{Сцяг Рэчы Паспалітай}} [[Рэч Паспалітая]]
|Бок2            = {{Сцяг Расіі}} [[Расія]]
|Камандзір1 = 
|Камандзір2 = 
|Сілы1 = 
|Сілы2 = 
|Страты1 = 
|Страты2 = 
|Камандуючы1=[[Якуб Ясінскі]]
[[Ежы Францішак Грабоўскі]]|Камандуючы2=Мікалай Зубаў
Ляонцій Бенігсен}} 

'''Бітва пад Соламі''' — адна з бітваў [[Паўстанне 1794 года|паўстання Касцюшкі,]] якая адбылася 26 чэрвеня 1794 года і скончылася паразай войска паўстанцаў.

Сутыкненне адбылося, калі войска паўстанцаў (каля 4000 чалавек пад камандаваннем генерала [[Якуб Ясінскі|Я. Ясінскага)]], якое рухалася на [[Ашмяны]], сутыкнуліся з [[Руская імператарская армія|расійскімі войскамі]], размешчанымі лагерам каля [[Солы|Солаў]] . Расіяне разгарнулі свае сілы ў двух лагерах на процілеглых берагах ракі [[Ашмянка]] . Асноўныя польскія сілы адкінулі расійскі авангард, прасунуліся каля [[Жупраны|Жупранаў]], у бок Солаў, а затым атакавалі большы расійскі лагер, размешчаны на левым беразе. Пасля жорсткай бітвы генерал Ясінскі захапіў Солы. Тым часам асобны атрад палкоўніка [[Стэфан Грабоўскі|С. Грабоўскага]] (полк [[Касінеры|касінераў]], 200 кавалерыстаў і 2 гарматы) пераправіўся на правы бераг ракі і атакаваў меншы расійскі лагер. Расійцы адступілі пад ціскам Ясінскага, пераправіліся на другі бераг, знішчыўшы пераправы за сабой, і атакавалі войскі Грабоўскага. Адрэзаны ген. Ясінскі не змог прыйсці на дапамогу аддзеленаму атраду, у выніку чаго сілы Грабоўскага былі разбітыя і страцілі гарматы.

Увечары паўстанцы адышлі ў [[Слабодка (Гудагайскі сельсавет)|Слабодку]], а на наступны дзень — у [[Шумск (Літва)|Шумск]].
[[Катэгорыя:Бітвы паўстання 1794 года]]</text>
      <sha1>qukhwmymqybh8gbdv0jgk40q57063o0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Пахаваныя ў Новасібірску</title>
    <ns>14</ns>
    <id>812671</id>
    <revision>
      <id>5181100</id>
      <timestamp>2026-08-14T13:04:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DobryBrat</username>
        <id>5701</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «[[Катэгорыя:Постаці Новасібірска]] [[Катэгорыя:Пахаваныя паводле гарадоў Расіі|Новасібірск]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Ніжагародскай вобласці|Новасібірск]]»</comment>
      <origin>5181100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="280" sha1="rc5oz8g8muln5awie5zvq0ehy6qjdca" xml:space="preserve">[[Катэгорыя:Постаці Новасібірска]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя паводле гарадоў Расіі|Новасібірск]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя ў Ніжагародскай вобласці|Новасібірск]]</text>
      <sha1>rc5oz8g8muln5awie5zvq0ehy6qjdca</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181101</id>
      <parentid>5181100</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T13:05:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DobryBrat</username>
        <id>5701</id>
      </contributor>
      <comment>удакладненне</comment>
      <origin>5181101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="280" sha1="gdnvue10pgzkioauj08w6q33s0931ky" xml:space="preserve">[[Катэгорыя:Постаці Новасібірска]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя паводле гарадоў Расіі|Новасібірск]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя ў Новасібірскай вобласці|Новасібірск]]</text>
      <sha1>gdnvue10pgzkioauj08w6q33s0931ky</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вда</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812672</id>
    <revision>
      <id>5181102</id>
      <timestamp>2026-08-14T13:06:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Рака}} '''Вда''' ({{lang-pl|Wda}}) — рака ў паўночнай частцы [[Польшча|Польшчы]], левы прыток [[Вісла|Віслы]]. Даўжыня ракі — 198 км, плошча вадазборнага басейна — 2325 км². Бярэ пачатак з безназоўнага возера паблізу вёскі Скваравы, якое жывіцца каналам Вды (пал. Kanal Wdy)...»</comment>
      <origin>5181102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1868" sha1="53p8qq2n7ztk93z35wsh8cvkr0uh3av" xml:space="preserve">{{Рака}}
'''Вда''' ({{lang-pl|Wda}}) — рака ў паўночнай частцы [[Польшча|Польшчы]], левы прыток [[Вісла|Віслы]]. Даўжыня ракі — 198 км, плошча вадазборнага басейна — 2325 км². Бярэ пачатак з безназоўнага возера паблізу вёскі Скваравы, якое жывіцца каналам Вды (пал. Kanal Wdy). Цячэ па тэрыторыі [[Паморскае ваяводства|Паморскага]] і [[Куяўска-Паморскае ваяводства|Куяўска-Паморскага]] ваяводстваў праз так званыя Кашубскія вялікія воды (азёры [[Вдзідзэ]], Радальнэ, Голунь і Аленне), а таксама праз мноства маленькіх азёр. Спачатку цячэ ў паўднёва-ўсходнім напрамку, каля горада [[Чарна-Вада]] ўтварае меандр і паварочвае на ўсход. Затым зноў мяняе кірунак і цячэ на поўдзень. Упадае ў [[Вісла|Віслу]] каля горада [[Свецце]] на вышыні 21 метр над узроўнем мора.

Берагі ракі пераважна пакрыты лесам. Дно пясчанае, але ў рэчышчы мноства валуноў. Хоць рака цячэ па нізіне, яна адрозніваецца вялікай ізвітасцю. Цячэ паміж высокімі, а месцамі і абрывістымі берагамі, дзе-нідзе ўтвараючы цясніны. Месца сплаву канаістаў і байдарачнікаў.

[[Катэгорыя:Рэкі Польшчы]]</text>
      <sha1>53p8qq2n7ztk93z35wsh8cvkr0uh3av</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181103</id>
      <parentid>5181102</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T13:07:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5181103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1868" sha1="n3alx20pvw6z9cjjp930d2osihn0u16" xml:space="preserve">{{Рака}}
'''Вда''' ({{lang-pl|Wda}}) — рака ў паўночнай частцы [[Польшча|Польшчы]], левы прыток [[Вісла|Віслы]]. Даўжыня ракі — 198 км, плошча вадазборнага басейна — 2325 км². Бярэ пачатак з безназоўнага возера паблізу вёскі Скваравы, якое жывіцца каналам Вды (пал. Kanal Wdy). Цячэ па тэрыторыі [[Паморскае ваяводства|Паморскага]] і [[Куяўска-Паморскае ваяводства|Куяўска-Паморскага]] ваяводстваў праз так званыя Кашубскія вялікія воды (азёры [[Вдзідзэ]], Радальнэ, Голунь і Аленне), а таксама праз мноства маленькіх азёр. Спачатку цячэ ў паўднёва-ўсходнім напрамку, каля горада [[Чарна Вода]] ўтварае меандр і паварочвае на ўсход. Затым зноў мяняе кірунак і цячэ на поўдзень. Упадае ў [[Вісла|Віслу]] каля горада [[Свецце]] на вышыні 21 метр над узроўнем мора.

Берагі ракі пераважна пакрыты лесам. Дно пясчанае, але ў рэчышчы мноства валуноў. Хоць рака цячэ па нізіне, яна адрозніваецца вялікай ізвітасцю. Цячэ паміж высокімі, а месцамі і абрывістымі берагамі, дзе-нідзе ўтвараючы цясніны. Месца сплаву канаістаў і байдарачнікаў.

[[Катэгорыя:Рэкі Польшчы]]</text>
      <sha1>n3alx20pvw6z9cjjp930d2osihn0u16</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181106</id>
      <parentid>5181103</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T13:08:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5181106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1954" sha1="tgt2m09ugkmgm18lficuzwzvnjwrui3" xml:space="preserve">{{Рака}}
'''Вда'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|12|Паморскае ваяводства|||}}&lt;/ref&gt; ({{lang-pl|Wda}}) — рака ў паўночнай частцы [[Польшча|Польшчы]], левы прыток [[Вісла|Віслы]]. Даўжыня ракі — 198 км, плошча вадазборнага басейна — 2325 км². Бярэ пачатак з безназоўнага возера паблізу вёскі Скваравы, якое жывіцца каналам Вды (пал. Kanal Wdy). Цячэ па тэрыторыі [[Паморскае ваяводства|Паморскага]] і [[Куяўска-Паморскае ваяводства|Куяўска-Паморскага]] ваяводстваў праз так званыя Кашубскія вялікія воды (азёры [[Вдзідзэ]], Радальнэ, Голунь і Аленне), а таксама праз мноства маленькіх азёр. Спачатку цячэ ў паўднёва-ўсходнім напрамку, каля горада [[Чарна Вода]] ўтварае меандр і паварочвае на ўсход. Затым зноў мяняе кірунак і цячэ на поўдзень. Упадае ў [[Вісла|Віслу]] каля горада [[Свецце]] на вышыні 21 метр над узроўнем мора.

Берагі ракі пераважна пакрыты лесам. Дно пясчанае, але ў рэчышчы мноства валуноў. Хоць рака цячэ па нізіне, яна адрозніваецца вялікай ізвітасцю. Цячэ паміж высокімі, а месцамі і абрывістымі берагамі, дзе-нідзе ўтвараючы цясніны. Месца сплаву канаістаў і байдарачнікаў.

[[Катэгорыя:Рэкі Польшчы]]</text>
      <sha1>tgt2m09ugkmgm18lficuzwzvnjwrui3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181107</id>
      <parentid>5181106</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T13:09:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5181107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1993" sha1="ntbqa3v445yafdn8nnlnpoon2d8q8xu" xml:space="preserve">{{Рака}}
'''Вда'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|12|Паморскае ваяводства|||}}&lt;/ref&gt; ({{lang-pl|Wda}}) — рака ў паўночнай частцы [[Польшча|Польшчы]], левы прыток [[Вісла|Віслы]]. Даўжыня ракі — 198 км, плошча вадазборнага басейна — 2325 км². Бярэ пачатак з безназоўнага возера паблізу вёскі Скваравы, якое жывіцца каналам Вды (пал. Kanal Wdy). Цячэ па тэрыторыі [[Паморскае ваяводства|Паморскага]] і [[Куяўска-Паморскае ваяводства|Куяўска-Паморскага]] ваяводстваў праз так званыя Кашубскія вялікія воды (азёры [[Вдзідзэ]], Радальнэ, Голунь і Аленне), а таксама праз мноства маленькіх азёр. Спачатку цячэ ў паўднёва-ўсходнім напрамку, каля горада [[Чарна Вода]] ўтварае меандр і паварочвае на ўсход. Затым зноў мяняе кірунак і цячэ на поўдзень. Упадае ў [[Вісла|Віслу]] каля горада [[Свецце]] на вышыні 21 метр над узроўнем мора.

Берагі ракі пераважна пакрыты лесам. Дно пясчанае, але ў рэчышчы мноства валуноў. Хоць рака цячэ па нізіне, яна адрозніваецца вялікай ізвітасцю. Цячэ паміж высокімі, а месцамі і абрывістымі берагамі, дзе-нідзе ўтвараючы цясніны. Месца сплаву канаістаў і байдарачнікаў.
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Рэкі Польшчы]]</text>
      <sha1>ntbqa3v445yafdn8nnlnpoon2d8q8xu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181145</id>
      <parentid>5181107</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T13:47:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>арфаграфія</comment>
      <origin>5181145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1993" sha1="1eucogg47yaot5ivapsaxm75eiu0u1a" xml:space="preserve">{{Рака}}
'''Вда'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|12|Паморскае ваяводства|||}}&lt;/ref&gt; ({{lang-pl|Wda}}) — рака ў паўночнай частцы [[Польшча|Польшчы]], левы прыток [[Вісла|Віслы]]. Даўжыня ракі — 198 км, плошча вадазборнага басейна — 2325 км². Бярэ пачатак з безназоўнага возера паблізу вёскі Скваравы, якое жывіцца каналам Вды (пал. Kanal Wdy). Цячэ па тэрыторыі [[Паморскае ваяводства|Паморскага]] і [[Куяўска-Паморскае ваяводства|Куяўска-Паморскага]] ваяводстваў праз так званыя Кашубскія вялікія воды (азёры [[Вдзыдзэ]], Радальнэ, Голунь і Аленне), а таксама праз мноства маленькіх азёр. Спачатку цячэ ў паўднёва-ўсходнім напрамку, каля горада [[Чарна Вода]] ўтварае меандр і паварочвае на ўсход. Затым зноў мяняе кірунак і цячэ на поўдзень. Упадае ў [[Вісла|Віслу]] каля горада [[Свецце]] на вышыні 21 метр над узроўнем мора.

Берагі ракі пераважна пакрыты лесам. Дно пясчанае, але ў рэчышчы мноства валуноў. Хоць рака цячэ па нізіне, яна адрозніваецца вялікай ізвітасцю. Цячэ паміж высокімі, а месцамі і абрывістымі берагамі, дзе-нідзе ўтвараючы цясніны. Месца сплаву канаістаў і байдарачнікаў.
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Рэкі Польшчы]]</text>
      <sha1>1eucogg47yaot5ivapsaxm75eiu0u1a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Пахаваныя ў Арэнбургскай вобласці</title>
    <ns>14</ns>
    <id>812673</id>
    <revision>
      <id>5181114</id>
      <timestamp>2026-08-14T13:14:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DobryBrat</username>
        <id>5701</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «[[Катэгорыя:Пахаваныя ў Расіі|Арэнбургская вобласць]] [[Катэгорыя:Постаці Арэнбургскай вобласці]]»</comment>
      <origin>5181114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="177" sha1="kdzsk206wx1rx76ter8fy3i2v8vkfrq" xml:space="preserve">[[Катэгорыя:Пахаваныя ў Расіі|Арэнбургская вобласць]]
[[Катэгорыя:Постаці Арэнбургскай вобласці]]</text>
      <sha1>kdzsk206wx1rx76ter8fy3i2v8vkfrq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Пахаваныя ў Арэнбургу</title>
    <ns>14</ns>
    <id>812674</id>
    <revision>
      <id>5181115</id>
      <timestamp>2026-08-14T13:15:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DobryBrat</username>
        <id>5701</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «[[Катэгорыя:Постаці Арэнбурга]] [[Катэгорыя:Пахаваныя паводле гарадоў Расіі|Арэнбург]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Арэнбургскай вобласці|Арэнбург]]»</comment>
      <origin>5181115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="260" sha1="flm7pggftpzsonz71j3rmgz3cfdwoes" xml:space="preserve">[[Катэгорыя:Постаці Арэнбурга]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя паводле гарадоў Расіі|Арэнбург]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя ў Арэнбургскай вобласці|Арэнбург]]</text>
      <sha1>flm7pggftpzsonz71j3rmgz3cfdwoes</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вдзыдзэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812675</id>
    <revision>
      <id>5181147</id>
      <timestamp>2026-08-14T13:49:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Возера}} '''Вдзыдзэ''' ({{lang-pl|Wdzydze}}), таксама вядомае як ''Кашубскае мора'' — [[возера]] ў [[Тухольскія бары|Тухольскіх барах]] у Косцежынскім павеце ([[Паморскае ваяводства]]), у рэгіёне Паўднёвая Кашубія на поўначы Польшчы.  Возера — частка сістэмы злучаных а...»</comment>
      <origin>5181147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="696" sha1="cxfbnka5pa5l5cv4plqyekgk8ygx12s" xml:space="preserve">{{Возера}}
'''Вдзыдзэ''' ({{lang-pl|Wdzydze}}), таксама вядомае як ''Кашубскае мора'' — [[возера]] ў [[Тухольскія бары|Тухольскіх барах]] у Косцежынскім павеце ([[Паморскае ваяводства]]), у рэгіёне Паўднёвая Кашубія на поўначы Польшчы.

Возера — частка сістэмы злучаных азёр, якая складаецца з Вдзыдзэ, Радольнэ, Голунь, Еленэ і Слупінка.

Частка ландшафтнага парку Вдзыдзэ.
[[Катэгорыя:Азёры Польшчы]]</text>
      <sha1>cxfbnka5pa5l5cv4plqyekgk8ygx12s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181148</id>
      <parentid>5181147</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T13:50:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5181148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="822" sha1="6uo9b4b3sx99t3omj5l9dxpqxnsz35n" xml:space="preserve">{{Возера}}
'''Вдзыдзэ'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|12|Паморскае ваяводства|||}}&lt;/ref&gt; ({{lang-pl|Wdzydze}}), таксама вядомае як ''Кашубскае мора'' — [[возера]] ў [[Тухольскія бары|Тухольскіх барах]] у Косцежынскім павеце ([[Паморскае ваяводства]]), у рэгіёне Паўднёвая Кашубія на поўначы Польшчы.

Возера — частка сістэмы злучаных азёр, якая складаецца з Вдзыдзэ, Радольнэ, Голунь, Еленэ і Слупінка.

Частка ландшафтнага парку Вдзыдзэ.
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Азёры Польшчы]]</text>
      <sha1>6uo9b4b3sx99t3omj5l9dxpqxnsz35n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181149</id>
      <parentid>5181148</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T13:52:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5181149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="852" sha1="isnz2ufrvii9t2t6mdkdt27o3n8lota" xml:space="preserve">{{Возера}}
'''Вдзыдзэ'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|12|Паморскае ваяводства|||}}&lt;/ref&gt; ({{lang-pl|Wdzydze}}), таксама вядомае як ''Кашубскае мора'' — [[возера]] ў [[Тухольскія бары|Тухольскіх барах]] у [[Касцерскі павет|Касцерскім павеце]] ([[Паморскае ваяводства]]), у рэгіёне Паўднёвая Кашубія на поўначы Польшчы.

Возера — частка сістэмы злучаных азёр, якая складаецца з Вдзыдзэ, Радольнэ, Голунь, Еленэ і Слупінка.

Частка ландшафтнага парку Вдзыдзэ.
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Азёры Польшчы]]</text>
      <sha1>isnz2ufrvii9t2t6mdkdt27o3n8lota</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тамаругаль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812676</id>
    <redirect title="Пампа-дэль-Тамаругаль" />
    <revision>
      <id>5181151</id>
      <timestamp>2026-08-14T13:58:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Тамаругаль]] у [[Пампа-дэль-Тамаругаль]]</comment>
      <origin>5181151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54" sha1="7ob2lf766wbyhyars5vj52ihf69010w" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Пампа-дэль-Тамаругаль]]</text>
      <sha1>7ob2lf766wbyhyars5vj52ihf69010w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Памерлі ў Кургане</title>
    <ns>14</ns>
    <id>812677</id>
    <revision>
      <id>5181155</id>
      <timestamp>2026-08-14T14:09:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DobryBrat</username>
        <id>5701</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «[[Катэгорыя:Памерлі ў Курганскай вобласці|Курган]] [[Катэгорыя:Постаці Кургана]]»</comment>
      <origin>5181155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="144" sha1="ia0qepth41six5o97adu9syzs98nf7x" xml:space="preserve">[[Катэгорыя:Памерлі ў Курганскай вобласці|Курган]]
[[Катэгорыя:Постаці Кургана]]</text>
      <sha1>ia0qepth41six5o97adu9syzs98nf7x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Памерлі ў Курганскай вобласці</title>
    <ns>14</ns>
    <id>812678</id>
    <revision>
      <id>5181156</id>
      <timestamp>2026-08-14T14:09:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DobryBrat</username>
        <id>5701</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «[[Катэгорыя:Памерлі ў Расіі|Курганская вобласць]] [[Катэгорыя:Постаці Курганскай вобласці]]»</comment>
      <origin>5181156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="165" sha1="fdnw8obc1jip9tvlevrqmd3oqtneimn" xml:space="preserve">[[Катэгорыя:Памерлі ў Расіі|Курганская вобласць]]
[[Катэгорыя:Постаці Курганскай вобласці]]</text>
      <sha1>fdnw8obc1jip9tvlevrqmd3oqtneimn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Пахаваныя ў Курганскай вобласці</title>
    <ns>14</ns>
    <id>812679</id>
    <revision>
      <id>5181157</id>
      <timestamp>2026-08-14T14:11:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DobryBrat</username>
        <id>5701</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «[[Катэгорыя:Пахаваныя ў Расіі|Курганская вобласць]] [[Катэгорыя:Постаці Курганскаай вобласці]]»</comment>
      <origin>5181157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="171" sha1="n30sat9eogjf1tm19d8ep0wp7c2jr27" xml:space="preserve">[[Катэгорыя:Пахаваныя ў Расіі|Курганская вобласць]]
[[Катэгорыя:Постаці Курганскаай вобласці]]</text>
      <sha1>n30sat9eogjf1tm19d8ep0wp7c2jr27</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181160</id>
      <parentid>5181157</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T14:17:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DobryBrat</username>
        <id>5701</id>
      </contributor>
      <comment>арфаграфія</comment>
      <origin>5181160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="169" sha1="ppg8mx90eorsv5486teqv8mwd1vlbrn" xml:space="preserve">[[Катэгорыя:Пахаваныя ў Расіі|Курганская вобласць]]
[[Катэгорыя:Постаці Курганскай вобласці]]</text>
      <sha1>ppg8mx90eorsv5486teqv8mwd1vlbrn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Пахаваныя ў Кургане</title>
    <ns>14</ns>
    <id>812680</id>
    <revision>
      <id>5181158</id>
      <timestamp>2026-08-14T14:14:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DobryBrat</username>
        <id>5701</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «[[Катэгорыя:Пахаваныя паводле гарадоў Расіі|Курган]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Курганскай вобласці|Курган]] [[Катэгорыя:Постаці Кургана]]»</comment>
      <origin>5181158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="244" sha1="jhxds3v60ugebybc9rvumu27ndr1tsq" xml:space="preserve">[[Катэгорыя:Пахаваныя паводле гарадоў Расіі|Курган]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя ў Курганскай вобласці|Курган]]
[[Катэгорыя:Постаці Кургана]]</text>
      <sha1>jhxds3v60ugebybc9rvumu27ndr1tsq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Пахаваныя ў Архангельску</title>
    <ns>14</ns>
    <id>812681</id>
    <revision>
      <id>5181165</id>
      <timestamp>2026-08-14T14:21:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DobryBrat</username>
        <id>5701</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «[[Катэгорыя:Пахаваныя паводле гарадоў Расіі|Архангельск]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Архангельскай вобласці|Архангельск]] [[Катэгорыя:Постаці Архангельска]]»</comment>
      <origin>5181165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="280" sha1="deibhdduz0cvyf6dkpxkw7dub0pn98g" xml:space="preserve">[[Катэгорыя:Пахаваныя паводле гарадоў Расіі|Архангельск]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя ў Архангельскай вобласці|Архангельск]]
[[Катэгорыя:Постаці Архангельска]]</text>
      <sha1>deibhdduz0cvyf6dkpxkw7dub0pn98g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Drang nach Osten</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812682</id>
    <revision>
      <id>5181188</id>
      <timestamp>2026-08-14T15:41:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <comment>Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1365893937|Drang nach Osten]]»</comment>
      <origin>5181188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19829" sha1="adulswcpy6nq7o7fwy842ghfksvhzf5" xml:space="preserve">'''{{Lang|de|Drang nach Osten}}''' ({{IPA1|de|ˈdʁaŋ naːx ˈʔɔstn̩|lang}} . «'''Прасоўванне на ўсход»''' &lt;ref name=&quot;Best_2008&quot;&gt;Ulrich Best, [https://books.google.com/books?id=TSdHrfeowHMC ''Transgression as a Rule: German–Polish cross-border cooperation, border discourse and EU-enlargement''], 2008, p. 58, {{ISBN|978-3825806545}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Osmańczyk_2003&quot;&gt;Edmund Jan Osmańczyk, Anthony Mango, ''Encyclopedia of the United Nations and International Agreements'', 2003, p. 579, {{ISBN|978-0415939218}}&lt;/ref&gt;, &lt;ref name=&quot;Lerski_1996&quot;&gt;Jerzy Jan Lerski, Piotr Wróbel, Richard J. Kozicki, ''Historical Dictionary of Poland, 966–1945'', 1996, p. 118, {{ISBN|978-0313260070}}&lt;/ref&gt; «жаданне прасоўвацца на ўсход»)  — азначэнне  намер і практыку нямецкіх нацыяналістаў XIX-ХХ стагоддзя пашырыць Германію на славянскія тэрыторыі Цэнтральнай і Усходняй Еўропы&lt;ref name=&quot;Osmańczyk_2003&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;Wippermann&quot;&gt;{{Lang|de|W. Wippermann, Der &quot;deutsche Drang nach Osten&quot;: Ideologie und Wirklichkeit eines politischen Schlagwortes, Wissenschaftliche Buchgesellschaft}}, 1981, p. 87&lt;/ref&gt;. У некаторых гістарычных і папулісцкіх дыскурсах, {{Lang|de|Drang nach Osten}} рэтраспектыўна аб'ядноўвае гістарычныя нямецкія паселішчы ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе, сярэднявечныя (XII-XIII стагоддзі) &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Drang-nach-Osten|title=Drang nach Osten}}&lt;/ref&gt; ваенныя экспедыцыі, такія як экспедыцыі [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]] ( [[Паўночныя крыжовыя паходы]] ), і палітыку [[Германізацыя|германізацыі]] і ваенныя дзеянні [[Новы час|мадэрных]] [[Гісторыя Германіі|нямецкіх дзяржаў,]] улучна з тымі, што рэалізавалі [[Нацыянал-сацыялізм|нацысцкую]] канцэпцыю ''[[Жыццёвая прастора на Усходзе|жыццёвай прасторы]]'' &lt;ref name=&quot;Lerski_1996&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Іngo Haar, Historiker im Nationalsozialismus, p. 17.}}&lt;/ref&gt;.

У [[Польшча|польскіх]] творах тэрмін {{Lang|de|Drang nach Osten}} адносіцца да праграм германізацыі Польшчы, у той час як у Германіі XIX стагоддзя гэты лозунг выкарыстоўваўся па-рознаму, як шырэйшае нацыяналістычнае ўхваленне сярэднявечных нямецкіх паселішчаў на ўсходзе, так і як ідэя «перавагі нямецкай культуры». &lt;ref name=&quot;Best_2008&quot;&gt;Ulrich Best, [https://books.google.com/books?id=TSdHrfeowHMC ''Transgression as a Rule: German–Polish cross-border cooperation, border discourse and EU-enlargement''], 2008, p. 58, {{ISBN|978-3825806545}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-3825806545|&lt;bdi&gt;978-3825806545&lt;/bdi&gt;]]&lt;/ref&gt; У гады пасля Першай сусветнай вайны ідэя {{Lang|de|Drang nach Westen}} («прарыў на захад»), меркаваны польскі прарыў на захад — аналогія {{Lang|de|Drang nach Osten}} — распаўсюдзілася сярод нямецкіх аўтараў у рэакцыю на страту ўсходніх тэрыторый і [[Польскі калідор|Польскага калідора]] . &lt;ref name=&quot;Best_2008&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Bascom Barry Hayes, Bismarck and Mitteleuropa, 1994, p. 17, ISBN 978-0838635124}}&lt;/ref&gt;

Канцэпцыя ''«Drang nach Osten»'' стала асноўным элементам [[Нацыянал-сацыялізм|нацысцкай ідэалогіі]]. У ''[[Мая барацьба|сваёй кнізе «Майн кампф»]]'' (1925–1926) [[Адольф Гітлер]] абвясціў гэтую ідэю найважнейшым элементам сваіх планаў рэарганізацыі Еўропы. Ён сцвярджаў: «Менавіта на ўсход, толькі і заўсёды на ўсход, павінны пашырацца жылы нашай расы. Гэта кірунак, які сама прырода вызначыла для пашырэння нямецкіх народаў»&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Hitler, a chronology of his life and time. Milan Hauner, Macmillan, 1983, p. 197.}}&lt;/ref&gt;. 

== Паходжанне тэрміна ==
Першае вядомае выкарыстанне {{Lang|de|Drang nach Osten}} быў уведзены польскім журналістам [[Юліян Клачко|Юліянам Клачко]] ў 1849 годзе, аднак застаецца спрэчным, ці ён вынайшаў гэты тэрмін, бо ён ужываў яго ў выглядзе цытаты&lt;ref name=&quot;Lawaty_2003&quot;&gt;Andreas Lawaty, Hubert Orłowski, {{Lang|de|Deutsche und Polen: Geschichte, Kultur, Politik}}, 2003, p. 34, {{ISBN|978-3406494369}}&lt;/ref&gt;. Паколькі гэты тэрмін выкарыстоўваецца амаль выключна ў нямецкай форме ў англійскай, польскай, рускай, чэшскай і іншых мовах, быў зроблены вывад, што тэрмін мае нямецкае паходжанне. &lt;ref name=&quot;Lawaty_2003&quot; /&gt;

== Перадгісторыя ==
[[Файл:Osadnictwo_niemieckie_na_wschodzie.PNG|міні| Этапы нямецкай экспансіі на ўсход, 700–1400 гг. 
----]]
На працягу 19 і пачатку 20 стагоддзя {{Lang|de|Drang nach Osten}} быў звязаны з сярэднявечным нямецкім {{Lang|de|[[Ostsiedlung]]}}, перыядам міграцыі этнічных немцаў ва Усходнюю Еўропу ў Высокім Сярэднявеччы, на землі, дзе жылі [[славяне]], [[балты]] і [[Фіна-ўгорскія мовы|фіна-угры]]. Гэты рух выклікаў прававыя, культурныя, моўныя, рэлігійныя і эканамічныя змены, якія аказалі глыбокі ўплыў на гісторыю Усходняй Еўропы паміж Балтыйскім морам і Карпатамі&lt;ref name=&quot;sze&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/332981514|title=Iure Theutonico ? German settlers and legal frameworks for immigration to Hungary in an East-Central European perspective|author=Katalin Szende|access-date=September 28, 2020}}&lt;/ref&gt;.

Масавы рост насельніцтва ў перыяд [[Высокае Сярэдневякоўе|Высокага Сярэднявечча]] прывёў да таго, што ўсё большая колькасць простых людзей, такіх як сяляне, рамеснікі і майстры, была вымушана перасяліцца з сваіх тэрыторый, да якіх далучылася дваранства з малодшых галінаў родаў, якія не мела права на атрыманне зямлі ў спадчыну, што стымулявала перасяленне пасяленцаў з тэрыторый [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]], такіх як [[Рэйнская вобласць|Рэйнланд]], [[Фландрыя (гістарычная вобласць)|Фландрыя]] і [[Герцагства Саксонія|Саксонія,]] на маланаселены Усход. Гэты рух падтрымліваўся славянскімі каралямі і князямі, а таксама царквой, якія патрабавалі працоўных рук і залежных ад сябе ваяроў, а таму давалі ім ільготы&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Werner Rösener (1992). Agrarwirtschaft, Agrarverfassung und ländliche Gesellschaft im Mittelalter. Oldenbourg. p. 17. ISBN 978-3486550245.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Krzysztof Brzechczyn (2009). Idealization XIII: Modeling in History. Rodopi. pp. 235–. ISBN 978-9042028319}}&lt;/ref&gt;.

Будучая дзяржава [[Прусія]], названая ў гонар заваяваных [[Прусы|старых прусаў]], у значнай ступені мела свае карані ў гэтых рухах. Калі Сярэднявечча падышло да канца, [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскія рыцары]], запрошаныя ў паўночную Польшчу [[Конрад I Мазавецкі|Конрадам Мазавецкім]], асімілявалі і гвалтоўна пераўтварылі ў іслам значную частку паўднёвага ўзбярэжжа Балтыкі.

Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] паміж [[Каралеўства Прусія|Прускім каралеўствам]], [[Габсбургская манархія|Аўстрыяй]] і [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]] у канцы 18 стагоддзя Прусія атрымала значную частку заходняй Польшчы. Прусы, а пазней і немцы, праводзілі палітыку германізацыі польскіх тэрыторый. Расія ўрэшце рэшт заваявала землі, захопленыя [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] у [[Эстонія|Эстляндыі]] і [[Лівонія|Лівоніі,]] прыныла паланізаваную шляхту (у тл. нямецкага паходжання) Рэчы Паспалітай і пачала яе русіфікацыю, а так сама актыўна запрашала нямецкіх каланістаў у Пецярбург, Паволжжа і Украіну. Вялікая інфармаванасць нямецкага грамадства аб жыцці і перспектывах каланізацыі Расеі і разам з тым страх перад яе вайсковым патэнцыялам паўплываў на нэаімперыяльныя фантазіі  нямецкіх нацыяналістаў.

Тэрмін стаў цэнтральным пунктам праграмы нямецкага нацыяналістычнага руху ў 1891 годзе, з заснаваннем Alldeutscher Verband, у словах: {{Lang|de|&quot;Der alte Drang nach dem Osten soll wiederbelebt werden&quot;}} («Стары {{Lang|de|Drang nach Osten}} трэба адрадзіць').  [[Трэці рэйх|Нацысцкая Германія]] выкарыстала гэты лозунг, называючы [[Чэхі|чэхаў]] «славянскім бастыёнам супраць {{Lang|de|Drang nach Osten}} падчас акупацыі Судэтскай вобласці ў 1938 годзе. &lt;ref name=&quot;Osmańczyk_2003&quot; /&gt;


== Канцэпцыя Lebensraum нацысцкай Германіі ==
[[Адольф Гітлер]], дыктатар [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў 1933–1945 гадах, выступаў за {{Lang|de|Drang nach Osten}}, каб набыць тэрыторыі для нямецкіх каланістаў за кошт краін Цэнтральнай і Усходняй Еўропы ([[Жыццёвая прастора на Усходзе|Жыццевай прасторы]], {{Lang|de|[[Lebensraum]]}}). Да таго часу гэты тэрмін набыў такую папулярнасць, што з'яўляўся ў замежных газетах без тлумачэнняў. [[Нацыянал-сацыялістычная прапаганда|Нацысцкая прапаганда]] адлюстроўвала Усходнюю Еўропу як гістарычна германскія тэрыторыі, прапагандуючы міф пра тое, што гэтыя рэгіёны былі скрадзеныя ў [[Арыі|арыйскіх рас]] [[Гуны|гунскімі]] і [[Аварцы|аварскімі]] плямёнамі. &lt;ref&gt;{{Cite journal|archivedate=https://web.archive.org/web/20220501150039/https://www.redalyc.org/journal/5117/511767145006/html/}}&lt;/ref&gt; Гітлер лічыў славян прымітыўнымі недалюдзьмі і па гэтай прычыне ненавідзеў [[Аўстра-германскі дагавор|саюз Германскай імперыі з Аўстра-Венгрыяй]] падчас Першай сусветнай вайны. У сваіх працах, такіх як ''[[Мая барацьба|«Майн кампф»]]'' і &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwAR8&quot;&gt;«Другая кніга»&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt;, Гітлер лічыў славян нездольнымі стварыць дзяржаву&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Weikart, Richard (2009). Hitler's Ethic: The Nazi Pursuit of Evolutionary Progress. New York: Palgrave Macmillan. pp. 71–73. ISBN 978-1349380732}}&lt;/ref&gt;.

Антыславізм таксама быў асноўнай дактрынай [[Нацыянал-сацыялізм|нацысцкай ідэалогіі]], якая лічыла славян расава ніжэйшымі ''[[Недачалавек|непаўнавартаснымі людзьмі]]''. З дапамогай  распрацоўкі «Генеральнага плана Усход» (« ''Generalplan Ost'' ») нацысцкая Германія імкнулася ажыццявіць пасля вайны поўнае панаванне германскіх народаў Усходняй Еўропы шляхам [[Генацыд|генацыду]] славянскага насельніцтва і гвалтоўнай дэпартацыі астатняй часткі насельніцтва за [[Уральскія горы|Урал]]&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Jones, Adam (2011). Genocide: A Comprehensive Introduction (2nd ed.). New York: Routledge. pp. 270–271. ISBN 978-0415486187}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Rummel, Rudolph (2022). Democide: Nazi Genocide and Mass Murder. New York: Routledge. pp. 85–87. ISBN 978-1560000044}}&lt;/ref&gt;. Пасля пачатку нацысцкай Германіяй аперацыі «Барбароса» прапаганда [[Краіны Восі|краін Восі]] апісвала замежным дзяржаўвам ваенную кампанію як «еўрапейскі крыжовы паход супраць бальшавізму». Тым часам унутраная прапаганда [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] адлюстроўвала вайну як расавую барацьбу арыйцаў супраць «яўрэйскіх і славянскіх ''непаўнавартых людзей'' » з мэтай знішчыць «жыда-бальшавізм ». [[Галоўнае ўпраўленне імперскай бяспекі|Галоўнае ўпраўленне бяспекі Рэйха]] пад кіраўніцтвам [[Генрых Гімлер|Генрыха Гімлера]] актыўна распаўсюджвала расісцкія прапагандысцкія брашуры на гэтыя тэмы на акупаваных Германіяй тэрыторыях.

У 1938 годзе [[Адольф Гітлер]] атрымаў справаздачу аб 175 нямецкіх усходніх кампаніях, праведзеных у перыяд з 789 па 1157 год, траціна з якіх былі паспяховымі, чвэрць — часткова паспяховымі, а астатнія — няўдалымі. Дваццаць з гэтых усходніх кампаній скончыліся ваеннай катастрофай для Германіі.  Усходнія кампаніі нацысцкай Германіі падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] спачатку былі паспяховымі,  Польшча, краіны Балтыі, Беларусь, Украіну і значную частку [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай Расіі былі захопленыя.]] Супраціў мясцовых жыхароў выкарыстоўваўся для массавага нацысцкімі войскамі для знішчэння карэнных славянскіх народаў з гэтых зямель і замены іх немцамі. Пачалася рэалізацыя часткі праграмы плана &quot;Ост&quot;. Каланісты ({{Lang|de|[[Wehrbauer]]}}), салдаты-сяляне, запрашаліся сяліцца у паселішчах [[Генеральны план Ост|ўмацаванай лініі]], каб забяспечыць нямецкае панаванне і прадухіліць узнікненне цывілізацыі за межамі Германіі і пагрозу для яе.

Аднак рэалізацыі нацысцкіх планаў значна перашкаджала адсутнасць немцаў, якія жадалі пасяліцца на ўсходзе, не кажучы ўжо пра тое, каб дзейнічаць там як [[Тэўтонскі ордэн|тэўтонскія рыцары]]&lt;ref&gt;Robert Cecil, ''The Myth of the Master Race: Alfred Rosenberg and Nazi Ideology'' p. 191. {{ISBN|0396065775}}&lt;/ref&gt;. Паселішчы, заснаваныя падчас вайны, не прымалі каланістаў са Старога Рэйху ({{Lang|de|[[Altreich (pre-1938 Nazi Germany)|Altreich]]}}), толькі ў асноўным усходнееўрапейскіх немцаў, пераселеных з савецкіх «сфер інтарэсаў» згодна з [[Пакт Молатава — Рыбентропа|пактам Молатава-Рыбентропа]], і тых славян і балтаў, якіх нацысты лічылі [[Германізацыя|прыдатнымі для германізацыі]] &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Richard Overy, The Dictators: Hitler's Germany, Stalin's Russia, p. 543. ISBN 0393020304}}&lt;/ref&gt; . Аднак з 1943 года [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкі Саюз]] пачаў вяртаць нямецкія заваёвы. Нацысцкая Германія была разгромлена [[Антыгітлераўская кааліцыя|саюзнікамі]] ў 1945 годзе.

== Спасылкі ==

[[Катэгорыя:XIX стагоддзе ў Германіі]]
[[Катэгорыя:Лозунгі]]
[[Катэгорыя:Нямецкія фразы]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>adulswcpy6nq7o7fwy842ghfksvhzf5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181198</id>
      <parentid>5181188</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T15:57:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <origin>5181198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20100" sha1="4qm1gbpqihsmzyq203zgn1jadn8kjoe" xml:space="preserve">'''{{Lang|de|Drang nach Osten}}''' ({{IPA1|de|ˈdʁaŋ naːx ˈʔɔstn̩|lang}}. «'''Прасоўванне на ўсход»''' &lt;ref name=&quot;Best_2008&quot;&gt;Ulrich Best, [https://books.google.com/books?id=TSdHrfeowHMC ''Transgression as a Rule: German–Polish cross-border cooperation, border discourse and EU-enlargement''], 2008, p. 58, {{ISBN|978-3825806545}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Osmańczyk_2003&quot;&gt;Edmund Jan Osmańczyk, Anthony Mango, ''Encyclopedia of the United Nations and International Agreements'', 2003, p. 579, {{ISBN|978-0415939218}}&lt;/ref&gt;,&lt;ref name=&quot;Lerski_1996&quot;&gt;Jerzy Jan Lerski, Piotr Wróbel, Richard J. Kozicki, ''Historical Dictionary of Poland, 966–1945'', 1996, p. 118, {{ISBN|978-0313260070}}&lt;/ref&gt;)  — прыдуманае ў сярэдзіне 19 ст. азначэнне намера і практыкі нямецкіх нацыяналістаў XIX-ХХ стагоддзя пашырыць Германію на славянскія тэрыторыі Цэнтральнай і Усходняй Еўропы&lt;ref name=&quot;Osmańczyk_2003&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;Wippermann&quot;&gt;{{Lang|de|W. Wippermann, Der &quot;deutsche Drang nach Osten&quot;: Ideologie und Wirklichkeit eines politischen Schlagwortes, Wissenschaftliche Buchgesellschaft}}, 1981, p. 87&lt;/ref&gt;. У некаторых гістарычных і папулісцкіх дыскурсах, {{Lang|de|Drang nach Osten}} рэтраспектыўна аб'ядноўвае гістарычныя нямецкія паселішчы ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе ўключна з дабраахвотным удзелам немцаў ва ўрбанізацыі Чэхіі і Польшчы ці каланізацыяй напр. Расійскай імперыі ў ХІХ ст., сярэднявечныя (XII-XIII стагоддзі)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Drang-nach-Osten|title=Drang nach Osten}}&lt;/ref&gt; ваенныя экспедыцыі, такія як экспедыцыі саксонскіх і дацкіх каралёў, [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]] ([[Паўночныя крыжовыя паходы]]), з палітыкай [[Германізацыя|германізацыі]] і ваеннымі дзеяннямі [[Новы час|мадэрных]] [[Гісторыя Германіі|нямецкіх дзяржаў,]] улучна з тымі, што рэалізавалі [[Нацыянал-сацыялізм|нацысцкую]] канцэпцыю ''[[Жыццёвая прастора на Усходзе|жыццёвай прасторы]]'' &lt;ref name=&quot;Lerski_1996&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Іngo Haar, Historiker im Nationalsozialismus, p. 17.}}&lt;/ref&gt;.

У [[Польшча|польскіх]] творах тэрмін {{Lang|de|Drang nach Osten}} адносіцца да праграм германізацыі Польшчы, у той час як у Германіі XIX стагоддзя гэты лозунг выкарыстоўваўся па-рознаму, як шырэйшае нацыяналістычнае ўхваленне сярэднявечных нямецкіх паселішчаў на ўсходзе, так і як ідэя «перавагі нямецкай культуры». &lt;ref name=&quot;Best_2008&quot;&gt;Ulrich Best, [https://books.google.com/books?id=TSdHrfeowHMC ''Transgression as a Rule: German–Polish cross-border cooperation, border discourse and EU-enlargement''], 2008, p. 58, {{ISBN|978-3825806545}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-3825806545|&lt;bdi&gt;978-3825806545&lt;/bdi&gt;]]&lt;/ref&gt; У гады пасля Першай сусветнай вайны ідэя {{Lang|de|Drang nach Westen}} («прарыў на захад»), меркаваны польскі прарыў на захад — аналогія {{Lang|de|Drang nach Osten}} — распаўсюдзілася сярод нямецкіх аўтараў у рэакцыю на страту ўсходніх тэрыторый і [[Польскі калідор|Польскага калідора]] . &lt;ref name=&quot;Best_2008&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Bascom Barry Hayes, Bismarck and Mitteleuropa, 1994, p. 17, ISBN 978-0838635124}}&lt;/ref&gt;

Канцэпцыя ''«Drang nach Osten»'' стала асноўным элементам [[Нацыянал-сацыялізм|нацысцкай ідэалогіі]]. У ''[[Мая барацьба|сваёй кнізе «Майн кампф»]]'' (1925–1926) [[Адольф Гітлер]] абвясціў гэтую ідэю найважнейшым элементам сваіх планаў рэарганізацыі Еўропы. Ён сцвярджаў: «Менавіта на ўсход, толькі і заўсёды на ўсход, павінны пашырацца жылы нашай расы. Гэта кірунак, які сама прырода вызначыла для пашырэння нямецкіх народаў»&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Hitler, a chronology of his life and time. Milan Hauner, Macmillan, 1983, p. 197.}}&lt;/ref&gt;. 

== Паходжанне тэрміна ==
Першае вядомае выкарыстанне {{Lang|de|Drang nach Osten}} быў уведзены польскім журналістам [[Юліян Клачко|Юліянам Клачко]] ў 1849 годзе, аднак застаецца спрэчным, ці ён вынайшаў гэты тэрмін, бо ён ужываў яго ў выглядзе цытаты&lt;ref name=&quot;Lawaty_2003&quot;&gt;Andreas Lawaty, Hubert Orłowski, {{Lang|de|Deutsche und Polen: Geschichte, Kultur, Politik}}, 2003, p. 34, {{ISBN|978-3406494369}}&lt;/ref&gt;. Паколькі гэты тэрмін выкарыстоўваецца амаль выключна ў нямецкай форме ў англійскай, польскай, рускай, чэшскай і іншых мовах, быў зроблены вывад, што тэрмін мае нямецкае паходжанне. &lt;ref name=&quot;Lawaty_2003&quot; /&gt;

== Перадгісторыя ==
[[Файл:Osadnictwo_niemieckie_na_wschodzie.PNG|міні| Этапы нямецкай экспансіі на ўсход, 700–1400 гг. 
----]]
На працягу 19 і пачатку 20 стагоддзя {{Lang|de|Drang nach Osten}} быў звязаны з сярэднявечным нямецкім {{Lang|de|[[Ostsiedlung]]}}, перыядам міграцыі этнічных немцаў ва Усходнюю Еўропу ў Высокім Сярэднявеччы, на землі, дзе жылі [[славяне]], [[балты]] і [[Фіна-ўгорскія мовы|фіна-угры]]. Гэты рух выклікаў прававыя, культурныя, моўныя, рэлігійныя і эканамічныя змены, якія аказалі глыбокі ўплыў на гісторыю Усходняй Еўропы паміж Балтыйскім морам і Карпатамі&lt;ref name=&quot;sze&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/332981514|title=Iure Theutonico ? German settlers and legal frameworks for immigration to Hungary in an East-Central European perspective|author=Katalin Szende|access-date=September 28, 2020}}&lt;/ref&gt;.

Масавы рост насельніцтва ў перыяд [[Высокае Сярэдневякоўе|Высокага Сярэднявечча]] прывёў да таго, што ўсё большая колькасць простых людзей, такіх як сяляне, рамеснікі і майстры, была вымушана перасяліцца з сваіх тэрыторый, да якіх далучылася дваранства з малодшых галінаў родаў, якія не мела права на атрыманне зямлі ў спадчыну, што стымулявала перасяленне пасяленцаў з тэрыторый [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]], такіх як [[Рэйнская вобласць|Рэйнланд]], [[Фландрыя (гістарычная вобласць)|Фландрыя]] і [[Герцагства Саксонія|Саксонія,]] на маланаселены Усход. Гэты рух падтрымліваўся славянскімі каралямі і князямі, а таксама царквой, якія патрабавалі працоўных рук і залежных ад сябе ваяроў, а таму давалі ім ільготы&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Werner Rösener (1992). Agrarwirtschaft, Agrarverfassung und ländliche Gesellschaft im Mittelalter. Oldenbourg. p. 17. ISBN 978-3486550245.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Krzysztof Brzechczyn (2009). Idealization XIII: Modeling in History. Rodopi. pp. 235–. ISBN 978-9042028319}}&lt;/ref&gt;.

Будучая дзяржава [[Прусія]], названая ў гонар заваяваных [[Прусы|старых прусаў]], у значнай ступені мела свае карані ў гэтых рухах. Калі Сярэднявечча падышло да канца, [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскія рыцары]], запрошаныя ў паўночную Польшчу [[Конрад I Мазавецкі|Конрадам Мазавецкім]], асімілявалі і гвалтоўна пераўтварылі ў іслам значную частку паўднёвага ўзбярэжжа Балтыкі.

Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] паміж [[Каралеўства Прусія|Прускім каралеўствам]], [[Габсбургская манархія|Аўстрыяй]] і [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]] у канцы 18 стагоддзя Прусія атрымала значную частку заходняй Польшчы. Прусы, а пазней і немцы, праводзілі палітыку германізацыі польскіх тэрыторый. Расія ўрэшце рэшт заваявала землі, захопленыя [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] у [[Эстонія|Эстляндыі]] і [[Лівонія|Лівоніі,]] прыныла паланізаваную шляхту (у тл. нямецкага паходжання) Рэчы Паспалітай і пачала яе русіфікацыю, а так сама актыўна запрашала нямецкіх каланістаў у Пецярбург, Паволжжа і Украіну. Вялікая інфармаванасць нямецкага грамадства аб жыцці і перспектывах каланізацыі Расеі і разам з тым страх перад яе вайсковым патэнцыялам паўплываў на нэаімперыяльныя фантазіі  нямецкіх нацыяналістаў.

Тэрмін стаў цэнтральным пунктам праграмы нямецкага нацыяналістычнага руху ў 1891 годзе, з заснаваннем Alldeutscher Verband, у словах: {{Lang|de|&quot;Der alte Drang nach dem Osten soll wiederbelebt werden&quot;}} («Стары {{Lang|de|Drang nach Osten}} трэба адрадзіць').  [[Трэці рэйх|Нацысцкая Германія]] выкарыстала гэты лозунг, называючы [[Чэхі|чэхаў]] «славянскім бастыёнам супраць {{Lang|de|Drang nach Osten}} падчас акупацыі Судэтскай вобласці ў 1938 годзе. &lt;ref name=&quot;Osmańczyk_2003&quot; /&gt;


== Канцэпцыя Lebensraum нацысцкай Германіі ==
[[Адольф Гітлер]], дыктатар [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў 1933–1945 гадах, выступаў за {{Lang|de|Drang nach Osten}}, каб набыць тэрыторыі для нямецкіх каланістаў за кошт краін Цэнтральнай і Усходняй Еўропы ([[Жыццёвая прастора на Усходзе|Жыццевай прасторы]], {{Lang|de|[[Lebensraum]]}}). Да таго часу гэты тэрмін набыў такую папулярнасць, што з'яўляўся ў замежных газетах без тлумачэнняў. [[Нацыянал-сацыялістычная прапаганда|Нацысцкая прапаганда]] адлюстроўвала Усходнюю Еўропу як гістарычна германскія тэрыторыі, прапагандуючы міф пра тое, што гэтыя рэгіёны былі скрадзеныя ў [[Арыі|арыйскіх рас]] [[Гуны|гунскімі]] і [[Аварцы|аварскімі]] плямёнамі. &lt;ref&gt;{{Cite journal|archivedate=https://web.archive.org/web/20220501150039/https://www.redalyc.org/journal/5117/511767145006/html/}}&lt;/ref&gt; Гітлер лічыў славян прымітыўнымі недалюдзьмі і па гэтай прычыне ненавідзеў [[Аўстра-германскі дагавор|саюз Германскай імперыі з Аўстра-Венгрыяй]] падчас Першай сусветнай вайны. У сваіх працах, такіх як ''[[Мая барацьба|«Майн кампф»]]'' і &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwAR8&quot;&gt;«Другая кніга»&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt;, Гітлер лічыў славян нездольнымі стварыць дзяржаву&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Weikart, Richard (2009). Hitler's Ethic: The Nazi Pursuit of Evolutionary Progress. New York: Palgrave Macmillan. pp. 71–73. ISBN 978-1349380732}}&lt;/ref&gt;.

Антыславізм таксама быў асноўнай дактрынай [[Нацыянал-сацыялізм|нацысцкай ідэалогіі]], якая лічыла славян расава ніжэйшымі ''[[Недачалавек|непаўнавартаснымі людзьмі]]''. З дапамогай  распрацоўкі «Генеральнага плана Усход» (« ''Generalplan Ost'' ») нацысцкая Германія імкнулася ажыццявіць пасля вайны поўнае панаванне германскіх народаў Усходняй Еўропы шляхам [[Генацыд|генацыду]] славянскага насельніцтва і гвалтоўнай дэпартацыі астатняй часткі насельніцтва за [[Уральскія горы|Урал]]&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Jones, Adam (2011). Genocide: A Comprehensive Introduction (2nd ed.). New York: Routledge. pp. 270–271. ISBN 978-0415486187}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Rummel, Rudolph (2022). Democide: Nazi Genocide and Mass Murder. New York: Routledge. pp. 85–87. ISBN 978-1560000044}}&lt;/ref&gt;. Пасля пачатку нацысцкай Германіяй аперацыі «Барбароса» прапаганда [[Краіны Восі|краін Восі]] апісвала замежным дзяржаўвам ваенную кампанію як «еўрапейскі крыжовы паход супраць бальшавізму». Тым часам унутраная прапаганда [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] адлюстроўвала вайну як расавую барацьбу арыйцаў супраць «яўрэйскіх і славянскіх ''непаўнавартых людзей'' » з мэтай знішчыць «жыда-бальшавізм ». [[Галоўнае ўпраўленне імперскай бяспекі|Галоўнае ўпраўленне бяспекі Рэйха]] пад кіраўніцтвам [[Генрых Гімлер|Генрыха Гімлера]] актыўна распаўсюджвала расісцкія прапагандысцкія брашуры на гэтыя тэмы на акупаваных Германіяй тэрыторыях.

У 1938 годзе [[Адольф Гітлер]] атрымаў справаздачу аб 175 нямецкіх усходніх кампаніях, праведзеных у перыяд з 789 па 1157 год, траціна з якіх былі паспяховымі, чвэрць — часткова паспяховымі, а астатнія — няўдалымі. Дваццаць з гэтых усходніх кампаній скончыліся ваеннай катастрофай для Германіі.  Усходнія кампаніі нацысцкай Германіі падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] спачатку былі паспяховымі,  Польшча, краіны Балтыі, Беларусь, Украіну і значную частку [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай Расіі былі захопленыя.]] Супраціў мясцовых жыхароў выкарыстоўваўся для массавага нацысцкімі войскамі для знішчэння карэнных славянскіх народаў з гэтых зямель і замены іх немцамі. Пачалася рэалізацыя часткі праграмы плана &quot;Ост&quot;. Каланісты ({{Lang|de|[[Wehrbauer]]}}), салдаты-сяляне, запрашаліся сяліцца у паселішчах [[Генеральны план Ост|ўмацаванай лініі]], каб забяспечыць нямецкае панаванне і прадухіліць узнікненне цывілізацыі за межамі Германіі і пагрозу для яе.

Аднак рэалізацыі нацысцкіх планаў значна перашкаджала адсутнасць немцаў, якія жадалі пасяліцца на ўсходзе, не кажучы ўжо пра тое, каб дзейнічаць там як [[Тэўтонскі ордэн|тэўтонскія рыцары]]&lt;ref&gt;Robert Cecil, ''The Myth of the Master Race: Alfred Rosenberg and Nazi Ideology'' p. 191. {{ISBN|0396065775}}&lt;/ref&gt;. Паселішчы, заснаваныя падчас вайны, не прымалі каланістаў са Старога Рэйху ({{Lang|de|[[Altreich (pre-1938 Nazi Germany)|Altreich]]}}), толькі ў асноўным усходнееўрапейскіх немцаў, пераселеных з савецкіх «сфер інтарэсаў» згодна з [[Пакт Молатава — Рыбентропа|пактам Молатава-Рыбентропа]], і тых славян і балтаў, якіх нацысты лічылі [[Германізацыя|прыдатнымі для германізацыі]] &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Richard Overy, The Dictators: Hitler's Germany, Stalin's Russia, p. 543. ISBN 0393020304}}&lt;/ref&gt; . Аднак з 1943 года [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкі Саюз]] пачаў вяртаць нямецкія заваёвы. Нацысцкая Германія была разгромлена [[Антыгітлераўская кааліцыя|саюзнікамі]] ў 1945 годзе.

== Спасылкі ==

[[Катэгорыя:XIX стагоддзе ў Германіі]]
[[Катэгорыя:Лозунгі]]
[[Катэгорыя:Нямецкія фразы]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>4qm1gbpqihsmzyq203zgn1jadn8kjoe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181202</id>
      <parentid>5181198</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T16:07:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <comment>/* Канцэпцыя Lebensraum нацысцкай Германіі */</comment>
      <origin>5181202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20126" sha1="qfc481w0xoj4r895vyalgor6wjxu3ps" xml:space="preserve">'''{{Lang|de|Drang nach Osten}}''' ({{IPA1|de|ˈdʁaŋ naːx ˈʔɔstn̩|lang}}. «'''Прасоўванне на ўсход»''' &lt;ref name=&quot;Best_2008&quot;&gt;Ulrich Best, [https://books.google.com/books?id=TSdHrfeowHMC ''Transgression as a Rule: German–Polish cross-border cooperation, border discourse and EU-enlargement''], 2008, p. 58, {{ISBN|978-3825806545}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Osmańczyk_2003&quot;&gt;Edmund Jan Osmańczyk, Anthony Mango, ''Encyclopedia of the United Nations and International Agreements'', 2003, p. 579, {{ISBN|978-0415939218}}&lt;/ref&gt;,&lt;ref name=&quot;Lerski_1996&quot;&gt;Jerzy Jan Lerski, Piotr Wróbel, Richard J. Kozicki, ''Historical Dictionary of Poland, 966–1945'', 1996, p. 118, {{ISBN|978-0313260070}}&lt;/ref&gt;)  — прыдуманае ў сярэдзіне 19 ст. азначэнне намера і практыкі нямецкіх нацыяналістаў XIX-ХХ стагоддзя пашырыць Германію на славянскія тэрыторыі Цэнтральнай і Усходняй Еўропы&lt;ref name=&quot;Osmańczyk_2003&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;Wippermann&quot;&gt;{{Lang|de|W. Wippermann, Der &quot;deutsche Drang nach Osten&quot;: Ideologie und Wirklichkeit eines politischen Schlagwortes, Wissenschaftliche Buchgesellschaft}}, 1981, p. 87&lt;/ref&gt;. У некаторых гістарычных і папулісцкіх дыскурсах, {{Lang|de|Drang nach Osten}} рэтраспектыўна аб'ядноўвае гістарычныя нямецкія паселішчы ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе ўключна з дабраахвотным удзелам немцаў ва ўрбанізацыі Чэхіі і Польшчы ці каланізацыяй напр. Расійскай імперыі ў ХІХ ст., сярэднявечныя (XII-XIII стагоддзі)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Drang-nach-Osten|title=Drang nach Osten}}&lt;/ref&gt; ваенныя экспедыцыі, такія як экспедыцыі саксонскіх і дацкіх каралёў, [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]] ([[Паўночныя крыжовыя паходы]]), з палітыкай [[Германізацыя|германізацыі]] і ваеннымі дзеяннямі [[Новы час|мадэрных]] [[Гісторыя Германіі|нямецкіх дзяржаў,]] улучна з тымі, што рэалізавалі [[Нацыянал-сацыялізм|нацысцкую]] канцэпцыю ''[[Жыццёвая прастора на Усходзе|жыццёвай прасторы]]'' &lt;ref name=&quot;Lerski_1996&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Іngo Haar, Historiker im Nationalsozialismus, p. 17.}}&lt;/ref&gt;.

У [[Польшча|польскіх]] творах тэрмін {{Lang|de|Drang nach Osten}} адносіцца да праграм германізацыі Польшчы, у той час як у Германіі XIX стагоддзя гэты лозунг выкарыстоўваўся па-рознаму, як шырэйшае нацыяналістычнае ўхваленне сярэднявечных нямецкіх паселішчаў на ўсходзе, так і як ідэя «перавагі нямецкай культуры». &lt;ref name=&quot;Best_2008&quot;&gt;Ulrich Best, [https://books.google.com/books?id=TSdHrfeowHMC ''Transgression as a Rule: German–Polish cross-border cooperation, border discourse and EU-enlargement''], 2008, p. 58, {{ISBN|978-3825806545}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-3825806545|&lt;bdi&gt;978-3825806545&lt;/bdi&gt;]]&lt;/ref&gt; У гады пасля Першай сусветнай вайны ідэя {{Lang|de|Drang nach Westen}} («прарыў на захад»), меркаваны польскі прарыў на захад — аналогія {{Lang|de|Drang nach Osten}} — распаўсюдзілася сярод нямецкіх аўтараў у рэакцыю на страту ўсходніх тэрыторый і [[Польскі калідор|Польскага калідора]] . &lt;ref name=&quot;Best_2008&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Bascom Barry Hayes, Bismarck and Mitteleuropa, 1994, p. 17, ISBN 978-0838635124}}&lt;/ref&gt;

Канцэпцыя ''«Drang nach Osten»'' стала асноўным элементам [[Нацыянал-сацыялізм|нацысцкай ідэалогіі]]. У ''[[Мая барацьба|сваёй кнізе «Майн кампф»]]'' (1925–1926) [[Адольф Гітлер]] абвясціў гэтую ідэю найважнейшым элементам сваіх планаў рэарганізацыі Еўропы. Ён сцвярджаў: «Менавіта на ўсход, толькі і заўсёды на ўсход, павінны пашырацца жылы нашай расы. Гэта кірунак, які сама прырода вызначыла для пашырэння нямецкіх народаў»&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Hitler, a chronology of his life and time. Milan Hauner, Macmillan, 1983, p. 197.}}&lt;/ref&gt;. 

== Паходжанне тэрміна ==
Першае вядомае выкарыстанне {{Lang|de|Drang nach Osten}} быў уведзены польскім журналістам [[Юліян Клачко|Юліянам Клачко]] ў 1849 годзе, аднак застаецца спрэчным, ці ён вынайшаў гэты тэрмін, бо ён ужываў яго ў выглядзе цытаты&lt;ref name=&quot;Lawaty_2003&quot;&gt;Andreas Lawaty, Hubert Orłowski, {{Lang|de|Deutsche und Polen: Geschichte, Kultur, Politik}}, 2003, p. 34, {{ISBN|978-3406494369}}&lt;/ref&gt;. Паколькі гэты тэрмін выкарыстоўваецца амаль выключна ў нямецкай форме ў англійскай, польскай, рускай, чэшскай і іншых мовах, быў зроблены вывад, што тэрмін мае нямецкае паходжанне. &lt;ref name=&quot;Lawaty_2003&quot; /&gt;

== Перадгісторыя ==
[[Файл:Osadnictwo_niemieckie_na_wschodzie.PNG|міні| Этапы нямецкай экспансіі на ўсход, 700–1400 гг. 
----]]
На працягу 19 і пачатку 20 стагоддзя {{Lang|de|Drang nach Osten}} быў звязаны з сярэднявечным нямецкім {{Lang|de|[[Ostsiedlung]]}}, перыядам міграцыі этнічных немцаў ва Усходнюю Еўропу ў Высокім Сярэднявеччы, на землі, дзе жылі [[славяне]], [[балты]] і [[Фіна-ўгорскія мовы|фіна-угры]]. Гэты рух выклікаў прававыя, культурныя, моўныя, рэлігійныя і эканамічныя змены, якія аказалі глыбокі ўплыў на гісторыю Усходняй Еўропы паміж Балтыйскім морам і Карпатамі&lt;ref name=&quot;sze&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/332981514|title=Iure Theutonico ? German settlers and legal frameworks for immigration to Hungary in an East-Central European perspective|author=Katalin Szende|access-date=September 28, 2020}}&lt;/ref&gt;.

Масавы рост насельніцтва ў перыяд [[Высокае Сярэдневякоўе|Высокага Сярэднявечча]] прывёў да таго, што ўсё большая колькасць простых людзей, такіх як сяляне, рамеснікі і майстры, была вымушана перасяліцца з сваіх тэрыторый, да якіх далучылася дваранства з малодшых галінаў родаў, якія не мела права на атрыманне зямлі ў спадчыну, што стымулявала перасяленне пасяленцаў з тэрыторый [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]], такіх як [[Рэйнская вобласць|Рэйнланд]], [[Фландрыя (гістарычная вобласць)|Фландрыя]] і [[Герцагства Саксонія|Саксонія,]] на маланаселены Усход. Гэты рух падтрымліваўся славянскімі каралямі і князямі, а таксама царквой, якія патрабавалі працоўных рук і залежных ад сябе ваяроў, а таму давалі ім ільготы&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Werner Rösener (1992). Agrarwirtschaft, Agrarverfassung und ländliche Gesellschaft im Mittelalter. Oldenbourg. p. 17. ISBN 978-3486550245.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Krzysztof Brzechczyn (2009). Idealization XIII: Modeling in History. Rodopi. pp. 235–. ISBN 978-9042028319}}&lt;/ref&gt;.

Будучая дзяржава [[Прусія]], названая ў гонар заваяваных [[Прусы|старых прусаў]], у значнай ступені мела свае карані ў гэтых рухах. Калі Сярэднявечча падышло да канца, [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскія рыцары]], запрошаныя ў паўночную Польшчу [[Конрад I Мазавецкі|Конрадам Мазавецкім]], асімілявалі і гвалтоўна пераўтварылі ў іслам значную частку паўднёвага ўзбярэжжа Балтыкі.

Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] паміж [[Каралеўства Прусія|Прускім каралеўствам]], [[Габсбургская манархія|Аўстрыяй]] і [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]] у канцы 18 стагоддзя Прусія атрымала значную частку заходняй Польшчы. Прусы, а пазней і немцы, праводзілі палітыку германізацыі польскіх тэрыторый. Расія ўрэшце рэшт заваявала землі, захопленыя [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] у [[Эстонія|Эстляндыі]] і [[Лівонія|Лівоніі,]] прыныла паланізаваную шляхту (у тл. нямецкага паходжання) Рэчы Паспалітай і пачала яе русіфікацыю, а так сама актыўна запрашала нямецкіх каланістаў у Пецярбург, Паволжжа і Украіну. Вялікая інфармаванасць нямецкага грамадства аб жыцці і перспектывах каланізацыі Расеі і разам з тым страх перад яе вайсковым патэнцыялам паўплываў на нэаімперыяльныя фантазіі  нямецкіх нацыяналістаў.

Тэрмін стаў цэнтральным пунктам праграмы нямецкага нацыяналістычнага руху ў 1891 годзе, з заснаваннем Alldeutscher Verband, у словах: {{Lang|de|&quot;Der alte Drang nach dem Osten soll wiederbelebt werden&quot;}} («Стары {{Lang|de|Drang nach Osten}} трэба адрадзіць').  [[Трэці рэйх|Нацысцкая Германія]] выкарыстала гэты лозунг, называючы [[Чэхі|чэхаў]] «славянскім бастыёнам супраць {{Lang|de|Drang nach Osten}} падчас акупацыі Судэтскай вобласці ў 1938 годзе. &lt;ref name=&quot;Osmańczyk_2003&quot; /&gt;


== Канцэпцыя Lebensraum нацысцкай Германіі ==
[[Адольф Гітлер]], дыктатар [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў 1933–1945 гадах, выступаў за {{Lang|de|Drang nach Osten}}, каб набыць тэрыторыі для нямецкіх каланістаў за кошт краін Цэнтральнай і Усходняй Еўропы ([[Жыццёвая прастора на Усходзе|Жыццевай прасторы]], {{Lang|de|[[Lebensraum]]}}). Да таго часу гэты тэрмін набыў такую папулярнасць, што з'яўляўся ў замежных газетах без тлумачэнняў. [[Нацыянал-сацыялістычная прапаганда|Нацысцкая прапаганда]] адлюстроўвала Усходнюю Еўропу як гістарычна германскія тэрыторыі, прапагандуючы міф пра тое, што гэтыя рэгіёны былі скрадзеныя ў [[Арыі|арыйскіх рас]] [[Гуны|гунскімі]] і [[Аварцы|аварскімі]] плямёнамі. Гітлер лічыў славян прымітыўнымі недалюдзьмі і па гэтай прычыне ненавідзеў [[Аўстра-германскі дагавор|саюз Германскай імперыі з Аўстра-Венгрыяй]] падчас Першай сусветнай вайны. У сваіх працах, такіх як ''[[Мая барацьба|«Майн кампф»]]'' і «Другая кніга» Гітлер абвяшчаў славян нездольнымі стварыць дзяржаву&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Weikart, Richard (2009). Hitler's Ethic: The Nazi Pursuit of Evolutionary Progress. New York: Palgrave Macmillan. pp. 71–73. ISBN 978-1349380732}}&lt;/ref&gt;.

Антыславізм таксама быў асноўнай дактрынай [[Нацыянал-сацыялізм|нацысцкай ідэалогіі]], якая лічыла славян расава ніжэйшымі ''[[Недачалавек|непаўнавартаснымі людзьмі]]''. З дапамогай  распрацоўкі «Генеральнага плана Усход» («''Generalplan Ost''») нацысцкая Германія імкнулася ажыццявіць пасля вайны поўнае панаванне германскіх народаў Усходняй Еўропы шляхам [[Генацыд|генацыду]] славянскага насельніцтва і гвалтоўнай дэпартацыі астатняй часткі насельніцтва за [[Уральскія горы|Урал]]&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Jones, Adam (2011). Genocide: A Comprehensive Introduction (2nd ed.). New York: Routledge. pp. 270–271. ISBN 978-0415486187}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Rummel, Rudolph (2022). Democide: Nazi Genocide and Mass Murder. New York: Routledge. pp. 85–87. ISBN 978-1560000044}}&lt;/ref&gt;. Пасля пачатку нацысцкай Германіяй аперацыі «Барбароса» прапаганда [[Краіны Восі|краін Восі]] апісвала замежным дзяржаўвам ваенную кампанію як «еўрапейскі крыжовы паход супраць бальшавізму». Тым часам унутраная прапаганда [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] адлюстроўвала вайну як расавую барацьбу арыйцаў супраць «яўрэйскіх і славянскіх ''недачалавекаў''» з мэтай знішчыць «жыда-бальшавізм». [[Галоўнае ўпраўленне імперскай бяспекі|Галоўнае ўпраўленне бяспекі Рэйха]] пад кіраўніцтвам [[Генрых Гімлер|Генрыха Гімлера]] актыўна распаўсюджвала расісцкія прапагандысцкія брашуры на гэтыя тэмы на акупаваных Германіяй тэрыторыях.

У 1938 годзе [[Адольф Гітлер]] атрымаў справаздачу аб 175 нямецкіх усходніх кампаніях, праведзеных у перыяд з 789 па 1157 год, траціна з якіх былі паспяховымі, чвэрць — часткова паспяховымі, а астатнія — няўдалымі. Дваццаць з гэтых усходніх кампаній скончыліся ваеннай катастрофай для Германіі.  Усходнія кампаніі нацысцкай Германіі падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] спачатку былі паспяховымі,  Польшча, краіны Балтыі, Беларусь, Украіну і значную частку [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай Расіі былі захопленыя.]] Супраціў мясцовых жыхароў выкарыстоўваўся для массавага нацысцкімі войскамі для знішчэння карэнных славянскіх народаў з гэтых зямель і замены іх немцамі. Пачалася рэалізацыя часткі праграмы плана &quot;Ост&quot;. Каланісты ({{Lang|de|[[Wehrbauer]]}}), салдаты-сяляне, запрашаліся сяліцца у паселішчах [[Генеральны план Ост|ўмацаванай лініі]], каб забяспечыць нямецкае панаванне і прадухіліць узнікненне цывілізацыі за межамі Германіі і пагрозу для яе.

Аднак рэалізацыі нацысцкіх планаў значна перашкаджала адсутнасць немцаў, якія жадалі пасяліцца на ўсходзе, не кажучы ўжо пра тое, каб дзейнічаць там як [[Тэўтонскі ордэн|тэўтонскія рыцары]]&lt;ref&gt;Robert Cecil, ''The Myth of the Master Race: Alfred Rosenberg and Nazi Ideology'' p. 191. {{ISBN|0396065775}}&lt;/ref&gt;. Паселішчы, заснаваныя падчас вайны, не прымалі каланістаў са Старога Рэйху ({{Lang|de|[[Altreich (pre-1938 Nazi Germany)|Altreich]]}}), толькі ў асноўным усходнееўрапейскіх немцаў, пераселеных з савецкіх «сфер інтарэсаў» згодна з [[Пакт Молатава — Рыбентропа|пактам Молатава-Рыбентропа]], і тых славян і балтаў, якіх нацысты лічылі [[Германізацыя|прыдатнымі для германізацыі]] &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Richard Overy, The Dictators: Hitler's Germany, Stalin's Russia, p. 543. ISBN 0393020304}}&lt;/ref&gt; . Аднак з 1943 года [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкі Саюз]] пачаў вяртаць нямецкія заваёвы. Нацысцкая Германія была разгромлена [[Антыгітлераўская кааліцыя|саюзнікамі]] ў 1945 годзе, германскае насельніцтва массава выселенае з Усходняй Еўропы, а я яе тэрыторыі на Усходзе абмежаваныя [[Одра|Одрам]].

== Спасылкі ==

[[Катэгорыя:XIX стагоддзе ў Германіі]]
[[Катэгорыя:Лозунгі]]
[[Катэгорыя:Нямецкія фразы]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>qfc481w0xoj4r895vyalgor6wjxu3ps</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181204</id>
      <parentid>5181202</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T16:18:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <origin>5181204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20657" sha1="61bbyiup6us51dt7mwsiz1z55ya33vr" xml:space="preserve">'''{{Lang|de|Drang nach Osten}}''' ({{IPA1|de|ˈdʁaŋ naːx ˈʔɔstn̩|lang}}. «'''Прасоўванне на ўсход»''' &lt;ref name=&quot;Best_2008&quot;&gt;Ulrich Best, [https://books.google.com/books?id=TSdHrfeowHMC ''Transgression as a Rule: German–Polish cross-border cooperation, border discourse and EU-enlargement''], 2008, p. 58, {{ISBN|978-3825806545}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Osmańczyk_2003&quot;&gt;Edmund Jan Osmańczyk, Anthony Mango, ''Encyclopedia of the United Nations and International Agreements'', 2003, p. 579, {{ISBN|978-0415939218}}&lt;/ref&gt;,&lt;ref name=&quot;Lerski_1996&quot;&gt;Jerzy Jan Lerski, Piotr Wróbel, Richard J. Kozicki, ''Historical Dictionary of Poland, 966–1945'', 1996, p. 118, {{ISBN|978-0313260070}}&lt;/ref&gt;)  — прыдуманае ў сярэдзіне 19 ст. азначэнне намера і практыкі нямецкіх нацыяналістаў XIX-ХХ стагоддзя пашырыць Германію на славянскія тэрыторыі Цэнтральнай і Усходняй Еўропы&lt;ref name=&quot;Osmańczyk_2003&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;Wippermann&quot;&gt;{{Lang|de|W. Wippermann, Der &quot;deutsche Drang nach Osten&quot;: Ideologie und Wirklichkeit eines politischen Schlagwortes, Wissenschaftliche Buchgesellschaft}}, 1981, p. 87&lt;/ref&gt;. У некаторых гістарычных і папулісцкіх дыскурсах, {{Lang|de|Drang nach Osten}} рэтраспектыўна аб'ядноўвае гістарычныя нямецкія паселішчы ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе ўключна з дабраахвотным удзелам немцаў ва ўрбанізацыі Чэхіі і Польшчы ці каланізацыяй напр. Расійскай імперыі ў ХІХ ст., сярэднявечныя (XII-XIII стагоддзі)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Drang-nach-Osten|title=Drang nach Osten}}&lt;/ref&gt; ваенныя экспедыцыі, такія як экспедыцыі саксонскіх і дацкіх каралёў, [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]] ([[Паўночныя крыжовыя паходы]]), з палітыкай [[Германізацыя|германізацыі]] і ваеннымі дзеяннямі [[Новы час|мадэрных]] [[Гісторыя Германіі|нямецкіх дзяржаў,]] улучна з тымі, што рэалізавалі [[Нацыянал-сацыялізм|нацысцкую]] канцэпцыю ''[[Жыццёвая прастора на Усходзе|жыццёвай прасторы]]'' &lt;ref name=&quot;Lerski_1996&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Іngo Haar, Historiker im Nationalsozialismus, p. 17.}}&lt;/ref&gt;. Апошнім часам ужыванне тэрміну пашырылася агулам на дзеянні &quot;заходніх&quot; народаў па &quot;цывілізаванні Усходу&quot; і змешваецца з рухам расейскіх каланістаў падчас &quot;Засваення Сібіры&quot; і [[Паланізацыя|паланізацыяй]] на землях Беларусі і Украіны&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Norman Davies Boże igrzysko. Historia Polski, 2002, s. 69.}}&lt;/ref&gt;.

У [[Польшча|польскіх]] творах тэрмін {{Lang|de|Drang nach Osten}} адносіцца да праграм германізацыі Польшчы, у той час як у Германіі XIX стагоддзя гэты лозунг выкарыстоўваўся па-рознаму, як шырэйшае нацыяналістычнае ўхваленне сярэднявечных нямецкіх паселішчаў на ўсходзе, так і як ідэя «перавагі нямецкай культуры». &lt;ref name=&quot;Best_2008&quot;&gt;Ulrich Best, [https://books.google.com/books?id=TSdHrfeowHMC ''Transgression as a Rule: German–Polish cross-border cooperation, border discourse and EU-enlargement''], 2008, p. 58, {{ISBN|978-3825806545}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-3825806545|&lt;bdi&gt;978-3825806545&lt;/bdi&gt;]]&lt;/ref&gt; У гады пасля Першай сусветнай вайны ідэя {{Lang|de|Drang nach Westen}} («прарыў на захад»), меркаваны польскі прарыў на захад — аналогія {{Lang|de|Drang nach Osten}} — распаўсюдзілася сярод нямецкіх аўтараў у рэакцыю на страту ўсходніх тэрыторый і [[Польскі калідор|Польскага калідора]] . &lt;ref name=&quot;Best_2008&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Bascom Barry Hayes, Bismarck and Mitteleuropa, 1994, p. 17, ISBN 978-0838635124}}&lt;/ref&gt;

Канцэпцыя ''«Drang nach Osten»'' стала асноўным элементам [[Нацыянал-сацыялізм|нацысцкай ідэалогіі]]. У ''[[Мая барацьба|сваёй кнізе «Майн кампф»]]'' (1925–1926) [[Адольф Гітлер]] абвясціў гэтую ідэю найважнейшым элементам сваіх планаў рэарганізацыі Еўропы. Ён сцвярджаў: «Менавіта на ўсход, толькі і заўсёды на ўсход, павінны пашырацца жылы нашай расы. Гэта кірунак, які сама прырода вызначыла для пашырэння нямецкіх народаў»&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Hitler, a chronology of his life and time. Milan Hauner, Macmillan, 1983, p. 197.}}&lt;/ref&gt;. 

== Паходжанне тэрміна ==
Першае вядомае выкарыстанне {{Lang|de|Drang nach Osten}} быў уведзены польскім журналістам [[Юліян Клачко|Юліянам Клачко]] ў 1849 годзе, аднак застаецца спрэчным, ці ён вынайшаў гэты тэрмін, бо ён ужываў яго ў выглядзе цытаты&lt;ref name=&quot;Lawaty_2003&quot;&gt;Andreas Lawaty, Hubert Orłowski, {{Lang|de|Deutsche und Polen: Geschichte, Kultur, Politik}}, 2003, p. 34, {{ISBN|978-3406494369}}&lt;/ref&gt;. Паколькі гэты тэрмін выкарыстоўваецца амаль выключна ў нямецкай форме ў англійскай, польскай, рускай, чэшскай і іншых мовах, быў зроблены вывад, што тэрмін мае нямецкае паходжанне. &lt;ref name=&quot;Lawaty_2003&quot; /&gt;

== Перадгісторыя ==
[[Файл:Osadnictwo_niemieckie_na_wschodzie.PNG|міні| Этапы нямецкай экспансіі на ўсход, 700–1400 гг. 
----]]
На працягу 19 і пачатку 20 стагоддзя {{Lang|de|Drang nach Osten}} быў звязаны з сярэднявечным нямецкім {{Lang|de|[[Ostsiedlung]]}}, перыядам міграцыі этнічных немцаў ва Усходнюю Еўропу ў Высокім Сярэднявеччы, на землі, дзе жылі [[славяне]], [[балты]] і [[Фіна-ўгорскія мовы|фіна-угры]]. Гэты рух выклікаў прававыя, культурныя, моўныя, рэлігійныя і эканамічныя змены, якія аказалі глыбокі ўплыў на гісторыю Усходняй Еўропы паміж Балтыйскім морам і Карпатамі&lt;ref name=&quot;sze&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/332981514|title=Iure Theutonico ? German settlers and legal frameworks for immigration to Hungary in an East-Central European perspective|author=Katalin Szende|access-date=September 28, 2020}}&lt;/ref&gt;.

Масавы рост насельніцтва ў перыяд [[Высокае Сярэдневякоўе|Высокага Сярэднявечча]] прывёў да таго, што ўсё большая колькасць простых людзей, такіх як сяляне, рамеснікі і майстры, была вымушана перасяліцца з сваіх тэрыторый, да якіх далучылася дваранства з малодшых галінаў родаў, якія не мела права на атрыманне зямлі ў спадчыну, што стымулявала перасяленне пасяленцаў з тэрыторый [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]], такіх як [[Рэйнская вобласць|Рэйнланд]], [[Фландрыя (гістарычная вобласць)|Фландрыя]] і [[Герцагства Саксонія|Саксонія,]] на маланаселены Усход. Гэты рух падтрымліваўся славянскімі каралямі і князямі, а таксама царквой, якія патрабавалі працоўных рук і залежных ад сябе ваяроў, а таму давалі ім ільготы&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Werner Rösener (1992). Agrarwirtschaft, Agrarverfassung und ländliche Gesellschaft im Mittelalter. Oldenbourg. p. 17. ISBN 978-3486550245.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Krzysztof Brzechczyn (2009). Idealization XIII: Modeling in History. Rodopi. pp. 235–. ISBN 978-9042028319}}&lt;/ref&gt;.

Будучая дзяржава [[Прусія]], названая ў гонар заваяваных [[Прусы|старых прусаў]], у значнай ступені мела свае карані ў гэтых рухах. Калі Сярэднявечча падышло да канца, [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскія рыцары]], запрошаныя ў паўночную Польшчу [[Конрад I Мазавецкі|Конрадам Мазавецкім]], асімілявалі і гвалтоўна пераўтварылі ў іслам значную частку паўднёвага ўзбярэжжа Балтыкі.

Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] паміж [[Каралеўства Прусія|Прускім каралеўствам]], [[Габсбургская манархія|Аўстрыяй]] і [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]] у канцы 18 стагоддзя Прусія атрымала значную частку заходняй Польшчы. Прусы, а пазней і немцы, праводзілі палітыку германізацыі польскіх тэрыторый. Расія ўрэшце рэшт заваявала землі, захопленыя [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] у [[Эстонія|Эстляндыі]] і [[Лівонія|Лівоніі,]] прыныла паланізаваную шляхту (у тл. нямецкага паходжання) Рэчы Паспалітай і пачала яе русіфікацыю, а так сама актыўна запрашала нямецкіх каланістаў у Пецярбург, Паволжжа і Украіну. Вялікая інфармаванасць нямецкага грамадства аб жыцці і перспектывах каланізацыі Расеі і разам з тым страх перад яе вайсковым патэнцыялам паўплываў на нэаімперыяльныя фантазіі  нямецкіх нацыяналістаў.

Тэрмін стаў цэнтральным пунктам праграмы нямецкага нацыяналістычнага руху ў 1891 годзе, з заснаваннем Alldeutscher Verband, у словах: {{Lang|de|&quot;Der alte Drang nach dem Osten soll wiederbelebt werden&quot;}} («Стары {{Lang|de|Drang nach Osten}} трэба адрадзіць').  [[Трэці рэйх|Нацысцкая Германія]] выкарыстала гэты лозунг, называючы [[Чэхі|чэхаў]] «славянскім бастыёнам супраць {{Lang|de|Drang nach Osten}} падчас акупацыі Судэтскай вобласці ў 1938 годзе. &lt;ref name=&quot;Osmańczyk_2003&quot; /&gt;


== Канцэпцыя Lebensraum нацысцкай Германіі ==
[[Адольф Гітлер]], дыктатар [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў 1933–1945 гадах, выступаў за {{Lang|de|Drang nach Osten}}, каб набыць тэрыторыі для нямецкіх каланістаў за кошт краін Цэнтральнай і Усходняй Еўропы ([[Жыццёвая прастора на Усходзе|Жыццевай прасторы]], {{Lang|de|[[Lebensraum]]}}). Да таго часу гэты тэрмін набыў такую папулярнасць, што з'яўляўся ў замежных газетах без тлумачэнняў. [[Нацыянал-сацыялістычная прапаганда|Нацысцкая прапаганда]] адлюстроўвала Усходнюю Еўропу як гістарычна германскія тэрыторыі, прапагандуючы міф пра тое, што гэтыя рэгіёны былі скрадзеныя ў [[Арыі|арыйскіх рас]] [[Гуны|гунскімі]] і [[Аварцы|аварскімі]] плямёнамі. Гітлер лічыў славян прымітыўнымі недалюдзьмі і па гэтай прычыне ненавідзеў [[Аўстра-германскі дагавор|саюз Германскай імперыі з Аўстра-Венгрыяй]] падчас Першай сусветнай вайны. У сваіх працах, такіх як ''[[Мая барацьба|«Майн кампф»]]'' і «Другая кніга» Гітлер абвяшчаў славян нездольнымі стварыць дзяржаву&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Weikart, Richard (2009). Hitler's Ethic: The Nazi Pursuit of Evolutionary Progress. New York: Palgrave Macmillan. pp. 71–73. ISBN 978-1349380732}}&lt;/ref&gt;.

Антыславізм таксама быў асноўнай дактрынай [[Нацыянал-сацыялізм|нацысцкай ідэалогіі]], якая лічыла славян расава ніжэйшымі ''[[Недачалавек|непаўнавартаснымі людзьмі]]''. З дапамогай  распрацоўкі «Генеральнага плана Усход» («''Generalplan Ost''») нацысцкая Германія імкнулася ажыццявіць пасля вайны поўнае панаванне германскіх народаў Усходняй Еўропы шляхам [[Генацыд|генацыду]] славянскага насельніцтва і гвалтоўнай дэпартацыі астатняй часткі насельніцтва за [[Уральскія горы|Урал]]&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Jones, Adam (2011). Genocide: A Comprehensive Introduction (2nd ed.). New York: Routledge. pp. 270–271. ISBN 978-0415486187}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Rummel, Rudolph (2022). Democide: Nazi Genocide and Mass Murder. New York: Routledge. pp. 85–87. ISBN 978-1560000044}}&lt;/ref&gt;. Пасля пачатку нацысцкай Германіяй аперацыі «Барбароса» прапаганда [[Краіны Восі|краін Восі]] апісвала замежным дзяржаўвам ваенную кампанію як «еўрапейскі крыжовы паход супраць бальшавізму». Тым часам унутраная прапаганда [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] адлюстроўвала вайну як расавую барацьбу арыйцаў супраць «яўрэйскіх і славянскіх ''недачалавекаў''» з мэтай знішчыць «жыда-бальшавізм». [[Галоўнае ўпраўленне імперскай бяспекі|Галоўнае ўпраўленне бяспекі Рэйха]] пад кіраўніцтвам [[Генрых Гімлер|Генрыха Гімлера]] актыўна распаўсюджвала расісцкія прапагандысцкія брашуры на гэтыя тэмы на акупаваных Германіяй тэрыторыях.

У 1938 годзе [[Адольф Гітлер]] атрымаў справаздачу аб 175 нямецкіх усходніх кампаніях, праведзеных у перыяд з 789 па 1157 год, траціна з якіх былі паспяховымі, чвэрць — часткова паспяховымі, а астатнія — няўдалымі. Дваццаць з гэтых усходніх кампаній скончыліся ваеннай катастрофай для Германіі.  Усходнія кампаніі нацысцкай Германіі падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] спачатку былі паспяховымі,  Польшча, краіны Балтыі, Беларусь, Украіну і значную частку [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай Расіі былі захопленыя.]] Супраціў мясцовых жыхароў выкарыстоўваўся для массавага нацысцкімі войскамі для знішчэння карэнных славянскіх народаў з гэтых зямель і замены іх немцамі. Пачалася рэалізацыя часткі праграмы плана &quot;Ост&quot;. Каланісты ({{Lang|de|[[Wehrbauer]]}}), салдаты-сяляне, запрашаліся сяліцца у паселішчах [[Генеральны план Ост|ўмацаванай лініі]], каб забяспечыць нямецкае панаванне і прадухіліць узнікненне цывілізацыі за межамі Германіі і пагрозу для яе.

Аднак рэалізацыі нацысцкіх планаў значна перашкаджала адсутнасць немцаў, якія жадалі пасяліцца на ўсходзе, не кажучы ўжо пра тое, каб дзейнічаць там як [[Тэўтонскі ордэн|тэўтонскія рыцары]]&lt;ref&gt;Robert Cecil, ''The Myth of the Master Race: Alfred Rosenberg and Nazi Ideology'' p. 191. {{ISBN|0396065775}}&lt;/ref&gt;. Паселішчы, заснаваныя падчас вайны, не прымалі каланістаў са Старога Рэйху ({{Lang|de|[[Altreich (pre-1938 Nazi Germany)|Altreich]]}}), толькі ў асноўным усходнееўрапейскіх немцаў, пераселеных з савецкіх «сфер інтарэсаў» згодна з [[Пакт Молатава — Рыбентропа|пактам Молатава-Рыбентропа]], і тых славян і балтаў, якіх нацысты лічылі [[Германізацыя|прыдатнымі для германізацыі]] &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Richard Overy, The Dictators: Hitler's Germany, Stalin's Russia, p. 543. ISBN 0393020304}}&lt;/ref&gt; . Аднак з 1943 года [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкі Саюз]] пачаў вяртаць нямецкія заваёвы. Нацысцкая Германія была разгромлена [[Антыгітлераўская кааліцыя|саюзнікамі]] ў 1945 годзе, германскае насельніцтва массава выселенае з Усходняй Еўропы, а я яе тэрыторыі на Усходзе абмежаваныя [[Одра|Одрам]].

== Спасылкі ==

[[Катэгорыя:XIX стагоддзе ў Германіі]]
[[Катэгорыя:Лозунгі]]
[[Катэгорыя:Нямецкія фразы]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>61bbyiup6us51dt7mwsiz1z55ya33vr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181283</id>
      <parentid>5181204</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T21:16:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>JerzyKundrat перанёс старонку [[Рух на Ўсход]] у [[Drang nach Osten]]</comment>
      <origin>5181204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20657" sha1="61bbyiup6us51dt7mwsiz1z55ya33vr" xml:space="preserve">'''{{Lang|de|Drang nach Osten}}''' ({{IPA1|de|ˈdʁaŋ naːx ˈʔɔstn̩|lang}}. «'''Прасоўванне на ўсход»''' &lt;ref name=&quot;Best_2008&quot;&gt;Ulrich Best, [https://books.google.com/books?id=TSdHrfeowHMC ''Transgression as a Rule: German–Polish cross-border cooperation, border discourse and EU-enlargement''], 2008, p. 58, {{ISBN|978-3825806545}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Osmańczyk_2003&quot;&gt;Edmund Jan Osmańczyk, Anthony Mango, ''Encyclopedia of the United Nations and International Agreements'', 2003, p. 579, {{ISBN|978-0415939218}}&lt;/ref&gt;,&lt;ref name=&quot;Lerski_1996&quot;&gt;Jerzy Jan Lerski, Piotr Wróbel, Richard J. Kozicki, ''Historical Dictionary of Poland, 966–1945'', 1996, p. 118, {{ISBN|978-0313260070}}&lt;/ref&gt;)  — прыдуманае ў сярэдзіне 19 ст. азначэнне намера і практыкі нямецкіх нацыяналістаў XIX-ХХ стагоддзя пашырыць Германію на славянскія тэрыторыі Цэнтральнай і Усходняй Еўропы&lt;ref name=&quot;Osmańczyk_2003&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;Wippermann&quot;&gt;{{Lang|de|W. Wippermann, Der &quot;deutsche Drang nach Osten&quot;: Ideologie und Wirklichkeit eines politischen Schlagwortes, Wissenschaftliche Buchgesellschaft}}, 1981, p. 87&lt;/ref&gt;. У некаторых гістарычных і папулісцкіх дыскурсах, {{Lang|de|Drang nach Osten}} рэтраспектыўна аб'ядноўвае гістарычныя нямецкія паселішчы ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе ўключна з дабраахвотным удзелам немцаў ва ўрбанізацыі Чэхіі і Польшчы ці каланізацыяй напр. Расійскай імперыі ў ХІХ ст., сярэднявечныя (XII-XIII стагоддзі)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Drang-nach-Osten|title=Drang nach Osten}}&lt;/ref&gt; ваенныя экспедыцыі, такія як экспедыцыі саксонскіх і дацкіх каралёў, [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]] ([[Паўночныя крыжовыя паходы]]), з палітыкай [[Германізацыя|германізацыі]] і ваеннымі дзеяннямі [[Новы час|мадэрных]] [[Гісторыя Германіі|нямецкіх дзяржаў,]] улучна з тымі, што рэалізавалі [[Нацыянал-сацыялізм|нацысцкую]] канцэпцыю ''[[Жыццёвая прастора на Усходзе|жыццёвай прасторы]]'' &lt;ref name=&quot;Lerski_1996&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Іngo Haar, Historiker im Nationalsozialismus, p. 17.}}&lt;/ref&gt;. Апошнім часам ужыванне тэрміну пашырылася агулам на дзеянні &quot;заходніх&quot; народаў па &quot;цывілізаванні Усходу&quot; і змешваецца з рухам расейскіх каланістаў падчас &quot;Засваення Сібіры&quot; і [[Паланізацыя|паланізацыяй]] на землях Беларусі і Украіны&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Norman Davies Boże igrzysko. Historia Polski, 2002, s. 69.}}&lt;/ref&gt;.

У [[Польшча|польскіх]] творах тэрмін {{Lang|de|Drang nach Osten}} адносіцца да праграм германізацыі Польшчы, у той час як у Германіі XIX стагоддзя гэты лозунг выкарыстоўваўся па-рознаму, як шырэйшае нацыяналістычнае ўхваленне сярэднявечных нямецкіх паселішчаў на ўсходзе, так і як ідэя «перавагі нямецкай культуры». &lt;ref name=&quot;Best_2008&quot;&gt;Ulrich Best, [https://books.google.com/books?id=TSdHrfeowHMC ''Transgression as a Rule: German–Polish cross-border cooperation, border discourse and EU-enlargement''], 2008, p. 58, {{ISBN|978-3825806545}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-3825806545|&lt;bdi&gt;978-3825806545&lt;/bdi&gt;]]&lt;/ref&gt; У гады пасля Першай сусветнай вайны ідэя {{Lang|de|Drang nach Westen}} («прарыў на захад»), меркаваны польскі прарыў на захад — аналогія {{Lang|de|Drang nach Osten}} — распаўсюдзілася сярод нямецкіх аўтараў у рэакцыю на страту ўсходніх тэрыторый і [[Польскі калідор|Польскага калідора]] . &lt;ref name=&quot;Best_2008&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Bascom Barry Hayes, Bismarck and Mitteleuropa, 1994, p. 17, ISBN 978-0838635124}}&lt;/ref&gt;

Канцэпцыя ''«Drang nach Osten»'' стала асноўным элементам [[Нацыянал-сацыялізм|нацысцкай ідэалогіі]]. У ''[[Мая барацьба|сваёй кнізе «Майн кампф»]]'' (1925–1926) [[Адольф Гітлер]] абвясціў гэтую ідэю найважнейшым элементам сваіх планаў рэарганізацыі Еўропы. Ён сцвярджаў: «Менавіта на ўсход, толькі і заўсёды на ўсход, павінны пашырацца жылы нашай расы. Гэта кірунак, які сама прырода вызначыла для пашырэння нямецкіх народаў»&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Hitler, a chronology of his life and time. Milan Hauner, Macmillan, 1983, p. 197.}}&lt;/ref&gt;. 

== Паходжанне тэрміна ==
Першае вядомае выкарыстанне {{Lang|de|Drang nach Osten}} быў уведзены польскім журналістам [[Юліян Клачко|Юліянам Клачко]] ў 1849 годзе, аднак застаецца спрэчным, ці ён вынайшаў гэты тэрмін, бо ён ужываў яго ў выглядзе цытаты&lt;ref name=&quot;Lawaty_2003&quot;&gt;Andreas Lawaty, Hubert Orłowski, {{Lang|de|Deutsche und Polen: Geschichte, Kultur, Politik}}, 2003, p. 34, {{ISBN|978-3406494369}}&lt;/ref&gt;. Паколькі гэты тэрмін выкарыстоўваецца амаль выключна ў нямецкай форме ў англійскай, польскай, рускай, чэшскай і іншых мовах, быў зроблены вывад, што тэрмін мае нямецкае паходжанне. &lt;ref name=&quot;Lawaty_2003&quot; /&gt;

== Перадгісторыя ==
[[Файл:Osadnictwo_niemieckie_na_wschodzie.PNG|міні| Этапы нямецкай экспансіі на ўсход, 700–1400 гг. 
----]]
На працягу 19 і пачатку 20 стагоддзя {{Lang|de|Drang nach Osten}} быў звязаны з сярэднявечным нямецкім {{Lang|de|[[Ostsiedlung]]}}, перыядам міграцыі этнічных немцаў ва Усходнюю Еўропу ў Высокім Сярэднявеччы, на землі, дзе жылі [[славяне]], [[балты]] і [[Фіна-ўгорскія мовы|фіна-угры]]. Гэты рух выклікаў прававыя, культурныя, моўныя, рэлігійныя і эканамічныя змены, якія аказалі глыбокі ўплыў на гісторыю Усходняй Еўропы паміж Балтыйскім морам і Карпатамі&lt;ref name=&quot;sze&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/332981514|title=Iure Theutonico ? German settlers and legal frameworks for immigration to Hungary in an East-Central European perspective|author=Katalin Szende|access-date=September 28, 2020}}&lt;/ref&gt;.

Масавы рост насельніцтва ў перыяд [[Высокае Сярэдневякоўе|Высокага Сярэднявечча]] прывёў да таго, што ўсё большая колькасць простых людзей, такіх як сяляне, рамеснікі і майстры, была вымушана перасяліцца з сваіх тэрыторый, да якіх далучылася дваранства з малодшых галінаў родаў, якія не мела права на атрыманне зямлі ў спадчыну, што стымулявала перасяленне пасяленцаў з тэрыторый [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]], такіх як [[Рэйнская вобласць|Рэйнланд]], [[Фландрыя (гістарычная вобласць)|Фландрыя]] і [[Герцагства Саксонія|Саксонія,]] на маланаселены Усход. Гэты рух падтрымліваўся славянскімі каралямі і князямі, а таксама царквой, якія патрабавалі працоўных рук і залежных ад сябе ваяроў, а таму давалі ім ільготы&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Werner Rösener (1992). Agrarwirtschaft, Agrarverfassung und ländliche Gesellschaft im Mittelalter. Oldenbourg. p. 17. ISBN 978-3486550245.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Krzysztof Brzechczyn (2009). Idealization XIII: Modeling in History. Rodopi. pp. 235–. ISBN 978-9042028319}}&lt;/ref&gt;.

Будучая дзяржава [[Прусія]], названая ў гонар заваяваных [[Прусы|старых прусаў]], у значнай ступені мела свае карані ў гэтых рухах. Калі Сярэднявечча падышло да канца, [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскія рыцары]], запрошаныя ў паўночную Польшчу [[Конрад I Мазавецкі|Конрадам Мазавецкім]], асімілявалі і гвалтоўна пераўтварылі ў іслам значную частку паўднёвага ўзбярэжжа Балтыкі.

Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] паміж [[Каралеўства Прусія|Прускім каралеўствам]], [[Габсбургская манархія|Аўстрыяй]] і [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]] у канцы 18 стагоддзя Прусія атрымала значную частку заходняй Польшчы. Прусы, а пазней і немцы, праводзілі палітыку германізацыі польскіх тэрыторый. Расія ўрэшце рэшт заваявала землі, захопленыя [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] у [[Эстонія|Эстляндыі]] і [[Лівонія|Лівоніі,]] прыныла паланізаваную шляхту (у тл. нямецкага паходжання) Рэчы Паспалітай і пачала яе русіфікацыю, а так сама актыўна запрашала нямецкіх каланістаў у Пецярбург, Паволжжа і Украіну. Вялікая інфармаванасць нямецкага грамадства аб жыцці і перспектывах каланізацыі Расеі і разам з тым страх перад яе вайсковым патэнцыялам паўплываў на нэаімперыяльныя фантазіі  нямецкіх нацыяналістаў.

Тэрмін стаў цэнтральным пунктам праграмы нямецкага нацыяналістычнага руху ў 1891 годзе, з заснаваннем Alldeutscher Verband, у словах: {{Lang|de|&quot;Der alte Drang nach dem Osten soll wiederbelebt werden&quot;}} («Стары {{Lang|de|Drang nach Osten}} трэба адрадзіць').  [[Трэці рэйх|Нацысцкая Германія]] выкарыстала гэты лозунг, называючы [[Чэхі|чэхаў]] «славянскім бастыёнам супраць {{Lang|de|Drang nach Osten}} падчас акупацыі Судэтскай вобласці ў 1938 годзе. &lt;ref name=&quot;Osmańczyk_2003&quot; /&gt;


== Канцэпцыя Lebensraum нацысцкай Германіі ==
[[Адольф Гітлер]], дыктатар [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў 1933–1945 гадах, выступаў за {{Lang|de|Drang nach Osten}}, каб набыць тэрыторыі для нямецкіх каланістаў за кошт краін Цэнтральнай і Усходняй Еўропы ([[Жыццёвая прастора на Усходзе|Жыццевай прасторы]], {{Lang|de|[[Lebensraum]]}}). Да таго часу гэты тэрмін набыў такую папулярнасць, што з'яўляўся ў замежных газетах без тлумачэнняў. [[Нацыянал-сацыялістычная прапаганда|Нацысцкая прапаганда]] адлюстроўвала Усходнюю Еўропу як гістарычна германскія тэрыторыі, прапагандуючы міф пра тое, што гэтыя рэгіёны былі скрадзеныя ў [[Арыі|арыйскіх рас]] [[Гуны|гунскімі]] і [[Аварцы|аварскімі]] плямёнамі. Гітлер лічыў славян прымітыўнымі недалюдзьмі і па гэтай прычыне ненавідзеў [[Аўстра-германскі дагавор|саюз Германскай імперыі з Аўстра-Венгрыяй]] падчас Першай сусветнай вайны. У сваіх працах, такіх як ''[[Мая барацьба|«Майн кампф»]]'' і «Другая кніга» Гітлер абвяшчаў славян нездольнымі стварыць дзяржаву&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Weikart, Richard (2009). Hitler's Ethic: The Nazi Pursuit of Evolutionary Progress. New York: Palgrave Macmillan. pp. 71–73. ISBN 978-1349380732}}&lt;/ref&gt;.

Антыславізм таксама быў асноўнай дактрынай [[Нацыянал-сацыялізм|нацысцкай ідэалогіі]], якая лічыла славян расава ніжэйшымі ''[[Недачалавек|непаўнавартаснымі людзьмі]]''. З дапамогай  распрацоўкі «Генеральнага плана Усход» («''Generalplan Ost''») нацысцкая Германія імкнулася ажыццявіць пасля вайны поўнае панаванне германскіх народаў Усходняй Еўропы шляхам [[Генацыд|генацыду]] славянскага насельніцтва і гвалтоўнай дэпартацыі астатняй часткі насельніцтва за [[Уральскія горы|Урал]]&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Jones, Adam (2011). Genocide: A Comprehensive Introduction (2nd ed.). New York: Routledge. pp. 270–271. ISBN 978-0415486187}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Rummel, Rudolph (2022). Democide: Nazi Genocide and Mass Murder. New York: Routledge. pp. 85–87. ISBN 978-1560000044}}&lt;/ref&gt;. Пасля пачатку нацысцкай Германіяй аперацыі «Барбароса» прапаганда [[Краіны Восі|краін Восі]] апісвала замежным дзяржаўвам ваенную кампанію як «еўрапейскі крыжовы паход супраць бальшавізму». Тым часам унутраная прапаганда [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] адлюстроўвала вайну як расавую барацьбу арыйцаў супраць «яўрэйскіх і славянскіх ''недачалавекаў''» з мэтай знішчыць «жыда-бальшавізм». [[Галоўнае ўпраўленне імперскай бяспекі|Галоўнае ўпраўленне бяспекі Рэйха]] пад кіраўніцтвам [[Генрых Гімлер|Генрыха Гімлера]] актыўна распаўсюджвала расісцкія прапагандысцкія брашуры на гэтыя тэмы на акупаваных Германіяй тэрыторыях.

У 1938 годзе [[Адольф Гітлер]] атрымаў справаздачу аб 175 нямецкіх усходніх кампаніях, праведзеных у перыяд з 789 па 1157 год, траціна з якіх былі паспяховымі, чвэрць — часткова паспяховымі, а астатнія — няўдалымі. Дваццаць з гэтых усходніх кампаній скончыліся ваеннай катастрофай для Германіі.  Усходнія кампаніі нацысцкай Германіі падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] спачатку былі паспяховымі,  Польшча, краіны Балтыі, Беларусь, Украіну і значную частку [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай Расіі былі захопленыя.]] Супраціў мясцовых жыхароў выкарыстоўваўся для массавага нацысцкімі войскамі для знішчэння карэнных славянскіх народаў з гэтых зямель і замены іх немцамі. Пачалася рэалізацыя часткі праграмы плана &quot;Ост&quot;. Каланісты ({{Lang|de|[[Wehrbauer]]}}), салдаты-сяляне, запрашаліся сяліцца у паселішчах [[Генеральны план Ост|ўмацаванай лініі]], каб забяспечыць нямецкае панаванне і прадухіліць узнікненне цывілізацыі за межамі Германіі і пагрозу для яе.

Аднак рэалізацыі нацысцкіх планаў значна перашкаджала адсутнасць немцаў, якія жадалі пасяліцца на ўсходзе, не кажучы ўжо пра тое, каб дзейнічаць там як [[Тэўтонскі ордэн|тэўтонскія рыцары]]&lt;ref&gt;Robert Cecil, ''The Myth of the Master Race: Alfred Rosenberg and Nazi Ideology'' p. 191. {{ISBN|0396065775}}&lt;/ref&gt;. Паселішчы, заснаваныя падчас вайны, не прымалі каланістаў са Старога Рэйху ({{Lang|de|[[Altreich (pre-1938 Nazi Germany)|Altreich]]}}), толькі ў асноўным усходнееўрапейскіх немцаў, пераселеных з савецкіх «сфер інтарэсаў» згодна з [[Пакт Молатава — Рыбентропа|пактам Молатава-Рыбентропа]], і тых славян і балтаў, якіх нацысты лічылі [[Германізацыя|прыдатнымі для германізацыі]] &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Richard Overy, The Dictators: Hitler's Germany, Stalin's Russia, p. 543. ISBN 0393020304}}&lt;/ref&gt; . Аднак з 1943 года [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкі Саюз]] пачаў вяртаць нямецкія заваёвы. Нацысцкая Германія была разгромлена [[Антыгітлераўская кааліцыя|саюзнікамі]] ў 1945 годзе, германскае насельніцтва массава выселенае з Усходняй Еўропы, а я яе тэрыторыі на Усходзе абмежаваныя [[Одра|Одрам]].

== Спасылкі ==

[[Катэгорыя:XIX стагоддзе ў Германіі]]
[[Катэгорыя:Лозунгі]]
[[Катэгорыя:Нямецкія фразы]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>61bbyiup6us51dt7mwsiz1z55ya33vr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юнацкая вуліца (Мінск)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812683</id>
    <revision>
      <id>5181191</id>
      <timestamp>2026-08-14T15:50:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Андрэй 2403 Б</username>
        <id>152769</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Вуліца Мінска  |назва              = Юнацкая  |арыгінальная назва =   |ранейшыя назвы     =   |статус             =   |на карце           =    |lat_dir = N |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec =    |lon_dir = E |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec =   |фота               = Junackaja street (Minsk).jpg  |памер фота         =   |подпіс             =   |раён               = З...»</comment>
      <origin>5181191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3409" sha1="lemml47k4nvwtxxzboltud9lb5bqyyk" xml:space="preserve">{{Вуліца Мінска
 |назва              = Юнацкая
 |арыгінальная назва = 
 |ранейшыя назвы     = 
 |статус             = 
 |на карце           = 
  |lat_dir = N |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |фота               = Junackaja street (Minsk).jpg
 |памер фота         = 
 |подпіс             = 
 |раён               = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]]
 |гістарычны раён    = Заходні пасёлак
 |электрычка         = 
 |трамвай            = 
 |тралейбус          = 
 |аўтобус            = 70, 79, 79д
 |метро              =  {{minskmetro|2}} [[Партызанская (станцыя метро, Мінск)|Партызанская]]
 |індэкс             = 220118&lt;ref&gt;[https://myindex.by/myindex.php?obl=5&amp;reg=68&amp;city=7701&amp;typestreet=31&amp;street=12166#google_vignette Минская область - Минский район - Минск - Улица Юношеская - Почтовый индекс]&lt;/ref&gt;
 |тэлефоны           = 
 |шырыня             = 
 |працягласць        = 900 м&lt;ref name=&quot;geodzen&quot;&gt;Згодна [https://geodzen.com/by/minsk/junackaja базе Геадзэн]&lt;/ref&gt;
 |пакрыццё           = асфальт
 |рух                = двухбаковы
 |класіфікатар       = 
 |на карце openstreetmap    
 |на карце яндэкс    = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31326323/?ll=27.626432%2C53.862097&amp;z=16
 |на карце гугл      = 
 |Commons            = Junackaja Street, Minsk
 |sort               = 
}}
'''Юнацкая вуліца''' — [[вуліца]] ў [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Пачынаецца ад скрыжавання з [[Вуліца Куляшова (Мінск)|вуліцай Куляшова]], ідзе паралельна [[Вуліца Шышкіна (Мінск)|вуліцы Шышкіна]], потым робіць паварот направа, перасякае шэраг вуліц і завулкаў і завяршаецца скрыжаваннем з [[Вуліца Айвазоўскага (Мінск)|вуліцай Айвазоўскага]]&lt;ref name=&quot;geodzen&quot;/&gt;. Архітэктура вуліцы складаецца пераважна з 1-2-павярховых жылых дамоў&lt;ref name=&quot;geodzen&quot;/&gt;.

== Цікавыя факты ==
* [[Юнацкая вуліца|Аднайменныя вуліцы]] ёсць яшчэ ў 4-х гарадах Беларусі.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons}}
* [https://ato.by/street/1199 Юнацкая вуліца на АТО.ВУ]
* [https://geodzen.com/by/minsk/junackaja Юнацкая вуліца ў базе Геадзэн]
* [https://2gis.by/minsk/geo/70030076194579265 Юношеская улица в Минске на 2ГИС]
* [https://www.youtube.com/watch?v=kiZMo-a5w0s Улицы Минска. Улица Юношеская, ул Крупской. Рулим по улицам Минска. Minsk streets overview.] // [[YouTube]], 15.11.2025
{{Вуліцы Мінска:Заводскі}}
[[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]]</text>
      <sha1>lemml47k4nvwtxxzboltud9lb5bqyyk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1-ы Юнацкі завулак (Мінск)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812684</id>
    <revision>
      <id>5181206</id>
      <timestamp>2026-08-14T16:23:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Андрэй 2403 Б</username>
        <id>152769</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Вуліца Мінска  |назва              = 1-ы Юнацкі завулак  |арыгінальная назва =   |ранейшыя назвы     =   |статус             =   |на карце           =    |lat_dir = N |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec =    |lon_dir = E |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec =   |фота               =   |памер фота         =   |подпіс             =   |раён               = Заводс...»</comment>
      <origin>5181206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3708" sha1="dmok1iw3kxsjk93hp1g4ze1t6oyypq3" xml:space="preserve">{{Вуліца Мінска
 |назва              = 1-ы Юнацкі завулак
 |арыгінальная назва = 
 |ранейшыя назвы     = 
 |статус             = 
 |на карце           = 
  |lat_dir = N |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |фота               = 
 |памер фота         = 
 |подпіс             = 
 |раён               = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]]
 |гістарычны раён    = Заходні пасёлак
 |электрычка         = 
 |трамвай            = 
 |тралейбус          = 
 |аўтобус            = 70, 79, 79д
 |метро              =  {{minskmetro|2}} [[Партызанская (станцыя метро, Мінск)|Партызанская]]
 |індэкс             = 220118 (дд. 18-к, 19-к), 220026 (дд. 1-17&lt;ref&gt;[https://www.chaspik.by/pochtovye-indeksy-g-minska/ Почтовые индексы Минска]&lt;/ref&gt;)
 |тэлефоны           = 
 |шырыня             = 
 |працягласць        = 400 м&lt;ref name=&quot;geodzen&quot;&gt;Згодна [https://geodzen.com/by/minsk/1st-junacki базе Геадзэн]&lt;/ref&gt;
 |пакрыццё           = асфальт
 |рух                = двухбаковы
 |класіфікатар       = 
 |на карце openstreetmap    
 |на карце яндэкс    = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325179/?ll=27.625135%2C53.862693&amp;z=17
 |на карце гугл      = 
 |Commons            = 
 |sort               = 
}}
'''1-ы Юнацкі завулак''' — [[завулак]] у [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Пачынаецца ад скрыжавання з [[Вуліца Васняцова (Мінск)|вуліцай Васняцова]], перасякае [[Вуліца Куляшова (Мінск)|вуліцу Куляшова]], ідзе паралельна [[Вуліца Фядотава (Мінск)|вуліцы Фядотава]] і завяршаецца скрыжаваннем з [[Юнацкая вуліца (Мінск)| аднайменнай вуліцай]]&lt;ref name=&quot;geodzen&quot;/&gt;. Архітэктура вуліцы складаецца пераважна з 1-2-павярховых прыватных жылых дамоў&lt;ref name=&quot;geodzen&quot;/&gt;.

== Цікавыя факты ==
* У артыкуле, прысвечаным мінскай тапаніміцы заўважалася наконт тэндэнцыі называць суседнія з завулкам вуліцы імёнамі рускіх жывапісцаў:  &quot;Мастакі ўсім гуртам былі засунуты на паўднёвы ўсход Мінска і з густам разбаўлены трыма Падшыпнікавымі, трыма Дзіцячымі і двума Юнацкімі завулкамі&lt;ref&gt;Вячеслав Бондаренко. [https://www.tio.by/info/newspaper/1650/ Минская топонимика за двести лет: тенденции, загадки, парадоксы] // ТІО.ВУ, 27.11.2008&lt;/ref&gt;&quot;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons}}
* [https://ato.by/street/1200 Юнацкі завулак на АТО.ВУ]
* [https://geodzen.com/by/minsk/1st-junacki Юнацкі завулак у базе Геадзэн]
* [https://2gis.by/minsk/geo/70030076194576389 Юношеский переулок в Минске на 2ГИС]
{{Вуліцы Мінска:Заводскі}}
[[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]]</text>
      <sha1>dmok1iw3kxsjk93hp1g4ze1t6oyypq3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181213</id>
      <parentid>5181206</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T16:34:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Андрэй 2403 Б</username>
        <id>152769</id>
      </contributor>
      <comment>/* Спасылкі */</comment>
      <origin>5181213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3723" sha1="topm6c9zlq76zihu6pwk67qib4hzxct" xml:space="preserve">{{Вуліца Мінска
 |назва              = 1-ы Юнацкі завулак
 |арыгінальная назва = 
 |ранейшыя назвы     = 
 |статус             = 
 |на карце           = 
  |lat_dir = N |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |фота               = 
 |памер фота         = 
 |подпіс             = 
 |раён               = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]]
 |гістарычны раён    = Заходні пасёлак
 |электрычка         = 
 |трамвай            = 
 |тралейбус          = 
 |аўтобус            = 70, 79, 79д
 |метро              =  {{minskmetro|2}} [[Партызанская (станцыя метро, Мінск)|Партызанская]]
 |індэкс             = 220118 (дд. 18-к, 19-к), 220026 (дд. 1-17&lt;ref&gt;[https://www.chaspik.by/pochtovye-indeksy-g-minska/ Почтовые индексы Минска]&lt;/ref&gt;)
 |тэлефоны           = 
 |шырыня             = 
 |працягласць        = 400 м&lt;ref name=&quot;geodzen&quot;&gt;Згодна [https://geodzen.com/by/minsk/1st-junacki базе Геадзэн]&lt;/ref&gt;
 |пакрыццё           = асфальт
 |рух                = двухбаковы
 |класіфікатар       = 
 |на карце openstreetmap    
 |на карце яндэкс    = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325179/?ll=27.625135%2C53.862693&amp;z=17
 |на карце гугл      = 
 |Commons            = 
 |sort               = 
}}
'''1-ы Юнацкі завулак''' — [[завулак]] у [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Пачынаецца ад скрыжавання з [[Вуліца Васняцова (Мінск)|вуліцай Васняцова]], перасякае [[Вуліца Куляшова (Мінск)|вуліцу Куляшова]], ідзе паралельна [[Вуліца Фядотава (Мінск)|вуліцы Фядотава]] і завяршаецца скрыжаваннем з [[Юнацкая вуліца (Мінск)| аднайменнай вуліцай]]&lt;ref name=&quot;geodzen&quot;/&gt;. Архітэктура вуліцы складаецца пераважна з 1-2-павярховых прыватных жылых дамоў&lt;ref name=&quot;geodzen&quot;/&gt;.

== Цікавыя факты ==
* У артыкуле, прысвечаным мінскай тапаніміцы заўважалася наконт тэндэнцыі называць суседнія з завулкам вуліцы імёнамі рускіх жывапісцаў:  &quot;Мастакі ўсім гуртам былі засунуты на паўднёвы ўсход Мінска і з густам разбаўлены трыма Падшыпнікавымі, трыма Дзіцячымі і двума Юнацкімі завулкамі&lt;ref&gt;Вячеслав Бондаренко. [https://www.tio.by/info/newspaper/1650/ Минская топонимика за двести лет: тенденции, загадки, парадоксы] // ТІО.ВУ, 27.11.2008&lt;/ref&gt;&quot;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons}}
* [https://ato.by/street/1200 1-ы Юнацкі завулак на АТО.ВУ]
* [https://geodzen.com/by/minsk/1st-junacki 1-ы Юнацкі завулак у базе Геадзэн]
* [https://2gis.by/minsk/geo/70030076194576389 1-й Юношеский переулок в Минске на 2ГИС]
{{Вуліцы Мінска:Заводскі}}
[[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]]</text>
      <sha1>topm6c9zlq76zihu6pwk67qib4hzxct</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2-і Юнацкі завулак (Мінск)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812685</id>
    <revision>
      <id>5181212</id>
      <timestamp>2026-08-14T16:33:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Андрэй 2403 Б</username>
        <id>152769</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Вуліца Мінска  |назва              = 2-і Юнацкі завулак  |арыгінальная назва =   |ранейшыя назвы     =   |статус             =   |на карце           =    |lat_dir = N |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec =    |lon_dir = E |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec =   |фота               = Junacki 2nd Lane (Minsk).jpg  |памер фота         =   |подпіс             =   |раён...»</comment>
      <origin>5181212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3535" sha1="qxs0vgy9eafe3xmsith37alqibrwmdv" xml:space="preserve">{{Вуліца Мінска
 |назва              = 2-і Юнацкі завулак
 |арыгінальная назва = 
 |ранейшыя назвы     = 
 |статус             = 
 |на карце           = 
  |lat_dir = N |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |фота               = Junacki 2nd Lane (Minsk).jpg
 |памер фота         = 
 |подпіс             = 
 |раён               = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]]
 |гістарычны раён    = Заходні пасёлак
 |электрычка         = 
 |трамвай            = 
 |тралейбус          = 
 |аўтобус            = 70
 |метро              =  {{minskmetro|2}} [[Партызанская (станцыя метро, Мінск)|Партызанская]]
 |індэкс             = 220118&lt;ref&gt;[https://www.chaspik.by/pochtovye-indeksy-g-minska/ Почтовые индексы Минска]&lt;/ref&gt;
 |тэлефоны           = 
 |шырыня             = 
 |працягласць        = 250 м&lt;ref name=&quot;geodzen&quot;&gt;Згодна [https://geodzen.com/by/minsk/2nd-junacki базе Геадзэн]&lt;/ref&gt;
 |пакрыццё           = асфальт
 |рух                = двухбаковы
 |класіфікатар       = 
 |на карце openstreetmap    
 |на карце яндэкс    = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325248/?ll=27.625777%2C53.860346&amp;z=17
 |на карце гугл      = 
 |Commons            = Junacki 2nd Lane, Minsk
 |sort               = 
}}
'''2-і Юнацкі завулак''' — [[завулак]] у [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Ідзе ад скрыжавання з [[Вуліца Куляшова (Мінск)|вуліцай Куляшова]] да скрыжавання з [[Юнацкая вуліца (Мінск)|аднайменнай вуліцай]] і [[Вуліца Крупскай (Мінск)|вуліцай Крупскай]]&lt;ref name=&quot;geodzen&quot;/&gt;. Архітэктура вуліцы складаецца з 1-2-павярховых прыватных жылых дамоў&lt;ref name=&quot;geodzen&quot;/&gt;.

== Цікавыя факты ==
* У артыкуле, прысвечаным мінскай тапаніміцы заўважалася наконт тэндэнцыі называць суседнія з завулкам вуліцы імёнамі рускіх жывапісцаў:  &quot;Мастакі ўсім гуртам былі засунуты на паўднёвы ўсход Мінска і з густам разбаўлены трыма Падшыпнікавымі, трыма Дзіцячымі і двума Юнацкімі завулкамі&lt;ref&gt;Вячеслав Бондаренко. [https://www.tio.by/info/newspaper/1650/ Минская топонимика за двести лет: тенденции, загадки, парадоксы] // ТІО.ВУ, 27.11.2008&lt;/ref&gt;&quot;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons}}
* [https://ato.by/street/1201 2-і Юнацкі завулак на АТО.ВУ]
* [https://geodzen.com/by/minsk/2nd-junacki 2-і Юнацкі завулак у базе Геадзэн]
* [https://2gis.by/minsk/geo/70030076194576389 Юношеский переулок в Минске на 2ГИС]
{{Вуліцы Мінска:Заводскі}}
[[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]]</text>
      <sha1>qxs0vgy9eafe3xmsith37alqibrwmdv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181214</id>
      <parentid>5181212</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T16:35:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Андрэй 2403 Б</username>
        <id>152769</id>
      </contributor>
      <comment>/* Спасылкі */</comment>
      <origin>5181214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3422" sha1="n3b2imy5zkw5xuv77wktvd6dr0bqa7u" xml:space="preserve">{{Вуліца Мінска
 |назва              = 2-і Юнацкі завулак
 |арыгінальная назва = 
 |ранейшыя назвы     = 
 |статус             = 
 |на карце           = 
  |lat_dir = N |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |фота               = Junacki 2nd Lane (Minsk).jpg
 |памер фота         = 
 |подпіс             = 
 |раён               = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]]
 |гістарычны раён    = Заходні пасёлак
 |электрычка         = 
 |трамвай            = 
 |тралейбус          = 
 |аўтобус            = 70
 |метро              =  {{minskmetro|2}} [[Партызанская (станцыя метро, Мінск)|Партызанская]]
 |індэкс             = 220118&lt;ref&gt;[https://www.chaspik.by/pochtovye-indeksy-g-minska/ Почтовые индексы Минска]&lt;/ref&gt;
 |тэлефоны           = 
 |шырыня             = 
 |працягласць        = 250 м&lt;ref name=&quot;geodzen&quot;&gt;Згодна [https://geodzen.com/by/minsk/2nd-junacki базе Геадзэн]&lt;/ref&gt;
 |пакрыццё           = асфальт
 |рух                = двухбаковы
 |класіфікатар       = 
 |на карце openstreetmap    
 |на карце яндэкс    = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325248/?ll=27.625777%2C53.860346&amp;z=17
 |на карце гугл      = 
 |Commons            = Junacki 2nd Lane, Minsk
 |sort               = 
}}
'''2-і Юнацкі завулак''' — [[завулак]] у [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Ідзе ад скрыжавання з [[Вуліца Куляшова (Мінск)|вуліцай Куляшова]] да скрыжавання з [[Юнацкая вуліца (Мінск)|аднайменнай вуліцай]] і [[Вуліца Крупскай (Мінск)|вуліцай Крупскай]]&lt;ref name=&quot;geodzen&quot;/&gt;. Архітэктура вуліцы складаецца з 1-2-павярховых прыватных жылых дамоў&lt;ref name=&quot;geodzen&quot;/&gt;.

== Цікавыя факты ==
* У артыкуле, прысвечаным мінскай тапаніміцы заўважалася наконт тэндэнцыі называць суседнія з завулкам вуліцы імёнамі рускіх жывапісцаў:  &quot;Мастакі ўсім гуртам былі засунуты на паўднёвы ўсход Мінска і з густам разбаўлены трыма Падшыпнікавымі, трыма Дзіцячымі і двума Юнацкімі завулкамі&lt;ref&gt;Вячеслав Бондаренко. [https://www.tio.by/info/newspaper/1650/ Минская топонимика за двести лет: тенденции, загадки, парадоксы] // ТІО.ВУ, 27.11.2008&lt;/ref&gt;&quot;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons}}
* [https://ato.by/street/1201 2-і Юнацкі завулак на АТО.ВУ]
* [https://geodzen.com/by/minsk/2nd-junacki 2-і Юнацкі завулак у базе Геадзэн]
{{Вуліцы Мінска:Заводскі}}
[[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]]</text>
      <sha1>n3b2imy5zkw5xuv77wktvd6dr0bqa7u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вінцэнцій Кадлубек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812686</id>
    <revision>
      <id>5181215</id>
      <timestamp>2026-08-14T16:42:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Асоба}} '''Вінцэнцій Кадлубек''' ({{lang-pl|Wincenty Kadłubek}}, {{lang-la|Vincentius Cadlubkonis}}; {{ВД-Прэамбула}}) — сярэднявечны польскі храніст.  Меркавана паходзіў з паўднёвапольскай шляхты. Атрымаў адукацыю ў [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]]. З 1189 г. — у асяроддзі кракаўскага...»</comment>
      <origin>5181215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1181" sha1="jzs1bpk2oovmz4aty9vcxtmqtv94wn9" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Вінцэнцій Кадлубек''' ({{lang-pl|Wincenty Kadłubek}}, {{lang-la|Vincentius Cadlubkonis}}; {{ВД-Прэамбула}}) — сярэднявечны польскі храніст.

Меркавана паходзіў з паўднёвапольскай шляхты. Атрымаў адукацыю ў [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]]. З 1189 г. — у асяроддзі кракаўскага князя [[Казімір II|Казіміра II Справядлівага]]. З 1191 г. — пробашч у [[Сандамір]]ы. У 1208—1218 гг. займаў Кракаўскую епіскапскую кафедру, якую добраахвотна пакінуў, аддаліўшыся ў манастыр, дзе і памёр.
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Каталіцкія святыя]][[Катэгорыя:Каталіцкія блаславёныя]][[Катэгорыя:Святыя Польшчы]][[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]][[Катэгорыя:Пісьменнікі Сярэдневякоўя]][[Катэгорыя:Лацінскія гісторыкі]]</text>
      <sha1>jzs1bpk2oovmz4aty9vcxtmqtv94wn9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181216</id>
      <parentid>5181215</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T16:43:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>DBatura перанёс старонку [[Вінцэнт Кадлубек]] у [[Вінцэнцій Кадлубек]]</comment>
      <origin>5181215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1181" sha1="jzs1bpk2oovmz4aty9vcxtmqtv94wn9" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Вінцэнцій Кадлубек''' ({{lang-pl|Wincenty Kadłubek}}, {{lang-la|Vincentius Cadlubkonis}}; {{ВД-Прэамбула}}) — сярэднявечны польскі храніст.

Меркавана паходзіў з паўднёвапольскай шляхты. Атрымаў адукацыю ў [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]]. З 1189 г. — у асяроддзі кракаўскага князя [[Казімір II|Казіміра II Справядлівага]]. З 1191 г. — пробашч у [[Сандамір]]ы. У 1208—1218 гг. займаў Кракаўскую епіскапскую кафедру, якую добраахвотна пакінуў, аддаліўшыся ў манастыр, дзе і памёр.
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Каталіцкія святыя]][[Катэгорыя:Каталіцкія блаславёныя]][[Катэгорыя:Святыя Польшчы]][[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]][[Катэгорыя:Пісьменнікі Сярэдневякоўя]][[Катэгорыя:Лацінскія гісторыкі]]</text>
      <sha1>jzs1bpk2oovmz4aty9vcxtmqtv94wn9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181414</id>
      <parentid>5181216</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T08:57:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5181414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1227" sha1="sryigx70jq1xdpkvc7fekfwea5peu39" xml:space="preserve">{{Асоба}}

'''Вінцэнцій Кадлубек''' ({{lang-pl|Wincenty Kadłubek}}, {{lang-la|Vincentius Cadlubkonis}}; {{ВД-Прэамбула}}) — сярэднявечны польскі храніст.

Меркавана паходзіў з паўднёвапольскай шляхты. Атрымаў адукацыю ў [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]]. З 1189 года — пры двары кракаўскага князя [[Казімір II|Казіміра II Справядлівага]]. З 1191 — пробашч у [[Сандамір]]ы. У 1208—1218 гадах займаў Кракаўскую епіскапскую кафедру, якую добраахвотна пакінуў, пайшоў у манастыр, дзе і памёр.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{ВС}}

[[Катэгорыя:Каталіцкія святыя]]
[[Катэгорыя:Каталіцкія блаславёныя]]
[[Катэгорыя:Святыя Польшчы]]
[[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Сярэдневякоўя]]
[[Катэгорыя:Лацінскія гісторыкі]]</text>
      <sha1>sryigx70jq1xdpkvc7fekfwea5peu39</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вінцэнт Кадлубек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812687</id>
    <redirect title="Вінцэнцій Кадлубек" />
    <revision>
      <id>5181217</id>
      <timestamp>2026-08-14T16:43:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>DBatura перанёс старонку [[Вінцэнт Кадлубек]] у [[Вінцэнцій Кадлубек]]</comment>
      <origin>5181217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="prmdjckdg6ihainvmpomrg7havplc9f" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Вінцэнцій Кадлубек]]</text>
      <sha1>prmdjckdg6ihainvmpomrg7havplc9f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Світанак (таварыства)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812688</id>
    <revision>
      <id>5181235</id>
      <timestamp>2026-08-14T18:03:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Грамадская арганізацыя |назва              = Латвійскае таварыства беларускай культуры «Світанак» |назва на мове арыгінала = Latvijas baltkrievu kultūras biedrība «Svitanak» |лагатып            =   |дата заснавання    = 27 лістапада 1988 |кіраўнік           = Ірына Кузьміч (з 2013) |месца знаходжа...»</comment>
      <origin>5181235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12508" sha1="rvzybvj1bziof67ugaenhpnrxz2zn37" xml:space="preserve">{{Грамадская арганізацыя
|назва              = Латвійскае таварыства беларускай культуры «Світанак»
|назва на мове арыгінала = Latvijas baltkrievu kultūras biedrība «Svitanak»
|лагатып            =  
|дата заснавання    = 27 лістапада 1988
|кіраўнік           = Ірына Кузьміч (з 2013)
|месца знаходжання  = [[Рыга]], [[Латвія]]
|сфера дзейнасці    = захаванне і папулярызацыя беларускай культуры, гісторыі і мовы ў Латвіі, падтрымка беларускай дыяспары
}}
'''Латві́йскае тава́рыства белару́скай культу́ры «Світа́нак»''' ({{lang-lv|Latvijas baltkrievu kultūras biedrība «Svitanak»}}) — грамадская культурна-асветніцкая арганізацыя, якая дзейнічае ў [[Латвія|Латвіі]]. З'яўляецца найстарэйшай арганізацыяй нацыянальных меншасцей Латвіі і першай дэмакратычнай суполкай [[Беларусы ў Латвіі|беларускай дыяспары ў краіне]] пасляваеннага часу&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;&gt;{{cite web |url=https://zbsb.org/news/abroad/8609/ |title=Як “Сьвітанак” узняўся над Рыгай |author=[[Вячка Целеш|Целеш В.]] |publisher=[[Згуртаванне беларусаў свету Бацькаўшчына|ЗБС «Бацькаўшчына»]] |date=21 лістапада 2013 |lang=be |accessdate=14 жніўня 2026}}&lt;/ref&gt;. Цэнтр таварыства знаходзіцца ў [[Рыга|Рызе]].

== Гісторыя ==
Таварыства «Світанак» было заснавана на хвалі нацыянальнага Адраджэння (Атмоды) у Латвіі ў канцы 1980-х гадоў, калі пачаўся працэс барацьбы за аднаўленне незалежнасці краіны&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;/&gt;. 

Ідэя стварэння беларускай арганізацыі ўзнікла ўвосень 1988 года ў адказ на спробы аб'яднаць рускіх, украінцаў і беларусаў Латвіі ў адзінае «[[Балта-славянскае культурнае таварыства]]». Частка беларускай інтэлігенцыі, у прыватнасці, мастак [[Вячка Целеш|Вячка Целеш]], не пагадзілася ўваходзіць у рускацэнтрычную арганізацыю і вырашыла стварыць уласнае нацыянальнае аб'яднанне. Ініцыятыву падтрымаў беларускі паэт [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Сяргей Панізнік]], які наведаў Рыгу, а таксама адзін з лідараў [[Народны фронт Латвіі|Народнага фронту Латвіі]] [[Яніс Пэтэрс]]&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;/&gt;.

13 лістапада 1988 года ў [[Дом культуры прафсаюзаў (Рыга)|Доме культуры прафсаюзаў]] у Рызе адбыўся арганізацыйны сход, на якім была абрана ініцыятыўная група. 20 лістапада група на чале са [[Сяргей Кузняцоў|Сяргеем Кузняцовым]], Вячкам Целешам і [[Уладзімір Усік|Уладзімірам Усікам]] напісала статут. Назву «Світанак» абралі ў гонар вядомай аднайменнай песні кампазітара [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|Ігара Лучанка]] (на словы [[Уладзімір Пракопавіч Някляеў|Уладзіміра Някляева]]), якая ў першыя гады існавання была неафіцыйным гімнам арганізацыі&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;svitanak35&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.svitanak.eu/2023/11/27/%d1%81%d1%8c%d0%b2%d1%96%d1%82%d0%b0%d0%bd%d0%ba%d1%83-35-%d1%83-%d1%80%d1%8b%d0%b7%d0%b5-%d0%b0%d0%b4%d0%b7%d0%bbd%d0%b0%d1%87%d1%8b%d0%bb%d1%96-%d1%8e%d0%b1%d1%96%d0%bb/ |title=“Сьвітанку” – 35! У Рызе адзначылі юбілей таварыства |author=Татур А. |publisher=ЛТБК «Світанак» |date=27 лістапада 2023 |lang=be |accessdate=14 жніўня 2026}}&lt;/ref&gt;.

Устаноўчы сход Латвійскага таварыства беларускай культуры (ЛТБК) «Світанак» адбыўся 27 лістапада 1988 года. У таварыства адразу ўступіла больш за 100 чалавек. Першым старшынёй быў абраны малады навуковец-медык [[Сяржук Кузняцоў]], яго намеснікам — мастак Вячка Целеш&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;/&gt;. У лік першых сяброў арганізацыі ўвайшла вядомая латышская філолаг і перакладчыца [[Мірдза Абала]]&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;/&gt;. 

Таварыства «Світанак» стала адным з заснавальнікаў [[Асацыяцыя нацыянальных культурных таварыстваў Латвіі|Асацыяцыі нацыянальных культурных таварыстваў Латвіі імя Іты Казакевіч (АНКТЛ)]]&lt;ref name=&quot;svitanak35&quot;/&gt;. 

== Дзейнасць ==
Галоўнымі мэтамі таварыства былі абвешчаны захаванне беларускай нацыянальнай ідэнтычнасці, мовы, культуры і гістарычнай спадчыны, а таксама іх папулярызацыя ў Латвіі&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;/&gt;. 

Найбольш плённымі для арганізацыі сталі 1989—1994 гады. За гэты час пры «Світанку» былі створаны&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;/&gt;:
* Беларуская мастацкая студыя «Вясёлка»;
* [[Аб’яднанне мастакоў-беларусаў Балтыі «Маю гонар»]] (1991);
* Беларуская нядзельная школа;
* Рыжская Беларуская асноўная школа (1994), дырэктарам якой стала [[Ганна Іванэ]];
* Беларуская радыёпраграма «Світанак» на [[Латвійскае радыё|Латвійскім радыё]] (выходзіць з 1991 года, нязменная вядучая — [[Таццяна Касуха]]);
* Вакальны ансамбль «Світанак».

У 1989 годзе таварыства аднавіла выданне газеты «Голас Беларуса» (рэдактар [[Вадзім Паўловіч]])&lt;ref name=&quot;davednik&quot;&gt;{{cite web |url=https://slounik.org/153781.html |title=«Голас беларуса» |work=Дэмакратычная апазыцыя Беларусі (1956-1991). Даведнік |publisher=Slounik.org |lang=be |accessdate=14 жніўня 2026}}&lt;/ref&gt;, якая раней выдавалася ў Латвіі [[Кастусь Езавітаў|Кастусём Езавітавым]] у 1920-я гады. У 1993 годзе з дапамогай міністэрстваў Беларусі і беларускай дыяспары [[Канада|Канады]] пачалося выданне часопіса «Світанак»&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;/&gt;. Сучасная інфармацыйная дзейнасць таварыства вядзецца праз уласны інтэрнэт-сайт (svitanak.eu).

ЛТБК «Світанак» падтрымлівае цесныя сувязі са [[Згуртаванне беларусаў свету Бацькаўшчына|Згуртаваннем беларусаў свету «Бацькаўшчына»]], удзельнічае ў [[З'езд беларусаў свету|З'ездах беларусаў свету]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.svitanak.eu/2023/11/26/%d0%b2%d1%96%d0%bd%d1%88%d0%b0%d0%b2%d0%b0%d0%bd%d0%bd%d0%b5-%d0%b0%d0%b4-%d0%b7%d0%b3%d1%83%d1%80%d1%82%d0%b0%d0%b2%d0%b0%d0%bd%d0%bd%d1%8f-%d0%b1%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d0%b0%d1%9e/ |title=Віншаванне ад Згуртавання беларусаў свету “Бацькаўшчына” |publisher=ЛТБК «Світанак» |date=26 лістапада 2023 |lang=be |accessdate=14 жніўня 2026}}&lt;/ref&gt;, а таксама супрацоўнічае са шматлікімі беларускімі суполкамі Латвіі, [[Літва|Літвы]] і [[Эстонія|Эстоніі]]. 

Арганізацыя рэгулярна ладзіць Дні беларускай культуры ў Латвіі, літаратурна-музычныя вечарыны, мастацкія выставы і адзначае традыцыйныя беларускія святы ([[Каляды]], [[Гуканне вясны|Громніцы]], [[Дзень Волі]]). Сярод гасцей мерапрыемстваў «Світанка» ў розныя гады былі беларускія пісьменнікі, музыкі і грамадскія дзеячы: [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Рыгор Барадулін]], [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзімір Караткевіч]], [[Алег Антонавіч Лойка|Алег Лойка]], [[Адам Восіпавіч Мальдзіс|Адам Мальдзіс]], [[Віктар Антонавіч Шалкевіч|Віктар Шалкевіч]], [[Алесь Віктаравіч Бяляцкі|Алесь Бяляцкі]] і іншыя&lt;ref name=&quot;svitanak35&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.svitanak.eu/2023/01/16/%d1%96%d0%bc%d0%bf%d1%80%d1%8d%d0%b7%d0%b0-%d0%bf%d1%80%d1%8b%d1%81%d0%b2%d0%b5%d1%87%d0%b0%d0%bd%d0%b0%d1%8f-%d0%bb%d0%b0%d1%9e%d1%80%d1%8d%d0%b0%d1%82%d1%83-%d0%bd%d0%be%d0%b1%d0%b5%d0%bb%d0%b5/ |title=Імпрэза, прысвечаная лаўрэату Нобелеўскай прэміі міру Алесю Бяляцкаму |author=Татур А. |publisher=ЛТБК «Світанак» |date=16 студзеня 2023 |lang=be |accessdate=14 жніўня 2026}}&lt;/ref&gt;. 

== Старшыні ==
За час існавання таварыства яго ўзначальвалі&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;yarchak&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.svitanak.eu/2024/01/29/%d0%b0%d0%b4%d1%8b%d0%b9%d1%88%d0%be%d1%9e-%d1%83-%d0%bb%d0%b5%d0%bf%d1%88%d1%8b-%d1%81%d0%b2%d0%b5%d1%82-%d0%bc%d1%96%d0%ba%d0%be%d0%bb%d0%b0-%d1%8f%d1%80%d1%87%d0%b0%d0%ba/ |title=Адыйшоў у лепшы свет Мікола Ярчак |publisher=ЛТБК «Світанак» |date=29 студзеня 2024 |lang=be |accessdate=14 жніўня 2026}}&lt;/ref&gt;:
* [[Сяржук Кузняцоў]] (1988—1993)
* [[Мікалай Пятровіч Ярчак|Мікалай (Мікола) Ярчак]]
* [[Васіль Малышчыц]]
* [[Таццяна Казак]]
* [[Алена Капыціч]] (Ціхамірава)
* [[Ірына Кузьміч]] (з 2013 года)

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{кніга |аўтар=Telešs V. |загаловак=Zem Pogoņas karoga (Kastuss Jezavitavs) = Пад сцягам Пагоні (Кастусь Езавітаў) |месца=Rīga |выдавецтва=Latvijas baltkrievu kultūras biedrība &quot;Svitanak&quot; |год=2003 |старонак=32 |isbn=}}

== Спасылкі ==
* [https://www.svitanak.eu/ Афіцыйны сайт ЛТБК «Світанак»]

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]]
[[Катэгорыя:Беларуская дыяспара]]
[[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Латвіі]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1988 годзе]]
[[Катэгорыя:Арганізацыі Рыгі]]</text>
      <sha1>rvzybvj1bziof67ugaenhpnrxz2zn37</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181236</id>
      <parentid>5181235</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T18:03:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>/* Спасылкі */</comment>
      <origin>5181236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12641" sha1="i87j4hq0enymtinjx93kgeh3dztabdy" xml:space="preserve">{{Грамадская арганізацыя
|назва              = Латвійскае таварыства беларускай культуры «Світанак»
|назва на мове арыгінала = Latvijas baltkrievu kultūras biedrība «Svitanak»
|лагатып            =  
|дата заснавання    = 27 лістапада 1988
|кіраўнік           = Ірына Кузьміч (з 2013)
|месца знаходжання  = [[Рыга]], [[Латвія]]
|сфера дзейнасці    = захаванне і папулярызацыя беларускай культуры, гісторыі і мовы ў Латвіі, падтрымка беларускай дыяспары
}}
'''Латві́йскае тава́рыства белару́скай культу́ры «Світа́нак»''' ({{lang-lv|Latvijas baltkrievu kultūras biedrība «Svitanak»}}) — грамадская культурна-асветніцкая арганізацыя, якая дзейнічае ў [[Латвія|Латвіі]]. З'яўляецца найстарэйшай арганізацыяй нацыянальных меншасцей Латвіі і першай дэмакратычнай суполкай [[Беларусы ў Латвіі|беларускай дыяспары ў краіне]] пасляваеннага часу&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;&gt;{{cite web |url=https://zbsb.org/news/abroad/8609/ |title=Як “Сьвітанак” узняўся над Рыгай |author=[[Вячка Целеш|Целеш В.]] |publisher=[[Згуртаванне беларусаў свету Бацькаўшчына|ЗБС «Бацькаўшчына»]] |date=21 лістапада 2013 |lang=be |accessdate=14 жніўня 2026}}&lt;/ref&gt;. Цэнтр таварыства знаходзіцца ў [[Рыга|Рызе]].

== Гісторыя ==
Таварыства «Світанак» было заснавана на хвалі нацыянальнага Адраджэння (Атмоды) у Латвіі ў канцы 1980-х гадоў, калі пачаўся працэс барацьбы за аднаўленне незалежнасці краіны&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;/&gt;. 

Ідэя стварэння беларускай арганізацыі ўзнікла ўвосень 1988 года ў адказ на спробы аб'яднаць рускіх, украінцаў і беларусаў Латвіі ў адзінае «[[Балта-славянскае культурнае таварыства]]». Частка беларускай інтэлігенцыі, у прыватнасці, мастак [[Вячка Целеш|Вячка Целеш]], не пагадзілася ўваходзіць у рускацэнтрычную арганізацыю і вырашыла стварыць уласнае нацыянальнае аб'яднанне. Ініцыятыву падтрымаў беларускі паэт [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Сяргей Панізнік]], які наведаў Рыгу, а таксама адзін з лідараў [[Народны фронт Латвіі|Народнага фронту Латвіі]] [[Яніс Пэтэрс]]&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;/&gt;.

13 лістапада 1988 года ў [[Дом культуры прафсаюзаў (Рыга)|Доме культуры прафсаюзаў]] у Рызе адбыўся арганізацыйны сход, на якім была абрана ініцыятыўная група. 20 лістапада група на чале са [[Сяргей Кузняцоў|Сяргеем Кузняцовым]], Вячкам Целешам і [[Уладзімір Усік|Уладзімірам Усікам]] напісала статут. Назву «Світанак» абралі ў гонар вядомай аднайменнай песні кампазітара [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|Ігара Лучанка]] (на словы [[Уладзімір Пракопавіч Някляеў|Уладзіміра Някляева]]), якая ў першыя гады існавання была неафіцыйным гімнам арганізацыі&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;svitanak35&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.svitanak.eu/2023/11/27/%d1%81%d1%8c%d0%b2%d1%96%d1%82%d0%b0%d0%bd%d0%ba%d1%83-35-%d1%83-%d1%80%d1%8b%d0%b7%d0%b5-%d0%b0%d0%b4%d0%b7%d0%bbd%d0%b0%d1%87%d1%8b%d0%bb%d1%96-%d1%8e%d0%b1%d1%96%d0%bb/ |title=“Сьвітанку” – 35! У Рызе адзначылі юбілей таварыства |author=Татур А. |publisher=ЛТБК «Світанак» |date=27 лістапада 2023 |lang=be |accessdate=14 жніўня 2026}}&lt;/ref&gt;.

Устаноўчы сход Латвійскага таварыства беларускай культуры (ЛТБК) «Світанак» адбыўся 27 лістапада 1988 года. У таварыства адразу ўступіла больш за 100 чалавек. Першым старшынёй быў абраны малады навуковец-медык [[Сяржук Кузняцоў]], яго намеснікам — мастак Вячка Целеш&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;/&gt;. У лік першых сяброў арганізацыі ўвайшла вядомая латышская філолаг і перакладчыца [[Мірдза Абала]]&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;/&gt;. 

Таварыства «Світанак» стала адным з заснавальнікаў [[Асацыяцыя нацыянальных культурных таварыстваў Латвіі|Асацыяцыі нацыянальных культурных таварыстваў Латвіі імя Іты Казакевіч (АНКТЛ)]]&lt;ref name=&quot;svitanak35&quot;/&gt;. 

== Дзейнасць ==
Галоўнымі мэтамі таварыства былі абвешчаны захаванне беларускай нацыянальнай ідэнтычнасці, мовы, культуры і гістарычнай спадчыны, а таксама іх папулярызацыя ў Латвіі&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;/&gt;. 

Найбольш плённымі для арганізацыі сталі 1989—1994 гады. За гэты час пры «Світанку» былі створаны&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;/&gt;:
* Беларуская мастацкая студыя «Вясёлка»;
* [[Аб’яднанне мастакоў-беларусаў Балтыі «Маю гонар»]] (1991);
* Беларуская нядзельная школа;
* Рыжская Беларуская асноўная школа (1994), дырэктарам якой стала [[Ганна Іванэ]];
* Беларуская радыёпраграма «Світанак» на [[Латвійскае радыё|Латвійскім радыё]] (выходзіць з 1991 года, нязменная вядучая — [[Таццяна Касуха]]);
* Вакальны ансамбль «Світанак».

У 1989 годзе таварыства аднавіла выданне газеты «Голас Беларуса» (рэдактар [[Вадзім Паўловіч]])&lt;ref name=&quot;davednik&quot;&gt;{{cite web |url=https://slounik.org/153781.html |title=«Голас беларуса» |work=Дэмакратычная апазыцыя Беларусі (1956-1991). Даведнік |publisher=Slounik.org |lang=be |accessdate=14 жніўня 2026}}&lt;/ref&gt;, якая раней выдавалася ў Латвіі [[Кастусь Езавітаў|Кастусём Езавітавым]] у 1920-я гады. У 1993 годзе з дапамогай міністэрстваў Беларусі і беларускай дыяспары [[Канада|Канады]] пачалося выданне часопіса «Світанак»&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;/&gt;. Сучасная інфармацыйная дзейнасць таварыства вядзецца праз уласны інтэрнэт-сайт (svitanak.eu).

ЛТБК «Світанак» падтрымлівае цесныя сувязі са [[Згуртаванне беларусаў свету Бацькаўшчына|Згуртаваннем беларусаў свету «Бацькаўшчына»]], удзельнічае ў [[З'езд беларусаў свету|З'ездах беларусаў свету]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.svitanak.eu/2023/11/26/%d0%b2%d1%96%d0%bd%d1%88%d0%b0%d0%b2%d0%b0%d0%bd%d0%bd%d0%b5-%d0%b0%d0%b4-%d0%b7%d0%b3%d1%83%d1%80%d1%82%d0%b0%d0%b2%d0%b0%d0%bd%d0%bd%d1%8f-%d0%b1%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d0%b0%d1%9e/ |title=Віншаванне ад Згуртавання беларусаў свету “Бацькаўшчына” |publisher=ЛТБК «Світанак» |date=26 лістапада 2023 |lang=be |accessdate=14 жніўня 2026}}&lt;/ref&gt;, а таксама супрацоўнічае са шматлікімі беларускімі суполкамі Латвіі, [[Літва|Літвы]] і [[Эстонія|Эстоніі]]. 

Арганізацыя рэгулярна ладзіць Дні беларускай культуры ў Латвіі, літаратурна-музычныя вечарыны, мастацкія выставы і адзначае традыцыйныя беларускія святы ([[Каляды]], [[Гуканне вясны|Громніцы]], [[Дзень Волі]]). Сярод гасцей мерапрыемстваў «Світанка» ў розныя гады былі беларускія пісьменнікі, музыкі і грамадскія дзеячы: [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Рыгор Барадулін]], [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзімір Караткевіч]], [[Алег Антонавіч Лойка|Алег Лойка]], [[Адам Восіпавіч Мальдзіс|Адам Мальдзіс]], [[Віктар Антонавіч Шалкевіч|Віктар Шалкевіч]], [[Алесь Віктаравіч Бяляцкі|Алесь Бяляцкі]] і іншыя&lt;ref name=&quot;svitanak35&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.svitanak.eu/2023/01/16/%d1%96%d0%bc%d0%bf%d1%80%d1%8d%d0%b7%d0%b0-%d0%bf%d1%80%d1%8b%d1%81%d0%b2%d0%b5%d1%87%d0%b0%d0%bd%d0%b0%d1%8f-%d0%bb%d0%b0%d1%9e%d1%80%d1%8d%d0%b0%d1%82%d1%83-%d0%bd%d0%be%d0%b1%d0%b5%d0%bb%d0%b5/ |title=Імпрэза, прысвечаная лаўрэату Нобелеўскай прэміі міру Алесю Бяляцкаму |author=Татур А. |publisher=ЛТБК «Світанак» |date=16 студзеня 2023 |lang=be |accessdate=14 жніўня 2026}}&lt;/ref&gt;. 

== Старшыні ==
За час існавання таварыства яго ўзначальвалі&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;yarchak&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.svitanak.eu/2024/01/29/%d0%b0%d0%b4%d1%8b%d0%b9%d1%88%d0%be%d1%9e-%d1%83-%d0%bb%d0%b5%d0%bf%d1%88%d1%8b-%d1%81%d0%b2%d0%b5%d1%82-%d0%bc%d1%96%d0%ba%d0%be%d0%bb%d0%b0-%d1%8f%d1%80%d1%87%d0%b0%d0%ba/ |title=Адыйшоў у лепшы свет Мікола Ярчак |publisher=ЛТБК «Світанак» |date=29 студзеня 2024 |lang=be |accessdate=14 жніўня 2026}}&lt;/ref&gt;:
* [[Сяржук Кузняцоў]] (1988—1993)
* [[Мікалай Пятровіч Ярчак|Мікалай (Мікола) Ярчак]]
* [[Васіль Малышчыц]]
* [[Таццяна Казак]]
* [[Алена Капыціч]] (Ціхамірава)
* [[Ірына Кузьміч]] (з 2013 года)

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{кніга|спасылка=https://www.svitanak.eu/%d0%b3%d1%96%d1%81%d1%82%d0%be%d1%80%d1%8b%d1%8f-%d1%81%d0%b2%d1%96%d1%82%d0%b0%d0%bd%d0%ba%d0%b0/|аўтар=Telešs V.|загаловак=Zem Pogoņas karoga (Kastuss Jezavitavs) = Пад сцягам Пагоні (Кастусь Езавітаў)|месца=Rīga|выдавецтва=Latvijas baltkrievu kultūras biedrība &quot;Svitanak&quot;|год=2003|старонак=32|isbn=}}

== Спасылкі ==
* [https://www.svitanak.eu/ Афіцыйны сайт ЛТБК «Світанак»]

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]]
[[Катэгорыя:Беларуская дыяспара]]
[[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Латвіі]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1988 годзе]]
[[Катэгорыя:Арганізацыі Рыгі]]</text>
      <sha1>i87j4hq0enymtinjx93kgeh3dztabdy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181237</id>
      <parentid>5181236</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T18:05:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>−[[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Латвіі]]; +[[Катэгорыя:1988 год у Латвіі]]; ±[[Катэгорыя:Беларуская дыяспара]]→[[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Латвіі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5181237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12629" sha1="2a9awvnt90prh84baz4qjjxk5ofndkh" xml:space="preserve">{{Грамадская арганізацыя
|назва              = Латвійскае таварыства беларускай культуры «Світанак»
|назва на мове арыгінала = Latvijas baltkrievu kultūras biedrība «Svitanak»
|лагатып            =  
|дата заснавання    = 27 лістапада 1988
|кіраўнік           = Ірына Кузьміч (з 2013)
|месца знаходжання  = [[Рыга]], [[Латвія]]
|сфера дзейнасці    = захаванне і папулярызацыя беларускай культуры, гісторыі і мовы ў Латвіі, падтрымка беларускай дыяспары
}}
'''Латві́йскае тава́рыства белару́скай культу́ры «Світа́нак»''' ({{lang-lv|Latvijas baltkrievu kultūras biedrība «Svitanak»}}) — грамадская культурна-асветніцкая арганізацыя, якая дзейнічае ў [[Латвія|Латвіі]]. З'яўляецца найстарэйшай арганізацыяй нацыянальных меншасцей Латвіі і першай дэмакратычнай суполкай [[Беларусы ў Латвіі|беларускай дыяспары ў краіне]] пасляваеннага часу&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;&gt;{{cite web |url=https://zbsb.org/news/abroad/8609/ |title=Як “Сьвітанак” узняўся над Рыгай |author=[[Вячка Целеш|Целеш В.]] |publisher=[[Згуртаванне беларусаў свету Бацькаўшчына|ЗБС «Бацькаўшчына»]] |date=21 лістапада 2013 |lang=be |accessdate=14 жніўня 2026}}&lt;/ref&gt;. Цэнтр таварыства знаходзіцца ў [[Рыга|Рызе]].

== Гісторыя ==
Таварыства «Світанак» было заснавана на хвалі нацыянальнага Адраджэння (Атмоды) у Латвіі ў канцы 1980-х гадоў, калі пачаўся працэс барацьбы за аднаўленне незалежнасці краіны&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;/&gt;. 

Ідэя стварэння беларускай арганізацыі ўзнікла ўвосень 1988 года ў адказ на спробы аб'яднаць рускіх, украінцаў і беларусаў Латвіі ў адзінае «[[Балта-славянскае культурнае таварыства]]». Частка беларускай інтэлігенцыі, у прыватнасці, мастак [[Вячка Целеш|Вячка Целеш]], не пагадзілася ўваходзіць у рускацэнтрычную арганізацыю і вырашыла стварыць уласнае нацыянальнае аб'яднанне. Ініцыятыву падтрымаў беларускі паэт [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Сяргей Панізнік]], які наведаў Рыгу, а таксама адзін з лідараў [[Народны фронт Латвіі|Народнага фронту Латвіі]] [[Яніс Пэтэрс]]&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;/&gt;.

13 лістапада 1988 года ў [[Дом культуры прафсаюзаў (Рыга)|Доме культуры прафсаюзаў]] у Рызе адбыўся арганізацыйны сход, на якім была абрана ініцыятыўная група. 20 лістапада група на чале са [[Сяргей Кузняцоў|Сяргеем Кузняцовым]], Вячкам Целешам і [[Уладзімір Усік|Уладзімірам Усікам]] напісала статут. Назву «Світанак» абралі ў гонар вядомай аднайменнай песні кампазітара [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|Ігара Лучанка]] (на словы [[Уладзімір Пракопавіч Някляеў|Уладзіміра Някляева]]), якая ў першыя гады існавання была неафіцыйным гімнам арганізацыі&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;svitanak35&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.svitanak.eu/2023/11/27/%d1%81%d1%8c%d0%b2%d1%96%d1%82%d0%b0%d0%bd%d0%ba%d1%83-35-%d1%83-%d1%80%d1%8b%d0%b7%d0%b5-%d0%b0%d0%b4%d0%b7%d0%bbd%d0%b0%d1%87%d1%8b%d0%bb%d1%96-%d1%8e%d0%b1%d1%96%d0%bb/ |title=“Сьвітанку” – 35! У Рызе адзначылі юбілей таварыства |author=Татур А. |publisher=ЛТБК «Світанак» |date=27 лістапада 2023 |lang=be |accessdate=14 жніўня 2026}}&lt;/ref&gt;.

Устаноўчы сход Латвійскага таварыства беларускай культуры (ЛТБК) «Світанак» адбыўся 27 лістапада 1988 года. У таварыства адразу ўступіла больш за 100 чалавек. Першым старшынёй быў абраны малады навуковец-медык [[Сяржук Кузняцоў]], яго намеснікам — мастак Вячка Целеш&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;/&gt;. У лік першых сяброў арганізацыі ўвайшла вядомая латышская філолаг і перакладчыца [[Мірдза Абала]]&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;/&gt;. 

Таварыства «Світанак» стала адным з заснавальнікаў [[Асацыяцыя нацыянальных культурных таварыстваў Латвіі|Асацыяцыі нацыянальных культурных таварыстваў Латвіі імя Іты Казакевіч (АНКТЛ)]]&lt;ref name=&quot;svitanak35&quot;/&gt;. 

== Дзейнасць ==
Галоўнымі мэтамі таварыства былі абвешчаны захаванне беларускай нацыянальнай ідэнтычнасці, мовы, культуры і гістарычнай спадчыны, а таксама іх папулярызацыя ў Латвіі&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;/&gt;. 

Найбольш плённымі для арганізацыі сталі 1989—1994 гады. За гэты час пры «Світанку» былі створаны&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;/&gt;:
* Беларуская мастацкая студыя «Вясёлка»;
* [[Аб’яднанне мастакоў-беларусаў Балтыі «Маю гонар»]] (1991);
* Беларуская нядзельная школа;
* Рыжская Беларуская асноўная школа (1994), дырэктарам якой стала [[Ганна Іванэ]];
* Беларуская радыёпраграма «Світанак» на [[Латвійскае радыё|Латвійскім радыё]] (выходзіць з 1991 года, нязменная вядучая — [[Таццяна Касуха]]);
* Вакальны ансамбль «Світанак».

У 1989 годзе таварыства аднавіла выданне газеты «Голас Беларуса» (рэдактар [[Вадзім Паўловіч]])&lt;ref name=&quot;davednik&quot;&gt;{{cite web |url=https://slounik.org/153781.html |title=«Голас беларуса» |work=Дэмакратычная апазыцыя Беларусі (1956-1991). Даведнік |publisher=Slounik.org |lang=be |accessdate=14 жніўня 2026}}&lt;/ref&gt;, якая раней выдавалася ў Латвіі [[Кастусь Езавітаў|Кастусём Езавітавым]] у 1920-я гады. У 1993 годзе з дапамогай міністэрстваў Беларусі і беларускай дыяспары [[Канада|Канады]] пачалося выданне часопіса «Світанак»&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;/&gt;. Сучасная інфармацыйная дзейнасць таварыства вядзецца праз уласны інтэрнэт-сайт (svitanak.eu).

ЛТБК «Світанак» падтрымлівае цесныя сувязі са [[Згуртаванне беларусаў свету Бацькаўшчына|Згуртаваннем беларусаў свету «Бацькаўшчына»]], удзельнічае ў [[З'езд беларусаў свету|З'ездах беларусаў свету]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.svitanak.eu/2023/11/26/%d0%b2%d1%96%d0%bd%d1%88%d0%b0%d0%b2%d0%b0%d0%bd%d0%bd%d0%b5-%d0%b0%d0%b4-%d0%b7%d0%b3%d1%83%d1%80%d1%82%d0%b0%d0%b2%d0%b0%d0%bd%d0%bd%d1%8f-%d0%b1%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d0%b0%d1%9e/ |title=Віншаванне ад Згуртавання беларусаў свету “Бацькаўшчына” |publisher=ЛТБК «Світанак» |date=26 лістапада 2023 |lang=be |accessdate=14 жніўня 2026}}&lt;/ref&gt;, а таксама супрацоўнічае са шматлікімі беларускімі суполкамі Латвіі, [[Літва|Літвы]] і [[Эстонія|Эстоніі]]. 

Арганізацыя рэгулярна ладзіць Дні беларускай культуры ў Латвіі, літаратурна-музычныя вечарыны, мастацкія выставы і адзначае традыцыйныя беларускія святы ([[Каляды]], [[Гуканне вясны|Громніцы]], [[Дзень Волі]]). Сярод гасцей мерапрыемстваў «Світанка» ў розныя гады былі беларускія пісьменнікі, музыкі і грамадскія дзеячы: [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Рыгор Барадулін]], [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзімір Караткевіч]], [[Алег Антонавіч Лойка|Алег Лойка]], [[Адам Восіпавіч Мальдзіс|Адам Мальдзіс]], [[Віктар Антонавіч Шалкевіч|Віктар Шалкевіч]], [[Алесь Віктаравіч Бяляцкі|Алесь Бяляцкі]] і іншыя&lt;ref name=&quot;svitanak35&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.svitanak.eu/2023/01/16/%d1%96%d0%bc%d0%bf%d1%80%d1%8d%d0%b7%d0%b0-%d0%bf%d1%80%d1%8b%d1%81%d0%b2%d0%b5%d1%87%d0%b0%d0%bd%d0%b0%d1%8f-%d0%bb%d0%b0%d1%9e%d1%80%d1%8d%d0%b0%d1%82%d1%83-%d0%bd%d0%be%d0%b1%d0%b5%d0%bb%d0%b5/ |title=Імпрэза, прысвечаная лаўрэату Нобелеўскай прэміі міру Алесю Бяляцкаму |author=Татур А. |publisher=ЛТБК «Світанак» |date=16 студзеня 2023 |lang=be |accessdate=14 жніўня 2026}}&lt;/ref&gt;. 

== Старшыні ==
За час існавання таварыства яго ўзначальвалі&lt;ref name=&quot;zbsb&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;yarchak&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.svitanak.eu/2024/01/29/%d0%b0%d0%b4%d1%8b%d0%b9%d1%88%d0%be%d1%9e-%d1%83-%d0%bb%d0%b5%d0%bf%d1%88%d1%8b-%d1%81%d0%b2%d0%b5%d1%82-%d0%bc%d1%96%d0%ba%d0%be%d0%bb%d0%b0-%d1%8f%d1%80%d1%87%d0%b0%d0%ba/ |title=Адыйшоў у лепшы свет Мікола Ярчак |publisher=ЛТБК «Світанак» |date=29 студзеня 2024 |lang=be |accessdate=14 жніўня 2026}}&lt;/ref&gt;:
* [[Сяржук Кузняцоў]] (1988—1993)
* [[Мікалай Пятровіч Ярчак|Мікалай (Мікола) Ярчак]]
* [[Васіль Малышчыц]]
* [[Таццяна Казак]]
* [[Алена Капыціч]] (Ціхамірава)
* [[Ірына Кузьміч]] (з 2013 года)

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{кніга|спасылка=https://www.svitanak.eu/%d0%b3%d1%96%d1%81%d1%82%d0%be%d1%80%d1%8b%d1%8f-%d1%81%d0%b2%d1%96%d1%82%d0%b0%d0%bd%d0%ba%d0%b0/|аўтар=Telešs V.|загаловак=Zem Pogoņas karoga (Kastuss Jezavitavs) = Пад сцягам Пагоні (Кастусь Езавітаў)|месца=Rīga|выдавецтва=Latvijas baltkrievu kultūras biedrība &quot;Svitanak&quot;|год=2003|старонак=32|isbn=}}

== Спасылкі ==
* [https://www.svitanak.eu/ Афіцыйны сайт ЛТБК «Світанак»]

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]]
[[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Латвіі]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1988 годзе]]
[[Катэгорыя:Арганізацыі Рыгі]]
[[Катэгорыя:1988 год у Латвіі]]</text>
      <sha1>2a9awvnt90prh84baz4qjjxk5ofndkh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Латвійскае таварыства беларускай культуры «Світанак»</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812689</id>
    <redirect title="Світанак (таварыства)" />
    <revision>
      <id>5181238</id>
      <timestamp>2026-08-14T18:05:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Світанак (таварыства)]]</comment>
      <origin>5181238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53" sha1="fvvzfazltcjp8ycmqqs9ot04um3flzs" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Світанак (таварыства)]]</text>
      <sha1>fvvzfazltcjp8ycmqqs9ot04um3flzs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Файл:Лагатып Таварыства беларускай школы (1996).jpg</title>
    <ns>6</ns>
    <id>812690</id>
    <revision>
      <id>5181242</id>
      <timestamp>2026-08-14T18:28:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>{{Несвабодны файл
|апісанне      = Лагатып (эмблема) грамадскага аб'яднання «Таварыства беларускай школы» (ТБШ). Выява паказвае стылізаваныя гістарычныя аркі і надпіс «ТБШ / ТАВАРЫСТВА БЕЛАРУСКАЙ ШКОЛЫ».
|крыніца       = Афіцыйная старонка таварыства ў Facebook: https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=pfbid02d6cRK1zCd9jTk9o1Mff2EKfjUURUwVU2kHi4cHPKipz3R8rZgBj6t88uCfzY1895l&amp;id=100064378944543
|час стварэння = каля 1996 года
|аўтар         = Распрацоўшчык лагатыпа / ГА «Таварыства бел...</comment>
      <origin>5181242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1802" sha1="cw7bwpuugulgbac84uaom46ztqyt1gn" xml:space="preserve">== Тлумачэнне ==
{{Несвабодны файл
|апісанне      = Лагатып (эмблема) грамадскага аб'яднання «Таварыства беларускай школы» (ТБШ). Выява паказвае стылізаваныя гістарычныя аркі і надпіс «ТБШ / ТАВАРЫСТВА БЕЛАРУСКАЙ ШКОЛЫ».
|крыніца       = Афіцыйная старонка таварыства ў Facebook: https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=pfbid02d6cRK1zCd9jTk9o1Mff2EKfjUURUwVU2kHi4cHPKipz3R8rZgBj6t88uCfzY1895l&amp;id=100064378944543
|час стварэння = каля 1996 года
|аўтар         = Распрацоўшчык лагатыпа / ГА «Таварыства беларускай школы».
|частка        = Лагатып цалкам.
|разрозненне   = Нізкае (паменшанае), дастатковае для ідэнтыфікацыі.
}}
{{Несвабодны файл/АДВ
| артыкул      = Таварыства беларускай школы
| мэта         = Візуальная ідэнтыфікацыя грамадскага аб'яднання ў картцы артыкула пра яго гісторыю і дзейнасць.
| заменнасць   = Свабоднай замены няма, паколькі выява з'яўляецца арыгінальным лагатыпам ахоўваемай арганізацыі.
| іншае        = Выкарыстанне выявы ў нізкай раздзяляльнасці не ўплывае на камерцыйную каштоўнасць арыгінала і служыць выключна гісторыка-інфармацыйным мэтам.
}}</text>
      <sha1>cw7bwpuugulgbac84uaom46ztqyt1gn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181243</id>
      <parentid>5181242</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T18:28:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <origin>5181243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1817" sha1="8izes3uh1pxaar7n6nx6w2gn76223ig" xml:space="preserve">== Тлумачэнне ==
{{Несвабодны файл
|апісанне      = Лагатып (эмблема) грамадскага аб'яднання «Таварыства беларускай школы» (ТБШ). Выява паказвае стылізаваныя гістарычныя аркі і надпіс «ТБШ / ТАВАРЫСТВА БЕЛАРУСКАЙ ШКОЛЫ».
|крыніца       = Афіцыйная старонка таварыства ў Facebook: https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=pfbid02d6cRK1zCd9jTk9o1Mff2EKfjUURUwVU2kHi4cHPKipz3R8rZgBj6t88uCfzY1895l&amp;id=100064378944543
|час стварэння = каля 1996 года
|аўтар         = Распрацоўшчык лагатыпа / ГА «Таварыства беларускай школы».
|частка        = Лагатып цалкам.
|разрозненне   = Нізкае (паменшанае), дастатковае для ідэнтыфікацыі.
}}
{{Несвабодны файл/АДВ
| артыкул      = Таварыства беларускай школы (1996—2021) 
| мэта         = Візуальная ідэнтыфікацыя грамадскага аб'яднання ў картцы артыкула пра яго гісторыю і дзейнасць.
| заменнасць   = Свабоднай замены няма, паколькі выява з'яўляецца арыгінальным лагатыпам ахоўваемай арганізацыі.
| іншае        = Выкарыстанне выявы ў нізкай раздзяляльнасці не ўплывае на камерцыйную каштоўнасць арыгінала і служыць выключна гісторыка-інфармацыйным мэтам.
}}</text>
      <sha1>8izes3uh1pxaar7n6nx6w2gn76223ig</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Расіяне</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812691</id>
    <revision>
      <id>5181251</id>
      <timestamp>2026-08-14T19:05:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «'''Расіяне''' ({{lang-ru|россияне}}) — [[палітонім]], якім пазначаюцца грамадзяне (жыхары) [[Расія|Расіі]].   Не тоесны [[этнонім]]у «''[[рускія]]''», які датычыцца толькі прадстаўнікоў асноўнай этнічнай групы краіны, [[усходнія славяне|усходнеславянскага народа]]. Адпа...»</comment>
      <origin>5181251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3128" sha1="8kpai1sgduejog77nmr75z341fw22tm" xml:space="preserve">'''Расіяне''' ({{lang-ru|россияне}}) — [[палітонім]], якім пазначаюцца грамадзяне (жыхары) [[Расія|Расіі]]. 

Не тоесны [[этнонім]]у «''[[рускія]]''», які датычыцца толькі прадстаўнікоў асноўнай этнічнай групы краіны, [[усходнія славяне|усходнеславянскага народа]]. Адпаведна да расіян адносіцца ўсё насельніцтва Расіі па-за залежнасці ад нацыянальнасці, веравызнання і мовы. 

Упершыню паняцце «расіяне» з’явілася ў тэкстах [[Максім Грэк|Максіма Грэка]] ў XVI ст. і [[Сімяон Полацкі|Сімяона Полацкага]] ў сярэдзіне XVII ст., а з пачатку XVIII ст. выкарыстоўвалася ў казаннях мітрапаліта [[Стэфан Яворскі|Стэфана (Яворскага)]] і арцыбіскупа [[Феафан Пракаповіч|Феафана (Пракаповіча)]] як зварот да ўсіх жыхароў Расіі. У 1770-я — 1790-я гг. назва шырока распаўсюдзілася ў літаратурных і публіцыстычных творах. У 2-й палове XIX ст. слова выкарыстоўвалася ў значэнні грамадзянскай супольнасці (часцей за ўсё для апісання рускіх грамадзян за мяжой) і радзей — у якасці аналага слова «рускія» («[[вялікаросы]]»).

З 1920-х па 1980-я гг. з прычыны знікнення [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] слова амаль выйшла з ужытку на тэрыторыі [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]]. Яго аналагам стала высунутае ў 1930-я гг.на аснове ідэалогіі савецкага патрыятызму паняцце «савецкі народ» як «новы тып гістарычнай супольнасці». Расійская ідэнтычнасць часткова захоўвалася сярод рускай эміграцыі. Паняцце «расіяне »выкарыстоўвалася ў працах прадстаўнікоў рускай эміграцыі. Пасля 1991 г. катэгорыя «расіяне» вярнулася ў грамадскае і палітычнае жыццё, а з 1992 г. выкарыстоўваецца ў афіцыйных дакументах для абазначэння грамадзян Расіі.

== Літаратура ==
* {{БРЭ|артыкул=Россияне |спасылка=https://bigenc.ru/c/rossiiane-7a69bc |аўтар=В. А. Тишков |год=2023 |ref=Тишков}}
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Насельніцтва Расіі]]</text>
      <sha1>8kpai1sgduejog77nmr75z341fw22tm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181255</id>
      <parentid>5181251</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T19:18:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <origin>5181255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4518" sha1="io8lwo67gxfy61w7o2vpiv3urzuu75b" xml:space="preserve">'''Расія{{націск}}не''' ({{lang-ru|россияне}}) — [[палітонім]], якім пазначаюцца грамадзяне (жыхары) [[Расія|Расіі]]. 

Не тоесны [[этнонім]]у «''[[рускія]]''», які датычыцца толькі прадстаўнікоў асноўнай этнічнай групы краіны, [[усходнія славяне|усходнеславянскага народа]]. Адпаведна да расіян адносіцца ўсё насельніцтва Расіі па-за залежнасці ад нацыянальнасці, веравызнання і мовы. У [[беларуская мова|беларускай мове]] таксама можа ўжывацца варыянты '''расе́йцы''' або '''расі́йцы''', якія, у залежнасці ад кантэксту, могуць ужывацца як этнонімы, так і палітонімы{{Sfn|Расійска-беларускі слоўнік|1928|с=541}}&lt;ref&gt;[https://verbum.by/esbm?q=%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B5%D1%8F Расея] // Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)&lt;/ref&gt;.

Упершыню паняцце «расіяне» з’явілася ў тэкстах [[Максім Грэк|Максіма Грэка]] ў XVI ст. і [[Сімяон Полацкі|Сімяона Полацкага]] ў сярэдзіне XVII ст., а з пачатку XVIII ст. выкарыстоўвалася ў казаннях мітрапаліта [[Стэфан Яворскі|Стэфана (Яворскага)]] і арцыбіскупа [[Феафан Пракаповіч|Феафана (Пракаповіча)]] як зварот да ўсіх жыхароў Расіі. У 1770-я — 1790-я гг. назва шырока распаўсюдзілася ў літаратурных і публіцыстычных творах. У 2-й палове XIX ст. слова выкарыстоўвалася ў значэнні грамадзянскай супольнасці (часцей за ўсё для апісання рускіх грамадзян за мяжой) і радзей — у якасці аналага слова «рускія» («[[вялікаросы]]»){{sfn|Тишков|2023|loc=История понятия «россияне»}}.

З 1920-х па 1980-я гг. з прычыны знікнення [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] слова амаль выйшла з ужытку на тэрыторыі [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]]. Яго аналагам стала высунутае ў 1930-я гг.на аснове ідэалогіі савецкага патрыятызму паняцце «савецкі народ» як «новы тып гістарычнай супольнасці». Расійская ідэнтычнасць часткова захоўвалася сярод рускай эміграцыі. Паняцце «расіяне »выкарыстоўвалася ў працах прадстаўнікоў рускай эміграцыі. Пасля 1991 г. катэгорыя «расіяне» вярнулася ў грамадскае і палітычнае жыццё, а з 1992 г. выкарыстоўваецца ў афіцыйных дакументах для абазначэння грамадзян Расіі{{sfn|Тишков|2023|loc=История понятия «россияне»}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{БРЭ|артыкул=Россияне |спасылка=https://bigenc.ru/c/rossiiane-7a69bc |аўтар=В. А. Тишков |год=2023 |ref=Тишков}}
* {{кніга|аўтар = [[Сцяпан Міхайлавіч Некрашэвіч|Некрашэвіч С.]], [[Мікола Байкоў|Байкоў М.]]|частка = Русская|загаловак = Расійска-беларускі слоўнік|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Менск|выдавецтва = Беларускае дзяржаўнае выдавецтва|год = 1928|том = |старонкі = 541|старонак = 728|серыя = |isbn = |тыраж = 7000|ref = Расійска-беларускі слоўнік}}
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Насельніцтва Расіі]]</text>
      <sha1>io8lwo67gxfy61w7o2vpiv3urzuu75b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181256</id>
      <parentid>5181255</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T19:20:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <origin>5181256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4507" sha1="n2ufaq4318vrpks2zqsy7zkjv0mi7ex" xml:space="preserve">'''Расія{{націск}}не''' ({{lang-ru|россияне}}) — [[палітонім]], якім пазначаюцца грамадзяне (жыхары) [[Расія|Расіі]]. 

Не тоесны [[этнонім]]у «''[[рускія]]''», які датычыцца толькі прадстаўнікоў асноўнай этнічнай групы краіны, [[усходнія славяне|усходнеславянскага народа]]. Адпаведна да расіян адносіцца ўсё насельніцтва Расіі па-за залежнасці ад нацыянальнасці, веравызнання і мовы. У [[беларуская мова|беларускай мове]] таксама можа ўжывацца варыянты '''расе́йцы''' або '''расі́йцы''', якія, у залежнасці ад кантэксту, ужываюцца як этнонімы, так і палітонімы{{Sfn|Расійска-беларускі слоўнік|1928|с=541}}&lt;ref&gt;[https://verbum.by/esbm?q=%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B5%D1%8F Расея] // Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)&lt;/ref&gt;.

Упершыню паняцце «расіяне» з’явілася ў тэкстах [[Максім Грэк|Максіма Грэка]] ў XVI ст. і [[Сімяон Полацкі|Сімяона Полацкага]] ў сярэдзіне XVII ст., а з пачатку XVIII ст. выкарыстоўвалася ў казаннях мітрапаліта [[Стэфан Яворскі|Стэфана (Яворскага)]] і арцыбіскупа [[Феафан Пракаповіч|Феафана (Пракаповіча)]] як зварот да ўсіх жыхароў Расіі. У 1770-я — 1790-я гг. назва шырока распаўсюдзілася ў літаратурных і публіцыстычных творах. У 2-й палове XIX ст. слова выкарыстоўвалася ў значэнні грамадзянскай супольнасці (часцей за ўсё для апісання рускіх грамадзян за мяжой) і радзей — у якасці аналага слова «рускія» («[[вялікаросы]]»){{sfn|Тишков|2023|loc=История понятия «россияне»}}.

З 1920-х па 1980-я гг. з прычыны знікнення [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] слова амаль выйшла з ужытку на тэрыторыі [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]]. Яго аналагам стала высунутае ў 1930-я гг.на аснове ідэалогіі савецкага патрыятызму паняцце «савецкі народ» як «новы тып гістарычнай супольнасці». Расійская ідэнтычнасць часткова захоўвалася сярод рускай эміграцыі. Паняцце «расіяне »выкарыстоўвалася ў працах прадстаўнікоў рускай эміграцыі. Пасля 1991 г. катэгорыя «расіяне» вярнулася ў грамадскае і палітычнае жыццё, а з 1992 г. выкарыстоўваецца ў афіцыйных дакументах для абазначэння грамадзян Расіі{{sfn|Тишков|2023|loc=История понятия «россияне»}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{БРЭ|артыкул=Россияне |спасылка=https://bigenc.ru/c/rossiiane-7a69bc |аўтар=В. А. Тишков |год=2023 |ref=Тишков}}
* {{кніга|аўтар = [[Сцяпан Міхайлавіч Некрашэвіч|Некрашэвіч С.]], [[Мікола Байкоў|Байкоў М.]]|частка = Русская|загаловак = Расійска-беларускі слоўнік|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Менск|выдавецтва = Беларускае дзяржаўнае выдавецтва|год = 1928|том = |старонкі = 541|старонак = 728|серыя = |isbn = |тыраж = 7000|ref = Расійска-беларускі слоўнік}}
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Насельніцтва Расіі]]</text>
      <sha1>n2ufaq4318vrpks2zqsy7zkjv0mi7ex</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181257</id>
      <parentid>5181256</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T19:21:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <origin>5181257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4546" sha1="93khzqmlp5usudrksqm5gllhcwiwkpl" xml:space="preserve">'''Расія{{націск}}не''' ({{lang-ru|россияне}}) — [[палітонім]], якім пазначаюцца грамадзяне (жыхары) [[Расія|Расіі]]. 

Не тоесны [[этнонім]]у «''[[рускія]]''», які датычыцца толькі прадстаўнікоў асноўнай этнічнай групы краіны, [[усходнія славяне|усходнеславянскага народа]]. Адпаведна да расіян адносіцца ўсё насельніцтва Расіі па-за залежнасці ад нацыянальнасці, веравызнання і мовы. У [[беларуская мова|беларускай мове]] таксама можа ўжывацца варыянты '''расе́йцы''' або '''расі́йцы''', якія, у залежнасці ад кантэксту, ужываюцца як этнонімы, так і палітонімы{{Sfn|Расійска-беларускі слоўнік|1928|с=541}}&lt;ref&gt;[https://verbum.by/esbm?q=%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B5%D1%8F Расея] // Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)&lt;/ref&gt;.

Упершыню паняцце «расіяне» з’явілася ў тэкстах [[Максім Грэк|Максіма Грэка]] ў XVI ст. і [[Сімяон Полацкі|Сімяона Полацкага]] ў сярэдзіне XVII ст., а з пачатку XVIII ст. выкарыстоўвалася ў казаннях мітрапаліта [[Стэфан Яворскі|Стэфана (Яворскага)]] і арцыбіскупа [[Феафан Пракаповіч|Феафана (Пракаповіча)]] як зварот да ўсіх жыхароў Расіі. У 1770-я — 1790-я гг. назва шырока распаўсюдзілася ў літаратурных і публіцыстычных творах. У 2-й палове XIX ст. слова выкарыстоўвалася ў значэнні грамадзянскай супольнасці (часцей за ўсё для апісання рускіх грамадзян за мяжой) і радзей — у якасці аналага слова «рускія» («[[вялікаросы]]»){{sfn|Тишков|2023|loc=История понятия «россияне»}}.

З 1920-х па 1980-я гг. з прычыны знікнення [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] слова амаль выйшла з ужытку на тэрыторыі [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]]. Яго аналагам стала высунутае ў 1930-я гг. на аснове ідэалогіі савецкага [[патрыятызм]]у паняцце «савецкі народ» як «новы тып гістарычнай супольнасці». Расійская ідэнтычнасць часткова захоўвалася сярод [[Белая эміграцыя|рускай эміграцыі]]. Паняцце «расіяне »выкарыстоўвалася ў працах прадстаўнікоў рускай эміграцыі. Пасля 1991 г. катэгорыя «расіяне» вярнулася ў грамадскае і палітычнае жыццё, а з 1992 г. выкарыстоўваецца ў афіцыйных дакументах для абазначэння грамадзян Расіі{{sfn|Тишков|2023|loc=История понятия «россияне»}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{БРЭ|артыкул=Россияне |спасылка=https://bigenc.ru/c/rossiiane-7a69bc |аўтар=В. А. Тишков |год=2023 |ref=Тишков}}
* {{кніга|аўтар = [[Сцяпан Міхайлавіч Некрашэвіч|Некрашэвіч С.]], [[Мікола Байкоў|Байкоў М.]]|частка = Русская|загаловак = Расійска-беларускі слоўнік|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Менск|выдавецтва = Беларускае дзяржаўнае выдавецтва|год = 1928|том = |старонкі = 541|старонак = 728|серыя = |isbn = |тыраж = 7000|ref = Расійска-беларускі слоўнік}}
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Насельніцтва Расіі]]</text>
      <sha1>93khzqmlp5usudrksqm5gllhcwiwkpl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181258</id>
      <parentid>5181257</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T19:22:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <origin>5181258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4542" sha1="25gp44fudsb6446ift685f1c7gol6vh" xml:space="preserve">'''Расія{{націск}}не''' ({{lang-ru|россияне}}) — [[палітонім]], якім пазначаюцца грамадзяне (жыхары) [[Расія|Расіі]]. 

Не тоесны [[этнонім]]у «''[[рускія]]''», які тычыцца толькі прадстаўнікоў асноўнай этнічнай групы краіны, [[усходнія славяне|усходнеславянскага народа]]. Адпаведна да расіян адносіцца ўсё насельніцтва Расіі па-за залежнасці ад нацыянальнасці, веравызнання і мовы. У [[беларуская мова|беларускай мове]] таксама можа ўжывацца варыянты '''расе́йцы''' або '''расі́йцы''', якія, у залежнасці ад кантэксту, ужываюцца як этнонімы, так і палітонімы{{Sfn|Расійска-беларускі слоўнік|1928|с=541}}&lt;ref&gt;[https://verbum.by/esbm?q=%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B5%D1%8F Расея] // Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)&lt;/ref&gt;.

Упершыню паняцце «расіяне» з’явілася ў тэкстах [[Максім Грэк|Максіма Грэка]] ў XVI ст. і [[Сімяон Полацкі|Сімяона Полацкага]] ў сярэдзіне XVII ст., а з пачатку XVIII ст. выкарыстоўвалася ў казаннях мітрапаліта [[Стэфан Яворскі|Стэфана (Яворскага)]] і арцыбіскупа [[Феафан Пракаповіч|Феафана (Пракаповіча)]] як зварот да ўсіх жыхароў Расіі. У 1770-я — 1790-я гг. назва шырока распаўсюдзілася ў літаратурных і публіцыстычных творах. У 2-й палове XIX ст. слова выкарыстоўвалася ў значэнні грамадзянскай супольнасці (часцей за ўсё для апісання рускіх грамадзян за мяжой) і радзей — у якасці аналага слова «рускія» («[[вялікаросы]]»){{sfn|Тишков|2023|loc=История понятия «россияне»}}.

З 1920-х па 1980-я гг. з прычыны знікнення [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] слова амаль выйшла з ужытку на тэрыторыі [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]]. Яго аналагам стала высунутае ў 1930-я гг. на аснове ідэалогіі савецкага [[патрыятызм]]у паняцце «савецкі народ» як «новы тып гістарычнай супольнасці». Расійская ідэнтычнасць часткова захоўвалася сярод [[Белая эміграцыя|рускай эміграцыі]]. Паняцце «расіяне »выкарыстоўвалася ў працах прадстаўнікоў рускай эміграцыі. Пасля 1991 г. катэгорыя «расіяне» вярнулася ў грамадскае і палітычнае жыццё, а з 1992 г. выкарыстоўваецца ў афіцыйных дакументах для абазначэння грамадзян Расіі{{sfn|Тишков|2023|loc=История понятия «россияне»}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{БРЭ|артыкул=Россияне |спасылка=https://bigenc.ru/c/rossiiane-7a69bc |аўтар=В. А. Тишков |год=2023 |ref=Тишков}}
* {{кніга|аўтар = [[Сцяпан Міхайлавіч Некрашэвіч|Некрашэвіч С.]], [[Мікола Байкоў|Байкоў М.]]|частка = Русская|загаловак = Расійска-беларускі слоўнік|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Менск|выдавецтва = Беларускае дзяржаўнае выдавецтва|год = 1928|том = |старонкі = 541|старонак = 728|серыя = |isbn = |тыраж = 7000|ref = Расійска-беларускі слоўнік}}
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Насельніцтва Расіі]]</text>
      <sha1>25gp44fudsb6446ift685f1c7gol6vh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181260</id>
      <parentid>5181258</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T19:23:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <origin>5181260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4541" sha1="1x0gt6ebiykfjhv216xjn0atn479vog" xml:space="preserve">'''Расія{{націск}}не''' ({{lang-ru|россияне}}) — [[палітонім]], якім пазначаюцца грамадзяне (жыхары) [[Расія|Расіі]]. 

Не тоесны [[этнонім]]у «''[[рускія]]''», які тычыцца толькі прадстаўнікоў асноўнай этнічнай групы краіны, [[усходнія славяне|усходнеславянскага народа]]. Адпаведна да расіян адносіцца ўсё насельніцтва Расіі па-за залежнасці ад нацыянальнасці, веравызнання і мовы. У [[беларуская мова|беларускай мове]] таксама сустракаюцца варыянты '''расе́йцы''' або '''расі́йцы''', якія, у залежнасці ад кантэксту, ужываюцца як этнонімы, так і палітонімы{{Sfn|Расійска-беларускі слоўнік|1928|с=541}}&lt;ref&gt;[https://verbum.by/esbm?q=%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B5%D1%8F Расея] // Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)&lt;/ref&gt;.

Упершыню паняцце «расіяне» з’явілася ў тэкстах [[Максім Грэк|Максіма Грэка]] ў XVI ст. і [[Сімяон Полацкі|Сімяона Полацкага]] ў сярэдзіне XVII ст., а з пачатку XVIII ст. выкарыстоўвалася ў казаннях мітрапаліта [[Стэфан Яворскі|Стэфана (Яворскага)]] і арцыбіскупа [[Феафан Пракаповіч|Феафана (Пракаповіча)]] як зварот да ўсіх жыхароў Расіі. У 1770-я — 1790-я гг. назва шырока распаўсюдзілася ў літаратурных і публіцыстычных творах. У 2-й палове XIX ст. слова выкарыстоўвалася ў значэнні грамадзянскай супольнасці (часцей за ўсё для апісання рускіх грамадзян за мяжой) і радзей — у якасці аналага слова «рускія» («[[вялікаросы]]»){{sfn|Тишков|2023|loc=История понятия «россияне»}}.

З 1920-х па 1980-я гг. з прычыны знікнення [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] слова амаль выйшла з ужытку на тэрыторыі [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]]. Яго аналагам стала высунутае ў 1930-я гг. на аснове ідэалогіі савецкага [[патрыятызм]]у паняцце «савецкі народ» як «новы тып гістарычнай супольнасці». Расійская ідэнтычнасць часткова захоўвалася сярод [[Белая эміграцыя|рускай эміграцыі]]. Паняцце «расіяне »выкарыстоўвалася ў працах прадстаўнікоў рускай эміграцыі. Пасля 1991 г. катэгорыя «расіяне» вярнулася ў грамадскае і палітычнае жыццё, а з 1992 г. выкарыстоўваецца ў афіцыйных дакументах для абазначэння грамадзян Расіі{{sfn|Тишков|2023|loc=История понятия «россияне»}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{БРЭ|артыкул=Россияне |спасылка=https://bigenc.ru/c/rossiiane-7a69bc |аўтар=В. А. Тишков |год=2023 |ref=Тишков}}
* {{кніга|аўтар = [[Сцяпан Міхайлавіч Некрашэвіч|Некрашэвіч С.]], [[Мікола Байкоў|Байкоў М.]]|частка = Русская|загаловак = Расійска-беларускі слоўнік|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Менск|выдавецтва = Беларускае дзяржаўнае выдавецтва|год = 1928|том = |старонкі = 541|старонак = 728|серыя = |isbn = |тыраж = 7000|ref = Расійска-беларускі слоўнік}}
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Насельніцтва Расіі]]</text>
      <sha1>1x0gt6ebiykfjhv216xjn0atn479vog</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181261</id>
      <parentid>5181260</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T19:23:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <origin>5181261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4537" sha1="o3injakusqpv6v0sw0pt8zu7cqh0i61" xml:space="preserve">'''Расія{{націск}}не''' ({{lang-ru|россияне}}) — [[палітонім]], якім пазначаюцца грамадзяне (жыхары) [[Расія|Расіі]]. 

Не тоесны [[этнонім]]у «''[[рускія]]''», які тычыцца толькі прадстаўнікоў асноўнай этнічнай групы краіны, [[усходнія славяне|усходнеславянскага народа]]. Адпаведна да расіян адносіцца ўсё насельніцтва Расіі па-за залежнасці ад нацыянальнасці, веравызнання і мовы. У [[беларуская мова|беларускай мове]] таксама сустракаюцца варыянты '''расе́йцы''' і '''расі́йцы''', якія, у залежнасці ад кантэксту, ужываюцца як этнонімы, так і палітонімы{{Sfn|Расійска-беларускі слоўнік|1928|с=541}}&lt;ref&gt;[https://verbum.by/esbm?q=%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B5%D1%8F Расея] // Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)&lt;/ref&gt;.

Упершыню паняцце «расіяне» з’явілася ў тэкстах [[Максім Грэк|Максіма Грэка]] ў XVI ст. і [[Сімяон Полацкі|Сімяона Полацкага]] ў сярэдзіне XVII ст., а з пачатку XVIII ст. выкарыстоўвалася ў казаннях мітрапаліта [[Стэфан Яворскі|Стэфана (Яворскага)]] і арцыбіскупа [[Феафан Пракаповіч|Феафана (Пракаповіча)]] як зварот да ўсіх жыхароў Расіі. У 1770-я — 1790-я гг. назва шырока распаўсюдзілася ў літаратурных і публіцыстычных творах. У 2-й палове XIX ст. слова выкарыстоўвалася ў значэнні грамадзянскай супольнасці (часцей за ўсё для апісання рускіх грамадзян за мяжой) і радзей — у якасці аналага слова «рускія» («[[вялікаросы]]»){{sfn|Тишков|2023|loc=История понятия «россияне»}}.

З 1920-х па 1980-я гг. з прычыны знікнення [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] слова амаль выйшла з ужытку на тэрыторыі [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]]. Яго аналагам стала высунутае ў 1930-я гг. на аснове ідэалогіі савецкага [[патрыятызм]]у паняцце «савецкі народ» як «новы тып гістарычнай супольнасці». Расійская ідэнтычнасць часткова захоўвалася сярод [[Белая эміграцыя|рускай эміграцыі]]. Паняцце «расіяне »выкарыстоўвалася ў працах прадстаўнікоў рускай эміграцыі. Пасля 1991 г. катэгорыя «расіяне» вярнулася ў грамадскае і палітычнае жыццё, а з 1992 г. выкарыстоўваецца ў афіцыйных дакументах для абазначэння грамадзян Расіі{{sfn|Тишков|2023|loc=История понятия «россияне»}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{БРЭ|артыкул=Россияне |спасылка=https://bigenc.ru/c/rossiiane-7a69bc |аўтар=В. А. Тишков |год=2023 |ref=Тишков}}
* {{кніга|аўтар = [[Сцяпан Міхайлавіч Некрашэвіч|Некрашэвіч С.]], [[Мікола Байкоў|Байкоў М.]]|частка = Русская|загаловак = Расійска-беларускі слоўнік|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Менск|выдавецтва = Беларускае дзяржаўнае выдавецтва|год = 1928|том = |старонкі = 541|старонак = 728|серыя = |isbn = |тыраж = 7000|ref = Расійска-беларускі слоўнік}}
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Насельніцтва Расіі]]</text>
      <sha1>o3injakusqpv6v0sw0pt8zu7cqh0i61</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181265</id>
      <parentid>5181261</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T19:54:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <origin>5181265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5982" sha1="7xco8eqnd9cj59qms4yntfetwtu8fdy" xml:space="preserve">'''Расія{{націск}}не''' ({{lang-ru|россияне}}) — [[палітонім]], якім пазначаюцца грамадзяне (жыхары) [[Расія|Расіі]]. 

==Ужыванне ==
Тэрмін не тоесны [[этнонім]]у «''[[рускія]]''» (хоць да XX ст. ужываўся як яго варыянт), які тычыцца толькі прадстаўнікоў асноўнай этнічнай групы краіны, [[усходнія славяне|усходнеславянскага народа]]. Адпаведна да расіян адносіцца ўсё насельніцтва Расіі па-за залежнасці ад нацыянальнасці, веравызнання і мовы{{sfn|Тишков|2023|loc=Преамбула}}{{sfn|Грищенко|2012|с=124}}. 

У [[беларуская мова|беларускай мове]] таксама сустракаюцца варыянты '''расе́йцы''' і '''расі́йцы''', якія, у залежнасці ад кантэксту, ужываюцца як этнонімы, так і палітонімы{{Sfn|Расійска-беларускі слоўнік|1928|с=541}}&lt;ref&gt;[https://verbum.by/esbm?q=%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B5%D1%8F Расея] // Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)&lt;/ref&gt;. 

У рускай таксама існуюць свае варыянты тэрміна — «''российцы''» и «''россиянцы''». У говарах [[Урал]]а, [[Сібір]]ы і [[Забайкалле|Забайкалля]] сустракаюцца формы «''рассейцы''» / «''россейцы''», якія пазначаюць выхадцаў з еўрапейскай частцы Расіі{{sfn|Грищенко|2012|с=125}}.

У рускіх нацыянальна-арыентаваных колах гэтыя формы крытыкуюцца, так як успрымаюцца як спосаб размыць адрозненні паміж грамадзянскай і этнічнай прыналежнасцю{{sfn|Грищенко|2012|с=126}}. Часам і сам тэрмін «расіяне» з-за недаверу да яго нацыяналістаў і неадназначнага ўжывання крытыкуецца{{sfn|Грищенко|2012|с=130}}. У пэўных выпадках ім могуць пазначаць усіх не рускіх, прадстаўнікоў іншых народаў краіны{{sfn|Грищенко|2012|с=124}}.

== Гісторыя ==
Упершыню паняцце «расіяне» з’явілася ў тэкстах [[Максім Грэк|Максіма Грэка]] ў XVI ст. і [[Сімяон Полацкі|Сімяона Полацкага]] ў сярэдзіне XVII ст., а з пачатку XVIII ст. выкарыстоўвалася ў казаннях мітрапаліта [[Стэфан Яворскі|Стэфана (Яворскага)]] і арцыбіскупа [[Феафан Пракаповіч|Феафана (Пракаповіча)]] як зварот да ўсіх жыхароў Расіі. У 1770-я — 1790-я гг. назва шырока распаўсюдзілася ў літаратурных і публіцыстычных творах. У 2-й палове XIX ст. слова выкарыстоўвалася ў значэнні грамадзянскай супольнасці (часцей за ўсё для апісання рускіх грамадзян за мяжой) і радзей — у якасці аналага слова «рускія» («[[вялікаросы]]»){{sfn|Тишков|2023|loc=История понятия «россияне»}}.

З 1920-х па 1980-я гг. з прычыны знікнення [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] слова амаль выйшла з ужытку на тэрыторыі [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]]. Яго аналагам стала высунутае ў 1930-я гг. на аснове ідэалогіі савецкага [[патрыятызм]]у паняцце «савецкі народ» як «новы тып гістарычнай супольнасці». Расійская ідэнтычнасць часткова захоўвалася сярод [[Белая эміграцыя|рускай эміграцыі]]. Паняцце «расіяне »выкарыстоўвалася ў працах прадстаўнікоў рускай эміграцыі. Пасля 1991 г. катэгорыя «расіяне» вярнулася ў грамадскае і палітычнае жыццё, а з 1992 г. выкарыстоўваецца ў афіцыйных дакументах для абазначэння грамадзян Расіі{{sfn|Тишков|2023|loc=История понятия «россияне»}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{БРЭ|артыкул=Россияне |спасылка=https://bigenc.ru/c/rossiiane-7a69bc |аўтар=В. А. Тишков |год=2023 |ref=Тишков}}
* {{кніга|аўтар = [[Сцяпан Міхайлавіч Некрашэвіч|Некрашэвіч С.]], [[Мікола Байкоў|Байкоў М.]]|частка = Русская|загаловак = Расійска-беларускі слоўнік|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Менск|выдавецтва = Беларускае дзяржаўнае выдавецтва|год = 1928|том = |старонкі = 541|старонак = 728|серыя = |isbn = |тыраж = 7000|ref = Расійска-беларускі слоўнік}}
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Насельніцтва Расіі]]</text>
      <sha1>7xco8eqnd9cj59qms4yntfetwtu8fdy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181268</id>
      <parentid>5181265</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T19:56:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ужыванне */</comment>
      <origin>5181268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6059" sha1="nsnvlijl9mwpjr1d9stg59jb7rcgs0z" xml:space="preserve">'''Расія{{націск}}не''' ({{lang-ru|россияне}}) — [[палітонім]], якім пазначаюцца грамадзяне (жыхары) [[Расія|Расіі]]. 

==Ужыванне ==
Тэрмін не тоесны [[этнонім]]у «''[[рускія]]''» (хоць да XX ст. ужываўся як яго варыянт), які тычыцца толькі прадстаўнікоў асноўнай этнічнай групы краіны, [[усходнія славяне|усходнеславянскага народа]]. Адпаведна да расіян адносіцца ўсё насельніцтва Расіі па-за залежнасці ад нацыянальнасці, веравызнання і мовы{{sfn|Тишков|2023|loc=Преамбула}}{{sfn|Грищенко|2012|с=124}}. 

У [[беларуская мова|беларускай мове]] таксама сустракаюцца варыянты '''расе́йцы''' і '''расі́йцы''', якія, у залежнасці ад кантэксту, ужываюцца як этнонімы, так і палітонімы{{Sfn|Расійска-беларускі слоўнік|1928|с=541}}&lt;ref&gt;[https://verbum.by/esbm?q=%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B5%D1%8F Расея] // Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)&lt;/ref&gt;. 

У [[Руская мова|рускай мове]] таксама існуюць свае варыянты тэрміна — «''российцы''» и «''россиянцы''». У говарах [[Урал]]а, [[Сібір]]ы і [[Забайкалле|Забайкалля]] сустракаюцца формы «''рассейцы''» / «''россейцы''», якія пазначаюць выхадцаў з еўрапейскай частцы Расіі{{sfn|Грищенко|2012|с=125}}.

У [[Рускі нацыяналізм|рускіх нацыянальна-арыентаваных колах]] гэтыя формы крытыкуюцца, так як успрымаюцца як спосаб размыць адрозненні паміж грамадзянскай і этнічнай прыналежнасцямі{{sfn|Грищенко|2012|с=126}}. Часам і сам тэрмін «расіяне» з-за недаверу да яго нацыяналістаў і неадназначнага ўжывання крытыкуецца{{sfn|Грищенко|2012|с=130}}. У пэўных выпадках ім могуць пазначаць усіх не рускіх, прадстаўнікоў іншых народаў краіны{{sfn|Грищенко|2012|с=124}}.

== Гісторыя ==
Упершыню паняцце «расіяне» з’явілася ў тэкстах [[Максім Грэк|Максіма Грэка]] ў XVI ст. і [[Сімяон Полацкі|Сімяона Полацкага]] ў сярэдзіне XVII ст., а з пачатку XVIII ст. выкарыстоўвалася ў казаннях мітрапаліта [[Стэфан Яворскі|Стэфана (Яворскага)]] і арцыбіскупа [[Феафан Пракаповіч|Феафана (Пракаповіча)]] як зварот да ўсіх жыхароў Расіі. У 1770-я — 1790-я гг. назва шырока распаўсюдзілася ў літаратурных і публіцыстычных творах. У 2-й палове XIX ст. слова выкарыстоўвалася ў значэнні грамадзянскай супольнасці (часцей за ўсё для апісання рускіх грамадзян за мяжой) і радзей — у якасці аналага слова «рускія» («[[вялікаросы]]»){{sfn|Тишков|2023|loc=История понятия «россияне»}}.

З 1920-х па 1980-я гг. з прычыны знікнення [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] слова амаль выйшла з ужытку на тэрыторыі [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]]. Яго аналагам стала высунутае ў 1930-я гг. на аснове ідэалогіі савецкага [[патрыятызм]]у паняцце «савецкі народ» як «новы тып гістарычнай супольнасці». Расійская ідэнтычнасць часткова захоўвалася сярод [[Белая эміграцыя|рускай эміграцыі]]. Паняцце «расіяне »выкарыстоўвалася ў працах прадстаўнікоў рускай эміграцыі. Пасля 1991 г. катэгорыя «расіяне» вярнулася ў грамадскае і палітычнае жыццё, а з 1992 г. выкарыстоўваецца ў афіцыйных дакументах для абазначэння грамадзян Расіі{{sfn|Тишков|2023|loc=История понятия «россияне»}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{БРЭ|артыкул=Россияне |спасылка=https://bigenc.ru/c/rossiiane-7a69bc |аўтар=В. А. Тишков |год=2023 |ref=Тишков}}
* {{кніга|аўтар = [[Сцяпан Міхайлавіч Некрашэвіч|Некрашэвіч С.]], [[Мікола Байкоў|Байкоў М.]]|частка = Русская|загаловак = Расійска-беларускі слоўнік|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Менск|выдавецтва = Беларускае дзяржаўнае выдавецтва|год = 1928|том = |старонкі = 541|старонак = 728|серыя = |isbn = |тыраж = 7000|ref = Расійска-беларускі слоўнік}}
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Насельніцтва Расіі]]</text>
      <sha1>nsnvlijl9mwpjr1d9stg59jb7rcgs0z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181271</id>
      <parentid>5181268</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T19:59:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <origin>5181271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7208" sha1="0ijk5m7ybcr1xfb7705zp93wvkmfjpj" xml:space="preserve">'''Расія{{націск}}не''' ({{lang-ru|россияне}}) — [[палітонім]], якім пазначаюцца грамадзяне (жыхары) [[Расія|Расіі]]. 

==Ужыванне ==
Тэрмін не тоесны [[этнонім]]у «''[[рускія]]''» (хоць да XX ст. ужываўся як яго варыянт), які тычыцца толькі прадстаўнікоў асноўнай этнічнай групы краіны, [[усходнія славяне|усходнеславянскага народа]]. Адпаведна да расіян адносіцца ўсё насельніцтва Расіі па-за залежнасці ад нацыянальнасці, веравызнання і мовы{{sfn|Тишков|2023|loc=Преамбула}}{{sfn|Грищенко|2012|с=124}}. 

У [[беларуская мова|беларускай мове]] таксама сустракаюцца варыянты '''расе́йцы''' і '''расі́йцы''', якія, у залежнасці ад кантэксту, ужываюцца як этнонімы, так і палітонімы{{Sfn|Расійска-беларускі слоўнік|1928|с=541}}&lt;ref&gt;[https://verbum.by/esbm?q=%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B5%D1%8F Расея] // Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)&lt;/ref&gt;. 

У [[Руская мова|рускай мове]] таксама існуюць свае варыянты тэрміна — «''российцы''» и «''россиянцы''». У говарах [[Урал]]а, [[Сібір]]ы і [[Забайкалле|Забайкалля]] сустракаюцца формы «''рассейцы''» / «''россейцы''», якія пазначаюць выхадцаў з еўрапейскай частцы Расіі{{sfn|Грищенко|2012|с=125}}.

У [[Рускі нацыяналізм|рускіх нацыянальна-арыентаваных колах]] гэтыя формы крытыкуюцца, так як успрымаюцца як спосаб размыць адрозненні паміж грамадзянскай і этнічнай прыналежнасцямі{{sfn|Грищенко|2012|с=126}}. Часам і сам тэрмін «расіяне» з-за недаверу да яго нацыяналістаў і неадназначнага ўжывання крытыкуецца{{sfn|Грищенко|2012|с=130}}. У пэўных выпадках ім могуць пазначаць усіх не рускіх, прадстаўнікоў іншых народаў краіны{{sfn|Грищенко|2012|с=124}}.

== Гісторыя ==
Упершыню паняцце «расіяне» з’явілася ў тэкстах [[Максім Грэк|Максіма Грэка]] ў XVI ст. і [[Сімяон Полацкі|Сімяона Полацкага]] ў сярэдзіне XVII ст., а з пачатку XVIII ст. выкарыстоўвалася ў казаннях мітрапаліта [[Стэфан Яворскі|Стэфана (Яворскага)]] і арцыбіскупа [[Феафан Пракаповіч|Феафана (Пракаповіча)]] як зварот да ўсіх жыхароў Расіі. У 1770-я — 1790-я гг. назва шырока распаўсюдзілася ў літаратурных і публіцыстычных творах. У 2-й палове XIX ст. слова выкарыстоўвалася ў значэнні грамадзянскай супольнасці (часцей за ўсё для апісання рускіх грамадзян за мяжой) і радзей — у якасці аналага слова «рускія» («[[вялікаросы]]»){{sfn|Тишков|2023|loc=История понятия «россияне»}}.

З 1920-х па 1980-я гг. з прычыны знікнення [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] слова амаль выйшла з ужытку на тэрыторыі [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]]. Яго аналагам стала высунутае ў 1930-я гг. на аснове ідэалогіі савецкага [[патрыятызм]]у паняцце «савецкі народ» як «новы тып гістарычнай супольнасці». Расійская ідэнтычнасць часткова захоўвалася сярод [[Белая эміграцыя|рускай эміграцыі]]. Паняцце «расіяне »выкарыстоўвалася ў працах прадстаўнікоў рускай эміграцыі. Пасля 1991 г. катэгорыя «расіяне» вярнулася ў грамадскае і палітычнае жыццё, а з 1992 г. выкарыстоўваецца ў афіцыйных дакументах для абазначэння грамадзян Расіі{{sfn|Тишков|2023|loc=История понятия «россияне»}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{БРЭ|артыкул=Россияне |спасылка=https://bigenc.ru/c/rossiiane-7a69bc |аўтар=В. А. Тишков |год=2023 |ref=Тишков}}
* {{кніга|аўтар = [[Сцяпан Міхайлавіч Некрашэвіч|Некрашэвіч С.]], [[Мікола Байкоў|Байкоў М.]]|частка = Русская|загаловак = Расійска-беларускі слоўнік|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Менск|выдавецтва = Беларускае дзяржаўнае выдавецтва|год = 1928|том = |старонкі = 541|старонак = 728|серыя = |isbn = |тыраж = 7000|ref = Расійска-беларускі слоўнік}}
* {{h|Грищенко|2012|Грищенко, А. И. Вестник Новосибирского государственного университета (НГУ). Серия: История. Филология: [https://www.academia.edu/2402665/%D0%9C%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B8_%D0%B8_%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B2_%D0%BF%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%85_%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%85_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85_%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B9_Between_Russkiye_and_Rossiyane_the_Russians_On_the_old_and_new_ethnic_and_inhabitants_names_in_contemporary_Russian_speech_ Между русскими и россиянами: современная русская публицистика в поисках новых этнических номинаций]. Том 11, Выпуск 11 (Журналистика) /2012}}
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Насельніцтва Расіі]]</text>
      <sha1>0ijk5m7ybcr1xfb7705zp93wvkmfjpj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181273</id>
      <parentid>5181271</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T20:01:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гісторыя */</comment>
      <origin>5181273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7208" sha1="apxfkom99vmnfw4cgkdjtbzzx2n59id" xml:space="preserve">'''Расія{{націск}}не''' ({{lang-ru|россияне}}) — [[палітонім]], якім пазначаюцца грамадзяне (жыхары) [[Расія|Расіі]]. 

==Ужыванне ==
Тэрмін не тоесны [[этнонім]]у «''[[рускія]]''» (хоць да XX ст. ужываўся як яго варыянт), які тычыцца толькі прадстаўнікоў асноўнай этнічнай групы краіны, [[усходнія славяне|усходнеславянскага народа]]. Адпаведна да расіян адносіцца ўсё насельніцтва Расіі па-за залежнасці ад нацыянальнасці, веравызнання і мовы{{sfn|Тишков|2023|loc=Преамбула}}{{sfn|Грищенко|2012|с=124}}. 

У [[беларуская мова|беларускай мове]] таксама сустракаюцца варыянты '''расе́йцы''' і '''расі́йцы''', якія, у залежнасці ад кантэксту, ужываюцца як этнонімы, так і палітонімы{{Sfn|Расійска-беларускі слоўнік|1928|с=541}}&lt;ref&gt;[https://verbum.by/esbm?q=%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B5%D1%8F Расея] // Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)&lt;/ref&gt;. 

У [[Руская мова|рускай мове]] таксама існуюць свае варыянты тэрміна — «''российцы''» и «''россиянцы''». У говарах [[Урал]]а, [[Сібір]]ы і [[Забайкалле|Забайкалля]] сустракаюцца формы «''рассейцы''» / «''россейцы''», якія пазначаюць выхадцаў з еўрапейскай частцы Расіі{{sfn|Грищенко|2012|с=125}}.

У [[Рускі нацыяналізм|рускіх нацыянальна-арыентаваных колах]] гэтыя формы крытыкуюцца, так як успрымаюцца як спосаб размыць адрозненні паміж грамадзянскай і этнічнай прыналежнасцямі{{sfn|Грищенко|2012|с=126}}. Часам і сам тэрмін «расіяне» з-за недаверу да яго нацыяналістаў і неадназначнага ўжывання крытыкуецца{{sfn|Грищенко|2012|с=130}}. У пэўных выпадках ім могуць пазначаць усіх не рускіх, прадстаўнікоў іншых народаў краіны{{sfn|Грищенко|2012|с=124}}.

== Гісторыя ==
Упершыню паняцце «расіяне» з’явілася ў тэкстах [[Максім Грэк|Максіма Грэка]] ў XVI ст. і [[Сімяон Полацкі|Сімяона Полацкага]] ў сярэдзіне XVII ст., а з пачатку XVIII ст. выкарыстоўвалася ў казаннях мітрапаліта [[Стэфан Яворскі|Стэфана (Яворскага)]] і арцыбіскупа [[Феафан Пракаповіч|Феафана (Пракаповіча)]] як зварот да ўсіх жыхароў Расіі. У 1770-я — 1790-я гг. назва шырока распаўсюдзілася ў літаратурных і публіцыстычных творах. У 2-й палове XIX ст. слова выкарыстоўвалася ў значэнні грамадзянскай супольнасці (часцей за ўсё для апісання рускіх грамадзян за мяжой) і радзей — у якасці аналага слова «рускія» («[[вялікаросы]]»){{sfn|Тишков|2023|loc=История понятия «россияне»}}.

З 1920-х па 1980-я гг. з прычыны знікнення [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] слова амаль выйшла з ужытку на тэрыторыі [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]]. Яго аналагам стала высунутае ў 1930-я гг. на аснове ідэалогіі савецкага [[патрыятызм]]у паняцце «савецкі народ» як «новы тып гістарычнай супольнасці». Расійская ідэнтычнасць часткова захоўвалася сярод [[Белая эміграцыя|рускай эміграцыі]]. Паняцце «расіяне» выкарыстоўвалася ў працах прадстаўнікоў рускай эміграцыі. Пасля 1991 г. катэгорыя «расіяне» вярнулася ў грамадскае і палітычнае жыццё, а з 1992 г. выкарыстоўваецца ў афіцыйных дакументах для абазначэння грамадзян Расіі{{sfn|Тишков|2023|loc=История понятия «россияне»}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{БРЭ|артыкул=Россияне |спасылка=https://bigenc.ru/c/rossiiane-7a69bc |аўтар=В. А. Тишков |год=2023 |ref=Тишков}}
* {{кніга|аўтар = [[Сцяпан Міхайлавіч Некрашэвіч|Некрашэвіч С.]], [[Мікола Байкоў|Байкоў М.]]|частка = Русская|загаловак = Расійска-беларускі слоўнік|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Менск|выдавецтва = Беларускае дзяржаўнае выдавецтва|год = 1928|том = |старонкі = 541|старонак = 728|серыя = |isbn = |тыраж = 7000|ref = Расійска-беларускі слоўнік}}
* {{h|Грищенко|2012|Грищенко, А. И. Вестник Новосибирского государственного университета (НГУ). Серия: История. Филология: [https://www.academia.edu/2402665/%D0%9C%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B8_%D0%B8_%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B2_%D0%BF%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%85_%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%85_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85_%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B9_Between_Russkiye_and_Rossiyane_the_Russians_On_the_old_and_new_ethnic_and_inhabitants_names_in_contemporary_Russian_speech_ Между русскими и россиянами: современная русская публицистика в поисках новых этнических номинаций]. Том 11, Выпуск 11 (Журналистика) /2012}}
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Насельніцтва Расіі]]</text>
      <sha1>apxfkom99vmnfw4cgkdjtbzzx2n59id</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181274</id>
      <parentid>5181273</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T20:01:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ужыванне */</comment>
      <origin>5181274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7208" sha1="qgh4fnfe1kmqkj1vlu2odybyu7zf011" xml:space="preserve">'''Расія{{націск}}не''' ({{lang-ru|россияне}}) — [[палітонім]], якім пазначаюцца грамадзяне (жыхары) [[Расія|Расіі]]. 

==Ужыванне ==
Тэрмін не тоесны [[этнонім]]у «''[[рускія]]''» (хоць да XX ст. ужываўся як яго варыянт), які тычыцца толькі прадстаўнікоў асноўнай этнічнай групы краіны, [[усходнія славяне|усходнеславянскага народа]]. Адпаведна да расіян адносіцца ўсё насельніцтва Расіі па-за залежнасці ад нацыянальнасці, веравызнання і мовы{{sfn|Тишков|2023|loc=Преамбула}}{{sfn|Грищенко|2012|с=124}}. 

У [[беларуская мова|беларускай мове]] таксама сустракаюцца варыянты '''расе́йцы''' і '''расі́йцы''', якія, у залежнасці ад кантэксту, ужываюцца як этнонімы, так і палітонімы{{Sfn|Расійска-беларускі слоўнік|1928|с=541}}&lt;ref&gt;[https://verbum.by/esbm?q=%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B5%D1%8F Расея] // Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)&lt;/ref&gt;. 

У [[Руская мова|рускай мове]] таксама існуюць свае варыянты тэрміна — «''российцы''» і «''россиянцы''». У говарах [[Урал]]а, [[Сібір]]ы і [[Забайкалле|Забайкалля]] сустракаюцца формы «''рассейцы''» / «''россейцы''», якія пазначаюць выхадцаў з еўрапейскай частцы Расіі{{sfn|Грищенко|2012|с=125}}.

У [[Рускі нацыяналізм|рускіх нацыянальна-арыентаваных колах]] гэтыя формы крытыкуюцца, так як успрымаюцца як спосаб размыць адрозненні паміж грамадзянскай і этнічнай прыналежнасцямі{{sfn|Грищенко|2012|с=126}}. Часам і сам тэрмін «расіяне» з-за недаверу да яго нацыяналістаў і неадназначнага ўжывання крытыкуецца{{sfn|Грищенко|2012|с=130}}. У пэўных выпадках ім могуць пазначаць усіх не рускіх, прадстаўнікоў іншых народаў краіны{{sfn|Грищенко|2012|с=124}}.

== Гісторыя ==
Упершыню паняцце «расіяне» з’явілася ў тэкстах [[Максім Грэк|Максіма Грэка]] ў XVI ст. і [[Сімяон Полацкі|Сімяона Полацкага]] ў сярэдзіне XVII ст., а з пачатку XVIII ст. выкарыстоўвалася ў казаннях мітрапаліта [[Стэфан Яворскі|Стэфана (Яворскага)]] і арцыбіскупа [[Феафан Пракаповіч|Феафана (Пракаповіча)]] як зварот да ўсіх жыхароў Расіі. У 1770-я — 1790-я гг. назва шырока распаўсюдзілася ў літаратурных і публіцыстычных творах. У 2-й палове XIX ст. слова выкарыстоўвалася ў значэнні грамадзянскай супольнасці (часцей за ўсё для апісання рускіх грамадзян за мяжой) і радзей — у якасці аналага слова «рускія» («[[вялікаросы]]»){{sfn|Тишков|2023|loc=История понятия «россияне»}}.

З 1920-х па 1980-я гг. з прычыны знікнення [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] слова амаль выйшла з ужытку на тэрыторыі [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]]. Яго аналагам стала высунутае ў 1930-я гг. на аснове ідэалогіі савецкага [[патрыятызм]]у паняцце «савецкі народ» як «новы тып гістарычнай супольнасці». Расійская ідэнтычнасць часткова захоўвалася сярод [[Белая эміграцыя|рускай эміграцыі]]. Паняцце «расіяне» выкарыстоўвалася ў працах прадстаўнікоў рускай эміграцыі. Пасля 1991 г. катэгорыя «расіяне» вярнулася ў грамадскае і палітычнае жыццё, а з 1992 г. выкарыстоўваецца ў афіцыйных дакументах для абазначэння грамадзян Расіі{{sfn|Тишков|2023|loc=История понятия «россияне»}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{БРЭ|артыкул=Россияне |спасылка=https://bigenc.ru/c/rossiiane-7a69bc |аўтар=В. А. Тишков |год=2023 |ref=Тишков}}
* {{кніга|аўтар = [[Сцяпан Міхайлавіч Некрашэвіч|Некрашэвіч С.]], [[Мікола Байкоў|Байкоў М.]]|частка = Русская|загаловак = Расійска-беларускі слоўнік|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Менск|выдавецтва = Беларускае дзяржаўнае выдавецтва|год = 1928|том = |старонкі = 541|старонак = 728|серыя = |isbn = |тыраж = 7000|ref = Расійска-беларускі слоўнік}}
* {{h|Грищенко|2012|Грищенко, А. И. Вестник Новосибирского государственного университета (НГУ). Серия: История. Филология: [https://www.academia.edu/2402665/%D0%9C%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B8_%D0%B8_%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B2_%D0%BF%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%85_%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%85_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85_%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B9_Between_Russkiye_and_Rossiyane_the_Russians_On_the_old_and_new_ethnic_and_inhabitants_names_in_contemporary_Russian_speech_ Между русскими и россиянами: современная русская публицистика в поисках новых этнических номинаций]. Том 11, Выпуск 11 (Журналистика) /2012}}
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Насельніцтва Расіі]]</text>
      <sha1>qgh4fnfe1kmqkj1vlu2odybyu7zf011</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181275</id>
      <parentid>5181274</parentid>
      <timestamp>2026-08-14T20:02:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ужыванне */</comment>
      <origin>5181275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7208" sha1="9dbu1slglfclb53pps2s9ltkf78lvcm" xml:space="preserve">'''Расія{{націск}}не''' ({{lang-ru|россияне}}) — [[палітонім]], якім пазначаюцца грамадзяне (жыхары) [[Расія|Расіі]]. 

==Ужыванне ==
Тэрмін не тоесны [[этнонім]]у «''[[рускія]]''» (хоць да XX ст. ужываўся як яго сінонім), які тычыцца толькі прадстаўнікоў асноўнай этнічнай групы краіны, [[усходнія славяне|усходнеславянскага народа]]. Адпаведна да расіян адносіцца ўсё насельніцтва Расіі па-за залежнасці ад нацыянальнасці, веравызнання і мовы{{sfn|Тишков|2023|loc=Преамбула}}{{sfn|Грищенко|2012|с=124}}. 

У [[беларуская мова|беларускай мове]] таксама сустракаюцца варыянты '''расе́йцы''' і '''расі́йцы''', якія, у залежнасці ад кантэксту, ужываюцца як этнонімы, так і палітонімы{{Sfn|Расійска-беларускі слоўнік|1928|с=541}}&lt;ref&gt;[https://verbum.by/esbm?q=%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B5%D1%8F Расея] // Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)&lt;/ref&gt;. 

У [[Руская мова|рускай мове]] таксама існуюць свае варыянты тэрміна — «''российцы''» і «''россиянцы''». У говарах [[Урал]]а, [[Сібір]]ы і [[Забайкалле|Забайкалля]] сустракаюцца формы «''рассейцы''» / «''россейцы''», якія пазначаюць выхадцаў з еўрапейскай частцы Расіі{{sfn|Грищенко|2012|с=125}}.

У [[Рускі нацыяналізм|рускіх нацыянальна-арыентаваных колах]] гэтыя формы крытыкуюцца, так як успрымаюцца як спосаб размыць адрозненні паміж грамадзянскай і этнічнай прыналежнасцямі{{sfn|Грищенко|2012|с=126}}. Часам і сам тэрмін «расіяне» з-за недаверу да яго нацыяналістаў і неадназначнага ўжывання крытыкуецца{{sfn|Грищенко|2012|с=130}}. У пэўных выпадках ім могуць пазначаць усіх не рускіх, прадстаўнікоў іншых народаў краіны{{sfn|Грищенко|2012|с=124}}.

== Гісторыя ==
Упершыню паняцце «расіяне» з’явілася ў тэкстах [[Максім Грэк|Максіма Грэка]] ў XVI ст. і [[Сімяон Полацкі|Сімяона Полацкага]] ў сярэдзіне XVII ст., а з пачатку XVIII ст. выкарыстоўвалася ў казаннях мітрапаліта [[Стэфан Яворскі|Стэфана (Яворскага)]] і арцыбіскупа [[Феафан Пракаповіч|Феафана (Пракаповіча)]] як зварот да ўсіх жыхароў Расіі. У 1770-я — 1790-я гг. назва шырока распаўсюдзілася ў літаратурных і публіцыстычных творах. У 2-й палове XIX ст. слова выкарыстоўвалася ў значэнні грамадзянскай супольнасці (часцей за ўсё для апісання рускіх грамадзян за мяжой) і радзей — у якасці аналага слова «рускія» («[[вялікаросы]]»){{sfn|Тишков|2023|loc=История понятия «россияне»}}.

З 1920-х па 1980-я гг. з прычыны знікнення [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] слова амаль выйшла з ужытку на тэрыторыі [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]]. Яго аналагам стала высунутае ў 1930-я гг. на аснове ідэалогіі савецкага [[патрыятызм]]у паняцце «савецкі народ» як «новы тып гістарычнай супольнасці». Расійская ідэнтычнасць часткова захоўвалася сярод [[Белая эміграцыя|рускай эміграцыі]]. Паняцце «расіяне» выкарыстоўвалася ў працах прадстаўнікоў рускай эміграцыі. Пасля 1991 г. катэгорыя «расіяне» вярнулася ў грамадскае і палітычнае жыццё, а з 1992 г. выкарыстоўваецца ў афіцыйных дакументах для абазначэння грамадзян Расіі{{sfn|Тишков|2023|loc=История понятия «россияне»}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{БРЭ|артыкул=Россияне |спасылка=https://bigenc.ru/c/rossiiane-7a69bc |аўтар=В. А. Тишков |год=2023 |ref=Тишков}}
* {{кніга|аўтар = [[Сцяпан Міхайлавіч Некрашэвіч|Некрашэвіч С.]], [[Мікола Байкоў|Байкоў М.]]|частка = Русская|загаловак = Расійска-беларускі слоўнік|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Менск|выдавецтва = Беларускае дзяржаўнае выдавецтва|год = 1928|том = |старонкі = 541|старонак = 728|серыя = |isbn = |тыраж = 7000|ref = Расійска-беларускі слоўнік}}
* {{h|Грищенко|2012|Грищенко, А. И. Вестник Новосибирского государственного университета (НГУ). Серия: История. Филология: [https://www.academia.edu/2402665/%D0%9C%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%D0%B8_%D0%B8_%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B2_%D0%BF%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%85_%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%85_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85_%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B9_Between_Russkiye_and_Rossiyane_the_Russians_On_the_old_and_new_ethnic_and_inhabitants_names_in_contemporary_Russian_speech_ Между русскими и россиянами: современная русская публицистика в поисках новых этнических номинаций]. Том 11, Выпуск 11 (Журналистика) /2012}}
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Насельніцтва Расіі]]</text>
      <sha1>9dbu1slglfclb53pps2s9ltkf78lvcm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рух на Ўсход</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812692</id>
    <redirect title="Drang nach Osten" />
    <revision>
      <id>5181284</id>
      <timestamp>2026-08-14T21:16:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>JerzyKundrat перанёс старонку [[Рух на Ўсход]] у [[Drang nach Osten]]</comment>
      <origin>5181284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30" sha1="8gcolqlulbv27jpbiizwv7o9btug6dt" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Drang nach Osten]]</text>
      <sha1>8gcolqlulbv27jpbiizwv7o9btug6dt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Іктынеа II</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812693</id>
    <revision>
      <id>5181314</id>
      <timestamp>2026-08-15T00:55:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siarhei V</username>
        <id>122587</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка</comment>
      <origin>5181314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8560" sha1="hnr10bnhu2zl1v3l020m1oya8t2see7" xml:space="preserve">'''«Іктынеа II»''' ({{lang-es|Ictíneo II}}, што перакладаецца як ''«Рыба-каранбель II»'') — наватарская [[падводная лодка]], сканструяваная і пабудаваная ў сярэдзіне XIX стагоддзя ў Барселоне каталонскім вынаходнікам Нарсісам Мантурыёлем. Гэтае судна ўвайшло ў гісторыю тэхнікі як першая ў свеце субмарына, якая паспяхова прыводзілася ў рух сістэмай рухавікоў унутранага згарання і паравой машынай, здольнай функцыянаваць ва ўмовах адсутнасці атмасфернага паветра (анаэробны рухавік) &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.asme.org/wwwasmeorg/media/resourcefiles/aboutasme/who%20we%20are/engineering%20history/landmarks/189-ictineo-ii-submarine.pdf|title=Ictineo II Submarine - National Historic Engineering Landmark|publisher=American Society of Mechanical Engineers|access-date=2026-08-15}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя стварэння і інжынерныя асаблівасці ==
Перадумовай для пабудовы карабля стаў ранейшы абмежаваны поспех папярэдняй, менш тэхналагічнай эксперыментальнай мадэлі «Ictíneo I». Будаўніцтва «Іктынеа II» было ініцыявана кампаніяй Мантурыёля і фінансавалася ў асноўным за кошт шырокай народнай падпіскі (ахвяраванняў каталонскай грамадскасці), паколькі вышэйшыя ўрадавыя ваенныя колы Іспаніі праігнаравалі звароты інжынера і адмовіліся падтрымаць праект на дзяржаўным узроўні &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://monturiol.cat/biography.html|title=Narcís Monturiol i Estarriol: Pioneer of Submarine Navigation|publisher=Monturiol.cat|access-date=2026-08-15}}&lt;/ref&gt;.

З пункту гледжання ваенна-марскога будаўніцтва, субмарына вылучалася рэвалюцыйнай для свайго часу дзвюхкорпуснай архітэктурай. Яна складалася з вонкавага драўлянага абцякальнага корпуса і ўнутранага сферычнага ціскавага трывалага корпуса. Гэта ўнутраная канструкцыя выраблялася з суцэльных масіваў аліўкавага дрэва таўшчынёй да сарака сантыметраў і дадаткова ўзмацнялася масіўнымі дубовымі шпангоўтамі з меднай ашалёўкай, каб вытрымліваць сур'ёзны ціск тоўшчы вады пры апусканні.

Найгалоўным інавацыйным дасягненнем Нарсіса Мантурыёля стала ўласнае навуковае вырашэнне фундаментальнай праблемы кіслароднага галадання і забеспячэння карабля рухальнай энергіяй пад вадой. Рухальная сістэма апарата складалася з класічнай паравой машыны для плавання на паверхні мора (працавала на вугалі) і спецыялізаванага ўнікальнага катла для падводнай навігацыі &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://encyclopedia.pub/entry/history/ictineo-ii|title=History of Ictíneo II: First Combustion Engine Submarine|publisher=Encyclopedia|access-date=2026-08-15}}&lt;/ref&gt;. Гэты апарат працаваў на аснове інтэнсіўнай хімічнай рэакцыі між хларатам калію, цынкам і дыяксідам марганцу. Рэакцыя стварала патрэбную экзэтэрмічную тэмпературу для закіпання вады ў катле (і руху грабной шрубы), а таксама ў працэсе свайго распаду адначасова сінтэзавала велізарную колькасць жыццёва неабходнага кіслароду, які збіраўся ў ёмістасці для дыхання экіпажа. Дзякуючы гэтаму механізму апарат мог пазбаўляцца назапашанага вуглякіслага газу і гадзінамі захоўваць пад вадой бяспечны і якасны мікраклімат, неабходны маракам.

== Выпрабаванні і лёс ==
Афіцыйны першы пуск новай лодкі і праверка шчыльнасці корпуса адбыліся восенню 1864 года, пасля чаго судна доўга мадэрнізавалася. Серыя вырашальных публічных навігацыйных і тэставых пагружэнняў у акваторыі порта [[Барселона|Барселоны]] вялася на працягу ўсяго 1865 года. Субмарына паспяхова манеўравала, давёўшы інжынернаму таварыству надзейнасць усіх бар'ерных і ізаляцыйных сістэм і нават здольнасць весці карэктныя назіранні за марскім дном. У перыяд рэкорднага пагружэння яна пратрымалася на глыбіні 30 метраў некалькі гадзін.

Аднак бліскучыя тэхналагічныя поспехі перапляліся з жорсткімі фінансавымі рэаліямі тагачаснай еўрапейскай эканомікі. Без надзейнага цэнтральнага стратэгічнага інвеставання на камерцыйнае распаўсюджванне такіх апаратаў, прыватнае канструктарскае таварыства Нарсіса Мантурыёля было вымушана прыпыніць далейшыя работы, зваліўшыся ў даўгі. Пазоўнікі запатрабавалі поўнага разліку з пазыкамі, з прычыны чаго ўвосень 1867 года апарат быў цалкам канфіскаваны. Вынаходства апынулася ў руках агенцтваў, якія, каб хутчэй адбіць сродкі, пазбавілі каштоўную парамашынную і тэхнічную зборку статусу гістарычнага аб'екта, жорстка распілавалі канструкцыю карабля і прадалі інавацыйнае судна літаральна на дровы і медны металалом, пакінуўшы вынаходніка практычна без сродкаў для існавання.

З гістарычнага нябыту важнасць стварэння каталонца была паднята значна пазней інтэрнацыянальнай супольнасцю ў межах пачатку шырокага асваення сусветнага акіяна ў дваццатым стагоддзі. У сучасны момант падрабязная гістарычная копія субмарыны «Іктынеа II» з'яўляецца важнай турыстычнай экспазіцыяй Барселоны і ўстаноўлена прама ў зоне набярэжнай у раёне старога порта (Port Vell), выступаючы культурным напамінам пра інавацыі мінулага.

== Зноскі ==
&lt;references /&gt;

== Спасылкі ==

* Відэаэкскурсія і даследаванне чарцяжоў: гісторыя і аднаўленне [[Барселона|«Ictíneo II»]] на амерыканскай відэаплатформе гісторыі флоту {{ref-en}}</text>
      <sha1>hnr10bnhu2zl1v3l020m1oya8t2see7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181316</id>
      <parentid>5181314</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T01:00:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siarhei V</username>
        <id>122587</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Судны паводле алфавіта]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5181316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8627" sha1="idkh9kpyy5fbhmu9whbrqkwbhn0eeia" xml:space="preserve">'''«Іктынеа II»''' ({{lang-es|Ictíneo II}}, што перакладаецца як ''«Рыба-каранбель II»'') — наватарская [[падводная лодка]], сканструяваная і пабудаваная ў сярэдзіне XIX стагоддзя ў Барселоне каталонскім вынаходнікам Нарсісам Мантурыёлем. Гэтае судна ўвайшло ў гісторыю тэхнікі як першая ў свеце субмарына, якая паспяхова прыводзілася ў рух сістэмай рухавікоў унутранага згарання і паравой машынай, здольнай функцыянаваць ва ўмовах адсутнасці атмасфернага паветра (анаэробны рухавік) &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.asme.org/wwwasmeorg/media/resourcefiles/aboutasme/who%20we%20are/engineering%20history/landmarks/189-ictineo-ii-submarine.pdf|title=Ictineo II Submarine - National Historic Engineering Landmark|publisher=American Society of Mechanical Engineers|access-date=2026-08-15}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя стварэння і інжынерныя асаблівасці ==
Перадумовай для пабудовы карабля стаў ранейшы абмежаваны поспех папярэдняй, менш тэхналагічнай эксперыментальнай мадэлі «Ictíneo I». Будаўніцтва «Іктынеа II» было ініцыявана кампаніяй Мантурыёля і фінансавалася ў асноўным за кошт шырокай народнай падпіскі (ахвяраванняў каталонскай грамадскасці), паколькі вышэйшыя ўрадавыя ваенныя колы Іспаніі праігнаравалі звароты інжынера і адмовіліся падтрымаць праект на дзяржаўным узроўні &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://monturiol.cat/biography.html|title=Narcís Monturiol i Estarriol: Pioneer of Submarine Navigation|publisher=Monturiol.cat|access-date=2026-08-15}}&lt;/ref&gt;.

З пункту гледжання ваенна-марскога будаўніцтва, субмарына вылучалася рэвалюцыйнай для свайго часу дзвюхкорпуснай архітэктурай. Яна складалася з вонкавага драўлянага абцякальнага корпуса і ўнутранага сферычнага ціскавага трывалага корпуса. Гэта ўнутраная канструкцыя выраблялася з суцэльных масіваў аліўкавага дрэва таўшчынёй да сарака сантыметраў і дадаткова ўзмацнялася масіўнымі дубовымі шпангоўтамі з меднай ашалёўкай, каб вытрымліваць сур'ёзны ціск тоўшчы вады пры апусканні.

Найгалоўным інавацыйным дасягненнем Нарсіса Мантурыёля стала ўласнае навуковае вырашэнне фундаментальнай праблемы кіслароднага галадання і забеспячэння карабля рухальнай энергіяй пад вадой. Рухальная сістэма апарата складалася з класічнай паравой машыны для плавання на паверхні мора (працавала на вугалі) і спецыялізаванага ўнікальнага катла для падводнай навігацыі &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://encyclopedia.pub/entry/history/ictineo-ii|title=History of Ictíneo II: First Combustion Engine Submarine|publisher=Encyclopedia|access-date=2026-08-15}}&lt;/ref&gt;. Гэты апарат працаваў на аснове інтэнсіўнай хімічнай рэакцыі між хларатам калію, цынкам і дыяксідам марганцу. Рэакцыя стварала патрэбную экзэтэрмічную тэмпературу для закіпання вады ў катле (і руху грабной шрубы), а таксама ў працэсе свайго распаду адначасова сінтэзавала велізарную колькасць жыццёва неабходнага кіслароду, які збіраўся ў ёмістасці для дыхання экіпажа. Дзякуючы гэтаму механізму апарат мог пазбаўляцца назапашанага вуглякіслага газу і гадзінамі захоўваць пад вадой бяспечны і якасны мікраклімат, неабходны маракам.

== Выпрабаванні і лёс ==
Афіцыйны першы пуск новай лодкі і праверка шчыльнасці корпуса адбыліся восенню 1864 года, пасля чаго судна доўга мадэрнізавалася. Серыя вырашальных публічных навігацыйных і тэставых пагружэнняў у акваторыі порта [[Барселона|Барселоны]] вялася на працягу ўсяго 1865 года. Субмарына паспяхова манеўравала, давёўшы інжынернаму таварыству надзейнасць усіх бар'ерных і ізаляцыйных сістэм і нават здольнасць весці карэктныя назіранні за марскім дном. У перыяд рэкорднага пагружэння яна пратрымалася на глыбіні 30 метраў некалькі гадзін.

Аднак бліскучыя тэхналагічныя поспехі перапляліся з жорсткімі фінансавымі рэаліямі тагачаснай еўрапейскай эканомікі. Без надзейнага цэнтральнага стратэгічнага інвеставання на камерцыйнае распаўсюджванне такіх апаратаў, прыватнае канструктарскае таварыства Нарсіса Мантурыёля было вымушана прыпыніць далейшыя работы, зваліўшыся ў даўгі. Пазоўнікі запатрабавалі поўнага разліку з пазыкамі, з прычыны чаго ўвосень 1867 года апарат быў цалкам канфіскаваны. Вынаходства апынулася ў руках агенцтваў, якія, каб хутчэй адбіць сродкі, пазбавілі каштоўную парамашынную і тэхнічную зборку статусу гістарычнага аб'екта, жорстка распілавалі канструкцыю карабля і прадалі інавацыйнае судна літаральна на дровы і медны металалом, пакінуўшы вынаходніка практычна без сродкаў для існавання.

З гістарычнага нябыту важнасць стварэння каталонца была паднята значна пазней інтэрнацыянальнай супольнасцю ў межах пачатку шырокага асваення сусветнага акіяна ў дваццатым стагоддзі. У сучасны момант падрабязная гістарычная копія субмарыны «Іктынеа II» з'яўляецца важнай турыстычнай экспазіцыяй Барселоны і ўстаноўлена прама ў зоне набярэжнай у раёне старога порта (Port Vell), выступаючы культурным напамінам пра інавацыі мінулага.

== Зноскі ==
&lt;references /&gt;

== Спасылкі ==

* Відэаэкскурсія і даследаванне чарцяжоў: гісторыя і аднаўленне [[Барселона|«Ictíneo II»]] на амерыканскай відэаплатформе гісторыі флоту {{ref-en}}

[[Катэгорыя:Судны паводле алфавіта]]</text>
      <sha1>idkh9kpyy5fbhmu9whbrqkwbhn0eeia</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181317</id>
      <parentid>5181316</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T01:00:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siarhei V</username>
        <id>122587</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Падводныя лодкі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5181317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8680" sha1="07e5qikxhdlanoh6wzwkp54aycf7itr" xml:space="preserve">'''«Іктынеа II»''' ({{lang-es|Ictíneo II}}, што перакладаецца як ''«Рыба-каранбель II»'') — наватарская [[падводная лодка]], сканструяваная і пабудаваная ў сярэдзіне XIX стагоддзя ў Барселоне каталонскім вынаходнікам Нарсісам Мантурыёлем. Гэтае судна ўвайшло ў гісторыю тэхнікі як першая ў свеце субмарына, якая паспяхова прыводзілася ў рух сістэмай рухавікоў унутранага згарання і паравой машынай, здольнай функцыянаваць ва ўмовах адсутнасці атмасфернага паветра (анаэробны рухавік) &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.asme.org/wwwasmeorg/media/resourcefiles/aboutasme/who%20we%20are/engineering%20history/landmarks/189-ictineo-ii-submarine.pdf|title=Ictineo II Submarine - National Historic Engineering Landmark|publisher=American Society of Mechanical Engineers|access-date=2026-08-15}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя стварэння і інжынерныя асаблівасці ==
Перадумовай для пабудовы карабля стаў ранейшы абмежаваны поспех папярэдняй, менш тэхналагічнай эксперыментальнай мадэлі «Ictíneo I». Будаўніцтва «Іктынеа II» было ініцыявана кампаніяй Мантурыёля і фінансавалася ў асноўным за кошт шырокай народнай падпіскі (ахвяраванняў каталонскай грамадскасці), паколькі вышэйшыя ўрадавыя ваенныя колы Іспаніі праігнаравалі звароты інжынера і адмовіліся падтрымаць праект на дзяржаўным узроўні &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://monturiol.cat/biography.html|title=Narcís Monturiol i Estarriol: Pioneer of Submarine Navigation|publisher=Monturiol.cat|access-date=2026-08-15}}&lt;/ref&gt;.

З пункту гледжання ваенна-марскога будаўніцтва, субмарына вылучалася рэвалюцыйнай для свайго часу дзвюхкорпуснай архітэктурай. Яна складалася з вонкавага драўлянага абцякальнага корпуса і ўнутранага сферычнага ціскавага трывалага корпуса. Гэта ўнутраная канструкцыя выраблялася з суцэльных масіваў аліўкавага дрэва таўшчынёй да сарака сантыметраў і дадаткова ўзмацнялася масіўнымі дубовымі шпангоўтамі з меднай ашалёўкай, каб вытрымліваць сур'ёзны ціск тоўшчы вады пры апусканні.

Найгалоўным інавацыйным дасягненнем Нарсіса Мантурыёля стала ўласнае навуковае вырашэнне фундаментальнай праблемы кіслароднага галадання і забеспячэння карабля рухальнай энергіяй пад вадой. Рухальная сістэма апарата складалася з класічнай паравой машыны для плавання на паверхні мора (працавала на вугалі) і спецыялізаванага ўнікальнага катла для падводнай навігацыі &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://encyclopedia.pub/entry/history/ictineo-ii|title=History of Ictíneo II: First Combustion Engine Submarine|publisher=Encyclopedia|access-date=2026-08-15}}&lt;/ref&gt;. Гэты апарат працаваў на аснове інтэнсіўнай хімічнай рэакцыі між хларатам калію, цынкам і дыяксідам марганцу. Рэакцыя стварала патрэбную экзэтэрмічную тэмпературу для закіпання вады ў катле (і руху грабной шрубы), а таксама ў працэсе свайго распаду адначасова сінтэзавала велізарную колькасць жыццёва неабходнага кіслароду, які збіраўся ў ёмістасці для дыхання экіпажа. Дзякуючы гэтаму механізму апарат мог пазбаўляцца назапашанага вуглякіслага газу і гадзінамі захоўваць пад вадой бяспечны і якасны мікраклімат, неабходны маракам.

== Выпрабаванні і лёс ==
Афіцыйны першы пуск новай лодкі і праверка шчыльнасці корпуса адбыліся восенню 1864 года, пасля чаго судна доўга мадэрнізавалася. Серыя вырашальных публічных навігацыйных і тэставых пагружэнняў у акваторыі порта [[Барселона|Барселоны]] вялася на працягу ўсяго 1865 года. Субмарына паспяхова манеўравала, давёўшы інжынернаму таварыству надзейнасць усіх бар'ерных і ізаляцыйных сістэм і нават здольнасць весці карэктныя назіранні за марскім дном. У перыяд рэкорднага пагружэння яна пратрымалася на глыбіні 30 метраў некалькі гадзін.

Аднак бліскучыя тэхналагічныя поспехі перапляліся з жорсткімі фінансавымі рэаліямі тагачаснай еўрапейскай эканомікі. Без надзейнага цэнтральнага стратэгічнага інвеставання на камерцыйнае распаўсюджванне такіх апаратаў, прыватнае канструктарскае таварыства Нарсіса Мантурыёля было вымушана прыпыніць далейшыя работы, зваліўшыся ў даўгі. Пазоўнікі запатрабавалі поўнага разліку з пазыкамі, з прычыны чаго ўвосень 1867 года апарат быў цалкам канфіскаваны. Вынаходства апынулася ў руках агенцтваў, якія, каб хутчэй адбіць сродкі, пазбавілі каштоўную парамашынную і тэхнічную зборку статусу гістарычнага аб'екта, жорстка распілавалі канструкцыю карабля і прадалі інавацыйнае судна літаральна на дровы і медны металалом, пакінуўшы вынаходніка практычна без сродкаў для існавання.

З гістарычнага нябыту важнасць стварэння каталонца была паднята значна пазней інтэрнацыянальнай супольнасцю ў межах пачатку шырокага асваення сусветнага акіяна ў дваццатым стагоддзі. У сучасны момант падрабязная гістарычная копія субмарыны «Іктынеа II» з'яўляецца важнай турыстычнай экспазіцыяй Барселоны і ўстаноўлена прама ў зоне набярэжнай у раёне старога порта (Port Vell), выступаючы культурным напамінам пра інавацыі мінулага.

== Зноскі ==
&lt;references /&gt;

== Спасылкі ==

* Відэаэкскурсія і даследаванне чарцяжоў: гісторыя і аднаўленне [[Барселона|«Ictíneo II»]] на амерыканскай відэаплатформе гісторыі флоту {{ref-en}}

[[Катэгорыя:Судны паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Падводныя лодкі]]</text>
      <sha1>07e5qikxhdlanoh6wzwkp54aycf7itr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181318</id>
      <parentid>5181317</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T01:00:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siarhei V</username>
        <id>122587</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Судны Іспаніі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5181318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8729" sha1="7k06po4rmj3se7orn0zj5990fngqo9i" xml:space="preserve">'''«Іктынеа II»''' ({{lang-es|Ictíneo II}}, што перакладаецца як ''«Рыба-каранбель II»'') — наватарская [[падводная лодка]], сканструяваная і пабудаваная ў сярэдзіне XIX стагоддзя ў Барселоне каталонскім вынаходнікам Нарсісам Мантурыёлем. Гэтае судна ўвайшло ў гісторыю тэхнікі як першая ў свеце субмарына, якая паспяхова прыводзілася ў рух сістэмай рухавікоў унутранага згарання і паравой машынай, здольнай функцыянаваць ва ўмовах адсутнасці атмасфернага паветра (анаэробны рухавік) &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.asme.org/wwwasmeorg/media/resourcefiles/aboutasme/who%20we%20are/engineering%20history/landmarks/189-ictineo-ii-submarine.pdf|title=Ictineo II Submarine - National Historic Engineering Landmark|publisher=American Society of Mechanical Engineers|access-date=2026-08-15}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя стварэння і інжынерныя асаблівасці ==
Перадумовай для пабудовы карабля стаў ранейшы абмежаваны поспех папярэдняй, менш тэхналагічнай эксперыментальнай мадэлі «Ictíneo I». Будаўніцтва «Іктынеа II» было ініцыявана кампаніяй Мантурыёля і фінансавалася ў асноўным за кошт шырокай народнай падпіскі (ахвяраванняў каталонскай грамадскасці), паколькі вышэйшыя ўрадавыя ваенныя колы Іспаніі праігнаравалі звароты інжынера і адмовіліся падтрымаць праект на дзяржаўным узроўні &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://monturiol.cat/biography.html|title=Narcís Monturiol i Estarriol: Pioneer of Submarine Navigation|publisher=Monturiol.cat|access-date=2026-08-15}}&lt;/ref&gt;.

З пункту гледжання ваенна-марскога будаўніцтва, субмарына вылучалася рэвалюцыйнай для свайго часу дзвюхкорпуснай архітэктурай. Яна складалася з вонкавага драўлянага абцякальнага корпуса і ўнутранага сферычнага ціскавага трывалага корпуса. Гэта ўнутраная канструкцыя выраблялася з суцэльных масіваў аліўкавага дрэва таўшчынёй да сарака сантыметраў і дадаткова ўзмацнялася масіўнымі дубовымі шпангоўтамі з меднай ашалёўкай, каб вытрымліваць сур'ёзны ціск тоўшчы вады пры апусканні.

Найгалоўным інавацыйным дасягненнем Нарсіса Мантурыёля стала ўласнае навуковае вырашэнне фундаментальнай праблемы кіслароднага галадання і забеспячэння карабля рухальнай энергіяй пад вадой. Рухальная сістэма апарата складалася з класічнай паравой машыны для плавання на паверхні мора (працавала на вугалі) і спецыялізаванага ўнікальнага катла для падводнай навігацыі &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://encyclopedia.pub/entry/history/ictineo-ii|title=History of Ictíneo II: First Combustion Engine Submarine|publisher=Encyclopedia|access-date=2026-08-15}}&lt;/ref&gt;. Гэты апарат працаваў на аснове інтэнсіўнай хімічнай рэакцыі між хларатам калію, цынкам і дыяксідам марганцу. Рэакцыя стварала патрэбную экзэтэрмічную тэмпературу для закіпання вады ў катле (і руху грабной шрубы), а таксама ў працэсе свайго распаду адначасова сінтэзавала велізарную колькасць жыццёва неабходнага кіслароду, які збіраўся ў ёмістасці для дыхання экіпажа. Дзякуючы гэтаму механізму апарат мог пазбаўляцца назапашанага вуглякіслага газу і гадзінамі захоўваць пад вадой бяспечны і якасны мікраклімат, неабходны маракам.

== Выпрабаванні і лёс ==
Афіцыйны першы пуск новай лодкі і праверка шчыльнасці корпуса адбыліся восенню 1864 года, пасля чаго судна доўга мадэрнізавалася. Серыя вырашальных публічных навігацыйных і тэставых пагружэнняў у акваторыі порта [[Барселона|Барселоны]] вялася на працягу ўсяго 1865 года. Субмарына паспяхова манеўравала, давёўшы інжынернаму таварыству надзейнасць усіх бар'ерных і ізаляцыйных сістэм і нават здольнасць весці карэктныя назіранні за марскім дном. У перыяд рэкорднага пагружэння яна пратрымалася на глыбіні 30 метраў некалькі гадзін.

Аднак бліскучыя тэхналагічныя поспехі перапляліся з жорсткімі фінансавымі рэаліямі тагачаснай еўрапейскай эканомікі. Без надзейнага цэнтральнага стратэгічнага інвеставання на камерцыйнае распаўсюджванне такіх апаратаў, прыватнае канструктарскае таварыства Нарсіса Мантурыёля было вымушана прыпыніць далейшыя работы, зваліўшыся ў даўгі. Пазоўнікі запатрабавалі поўнага разліку з пазыкамі, з прычыны чаго ўвосень 1867 года апарат быў цалкам канфіскаваны. Вынаходства апынулася ў руках агенцтваў, якія, каб хутчэй адбіць сродкі, пазбавілі каштоўную парамашынную і тэхнічную зборку статусу гістарычнага аб'екта, жорстка распілавалі канструкцыю карабля і прадалі інавацыйнае судна літаральна на дровы і медны металалом, пакінуўшы вынаходніка практычна без сродкаў для існавання.

З гістарычнага нябыту важнасць стварэння каталонца была паднята значна пазней інтэрнацыянальнай супольнасцю ў межах пачатку шырокага асваення сусветнага акіяна ў дваццатым стагоддзі. У сучасны момант падрабязная гістарычная копія субмарыны «Іктынеа II» з'яўляецца важнай турыстычнай экспазіцыяй Барселоны і ўстаноўлена прама ў зоне набярэжнай у раёне старога порта (Port Vell), выступаючы культурным напамінам пра інавацыі мінулага.

== Зноскі ==
&lt;references /&gt;

== Спасылкі ==

* Відэаэкскурсія і даследаванне чарцяжоў: гісторыя і аднаўленне [[Барселона|«Ictíneo II»]] на амерыканскай відэаплатформе гісторыі флоту {{ref-en}}

[[Катэгорыя:Судны паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Падводныя лодкі]]
[[Катэгорыя:Судны Іспаніі]]</text>
      <sha1>7k06po4rmj3se7orn0zj5990fngqo9i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181319</id>
      <parentid>5181318</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T01:01:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siarhei V</username>
        <id>122587</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Судны Іспаніі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5181319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8680" sha1="07e5qikxhdlanoh6wzwkp54aycf7itr" xml:space="preserve">'''«Іктынеа II»''' ({{lang-es|Ictíneo II}}, што перакладаецца як ''«Рыба-каранбель II»'') — наватарская [[падводная лодка]], сканструяваная і пабудаваная ў сярэдзіне XIX стагоддзя ў Барселоне каталонскім вынаходнікам Нарсісам Мантурыёлем. Гэтае судна ўвайшло ў гісторыю тэхнікі як першая ў свеце субмарына, якая паспяхова прыводзілася ў рух сістэмай рухавікоў унутранага згарання і паравой машынай, здольнай функцыянаваць ва ўмовах адсутнасці атмасфернага паветра (анаэробны рухавік) &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.asme.org/wwwasmeorg/media/resourcefiles/aboutasme/who%20we%20are/engineering%20history/landmarks/189-ictineo-ii-submarine.pdf|title=Ictineo II Submarine - National Historic Engineering Landmark|publisher=American Society of Mechanical Engineers|access-date=2026-08-15}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя стварэння і інжынерныя асаблівасці ==
Перадумовай для пабудовы карабля стаў ранейшы абмежаваны поспех папярэдняй, менш тэхналагічнай эксперыментальнай мадэлі «Ictíneo I». Будаўніцтва «Іктынеа II» было ініцыявана кампаніяй Мантурыёля і фінансавалася ў асноўным за кошт шырокай народнай падпіскі (ахвяраванняў каталонскай грамадскасці), паколькі вышэйшыя ўрадавыя ваенныя колы Іспаніі праігнаравалі звароты інжынера і адмовіліся падтрымаць праект на дзяржаўным узроўні &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://monturiol.cat/biography.html|title=Narcís Monturiol i Estarriol: Pioneer of Submarine Navigation|publisher=Monturiol.cat|access-date=2026-08-15}}&lt;/ref&gt;.

З пункту гледжання ваенна-марскога будаўніцтва, субмарына вылучалася рэвалюцыйнай для свайго часу дзвюхкорпуснай архітэктурай. Яна складалася з вонкавага драўлянага абцякальнага корпуса і ўнутранага сферычнага ціскавага трывалага корпуса. Гэта ўнутраная канструкцыя выраблялася з суцэльных масіваў аліўкавага дрэва таўшчынёй да сарака сантыметраў і дадаткова ўзмацнялася масіўнымі дубовымі шпангоўтамі з меднай ашалёўкай, каб вытрымліваць сур'ёзны ціск тоўшчы вады пры апусканні.

Найгалоўным інавацыйным дасягненнем Нарсіса Мантурыёля стала ўласнае навуковае вырашэнне фундаментальнай праблемы кіслароднага галадання і забеспячэння карабля рухальнай энергіяй пад вадой. Рухальная сістэма апарата складалася з класічнай паравой машыны для плавання на паверхні мора (працавала на вугалі) і спецыялізаванага ўнікальнага катла для падводнай навігацыі &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://encyclopedia.pub/entry/history/ictineo-ii|title=History of Ictíneo II: First Combustion Engine Submarine|publisher=Encyclopedia|access-date=2026-08-15}}&lt;/ref&gt;. Гэты апарат працаваў на аснове інтэнсіўнай хімічнай рэакцыі між хларатам калію, цынкам і дыяксідам марганцу. Рэакцыя стварала патрэбную экзэтэрмічную тэмпературу для закіпання вады ў катле (і руху грабной шрубы), а таксама ў працэсе свайго распаду адначасова сінтэзавала велізарную колькасць жыццёва неабходнага кіслароду, які збіраўся ў ёмістасці для дыхання экіпажа. Дзякуючы гэтаму механізму апарат мог пазбаўляцца назапашанага вуглякіслага газу і гадзінамі захоўваць пад вадой бяспечны і якасны мікраклімат, неабходны маракам.

== Выпрабаванні і лёс ==
Афіцыйны першы пуск новай лодкі і праверка шчыльнасці корпуса адбыліся восенню 1864 года, пасля чаго судна доўга мадэрнізавалася. Серыя вырашальных публічных навігацыйных і тэставых пагружэнняў у акваторыі порта [[Барселона|Барселоны]] вялася на працягу ўсяго 1865 года. Субмарына паспяхова манеўравала, давёўшы інжынернаму таварыству надзейнасць усіх бар'ерных і ізаляцыйных сістэм і нават здольнасць весці карэктныя назіранні за марскім дном. У перыяд рэкорднага пагружэння яна пратрымалася на глыбіні 30 метраў некалькі гадзін.

Аднак бліскучыя тэхналагічныя поспехі перапляліся з жорсткімі фінансавымі рэаліямі тагачаснай еўрапейскай эканомікі. Без надзейнага цэнтральнага стратэгічнага інвеставання на камерцыйнае распаўсюджванне такіх апаратаў, прыватнае канструктарскае таварыства Нарсіса Мантурыёля было вымушана прыпыніць далейшыя работы, зваліўшыся ў даўгі. Пазоўнікі запатрабавалі поўнага разліку з пазыкамі, з прычыны чаго ўвосень 1867 года апарат быў цалкам канфіскаваны. Вынаходства апынулася ў руках агенцтваў, якія, каб хутчэй адбіць сродкі, пазбавілі каштоўную парамашынную і тэхнічную зборку статусу гістарычнага аб'екта, жорстка распілавалі канструкцыю карабля і прадалі інавацыйнае судна літаральна на дровы і медны металалом, пакінуўшы вынаходніка практычна без сродкаў для існавання.

З гістарычнага нябыту важнасць стварэння каталонца была паднята значна пазней інтэрнацыянальнай супольнасцю ў межах пачатку шырокага асваення сусветнага акіяна ў дваццатым стагоддзі. У сучасны момант падрабязная гістарычная копія субмарыны «Іктынеа II» з'яўляецца важнай турыстычнай экспазіцыяй Барселоны і ўстаноўлена прама ў зоне набярэжнай у раёне старога порта (Port Vell), выступаючы культурным напамінам пра інавацыі мінулага.

== Зноскі ==
&lt;references /&gt;

== Спасылкі ==

* Відэаэкскурсія і даследаванне чарцяжоў: гісторыя і аднаўленне [[Барселона|«Ictíneo II»]] на амерыканскай відэаплатформе гісторыі флоту {{ref-en}}

[[Катэгорыя:Судны паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Падводныя лодкі]]</text>
      <sha1>07e5qikxhdlanoh6wzwkp54aycf7itr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ванда Тэлакоўская</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812694</id>
    <revision>
      <id>5181320</id>
      <timestamp>2026-08-15T01:04:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siarhei V</username>
        <id>122587</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка</comment>
      <origin>5181320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8590" sha1="gxrook32whk0me76mhafz20spf4e6u6" xml:space="preserve">{{Асоба
| імя = Ванда Тэлакоўская
| арыгінальнае імя = {{lang-pl|Wanda Telakowska}}
| жанчына = так
| фатаграфія = 
| памер = 
| апісанне = 
| дата нараджэння = 20.4.1905
| месца нараджэння = [[Сасновец]], Каралеўства Польскае, [[Расійская імперыя]]
| дата смерці = 15.1.1985
| месца смерці = [[Варшава]], [[Польская Народная Рэспубліка|ПНР]]
| месца пахавання = [[Паванзкоўскія могілкі]]
| грамадзянства = {{сцягафікацыя|Польшча}}
| альма-матар = [[Акадэмія прыгожых мастацтваў (Варшава)|Школа прыгожых мастацтваў]] (Варшава)
| прафесія = мастачка, графік
| род дзейнасці = арганізатарка прамысловага дызайну, прафесар
}}

'''Ванда Тэлакоўская''' ({{lang-pl|Wanda Telakowska}}; [[20 красавіка]] [[1905]] года, [[Сасновец]] — [[15 студзеня]] [[1985]] года, [[Варшава]]) — польская мастачка, спецыялістка па выяўленчым мастацтве і выбітная арганізатарка польскага прамысловага дызайну. Зрабіла вызначальны ўнёсак у эстэтызацыю польскай пасляваеннай прамысловасці.

== Біяграфічны нарыс ==
Нарадзілася ў Сасноўцы ў сям'і Эдмунда і Марыі (у дзявоцтве Сняхоўскай) Тэлакоўскіх, таксама мела сястру Барбару (у будучым таксама мастачку-праектоўцу). Базавую і сярэднюю адукацыю Ванда атрымала ў Варшаўскай гімназіі імя Цэцыліі Плятэр-Зыберк, дзе пачала развіваць свае таленты пад кіраўніцтвам знакамітага выкладчыка і архітэктара Станіслава Наакоўскага &lt;ref name=&quot;rzehak&quot;&gt;{{Cite book|last=Rzehak|first=Katarzyna|title=Wanda Telakowska: piękno dla wszystkich, czyli Jak powstało polskie wzornictwo powojenne|year=2026|publisher=Marginesy|location=Warszawa|isbn=978-83-68549-66-9}}&lt;/ref&gt;.

У 1923 годзе пасля паспяховай здачы іспытаў Тэлакоўская паступіла ў варшаўскую Школу прыгожых мастацтваў. Яна спецыялізавалася на вывучэнні жывапісу і станковай графікі ў прафесара Эдмунда Бартламейчыка. Выпускніца хутка атрымала вядомасць дзякуючы неардынарнаму падыходу да дрэварыту: яшчэ ў перыяд да Другой сусветнай вайны мастачка атрымала шэраг прэстыжных замежных узнагарод, сярод якіх залаты медаль на міжнародным конкурсе ў Фларэнцыі (1935) і галоўны прыз на Сусветнай выстаўцы «Мастацтва і тэхніка ў сучасным жыцці» ў [[Парыж|Парыжы]] ў 1937 годзе &lt;ref name=&quot;rzehak&quot; /&gt;. У варшаўскіх мастацкіх колах яна падтрымлівала цёплыя сяброўскія адносіны з інтэлектуаламі тагачаснай Польшчы: Яраславам Івашкевічам, Антоніем Слонімскім і Ірэнай Кшывіцкай. Падчас Другой сусветнай вайны і нямецкай акупацыі заставалася ў Варшаве, выкладаючы шрыфт і тэхнікі рэкламы ў камерцыйным ліцэі.

Галоўным дасягненнем і жыццёвым фокусам Тэлакоўскай пасля вайны стала развіццё канцэпцыі «прыгажосці для ўсіх» і масавага дызайну &lt;ref name=&quot;rzehak&quot; /&gt;. У першыя пасляваенныя гады яна разам з Марыяй Скачылас-Ляшчынскай арганізавала Бюро нагляду за эстэтыкай вытворчасці, якое праз сістэмную працу ператварылася ў паўнавартасны ўрадавы Інстытут прамысловага дызайну (польск. ''Instytut Wzornictwa Przemysłowego, IWP''). Гэтае ведамства адкрылася ў 1950 годзе і на доўгі час стала галоўнай установай распрацоўкі таварнага і прамысловага аблічча краіны.

У ліпені 1957 года за заслугі перад галіной Цэнтральная кваліфікацыйная камісія падарыла ёй афіцыйнае званне прафесара надзвычайнага. Насуперак тэхналагічным поспехам установы, на хвалі ўнутраных палітычных канфліктаў восенню 1968 года яе фактычна прымусілі сысці з пасады кіраўніка Інстытута, аднак Тэлакоўская ўтрымалася ва ўстанове і працягвала ўплываць на развіццё школы ўжо як звычайны кіраўнік лакальных праектных калектываў. У 1977 годзе ўрад ацаніў яе грамадскі і культурны ўнёсак у развіццё народных і сучасных практык прэміяй імя Оскара Кольберга &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nagrodakolberg.pl/laureaci-prof._wanda_telakowska|title=prof. Wanda Telakowska – laureat Nagrody Kolberga 1977|publisher=nagrodakolberg.pl|access-date=2026-08-15}}&lt;/ref&gt;. Тады ж Тэлакоўская перадала выключна багатую калекцыю выставачных узораў свайго інстытута ў карыстанне [[Нацыянальны музей у Варшаве|Нацыянальнаму музею]] ў Варшаве.

Пад канец свайго жыцця страціла зрок, але заставалася іконай і значнай фігурай гісторыі мастацтва Польшчы. Памерла 15 студзеня 1985 года, пахавана ў фамільнай магіле на Паванзкоўскіх могілках Варшавы.

== Ушанаванне памяці ==
Памяць пра ўплыў мастачкі-канцэптуалісткі падтрымліваецца на сучасным дзяржаўным і культурным узроўні. У кастрычніку 2011 года сталічная рада Варшавы прыняла рашэнне надаць адной з вуліц у цэнтральным раёне Сяродмесце імя Ванды Тэлакоўскай. Праз пяць гадоў, у 2016 годзе, сучасныя мастакі пад кіраўніцтвам Радэка Скрыпчака ўшанавалі фігуру заснавальніцы дызайну вялікім сталічным муралам, графічнай асновай для якога паслужыў класічны даваенны дрэварыт Ванды «Байдаркі». Мурал размешчаны ў Варшаве па адрасе: вуліца Паненская, дом 3. У дадатак да гэтага, Сенат Польшчы на адмысловым пасяджэнні ў 2025 годзе спецыяльна адзначыў урачыстую 120-ю гадавіну з дня нараджэння мастачкі і грамадскай дзяячкі &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dzieje.pl/kultura-i-sztuka/senat-upamietnil-120-rocznice-urodzin-wandy-telakowskiej|title=Senat upamiętnił 120. rocznicę urodzin Wandy Telakowskiej|publisher=Dzieje.pl|access-date=2026-08-15}}&lt;/ref&gt;.

== Зноскі ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>gxrook32whk0me76mhafz20spf4e6u6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімір Анаталевіч Фёдараў (акцёр)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812695</id>
    <revision>
      <id>5181326</id>
      <timestamp>2026-08-15T05:00:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{асоба}} '''Уладзімір Анаталевіч Фёдараў''' (19 лютага 1939, Масква — 18 мая 2021, там жа) — савецкі і расійскі акцёр, фізік-ядзершчык. Выконваў ролі герояў-карлікаў; шырока вядомы дзякуючы ролі Чарнамора ў фільме-казцы «Руслан і Людміла». {{Бібліяінфармацыя}} {{DEF...»</comment>
      <origin>5181326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="527" sha1="c4dt4j3hhhoo7fb8ck2uxn0ksie2mno" xml:space="preserve">{{асоба}}
'''Уладзімір Анаталевіч Фёдараў''' (19 лютага 1939, Масква — 18 мая 2021, там жа) — савецкі і расійскі акцёр, фізік-ядзершчык. Выконваў ролі герояў-карлікаў; шырока вядомы дзякуючы ролі Чарнамора ў фільме-казцы «Руслан і Людміла».
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Фёдараў Уладзімір Анаталевіч}}</text>
      <sha1>c4dt4j3hhhoo7fb8ck2uxn0ksie2mno</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181327</id>
      <parentid>5181326</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T05:02:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <origin>5181327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="704" sha1="ccqbzldw2mim8f9ofbxowalsdzjw4ys" xml:space="preserve">{{асоба}}
'''Уладзімір Анаталевіч Фёдараў''' (19 лютага 1939, Масква — 18 мая 2021, там жа) — савецкі і расійскі акцёр, фізік-ядзершчык. Выконваў ролі герояў-карлікаў; шырока вядомы дзякуючы ролі Чарнамора ў фільме-казцы «Руслан і Людміла».

== Фільмаграфія ==
* 1979 — «[[Дзікае паляванне караля Стаха (фільм)|Дзікае паляванне караля Стаха]]»
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Фёдараў Уладзімір Анаталевіч}}</text>
      <sha1>ccqbzldw2mim8f9ofbxowalsdzjw4ys</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181328</id>
      <parentid>5181327</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T05:03:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <origin>5181328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="751" sha1="ddspb2n29ifdq0lmbh04smfpoceq8u9" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Фёдараў}}
{{асоба}}
'''Уладзімір Анаталевіч Фёдараў''' ([[19 лютага]] [[1939]], Масква — [[18 мая]] [[2021]], там жа) — савецкі і расійскі акцёр, фізік-ядзершчык. Выконваў ролі герояў-карлікаў; шырока вядомы дзякуючы ролі Чарнамора ў фільме-казцы «Руслан і Людміла».

== Фільмаграфія ==
* 1979 — «[[Дзікае паляванне караля Стаха (фільм)|Дзікае паляванне караля Стаха]]»
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Фёдараў Уладзімір Анаталевіч}}</text>
      <sha1>ddspb2n29ifdq0lmbh04smfpoceq8u9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181330</id>
      <parentid>5181328</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T05:06:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <comment>/* Фільмаграфія */</comment>
      <origin>5181330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="793" sha1="axgg0ql7tizfil0l8vj3fifchmfkq0k" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Фёдараў}}
{{асоба}}
'''Уладзімір Анаталевіч Фёдараў''' ([[19 лютага]] [[1939]], Масква — [[18 мая]] [[2021]], там жа) — савецкі і расійскі акцёр, фізік-ядзершчык. Выконваў ролі герояў-карлікаў; шырока вядомы дзякуючы ролі Чарнамора ў фільме-казцы «Руслан і Людміла».

== Фільмаграфія ==
* 1979 — «[[Дзікае паляванне караля Стаха (фільм)|Дзікае паляванне караля Стаха]]»
* 1986 — «[[Кін-дза-дза!]]»
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Фёдараў Уладзімір Анаталевіч}}</text>
      <sha1>axgg0ql7tizfil0l8vj3fifchmfkq0k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181331</id>
      <parentid>5181330</parentid>
      <timestamp>2026-08-15T05:07:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <origin>5181331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="861" sha1="ijes6w9eyvf2ke0nffckgxlod3bemuv" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Фёдараў}}
{{асоба}}
'''Уладзімір Анаталевіч Фёдараў''' ([[19 лютага]] [[1939]], Масква — [[18 мая]] [[2021]], там жа) — савецкі і расійскі акцёр, фізік-ядзершчык. Выконваў ролі герояў-карлікаў; шырока вядомы дзякуючы ролі Чарнамора ў фільме-казцы «Руслан і Людміла».

== Фільмаграфія ==
* 1979 — «[[Дзікае паляванне караля Стаха (фільм)|Дзікае паляванне караля Стаха]]»
* 1986 — «[[Кін-дза-дза!]]»
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Акцёры паводле алфавіта]]
{{DEFAULTSORT:Фёдараў Уладзімір Анаталевіч}}</text>
      <sha1>ijes6w9eyvf2ke0nffckgxlod3bemuv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Свідравіны</title>
    <ns>14</ns>
    <id>812696</id>
    <revision>
      <id>5181343</id>
      <timestamp>2026-08-15T07:29:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Бурэнне]]»</comment>
      <origin>5181343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="94" sha1="5s9goctugc750ejq9xxkqyc6qh2fkvt" xml:space="preserve">{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}}
[[Катэгорыя:Бурэнне]]</text>
      <sha1>5s9goctugc750ejq9xxkqyc6qh2fkvt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нафтавая свідравіна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812697</id>
    <revision>
      <id>5181347</id>
      <timestamp>2026-08-15T07:47:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1367355967|Oil well]]»</comment>
      <origin>5181347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2300" sha1="a4m9v3e8xzobmlsp4n6dx4nfpndg76w" xml:space="preserve">
'''Нафтавая свідравіна''' — свідравіна, [[Бурэнне|якая прасвідроўваецца]] ў [[Зямля|Зямлі]] і прызначана для здабычы [[Вуглевадароды|вуглевадародаў]] [[Нафта|нафты]] на паверхню. Звычайна разам з нафтай вылучаецца і некаторая колькасць [[Прыродны газ|прыроднага газу]] ў выглядзе ''спадарожнага нафтавага газу''. Свідравіну, якая прызначана для здабычы толькі газу, можна назваць '''газавай свідравінай'''. Свідравіны ствараюцца шляхам бурэння ў радовішчы нафты або газу і пры неабходнасці абсталёўваюцца здабывальнымі прыладамі, такімі як насосы. Стварэнне свідравін можа быць дарагім працэсам, які каштуе як мінімум сотні тысяч долараў, і значна даражэй, калі яны знаходзяцца ў цяжкадаступных месцах, напрыклад, [[Нафтавая платформа|на моры]]. Працэс сучаснага бурэння свідравін упершыню пачаўся ў 19 стагоддзі, але стаў больш эфектыўным з развіццём нафтавых буравых установак і тэхналогій у 20 стагоддзі.
[[Файл:Earlyoilfield.jpg|міні| Ранняя эксплуатацыя нафтавых радовішчаў у [[Пенсільванія|Пенсільваніі]], каля 1862 года]]
[[Файл:Galicja1881.jpg|справа|міні| [[Галічына|Галісійскія]] нафтавыя свідравіны, каля 1881 г.]]
{{Навігацыя}}{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Вынаходніцтвы Расіі]]
[[Катэгорыя:Бурэнне]]
[[Катэгорыя:Вынаходніцтвы ЗША]]
[[Катэгорыя:Свідравіны]]
[[Катэгорыя:Нафтаздабыча]]</text>
      <sha1>a4m9v3e8xzobmlsp4n6dx4nfpndg76w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рух на Усход</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812698</id>
    <redirect title="Drang nach Osten" />
    <revision>
      <id>5181350</id>
      <timestamp>2026-08-15T07:48:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Drang nach Osten]]</comment>
      <origin>5181350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30" sha1="8gcolqlulbv27jpbiizwv7o9btug6dt" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Drang nach Osten]]</text>
      <sha1>8gcolqlulbv27jpbiizwv7o9btug6dt</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>